You are on page 1of 401

P. GABRIEL M. RO SCH IN I O . S. M.

MARIOLOGIA
TOMUS I

IN T R O D U C T I O IN M ARIOLO GIAM

SECUNDA

E D ITIO

R E V IS A E T N O T A B I L I T E R A U C T A

ROMAE
ANGELUS BELARDETTI EDITOR
ANNO

MCMXLVII

P. GABRIEL M. ROSCHINI O. S. M.
S. Theologiae M agister
Socius Pont. Academiae S. Thom ae Aquinatis et Religionis Catholicae
in Collegio Internationali S. A lexii Falconieri de U rbe Professor

t 4B

MARIOLOGIA
TOM U S I

IN T R O D U C T IO IN M ARIOLOGIAM

S E C U N D A E D IT IO
R E V IS A E T N O T A B IL IT E R A U C T A

\ iO

^

vor1'

ROMAE
ANGELUS

BELARD ETTI
ANNO

MCMXLVII

EDITOR

E x parte Ordinis nihil obstat quominus imprimatur.
R om ae, die i M a rtii 1947.
F r. A l f o n s u s M . B e n e t t i
O . S. M . P rior G eneralis

IM P R IM A T U R :
t

Fr. A

lfon sus

C . D e R o m a n i s , E p . P o rp h yr.,

Vicarius Generalis C ivitatis Vaticanae

R E V .M O P. M A G IS T R O

ALFONSO MARIAE BENETTI
O R D IN IS SE R V O R U M M A R IA E
P R IO R I G E N E R A L I
QUI
P R IV IL E G IO R U M D E IPA R A E S T U D IU M
M A G N O A N IM I A R D O R E
P R O M O V IT

P R A E F A T I O A D P R I M A M E D IT I O N E M

Hanc nostram aetatem fore aetatem M ariae, sancti quidam viri haud semel prae­
dixerunt. Iuxta B. Grignion de Montfort, Deus vult, novissimis hisce temporibus,
magis magisque revelare et patefacere Mariam, princeps manuum suarum opus, cum
de ultimis dirisque diaboli persecutionibus, quae quotidie usque ad Antichristi regnum
crescere debent, intelligi debeat illa prophetia simul et maledictio Dei:« Inim icitias
ponam inter te et m ulierem , et semen tuum et semen illius: ipsa conteret caput
tuum , et tu insidiaberis calcaneo eius » .1 E t Ven. P . Chaminade, Societatis Mariae
(Marianistae) fundator, sive suis discipulis sive Summo Pontifìci Gregorio X V I
aperte praedixerat aetatem nostram fore aetatem Mariae, et Mariae triumphum
ipsius Christi Ecclesiaeque triumphum allaturum esse. 2
Harum praedictionum veritatem rei exitum comprobasse omnibus patet. Num ­
quam enim, sicut nostris temporibus, de Deipara copiosiora et simul doctiora scripta
prodierunt. Plures enim quaestiones anteactis temporibus vix aut ne vix quidem exa­
gitatae, plenam fere nostris diebus evolutionem, collatis viribus, attigerunt, vel ma­
gnos saltem progressus perfecerunt. Operae igitur pretium duximus praecipua varia­
rum quaestionum elementa in pleniori luce hucusque posita, in synthesim scholastica
methodo, utpote ad rem magis apta, redigere, ad Mariologiae profectum nec non ad
plurium,

Theologorum praesertim et Oratorum sacrorum, utilitatem. Hoc autem

praestare curavimus praesenti cursu Mariologiae, indefesso annorum labore confecto,
et in schola et pro schola praesertim orto.
Universum opus tribus voluminibus constat. In primo hoc volumine Introductio

in Mariologiam exponitur. In duobus vero subsequentibus voluminibus, Summa
Mariologiae, in duplicem partem divisa, tradetur.
F axit Deus, intercedente Deipara, omnium gratiarum Mediatrice, ut praesens
hoc opus, magna animi nostri suavitate compositum, intellectus illustret, corda om­
1 Traité de la vraie Dévotion à la S . Vierge, n . 51.
2 Epist. d iei 16 sept. 1838, ad G re g o riu m X V I .

8

P R A E F A T IO

nium inflammet, ac illud Ecclesiastici in me et in lectoribus omnibus adimpleat: « Q ui
elucidant me, vitam aeternam habebunt » .1
Rom ae, in C o lle gio Internationali S. A le x ii F alco n ieri, in festo A ssu m p tio n is B. M . V ir ­
gin is anni 1941.

AUCTOR

P R A E F A T I O AD S E C U N D A M E D I T I O N E M

Prima huius operis editione brevissimo temporis spatio exhausta, secunda editio,
ob notas difficultates ex bello exortas, statim in lucem edi non potuit.
In huc nova editione, quae quatuor voluminibus constat, opus pluribus in locis
funditus retractavimus ad hoc ut lectorum exigentiis melius responderet. Plures la­
cunas explevimus, dum alia quaedam minoris momenti omisimus.
Gratias ex corde agimus iis omnibus qui consilio nos adiuvarunt.
R om ae, die 16 Iu lii 1946, in festo B. M . V irgin is de M o n te C arm elo.
1 E ccli, 24, 31.

*

I ?4 B

PROLEGOMENA
I. QUID SIT INTRODUCTIO IN MARIOLOGIAM
Scopus introductionis in aliquam scientiam est notiones praevias tradere quae
viam veluti praeparant postea facilius percurrendam . T a lis etiam , consequenter,
est scopus Introductionis in M ariologiam .
N otiones vero praeviae cuiuslibet scientiae sunt: definitio, ad hoc ut natura
illius scientiae bene intelligatur; divisio, ad hoc ut bene evolvatur; excellentia, ad
hoc scientia illa existim etur et diligatur; bibliographia generalis quae instrum enta
laboris prae m anibus ponit; fontes seu loci ex quibus argumenta desum i valeant;
principia quae evolutionem eiusdem illum inant et ex quibus conclusiones dedu­
cuntur; historia, seu sum m a eorum quae, saeculorum decursu iam elaborata sunt,
quaeque expositionis system aticae intelligentiam faciliorem reddunt.
H aec omnia ergo in introductione in M ariologiam tradenda sunt. Rite ergo
Introductio in M ariologiam definiri potest: « Pertractatio om nium illarum quae­
stionum quae nos praeparant ad rectam et plenam intelligentiam et ad solidam
tractationem veritatum B. M . Virginem respicientium ».

II. INTRODUCTIONIS NECESSITAS
E x hoc apparet quod saepe m odus procedendi, in pertractandis his quae B.
Virginem respiciunt, sive in usu fontium , sive in argum entationibus, non est
tam rectus et rigorosus, prout ratio scientiae expostulat. Sunt enim qui nimis
libere, ne dicam im prudenter, divinae revelationis fontes pertractant, omnes
pene normas sanae interpretationis infringentes ad B. V irginem aut inepte extol­
lendam aut irrationabiliter m inuendam. H inc fit ut in Tractatibus Theologiae
marianae, opiniones non fundatae aut parum fundatae pullulent, aut opiniones
bene fundatae despiciantur. D u p lex itaque excessus vitandus est, exaggerandi
scilicet et m inuendi quae ad B. Virginem pertinent; et m edia quadam via in
cedendum est inter maximistas (seu illos qui peccant per excessum ) et minimistas
(seu illos qui peccant per defectum ).
Vitandus itaque est ante omnia peccatum per excessum, in quod incidunt qui,
plus affirmant quam argum entis probare valeant, textus a contextu divulsos ad
proprium sentiendi m odum pertrahentes, et argumenta quaedam afferentes quae
in aliis tractationibus theologicis invalida aut non tam valida censerentur sive ad
propositionem aliquam stabiliendam sive ad ooiectiones solvendas. M ariologia
enim est pars Theologiae, et ideo sicut reliqua T h eologia pertractari debet.

IO

P R O LE G O M EN A

Scriptoribus huiusm odi, iure illud Card. Caietani obicitur: « Siste, vir vere
devote ac docte, in laudibus ratione fultis » (in III , c. V I I, art. io).
Attam en, contrarius etiam defectus, m inuendi scilicet irrationabiliter laudes
B. M . V ., sedulo vitari debet. N on desunt enim qui, in m ariologicis quaestioni­
bus pertractandis, praeiudicatis quibusdam opinionibus ducti, rigidiores sese
ostendunt ac in aliis theologicis quaestionibus. Ita fit ut in interpretatione tex­
tuum pervium verborum sensum, iuxta contextum determ inatum , a priori reiciant eo quod thesi in eorum mente iam firmiter stabilita repugnat, quin prius
crisim eiusm odi textuum instituant. Ita etiam fit ut argumenta quae m oraliter
certam aut saltem solide probabilem thesim aliquam in honorem B. V irgin is reddnut, aut omnino parvipendant aut leviter tantum considerent.

III. INTRODUCTIONIS DIVISIO
C u m definitio, divisio et excellentia et bibliographia generalis alicuius scientiae,
praeliminaria proprie dicta constituant, hanc nostram tractationem in quatuor
partes dividim us, videlicet:

Pars I: De praeliminaribus Mariologiae, seu de definitione, divisione, ex­
cellentia et bibliographia generali.

Pars II: De fontibus Mariologiae.
Pars III: De principiis Mariologiae.
Pars IV: Brevis historia Mariologiae.

PARS PRIMA
DE PRAELIM INARIBU S M A R I O L O G I A E

M A R IO L O G IA E D E F IN IT IO , D IV IS IO , E X C E L ­
L E N T IA

ET

B IB L IO G R A P H IA

G E N E R A L IS

I
DE DEFIN ITIONE M ARIOLOGIAE
I.
Definitio nominalis. Scientia quae de Beatissim a V irgin e pertractat, plu ­
rib u s nom inibus -— saeculorum decursu — appellata est. Christophorus D e
V ega S. I., et alii nonnulli cum eo, doctrinam suam de B. V irgin e Theologiae M a ­
rianae nom ine donavit. S. A lbertu s M agnus Mariale nuncupavit doctrinam suam
de D eipara in opere, cui titulus: «Quaestiones 230 super Evangelium ... Missus
est Angelus Gabriel (L u c. i) »: ita pariter Bernardinus de Bustis.
A ttam en scientia de Beatissim a V irgin e hodiernis tem poribus com m uniter
Mariologia seu sermo de M aria nuncupatur, ex verbis graecis Mapta et kóyos
(sermo), quem adm odum scientia de D eo Theologia (ex Qeos et Xóyos) dicta est.
M eliu s, forsan, M ariAlogia quam M ariOlogia nuncuparetur. Sed usus, hodie,
sic com m uniter fert, et usus, iuxta omnes, in quaestionibus philolcgicis praeser­
tim , quaedam sibi vindicat iura.
At nuper Excmus Antonius M . Iannotta, Episcopus Aquini, Sorae et Pontiscurvi,
i n opere quod inscribere voluit Theotocologia Catholica seu scientia de Deipara, iuxta
doctrinam Angelici Doctoris D ivi Thomae Aquinatis, methodo scholastica exposita
(Isola del L iri, 1924), nomini Mariologia, nomen Theotocologia praeferendum esse
demonstravit. Ratio vero quam adducit est haec. « Per nomen Mariam tantum, in se
spectatum , non videtur supernaturalem excellentiam et quamdam infinitam dignita­
tem Dei Genitricis significari et declarari. Lingua [Syriaca Mariam significare Domi­
nam, seu dominantem gravissimi Patres tradidere. Nomen quod infinitam dignitatem
Deiparentis significat, et Patres Concilii Ephesini, Spiritu Sancto afflante, primum
adhibuere ( Q sotokos) Deipara est. Doctrina itaque de Deipara tractans, ob hoc voca­
bulum merito videtur donanda esse nomine, absolute suo proprio, Theotocologia ».
At, contra hanc rationem, plura animadvertere possumus.
1. Verum quidem est nomen Maria explicite non significare infinitam Dei Geni­
tricis dignitatem, attamen, implicite saltem illam significat, eo quia cum Mariam sim­
pliciter nominamus, nullam aliam personam, nisi virginem et ideo personam infinitae
veluti dignitatis omnes intelligimus.
2. Insuper, Mariae nomen significare Dominam, simpliciter falsum est. De signi­
ficatione enim nominis Mariae, non una est scriptorum sententia. Non desunt enim
scriptores qui tenent Mariae nomen significare Matrem Domini vel « Deus ex genere
meo » et ideo Deiparam. Ita scriptores Graeci in antiquissimo opere « Onomastica sa­
cra », in quo nominis Maria sex interpretationes praebent, inter quas est Mater Domini;
quae interpretatio deducitur ex vocabulo iah ^Deus) et ex Mar (quod ex radice harali
significat generare). Haec eadem interpretatio a S. Ambrosio traditur in opere « De
Institutione Virginis et S. Mariae virginitate perpetua ad Eusebium » scribens. «Spe-

14

D E F IN IT IO M A R IO L O G IA E

ciale Maria (sic) Domini hoc nomen invenit quod significat: Deus ex genere meo ». Iuxta
hos scriptores, ergo, Mariologia idem esset ac Theotocologia. 1
3. Vox \0 7 0 s, in verbis compositis, communiter adiungitur terminis magis perso­
nam, quam personae qualitatem significantibus e. g. Theologia, Christologia etc. Iam­
vero, terminus Deipara seu Qeoróicos qualitatem personae magis quam ipsam personam
significat. Hinc vox \ 6yos melius quam voci Q éotókos, voci Mapla adiungitur, et con­
sequenter, melius Mariologia quam Theotocologia dicitur.
4. Tandem vox Theotocologia, ex vi ipsius nominis, potius partem aliquam specia­
lem Mariologiae id est partem quae respicit divinam Maternitatem (sicut [Soteriologia
est pars tractatus de Verbo Incarnato) quam universam scientiam de Beatissima V ir­
gine significare videtur.
Alia vero argumenta quae ab Excmo Auctore in favorem vocis Theotocologia affe­
runtur, etiam pro voce Mariologia valere, aut fere nihil valere, facile omnibus apparet.
Dicit enim:
1. «Eo sibi proprio nomine doctrina certissime donanda, quod totum obiectum
eius complectitur. Nomen autem Theotocologia, revelationem tum Veteris Testamenti,
tum Evangelii complectitur». Sed quaerimus: nonne, et forsan melius, Mariologia no­
men totum doctrinae obiectum circa Deiparam complectitur?...
2. « Doctrina, quae scientia est, uti omnium mos est, nomine proprio donatur,
unaquaeque scientia nomen sibi proprium habet. Doctrina de Deiparente, ex [thesi,
inferius probanda, scientia est; ergo nomine proprio donanda est. Hoc autem ex eo
tantum vocabulo absumendum, quod Deiparam significat (Q eoróicos). Ergo Theotoco­
logia dicenda est ». Sed respondere possumus: concedimus scientiam de B. Virgine no­
mine proprio esse donandam; sed, ob rationes superius expositas, negamus nomen
huiusmodi scientiae ex vocabulo Theotocos tantummodo absumendum esse; aeque bene
saltem sumi etiam potest ex nomine B. Virginis proprio id est, Maria et ideo Mariologia
nuncupari.
3. «Apud omnes semper receptum est, ut veritates, quae elucubratae sunt de j qua­
libet re, in quoddam systema colligantur, et nomen proprium scientiae habeant, quod
individuo obiectum significat, ex quo eiusmodi veritates deductae et expensae 'sunt. De Deiparente hoc etiam factum est: de ea quam maximae veritates divulgatae sunt.
Libentissimo animo enim, ac multo impenso labore Ecclesiae Doctores, has ex revela­
tione Dei meditatas, scripsere et praedicavere; quae veritates in antecessum et nunc
temporis acceptissimae sunt. Doctrina itaque de Deiparente id nomen necesse est ha­
beat, quod eam significet obiectivam notionem, ex qua veritates elucubratae, et deductae
sunt. Atqui hoc « OeorÓKos » est, ergo Theotocologia dicenda est ». Sed animadverti
potest non omnes veritates quae in scientia B. M . V. traduntur ex voce Theotocos —
prout videbimus — derivari. Insuper, etiam dato et non concesso quod omnes aliae ve­
ritates ex illa deriventur, iure quaeri posset: quis umquam Mariae nomen a maternitate
divina, vel mente seiungere valet?... Nonne Mariae nomini, Deiparae conceptus indis­
solubiliter inhaeret?...
4. « Ex facto ipso de aliis doctrinis ad res naturae, vel ad homines spectantibus ,
ius nuncupandi Theotocologiam, doctrinam de Deiparente, colligi, perspici et decerni
1 C fr R o s c h i n i , in M arianum (e p h e m . M ariologiae), t. 1 (19 3 9 ), p p . 7 5 -8 5 .

D E F IN IT IO M A R IO L O G IA E

rS

fas est. Veritates elucubratae de astris, astronomia nuncupantur: veritates de anima­
libus generatim zoologia nuncupantur, de homine anthropologia, de facultatibus eius
animae, Ulvxtjs psychologia; et alia id genus. Quare ergo veritates de Deipara (QeorÓKos)
Theotocologia non sint nuncupandae? ». Sed a pari quaeri potest. « Quare ergo veritates
de Maria, Mariologia non sint nuncupandae?... Distinguitur, forsan, Maria a Deipara?...»
Putamus ergo rationes istas non sufficere ad hoc ut recedamus a communi usu scientiam
de B. Virgine, ab eius nomine proprio, Mariologiam nuncupandi. Eo vel magis quod
auribus nostris illud S. Bernardi de nomine Deiparae, iugiter insonat: Voca Mariam...
Non recedat ab ore, non recedat a corde\ (Homil. 2, super Missus est, P L 183, 70).
II.

Definitio realis. Om nibus rite perpensis, M ariologia ita definiri potest:

Pars scientiae theologicae quae pertractat de M atre universali.
D icitu r: 1) pars scientiae theologicae. M ariologia enim non se habet ad T h e o ­
logiam sicut species ad genus, sed ut pars ad totum . N o n enim secundum obie­
ctum formale quo (revelatio virtualis), sed tantum secundum obiectum materiale
M ariologia ab om nibus aliis theologicis scientiis discrepat. C u m igitur M ario ­
logia sit pars scientiae theologicae, etiam ipsa, sicut scientia theologica, a) a Deo
docetur, in fontibus revelationis, in Scriptura nempe et in Traditione; b) Deum
docet, eo quod Theologia omnia considerat in ordine ad D eum , et nemo, sicut
B. V irgo, M ater et Consors D ei-R edem ptoris, relationem tam singularem ad
Deum dicit; c) ad Deum ducit, eo quod finis B. V irginis D eus est, et simul cum
Christo, a quo seiungi non potest, pro om nibus hom inibus, est via ad D eum .
D icitur: 2) quae pertractat de M atre universali. E n obiectum materiale d isci­
plinae nostrae. E x hoc prim o et fundam entali principio (seu ex eo quod B. V irgo
est Mater universalis) omnes aliae veritates cum adnexis praerogativis et p rivi­
legiis derivantur. Bene igitur M ariologia definitur: scientia de M atre universali.

II

DE MODO D IV ID E N D I M A R IO LO G IA M 1
M agnum sane est divisionis m om entum in re aliqua pertractanda. D e divi­
sionum utilitate egregie scripsit Socrates apud Platonem: « H arum ego quoque
amator sum, o Phaedre, divisionum et com prehensionum , quo capax sim di­
cendi et cogitandi; et si quem alium existim em posse in unum et m ulta perspi­
cere naturalia, huius paene vestigia sequor sicut N um inis: atque illos certe qui
possunt hoc facere ... voco hactenus dialecticos » (Phaed., circa finem).
Praem issis igitur variis divisionibus ab aliis propositis, nostram dabimus.
I. D IVISIO N ES ALIO RU M

M ariolo gia diversim ode ab A u ctoribu s dividi solet. Variae tamen divisiones
ad has praecipuas reducuntur, videlicet: i . Divisio chronologica seu historica. 2. Divisio liturgica. - 3. Divisio artistica. - 4. Divisio christologica. - 5. Divisio
mystica. - 6. Divisio classificativa.
1.
Divisio historica. E st illa quae ordinem chronologicum sequitur. T racta ­
tu s de B. V irgin e plerum que in tres partes dividitur, successione tem poris colli­
gatas, videlicet, de B. V irgin e agitur in statu a) antecedente, b) concomitante et
c) consequente nativitatem Christi et m aternitatem divinam. In prim a parte igi­
tur quaestiones illae pertractantur quae Conceptionem , nativitatem , praesentationem , virginitatem et m atrim onium

Deiparae

respiciunt. In secunda parte,

pertractantur quaestiones quae annunciationem , visitationem et virginalem m a­
ternitatem respiciunt. In tertia parte quaestiones exponuntur respicientes m or­
tem et assum ptionem Deiparae, eius gloriam et cultum etc. Ita procedunt Stamm,
T eissonn ier etc., et nuperrim e P. Plessis S. M . M .
D ivisio ista optim a videtur pro expositione historica vitae B. M . Virginis,
non vero pro expositione organica dogmaticae marianae, quae cum prim o quodam
principio ad unitatem omnia redigente connecti necessario oportet. E o vel magis
quod non omnia Virginis privilegia ordinem tem poris sectando, illustrari valent.
Sic, e. g., perpetua virginitas Deiparae antecedit, concom itatur et subsequitur
divinam m aternitatem eiusdem, ideoque triplici in loco de ipsa pertractari de­
beret.
1 C fr D r u w é , S. I ., Position et structure du Traité ÌMarial, in B ulletin de la Société Fran­
çaise d ’Etudes M ariales, 193 6 , p p . 9 -4 6. —
Française d ’E t. M ar.,

193 6 ,

pp.

2 3 6 -24 5.

C f r e tia m P h i l i p o n , O . P ., in B ulletin de la Soc.

D IV IS IO M A R IO LO G IA E

17

A d hanc divisionem historicam seu chronologicam reduci potest divisio a
P. G arcia G arces p ro p o sita .1 Ipse enim a prim o principio ab ipso posito profectus
(« M aria est M ater C hristi totalis »), M ariologiam in tres partes dividit, videlicet:
I) Praeparatio Mariae ad duplicem suam maternitatem, divinam nempe et spiri­
tualem (praedestinatio, sanctitas negativa et positiva, et aliae perfectiones sive
corporis sive animae). II) M aria in exercitio duplicis suae maternitatis, seu: 1) M a ­
ria M ater Christi veri D ei et veri Hominis: a) factum m aternitatis divinae; b) excel­
lentia; c) m odus, seu, virginitas perpetua; d) relationes cum S S . T rinitate. 2) M a ­
ria M ater Christi mystici: a) m aternitas spiritualis; b) corredem ptio; c) distributio
om nium gratiarum . III) Gloria quae in Mariam redundat ex duplici eius materni­
tate'. a) gratia consum m ata M ariae et ineffabilis eius gloria; b) Assum ptio M a ­
riae; c) R egium m unus M a riie ; d) C u ltu s et devotio mariana.
A ttam en, praeter alia quae anim adverti possunt, in hac divisione habetur
plena subtractio angelorum influxui Deiparae, cum relationes eius ad homines
tantum m odo circum scribantur.
2. Divisio liturgica. E st illa quae, in expositione privilegiorum Deiparae,
ordinem liturgicum , videlicet, ordinem alicuius precis liturgicae sequitur, e. g.
A ve Maria, Salve Regina, Litaniae Lauretanae etc. D ivisionem istam secuti sunt
M iech ow , Paciuchelli, S. A lphonsus M . de L ig u ori (in op. Le glorie di Maria) etc.
D ivisio ista, quam vis valde apta ad fidelium pietatem alendam in variis prae­
dicationis marianae cursibus (e. g. in m ensibus m aii, octobris etc., in novenis
etc.j parum vel ni/iil apta videtur ad scientificam et organicam doctrinae m aria­
nae expositionem .
3. Divisio artistica. Est illa quae sequitur ordinem elegantiae et artis ( 1’estetica). T ractatu m de B. V irgin e construit ad instar tem pli. D iv id it enim T racta ­
tum in tres partes, B. Virginem considerando 1) in ordine ad Deum (maternitas
divina, praedestinatio, prophetiae, figurae etc.); 2) in semetipsa (varia privilegia
V irginis respicientia sive animam sive corpus); 3) in ordine ad homines (mediatio,
corredem ptio, maternitas spiritualis, cultus etc.). Ita plus m inusve procedunt
card. L ép icier, H erm an, M erckelbach, Alastruey etc.
A ttam en, divisio ista, m agis sensui elegantiae (il sentimento estetico) quam
logicae favet. Im o logice sustineri non potest ob plura incommoda. Ita, e. g.,
quaesti de praedesti atione B. M . Virginis nedum in prim a parte (ubi de B.
V irgin e considerata in ordine ad D eum ) sed etiam in tertia parte (ubi de B. V ir­
gine considerata in ordine ad homines) pertractari deberet, eo quod duplex fuit
m issio ad quam praedestinata fuit M aria: prim a relate ad D eum (maternitas di­
vina); secunda vero relate ad creaturas (spiritualis maternitas). Insuper, quaestio­
nes secundae partis (ubi de B. V irgin e considerata in seipsa seu de eius privile-

1 Cfr Concepcion organica de Ia M ariologia, in Cronica Oficial dei Congreso M ariano N a .

Zaragoza. 1940 , p p . 3 9-5 0 .

i8

D IV IS IO M A R IO L O G IA E

giis) logice pertractari nequeunt antequam quaestiones tertiae partis (ubi de B.
Virgin e in ordine ad homines) pertractentur, eo quod varia privilegia B. Virgini
a D eo collata, proportionata fuerunt non solum missioni eius in ordine ad D eum
(prim a pars) sed etiam m issioni eius in ordine ad homines (secunda pars). Necessario
igitur tertia pars uniri debet prim ae parti et ante secundam partem pertractari.
4. Divisio mystica. E st illa quae sequitur ordinem ascensionum animae ad
D eum . Iuxta hunc ordinem , B. V irgo praesertim in suo officio M ediatricis con­
sideratur, quatenus omnes gratiae, quarum T rin itas est fons, per Christum pertranseunt et ad omnes animas per m anus Deiparae, tam quam per aquae ductum ,
derivantur. E x hoc apparet quom odo animae ascensio ad T rinitatem per C h ri­
stum et V irgin em operetur. H un c ordinem secutus est B. G rign ion de M on tfort
in suo percelebri T ractatu «de vera devotione erga B. Virginem ».
D ivisio ista, prout patet, pro tractatibus asceticis aptissima, pro tractationi­
bus stricte dogm aticis m inus apta videtur.
5. Divisio christologica, quam sequuntur

praesertim

T h eo logi

M ediae-

Aetatis, considerat m ysteria B. V irgin is cum m ysteriis Christi intime connexa.
Inter recentiores conferatur Excm us Janssen s.1
a)
Exem plum absolutissim um huius ordinis propositum fu it etiam nostris
diebus a P. Bernard O . P. 2 In puncto IV , «Plan, d ’après Saint Thom as, d ’une
T h éo logie du m vstère de M arie », asserit: « C ’est dans le sens [le plus form el que
je dis q u ’il faudrait tirer tout une théologie du M ystère de M arie de celle m êm e
du M ystère de Jésus et m odeler exactem ent celle-là sur celle-ci. A vrai dire, ce
travail n ’est pas fait: il reste à faire, à peu près entièrem ent. Si Saint T h om as n ’a
pas donné un grand développem ent à cette construction, il en a grandem ent vu
le principe, qui est de joindre au M ystère du V erb e Incarné celui de la divine
M ère. Je crois donc q u ’il nous appartiendrait d ’user plus largem ent du dit p rin ­
cipe pour faire avancer la belle théologie que nous cherchons à édifier ». 3
Deinde cl. Auctor, sequens Schema, practice, proponit. Tractatum de B. Virgine,
iuxta Tractatum de Verbo Incarnato, in duplicem partem distribuit, videlicet:
A. De his quae pertinent ad Mysterium
Verbi incarnati, seu de ipso Salvatore
nostro.

A. De ipsa Matre Christi nostri.

B. De his quibus salutem consequimur et
Christo coniungimur, seu de his quae ab
ipso Verbo incarnato habent efficaciam
in nobis.

B. De his quae ab ipsa Matre Christi habent ejficaciatn in nobis.

1 D e Verbo Incarn., P. II, M ario lo g ia .
2 L a M aternité spirituelle de M arie et la Pensée de S ain t Thomas, in B u ll, de la S oc. Franç.
d ’E t. xM a r ., 1935, pp. 10 5-110 .
3 L . c., p. 105. Idem ten et L

e l o ir

in op. L a M édiation M ariale, p. 113 .

D IV IS IO M A R IO LO G IA E

J9

In prima parte (A) Auctor ostendere vult quomodo Mater)Iesu constituta sit a Deo
tamquam incomparabile instrumentum (simul cum Christo, Filio suo) misericordiarum
divinarum et nostrae salutis in Christo. Haec prima pars subdividitur in duplicem sec­
tionem, videlicet: i) De modo unionis ad Verbum Incarnatum, et de his [quae conse­
quuntur hanc unionem; 2) De his quae Mater Christi egit et passa est.
In prima sectione (de modo unionis...) considerantur:
1. Ipsa unio, i. e. relatio matris ad Filium.
2. Ex parte personae assumentis, i. e. Verbum Dei unigenitum.
3. E x parte assumpti, considerando:
a) quae sunt assumpta. 1) in carne, foecundata virginitas;
2) in mente, verissima sanctitas.
b) quae sunt coassumpta: plenitudo gratiae, magna scientia, quaedam omnipo­
tentia.
Relate ad ea quae consequuntur unionem considerantur consequentia:
1. Quantum ad ea quae Mariae conveniunt in Christo Iesu i. e: a) adiutorium simile;
b) consortium plenarium.
2. Per comparationem ad Deum ipsum: a) affinitas ad Patrem; b) praedestinatio nec
non adoptio; c) subiectio ad Deum; d) oratio, sacerdotium
3. Per comparationem ad nos: a) hyperdulia qua eam colimus; b) mediatio qua nos in
Christo parturit olim in terris, et nunc in caelis.
In secunda sectione (de his quae Mater Christi egit et passa est) tria — iuxta ordinem
S. Thomae — consideranda veniunt, videlicet:
1. De his quae pertinent ad ingressum et ad progressum Christi in hunc mundum:
a) Per mysterium Immaculatae Conceptionis qua Maria praeparatur; b) per mysterium
Annuntiationis qua fit particeps Incarnationis.
2. De his quae pertinent ad exitum Christi ex hoc mundo: a) Per mysterium Com ­
passionis qua fit Corredemptrix; b) per mysterium Assumptionis qua conglorificatur.
3. De his quae pertinent ad exaltationem Christi post hanc vitam: Quomodo Maria
semper sit vivens ad interpellandum pro nobis.
Relate ad Secundam partem (B), quae pertractari deberet ad modum quaestionum 60
et seq. tertiae Partis Summae T h ., P. Bernard nullum in concreto tractationis ordinem
proponit, sed ad quaestiones praecipuas quae in hac parte pertractari possent simpli­
citer, potius inquirendo quam aliquomodo definiendo, alludit (cfr 1. c., pp. 112-114).
Munus centrale Mariae, in hac secunda parte est: « de faire que Jésus, le chef, la tête
puisse s’accroître dans les membres et es membres les joindre et s’accoler à leur divin
chef, Marie a pour fonction d ’aider le Christ à christianiser le monde » (1. c.. p. 113).
b)
A lius ordo christologicus propositus est a P. P h ilip o n .1 A u ctor iste M ario ­
logiam considerat tam quam aliquid in se, quoad doctrinam , com pletum , et ali­
quo m odo independens. D ico aliquo modo, quia M ariologia a Christologia, per
quam definitur, seiungi non potest. « L ’ordre christologique de la Somme théo­
logique — anim advertit P. Philipon — • pourrait nous guider. Il ne s ’agit pas d ’un

C fr B u 'l. de la Soc. Franç. d 'E t. M ar., 1936, pp. 236-245.

20

D IV IS IO M A R IO LO G IA E

sim ple décalquage servile et naïf. Il y faudrait une transposition par analogie non
pas seulem ent des conclusions mais surtout des principes directeurs qui animent
l ’architecture toute spirituelle de cette dernière partie de la Som m e, chef d ’œu­
vre m éthodologique du génie de saint Thom as. Résolum ent, il faut construire:
appliquer à la m ariologie la notion aristotélicienne de science et les principes de
m éthode exposés par Aristote dans les Seconds Analitiques. U ne véritable création».1
Hoc posito, P. Philipon, huius ordinis scientifici specimen praebet quod ita resumi
potest. « Perjecta ratio uniuscuiusque rei colligitur ex omnibus causis eius » (IIT , q. L V ,
art. 4). Quaelibet igitur scientifica cognitio alicuius rei ad hoc reducitur ut sciamus:
1) eius existentiam (an sit); 2) eius naturavi (quid sit); 3) eius proprietates 1qualis sit). Es
ordo generalis quem sequitur S. Thomas in suo studio circa Christum.
Maternitas divina easdem panes habet in Mariologia ac unio hypostatica in Chri­
stologia.
1. Existentia maternitatis divinae nobis nota est per fidem, ideoque scientifice in­
quirendum est non iam de possibilitate, sed de eiusdem convenientia tantummodo. Pri­
ma igitur quaestio Mariologiae versatur circa convenientiam maternitatis divinae, sive
a) ex parte Dei, sive b) ex parte hominum, cum maternitas divina, iuxta Thomistas, si
maternitas essentialiter corredemptiva.
2. Ad Essentiam mysterii maternitatis divinae seu ad causam jormalem enuclean
dam, tria essent rigorose distinguenda:
a) potentia generativa matris, transcendentaliter specificata per intrinsecum or­
dinem ad Filium generatum qui, in realitate ontologica proprii mysterii, extrinsece
manebit;
b) actio generativa Mariae, quae ipsi Filium praebet;
c) relatio pi aedicamentalis quae exurgit et ad ipsam Filii Dei personam per se
et directe terminatur, Mariam veram Dei Matrem constituendo.
3. Proprietates (quae post essentiam logice considerantur), in duplicem veluti clas­
sem distribui possunt: 1) proprietates quae consequuntur maternitatem divinam per
viam altissimae convenientiae, posita finalitate essentialiter corredemptrice huius ma­
ternitatis; et proprietates quae rigorose cum essentia ipsa connectuntur in ordine si­
gnificationis logicae, essendi et operandi nec non loci quem B. Virgo tenet in consilio
divino sive relate ad Deum, sive relate ad Christum et ad nos.
1. Inter proprietates prioris ordinis (quae conveniunt Mariae tamquam Dei et ho­
minum Matri), numerari videntur a) plenitudo quaedam extraordinaria perfectionum
gratiae, scientiae, potentiae, quae cum sua qualitate purae creaturae componi possit,
et simul b) infirmitates illae quibus « homini dolorum » appropinquatur pro salute nostra.
2. Inter pr< prietates alterius ordinis (quae rigorose cum essentia divina connectun­
tur) 1) considerari potest in ordine significationis logicae: nomen Mariae, et praesertim
titulus Matris Dei, eo quod ad Theologum pertinet de formulis, fidei mysteriis expri­
mentibus, iudicare; 2) considerari potest, quomodo m ordine essendi B. Virgo simplex
creatura permaneat; ad ordinem enim hypostaticum non pertinet ontologice, sed tan­

1 L . c ., p. 237.

D IV IS IO M A R IO LO G IA E

21

tummodo reductive, ratione termini specificativi suae”operationis; 1 3) in ordine ope­
randi, considerari potest qualitas meritoria suae activitatis sive pro seipsa (de condigno
in ordine ad vitam aeternam) sive pro aliis (de congruo, quidquid Christus promeruit
de condigno); considerari hic etiam potest eius satisfactio, oratio etc.
Consideratis proprietatibus B . Virginis in seipsis, logice considerari possunt relate
ad aliud, id est, 1) relate ad S S . Trinitatem a) in generali (dependentia, vita orationis,
adorationis etc., non vero sacerdotii), et in particulari (speciales affinitates cum Patre,
cum Filio et cum Spiritu S.); b) reciproce, id est relationes Trinitatis cum Matre Dei
(praedestinatio et adoptio); 2) relate ad Christum (principium consortii); et 3) relate ad
nos videlicet a) nos relate ad illam (cultus hyperduliae) et b) Illa relate ad nos (Media­
trix universalis). Quaestio de Mediatrice universali, claudens et veluti synthetice pri­
mam partem mysterii mariani referens, viam praeparat ad secundam partem in qua de
diversis mysteriis vitae B . Virginis agitur, videlicet: 1) de immaculata conceptione et de
plenitudine gratiae; 2) de vita eius in Templo; 3) de matrimonio cum S . Ioseph; 4) de tem­
porali adimpletione maternitatis divinae per mysteria annunciationis, conceptionis virgi­
nalis, nativitatis Christi; 5) de vita corredemptrice Nazarethana; 6) de compassione in
Calvario per modum meriti, satisfactionis universalis; 7) de Pentecoste et de partibus
Mariae in Ecclesia primitiva; 8) de Assumptione et 9) quomodo in suo mysterio materni­
tatis, B. Virgo magis magisque operetur, per exercitium iugiter actuale maternitatis
gratiae, ad parturitionem Christi totalis et ad consummationem totius in unilate.
O rd o christologicus, prout ex duobus allatis exem plis apparet, nim is im ple­
xus, parum perspicuus videtur.
6.
(e. g. K

Divisio classificati va. Haec divisio variis m odis concipi potest: a) Q uidam
urz,

Mariologie oder Lehre der Katholischen h i r che Uber M aria, die se-

ligste Jungfrau, Regensburg, 1881), varia elem enta doctrinae marianae disponunt
iuxta gradum certitudinis dogm aticae (ita ut ante omnia exponantur veritates a
M agisterio ecclesiastico definitae, et deinde conclusiones quaedam explicitiores
certae, et tandem opiniones quae sunt iuxta sensum universalem fidelium ), b) A lii
vero (e. g. C o n t e n s o n , Theologia mentis et cordis, t. III , D issert. 6 M ariologia,
ed. V ivès, 1875, pp. 259-300) varia V irgin is privilegia ad quadruplicem veluti
classem logice reducunt, prout respiciunt ordinem a) naturae, b) gratiae, c) glo ­
riae, d) ordinem hypostaticum . T alem ordinem (naturae, gratiae et gloriae) se­
cutus est etiam S. Bernardinus Senensis in suo Serm one « de Salutatione A n g e­
lica» ( L I I in Quadrages., de Christiana Religione. C fr F o l g a r a i t , L a Vergine
Bella in S . Bernardino da Siena, M ilano, Ancora, 1939, pp. 41-42, in nota). O rdo
iste, in se, exclusive inspectus, haud pauca incom m oda praesefert.
A ttam en, divisio haec magis aureolae cuidam (casellario) alicuius officii quam
divisioni logicae et scientificae respondet.
1 C fr circa h an c quaestionem N

ic o l a s ,

O . P ., L'appartenance de la M ère de D ieu à Vordre

hypostatique, in B u ll, de la S oc. Franç. d yE t. M a r., 1937, pp. 145-18 2.

22

D IV IS IO M A R IO LO G IA E

I I. D IV IS IO N O S T R A

Praecedentibus divisionibus quae, prout iam dixim us, parum

logicae aut

inadaequatae seu nim is particulares et exclusivae nobis videntur, divisionem
praeferim us stricte scientificam, divisionem nempe quae ordinem causarum se­
quatur.
H oc posito tractatus de B. M aria Virgine in triplicem partem dividi potest,
secundum quod B. V irgo consideratur in sua missione, in semetipsa et in suo cultu.
Ratio huius primae et generalis divisionis in hoc sita est, quod omne agens agit
propter finem, et fini aptat varia media. D eus igitur, in creatione M ariae, finem
seu m issionem aliquam ei assignavit, et huic fini seu, huic missioni congruenter,
omnia naturae et gratiae privilegia aptavit. N ecesse igitur est ut consideratio de
B. V irgin e antea circa finem seu m issionem ipsi a D e concreditam versetur, et
consequenter ad privilegia (fini seu m issioni proportionata) naturae et gratiae,
respicientia corpus et animam eiusdem convertatur. Post haec autem sponte
exurgit quaestio de cultu B. V irgin i a nobis exhibendo. L ogice, igitur, Tractatus
de B . Virgine in tres summas partes dividitur, videlicet: I. De B. M. Virgine con­

siderata in sua missione (sive erga Creatorem ipsum sive erga creaturas); l ì . De
B. Virgine considerata in semetipsa seu in suis privilegiis, missioni concreditae
correspondentibus; III. De B. Virgine considerata in suo cultu.
Prima pars. M issio B. V irgin is duplex est, videlicet, erga Creatorem (M ater­
nitas divina) et erga creaturas (maternitas spiritualis). H aec autem duplex missio
consideratur: I) in aeterno decreto praedestinationis divinae; II) in m anifesta­
tione huius aeterni decreti per prophetias;^ 11) in actuatione eiusdem per realem
m aternitatem et m ediationem ; IV ) in immediatis consectariis huius missionis:
universalis M ediatio et universalis Regalitas.

Secunda pars (de B. V irgin e considerata in

semetipsa) (subdividitur in tres

sectiones, videlicet:
1. In prima sectione agitur de his quae respiciunt animam B . M . V., i. e. i) ca­
rentia cuiuslibet im perfectionis, seu im m unitas a) a peccato originali, b) a quolibet
vel m inim o peccato actuali, c) a fom ite concupiscentiae; 2) praesentia cuiuslibet
perfectionis, i. e. a) plenitudo gratiae, b) virtutum , c) donorum Spiritus S., d) fru c­
tuum Spiritus S., e) beatitudinum , / ) charismatum seu gratiarum gratis da­
tarum.
2. In secunda sectione agitur de his quae respiciunt corpus B . M . V., i. e. a) de
perfectione corporali, b) de passibilitate, c) de mortalitate.
3. In tertia sectione agitur de his quae respiciunt animam simid et corpus B .
M . V., i. e. a) de Virginitate, et b) de assumptione et glorificatione B. M . V .

D IV IS IO M A R IO LO G IA E

23

Tertia pars (De B . Virgine considerata in suo cultu) subdividitur in duas sectio­
nes, videlicet:
1. I?i prima sectione agitur de cultu mariano considerato sive in sua consti­
tutione interna sive in variis form is quibus exprim itur.
2. In secunda sectione, consideratur in sua historia, seu, in sua origine et
in sua historica evolutione.
D ivisio haec, prout facile patet, est stricte scientifica eo quod ordinem causa­
rum sequitur. Etenim : ad hoc ut rem aliquam plene cognoscere valeamus, ne­
cesse est causas eiusdem cognoscere, videlicet, sive causas eius extrinsecas (finalis
et efficiens), sive causas eius intrinsecas (materialis et formalis) rem in seipsa
constituentes. Scientia enim est cognitio rei per suas causas. Si quis ergo B. V ir­
ginem vu lt plene cognoscere, quadruplicem causam eiusdem rdebet necessario
perspicuas habere. Iam vero ita praecise in nostra M ariologiae divisione proce­
dim us. Consideratur enim , ante omnia, causa finalis B. Virginis, seu duplex missio
ad quam ab aeterno praedestinata est, sive relate ad Creatorem sive relate ad crea­
turas. A d hanc singularissimam m issionem (seu ad hunc finem) ab aeterno a Deo
(causa eius efficiente) praedestinata est. Causa vero materialis et formalis B. V ir ­
ginis sunt corpus eius et anima cum variis eorundem singularibus privilegiis a
D eo collatis intuitu finis seu singularis m issionis Ipsi concreditae: quae omnia
B. V irginem in seipsa constituunt. In prim a parte igitur sermo fit de causa finali
et efficienti, in secunda vero parte de causa materiali et formali B. Virginis. In
tertia tandem parte, ad m odum corollarii duarum partium praecedentium , con­
sideratur positio nostra coram B. V irgin e ad talem singularem missionem desti­
nata et talibus singularibus privilegiis ornata, et ideo logice de cultu B . Virginis
agitur. D ivisio ergo quam sequim ur stricte logica et scientifica, imo unica vere
scientifica nobis videtur.

I li

M ARIOLOGIAE MOMENTUM SIVE EX CELLEN TIA
M ariologiae m om entum ex triplici capite deduci potest, ex M ariologia nempe
considerata i) in seipsa seu in proprio obiecto; 2) in ordine ad ipsam Theologiam,
et 3) in ordine ad nos.
I.
Mariologiae momentum in suo obiecto consideratae. A gitu r enim de su­
prem o et praestantissimo D ei opere (il Capolavoro di Dio), de opere nempe quod
« solus A rtifex supergreditur », et quod « solo D eo excepto, cunctis superior
extitit» (Orat, de laud. S . M ariae Deip., inter op. S. Epiphanii, P G 43, 478).
Iuxta Pium IX B. V irgo est « veluti ineffabile D ei m iraculum , imo om nium m i­
raculorum apex » (in Bulla Ineffabilis Deus). G ratiae enim omnes, dona et privi­
legia omnia, pulchritudines omnes quae in omnibus aliis creaturis dispersa adm i­
rantur, in Ipsa una collecta inveniuntur, iuxta illud A ligh erii « In T e s ’aduna —
quantunque in creatura è di bontade » (Par. 33, 21).
Pulchre B. Ludovicus Grignion de Montfort: « Dieu le Père a fait un assemblage de
toutes les eaux, qu’il a nommé la mer; il a fait un assemblage de toutes ses grâces, qu’il
a appelé Marie. Le grand Dieu a un trésor ou un magasin très riche, où il a renfermé
tout ce qu’il y a de beau, d ’éclatant, de rare et de précieux, jusqu’à son propre Fils; et
ce trésor immense n’est autre que Marie, que les saints appellent le trésor du Seigneur,
de la plénitude duquel les hommes sont enrichis.
« Dieu le Fils a communiqué à sa Mère tout ce qu’il a acquis par sa vie et sa mort,
ses mérites infinis et ses vertus admirables, et il l’a faite trésorière de tout ce que son
Père lui a donné en héritage; c’est par elle qu’il applique ses mérites à ses membres,
qu’il communique ses vertus et distribue ses grâces; c ’est son canal mystérieux, c’est son
aqueduc, par où il fait passer doucement et abondamment ses miséricordes.
« Dieu le Saint-Esprit a communiqué à Marie sa fidèle Epouse ses dons ineffables,
et il l ’a choisie pour la dispensatrice de tout ce qu’il possède; en sorte qu’elle distribue
à qui elle veut, autant qu’elle veut, comme elle veut et quand elle veut, tous scs dons
et ses grâces, et il ne se donne aucun don céleste aux hommes qu’il ne passe par ses
mains virginales. Car telle est la volonté de Dieu, qui a voulu que nous ayons tout par
Marie; car ainsi sera enrichie, élevée et honorée du Très-Haut celle qui s’est appauvrie,
humiliée et cachée jusqu’au fond du néant par sa profonde humilité, pendant toute sa
vie. Voilà les sentiments de l’Eglise et des saints Pères ». 1
1 Truité de la vraie dévotion à la S . Vierge, n. 23-25.

E X C E L L E N T IA M A R IO LO G IA E

25

Iamvero, ex hoc excellentissimo obiecto excellentia cognitionis eiusdem, etiam m i­
nimae, logice omnino deducitur iuxta illud S. Thomae: « De rebus nobilissimis, quantacumque imperfecta cognitio maximam perfectionem animae confert » (C. G ., L . I, c.5).

II. Mariologiae momentum in ordine ad ipsam theologiam speculativam magnum sane est. H uius enim veluti com pendium dici potest. Per accuratam
enim M ariologiae cognitionem m elius nobis innotescit universa scientia de Deo,
cum quo B. V irgo singularissimo m odo, prae ceteris omnibus creaturis, coniuncta
invenitur. Etenim , 1) m elius intelligitur tractatus De Deo Uno in iis praesertim
quae opus praedestinationis, creationis et gubernationis respiciunt, cum Bea­
tissim a V irgo prim a sit inter omnes D e i creaturas. 2) M eliu s intelligitur tractatus
de S S . Trinitate, ob m irabiles et prorsus singulares relationes quas B. V irgo cum
tribus personis SS. T rinitatis habuit. 3) M eliu s intelligitur, praesertim tractatus
de Verbo Incarnato et Redemptore, cuius tractatus M ariologia necessarium com ­
plem entum dici debe,, eo quod neque Incarnationem neque Redem ptionem sine
Ipsa D eus perficere voluit. 4) M eliu s intelligitur tractatus de Gratia, de virtu­
tibus etc. - quibus omnibus B. V irgo cum ulatissim a fuit.
Iure igitur meritoque aiebat Suarez: «Ego post ipsius Dei ac Christi cognitionem,
nullam aut utiliorem, aut viro theologo digniorem esse existimo. Neque intelligo cur de
gratia angelorum, deque illorum meritis ac statu viae, ac denique de eorum gloria, ceterisque scientiae et gratiae donis et ministeriis seu officiis tam accurate theologi d i­
sputent; de angelorum vero regina eiusque dignitate, gratia, scientia, meritis ac singulari
felicitate, longe maiori diligentia disserendum non sit, cum haec doctrina et per se di­
gnior ac iucundior, et ad pietatem magis sit accommodata, et — ut Aristoteles dicit —
melius sit de rebus altioribus vel pauca coniectare quam inferiores certitudine etiam
mathematica cognoscere, eo vel maxime quod maior ac certior cognitio potest de gratia
et gloria B. Virginis, quam Angelorum, ex principiis fidei ratiocinando, colligi » (in III
S. Th., de Mysteriis Christi, praefatio).

III. Mariologiae m om entum relate ad ROS. Recta enim et plena intelligentia
huius doctrinae, 1) cognitionem et amorem D ei, 2) cognitionem et amorem C h ri­
sti, 3) cognitionem et amorem D eiparae omnibus facilem reddit.
1)
E x creaturis, enim, ad Creatoris existentiam et naturam etiam aliquatenus
cognoscendam , tam quam ex effectibus ad causam ascendimus; sed inter omnes
creaturas quae ex D e i infinita sapientia et potentia prodierunt, Beatissima V irgo
procul dubio excellit, cui m agna fecit qui potens est. E x ipsa, ergo, tam quam ex
excellentissim o om nium effectu, D eum , supremam causam, magis quam ex
omnibus aliis rebus, homines cognoscere valent. Iure igitur m eritoque S. G er­
manus Patriarca Constantinopolitanus scribebat: (M aria est) « D ei ac V erbi ani­
matus et m undissim us tom us, in quo sine voce et sine scripto inscriptor ipse D eus
ac Verbum quotidie legitur » (Orat, in Deip. N ativit., ap. Com befis, p. 1310 A--C.).

20

E X C E L L E N T IA M A R IO L O G IA E

Pulchre Dionysius Carthusianus ostendit quomodo Dei sapientia, bonitas et po­
tentia ex Maria praesertim dignosci possint. « In tribus perfectum est unumquodque
et idoneum ad operandum: in scire, velle et posse, ut sit scientia non obtenebrata, vo­
luntas non invidiosa, et potentia non impedita. A magno nobilique Platone id ipsum
dictum est. Porro in omni operatione Dei haec tria relucent. In eo quippe quod rem de
non esse ad esse traducit, manifestatur potentia; in ordine vero, sapientia; atque in eo
quod omnia propter semetipsum (sine meritis videlicet rerum) condidit, bonitas splen­
det. — Sed in sublimi Virgine haec plenius contemplari par est. Nempe, in primis, nulla
est pura creatura in qua eatenus uti in Maria haec tria elucescunt. Bonitas namque Dei,
in donis suis, quae gratuito praestat, patenter innotescit: quoniam se communicare atque
diffundere, boni proprietas est. Ideoque, quo divinitus sacrae Virgini plura gratiarum
dona impertita sunt, eo utique Dei bonitas lucidius in ipsa resplendet. Et quidem, si
universorum tam naturae quam gratiae dona perscrutentur, non comparebit compa­
rabile illi ... Praeterea, in eo Dei sapientia refulget in Maria, quoniam per eam ordina­
tissimo prorsus processu, salvis temperatisque Dei aequitate atque clementia, hominum
est reparata felicitas ... Attenditur autem virtus operantis ex distantia terminorum sui
operis. Omnis enim operans, ab aliquo orditur et in quodam quiescit. Unde, quo prin­
cipium seu terminus a quo operis, longius a termino ad quem seu a fine distat, eo fortior
opportuna est in agente potestas. Ideoque, quum non esse ab esse infinite distat (quippe
quorum nulla est comparatio) non nisi habenti immensam potentiam creatio competit.
Si itaque quemadmodum Dei in Maria refulgeat potentia scire molimur, quid ei ex se
et per naturam, et item quid per gratiam ipsi conveniat, speculari oportet .. » (De prae­
conio et dignitate Mariae, L ib. I, art. 21, pp. 501-502, Opera t. 35, Tornaci, 1908).
E t G eorgius D e Rhodes scribebat: « C upis nosse D eu m : M ariam lege ut li­
brum , intuere ut speculum , ut im aginem contem plare » (Disputationes Theologiae
scholasticae, tract. V I I I , De M aria Deipara, p. 205). M aria est echo D ei fidelis­
sim a, est m anifestatio om nium m axim a D ei et attributorum eius, pulchritudinis,
sapientiae, potentiae, bonitatis etc.
2)
A t, praeter D ei cognitionem , studium Beatissimae Virginis, Dom ini ac
Redem ptoris nostri cognitionem omnibus facilem reddit, non solum quia Beatis­
sim a V irgo Christo sim illim a est, sed praesertim quia ab Ipso Christo quodam ­
m odo inseparabilis est, nedum ab aeterno, in decreto praedestinationis divinae,
sed etiam in tem pore, ita ut ob arctam ac veluti individuam sanguinis amoris
et missionis societatem, ab ipso Christo seiungi non possit. Nam , si C hristus
sol — aiebat H esychius — M aria coelum ; si Christus gemma, M aria arca; si
C hristus flos, M aria p la n ta .1
Iure asserebat Pius X Deiparam « m axim o certissim oque esse adium ento ad
C hristi notitiam atque amorem » (A d diem illum, in Actes de Sa Sainteté Pie X ,
t. i, p. 80).

1 PG

1465 -

E X C E L L E N T IA M A R IO LO G IA E

27

3)
Tandem , B. Virginis studium cognitionem et amorem ipsius Deiparae
nobis facilem reddit. Ignoti enim nulla cupido; et ideo solum m odo ex plena D e i­
parae cognitione plena honoris, gratitudinis, amoris, invocationis, servitutis et
im itationis exhibitio exurgere potest. E x M ariologia enim plene cognita, plene
apparet m agnitudo, pulcritudo Deiparae, ac bonitatis erga nos pene infinitus
thesaurus. E x ipsa praesertim apparet pars omnino singularis M ariae in vita no­
stra supernaturali quae ab ipsa, causa secundaria, una cum Christo, causa p ri­
maria, om nibus datur, conservatur et perficitur, ita ut B. V irgo, una cum Christo,
centrum veluti teneat vitae nostrae supernaturalis.
N ec silendum M ariologiae studium , m yrrhae electae instar, animos illorum
qui in illud incum bunt, ineffabili quadam suavitate coelestique dulcedine per­
fundere, ita ut exclam are cogantur: « O Sancta, o benedicta ... dulcis es in ore te
laudantium , in corde te diligentium , in m em oria te deprecantium » [Orat. L I I I ,
ad S . Virg. M ar., inter O p. S. Anselm i, P L 158, 960).
Iure cl. P. C ordovani scribebat quoct M ariologia « è la parte più delicata,
com e la perla della scienza teologica « (Angelicum, 9 [1932] 211). E t Card. Pie:
« M arie est toute la beauté du dogm e catholique; elle est t o u x la grâce de la foi
et de la vé rité » (Œuvres sacerdotales, Paris, 1891, II, serm. 44: Sur le charm e de
la dévotion à la sainte Vierge, pp. 718-730).

IV

M ARIOLOGIAE BIB LIO G R A P H IA GEN ERALIS

i. Scripta bibliographiea
Bibliographia M ariana critica et com pleta nondum habetur. 1 Existunt tam en
opera quaedam bibliographiea quae, si sim ul sumantur, Bibliographiae generalis
defectum aliquo m odo supplere valent. Sunt autem sequentia:
1. M a r r a c c i H ., Bibliotheca M ariana, 2 voli., Romae 1648. In hoc opere
quam plura inveniuntur quae reicl deoent et ideo valde caute in illius usu proce­
dendum est.
2. R o s k o v a n y A ., B . Virgo M aria in suo conceptu immaculata ex monumentis
omnium saeculorum demonstrata. In boc opere

9 volum inibus constante, 25.000

circiter scripta mariana recensentur a saec. 1 usque ad annum 1880. Etiam in
hoc opere tamen haud rare sensus criticus deest.
3. C h e v a l i e r U ., in opere Répertoire des Sources historiques du Moyen Age
Bio-Bibliographia quam plurim a scripta mariana enumerat.
H ic autem varii Tractatus de B . Virgine, in genere recensetur.
Tractatus plus m inusve com pleti de B. V irgin e recentioris sunt originis.
A ntea enim quaestiones de B. Virgine in Tractatu de V erbo Incarnato trade­
bantur; quae vero speciatim tractabantur absque scientifico et systhem atico
ordine prout etiam hodie a quibusdam fit exponebantur. H inc ante saec. XVI
speciales Tractatus de B. Virgine non habentur.
Praecipua vero opera circa D octrinam M arianam in genere haec sunt:
A la s tr u e y

G r e g o r iu s ,

Mariologia sive Tractatus de Beatissima Virgine M a ­

tre Dei, t. 1, Vallisoleti, 1934, t. 2, 1942.
A l b r e c h t , Die Gottesmutter, Freiburg, 1 9 1 3 .
A l é s ( d ’ ) A ., M arie, Mère de Dieu, i n Dict. A pol., t. 3, c o ll. 115-209.
A n o n y m u s , Soc. M ariae, Tractatus theologicus de B . M aria Virgine, Tau rin i,
M arietti, 1868, ed. 2.
B a r t m a n n , M aria im Lichte des Glaubens und der Frômmigkeit, Paderborn,
I9-25B e r n a r d O ., P., Le mystère de Marie, Paris. K133.
1 Praeparatur tam en a Patribus O rdin is S ervorum M ariae C o lle g ii Internationalis S. A le x ii
F alco n ieri de U rb e.

B IB L IO G R A P H IA

G E N E R A LIS

M A R IO L O G IA E

29

B o c c a z z i C ., Prontuario di Teologia Mariana, Crem ona, 1944, in-16, pp. 230.

B osio A ., O. F. M ., Catechismo Mariano, «T rattato di M ariologia», V en e­
zia, 1931.
B o u c a r u t , Vie. G en. Nem ausensis, Theologia de S S . Virgine M aria, 18 0 9 .
C a m p a n a E m i l i o , M aria nel dogma cattolico, ed. 4, 1936; Maria nel culto
cattolico, due voli., T orin o, ed. 2, 1944, a cura del P. G . Roschini O. S. M ., M a ­
rietti.
C

a p p e l l a z z i,

M aria nel dogma cattolico, Siena, S. Bernardino, 1904.

C a r o l o (D e) A ., Theolocologia, seu Institutio de Virgine D ei Genitrice Maria,

N eapoli

1845.

J u a n , Mariologia, o sea: Tratado de las grandezas de la Madre
de Dios, L érid a, Carruez, 1875.
C

o r o m in a s

C

onbrrugghe

( V a n ), D e B . V. M aria, G and, Scheerder, 1913, in-8°, pp. 216.

O. S. B., M arie de qui est né Jésus, I. M aternité divine et prédesti­
nation. - II. L ’Im m aculée Conception. - III. L a grâce de M arie, Paris, 1937,
3 voli. in-8°, pp. 284, 262, 230.
D

em aret,

P. H e n r i , Tractatus theologicus de Beata M aria Virgine, Paris, L u d .
V ivès, 1899.
D

e p o ix

D

ourohe

P. G ., dei Servi di M aria, L a tutta Santa, Roma, 1929.

P. G ., dei Servi di M aria, La tutta Santa, Rom a, 1929.
D u b i .a n c h y , Marie, in Dict. de Théol. Cath., t. 9, c o ll. 2349-2355; 1370-2379;
D

ourch e

2390-2391.
G a r r i g o u - L a g r a n g e R., O. P., Mariologie. L a mère du Sauveur et notre
vie intérieure, L yon, 1941.
G

a r r ig u e t ,

L a Vierge Marie, Paris, 1924.

M aria S S . Madre di Dio e Madre nostra. N ote critiche di T e o ­
logia, S. E. I., 1937.
G u t b e r l e t , Die Gottesmutter, Regensburg, 1917.
G o u t h i e r C h a r l e s , S. I., Marie et le Dogme, Paris, 1820.
G r i s a r , S. I., Marienbliiten, « System atische M arienlehre », Innsbruck, pp. 108.
G

o r r in o ,

H a e n l e i n A n d r . I o s ., Mariologia, 18 59 .
H u r t e r H u g o , S. I., Mariologia, 1878.
J a m a r , Theologia Mariana, Lovanii, 1896.
JANNOTTA A ., Theotocologia Catholica, Isola del L iri, 1925.
J a n s s e n s A l ., Die Heilige M aagd en Moeder Gods Maria, jAnvers, Standaard,
iu jS -19 3 2 , 4 voli.

K e u p p e n s I., Soc. M iss. Africae,

trtx. Antuerpiae, 1938, in-8°, pp

Mariologiae compendium. Deipara M edia-

241.

A ., Mariologie oder L eh 'e der K ath. Kirche iibei M aria die seligste Jungjfrxm. Regensburg, 1881, pp. vm -283.
L e n n e r z H ., S. I., D e B . Virgine, Romae, 1939, ed. 3.
K

urz

B IB L IO G R A P H IA

L

é p ic ie r

G E N ER A LIS

M A R IO LO G IA E

Card. A . E., O. S. M ., Tractatus de B. V. M aria M atre Dei, P a­

risiis, L ethielleux, 1926, ed. 5.
M a n i o , L a Vergine Madre, N ovara, 1904.
M a z z o l a I., De Beata Virgine, Disputationes historico-theologicae, T o rin o , 1845.
H ., O . P., Mariologia, Parisiis, 1939.
La Vierge Marie. Principaux extraits de ses œuvres, Paris, L e ­

M

erkelbach

M

o n s a b r É,

thielleux, 1934, p. 220.
L a Sainte Vierge, Paris, 1929.
S. I., De S S . Dei Matre, sive Mariologia, Oeniponte, 1918.
N e u b e r t E ., S. M ., Marie dans le dogme, Paris, 1933.
N e u k i r c h v o n M ., O. M . Cap., Kleine theologisch-p aktische Mariologie,
L eipzig, 1925 pp. 136.
M o r in e a u

S. M . M .

M

u e l l e r I o s .,

N

ic o l a s ,

N

ig id iu s

N

oyon

L a Vergine Maria, 3 voli., S. E. I., 1933.
P l a c i d u s , S. I., Stimma Mariologiae, 1602.

A ., Mariolatrie, in Dict. Apoi., t. 2, c o ll. 302-331.

I. B., De eminentia Deiparae Virginis Mariae, Romae, 1 6 3 7 .
H ., Dogmatische Mafiologie, Paderborn, 18 50 .
P a l u d a n u s I., Apologeticus Marianus, L ouvain, 1623.
P e t i t a l o t S. M ., L a Vierge Mère, d'après la théologie, 2 v o li.
N

ovati

O sw ald

P l e s s is A ., S. M . M ., Manuale Mariologiae Dogmaticae, 1943.
P o h l e - P r e u s s , Mariology, St.

L ouis, M o ., 1926.

P o r t o c a r r e r u s P h i l ., S. I., Tractatus de B . V. Deipara, 1926.
R a m o n i , Theologia Mariana, 3 v o li., 1921, Retaux, 1904.
R o s c h i n i P. G

a b r ie l e ,

O. S. M ., I l Capolavoro di Dio. « Piccola M ariologia »,

ed. 3, T o rin o, M arietti, 1944.
I d . Istruzioni M ariane, Rom a 194.4, Soc. S. Paolo.
S c h e e b e n M ., Sistematische Mariologie, Vertaald door |H. B. Van W aes, S . I.

m et inleiding en aanteekeningen van Eug. D ru w é S . I., Brussel, 19 3 8 .
S e d l m a y r , Scholastica Mariana, a p u d B o u r a s s é , Summa Aurea, t. 7.
S ch u tz ,

Stam m
T

e r r ie n

Summa Mariana, Paderborn, 1908.
C r i s t ., Mariologia, Paderborn, Junfermann, 18 8 1 , p p . x m - 6 6 6 .
I. B., S. I., La M ère de Dieu et la Mère des Hommes, Paris, 1900-02,

4 v o li.
V a s s a l l - P h i l i p p s , C. SS . R., The Mother of Christ, London, 1920, pp. 524.

A l ia s c r ip ta m a ria n a m a io ris m o m e n ti c ir c a q u a e s tio n e s m a r io lo g ic a s p a r t i­
c u la re s , in d e c u r s u tr a c ta tio n is D assim

la u d a b u n tu r .

Inter Ephem erides Theologicas specialissima m entio m eretur M a r i a n u m
(Ephemerides Mariologiae) inde ab anno 1939 a Patribus O rdinis Servorum M a ­
riae (Viale T ren ta A prile, n. 6, Roma) editum . In ipso enim quidquid M ariologiam scientifice tractatam respicit invenitur.

PARS SECUNDA
DE F O N T IB U S M A R I O L O G I A E 1

1 C fr A l a m e d a S ., O . S. B ., La Mariologia y las fuentes de la revelación, in Estudios M a riama*, v o l. I, 194 2, p p . 3 9 -10 0 .

32

fontes

m a r io l o g ia e

Fontes M ariologiae seu loci Theologiae M arianae — sicut et loci Theologiae
in genere — ad tres reducuntur: Magisteriam Ecclesiasticum, Scriptura et Tra­
ditio.
M agisterium Ecclesiasticum fons est subicctizus et directivus. Scriptura vero
et T rad itio fontes sunt obiettivi et constitutivi Revelationis divinae. Etenim , iuxta
T riden tin u m et Vaticanum (Sess. III , c. 2, D en z.-B . 1787) supernaturalis Re­
velatio continetur: 1) in libris scriptis et 2) sine scripto traditionibus « quae ipsius
Christi ore ab Apostolis acceptae, aut ab ipsis Apostolis Spiritu Sancto dictante
quasi per manus traditae, ad nos usque pervenerunt ».
Agendum igitur est de doctrina M ariana: 1) Magisterii Ecclesiastici, 2) S.
Scripturae et 3) Traditionis.

I
DE DOCTRINA M ARIAN A M A G ISTER II ECCLESIASTICI
Prim us M ariologiae fons — sicut et Theologiae in genere — constituitur a
M agisterio Ecclesiae sive extraordinario sive ordinario. Fons iste est om nium
aliorum fontium ditissim us, lim pidissim us et facillim us. E st om nium ditissimus
eo quod nullus alius fons, sicut iste, tot elementa constructiva exhibet. E st insu­
per om nium limpidissimus eo quod elem enta ab ipso offeruntur auctoritative iam
elaborata. Est tandem om nium facillimus eo quod elem enta ab ipso oblata prae
m anibus om nium , facili negotio, inveniri possunt.
A d Ecclesiam enim, et peculiari m odo ad eiusdem C aput, Christus m unus con­
credidit infallibiliter docendi doctrinam quae ducit ad vitam aeternam. A d Ecclesiam
eiusque C apu t Christus com m isit depositum Revelationis divinae, A postolorum
m orte clausum, ad hoc ut illud — prout docuit Concilium Vaticanum — sancte
fideliterque custodiat, uberius exponat, infallibiliter declaret, pressius definiat
(Const. D e Fide, coll. L ac. V I I , 284 ss. passim). M agisterium igitur Ecclesiasticum
prim a et proxim a norma dicenda est non solum Fidei sed etiam Theologiae.
Prim a igitur cuiuslibet T h eologi operatio in fidei recursu ad m agisterium v i­
vens Ecclesiae, sive solemne sive ordinarium , reponi debet, ad hoc ut rite co­
gnoscere valeat quid de B. V irgin e doceat Ecclesia. Sub luce et ductu M agisterii
E cclesiastici — cui perennis Spiritus Sancti adsistentia prom issa est — theologus
sive positivus sive speculativus procedere debet: theologus quidem positivus ad
textus scripturisticos et patristicos recte interpretandos; theologus vero specula­
tivu s ad data fidei, a Scriptura et Traditione exhibita, systhem atizanda, perscru­
tanda, et evolvenda ope rationis et sanae philosophiae, ad hoc ut ratio « fide il­
lustrata ... aliquam D eo dante m ysteriorum intelligentiam , eamque fructuosissi­
mam, assequatur » (Conc, Vatie., D enzinger, 1796).
H oc posito, doctrina M agisterii Ecclesiastici circa B. Virginem in variis B u l­
lis, E n cyclicis et docum entis M arianis Rom anorum Pontificum praesertim in­
venitur. In ipsis enim synthesis quaedam uberiorque explicatio habetur aliorum
fontium theologicorum , Scripturae nempe et Traditionis. Invenitur etiam doc­
trina M agisterii in S. Liturgia. A gend u m igitur erit seorsim: I. D e doctrina M a ­
riana RR . Pontificum ; II. D e L itu rgia M ariana.
Praecipui Rom ani Pontifices 1 qui de B. Virgine, saeculorum decursu, scrip­
serunt, sunt:
1
C fr Bullarium Marianum apud B o u r a s s é , Summa Aurea, t. 7, co li. 1-639. D octrin a M a ­
riana E p iscop oru m per orbem cath olicu m dispersorum in ven itu r praesertim in D ecretis C o n ­
c ilio ru m , quae etiam referu n tu r a B o u r a s s é ,

3

o.

c ., t. 7, c o li. 641-765.

D O CTR IN A

34

M A R IA N A

RR.

P O N T IF IC U M

I. DE DO CTRIN A M A R IA N A ROM ANORUM PONTIFICUM

1. S. Leo Magnus (440-461) in suis operibus (P L 54-56) de B. V irgin e quae­
dam habet. D e eius perpetua virginitate ante partum , in partu et post partum
praesertim agit (P L 54, 195 s.). D ocet quod B. V irgo in Incarnatione V erbi m i­
nistra tantum fuit corporeae substantiae (1. c., 80). Ipsa fu it virga de radice lesse
vaticinio Isaiae praenunciata (1. c., 206). Contra M anichaeos qui C h ristum « de
M aria V irgin e negant corporaliter natum » insurrexit (1. c., 206). ]
2. S. Gregorius Magnus (c. 540-604) docuit, inter alia, ita M ariam concepisse
et peperisse V erbu m D ei, ut eadem esset V irgo sim ul et M ater D e i, Christum que
aliud ex Patre, aliud ex M atre, et non alius (P L 76, 90). E xplicat quid Christus,
M atrem quasi non agnoscendo (M atth., 12, 46-50), significaret (1. c., 1086). P u l­
chra et profunda de natura m aternitatis divinae habet. « Ipse creavit m atrem in
cuius virgineo utero ex hum anitate crearetur. Q uid ergo m irum si aequalis est
Patri, qui prior est M atre? » (1. c., 1193). Pulchre exponit quom odo B. V irgo an­
cilla et m ater D om ini sit: « A n c illa ... Dom ini, quia V erbum ante saecula uni­
genitus aequalis est Patri; m ater vero quia in eius visceribus ex Spiritu Sancto
de eiusdem carne factus est homo. N ec alterius ancilla, alterius m ater, quia dum
unigenitus D ei existens ante saecula ex eius utero natus est homo, investigabili
m iraculo facta est et ancilla hom inis per divinitatem , et m ater V erbi per carnem.
N o n autem prius in utero V irgin is caro concepta est, et postm odum divinitas
venit in carnem; sed m ox ut V erbum venit in uterum , m ox Verbum , servata
propriae virtute naturae, factum est caro. E t perfectus homo, id est in veritate
carnis et animae rationalis, natus est per uterum V irgin is unigenitus F iliu s D e i »
(P L 77, 1207 s.). 2
3. Innocentius III (1160-1216) in suis serm onibus de Nativitate S . Mariae
(P L 217, 497-505), de Purificatione gloriosissimae semper Virginis Mariae (1. c.,
505-51:3), de Annuntiatione B . M ariae (1. c., 521-525), de Assumptione B . Mariae
(1. c., 575-581; 581-585), de Nativitate B . Mariae (1. c., 585-587) nec non in En­
comio de beatissima Virgine\ M aria et F ilio eius Iesu Christo (1. c., 915) et in hymno
« Salve m undi spes M aria » (1. c., 918)] pulchra de virginali m aternitate, corredem ptione et sanctitate B. V irginis habet. Pauca tantum hic delibam us. « H odie
novum fecit Dominus] super terram, m ulier circum dedit virum ](Ier. 31) grem io
uteri virginalis. M ulier, sed intacta; mater, sed virgo. 'Haec in utero dedit pue­
rum , sed virum ; infantem, sed D eum . O vere novum , quod hodie fecit D om i­
nus super terram ; quia stella solem, creatura Creatorem , filia patrem concepit.
1 Sermo de Annuntiatione B . M . V. (P L 54, 508-511) dubiae est auth entici tatis.
2 A p o c ry p h u m est Comm. in I L ib ru m Regum in q u o B. V irg in em m o n ti su b lim i c o m ­
parat ( P L 76, 25). In L ib ro Dialogorum a pparition em B. V irg in is ad pu ellam narrat (P L 77,
348 s.).

DO CTRIN A

M A R IA N A

RR.

P O N T IF IC U M

35

H oc fecit, ut aeternus sit tem poralis, sim plex com positus; et m ortalis sit im m or­
talis ... ut nasceretur de m atre sine patre, qui de patre natus est sine matre. H odie
sim ul descendit et ascendit; sed D eus descendit in h om inem , et hom o ascendit
in D eum » (In solemrt. Annuntiat., P L 217, 522).
« A v e, quia per te m utabitur nom en Evae. Illa fu it plena peccato, sed tu plena
gratia. Illa recessit a D eo, sed Dominus tecum . Illa fuit m aledicta in m ulieribus,
sed benedicta tu in mulieribus. F ructus ventris illius fuit m aledictus Cain, sed
fructus ventris tui erit benedictus Iesus. Per illam mors intravit in orbem, sed per
te vita rediit ad orbem ... » (In solemn. Purifie., P L 217, 506).
« Haec est virga recta, virga erecta, procera, fragilis, gracilis, flexibilis, fro n ­
dosa, florigera, fructifera. Recta per iustitiam , erecta per devotionem , procera
per longanim itatem , fragilis per abiectionem sui, gracilis per hum ilitatem , fle­
xibilis per m ansuetudinem , frondosam per sanctissim am conversationem , flori­
gera per virginalem conceptionem , per partum vitae aeternae fructifera. Recta
per fidem, erecta per spem, procera per charitatem , fragilis per pudorem , gracilis
per despectionem m undi, flexibilem per com passionem proxim i, frondosa per
bonorum operum exeeutionem , florigera per gloriam virginitatis, fructifera per
praerogativam fecunditatis. M iranda fecunditatis praerogativa quod talis talem
taliter genuit. G racilis virgo ante partum , et virgo post partum » (Encomium,
P L 217, 915). — « Castellum illud quod intravit Iesus, est virgo M aria, quando
“ V erbu m caro factum est et habitavit in nobis ” (Ioan. 1), sicut angelus illi pro­
miserat ... Sane in hoc spirituali castello, quod est D e i genitrix V irgo M aria,
m urus exterior est virginitas corporis: turris interior est hum ilitas cordis ... O
felix virginitas, quam ornat humilitas; c felix hum ilitas, quam honorat virgin i­
tas! H um ilitas ornat virginitatem , ne sit superba: virginitas honorat hum ilitatem ,
ne sit despecta. Est ergo virginitas hum ilis, ne exstollatur: est hum ilitas virgi­
nalis ne contem natur » (Serm. 27, in Assumpt. B . M ., P L 217, 576-578).
« Ipsa est aurora consurgens, pulchra ut luna, electa ut sol, terribilis ut castrorum,
acies ordinata. L u n a lucet in nocte, aurora in diluculo, sol in die; nox autem est
culpa, diluculum poenitentia, dies gratia. Q ui ergo iacet in nocte culpae, respiciat lunam, deprecetur M ariam , ut ipsa per F iliu m cor eius ad com punctionem
illum inet. Q uis enim devote invocavit eam, et non est exauditus ab ea? Ipsa est
“ m ater pulchrae dilectionis et sanctae spei ” (Eccli 24). Quia vero “ m ilitia est
vita hom inis super terram ” (Iob 7) ... quicum que sentit im pugnationem ab
hostibus, vel a m undo vel a carne, vel a daemone, respiciat castrorum aciem or­
dinatam, deprecatur, M ariam , ut ipsa per F iliu m “ m ittat auxilium de sancto,
et de Sion tueatur ” (Psal. 19) » (Serm. 29, in Nativ. Mariae, P L 217, 584-586).
4.
BonifacillS IX , qui anno 1390, in Bulla Superni benignitas Conditoris, pro
institutione festivitatis Visitationis B. M . V ., agit de eiusdem praedestinatione
ad divinam maternitatem corredem ptricem nec non de praerogativis etc. A it
enim:

D O CTR IN A

M A R IA N A

RR.

P O N T IF IC U M

« Superni benignitas Conditoris, humanam creaturam ad similitudinem suam crea­
tam misericordi pietate respiciens, eam collapsam fore primi parentis lapsu considerans,
illam miro decrevit consilio relevandam, ut scilicet Verbum supernum, quod erat in
principio, eam a mortis nexibus liberaret. Igitur pii Patris, qua nos dilexit charitas, tem­
poris veniente plenitudine, Verbum ipsum aeternum sub forma servi carnem nostrae
mortalitatis assumere, ut eamdem mortem nostram moriendo destrueret, ac damnatio­
nis sententiam simul et maculam, quam per reatum primi hominis generis humani po­
steritas incurrisse noscebatur, clemens Verbi aeterni bonitas aboleret. Quapropter de
clara stirpe regia Davidica praeelegit Virginem, in cuius utero mystico spiramine Ver­
bum ipsum carnem susciperet, ut egrederetur iuxta verbum propheticum, Virga de ra­
dice lesse, et Flos de radice eius ascenderet (Isa. 9, i), et requiesceret Spiritus Domini
super eum, perfectam Reginam inclytam Matrem eligens, quae tanto Regi digna fuit
sui corporis thalamum praeparare, de quo tanquam sponsus prae filiis hominum pro­
cederet speciosus, locum Nazareth, quae flos sive sanctitas dicitur, ad suam conceptio­
nem elegit, in quo per angelicae Salutationis eloquia ipsius incarnati Verbi mysteria,
miraque fuerunt solemnia celebrata. Ibi enim sumpsimus nostrae redemptionis exordia,
ibique primum dies sanctificationis ii.uxit, qui nobis de salute spem intuiit, et de aeter­
nitate laetitiam. In hoc etenim tantae fecunditatis loco Virgo regia venustissima a D o­
mino conservata, Fios sanctitatis, Vas coelestis gratiae mundissimum, omnium virtu­
tum floribus redimita, cuius pulchritudinem sol et luna mirantur, Redemptorem gen­
tium Virgo concepit, datura lucem gentibus sub ortis caligine constitutis». Et postea:
« Haec est enim illa de qua sacra canunt Elogia, Sole amicta, lunam habens sub pedibus
stellis coronari meruit duodenis. Haec est enim illa quae in suis castis visceribus coeli
terraeque gestavit Opificem, et sola cunctas haereses interemit, et pro Christiano po­
pulo ut Advocata strenua et exoratrix pervigil ad Regem quem genuit intercedit » (apud
B o u r a s s é , 1. c., coli. 30-32).
5. Eugenius IV - A nn o 1439, in Bulla Exultate Deo pro concordia A rm enorum cum Ecclesia Romana, declarabat B . Virginem esse vere Theotocos (cfr
B o u r a s s é , 1. c., pp. 42-43). In Bulla vero Cantate Domino, pro concordia Iacobitarum cum E ccl. Romana, docet B . Virginem esse non solum Christotocos sed

etiam T heotocos (1. c., coi. 44).
6. P iu sV (1566-1572) dam navit errorem (73) M . Baii (D enz., n. 1073): « N e ­
m o praeter Christum , est absque peccato originali: hinc B. V irgo m ortua est
propter peccatum ex Adam contractum , omnesque eius afflictiones in hac vita
sicut et aliorum iustorum fuerunt ultiones peccati actualis, vel originalis ».
7. Leo X. In Bulla Pastoris aeterni, a. 1520, docuit perpetuam virginitatem
D eiparae nec non officium advocatae pro nobis apud Christum (Bourassé, 1. c.,
coi. 47).
8. S ixtusV . In Bulla Dum ineffabilia, a. 1585, scribebat:
« Dum ineffabilia meritorum insignia, quibus Dei Genitrix beata Virgo Maria Re­
gina coelorum gloriosa, sedibus praelata sidereis, tanquam stella matutina praerutilat,
devotae considerationis indagine perscrutamur, et inter arcana pectoris revolvimus,

D O C TR IN A

M A R IA N A

R R.

P O N T IF IC U M

37

quod ipsa utpote Mater misericordiae, Mater gratiae et pietatis, humani generis Amica
et Consolatrix; pro salute fidelium qui delictorum culpa praegravantur; sedula Exoratrix, et pervigil ad Regem, quem genuit et maternis lactavit uberibus, intercedit, di­
gnam, quin potius debitum arbitramur, ut ecclesias, et capellas, ac confraternitates in
eius honorem erectas et institutas, gratiosis remissionum prosequamur impendiis »
( B o u r a s s é , 1. c., coli. 106-107).
9 . Paulus V. In Bulla Immensae bonitatis, a. 1 6 1 5 , de D eiparae praedestina­
tione, praedictione ac praefiguratione et privilegiis haec habet:

« Immensae bonitatis creator omnium Deus, cuius admirabili providentia cuncta
reguntur, cum ita dilexisset mundum, ut pro illius redemptione dare decrevisset F i­
lium unigenitum, ad tam magnum et ineffabile implendum mysterium, ex omni crea­
tura Mariam Virginem purissimam atque sanctissimam de regia stirpe praeelegit. Hinc
Spiritus Sancti virtute et sicut pluvia quae de rore coeli in vellus descendit, obumbrante,
fecit Unigeniti sui Genitricem, unaque cum uberrima fecunditate florem virginitatis
illibatum perpetuo conservavit, cuius virtutem et pulchritudinem sol et luna mirantur,
natura obstupescit, infernus quoque contremiscit. Ipsa enim tot figuris, tot prophetarum
visionibus ac vaticiniis antea praemonstrata, et a sanctis Patribus diu exspectata, tandem
veniens splendore virtutum et gratiarum omnium ornata, salutifera fecunditate sua
liberavit nos a captivitate, ac serpentis capite contrito, sole amicta, lunam habens sub
pedibus, victrix et triumphatrix duodecim corona stellarum coronari, ac super choros
angelorum exaltata, Regina coeli et terrae appellari promeruit.
« § 1. Igitur dum praecelsa meritorum insignia, quibus ipsa Virgo Dei Genitrix
gloriosa sedibus illata sidereis, quasi stella matutina refulget, nos piae considerationis
indagine perscrutamur, dum etiam intra pectoris arcana revolvimus, quod ipsa uti Mater
misericordiae pro Christiano populo sedula exoratrix, et pervigil ad regem quem genuit,
intercedit, quodque eamdem sacratissimam Virginem in omnium rerum difficultatibus
ac operibus nostris semper invenimus adiutricem, ac innumera quae largitor Altissimus
nobis contulit beneficia, piis illius precibus credimus accepisse, dignum quin potius
debitum arbitramur, ut sicuti Redemptor noster et Deus ipsam sacratissimam Virginem
sublimavit in coelis, ita eam nos quantum possumus honoremus in terris » (apud B o u ­
r a s s é , 1. c., coli. 173-174).
10 .

Clemens XIII. In Bulla Quantum ornamenti a. 17 6 0 , haec de Deiparae

intercessione scribebat:
« Quantum ornamenti ac praesidii semper regnis accesserit ex insigni pietate erga
Deum ac beatissimae Virginis Mariae veneratione, ex quibus coelestes omnes benedic­
tiones promanant, optime intelligentes ...» (apud B o u r a s s é , 1. c., coi. 389).
11.

Pius VII. In Bulla I d officii debent a. 1 8 0 1 , asserit B. V irginem dolores

suos acerbissimos, stantem praesertim iuxta crucem , pro fidelium salute aeterno
Patri obtulisse (cfr. B o u r a s s é , 1. c., coi. 4 9 5 ) .

D O CTR IN A

M A R IA N A

R R.

P O N T IF IC U M

In Bulla vero Tanto studio a. 1805, haec de Virginis intercessione scribebat:
« Tanto studio, tantaque charitate beatissima Virgo Maria nobis omnibus divinam
opem obtinere gestit, ut, quemadmodum per ipsam Deus descendit in terram, ita etiam
per ipsam homines ascendant in caelum. Quoniam vero mortalium iniquitas divinam
indignationem in se quam saepissime concitat, eadem Deipara est Arca foederis sempi­
terni, ut non interficiatur omnis caro-, reliquorum namque coelestium incolarum preces
divinae benignitati dumtaxat, Mariae vero preces materno etiam cuidam iuri innitun­
tur. Quare ad divini sui Filii thronum ipsa accedens, Advocata petit, Ancilla orat, Mater
imperat» (apud B o u r a s s é , 1. c., coi. 495).
In Bulla Quod divino afflatu, a. 1806, pro ampliatione privilegiorum Ecclesiae
Florentinae S S . Annuntiatae O . S. M ., haec de B. V irgin e dispensatrice omnium
gratiarum scribebat:
« Quod divino afflata spiritu beatissima ac gloriosa Dei Genitrix Virgo Maria de se
ipsa praenuntiavit generationes omnes beatam illam nuncupaturas, id sane non modo
prioribus Ecclesiae saeculis impletum novimus, cum toto terrarum orbe ad eius hono­
rem templa aedificata fuerint, atque arae erectae, verum etiam aucta quotidie magis
fidelium pietate erga amantissimam Parentem nostram, ac gratiarum omnium dispen­
satricem, maiori semper devotionis ardore, alia aliis successerint monumenta pietatis
et quaedam praesertim loca inscrutabili Dei consilio, constituta sint, in quibus peculiari
Beatae Virginis intercessione quaedam mira eveniunt, quae in aliis haud aeque conti­
gisse novimus » (apud B o u r a s s é , 1. c., coi. 546).
In Bulla tandem Praesentissimum sane, a. 1830, haec de spirituali M aternitate
B. AI. V . docebat:
« Praesentissimum sane patrocinium nemo unus, qui fiduciae plenus ad Mariam
confugit, non expertus est; ipsa enim Mater nostra, Mater pietatis et gratiae, Mater
misericordiae, cui nos tradidit Christus in cruce moriturus, ut sicut ille ad Patrem, ita
haec apud Filium interpellaret pro nobis. Iure igitur eam variis titulis decoratam vel,
mysteriis expressam piorum hominum societates, et sacrae familiae germanae religionis
sectatores ferventi pietate coluerunt, in eiusque tutelam ac fidem suppliciter se rece­
perunt: iure etiam illas inter recensendae sunt, quae Mariam Perdolentem peculiari
cultu venerantur » (apud B o u r a s s é , 1. c., coi. 579).
12. Gregorius XVI. In Bulla Praesentissimum sane a. 1832, idem plus m inusve
repetit ac Pius V I I (cfr. B o u r a s s é , 1. c., coi. 589).
13. Pius IX in percelebri B u lla Ineffabilis Deus diei 8 dee. 1854, in qua Im m a­
culatam Conceptionem tam quam fidei dogm a definivit, plura ad scientiam M ariologicam spectantia exposuit. Praecipua sunt: 1) Praedestinatio B. Virginis,
cuius prim ordia « uno eodemque decreto cum divinae Sapientiae incarnatione fue­
runt praestituta », et quidem post praevisum protoparentum lapsum (cfr Bulla

D O CTR IN A

M A R IA N A

RR.

P O N T IF IC U M

39

apud B o u r a s s é , 1. c., coi. 628); 2) Immaculata Conceptio, «intuitu m eritorum
Ch risti Iesu Salvatoris hum ani generis »; 3) plenitudo perfectionum et gratiae, ex
eo quod « sola tota facta est dom icilium universarum gratiarum , et quae, solo
D eo excepto, cunctis superior e x t it it ... cui praedicandae caelestes et terrenae
linguae m inim e sufficiunt ». Ipsa est « veluti ineffabile D ei m iraculum , immo
om nium m iraculorum apex »; insuper, illam, « tanto (D eus) prae caeteris uni­
versis est prosecutus amore, ut in illa una sibi propensissim a voluntate com pla­
cuerit », et ideo « illam longe ante omnes angelicos spiritus, cunctosque Sanctos
caelestium omnium charism atum copia de thesauro divinitatis deprom pta, m i­
rifice cum ulavit »; 4) Immunitas a qualibet culpa, seu « ab omni prorsus peccati
labe sem per libera »; 5) Principium consortii: B . V irgo enim « arctissimo et indis­
solubili vinculo cum Eo (Christo) coniuncta, una cum Illo et per Illum sem pi­
ternas contra venenosum serpentem inim icitias exercens, ac de ipso plenissim e
trium phans illius caput im m aculato pede contrivit ».
14.
Leo XIII. Inter omnes Pontifices qui de Beatissim a V irgin e scripserunt,
nemo, sicut L eo X I I I , tam m ulta et praeclara exposuit. Ipse enim, 15 annorum
spatio, seu ab anno 1883 ad annum 1898, decem L itteras encyclicas de devotione
Rosarii m isit « ad Patriarchas, Prim ates, Archiepiscopos, Episcopos, aliosque
locorum O rdinarios, pacem et com m unionem cum Rom ana Sede habentes ».
Series horum docum entorum chronologice sic ordinatur:
1) Supremi Apostolatus, die 1 sept. 1883.
2) Superiore anno, 30 aug. 1884.
3) Octobri mense, 22 sept. 1891.
4) Magnae D ei Matris, 7 sept. 1892.
5) Laetitiae Sanctae, 6 sept. 1893.
6) Iucunda semper, 8 sept. 1894.
7)
8)
9)
10)

Adiutricem populi, 5 sept. 1895.
Fidemtem piumque, 20 sept. 1896.
Augustissimae Virginis, 12 sept. 1897.
Diuturni temporis, 5 sept. 1898.

E n cyclicis istis adiungi possunt: L itterae Apostolicae Parta humano generi
(8 sept. 1902) de consecratione novi T em p li B . M . V irgin is L apurdii in Gallia;

Constitutio Ubi primum (2 oct. 189S) de legibus et privilegiis Confraternitatis
SS . Rosarii; E n cyclica Quamquam pluries (15 aug. 1889) de patrocinio S. Ioseph
et B. V irgin is M ariae; Litterae Apostolicae Amantis simae voluntatis ad anglos
(14 apr. 1895). H aec omnia docum enta veram aurifodinam pro scientia m ario­
log ica constituunt (cfr B i t t r e m i e u x , Doctrina M ariana Leonis X I I I , Brugis, 1928).
Praecipui auctores a L eon e X I I I citati, sunt: S. Anselm us, Or. X L V I I , S .A u ­
gustinus, De Assumptione B . M . V. (inter opera non genuina) - S Bernardinus
Senensis, Serm. V I in festis B . M . V. de Annunc.; S. Bernardus, Serm. de temp.

40

DO CTR IN A

M A R IA N A

R R.

P O N T IF IC U M

in N ativ. B . V. « De Aquaeductu »; De X I I Praerogativis B . M . V.\ Serm. I I in
Advent. Dom.-, S. Cyrillus Alexandrinus, Hom. contra Nestorium; S. G erm anus
Constantinopolitanus, Or. I I in Dormitionem B . M . V. ; Or. in Deiparae Praesentatione; S. Irenaeus, Contra Valent.-, S. Ioannes Dam ascenus, Serm. I de N a tivit.
Virginis-, Or. in Annutu:. D ei Genitricis; L itu rgia Arm enorum ; H ym nus G raeco ­
rum A kûtl(ttos; O fficium Graecum , V I I I D ec., O sotokiov, O fficium B . M . V .;
S. Tharasius, Or. in Praesent. Deiparae-, S. Thom as, Summa Theol. I I - I I P .; I l i
P.; O p u s c .V II I super Salut. Angelic.;T rid en t. C oncil. ( B i t t r e m i e u x , 1. c .,p p . 16516 6 ).

D octrina vero M ariana Leonis X I I I ad haec praecipua capita reduci potest:
1. Praedestinatio: D eus B. V irginem , « ab aeterno ordinavit ut M ater V erbi
fieret hum anam carnem assum pturi, ideoque inter omnia, quae essent in triplici
ordine naturae, gratiae, gloriaeque pulcherrim a, ita distinxit, ut m erito eidem
Ecclesia verba illa tribuerit: Ego ex ore Altissim i prodivi primogenita ante omnem
creaturam » (Eccl., 24, 5) p. 166. (Augustissimae Virginis Mariae) t. 5 . 1 Illam
D eus « ita dilexit, ut unam ex universitate rerum sublim ius evectam am plissim isque ornatam m uneribus sibi adiunxerit matrem» (Magnae D ei M atris, t. 3,
p. 138).
2. Praenuntiatur in Proto-Evangelio: « U b i vo lvi prim um coepere saecula,
lapsis in culpam hum ani generis auctoribus infectisque eadem labe posteris uni­
versis, quasi pignus constituta est instaurandae pacis ac salutis » (Augustissimae
Virginis Mariae, t. 5, pp. 166-168).
3. Excellentia divinae Maternitatis praeclarissim e illustratur. Per divinam
M aternitatem D eus Illam in « excelso dignitatis et gloriae fastigio collocavit »
(Augustissimae Virginis, t. 5, p. 166).
« Certe M atris D ei tam in excelso dignitas est, ut nihil fieri maius queat. Sed
tamen quia intercessit Iosephi cum V irgin e beatissim a maritale vinculum , ad
illam praestantissim am dignitatem , qua naturis creatis om nibus longissim e D e i­
para antecellit, non est dubium quin accesserit ipse, ut nem o alius » (Quamquam
pluries, t. 2, pp. 252-254).
4. Summa Perfectio B. M . V .: 1) Sanctitas quae resultat: a) ex singulari ple­
nitudine gratiae: «singulariter ab illo (Deo) plenam gratiae, cuius copia ad uni­
versos proflueret » (lucunda semper, t. 4, p. 124); « quod sufficeret ad salutem om ­
nium hom inum de m undo » (Magnae D ei Matris, t. 3, p. 142); b) ex perfectissim is
virtutibus: « Ecce autem M aria virtutis omnis exem plar vere bonus et providens
D eus constituit nobis aptissim um ... » (Magnae D ei Matris, t. 3, p. 150); c) ex
immunitate a concupiscentia, a peccatis et a vitiis-. « A t illa, quae, tametsi nullam
in se passa, debilitatem naturae nostrae vitiositatem que pernoscit, quaeque m a­
1 Lettres apostoliques de S . S . L é o n X I I I , encycliques, brefs e x . , Paris, B on n e Presse, s. d.,
volu m in a 7.

DO CTR IN A

M A R IA N A

RR.

P O N T IF IC U M

trum om nium est optim a et studiosissim a, quam nobis opportune prolixeque
subveniet, quanta et caritate reficiet et virtute firm abit! » (Magnae D ei Matris,
t. 3, p. 150). - 2) Scientia-. B. V irgo enim, est « magistra, quae profundissim um
divinae sapientiae, ultra quam credi valeat, penetravit abyssum » (Iucunda sem­
per, t. 4, p. 122). - 3) Gloria et potentia: « Sic tale fastigium gloriae, ut nem o alius
nec hom o nec angelus, obtinebit, quia cum ipsa nemo erit virtutum prom eritis
conferendus » (Magnae D ei M atris t. 3, p. 150).
« Eam salutamus, quae gratiam apud D eu m invenit, singulariter ab illo p le­
nam gratia, cuius copia ad universos proflueret: eam, cui D om inus quanta m a­
xim a fieri possit coniuncuone inhaeret; eam, in m ulieribus benedictam , quae
sola m aledictionem sustulit et benedictionem portavit (S. Th om as, op. V i l i ,
super Salut. Angel., n. 8), beatum ventris sui fructum , in quo benedicentur om ­
nes gentes; eam dem um M atrem D ei invocam us » (Iucunda semper, t. 4, pp. 124126).
« A d haec vero dici vix potest quantum am plitudinis virtutisque tun c acces­
serit, quum ad fastigium coelestis gloriae quod dignitatem eius claritatem que m e­
ritorum decebat, esta pud F ilium assum pta » (Adiutricem populi, t. 4, pp. 238-240).
« T a n ta M ariae est m agnitudo, tanta, qua apud D e u m pollet, gratia, ut qui
opis egens non ad illam confugiat, is optet nullo alarum rem igio volare » (A u ­
gustissimae Virginis, t. 5, p. 174). Insuper: « Revera primaevae labis expers V irgo,
adlecta D e i M ater, et hoc ipso servandi hom inum generis consors facta tanta
apud Filium gratia et potestate valet, ut m aiorem nec humana nec angelica natura
assecuta um quam sit, aut assequi possit» (Supremi Apostolatus, t. 1, p. 216).
5.
Relatio ad homines: Ipsa enim est M ediatrix ad Mediatorem (cfr B i t t r e ­
m ie u x ,

1. c., pp. 132-133).

a) E st M ediatrix reconciliationis: « N em o etenim unus

cogitari potest qui

reconciliandis D eo hom inibus parem atque illa (B. V .) operam vel um quam con­
tulerit vel aliquando sit collaturus. N em pe ipsa ad hom ines in sem piternum
ruentes exitium Servatorem adduxit, iam tunc scilicet quum pacificum nuntium ,
ab A ngelo in terras allatum, adm irabili assensu, loco totius humanae naturae
(S. Thom as, III P., q. X X X , art. 1), excepit; ipsa est de qua natus est Iesus, vera
scilicet eius M ater, ob eam que causam digna et peraccepta ad M ediatorem M e ­
diatrix » (Fidentem, t. 5, p. 90). Ipsa enim « adlecta D ei M ater, et hoc ipso ser­
vandi hom inum generis consors facta » est (Supremi Apostolatus, t. i , p. 216).
Consortii principium apertissime affirmatur. Ipsam enim vocat « reparandi h u ­
m ani generis consortem » (U bi primum, t. 5, p. 292). Ipsa « cu m F ilio Iesu Re­
dem ptionis humanae facta est particeps » (Pastor humani generis, t. 6, p. 256).
Ipsa «m ysteriis nostrae Redem ptionis ... non adfuit tantum sed interfuit » (ibid.,
p. 258).
b) B. V irgo est M ediatrix vitae supernaturalis gratiae, per spiritualem hom i­
num m aternitatem . « V irgo sanctissima quem adm odum Iesu Christi genitrix,

42

D O CTR IN A

M A R IA N A

RR.

P O N T IF IC U M

ita omnium est Christianorum mater, quippe quos ad Calvariae montem inter su­
prem os Redem ptoris cruciatus generavit; item que Iesus Christus tanquam pri­
m ogenitus est Christianorum, qui sunt ei adoptione ac redem ptione fratres »
(Quanquam pluries, t. 2, p. 254).
« Stabat iuxta Crucem Iesu M aria m ater eius, quae tacta in nos caritate im ­
m ensa ut susciperet filios, F iliu m ipsa suum ultro obtulit iustitiae divinae, cum eo
com m oriens corde doloris gladio transfixa» (Iucunda semper, t. 4, p. 122).
M aria est m ater nostra quia Christus in cruce m oriens Eam m atrem nostram
proclam avit: « T a m carae m isericordiae consilium in M aria divinitus institutum
et Christi testamento ratum, inde ab initio sancti apostoli priscique fideles summa
cum laetitia senserunt » (Octobri mense, t. 3, p. 98).
« Itaque suppliciter im ploram us ... ante omnes sanctissimam D e i G en itri­
cem , quam humano generi Christus ipse e cruce reliquit atque attribuit matrem, cui
regnum vestrum nobilissim o praeccnio, tam quam D o s M ariae, inde a proavis
est d edicatu m » (Amantissimae voluntatis, t. 4, p. 198).
« P er te dacus est Christus Salvator m undi, in quo spes nostra consisteret;
ab ipso autem tu data es nobis, per quam spes eadem augeretur. Eia igitur, ora
pro nobis, quos, tibi apud Crucem D om ini excepisti filios, perdolens M ater »
(A d Sanctissimam Virginem pro Anglis fratribus precatio, t. 4, p. 200).
« E xim iae in nos caritatis Christi m ysterium ex eo quoque luculenter proditur,
quod m oriens M atrem ille suam Ioanni discipulo m atrem voluit relictam, testamento
m em ori: ecce F iliu s tuus. In Ioanne autem, quod perpetuo sensit Ecclesia, de­
signavit Christus personam humani generis, eorum in prim is qui sibi ex fide
adhaerescerent: in qua sententia sanctus A nselm us Cantuariensis: Q uid, inquit»
potest dignius aestimari, quam ut tu V irgo, sis m ater quorum Christus dignatur
esse pater et frater (Or. X L V I I , olim X L V I ) . (Adiutricem populi, t. 4, p. 238).
« ... facere non possum us, quin om nibus et singulis in Christo filiis N ostris
ipsius cruce pendentis extrem a verba, quasi testam ento relicta, iterem us: Ecce
m ater tua » (Augustissimae Virginis, t. 5, p. 168).
c)
B. V irgo est Dispensatrix omnium gratiarum: « U t quae sacramenti hum a­
nae redem ptionis adm inistra fuerat, eadem gratiae ex illo in omne tem pus deri­
vandae esset pariter adm inistra, perm issa ei poene im mensa potestate » (Adiu­
tricem populi, t. 4, p. 240). Ipsa est « pacis nostrae apud D eu m sequestra et coe­
lestium adm inistra gratiarum , in celsissim o potestatis est gloriaeque fastigio in
coelis collocata, ut hom inibus ad sempiternam illam civitatem per tot labores et
pericula contendentibus patrocinii sui subsidium im pertiat » (Supremi Aposto­
latus, t. 1, p. 214). « N ih il prorsus de perm agno illo omnis gratiae thesauro, quem
attulit D om inus, siquidem gratia et veritas per Iesum Christum facta est, nihil
nobis, nisi per M ariam , D eo sic volente, im pertiri: ut, quo m odo ad sum m um
Patrem , nisi p er F ilium , nemo potest accedere, ita fere, nisi per M atrem , acce­
dere nemo possit ad Christum » (Octobri mense, t. 3, pp. 96-98).

DO CTRIN A

M A R IA N A

R R.

P O N T IF IC U M

43

« Q u o d M ariae praesidium orando quaerim us, hoc sane, tam quam in funda­
m ento, in m unere nititur conciliandae nobis divinae gratiae, quo ipsa continenter
fu n gitur apud D eum , dignitate et m eritis acceptissima, longeque Coelitibus
san ctis om nibus potentia antecellens » (Iucunda semper, t. 4, p. 120). « D eus au­
tem , Venerabiles Fratres, qui nobis talem M ediatricem benignissim a m isericor­
dia providit (S. Bernardus, De X I I praerogativis B . M . V., n. 2), quique totum
nos habere voluit per M ariam (id., Serm. in Nativ. B . M . V., n. 7), eiusdem suf­
fragio et voto, faveat com m unibus votis cum ulet spes » (Iucunda semper, t. 4,
p. 132). « A b ipsa enim, tam quam uberrim o ductu, coelestium gratiarum hau­
stus derivantur; eius in m anibus sunt thesauri m iserationum D om ini. V u lt illam
D e u s bonorum om nium esse principium » 1 (Diuturni temporis, t. 5, p. 274).
6.

Relationes hominum ad Beatam Mariam

V. Cultus: « Augustissim ae V ir ­

gin is M ariae foveri assidue cultum et contentiore quotidie studio prom overe
quantum privatim publiceque intersit, facile quisque perspiciet, qui secum re­
putaverit quam excelso dignitatis et gloriae fastigio D eus ipsam collocavit » (A u ­
gustissimae Virginis Mariae, t. 5, p. 166).
Iure ergo m eritoque, cl. Bittrem ieux, in fine operis laudati, haec de M arologia L eon is X I I I scribebat:
« Finem hic im ponentes his de doctrina mariali Leonis X I I I considerationi­
bus, non possum us huius doctrinae ubertatem atque profunditatem non admirari.
« E loquentissim e ac simul theologice omnes B. V irginis dotes m unusque
P on tifex describit. M aternitatis divinae excellentiam sublim em , potentiae V ir ­
ginis m ensuram singularem exaltat. Q uod autem m axim e adm irationem nostram
cogit, est expositio m uneris quo B. V irgo fungitur erga genus humanum. Ipsa
fu it atque est Consors C hristi, tum in ipso Redem ptionis opere, tum in applica­
tione huius operis fructuum . Consortium hoc est universale, est illim itatum , est
semper perdurans, fu it in passione, est in gloria. Q uia consors, est M ater nostra,
de qua m aternitate perspicua om nino ac notabilia audivim us. Q uia consors est
M ed iatrix et ideo dispensatrix om nium gratiarum . Intercessio inde B. Virginis
est plane singularis, quam libet aliam aliorum sanctorum m irum in m odum ex­
superans. Inde etiam invocatio et devotio nostra in B. Virginem singulares sunt,
neque in una linea cum invocatione et cultu aliorum Sanctorum ponendae; manet
tamen B. V irgo creatura, sed evecta ad fines deitatis, ex quo non potest eius cu l­
tus dignitati D ei adversari. H ortatur nos, exem ploque praeit, ut B. Virgini ho­
norem debitum tribuam us, atque in om nibus angustiis Eam fiducialiter im plo­
remus.
« H aec omnia abunde probant huius Pontificis mariologiam vere ut auream
esse habendam . N il itaque m irum, quod inde a Leone X I I I amplissimum ma1 In vocat hic S. P o n tife x auctoritatem S . I o a n n i s D
Virginis, ac S. I r e n a e i , C . Valent., 1. I I I , 33.

a m a s c e n i,

Serm. i, D e N ativitate

D O CTR IN A

44

M A R IA N A

RE.

P O N T IF IC U M

ri elogia progressum obtinuerit, praecipue quoad omnia haec quae ad B. V ir g i­
nem spectant in suo erga homines m unere.
« Quae dixim us, utut incom pleta et im perfecta, hanc profecto légitim ant c o n ­
clusionem : si umquam aliquis, Leo X I I I fuit verus D octor M arialis, atque ex
eius influxu doctrinali mariologia in dies nova increm enta accipiet, quod ad p ie­
tatem fidelium atque vitam gratiae sum m opere conferet » (op. c., pp. 83-84).

15.
Pius X. Praesertim in Encyclica A d diem illum diei 2 februarii 1904, occa­
sione Quinquagesim i anniversarii definitionis dogm aticae Im m aculatae C o n ­
ceptionis, Pius X plura tradidit quae sunt m agni m om enti pro M ariologia.
Praecipui A uctores qui a Pio X citantur sunt: S. A m brosius, De Virginibus-,
S. Augustinus, Lib. de Virginitate, S. Beda Vener., In Lucam ; S. Bernardinus
Senensis, Quadrag. de Evangelio aeterno, serm. X ; S . Bonaventura, In I Sent.-,
D ionysius Carthusianus, In I I I Sent.; Eadm erus, D e Excellentia Virginis Mariae-,
S. L e o M a g n ., Serm. 2 de N ativ. Domini-, Pius IX , Bulla Ineffabilis ( B i t t r e m i e u x ,
o. c., p. 166).
Praecipua vero capita doctrinae M arianae P ii X haec sunt:
1. Praedictio et praefiguratio B. M . V. « In Scripturis sanctis, quotiescum que
de futura in nobis gratia prophetatur, toties fere Servator hom inum cum sanctis­
sima eius M atre coniungitur ... M ariam utique, serpentis caput conterentem pro­
spiciebat Adam , obortasque maledicto lacrym as tenuit » (A d diem illum, t. 1,
p. 7 4 ).1 « Petra deserti, radix lesse, scala quam vid it Iacob, rubus qui ardebat
at non com burebatur quem M oyses m iratus est, arca D ei, nubecula ascendens
de mari ...» (A d diem illum, p. 74).
2. Relationes B . M . V. ad S S . Trinitatem: « Benedice (il vostro servo; 1’eterno
Padre, che vi scelse in m odo particolare per Figlia, benedice il V erbo Incarnato,
che vestendosi d ell’umana natura nel vostro purissim o seno vi fece sua M adre;
benedice il divino Spirito che vi volle sua Sposa. Benedice, esalta e ringrazia la
T rin ità augusta che vi prescelse e predilesse tanto da innalzarvi su tutte le crea­
ture alla più sublim e altezza » (E x prece B. M ariae Virgini, reparationis causa,
quam Pius X indulgentiis ditavit, die 22 ian. 1914; A cta A p . Sed., t. 6 ,19 14 , p. 108).
3. Immaculata conceptio-. « N equib at scilicet in C h r istia n a e plebis intelligentiam id cadere, quod Christi caro, sancta, im polluta atque innocens in Virginis
utero de carne assumpta esset, cui vel vestigio tem poris labes fuisset illata. C ur
ita vero, nisi quod peccatum et D eus per infinitam oppositionem separantur?,
H inc sane catholicae ubique gentes persuasum habuere D e i Filium , antequam
natura hom inum assumpta lavaret nos a peccatis nostris in Sanguine suo, de­
buisse in prim o instanti suae conceptionis, singulari gratia ac privilegio, ab omni
originalis culpae labe praeservare im m unem Virginem matrem » ( A d diem illum,
t. 1, p. 82).
1 Actes de S a Sainteté P ie X , Paris, s. d.

D O CTR IN A

M A R IA N A

RR.

P O N T IF IC U M

45

4. Exemplar omnium virtutum: « D ivin a lex est ut, qui aeternae beatitudinis
potiri cupiunt, formam patientiae et sanctitatis Christi, im itando, in se expri­
mant. N am quos praescivit, et praedestinavit conform es fieri imaginis Filii sui, ut
sit ipse prim ogenitus in m ultis fratribus (Rom ., V I I I , 29). A t quoniam ea fere
est infirmitas nostra, ut tanti exem plaris am plitudine facile deterreamur, provi­
dentis D e i m unere, aliud nobis est exem plar propositum , quod, quum Christo
sit proxim um , quantum humanae licet naturae, tum aptius congruat cum e x i­
guitate nostra. Eiusm odi autem nullum est praeter Deiparam . T a lis enim fuit
M aria, ait ad rem sanctus A m brosius, ut eius unius vita omnium sit disciplina.
E x quo recte ab eodem conficitur: Sit igitur vobis tam quam in im agine descripta
virginitas, vita M ariae, de qua, velut in speculo, refulget species castitatis et forma
virtutis » (De Virginib., L . II, c. II). (A d diem illum, t. 1, pp. 82-84). Praesertim
vero refulserunt in B. V irgin e virtutes Theologicae. « Q uam vis autem

deceat

filios M atris sanctissimae nullam praeterire laudem quin im itentur; illas tamen
eiusdem virtutes ipsos fideles assequi prae caeteris desideram us quae principes
su n t ac veluti nervi atque artus christianae sapientiae: fidem inquim us, spem et
caritatem in D eum atque homines. Q uarum quidem virtutum fulgore etsi nulla
in V irgin e vitae pars caruit, m axim e tamen eo tem pore enituit quum nato emorienti adstitit. A g itu r in crucem Iesus, eique in m aledictis obiicitur quia filium
D e i se fecit (Ioan., 19, 7). A st illa, divinitatem in eo constantissime agnoscit et
colit. D em ortuum sepulchro infert, nec tamen dubitat revicturum . Caritas porro,
qua in D eum flagrat, participem passionum Christi sociam que efficit; cum que
eo, sui veluti doloris oblita, veniam interfectoribus precatur, quam vis hi obsti­
nate inclamant: Sanguis eius super nos, et super filios nostros» (M atth., 27, 25)
(A d diem illum, t. 1, p. 84).
5. B . Virgo est Corredemptrix. D ie 22 ianuarii 1914 Pius X indulgentiam
concessit certam precem B. M ariae Virgini, reparationis causa, recitantibus, in
qua haec leguntur; « Benedice (il vostro servo) le vostre sublim i prerogative di
vera M adre di D io, sempre Vergine, concepita senza m acchia di peccato, di cor­
redentrice del genere umano » (cfr A ct. A p. Sed., t. 6, 1914, p. 108). « Quoniam
universis sanctitate praestat (M aria] coniunctioneque cum Christo, atque a C h ri­
sto adscita in humanae salutis opus, de congruo, ut aiunt, prom eret nobis quae
Christus de condigno prom eruit» (A d diem illum, p. 80). Tandem : « A d haec,
D eip arae sanctissim ae non hoc tantum in laude ponendum est quod nascituro
e x hum anis m em bris U nigenito D eo carnis suae materiam m inistravit (S. Beda
V en ., L . IV , in Luc., X I), qua nim irum saluti hom inum com pararetur hostia;
verum etiam officium eiusdem hostiae custodiendae nutriendaeque, atque adeo,
stato tem pore, sistendae ad aram. H inc M atris et F ilii num quam dissociata con­
suetudo vitae et laborum , ut aeque in utrum que caderent Prophetae veroa: D e ­
fecit in dolore vita mea, et anni mei in gem itibus (Ps. 30, 11). Q uum vero extre­
m um F ilii advenit, stabat iuxta Crucem Iesu M ater eius, non in immani tantum

46

D O CTR IN A

M A R IA N A

RR.

P O N T IF IC U M

occupata spectaculo, sed plane gaudens quod U nigenitus suus prc salute generis
humani offerretur, et tantum etiam compassa est, ut, si fieri potuisset, omnia tor menta quae Filius pertulit, ipsa m ulto libentius sustineret » (S. B o n a v e n t u r a ,
I Sent... d. 48, ad L itt. dub. 4) (A d diem illum, p. 78).
6.
B . Virgo est M ater hominum. M aria est m ater nostra quia est m ater C a p i­
tis nostri: « A n non Christi mater M aria? N ostra igitur et mater est. - N am sta­
tuere hoc sibi quisque debet, Iesum , qui V erbum est caro factum humani etiam
generis servatorem esse. Iam, qua D eus-H om o, concretum ille, ut ceteri h o m i­
nes, corpus nactum est: qua vero nostri generis restitutor, spiritale quoddam
corpus atque, ut aiunt, m ysticum , quod societas eorum est, qui C n risio credunt.
M u lti unum corpus sum us in C hristo (Rom ., 12, 5). A tq u i aeternum D ei F i­
lium non ideo tantum concepit V irgo ut fieret homo, humanam ex ea assumens
naturam; verum etiam ut, per naturam ex ea assumptam, mortalium fieret so­
spitator. Q uam obrem A ngelus pastoribus dixit: N atus est vobis hodie Salvator,
qui est Christus D om inus (L u c., 2, 11). In uno igitur eodem que alvo castissimae
M atris et carnem Christus assumpsit et spiritale sim ul corpus adiunxit, ex iis
nempe coagm entatum qui credituri erant in eum. Ita ut Salvatorem habens M a ­
ria in utero, illos etiam dici queat gessisse omnes, quorum vitam continebat vita
Salvatoris. U niversi ergo, quotquot cum Christo iungim ur, quique, ut ait A p o ­
stolus, m em bra sum us corporis eius, de carne eius et de ossibus eius (Ephes.,
5 » 3 °j> de M ariae utero egressi sumus, tam quam corporis instar cohaerentes cum
capite. U nde, spiritali quidem ratione ac m ystica, et M ariae filii nos dicim ur, et
ipsa nostrum omnium m ater est. M ater quidem sp iritu ... sed plane mater m em ­
brorum Christi, quod nos sum us (S. A u g u s t i n u s , L . de Virginitate, c. V I 1. Si

igitur Virgo beatissim a D ei simul atque hom inum parens est, ecquis dubitet eam
omni ope adniti ut Christus, caput corporis Ecclesiae (Coloss., 1, 18), in nos sua
membra, quae eius sunt munera infundat, idque cum prim is ut eum noscamus
et ut vivam us per eum (I Ioan., 4, 9) » (A d diem illum, pp. 76-78).
Probat M ariam M atrem esse nostram ex A p oc. X I I , 1-2: « Signum m agnum ,
sic Apostolus Ioannes dem issum sibi divinitus visum enarrat, signum magnum
apparuit in coelo: m ulier amicta sole, et luna sub pedibus eius, et in capite eius
corona stellarum duodecim (A poc., 12, 1). N ullus autem ignorat, m ulierem illam
Virginem M ariam significare, quae caput nostrum integra [peperit. Sequitur
porro Apostolus: E t in utero habens clamabat parturiens, et cruciabatur ut pa­
riat (ibid., 2). V id it igitur Ioannes sanctissimam D ei M atrem aeterna iam beati­
tate fruentem . Quonam autem partu? N ostrum plane, qui exilio adhuc detenti,
ad perfectam D ei caritatem sem piternam que felicitatem gignendi adhuc sum us.
Parientis vero labor studium atque amorem indicat, quo V irgo, in coelesti sede,
vigilat assiduaque prece contendit ut electorum num erus im pleatur » (A d diem
illum, pp. 86-88).
7. B.

Virgo est Dispensatrix omnium gratiarum-, fundam entum

vero

huius

DO CTR IN A

M A R IA N A

RR.

P O N T IF IC U M

47

officii in officio Corredem ptricis Pontifex invenit. A it enim: « E x hac autem M a ­
riam inter et Christum com m unione dolorum ac voluntatis, prom eruit illa ut
reparatrix perditi orbis dignissim e fieret (Eadmer. m on., De Excell. Virg. M ariae,
c. IX ), atque ideo universorum m unerum dispensatrix quae nobis Iesus nece
et sanguine suo com paravit ...
« Attam en, pro ea, quam dixim us dolorum atque aerum narum M atris cum
Filio, com m unione, hoc V irgin i A ugustae datum est, ut sit totius terrarum orbis
potentissim a apud unigenitum Filium suum m ediatrix et conciliatrix (Pius IX ,
in Bulla Ineffabilis). Fons igitur Christus est, et de plenitudine eius nos om nes
accepim us (Ioan., i , 16); ex quo totum corpus com pactum , et connexum per
omnem iuncturam su bm inistrationis... augm entum vero corporis facit in a e d i­
ficationem sui in caritate (Ephes., 6, 16). M aria vero, ut apte Bernardus notat,
aquaeductus est (Serm . de tem p., in Nativ. B . V., <>,de Aquaeductu », n. 6); aut
etiam collum per quod corpus cum capite iungitur item que caput in corpus vim
et virtutem exerit. N am ipsa est collum capitis nostri, per quod omnia spiritualia
dona corpori eius m ystico com m unicantur (S. B e r n a r d i n . S e n . , Quadrag. de
Evangelio aeterno, Serm . X , a. III , c. 3) » (A d diem illum, t. 1, pp. 78-80).
M aria « est princeps largiendarum gratiarum m inistra », « thesauros p rom e­
ritorum Eius ( = Iesu) m aterno veluti iure adm inistrat » (ibid., p. 80). Ipsa est
aquaeductus (ibid., t. 1, p. 78), collum capitis nostri (ibid., pp. 78-80).
8.
Cultus M ariae honori qui Christo debetur m inim e opponitur; miseri qui
aliter opinantur « ignorant non inveniri puerum nisi cum M aria matre eius »
(A d diem illum, t. 1, p. 80). Im o « nullum est certius et expeditius iter ad hom ines
cum Christo coniungendos et ad perfectam filiorum adoptionem assequendam »;
« quum D e i Filius, factus homo, auctor sit et consum m ator fidei nostrae; opus
est omnino sanctissim am eius M atrem m ysteriorum divinorum participem ac
veluti custodem agnoscere, in qua, tam quam in fundam ento post C hristum no­
bilissim o, fidei saeculorum om nium extruitur aedificatio.
« Q uid enim? A n non potuisset D eus restitutorem humani generis ac fidei
conditorem alia, quam per V irginem , via im pertiri nobis? Q uia tam en aeterni
providentiae N um inis visum est ut D eum -H om inem per M ariam haberem us,
quae illum , Spiritu Sancto foecunda, suo gestavit utero; nobis nil plane superest,
nisi quod de M ariae m anibus Christum recipiam us » (A d diem illum t. 1, p. 74).
16.
Benedictus X V , sat frequenter in suis E ncyclicis, in L itteris A postolicis
et in serm onibus veritates quasdam M ariologicas exposuit.
Praecipua vero capita doctrinae M arianae ipsius haec sunt:
1.
Corredemptrix. Extollit consortium cum C hristo in Redem ptione. « Ita cum
F ilio patiente et m oriente passa est et paene com m ortua, sic m aterna in F ilium
iura pro nom inum salute abdicavit placandaeque iustitiae, quantum ad se p er­
tinebat, F iliu m im m olavit, ut dici m erito queat Ipsam cum C hristo hum anum
genus redemisse » (Inter sodalicia-, A cta A p. Sed., t. 10, 1918, p. 182).

48

D O CTR IN A

M A R IA N A

RR.

P O N T IF IC U M

2. M ater hominum: « quae (V irgo Perdolens'), a Iesu Christo universorum ho­
m inum M ater constituta, eos tam quam infinitae caritatis testam ento sibi relictos
(accepit) officium que tuendae spiritualis eorum vitae m aterna benignitate (ex­
plet) » (ibid., p. 182).
3. Dispensatio omnium gratiarum: « H ac plane de causa, quas e Redem ptionis
thesauro gratias omne genus recipim us, eae ipsius Perdolentis Virginis veluti e
m anibus adm inistrantur ... » (ibid., p. 182).
« H uius parietes tem pli votivis tabellis, vexillis, argenteis trophaeis atque in­
num eris pretiosis donariis circum ornati, benignissim am D ei G enitricis, gratia­
rum apud D om inum sequestris, potentiam civium que acceptam tutelam lucu1 enter testantur » (L itt. A p . Locami-, A cta Apost. Sed., t. 11, 1919, p. 67).

« Innum erae votivae tabellae, undique tem pli parietibus nec non chori sub­
selliis appensae, sim ulque pretiosa donaria luculenter testantur V irginem D ei
M atrem , gratiarum om nium apud D eum sequestram , veluti e m aiestatis Suae
solio, beneficiorum et charismatum copiam largiri consuevisse » (L itt. A p . Il­
lustriores inter-, Acta A p. Sed., t. 11, 1919, p. 227).
O m nes gratiae, omnia beneficia, omnia m iracula interventui B. Virginis de­
bentur:
« Recueillons avant tout la fleur de la gratitude envers D ieu et envers l ’auguste
Vierge, car nous devons reconnaître que c ’est à D ieu seul que nous sommes re­
devables de deux m iracles attribués à la bienheureuse Jeanne d ’A rc et dont l ’au­
thenticité a été aujourd’hui proclam ée. E t si dans tous les prodiges il convient
de reconnaître la m édiation de M arie, par laquelle, selon le vouloir divin, nous
arrive toute grâce et tout bienfait, on ne saurait nier que, dans un des miracles
précités, cette m édiation de la T rè s Sainte V ierge s ’est m anifestée d ’une m a­
nière tout-à-fait spéciale. N ou s pensons que le Seigneur en a disposé ainsi afin de
rapp eler aux fidèles q u ’il ne faut jam ais exclure le souvenir de M arie, pas même
lo rsq u ’un m iracle sem ble devoir être attribué à l ’intercession ou à la m édiation
d ’un bienheureux ou d ’un saint. T e l est l ’enseignem ent que nous croyons devoir
tirer du fait que T h érèse Belin a obtenu sa guérison parfaite et instantanée au
sanctuaire de L ourdes. D ’un côté, le Seigneur nous m ontrait que, sur la terre
même confiée au domaine de sa très sainte M ère, il peut opérer des m iracles par
l ’intercession d ’un de ses serviteurs: d ’un autre côté, il nous rappelait que, dans
ces cas aussi, il faut supposer l ’intervention de celle que les saints Pères ont saluée
du nom de M ediatrix mediatorum omnium ». Ita in Oratione habita die 6 aprilis
1919 , post solem nem lectionem decreti quo duo m iracula per intercessionem
B. Ioannae de A re obtenta, atque ad huius canonizationem proposita, ut authen­
tica declarabantur (cfr L a Documentation catholique, t. 1, 19 avril 1919, pp. 320325 )-

Omnium gratiarum mediatrix dicitur: « Confidim us equidem fore ut, perinde
ac lyceum (W ashingtoniense) sedes erit quo catholicae doctrinae studiosi, quasi

DO CTR IN A

M A R IA N A

RR.

P O N T IF IC U M

49

in centrum radii, intendant ac concurrant, ita eam in Aedem Sacram (i. e. in
honorem V irgin is Im m aculatae erigendam), V irgin e Im m aculata gratiarum omne
gen u s sequestra, non m odo qui in discipulorum num erum adlecti vel adlegendi
posthac sint, sed catholici quoque omnes e Civitatibus istis, veluti in Sanctuarium
p eculiare ac proprium , intueantur, et religionis pietatisque causa frequentissim i
confluent » (Epistola Communes Litteras; A cta A p. Sed., t. i i , 1919, p. 173).
17.

Pius XI. Praeter duas L itteras Encyclicas M arianas (L u x Veritatis pro

X V centenario C oncilii Epnesini, et Ingravescentibus malis circa SS. Rosarium)
P ius X I in pluribus L itteris apostolicis et in pluribus serm onibus doctrinas om ni­
no fundam entales pro scientia mariologica e x p o su it.1 Praecipua vero capita d o c­
trinae haec sunt:
1. Praedestinatio-. B. V irgo praedestinata est a D eo formaliter ut Corredem­
ptrix. « Ideo Christi M ater delecta est, ut redim endi generis hum ani consors ef­
ficeretur » (Ep. Auspicatus profecto-, A cta A p. Sed., t. 25 (1933;, p. 80).
2. M aternitas divina. Plura tradit, in Enc. L u x veritatis, circa naturam et ex­
cellentiam m aternitatis divinae (cfr R o s c h i n i , op. c., pp. 43-44).
3. Circa mortem B . M . V. Pius X I adhaeret sententiae asserenti subiectionem Virginis necessitati m oriendi, quia in ipsa fuit « non la G razia di creazione
ma la G razia di redenzione, la quale non conferiva im mortalità vera e propria »
(Serm o habitus die 15 augusti 1933; cfr L'Osservatore Romano, 1-12-33).
4. B. V irgo est M ediatrix reconciliationis cum D eo, seu Corredemptrix. Ob
hoc praecise « Christi M ater delecta est » (Ep. Auspicatus profecto; A ct. A p. Sed.,
t. 25, 1933, p. 80). « V irgo Perdolens redem ptionis opus cum Iesu participavit »
(Ep. Explorata res est; Acta A p. Sed., t. 25, 1923, pp. 104-105). Ipsa adstitit «dul­
cissim o F ilio (suo) hum ani generis Redem ptrix ». G ratiae quibus fruim ur aeque
dicuntur fructus « Redem ptionis et compassionis » (cfr L'Osservatore Romano,
29 - 4 - 35 )-

5. B. V irgo est M ediatrix regenerationis nostrae spiritualis per gratiam seu
M ater hominum. « S. G iovanni rappresentava noi tutti; e nello stesso A postole
eravamo ancora noi tutti a raccogliere le parole: E cce M ater tua » (cfr L'Osserva­
tore Romano, 1-12-33). B. V irgo « cum homines universos in Calvaria habuerit
m aterno animo suo com mendatos, non minus eos fo v e t ... » (Enc. Rerum. Ec­
clesiae-, A cta A p . Sed., t. 18, 1926, p. 83).
Q uem adm odum Pius X , ita et Pius X I maternitatem spiritualem B. Virginis,
in m aternitate eius divina videt inclusam (Enc. L u x veritatis-, A cta A p. Sed.,
t. 23, 1931, p p . 10-12).
6. M ediatrix gratiarum seu Dispensatrix omnium gratiarum. B. V irginem
appellat « gratiarum om nium apud D eum sequestram » (Ep. Cognitum sane-, A cta
1

C fr R o s c h i n i G ., O . S. M ., L a M ariologia di P io X I , R om a, 1939. E xtractu m e x M a ­

rianum (E p hem erid es M ariolo giae), t. 1 (1939), fase. 2.

L IT U R G IA

M A R IA N A

A p. Sed., t. 18 , 19 2 6 , p. 2 1 3 ) et his sim ilibus ( c f r R o s c h i n i , o . c ., p. 49 « N o ­
vim us etiam omnia nobis a D eo O ptim o M axim o per D eiparae manus im pertiri »
(Ingravescentibus malis; A cta A p. Sed., t. 2 9 , 1 9 3 7 , p. 380).
7.
Circa cultum B . M . V., et praesertim circa legitim itatem , necessitatem,
beneficia etc. plura et praeclara docuit (cfr R o s c h i n i , o . c ., pp. 50 -6 3 ), et pluries
efficacissime devotionem marianam com m endavit: <>Con l ’assiduita della pre­
ghiera si deve fare di M aria la quotidiana Mediatrice . . . " (cfr L ’Osservatore R o­
mano, 1 6 - 1 7 aug. 19 3 3 ).
18 . Pius XII in variis docum entis de B. V irgin e haud raro locutus es., eius­
que Cordi Im m aculato die 3 1 octobris et die 8 decem bris 19 4 2 Ecclesiam et uni­
versum genus hum anum solem niter consecravit. D e B. V irgin e praesertim egit
in Epilogo Encyclicae « M ystici corporis Christi », in quo synthesis quaedam

M ariologiae invenitur.
II. DE L IT U R G IA M A R IA N A

A d m agisterium Ecclesiae ordinarium pertinet etiam Sacra Liturgia. E ccle­
sia enim, tam quam sollicita M ater, omnia adhibet m edia in sua potestate posita
ad hoc ut filios suos doctrinam doceat quae ducit ad vitam. Q uapropter de solis
encyclicis et decretis m inim e contenta, L iturgiam etiam adhibet, tam quam m e­
dium aptissim um, ad m agisterium suum in bonum anim arum explicandum .
N il igitur m irum si Pius X I, in L itteris E ncyclicis Ouas primas ( 1 1 dee. 19 2 5
A cta A p. Sed., t. 1 7 , 19 2 5 , p. 603) haec scripserit: « In populo rebus fidei im ­
buendo per eosque ad interiora vitae gaudia evehendo longe plus habent effica­
citatem annuae sacrorum m ysteriorum celebritates quam quaelibet vel gravissi­
m a ecclesiastici m agisterii docum enta: siquidem haec in pauciores eruditioresaue
viros plerum que cadunt, illae universos fideles percellunt et docent; haec semel,
illae quotannis atque perpetuo, ut ita dicam us, loquuntur; haec mentes potissi­
m um, illae et mentes et animos, hom inem scilicet totum , salutariter afficiunt ».
Aliquid igitur dicendum de natura et fontibus et de m om ento dogm atico L iturgiae marianae.

1. De natura liturgiae marianae. L itu rgia mariana est com plexus elem en­
torum positivorum B. V irginem respicientium quae in oratione publica et officiali
Ecclesiae, sive universalis sive particularis, continetur. Ecclesia enim, in sua m i­
rabili liturgia, varias exprim it veritates marianas externum que m odum dirigit
quo D eipara honoranda est. M anifestat igitur, tam quam mater, filiis suis quid
ipsa de B. V irgin e sentiat.
2.

De fontibus liturgiae marianae. Liturgiae marianae fontes quam plurim i

sunt. D ivid i tamen possunt in duplicem classem, prim arios videlicet et secun­
darios. Sunt fontes primarii liturgiae marianae libri liturgici officiales Ecclesiae
universalis, videlicet, M issalis, Breviarum , Rituale, M artyro L g iu m et Pontificale

L IT U R G IA

M A R IA N A

51

Rom anum. Fontes isti abundant elem entis positivis pro constructione m ariolo­
gica pretiosissimis. Sunt vero fontes secundani libri liturgici alicuius particularis
Ecclesiae (e. g. liturgia Am brosiana, M ozarabica, patriarchatus etc.; aut alicuius
D ioecesis vel O rdinis religiosi etc.). D um fontes prim arii m om entum habent
absolutum et nullis lim itibus circum scriptum , fontes secundarii, e contra, ob
eorum characterem localem aut particularem , m om entum habent relativum et
lim itibus quibusdam circum scriptum . A d fontes secundarios reduci possunt
etiam libri liturgici aboliti aut ad liturgias pertinentes quae non amplius in usu
sum in Ecclesia (e. g. liturgia gallicana, iroceltica etc.), qui tam en historicum
m om entum retinent semper.
Subsidia pro studio Liturgiae M arianae plura sunt. H abentur enim varii trac­
tatus aut monographiae relate ad festa mariana,1 relate ad benedictiones 2 in hono­
rem V irgin is im pertitas, relate ad antiphonas marianas, 3 relate ad hymnos litugicos 4 nec non relate ad liturgiam marianam in genere. 5 In hisce om nibus m o­
num entis plures divitiarum thesauri pro M arie logia inveniuntur.
3. De momento dogmatico Liturgiae Marianae. M om entum dogm a acum li­
turgiae in genere ex celeberrim o effatu (S. Caelestino I erronee tributo et ad
P rosperum A quitan um ( [ f c. 455] pertinente) 6 apparet: Legem credendi lex sta­
tuat supplicandi. Ecclesia enim, sicut orat ita et credit. O ratio liturgica echo est
Ecclesiae sive docentis sive addiscentis. Varia festa liturgica vehiculum sunt
1 C fr C ard . L a m b e r t i n i (B enedictu s X I V ) , D e festis B . M . Virginis, libri duo, in Opera,
t. 9, Bassano, 1767; K . A . H . K e l l n e r , Heortologie oder das Kirchenjahr und die Heiligenfeste
in ihrer geschichtlichen Entwicklung, ed. 3, F re ib u rg i. B. (versio italica L'anno ecclesiastico, ed. 1,
R om ae, 1906; ed. 2, 1914); P e r a r d i

G., L a dottrina cattolica. I l culto, vol. IV , F este [principali

della M ad on n a e dei S an ti, T o rin o , L .I .C .E ., 1939; V e r m e e r s c h A ., S. I., M aria Vergine S S . ,
I I I . L e feste. T o rin o , L .I .C .E ., 1912; C a m p a n a E ., I l culto d i M aria in sè e nelle sue manifesta­
zioni liturgiche, T o rin o -R o m a , M arietti, ed. 2, riveduta ed am pliata dal P.

G.

R o s c h i n i , 1944-

2 C fr F r a n z A ., D ie Kirchlichen Benediktionen im M ittelaìter, 2 v o li., F re ib u rg i. B ., 1909.
: C fr C a m p a n a E ., o. c., bibliografìa.
4
C fr J u l l i a n J., A Dictionary o f Hymnology, L o n d o n , 1892; B l x m e - D r e v e s - B a n n i s t e r ,
Analecta hymnica medii nevi, L e ip zig , 1886-1922, 55 v o li.
■C fr O

pp e n h e im

P h ., O . S. B ., M aria in der lateinischen' Liturgie, in J. S t r a e t e r , K a -

tholische M arienkunde I, Paderborn, S ch on in gh , 1942, pp. 183-264; id .. M aria nella Liturgia
cattolica, R om a, Ferrari, 1944, in -16 , pp. 54; R o s c h i n i G ., O . S. M ., L a M adonna nella L itu r­
gia, M ilan o , A n co ra, 1942; E n g b e r d i n g H ., M aria in der Frommigkeit der byzantiitischen L i ­
turgie. Ein Leib-ein G eist. Einblicke in die Welt des christlichen Ostens, M iin ster i. W ., R egen sb urg,
s. a., pp. 37-38; B i n k t r i n e I., D e cultu B . M . V . in liturgia S . Ioannis Chrysostomi, in Ephe­
merides L it., 45 ( x931), 392-396; G
1933; M

e m z in g e r

u t ie r r e z

C ., E l culto liturgico de la Santisima Virgen, M ad rid ,

O ., Mariologisches aus der vorephesinischen

Liturgie, R egen sb u rg, Pu stet,

1932, in-8, pp. 183; B o u r a s s é , Summa Aurea, t. 3, co ll. 590-1895, 169 5-18 27.
11
D e gratia D ei « Indiculus » seu praeteritorum Sedis Apostolicae episcoporum auctoritates,
c. 11: D e n z i n g e r , Enchir. Symbol., F re ib u rg i. B ., 1928, p. 68, n. 139. C fr C a p p u y n s M ., Les
origines des Capitula pseudo-céléstiniem contre le semi-pélagianisme, in Rev. bénéd., 41 (1929)
156-170 , dem on strat quod ■Ind icu lus » ad Prosp erum A q u ita n u m pertin et.

52

L IT U R G IA

M A R IA N A

doctrinae Ecclesiae, cui] iugis Spiritus Sancti adsistentia debetur, relate ad v a J
doctrinae puncta. Eo vel magis quod occasione praesertim festorum Patres t*
D octores Ecclesiae proprios serm ones habuerunt ad eorum dem festorum o b ie c tt*
illustrandum . L itu rgia igitur verum locum theologicum constituit, et ex ipsa Tne»logus argum enta sum ere potest ad varias tneses stabiliendas. N il igitur mirum à
L itu rgia definitiones ipsas dogm aticas praeparet et quasi eodem incedat gresso.
H aec in genere. In particulari vero, ad rite determ inandum m om entum dogma­
ticum singulorum locorum liturgicorum , necesse est distinguere in quonam senso,
e. g., adhibeantur a L itu rgia varii textus S. Scripturae, utrum scilicet in sens»
scripturistico (litterali vel typico) aut in sensu tantum m odo accommodato. Ia
priori casu haberem us authenticam interpretationem scripturisticam ex parte
m agisterii ordinarii Ecclesiae. In secundo casu, e contra, accomm odatio nobis
m anifestat quid de tali argumento sentiat Ecclesia. Ita, e. g., si verba Proverbio- !
rum (cap. V I I I ) et Ecclesiastici (cap. X X I I I ) de Sapientia in sensu accommcdato accipiantur, nobis m anifestant quid de praedestinatione M ariae sentiat Ec- !
desia. Idem dicendum de lectionibus secundi et tertii nocturni O fficii divini.
C um m onum entis liturgicis intime connexa inveniuntur monumenta archaecflogica. C irca hanc rem, cfr praesertim L e c l e r c q H . in Dictionnaire d'Archéologie
chrétienne et de Liturgie, art. Marie, t. X , col. 1982-2043.1
N otatu digna est anim adversio cl. L eclercq circa hanc materiam: « L ’histoire
des m onuments consacrés à la glorification de la Vierge et relevant de l ’archéo­
logie et de l ’iconographie a été souvent tentée avec plus de piété que de critique,
quoique ces deux conditions, loin de s ’exclure, soient appelées à concourir à
l ’œuvre toujours attendue et toujours retardée parce que presque aucun auteur
n ’a su résister à la tentation de vieillir systém atiquem ent l ’âge des monuments
q u ’il étudie » (1. c., coll. 2042-2043).
A d studium hoc peragendum conferri utiliter possunt: D e R o s s i G . B ., Im­
magini scelte della beata Vergine M aria tratte dalle catacombe romane, in fol., R o ­
ma, 1863; G a r c i a V i l l a d a , Archeologia mariana, in Razon y Fe, a. IV , n. 38,
pp. 191-208; t. 10, pp. 204 sq.; J a m e s o n A . B., Legends of the Madonna as represented in the fine arts, in-8, London, 1903; L e h n e r F. A ., Die Marienverehrung
in den ersten Jahrunderten, in-8, Stuttgart, 1886, pp. 282-342; L i e l l H. F. J.,
1 In hoc a rticu lo agit: 1. D e nativitate M ariae. II. D e praesentatione et in stitution e in
T e m p lo . I II . D e p ro ph etia Isaiae. IV . D e A n n u n tiation e. V . D e M atrim o n io et de angustiis.
V I . D e V isita tio n e. V I I . D e itin ere B eth leh em itico . V i l i . D e N ativitate. IX . D e adoratione
P astorum et M ag oru m . X . D e M aternitate divina. X I . D e praesentatione Iesu in T e m p io .
X I I . D e fuga in A e g y p tu m . X I I I . D e Iesu in m edio doctorum . X I V . D e n up tiis Canae. X V . D e
C ru cifix io n e. X V I . D e A scen sion e. X V I I . D e Pentecoste. X V I I I . D e descensu M ariae ad in ­
feros. X I X . D e m orte M ariae. X X . D e lo co dorm ition is M ariae. X X I . D e A ssum ptio n e M ariae
X X I I . D e V irg in e in caelo. X X I I I . D e n om in e M ariae. X X I V . D e eultu litu rgico . X X V . Bibiographia.

l it u r g ia

m abian a

53

Die Darstellungen der allerseligsten Jungfrau and Gottesgebarerin M aria auf den
Kunstdenkmàlern der Katakomben, Dogmen -und Kunstgeschichtlich bearbeiteit, in-8,
F reiburg-im -B r., 18 8 7 ;1 M u n o z A ., Iconografia della Madonna. Studio delle rap­
presentazioni della Vergine nei monumenti artistici d ’Oriente e d'Occidente, in-4,
Firenze, 1905; R o h a u l t d e F l e u r y G ., L a Sainte Vierge. Etudes archéologiques
et iconographiques, 2 voli, in-4, Paris, 1878; in hoc opere deficit plerum que cri­
tica; S c h u l t z e V . , Archaeologischen Studien ueber altchristliche Monumente, in-8,
W ien, 1880, pp. 177 -2 11: Die Marienbildei' der altchristlichen Kunst, cui adiungitur (pp. 211-219) Verzeichniss der altchristlichen Mariensbüder-, V e n t u r i A .,
La Madonna. Svolgimento artistico delle rappresentazioni della Vergine, in-4, M i­
lano; W i l p e r t I.

Madonnenbilder aus den Katakomben, in Ròmische Ouartal-

schrift, t. 3 (1889), pp. 290-298.
1 E st opus m agni m om en ti. In prim a parte e xp o n u n tu r textus do gm atici circa B. V irgin em
ab aevo apostolico usque ad C o n c. E ph esin um (431). In secunda parte agitu r de m on um en tis,
seu de orante, de m ysteriis vitae B. M . V . In tertia parte agitu r de im agin ibu s B. M . V .

II
DE SA C R A SCRIPTU R A 1
Post m agisterium ecclesiasticum (quod

est

fons

directivus) prim us fons

constitutivus, ordine dignitatis, ex quo scientia de B. M . V. hauriri debet est
S. Scriptura. « Prim us locus est auctoritas sacrae Scripturae quae libris canoni­
cis continetur ». Ita M e l c h i o r C a n u s , De locis theol., I, c. III.
D e B. M aria V . — iuxta Patres et Doctores — loquitur continuo S. Scriptura
tum Veteris tum N o vi Testam enti. Attam en non omnia quae in S. Scriptura de
B. Virgine inveniuntur, eodem modo, de ipsa dicuntur. H inc ponim us conclu­
sionem:
« I) Pluries in S. Scriptura sermo est de B . M aria V.; at II) diversimode ».
1 B ibliographia: A la m e d a S ., O . S . B., La Virgen en la Biblia y en la Prim itiva Iglesia, ed. 2
B arcelon a, 1939; A lb e r t u s M a g n u s S ., Biblia M ariana, in Op. Om n., M ogu n tiae, t. 20; A l è s d ’,
M arie dans l ’Ecriture Sainte, in D ict. A poi., 1. I II , co ll. 117 -15 5 ; B e l l o n J. A . L a M ère de Jésus
d ’après la Bible, 1864, in -16 ; B o u rassé, Summa Aurea, t. 13, co ll. 966-1004; B r o is e R . M ., La
S . Vierge et les livres sapietitiaux, in Etudes, 79 (1899), 28 9-311; C a r l o G i a c i n t o d i S. M a r ia ,
A g . S e., Bibbia M ariana, m s. in 20 to m . in fol. In ven itu r m s. in B iblio th . N a tio n ., R om ae; C o n ­
t e s s a F . G ., M aria e ia Bibbia, ossia il culto della S S .

Vergine esposto..., T o rin o , 1877, in -16 ,

120 pp.; C r u y s b e r g h s k , Maria-zvoorden in het Evangelie, M ech len , H et K o m p a s, 1935, in-8,
116 pp.; D ’ Isne Y ., D ie Jungfrau M aria in Evangelium, S trassbu rg, L e R o y , 1929, in-8, 127 pp .;
D i l l e n s c h n e i d e r C ., L a Mariologie de saint Alphonse de Liguori, Sou rces et syn th èse doctrin ale,

F rib o u rg, 1934, pp. 2 -17 , Les « Glorie d i M aria » et l'Ecriture; E y k e le r I., S. M . M ., Exegetica
M ariana, in Stand, v. M aria, t. 29 (1939); K i e f f e r S ., O . S. M . , L a Vierge M arie dans l'E criture Sainte, F orcalqu ier, 1938; Jan ssen s A ., Theotokos, M aria in de Schriftuur en de oudste overlevering ( ed.) B ru xelles, 1938; I o s e p h d e S. M i g u e l e t B a r c o B u rg e n s ., O . P., B iblia M ariana
apud B o u ra ssé , Summa Aurea, t. 2, pp. 970-1552; L a n d u c c i P. C ., M aria S S . nel Vangelo,
R om a, 1945, pp. 518; L e s è t r e H ., art. M arie, in D ict. B ib l., t. 4, co ll. 777-809; L iv iu s T . , C .
S S . R ., M ary in the Epistles, L o n d o n , 1891; M a ia M . D ., « M arie dans l ’évangile » selon le Père
Lagrange, in V ie Spirituelle, t. 58 (1939) 5-34; M e . N abb, O . P ., Testimonianze del Nuovo Te­
stamento alla M adonna, trad. d i M ad dalen a D e L u ca, R om a, 1939; R o h l i n g A ., La Vierge
M ère annoncée dans le livre des Proverbes, in La Controverse (1883), V I , 529-532; R om e R . , O .
F . M . , M arie dans VAncien Testament, in Mémoires et Rapports du Congrès M arial de Bruxelles,
1921, t. 1, pp. 3-29; S a n t o s O l i v e r a B ., M aria segun el Evangelio, o sea, fundamentos evangélicos de las excelencias y prerogativas de la M adre de D ios (C o n greso M arian o H ispan o-am ericano
de S evilla, M ay o 1929) M ad rid , 1930, 609-675; S a u r e r e t P ., Figures bibliques de M arie, mère
de Jésus, 1846, 8; S c h a e f f e r , D ie M utter Gottes in der Heiligen Schrift, F reib u rg , 1887; S m o ro n s k i, C . S. S. R ., M atha Boska w. swietle Pisma svi. Starego Testam. ( = M a te r D e i in S c rip ­
tura Sacra V e t. T e s t.), T u c h o w , 1936, in-8, 36 pp. (excerptum ex ephem . bim en sili Homo Dei);
U c c e l l o S . , Biblia M ariana, sive C om m en tariu m b ib lico -patristicum in litanias Lauretanas
necn on in varia B. V . M . nom ina ... alphabetice dispositum , T a u rin i, 1924; V a le n t e F ., M . I.,

L a M adre di D io nella Bibbia, V icen za, 1929.

LOCI M A R IA N I B IB L IC I

55

P R O B A T U R I P A R S ( GENERALI S )

I. Auctoritate Patrum et Scriptorum Eccl. a) Ita S. A ndrea Cretensis: « D e
te (M aria), cecinerunt Spiritus omnes interpretes » (In Dormit. III , P G 97,
1095 A ) . « Ecce caput illud quod prophetae vaticinando, clamore praedicarunt »
(ibid., coi. 1105 A ) . « V eteris N ovisque Testam enti obsignatio, totius prophe­
tiae perspicua plenitudo » (In Nativ. IV , P G 96, 865 A ) , b) Ps. B e r n a r d u s : « D e
hac et ob hanc, et propter hanc omnis Scriptura facta est » (Serm o I I I super
Salve Regina, n. 2, P L 184, 1069). c) S. H i l d e p h o n s u s : « Spiritus Sanctus de
illa per prophetas praedixit, per oracula intim avit, per figuras intonuit, per prae­
cedentia prom isit, per subsequentia cc m plevit » (Lib. de Virginitate

Mariae,

P L 96, 64). d) S. V i n c e n t i u s F e r r e r i : « V irgo M aria in omnibus libris Sacrae
Scripturae, et in om nibus canticis, im mo et in singulis versibus directe vel indi­
recte est m ystice contenta» (Serm o de conceptione Virg.). e) S. A l b e r t u s M .:
■M ultis m odis praedicta et praefigurata dicitur V irgo sanctissima in creaturis,
in factis, in visis, in generatis, in creatis; quia in principio creavit D eus coelum et
terram , idest Beatam Virginem , quae coelum et terra fuit, id est caelestem simul
et terrestrem duxit vitam >>(Super Missus est, c. 162).
II. Ratione. C hristus enim est veluti centrum totius S. Scripturae sive V e ­
teris sive N ovi T estam enti, ita ut omnia aliquom odo ad ipsum referantur. A tqui
B. V irgo inseparabilis est a Christo, sicut Collum a Capite. Ergo et ad B. V irg i­
nem ea quae referuntur ad Christum , aliquo m odo referri debent.
A d M a i o r e m . Q uod Christus sit veluti centrum totius S. Scripturae, eviden­
ter apparet sive ex m anifesta D e i intentione sive ex constanti Synagogae et E c­
clesiae traditione, iuxta quam Biblia est Liber Messiae, Liber Christi. « T e lle est
vraim ent l ’idée-m ère et centrale des écrits inspirés, idée vers laquelle conver­
gent toutes les autres; telle est leur principale raison d ’être, en dehors de laquelle
disparaît toute leur unité et presque toute leur beauté: Jésus, le Christ, F ils de
D ieu. “ Jésus-C hrist, que les deux Testam ents regardent: l ’A ncien, com me son
attente, et le N ouveau, com m e son modèle, tous les deux com me leur centre, ” a
dit sobrem ent et m agnifiquem ent Pascal. O u m ieux encore, suivant l ’expression de
saint Paul com m enté par saint Irénée, Jésus-C hrist est lapis summus angularis,
qui unit lex deux Testam ents de la manière la plus étroite » ( F i l l i o n , La Sainte
Bible, t. 1, p. 2, Paris, 1903, ed. 4).
Argumenta sive extrinseca sive intrinseca ad hoc probandum abundant.
A r g u m e n t a e x t r i n s e c a desumuntur a) ex testimonio ipsius Christi; b) ex testi­
monio Apostolorum suorum; c) ex traditione iudaica et d) ex traditione christiana.

a)
Testimonium Christi: Pharisaeis incredulis dixit: « Scrutamini Scripturas ... et
illae sunt quae testimonium perhibent de me» (Io. 5, 39); ad Scripturas discipulos et

56

LO C I M A R IA N I B IB L IC I

amicos suos remittebat: « Incipiens a Moyse et omnibus prophetis, interpretabatur illis
in omnibus Scripturis quae de ipso erant » (Lue. 24, 27); « Necesse est impleri omnia
quae scripta sunt in lege M oysi, et in prophetis, et psalmis de me » (L u c. 24, 44).
b) Testimonium Apostolorum. Continuo enim ad scripturas appellant, demonstran­
tes harmoniam quae inter ipsas Scripturas et vitam Christi invenitur. Saepe enim his
dicendi modis utuntur: « Hoc factum est ut adimpleretur quod dictum est a Domino
per prophetam ... », vel « Tunc adimpletum est quod dictum est ... ». 5 . Philippus dixit:
« Quem scripsit Moyses in lege, et prophetae, invenimus: Iesum, filium Ioseph, a Na­
zaret » (Io. 1, 45); S . Petrus: «Et omnes prophetae a Samuele et deinceps, qui locuti
sunt, annuntiaverunt dies istos (aetatem messianicam) » (Act. 2, 16-21); S. Paulus-. « F i­
nis Legis Christus » (Rom. 10, 4), et ideo cum Christus apparet, habetur « plenitudo
temporis » (Gai. 4, 4); « Lex paedagogus noster fuit in Christo » (Gai. 4, 24) seu ducens
nos ad Christum; « Christus heri et hodie, ipse et in saecula» (Hebr. 13, 8).
c) Traditio iudaica. Ex Targum, Talmud et Midrasc, evidentissime apparet (cfr F illio n , La Sainte Bible, introd., p. 5). Ubique enim Messiam videbant.
d) Traditio christiana: « L es Pères et les D octeurs chrétiens des prem iers siècles —
scribit Fillion (1. c., p. 5) -— quand ils étudiaient la Bible, aimaient à regarder toutes les
parties qui la composent com m e autant de cercles concentriques, ou comme autant de
rayons convergents, dont le Seigneur Jésus est le centre réel. A la façon des Apôtres et
selon la pressante recommandation du Sauveur, ils scrutaient les Ecritures surtout en
vue d ’y découvrir le M essie prom is ». Ita e. g. S. Irenaeus: « Si quis igitur intentus legat
Scripturas, inveniet in iisdem de Christo sermonem ... A b sco n d itu s in Scripturis the­
saurus Christus quoniam per typos et parabolas significabatur » ( Contra Haereses, c. 26,
n. 1); Origenes: «Vestim enta sunt V erbi Scripturae dictiones ... Sem per in Scripturis
Verbum caro fit, ut habitet in nobis » (Philocal. c. 15. C fr In Levit, hom . 1); S . Ambrosius:
« Utrum que ergo poculum bibis Veteris et N ovi Testam enti, quia in utroque Christum
bibis. Bibe Christum ... quia fons vitae est, quia flumen est, cuius im petus laetificat
civitatem D ei, ... bibe Christum ut bibas sermones eius; sermo eius testamentum est
vetus, sermo eius testamentum est novum ... H oc verbum bibe, sed ordine suo bibe,
prim um in veteri testamento, cito ac ut bibas et in novo testamento » (in Ps. I, n. 33,
cfr P e tzsc h e n ig , S. Ambrosii opera, P. 4, Vindobonae, 1919, pp. 29-30). S . Augustinus
scribebat: « L ex gravida Christo » (Serm . 20 de Sanctis). « Prope om nis pagina Scriptu­
rae nil sonat quam Christum et Ecclesiam toto orbe diffusam » ^Sermo 46, P L 38, 289).
Hoc idem ex arte et ex epigraphia christiana, prout in catacum bis apparet, confirmatur.
Perennem hanc traditionem christianam pulcherrim e resum it Lacordaire dum scribit:
« L ’Ecriture, comme une haute montagne qui serait le phare du m onde, se partage en
deux versants: le versant de l ’antiquité et celui des temps modernes; l ’un qui regarde
l ’occident, et l ’autre l'orient de l ’hum anité. T o u s les deux portent le nom de Testament,
parce que tous les deux renferment le tém oignage de D ieu et la charte de son alliance
avec l ’homme; mais, par le côté qui regarde la préparation de cette alliance, le testa­
ment prend le nom d 'ancien-, par le côté qui en regarde la consommation, il prend le
nom de nouveau. L ’un et l ’autre, considérés dans leur distribution intérieure, se com ­
posent des mêmes éléments: l ’histoire, qui dit le passé; la prophétie, qui dit l ’avenir;
la théologie, qui unit le passé à l ’avenir dans le sein de l ’éternelle vérité (L a c o rd a ire ,
Lettres à un jeune homme sur la vie chrétienne, pp. 177 et ss.).

LO C I M A R IA N I B IB L IC I

57

« Telle est, en effet, la grande division de la Bible; — adiunsit Fiilion, 1. c.. p. n —
l ’Ancien Testament, qui prépare, qui montre en quelque sorte du doigt le Nouveau et
veut se transformer en lui; le Nouveau Testament, qui se rattache constamment à l’Ancien, qui l’éclaire et le transfigure, l’élevant à des hauteurs sublimes. Mais la prépara­
tion est si parfaite, la succession des événements et des concepts si régulière, grâce à
l’idée centrale dont il vient d ’être question, que l ’on pourrait supprimer la division
extérieure, puisque tout se suit et s’harmonise si admirablement. Seulement, d ’une
part, on annonce et l’on attend la venue du Rédempteur; de l ’autre, on adore le Verbe
incarné, l ’Homme-Dieu, qui “ a dressé sa tente parmi nous ” ».
A r g u m e n t a i n t r i n s e c a : ex ipsis libris S. Scripturae clare apparet eorum vclut
centrum et culmen Christum fursse. « Ce volume — scribit Fillion, 1. c., p. 7 — composé
par des auteurs si nombreux et si dissemblables, à des intervalles si écartés les uns des
autres, sous des civilisations si différentes, présente une remarquable unité: tout s’y
enchaîne d ’une manière vraiment étonnante. Or le Christ est le lien moral qui en groupe
les diverses parties en un faisceau unique. Chaque écrit spécial présente l’idée messia­
nique sous une forme nouvelle; tous ils s’expliquent, se contrôlent, se complètent mu­
tuellement. Cet axiome que le moyen âge a extrait des écrits de saint Augustin:

Novum Testamentum in Vetere latet,
Vetus Testamentum in Novo patet,
est un parfait sommaire de la pensée que nous avons à développer ». Et Stolberg iure
animadvertebat: « Toutes les parties de ce livre sont unies de la façon la plus étroite par
une relation unique, la relation qu’elles ont à Jésus-Christ, l ’Oint de Dieu, le Sauveur
d ’Israël, le Sauveur de l ’humanité. Sans lui, l ’histoire sainte entière n’aurait ni enchaîne­
ment ni but. Non, elle n’en aurait pas, puisqu’il est l’objet perpétuel des promesses,
des coutumes religieuses, de l ’attente nationale, des aspirations ardentes des hommes
de Dieu » (J. J a n s s e n s , Friedrich l.eopold Graf zu Stolberg... Fribourg Br., 1882, p. 294).
Christus ergo est veluti anima totius corporis Scripturarum varia membra ad mirabilem
nnitatem rèdigens.
Et revera: quod Christus unicum argumentum sit omnium Librorum Novi Testa­
menti, omnibus clarissime apparet: Evangelia, Acta Ap., Epistolae, Apocalvpsis non­
nisi de Christo et de regno eius pertractant.
At etiam in Libris Veteris Testamenti unicum fere argumentum Christus est. Libri
erurr. V. T . in triplicem classem distribuuntur, videlicet, historicos, propheticos et didicticos; libri historici exponunt historiam Theocratiae, i. e. populi Israel a Deo recti,
quia ex illo oriturus erat Christus; libri prophetici sive directe sive saltem indirecte Chri­
stum Messiam eiusque adventum, quem praeparant, respiciunt; libri didactici intimam
r~i—Kinim unionem et relationes cum Sapientia Incarnata respiciunt, sive sub forma
precum (Psalmi), sive sub forma allegorica unionis nuptialis Israelis cum Messia (Cant.
Cani.), sive sub forma praeceptorum (Proverbia, Ecclesiastes, etc...). Christus ergo est
cor. centrum, anima totius S. Scripturae. Biblia ergo, Liber Christi undequaque appa­
r a . it2 ut S. Hieronymus asserere potuerit: « Ignoratio Scripturarum ignoratio Christi
esc 1Prol. in Is., PL 24, 17). At nos adiungere possumus: ignoratio etiam Mariae est,
ut mox videbimus, a Christo seu Verbo Incarnato inseparabilis est.

SB

LOCI M A R IA N I B IB L IC I

A d m i n o r e m . M aria enim et Christus intime et indissolubiliter coniuncti in­
veniuntur a) in aeterno D e i consilio, b) in m anifestationibus huius aeterni consilii

per prophetas peractis, c) in universa vita terrestri.
a) Inveniuntur indissolubiliter coniuncti in aeterno D ei consilio Incarnatio­
nem V erbi, per mulierem (G ai. 4, 4) statuente. E x hoc fit ut V erbum Incarnatum
se habeat ad M ariam sicut verbum scriptum ad librum in quo scriptum inveni­
tur; et ideo, quem adm odum verbum scriptum a libro in quo scriptum est sepa­
rari non potest, ita et Christus, D ei V erbum Incarnatum , a M aria, m atre sua,
in qua et per quam incarnatum est, separari non potest: necesse omnino est unum
1 egere in alio. N il m irum , igitur, si ea quae in S. Scriptura de Increata et Incar­
nata Sapientia dicuntur, etiam ad B. Virginem , quodam m odo, ab interpretibus
referantur.
b) Inveniuntur indissolubiliter coniuncti inde a prim a m anifestatione aeterni
D ei consilii in G enesi (3, 15) per sic dictum protoevangelium ab ipso D eo peractam,
cu m protoparentibus lapsis semen mulieris praedixit, quod de diabolo victore
plenum trium phum relaturum esset. Coniuncti etiam postea inveniuntur in p lu ­
rib u s aliis prophetiis (e. g. Is. 7, 14; M ich . 5, 2, 3; 1er. 31, 22).
c) Inveniuntur indissolubiliter, mente et corde coniuncti, in opere redem ­
ptionis perficiendo, in tota vita terrestri, prout apparet ex pluribus locis N ovi
Testam enti.
H isce positis, iure m eritoque I o a n n e s D r i e d o (alias N eys), Theologus Lovaniensis, hoc veluti exegeticum adagium proponebat: « Ea quae C hristo sunt
propria sunt partecipatione quadam com m unia Ecclesiae et huic gloriosae D o ­
m inae, quae eiusdem Ecclesiae constituta est M ater et Regina » (De regulis et
dogmatibus S . Scripturae, lib. 3, tract. 2, cap. 4, de tropol. locut., ed. 1543, p. 149).
E t A l p h o n s u s S a l m e r o n : « Q uandoquidem omnia dona quae Christi sunt, a
C a p ite in m em bra diffluunt, potissim um tamen in praecipuum et electum M em ­
brum , Beatam Deiparam illa derivantur. H inc factum est ut laudes et praeconia
quae aeternae Sapientiae aut Ecclesiae eius Sponsae tribuuntur, ob summam
coniunctionem inter Caput et Ipsam quae veluti Ecclesiae Collum est, Beatae
M ariae adscribuntur >
■(Commentarii in N . T., Prolegom enon 19, can. 11, Coi.
A grip p ., 1602, t. 1, p. 348).
Saepe ergo, etiam de B. Virgine in S. Scriptura sermo est.
L o ci vero M ariani S. Scripturae universae, isti sunt:
a)
E x V e t e r i T e s t a m e n t o : i ° Protoevangelium seu prom issio Redem ptoris,
et Corredem ptricis (Gen. 3, 15); 20 Prophetia Isaiae de virga ex radice lesse (Is.
11, 1); 30 Prophetia Isaiae de Virgine paritura (Is. 7, 14); 40 Prophetia lerem iae
de muliere virum circumdatura ( 1er. 31, 22); 50 Prophetia M ichaeae de pariente
paritura in Bethlehem (M ie. 5, 2-3, hebr. 1-2); 6° Sponsa Cantici Canticorum ;
70 L audes Sapientiae (Prov. 8; Eccli 23). - H isce vaticiniis directis adiungi pos­

LOC I M A R IA N I B IB L IC I

59

sunt varia vaticinia indirecta quae habentur per sym bola et per figuras. Praecipua
symbola B. M . Virginis sunt: i° Paradisus ter resti is (Gen. 2, 8); 20 Arca Noë
(G en. 6); 30 Columba Arcae (G en. 8, ii sq.); 40 Iris (G en. g, 11); 50 Scala Iacob
(G en. 28, 12 sq.); 6° Rubus Moysis (Ex. 3, i - i ij ; 70 A i ca foederis (Ex. 25, 10-22);
8° Vvga A a ori (Ex. 7, 12); 90 Vellus Gedeonis (ludie. 6, 37 sq.); io ° Templum
Salomonis (III Reg. 6 et sq.); i i ° S o l in quo D eus posuit tabernaculum suum (Ps.
18, 6); 120 Regina stans a dextris Regis (Ps. 44, 10-13 SQ-); J3° Tabernaculum A l­
tissimi (Ps. 45, 5); 140 Terra fertilissima (Ps. 86, 1-7); 150 Civitas D ei (Ps. 45, 5);
160 Porta Orientalis (Ez. 44, 1-2); 170 Mons umbrosus (Dan. 2, 34); 180 Civitas
refugii (N um . 35 sq., et D eut. 4, 41, los. 20, 7-8); 190 Nubenda (Is. 45, 8; III
R eg . 18, 44 sq.). - Praecipuae vero figurae B. Virginis fuerunt: i° Eva (G en.,
2, 21-23); 20 Sara (G en ., 17, 16-19; I 8, 10-14;; 3° Rebecca (Gen. 24, 12-15); 40 /?«chel (G en. 29, 18); 50 M aria soror M oysis (Ex. 2, 1-10); 6° Ruth (R u tfy; 70 Anna,
mater Sam uelis (Sam. 2, 1-10); 8° Esther (Est.); 90 Iudith (Iudith); 100 Debora
(lu d ie. 5, 7;; i i ° Iael (ludie. 4, 17-22); 120 Noemi (Ruth, 1, 20); 130 Abigail (I Reg.
26); 140 Abisag (III Reg. 1, 2); 150 Bethsabea (III Reg. 1, 11 sq.).
b)
E x N o v o T e s t a m e n t o : i° Annunciatio (Luc. 1, 20-39); 2° Visitatio et
canticum Magnificat (Luc. 1, 39-80); 30 Desponsatio cum S. Ioseph (M atth. 1,
20-24); 4 ° Nativitas Christi (L u c. 2, 1-21); 50 Praesentatio C hristi, Purificatio
M ariae et prophetia Sim eonis (L u c. 2, 22-38); 6° Adoratio Magorum (M atth. 2,
1-12); 70 Fuga in Aegyptum (M atth. 2, 13-23); 8° Amissio pueri Iesu in Templo
(L u c. 2, 41-52); 90 Subiectio Christi M ariae et Ioseph (L u c. 2, 51); io 0 Impetratio
primi miraculi in nuptiis Canae (Ioan. 2, 1-11); i i ° M aria perdurante vita publica
C h risti (M atth. 12, 46-50); 120 Beata a m uliere quadam declaratur (L u c. 2, 27-28);
130 V irgin is praesentia iuxta crucem (Ioan. 19, 25-27); 140 Virginis praesentia in
Caenaculo, in die Pentecostes (Act. 1, 14); 150 Virginis glorificatio in A pocalypsi,
c. 12. 1
P R O B A T U R II P A R S i S P E C I A L I S

Q uaedam praem ittenda sunt. Duplex S. Scripturae sensus distinguitur: litte­
ralis (si verbis seu litteris im mediate exprim itur) et spiritualis seu typicus (si im ­
m ediate per res, m ediate vero per verba exprim itur). Sensus vero litteralis su b­
1
L o c i isti M arian i S. Scrip tu rae hic tan tum m odo recen siti, in variis partibus operis nostri, iu xta p ro p riu m sensum exp on en tu r.
S . B on aven tura pro certo ten et S p iritu m

S. in S crip turis B. V irgin em sub variis figuris

p raenuntiasse, eo quod n on poterat tam superexcellens creatura una vel paucis figuris co m p re ­
h en di. S crib it enim : « G lorio sae V irgin is excellen s sublim itas adeo tran scend it capacitatem
hum anam , u t n on sufficiant verba ad eius explication em ; et ideo S p iritu s S an ctus, qui eam re­
p le vit charism atibus virtu tu m , ipse S p iritu s san ctus lo quen s per Prophetas et alios sacrae
S crip tu rae d o ctores, laud at ipsam m u ltip liciter, non solum per verba expressa, sed etiam per
figuras et m etaphoras » (Serm . 4, de A ssu m p t, B. M . V .; op. 9, 695 b). C fr D i F o n z o , Doctrina
S . Bonaventurae de universali mediatione B . Virginis M ariae, R om ae, 1938, p. 263, n. 240.

6o

L O C I M A R IA N I B IB L IC I

dividi potest in primarium et secundarium: prim arius ille dicitur quem Spiritus
S. prim ario intendit et quem hagiographus et ipse, intendit; secundarius e c o n ­
tra ille dicitur quem Spiritus S. (auctor principalis) non prim ario sed secundario,
saltem indirecte intendit, quidquid sit de auctoribus instrum entalibus seu de
hagiographis. Est ille sensus qui vocari potest consequens et accom m odatu s.1
H isce positis, dicim us: quaedam in S. Scriptura dicuntur de B. Virgine: a) in
sensu litterali primario-, b) quaedam in sensu litterali secundario (i. e. consequente
aut praegnante); c) quaedam in sensu spirituali seu typico.
a) in sensu litterali prim ario de B. V irgin e intelligi debet (saltem iuxta no­
stram opinionem) Protoevangelium seu prophetia de semine m ulieris trium ph a­
turo (G en. 3, 15), prophetia Isaiae de virgine paritura (Is. 7, 14), prophetia Ieremiae de m uliere virum circum datura. H oc etiam sensu varii loci N . T . intelligi
debent.
b) In sensu litterali secundario consequenti et quidem proprio intelligi debent
ea quae de Sapientia D ei dicuntur in cap. S Prov. et in c. 24 Ecclesiastici. 2 In
sensu litterali secundario improprio, seu metaphorico, Canticum Canticorum
etiam M ariae tribui debet. In sensu secundario accommodato plures S. S crip tu ­
rae loci B. V irgin i tribui possunt.
c) In sensu spirituali seu typico pariter plura B. V irgini tribui debent. Vetus
enim Testam entum est um bra et figura N o vi Testam enti, 'praesertim relate ad
personas praecipuas eiusdem (i. e. Iesus et M aria). Plures ergo personae V . T .,
sicut Christi ita et M ariae figurae seu typi fuerunt. Ita, e. g. A bigail (I Reg. 24, 25),
Rebecca (Gen. 24, 26), Esther (Esther, c. 4), Iudith (Iudith 7, 6-15; 10) typi seu
figurae fuerunt ■
— • iuxta Patres et iuxta L iturgiam Ecclesiae — - B. M ariae V.
Attam en, hoc anim advertendum est quod plena vis probandi habetur tan­
tum m odo ex sensu litterali prim ario et ex sensu typico (cum tamen certo constat).
Sensus litteralis secundarius (consequens et accommodatus) et sensus spiritualis
seu typicus incertus, solam vim illustrativam (non probativam ) sibi vindicare

possunt. 3
1 Sensus consequens ille d icitu r qui ex verbis hagiographi per ratio cin iu m edu citur; a eq u iparatur proinde con clu sio n i theologicae quae eru itu r ex una praem issa revelata et ex alia p ra e ­
m issa rationali. Sensus accommodatus habetur cum verba S crip turae, ratio n e analogiae, a cc o m odantur rebus diversis ab illis quas hagiographus in ten d it.
2 Ita ten et S c h e e b e n , Dogmatik, F reibu rg, 1882, t. 3, pp. 461, 464 sq. Ita etiam A u cto res
op. Institutiones B iblicae: « Eadem per sensu n con sequ en tem tran sferu ntur ad M ariam M atrem
C h risti et sedem Sapientiae, ut E cclesia in L itu rgia so let » (vol. I I, R om ae, 19 2 9 ^ p. 150, 156).
A lii tam en sensum tan tum m odo accommodatum adm ittun t. Ita L

e

B a c h e l e t , art. Imm.

Conc.,

in D ict. Vacant, coi. 865; D ’A l è s , art. M arie, M ère de D ieu , in D ict. Apolog., co l. 125; S c h a e f f e r , D ie M utter Gottes, in der Heiligen S ch rift, F reibu rg, 1887, p. 99; D e l a B r o i s e , L a Sainte
Vierge et les livres sapientiaux, in Etudes, t. 79, 1899, pp. 28 9-311.

3 Sensus tam en accommodatus, si co n m u n iter adhib eatu r vel ab E cclesia pro betu r, trad i­
tio n em divin am vel d octrin am certam m anifestare potest; at argu m entum tu n c n on ex ipsa
S. Scrip tura sed ex T ra d itio n e deducitur.

L O C I M A R IA N I B IB L IC I

Duplex

animadversio
e x S. S c r i p t u r a

ÓI

circa argumenta
desumpta

I. Anim adverti debet argum entum ex S. Scriptura desum ptum aliquando
esse vere et mere scripturisticum , aliquando vere at non mere scripturisticum (seu
est scripturisticum -traditionale), et aliquando esse nullim ode scripturisticum ,
seu esse traditionale tantum.
1. Argum entum vere et mere scripturisticum habetur, cum ad eius robur su f­
ficit invocare ipsa verba S. Scripturae. Sic, e. g., plenitudo gratiae B. M . V . scripturistice probatur verbis illis « A ve, gratia plena ».
2. Argum entum vere sed non mere scripturisticum habetur cum ad eius robur
invocatur traditio, seu m odus quo Patres Ecclesiaeque scriptores illud exposue­
runt. Sic Protoevangelium (G en. 3, 15), iuxta Traditionem (prout exponit Pius
IX in Bulla Ineffabilis) intelligendum est de indissolubili vinculo M ariae cum
C h risto in perpetuis inimicitiis contra diabolum et in plenissim o trium pho supra
ipsum . Q uia vero ad plenissim um trium phum pertinet sub potestate diaboli
num quam fuisse, ivimediate ex illo trium pho eruitur im munitas B. V irginis a
peccato originali. A rgum entum igitur ex Protoevangelio deductum in favorem
Im m aculatae conceptionis, vere, scripturisticum dici debet, non autem mere scrip­
turisticum , quia ad intellectionem et vim eiusdem traditio invocatur. E st ergo
scripturistico-traclitionale.
3. A rgum entum vero nullim ode scripturisticum , seu traditionale tantum ,
illu d est quod desum itur ex verbis S. Scripturae quae ex se directe et litteraliter
alium sensum habent. Sic, e. g. textus quidam Vulgatae versionis, licet in textu
originali desit aut non in tali sensu inveniatur, valorem tamen et sensum habent
dogm aticum (quam vis non scripturisticum) tam quam traditionis argumentum.
H inc et Vulgata iure m erito habetur ceu authenticus fons revelationis ». 1 C las­
sicum exem plum habetur relate ad verba illa Protoevangelii « Ipsa conteret ca­
put tuum ». Q uam vis enim in textu originali inveniatur « ipsum (i. e. semen)
conteret caput tuum », non ideo vox « ipsa » valore dogm atico caret, cum argu­
m entum traditionale constituat. H abetur itaque argum entum traditionale tan­
tum (non vero scripturisticum ).
II. Veritas aliqua m ariologica (sicut et quaelibet veritas dogmatica vel m o­
ralis) diversim ode in S. Scriptura Interali*er contineri potest, videlicet explicite
vel implicite, prout directe expressis verbis, vel in verbis generalioribus conti­
netur. Sic, e. g., veritas haec « M aria est M ater Iesu » est explicite revelata in
S. Scriptura. E contra, haec alia veritas

« M aria est M ater D e i » est implicite

tantum revelata.

1 V o s t È I., O . P ., D e latina Bibliorum versione quae dicitur « Vulgata », R om ae,

1927, p . 27.

62

LO C I M A R IA N I B IB L IC I

Veritates autem implicite revelatae, dupliciter in S. Scriptura inveniri pos­
sunt, videlicet' formaliter et virtualiter: formaliter, si inveniuntur in S. Scriptura
aliis (seu aequivalentibus) terminis expressae, quin necessarius sit concursus
aliorum principiorum ordinis pure naturalis; virtualiter vero si per ratiocinium
ex aliquo textu, ope alicuius principii naturalis, eruitur (ob aliquam connexionem
causae et effectus, essentiae et proprietatum eius physicarum ,. Sic, e. g., veritas
haec: « B. V irgo est M ater D ei» , dici debet implicite et formaliter contenta in
S. Scriptura, eo quod aequivalentibus term inis exprim itur et ex duabus prae­
missis revelatis (M aria est M ater Iesu - Iesus est Deus) eruitur; dum e contra
veritas haec' « M aria est assum pta in caelum » tantum m odo implicite et \virtualiter dici potest contenta in verbis illis « M ater Iesu >.; eruitur enim , ope ratio­
cinii, ex una praemissa de fide et ex alia a ratione tantum p o s ita .1
1
C irca quaestionem de definibilitate conclusionum theologicarum ex parte Ecclesiae, valde
disp utatur in ter hodiern os th eologos. C on feran tu r praesertim su bsequ en d a opera: M . V . T u O . P ., L'Evolution du dogme, L o u v a in , Im p r. N o va et V etera, 1919; R . S c h u lt e s , O . P.,
Introductio in Historiam Dogmatum, Paris, L e th ie lleu x . 1922; F . M a r in -S o l a , O. P ., L ’Evo­
lution homogène du dogme catholique, 2 éd., F rib o u rg, Suisse, 1924.
yaerts,

R eiicien da tam en nobis om n in o videntur, in ter alia, verba P. C h a r l ie r , O . P.: «avan t
d ’accepter la d é fin ib ilité de la con clu sio n th éo log iq u e, c ’est sa légitimité même q u ’on p eut m ettre
en doute » ( Essai sur le problème théologique, R am gal, 1938, p. 34).

S IL E N T IU M

S.

S C R IP T U R A E

CIRCA

A P P E N D IX

l

B. V IR G IN E M

63

D E R E L A T IV O S IL E N T IO S. S C R IP T U R A E
C IR C A

B. V IR G IN E M

Plures saepe conqueruntur et velut fere scandalizantur quod in S. Scriptura,
ac praesertim in libris N o vi Testam enti, valde pauca de B. V irgin e dicantur.
Plura enim de aliis personis m inoris m om enti ibi relata inveniuntur; de B. V ir ­
gine vero, quae post Christum principem locum sane obtinet, non omnia illa
quae desiderarentur reperiuntur. Quaestionem hanc iam sue tem pore sibi pro­
ponebat S. Thom as a Villanova scribens: «Cogitanti m ihi, ac diu haesitanti, quid
causae est, quod, cum Evangelistae de Ioanne Baptista, et aliis apostolis tam lon­
gum fecere tractatum, de Virgine M aria, quae vita et dignitate omnes antecedit,
ita sum m atim percurrant historiam ; cur, inquam, non traditum est memoriae,
quom odo concepta, quom odo nata, quom odo nutrita, quibus decorata, quibus
virtutibus ornata, quid cum F ilio in humanis egerit, quom odo cum illo conver­
sata sit, quom odo post eius ascensionem cum Apostolis vixerit: m agna erant haec,
et m em oratu digna, et quae cum summa devotione a fidelibus legerentur, a po­
pulis am plecterentur. O , inquam , o Evangelistae, quare nos tanto gaudio vestro
silentio privastis? C u r haec tam laeta, tam desiderata, tam iucunda conticuistis?
Quis enim dubitat, quin in eius nativitate et pueritia mira multa jcontingerint,
et puella haec in teneris annis stupendum saeculis virtutum omnium m onum en­
tum extiterit? D e his tamen om nibus nihil in canonicis libris expressum legim us,
praeter libellum quendam apocryphum , quem beatus H ieronym us ex hebraeo
transtulit, cuius, ut idem asserit, dubia

fides est » (Concio I I in Festo Nativitatis

B. M . V., n. V II). Et S. Laurentius a Brundusio- « M ire enim sobria et parca est
D ivina Scriptura in Virgine » (M ariale, p. 8).
Quae cum ita sint, nil m irum si hodie praesertim de silentio Evangelista™ m
circa B. V irginem quaestio ab auctoribus saepe moveatur. 1 D e facto enim, quod
aliquando tamen im m eriio exaggeratur, 2 dubium esse non potest: plura, in Evangeliis desunt, quae cognoscere cuperem us. A . S. M arco illa vix et incidentaliter
nominatur. Pauca a S. M atthaeo de ipsa referuntur. A S. Ioanne bis (in nuptiis
Canae et iuxta crucem ) praesentatur. S. L ucas partes eius in Incarnatione et in
infantia Christi describit; at de vita eius sive ante Incarnationem , |sive post m or­
tem F ilii (si excipiatur eius praesentia in Caenaculo in die Pentecostes) nihil d icit.
Remanet igitur ut rationes nui 11s facti, seu huius relativi silentii inquirantur. 3
1 C fr A lam ed a S ., op. c it., pp. 210-220; B assi A ., M . O ., S tu d i critici sulla vita della Ver­
gine, p p. 49-58; C a m p a n a , M aria nel dogma, v o l. IV , 1936, pp. 114 4 -115 6 ; N ic o l a s , L a Vergine
M aria secondo il Vangelo, cap. I; T
stionem pertractat.
2 C fr, e. g ., N
3

ic o l a s ,

ostatu s,

in op. T ratado..., Salm anticae, 1506, sat fuse q u ae­

1. c.

Perchè mai la P rovvid en za ha ten u to con M aria una sim ile condotta? Perchè non l ’ha

64

S IL E N T IU M

S.

S C R IP T U R A E

C IRC A B . V IR G IN E M

a) Rationes excludendae
A nte omnia tamen, quaedam rationes excludi debent, videlicet:
1. Exclucli debet quod ita factum sit casu, negligentiae aut inadvertentiae causa
ex parte Hagiographorum . A u ctor enim principalis librorum Sacrorum , D eus est;
in ipsum ergo, magis quam in auctores instrumentales seu in hagiographos, talis
inadvertentia vel negligentia absurde omnino refunderetur. « Accusare enim
Evangelistas negligentiae — scribit S. Thom as a Villanova — sicut im pium , ita
et tem erarium iudico » (1. c.).
2. Excludi pariter debet quod id acciderit ex parva existimatione erga B. V ir­
ginem , prout vellent Protestantes. E x ipsis enim Evangeliis contrarium prorsus
apparet. Exhibetur enim tam quam « M ater D om ini », « gratia plena », « bene­
dicta in m ulieribus », tam quam creatura cui « fecit D om inus m agna » et ideo be­
nedicenda ab omnibus generationibus, etc. ...
3. Excludi tandem debet, iuxta nos, id accidisse ex eo quod conveniens non
erat ut in initio Ecclesiae B. V irgo plene cognosceretur ob periculum idololatriae
apud gentes ab idolorum cultu conversas. H aec enim ratio parum stringens v i­
detur. Supponere enim videtur cognitionem et amorem M ariae opponi aliquom odo posse cognitioni et amori Christi; dum et contra via aptior et tutior ad C h ri­
stum cognoscendum et diligendum semper est et fuit M aria. D e caetero, ratio
ista nullo positivo argum ento fulciri potest. Etenim , Collyridianorum haeresis
(saec. iv) a S. Epiphanio denuntiata, fuit posterior Evangelistarum tem pore,
et insuper fuit omnino localis et parvi m om enti. A d iu n gi etiam posset prim itivos
fideles, ex viva praedicatione Apostolorum , cognoscere potuisse et absque dubio
de facto plura cognovisse quam quae in Evangeliis hodie leguntur.
b) Rationes probabiles
Plures sunt rationes quae adduci possunt, quaeque rationi nostrae plene
satisfacere valent. A d duplicem veluti classem reduci possunt, videlicet: I) ex
parte Dei, II) ex parte Hagiographorum.

I. Rationes ex parte Dei.
1.

D eus ita disposuit ut illam m agis m agisque glorificaret. « O bum bravit

eam D eus in terra, ut m ulto m agis glorificaret in caelo; sicut et Christum quem
post hum ilitatem exaltavit, et donavit illi nomen, quod est super omne nomen » (S.
fatta brillare d i lu ce con tin ua e sm agliante, si che ognuno di prim o tratto, alla sem plice lettura
d ell'E va n ge lo , ravvisasse in L e i la cooperatrice della R eden zion e, legata da rapporti in dissolu ­
b ili a ll’opera del Salvatore? Perchè gli avven im en ti non perm isero che fin da prin cip io ella si
profilasse gigan te in m ezzo a tu tti i personaggi evangelici? Perchè, in una parola, gli Evangelisti
so n o cosi so bri e riservati quando parlano di L ei? » ( C a m p a n a , 1. c., pp. 113 7-114 8 ).

S IL E N T IU M

S.

S C R IP T U R A E

C IRC A B. V IR G IN E M

65

L a u r e n t i u s a B r u n d u s i o , M ariale, p. 30). « M arie a été très cachée dans sa vie:
c ’est pourquoi elle est appelée par le Saint-Esprit et l ’Eglise Aima Mater, M ère

cachée et secrète. Son hum ilité a été si profonde q u ’elle n ’a point eu sur la terre
d ’attrait plus puissant et plus continuel que de se cacher à elle-m êm e et à toute
créature, pour n ’être connue que de Dieu seul. D ieu , pour l ’exaucer dans les de­
m andes q u ’elle lui fit de la cacher, appauvrir et hum ilier, a pris plaisir à la cacher
dans sa conception, dans sa naissance, dans sa vie, dans ses m ystères, dans sa
résurrection et assomption, à l ’égard de presque toute créature hum aine ... D ieu
le Saint-E sprit a consenti que ses A pôtres et ses E vangélistes n ’en parlassent que
très peu, et q u ’autant q u ’il était nécessaire pour faire connaître Jésus-Christ,
q u o iq u ’elle fû t son Epouse fidèle » (B. G r i g n i o n d e M o n t f o r t , Traité de la Vraie
Dévotion à la Sainte Vierge, Introd., n. 2-4). T a lis est enim m odus agendi Dei
ad quem ipsam et B. V irgo verbis illis allusisse videtur: «Quia respexit hum ili­
tatem ancillae suae, ecce enim ex hoc beatam m e dicent omnes generationes».
E o vel m agis quod obscuritas et silentium in terris dum illam ad m aiorem glo­
riam disponebant in caelis, virtutes omnes in ipsa quam m axim e fovebant.
2. D eus, insuper, per obscuritatem vitae B. V irgin is hisce in terris, nos effi­
caciter monere voluit de inanitate gloriae quae in hoc m undo haberi potest. « L a
vita oscura di M aria è il processo più schiacciante fatto in antecedenza alla nostra
vanità ed alla nostra am bizione » ( C a m p a n a , 1. c., p. 1153).
3. D eus tandem disposuit ut plura de B. V irgin e ab E vangelistis silentio pre­
m erentur, eo quod m inim e necessaria erant ad existim ationem erga ipsam, foven­
dam. A d hoc enim pauca illa verba suffecissent: « de qua natus est Iesus >;. Iure
enim anim advertit S. T hom as a Villanova: « Sufficit ad eius plenam historiam,
quod scriptum est in them ate: quia de illa natus est Iesus. Q uid amplius quaeiis?
Q uid ultra requiris in Virgine? Sufficit tibi quod M ater D ei est. Quaenam , obse­
cro, pulchritudo, quaenam virtus, quae perfectio, quae gratia, quae gloria M atri
D ei non congruit? Solve cogitationibus habenas, dilata intellectui fim orias, et
describe apud te in anim o Virginem quamdam purissim am , prudentissim am ,
pulcherrim am ,

devotissim am , hum illim am , m itissimam, omni gratia plenam,

omni sanctitate pollentem , om nibus vir u ibus ornatam, D eo gratissim am: quan­
tum potes, tantum auge; quantum vales, tantum adde: maior est ista V irgo, excel­
lentior est ista V irgo, superior est V irgo ista » (1. c.). « Il silenzio conservato dall ’Evangelo attorno alla sua vita m ortale, la reale oscurità in cui di fatto la sua vita
si svolse, non dim inuiscono d ’un jota la gloria e la grandezza di M aria. C ol dire
che da Lei è nato G esù, gli Evangelisti annunciavano in com pendio tutte le tesi
più grandiose della teologia M ariana: lanciavano un seme, che più tardi, alla luce
ed al calore della riflessione dei secoli cristiani, sarebbe cresciuto in q u ell’albero
m eraviglioso, che noi appunto abbiam o cercato di mostrare al lettore » ( C a m ­
p a n a , 1. c., p. 11551.
4. Iuxta S. L aurentium a Brundusio causa silentii esset etiam singularis V ir-

66

S IL E N T IU M

S.

S C R IP T U R A E

C IRC A B . V IR G IN E M

ginis excellentia et honor, ne quid vile putaretur. Scribit enim: « Sic de Virgine
Deipara, inquit Epiphanius (in Panario, haeres. 78, n. 11, P G 42, 1043): « Silu it'
Scriptura propter m iraculi excellentiam , et ne in stuporem perduceret hom inum
mentem ». H anc ob causam nihil dicit Scriptura de parentibus \ irginis, de
conceptione et orcu, ut agit in Ioanne; nihil de aetate, vita, m oribus, instituto,
nec de morte ipsius quidquam loquitur. Sed ex insperato eam in tr o d u x it... E t
sicut de D eo ait Regius Vates quod silentio laudatur: Te decet hymnus, Deus, in
Sion-, 1 hebr.: Tibi si entium, laus, Deus, in Sion; quia non possum us quidquam
de D e o digne loqui, sed cum silentio m irari praestat divina, quam frigide et in­
sulse fari: sic Spiritus Sanctus, cuius afflatu locuti sunt sancti D ei homines, sacro
hoc silentio honorare voluit Deiparam , et hoc tantum proferre quod digna fuit
quae D eo desponsaretur, D eiqu e U nigenitum F iliu m conciperet pareretque »
(M ariale, pp. 8-9 . E t alibi: « V o lu it Spiritus S. in D ivin is Scripturis sacro quo­
dam silentio Sanctissim am V irginem honorare, sicut arca D ei in sanctuario sem ­
per sub velo m anebat abscondita, ne a populo posset videri, sed sic abscondita
fidelibus om nibus m axim ae esset venerationi. M ulta tacendo et adm irando po­
tius laudantur quam loquendo, quoniam pro dignitate verbis laudari minime
possunt. H inc ait Regius Vates: Te decet hymnus, Deus, in Sion; hebr.: Tibi silen­
tium laus, Deus, in Sion, hoc est; cum incom prehensibilia et ineffabilia sint D iv i­
nitatis m ysteria, sacro silentio in m entis admiratione et stupore m agis laudantur,
quam lingua et pleno ore. Cherubim in sancto sanctorum veluti adm irantes d i­
vinum propitiatorium perpetuo silentio intuebantur. T im an thes, pictor excel­
lentissim us, cum suo penicillo luctuosissim am Iphigeniae m ortem

aeternitati

consignaret, propinquos omnes dem isso vultu flentes et lacrim antes m agnum que
animi dolorem exprim entes depinxit; Agam ennonem vero am antissim um pa­
trem , non flentem aut lacrim antem sed nigro vel vultu capiteque coopertum
depinxit, arbitratus quod sic m ulto m elius posset sum m um patris dolentissimi
et afflictissim i dolorem exprim ere. Sic Spiritus Sanctus fecit in Virgine, ut eam
D eo sim ilem declararet» ( Mariale, pp. 590-592,.

II. Rationes ex parte Hagiographorum.
1.
Prim a et praecipua ratio ex parte hagiographorum seu auctorum instrumentalium , ex hoc desum itur quod ipsi occasionaliter et iuxta determ inatum
scopum scripserunt. Ita, scopus Evangelii S. M atthaei fu it dem onstrare Iesum
fuisse M essiam , filium D avid, a Iudaeis expectatum , Ecclesiam que ab ipso insti­
tutam esse verum regnum M essianicum in Veteri Testam ento praenuntiatum ;
et ob hanc causam, frequentius quam in ceteris Evangeliis vaticinia Veteris T esta ­
m enti in vita, doctrina et m iraculis Christi im pleta esse demonstrat. Q uare fuse
agit de Ioanne Baptista: « H ic est enim, qui dictus est per Isaiam prophetam
1 G e n ., 14, 18.

S IL E N T IU M

S.

S C R IP T U R A E

C IRC A B . V IR G IN E M

67

dicentem : V o x clamantis in deserto: Parate viam D om ini: rectas factite semitas
eius ■(3, 2). - Scopus Evangelii S. M arci fuit ostendere Iesum esse filium D ei,
et ob hanc rationem plurim a Christi portenta enarrat (undevigintiJ, ipsius supra
daemones potestatem quam plurim is exem plis illustrat, et ostendit quom odo A p o ­
stoli, qui tunc testes divinitatis Christi erant, non fuerunt creduli, sed debiles,
infirmi et tardi in fide. - Scopus Evangelii
redemptorem omnium . - Scopus Evangelii
esse Filium D ei ad christianos A siae in fide
haereses Ebionis et Cerinthi praemuniendos.

S. i.ucae fuit ostendere Iesum esse
S. Ioannis fuit demonstrare Iesum
confirmandos et contra insurgentes
1 H isce positis, quisque facile videt

quom odo narratio vitae B. M ariae Virginis sit extra scopum ab Evangelistis in­
tentum . E t hac de causa ea omnia quae de B. V irgin e ab ipsis narrantur, incidentaliter et subordinate ad proprium uniuscuiusque scopum exponuntur. 2 Sed
quaeri posset: quare nemo ex Evangelistis vitam aliquam B. M . V irgin is de­
scripsit, quem adm odum S. L ucas in A ctibu s de rebus gestis Petri et Pauli egit?...
H uic quaestioni respondet secunda subsequens r a t io .
2. Secunda ratio silentii fuit sum m a difficultas narrandi vitam B. M ariae
Virginis, quae fuit maxime interior. A gitu r de illa eadem difficultate quam in ve­
nisset scriptor vitae S. Theresiae ab Infante Iesu, prout ipsamet in sua historia
testata est.
3. T ertia dem um ratio silentii ex parte saltem trium Synopticorum ex hoc
deducitur quod ipsi probabiliter Evangelium scripserunt vivente adhuc Beata
Virgine, et ideo hum illim ae V irgin is desideriis adhaerentes, consulto illa omnia
omiserunt quae hum ilitatem eius aliquo m odo offenderent. H oc posito sat bene
intelligitur quom odo interventum V irgin is in prim o C h risti m iraculo Canae
:Datrato nec non praesentia eius iuxta crucem , pro V irgin e m axim e honorifica,
omissa a Synopticis, relata fuerint a S. Ioanne qui post m ortem B. V irgin is Evanselium conscripsit.
Silentium igitur hagiographorum nedum sufficienter explicatur sed etiam
quibuslibet verbis eloquentior apparet.

1 C fr R o s c h in i G., Introductio Biblica, V icen za, 1939.
1 O b hanc etiam rationem E vangelistae de apparitione C h risti resurgentis M a tri suae nihil
zcrtTsus dixeru n t. C fr ea quae scripsim us in Palestra del Clero, fase. 14, 1 m aggio 1940, Intorno
* T apparizione di Gesù risorto alla sua S S . Madre.

68

A P O C R Y P H A M A R IA N A

A P P E N D IX II
D E A P O C R Y P H IS M A R IA N IS

Quid sint. - Su n t « libri qui, utpote a D eo non inspirati, ab Ecclesia extra
canonem librorum sacrorum ponuntur, licet ratione tituli aut argumenti, aucto­
ritatem divinam sibi arrogare videantur, vel ut libri inspirati apud quosdam olim
habiti sint » ( F r e y , in op. Inst. Bibi., vol. i , p. 142, Romae 1933, ed. 4).

Quaenam sint. - A pocrypna quae de B. M . V. pertractant dividi possunt —
sicu t cetera omnia — in apocrypha V eteris T . et in apocrypha N ovi T .
A)
A p o c h r y p h a V . T . A liq u id de B. Virgine habetur in sequentibus: 1) T e ­
stam entum duodecim Patriarcharum ; 2) A scensio Isaiae; 3) O dae Salomonis;
4) O racula Sibyllina.
1. Testamentum duodecim Patriarcharum refert ultim a verba filiorum Iacob,
et in sua form a prim itiva est saec. 11 vel 1 a. C. Varias tamen interpolationes a
Christianis passum est. Extat versio graeca. Charles a. 1908, Londini, edidit versionem anglicam .
In hoc apocrypho, 11 (Ioseph) 19 (P G 11, 1140-a) clara m entio fit de Vir­
gine M atre A g n i Im m aculati.
2. Ascensio Isaiae, com posita est a christiano circa a. 100-150 p. C . H abetur
descriptio extasis Isaiae eiusque iter per septem caelos, ubi plura m ysteria de
C h risto eiusque Ecclesia videt. T ex tu s graecus non amplius habetur; extant ta­
m en versio aethiopica et latina. E. Tisserant, Parisiis, 1909, edidit versionem gal­
licam ; Charles vero, a. 1919, edidit Londini versionem anglicam.
In hoc apocrypho extollitur virginitas in partu. Summa huius apocryphi ita exhi­
betur a Neubert: « Le prophète prévoit, dans une vision apocalyptique, le mystère de
l ’incarnation » (chap. 11): « Et je vis, de la race de David le prophète, une femme du
nom Marie; elle était vierge, et fiancée à un homme du nom de Joseph, charpentier,
et lui aussi était de la semence et de la race de David, le juste, de Bethléhem de Juda.
Et il vint à ce qui lui était échu. Et quand elle fut fiancée, il se trouva qu’elle était en­
ceinte, et Joseph, le charpentier, voulait la quitter. Mais l’ange de l ’Esprit apparût en
ce monde, et Joseph ne quitta point Marie, mais il la garda et ne révéla à personne cette
parole. Et il ne s’approchait point de M arie, mais il la gardait comme une vierge sainte,
quoique ayant conçu. Et il n ’habitait point deux mois avec elle, et après deux mois,
Joseph se trouvant à la maison ainsi que Marie, sa femme, mais chacun à part, il arriva
que, tandis qu’ils étaient seuls, Marie regarda de ses yeux et vit un petit enfant, et elle
était effarée; et après que son effarement l ’eut quittée, son sein se trouva comme avant
qu’elle fût enceinte. Et quand Joseph, son mari, lui dit: D ’où vient ton effarement? ses
yeux s’ouvrirent, et il vit l’enfant, et il loua Dieu de ce que le Seigneur était venu dans
son domaine. Et une voix se fit entendre: Ne racontez cette vision à personne. Mais le

A P O C R Y P H A M A R IA N A

69

bruit touchant l’enfant se répandit dans Bethléhem. Quelques-uns disaient: La Vierge
Marie a enfanté avant d ’être mariée depuis deux mois. Et beaucoup disaient: Elle n ’a
pas enfanté, la sage-femme n ’est pas montée, et nous n ’avons entendu aucun gémisse­
ment. Et ils étaient tous dans l’incertitude au sujet de l’enfant; tous le connaissaient,
mais nul ne connaissait d ’où il était. Et ses parents le prirent et vinrent à Nazareth en
Galilée» (Marie dans l ’Eglise anténicéenne, pp. 173-175).
3. Odae Salomonis sunt cantica, probabiliter gnosticae originis, circa a. 150200 p. C . in Syria. Versionem syriacam (cum versione anglica) edidit Harris,
a. 1909; versionem italicam vero edidit T ond elli, a. 1914.
Etiam in hoc apocrypho extollitur virginitas in partu. 1
4. Oracula Sybillina 14 libros, graece exaratos et versibus, constituunt. D esunt
tamen libri 9 et 10. M axim a pars horum librorum ad christianos auctores perti­
nent saeculi 11 vel 111 p. C . 2 L ib er 6 et 7 videntur gnosticae o rig in is.3
In oraculis istis (in L . V I I I , 269-270; 357-358; 456-457) quae m agnum inve­
nerunt favorem in initio saec. iv, semel tantum B. V irgo appellatur nom ine pro­
prio (457), virgo ex sinu im maculato (461), quae virginaliter parturit (472). « Elie
apparaît, non plus seulem ent avocate d ’Eve, com m e chez Irénée, V , X I X , 1,
mais médiatrice du genere humain et la grâce de la pénitence est donnée par ses
mains (358). C eci est nouveau, et très digne d ’attention, com m e indice de l ’orien­
tation des esprits vers l ’invocation de la V ierge » ( D ’A l è s , 1. c., col. 168).
B)
A p o c r y p h a N . T . qui d e B. Virgine pertractant sunt: 1) Protoevangelium
Iacobi. - Evangelium N ativitatis M ariae. - L ib er de ortu B. M . V . et d e infantia
Salvatoris; 2) Epistolae B. M . V .; 3) Transitus M ariae; 4) A pocalypsis B. M . V .4
A d singula:

I.

Protoevangelium Iacobi, vel Historia Iacobi de nativitate M ariae, graece

prim um exaratum , et S. Iacobo Apostolo « fratri D om ini » tributum , 25 capiti1 C fr B ov er , in eph. Estudios Eclesidsticos, 1931, 949 sq.
3 C fr G e f fc k e n , Komposition und Entstehungszeit der Oracula Sibyllina, pp.

38-46, in

Texte und Untersuchungen, 23, 1, L e ip zig , 1902.
3 E d itiones: G ebh ard t O ., Corpus Berolinense, 8 (1902); B a t e , L o n d o n , 1918 (versio a n ­
glica); P in ch er le A ., R om ae 1922 (versio ital. lib ro ru m 3-5).
4 C fr A m a n n E ., art. Evangiles apocryphes, in Dict. Vacant, co ll. 1635-1638; Apocryphes
du Nouveau Testament, in Suppi, ad Vigouroux, Dict. de la Bible, fase. 11- 1II, 460-533; James,
The apocrypha! New Testament, ed. 2, 1926; opus istud , iu d icio m u ltorum , op tim u m est in ter
om nia eiusdem generis opera. L e c l e r c q , art. Apocryphes, in Dict. d’Archéoi. et de Liturgie,
coll. 2555 sq.; J anssens A l ., De Heilige Maagd en Moeder Gods Maria I. Het dogma en de Apocriefen. (L eerbo ek en d er D ogm atica) V ijfd e T ra k taa t, A n tw u erp en , B russel en L e u ve n , 1926,
v. 314 bl.; H e n n eck e E ., Neutestamentliche Apokryphen, T u b in g e n , 1904; S c a r a b e l l i A ., I Van­
geli Apocrifi, B ologn a, 1867 (versio ital.).
T e x tu s A p o cry p h o ru m N . T . in ven iri possunt apud F a b b r ic iu s I. A . [(Codex apocryphus
N. T., 1-2 , H am bu rg, 1719-43); apud T h il o ( Codex apocryphus N. T., T . I. Lipsiae 1832),
T isch en d o r f (Evangelia apocrypha, L ipsia e, 1853).

A P O C R Y P H A M A R IA N A

bus constat; in 17 prioribus narratur vita B. M . V . ante annunciationem ; in aliis
8 posterioribus vero referuntur initia historiae evangelicae i. e. conceptio miraculosa et partus virgineus Redem ptoris, adventus M agorum et caedes innocen­
tium nec non occisio Zachariae patris Ioannis Baptistae, iussu Herodis.
D e libro Iacobi m entionem faciunt O rigenes (Comment. in M atth., t. 10, 17,
P G 13, 876-877) et Clem ens A lex. (Strom., V I I, 16, 93, P G 9, 529); eius tamen
vestigia in operibus S. Iustini (Dial. cum Tryph., c. 78, P G fi, 657) deprehen­
duntur.
A ttam en in sua actuali form a, opus hoc non videtur antiquius saec. 111. A rs
christiana iugiter et copiosissim e hausit ex illo.
Summa huius apocryphi haec est: Ioachim, Annae maritus, ob eius sterilitatem a
Synagoga una cum eius donis eicitur: ob hoc domum redire renuit, et in montem abiit,
ieiunans 40 dies et 40 noctes (c. I). Anna vero, uxor eius, ab ipsa ancilla exprobata, de­
scendit in hortum domus suae et Deum ardenter exorat (II-III). Angelus apparet eis
promittens filiam quae percelebris erit in universo mundo, et statim Anna, divina vir­
tute, concipit Mariam (IV), quae post novem menses nascitur eique nomen Maria im­
ponitur (V). In primo anniversario nativitatis fit magnum convivium ad quod invitati
fuerunt principes sacerdotum, scribae, senatus et universus populus Israel (VI). Tertio
aetatis suae anno, B. Virgo solemniter in templo a suis parentibus offertur et Dei servitio
mancipatur (VII). In templo ab angelo nutrimentum accipit. Vix 15 annos nata, quae­
ritur ei a sacerdotibus sponsus, iussu Dei, inter viduos stirpis ipsius, et divine propo­
nitur electio per probationem virgarum (VIII). Inter virgas super altare depositas, sola
efflorescit virga losephi senis, vidui, qui ex prima uxore filios susceperat. Virginem ac­
cipit, cum expresso tamen pacto illam intactam relinquendi. Et discessit ab ea (IX).
Interim, iussu Zachariae, principis sacerdotum, qui mutus fit, B. Virgo in domo sua,
lanam tractat pro templo (X). Dum quadam die aquam haurit e fonte, apparet ei Ange­
lus annuntians Incarnationem Verbi (XI). Elisabeth invisit (XII). Cum Ioseph reversus
esset, graviditate uxoris comperta, in summam animi anxietatem incidit quae tragice
omnino describitur (X III-X IV ). Ioseph una cum Maria accusatur a scriba (XV). Mariae
innocentia legaliter probatur per aquas zelotypiae (XVI). Adventante partus tempore,
Maria una cum Ioseph Bethlehem, iussu Imperatoris Augusti, se confert; omnia in
mundo suspenduntur, cursus astrorum, animalia, flumina etc. (XVII); obstetrix no­
mine Salome a Ioseph vocatur, quae testimonium reddit de Virginitate Mariae (X V IIIX IX -X X ). Narratur adventus Magorum (XXI), persecutio Herodis et alia plura de
Elisabeth, Zacharia et Ioanne Baptista (X X II-X X V ).
Scopus auctoris, qui ch ristian u s1 fuisse videtur, est evidenter glorificatio
M ariae, V irginis et M atris, ad efficaciter defendendas ideas orthodoxas personam
C hristi respicientes. Illud vero in quo magis insistit, est puritas perfecta et vir­
ginitas absoluta M ariae in conceptione et in partu Christi.
1
« II est bien diffici e d ’y tro u ve r des traces de gn osticism e. C ’est le christianism e p o p u ­
laire qu i s ’y reflète ». Ita A m a n n , Suppl., col. 482.

A P O C R Y P H A M A R IA N A

71

Protoevangelium graecum Iacobi, quod m agna existim atione gavisum est in
om nibus Ecclesiis orientalibus, ubi fuit m axim e vulgatum , cum m ultis addita­
m entis ortum dedit in O ccidente, apud latinos, Evangelio Pseudo-Matthaei, seu
liber de ortu B . M . V. et de infantia Salvatoris, 42 capitibus, cuius epitom e latina,
10 capitibus constans, facta est sub nom ine Evangelium Nativitatis M ariae.U trum
que opus ad finem saec. iv vel ad initium saec. v pertinere videtur. 1
2.
Epistolae B . M . Virginis. Sun t praesertim tres, videlicet, Epistola ad M essanenses, ad S. Ignatium et ad Florentinos.
a)
Epistola B . M . V. ad Messanenses. Asservatur religiosissim e M essanae in
Ecclesia Cathedrali. M utius Iustinopolitanus (in op. Historiae sacrae, 1. 1, c. 13)
aliique tradunt M essanenses, fama Pauli A p. Regii Calabrum praedicantis com ­
motos, ipsum D . Paulum rogasse ut M essanam se conferret ad Evangelium prae­
dicandum ... Paulus venit atque inter alia de Incarnationis m ysterio verba fecit
et dixit Virginem per quam V erbum incarnatum est, H ierosolym is morari. Q u i­
bus auditis, M essanenses, gaudio repleti, legatos instituerunt qui una cum ipso
A postolo H ierosolym am se contulerunt, et Beatam Virginem rogaverunt ut
Patrona propriae civitatis fieri dignaretur. A n n u it V irgo et propriis m anibus,
hebraica lingua, litteram conscripsit in qua suam in M essanenses propensissimam
voluntatem testata est. Ita etiam , plus m inusve, referunt Constantinus N avarrus
(in libro De oratione et horis canonicis, c. 21, n. 28), M elchior Inchoefer, etc.
Epistola haec, quae fuisset a S. Paulo in linguam graecam conversa, ita in
latinum sermonem a Constantino Lascaris translata est:
M aria Virgo, Ioachim filia , humillima D ei ancilla, Christi Iesu crucifixi Mater,
ex tribu Iuda, stirpe David, Messanensibus omnibus salutem, et D ei Patris omnipo­
tentis benedictionem.
Vos omnes fide magna legatos ac nuntios, per publicum documentum ad nos misisse
constat. Filium nostrum D ei genitum, Deum et hominem esse fatemini, et in caelum
post suam resurrectionem ascendisse, Pauli Apostoli electi praedicatione mediante,
viam veritatis agnoscentes: ob quod vos, et ipsam civitatem benedicimus, cuius per­
petuam protectionem nos esse volumus. Anno F ilii nostri X L I I , I I I . Non. Iulii,
luna I J , Fer. V, ex Hierosolymis. M aria Virgo. 2
1 A m a n n E ., Le Protévangile de Jacques et ses remaniements latins (textus gracc. cum vers,
gali.), Paris, 1910 (co llectio n Les apocryphes du Nouveau Testament)', P i s t e l l i , L a n cia n o, 1919
(versio ital.).
A d iu n g i p otest G n o stico s d u o alia opera apocrypha possedisse, qu ibu s titulu s erat: M a­
gnae et Parvae interrogationes Mariae, de qu ibu s m en tio fit a S. E pip h an io ( Haeres. 26, § S,
p. 89, ed. a. 1682) q u i n ob is re fert illa tu rpissim is q u ibu sd am particularibus referta esse. ■

A p u d abyssin os v igeb at oratio quaedam m agica (vanissim a et ineptissim a) quae a B. V irgin e
com posita d icitu r (cfr L u d o l p h u s , Historia Aethiopica, I II , 4).
2 C fr B o u r a ssé , Summa Aurea, t. 13, co i. 600. C irca hanc E p istolam , am plissim a habetu r lit­
teratura. A ndreae (S .), De epistolis B . Virginis Mariae, M a rb u rg i, 1682, in -4. 1 6 PP-; A r g a n a n zio
D ., Veritiera relatione della s. lettera scritta dalla gran Vergine, madre di Dio Maria, alla città

72

A P O C R Y P H A M A R IA N A

Epistola haec, est sat evidenter apocrypha. Etenim : i) tituli quibus incipit,
aegre cum hum ilitate B. M . V irgin is com ponuntur; 2) Epistola scripta dicitur
anno 42 Christi. A t anno 42, prout apparet ex Chronologia A ctu u m Apostolorum ,
S. Paulus nondum O rientem reliquerat. Insuper, num vivente iam Virgine anni
num erabantur a Christo? 3) Si Epistola genuina fuisset, latuisset Eusebium et
praesertim H ieronym um qui in illa irrefutabile invenisset argum entum contra
H elvidium pro D eiparae Virginitate post partum ?... V idetur conficta a quodam
G raeco Antistite Lascaris ad gratiam M essanensium sibi conciliandam (cfr M ab i l l o n , D e re diplomatica, p. 25). Chronista quidam Dexter qui illam citat
ad a. 860, nunquam vixit, et opus eius com positum fuit saec. x v i a quodam
Bivar.
b)
Epistola ad S . Ignatium 1 sic se habet: « Ignatio dilecto D iscipulo hum ilis
ancilla Christi Iesu — D e Iesu, quae a Ioanne audisti, et didicisti, vera sunt. Illa
credas, et illis inhaereas, et Christianitatis votum firm iter teneas, et m ores et
vitam voto conform es. Veniam autem una cum Ioanne, te, et qui tecum sunt,
visura. Sta in fide, viriliter age, nec te com m oveat persecutionis austeritas sed
valeat, et exultet spiritus tuus in D eo salutari tuo. A m en ». Epistola haec p ri­
m um im pressa apparuit Parisiis a 1495, in fine op. Histoire de la vie et de la
mort de S . Thomas de Cantorbery.
di Messina .... M essina, 1689, in -12 ; B a ls a n o O ., Discorso sopra la favorita lettera della Vergine
.V. S. vivente in terra scritta alla città di Messina, M essina, 1646; B e l l i P ., Gloria Messanensium
sive de E pistola D eiparae V irgin is scripta ad M essanenses dissertatio in II libros d istrib u ta ...,
acc. elogium C on stan tini L a s c a r is ... et breviarium p eregrin ation u m S. P auli A p o s to li ...; M e s ­
sanae, 1642, in -fo l., 22 f., 177 p p ., 8 f., 2 pl.; B o n f iliu s I., Epistolae b. Virginis Mariae ad Mes­

sanenses veritas vindicata, M essanae, 1629; C a g l i o l a F ., La lettera di Messina in difesa di ■'■lana...,
M essina, 1650, in-4; C o r s i P. P., Bibliotheca Mariana, continens elogia illustrium virorum qui
de s. B. V. epistola ad Messanenses scripsere ve! in suis operibus meminere, m s.. M essanae; I n cho effer ( M e lc h io r ) , S. I., Epistolae B. Mariae V. ad Messanenses veritas vindicata ac plurimis
graviss. scriptorum testimoniis ac rationibus erudite illustrata, M essanae, 1629, in -fo l., 312 pp.
V o lu m en hoc V iterb ii, a. 1631 iteru m im pressu m , ab A lexa n d ro V I I in Indicem librorum p ro ­
hibito ru m relatum est. O b hanc rem titulu s novae im pression is fuit: De Epistola B. il I ■V. ad

Messanenses coniectatio plurimis rationibus et verisimilitudinibus locuples, (R om ae), 1632, in -fo l.,
4 f., 478 pp. 242; M e n n it i P ., Distinte notizie e tradizioni della S. Lettera cavate da iibri e codici

antichi in varie lingue orientali, R om a, 1715 , in-4; L ’antica e pia tradizione convalidata con nuovi
documenti, ragioni e congetture, R om a, 1718, in -4, M essina, 1720, 4; P a t é F ., Censura sopra
d’uno scritto promulgato da... Rocco Pirro contro l’antica tradizione della s. lettera scritta dalla
S S . Vergine alla città di Messina, V en ezia, 1652, in-8; ib id ., 1655, in-8; P e rg am i M . H .; De
Epistola B. M. V. ad Messanenses, M essanae, 1644, in-4; P e rim ezzi G . H ., Difesa per la s. let­
tera, M essina, 1730, 2, v. 4; P isa ( B a r t o l.) , La lettera provata, ossia ristretto degli argomenti
che provano la B. Vergine vivendo avere da Gerusalemme scritto la s. lettera, M essin a 1670, in-4
S a p io l u s L ., Constantia s. Litterae a S S . Virgine Messanensibus scriptae, M essan ae, 1699
1
S. Ign atiu s M . in una suarum Epistolarum ad sacratissim am V irgin em , eandem enixe
ro gavit ut, pro consolatione et confortatione sui et p lu rium N eo p h yto ru m ad
retur. C u i B. V irg o per Epistolam propriis m anibus scriptam respondit.

se ven ire d ig n a ­

A P O C R Y P H A M A R IA N A

73

Etiam haec epistola « sine dubio inter apocrypha ab om nibus ponitur. Ecce
enim H ieronym us et alii, qui ex professo Ignatii recensuere Epistolas, de E p i­
stola illius ad V irginem , vel V irgin is ad Ignatium nec iota com m em orant: ut
taceam, nihil notam redolens d evotionem ... D em um , nihil V irgine dignum reperies;
quid quaeso textus Apostoli: sta in fid e, viriliter agei quid verba ex Virginis Cantico:
exultet spiritus tuus in D eo salutari tuo? N onn e vides m anum distinctam a V ir ­
gine?... » ( P l a n c h A ., O. S. M ., Vita B . M . V., dogmatico-critice conscripta, O eniponti, 1762, p. 275). Epistola haec tam quam apocrypha habita est a Baronio (ad
an. 48, n. 25; ad a. 109, n. 34); a S. Rob, Bellarm ino (De script, eccl.), a P . Possevino
(Appar. sacer), a Theophilo Raynaud (Erotemata de bonis et malis libris, p. 148),
a C. D e Castro (Hist. Deiparae, c. 23), a T illem on t (Memoires, t. 1, p. [19) etc.
c) Epistola ad Florentinos, sic sonat: « M aria V irgo, Florentia D eo, et D o ­
m ino Iesu Christo F ilio meo, et m ihi dilecta! T e n e fidem, insta orationibus,
roborare patientia; his enim sempiternam consequeris salutem apud D eum ». 1
Epistola haec 2 ignota fuit Eusebio, S. H ieronym o etc., et nemo est qui eam inter
apocryphas scripturas non reponat.
3.
Transitus Mariae. H abetur in hoc apocrypho narratio de morte et assum ­
ptione B. M . V . T ex tu s prim igenius huius narrationis videtur esse graecus; ab
ipso autem derivata est duplex recensio latina (quarum prima tribuitur M elitoni
Sardicensi, c. a. 170, et alia Ioseph ab Arim athea), quae in pluribus rebus alicuius
m om enti differt. T ex tu s M elitonis retractatio quaedam esse videtur scripti cu ­
iusdam a L eu co, haeretico saec. 11, confecti prout in prologo legitur (cfr C a m ­
p a n a , M aria nel dogma, p. 851). Cam pana opinatur textum Transitus Virginis a
G elasio damnatum, fuisse L ibrum L eu ci, prout ex prologo M elitonis apparet. 3

1 T re s istae Epistolae exh iben tu r a F a b r ic io in suo Codice apocrypho N. T., t. 1, p. 843 sqq.,
latine tantum , u bi etiam v id eri possunt rationes criticae pro vel contra genuinitatem harum
ig n e , Dictionmire des Apocryphes, t. 2, coli. 499-502. Ibidem (coli. 502-503) in ven itu r etiam alia Epistola,

epistolarum , pp. 834 seq q., 844 seqq. L e gi etiam possunt Epistolae istae apud M

rid icu la et fab u lo sa , a B. V irg in e m issa »ex caelo em p ireo in die aeternitatis » ad qu em dam F ra ­
trem A n ton iu m de V illa Basilica, R eligiosu m Italicu m , O rd in is — p ro u t vid etu r — Praedicatorum .
2 E pistola haec tam quam du bia habita est etiam ab A n to n io M aced o (in 1. De diis tutela­
ribus orbis christiani) qu i tam en authentiam E pistolae ad M essanenses a d m ittit (o. c ., p. 207).
A d rian u s van der L y e re (in op. Trisag. Mar.) asserit E pistolam hanc a H iero n ym o Savon arola
in qu od am serm on e, tam quam authenticam habitam esse. Ioannes a C arth agen a ad veterem
trad ition em F loren tin a m appellat.
3 N otatu dignu s est Liber transitus B. M. V. a S. Ioanne con scrip tus, prim um editus in
te x tu arabico cum versione latina a M ax im in o E u ger (E lb erfeld , R . L . F rid erich , 1854, in-8,
XIX et 107 p p.), qui textu m in ve n it in B ibliotheca civitatis B on n (503) C o n ferri d eb eret textus
iste cum m an uscripto V atican o de qu o m en tionem facit A ssem an i ( Bibliotheca Orientalis, t. 3,
p. 287) su b titulo : Historia Dormitionis et Assumptionis beatae Mariae Virginis loanni Evange­

listae falso inscripta.
T e x tu s Transitus editus ab E u ger, in sum m a rei cu m textu M elito n is co n ve n it sed in sin ­
gu lis diversus apparet. L e g i potest apud M ig m e , Dictionnaire des Apocryphes, t. 2, coli. 505-532.

A P O C R Y P H A M A R IA N A

74

Sum m a huius apocryphi haec est: D u m B. V irgo apud S. Sepulchrum orat,
ab A n gelo G abriele nuntium suae proxim ae m ortis accipit. Bethlehem se recipit,
ubi invisitur ab Apostolis ibi miraculose in unum congregatis. B. V irgo m oritur
H ierosolym is, inter plura m irabilia, et Apostoli, funebribus celebratis, illam in
horto Gethsem ani sepeliunt. Post tres dies corpus B. V irgin is in caelum ab A ngelis
defertur. Iuxta prim am recensionem latinam, Apostoli de visu disparitionis vir­
ginei corporis testes fuissent.
N arratio haec, quoad substantiam identica in om nibus variis recensionibus,
m agnum exercuit influxum in Ecclesia sive G raeca sive Latina. Com m uniter nar­
ratio ista habetur tam quam partus pietatis popularis saec. iv. Ita T isch en d orf
(Apocalypses apocryphae, Lipsiae, 1866, pp. 124-136) et etiam O. Faller (in op.
De priorum saeculorum silentio circa Assum ptionem B. M . V ., Romae 1946, pp. 4460) contra P. Jugie qui Tran situm Ps. M elitonis m edio saeculo vi attribuit.
T ex tu s graecus huius apocryphi, qui S. Ioanni Evangelistae tribuitur, editus
est a T isch en d orf iuxta quinque m anuscripta (a saec. x i ad saec. Xiv) quibus ti­
tulus est: Sermo S . Ioannis de dormitione Deiparae. 1
4.
Apocalypses B . M . V. D uae sunt: a) Apocalypsis B . M . V. de poenis dam­
natorum, et bj Apocalypsis de visione quadam a B . Virgine habita.
a 1 Sum m a prim ae ita refertur a P. Frey:
« B. M . V ., orans in monte Olivarum, rogat Deum ut sibi mittat archangelum Gabrielem, qui eam edoceat de poenis damnatorum. Venit Michaël et ostendit ei tormenta
eorum qui “ Patrem et Filium et Spiritum Sanctum non adoraverunt ” , Virginem non
confessi sunt Dei Genitricem, haec vel illa peccata commiserunt.
«Vehementer commota, B. M . V. supplicat Michaëlem ut intercedat pro christianis
in inferno detentis. Respondet archangelus: “ Septies per diem et septies per noctem,
cum hymnum dominicum offerimus, memoriam peccatorum facimus, at non exaudit
nos Dominus ” . In coelum sublata, ipsa B. M . V. apud Deum misericordiam pro chri^
stianis implorat; intercedunt etiam Moyses, Ioannes apostolus, Paulus, totus exercitus
angelorum et archangelorum. Tandem Deus, tot precibus flexus, mittit Filium qui
damnatis concedit “ per dies Pentecostes habere requiem ut glorificent Patrem et F i­
lium et Spiritum Sanctum ” n.
Iuxta James, conscripta est haec A pocalypsis saec. ix circiter (Institutiones
Biblicae, vol. 1, pp. 188-189). 2
1 T e x tu s huius apocryphi in ven iri potest apud
L ipsiae, 1870. T e x tu s P se u d o -M e lito n is apud M

ig n e ,

T

isch e n d o r f ,

Apocalypses apocryphae,

P C , t. 4, co li. 1019-1027.

C fr etiam P lessis , De la valeur historique des Apocryphes < de Transitu Mariae », C on grès
M arial de N antes, 1924; L 'Assomption de la B. M. V., Paris, 1925, pp. 59 sq .; V it t i A ., S. I,

Libri apocryphi de Assumptione B. M. V., in Verbum Domini, t. 6 (1926), p. 225.
2 C f r G id e l , Etudes sur une apocalypse de la Vierge Marie, Paris, 18 71. T e x tu s graecus
huius apocalypsis editus est a J a m e s , Apocrypha Anecdota, C am b rid ge, 1893, pp. 115 -12 6 . V e r ­
sio gallica evulgata est a R u t h er fo r d , ap. M en zie s , Recently discovered manuscripts, E d in b u rgi,
1897, pp. 167-174.

A P O C R Y P H A M A R IA N A

75

b) Sum m a secundae ita pariter a P. F rey exhibetur:
« Dum B. M . V. orat “ in Golgotha, hora sexta, in feria sexta ” (nam iuxta librum de
T ransitu V. M ., “ erat consuetudo eius adire cotidie sepulcrum Golgotha, et ibi orare ” ,
ibid., p. 19), rapta est in tertium coelum ut ei revelentur secreta mysteria. Videt animam
iustam e corpore egredientem et laete ab angelis exceptam, animam quoque peccatoris
angelo gehennae, Temliako, traditam; invisit paradisum ubi colloquitur cum Henoch et
Elia, quatuor flumina, vini, mellis, lactis, olei ac butyri, et beatos qui eorum ripas inco­
lunt; infernum et flumen ignis ubi variis suppliciis afficiuntur peccatores, et imprimis
ministri Ecclesiae et monachi. Etiam hic B. M . V. videtur damnatis obtinuisse levamen
quoddam a poenis, nempe “ a vesperis feriae sextae usque ad matutinum feriae secun­
dae ” . Totam hanc revelationem Maria Virgo narravit Ioanni Apostolo ut eam scripto
servaret ».
Apocalypsis haec pauca habet com munia cum priori. E contrario in m ultis
convenit cum Apocalypsi P a u li cc. 14-39, ita ut ab hac om nino dependere d i­
cenda sit.
C u m M ahum edanos com m em oret, non est anterior saec. v ii (1. c., pp. 189-190)1
A

l ia a p o c r y p h a

in quibus de B. M . V . sermo est, sunt:

a) In apocrypho cui titulus Evangelium injantiae arabicum (opus saec. IV
vel V), a c. X ad c. X X V , referuntur facta quaedam portentosa quae iter et com ­
m orationem S. Fam iliae in A egyp to illustrarunt, et in quibus B. V irgo partes
praecipuas habet. Ipsa enim iam apparet tam quam mediatrix beneficiorum a
Iesu infante collatorum . 2
b) Etiam in Epistola tertia S . Paidi A p. ad Corinthios (conscripta circa a.
190-200) invenitur affirmatio originis D avi dicae B. M . V. 3
c) In Evangelio Petri (c. a. 150 in Syria, a gnostico conscripto) m entio fit de
virginitate post partum.
d) In libro fidelis Sapientiae (saec. v ii- v m , originis gnosticae) B. V irgo quae­
stiones plures Iesu Christo proponit (cfr M i g n e , Dictionnaire des Apocryphes,
t. 1, coli. 1200, 1203, 1210, 1222, 1235, 1241, 1258, 1262, 1264, 1273).
De Apocryphorum momento. 4 Relate ad apocrypha, duplex excessus sedulo
vitandus est: absoluta approbatio et absoluta reiectio. Plures enim inveniuntur
1 H aec apocalypsis, in lin gu am latinam , ex textu aethiopico, translata est a M ario C h a în e ,
Apocrypha de B. M . Virgine (« C orp u s S crip toru m C h ristian oru m O rien talium , S crip tores
aeth io p ici », ser. 1, t. 7), Parisiis, 1909, pp. 43-68. C fr etiam Jam e s , The apoc/. N. T., pp. 563 s.
2 T e x tu s in v e n iri p otest apud T h il o , T isch en d o r f etc.
3 C fr Actes de Paul , ed. V o u a u x , p. 258, Paris, 1913. E d itiones W eiter P ., W ien , 1894
(textus latin us cum germ .); P in k K . , Biblica 1925, 82 sq q. (textus lat.); H e n n e c k e , o. c., 207 sq q .
(v. germ an .); J am es , o . c ., 289 sq q . (versio angi.).
4 C fr S a in t y v e s , De Ia nature des évangiles apocr. et de leur valeur hagiographique, in Revue

de l ’Histoire des Religions, Paris, 1932, 434 ss.

A P O C R Y P H A M A R IA N A

in ipsis veritates fabulis ineptis et deliramentis com mixtae: «In his autem a p o ­
cryphis — scribebat S. A ugustinus — etsi inveniatur aliqua veritas, tamen prop­
ter m ulta falsa nulla est canonica auctoritas » (De C iv. Dei, IV , 23, 4, P L 41, 478,
Quapropter, scribebat S. H ieronym us (A d Laetam de institutione filiae, ep. 107)
12, C S E L , 55, 303): « grandis esse prudentiae aurum in luto quaerere ».
A pocrypha enim m om entum historicum , dogm aticum et artisticum habere
possunt.
1. Momentum historicum'. « Com e libri storici — scribit James — gli apocrifi
mirano a supplire gli scarsi dati degli Evangeli e degli A tti; ed in ciò assomigliano
ai M idrascim e agli apocrifi giudaici. A l par di quelli spesso rendono testim o­
nianza della tradizione corrente » (A poc., p. 12;. Ita, e. g., nomina parentum B.
M . V . (Ioachim et Anna), praesentatio B. M . V. ad T em plu m , nativitas Iesu in
spelunca, prim o leguntur in Protoev. Iacobi; Iesum recenter natum collocatum
fuisse inter bovem et asinum, prim um legitur in Evangelio Pseudo-M atthaei;
antiquissim um testim onium Assum ptionis B. M . V . primum legitur in apocry­
pho Transitus B . M. V.
2. Momentum dogmaticum. Referunt enim, aliquando, traditionem antiquis­
sim am populi christiani circa veritates quasdam B. Virginem respicientes, p rae­
sertim circa divinam M aternitatem , Virginitatem , Assum ptionem , M ediationem
et altissimam ideam quam de B. V irgin e prim i C hristiani possidebant. Ita, e. g.,
in Protoevangelio Iacobi B. V irgo exhibetur tam quam illa « in qua D eus m ani­
festabit pretium redem ptionis filiorum Israel », « admiratio saeculorum », « bene­
dictione m axim a » benedicta, « filia praedilectionis D om ini ». Conatus qui iugiter
apparet in auctorious A pocryphorum glorificandi hanc singularissimam , signum
est evidentissim um maxim ae existim ationis et devotionis prim orum Christiano­
rum erga D eiparam .
Iure scribebat L e H ir: < Essi stessi (apocrypha), hanno non solo diretto m a
anche seguito il corso d ell’opinione. N iente, m eglio delle numerose leggende
messe in circolazione fin dai prim i tem pi, a riguardo delle epoche più oscure della
sua vita, serve a mostrare qual concerto di lodi sia per tem po risuonato attorno
al nome benedetto di M aria, quale aureola di rispetto, di venerazione e di amore
abbia sempre circondato la sua m em oria » (Etudes bibliques, sect. I l i , art. 4).
3. Momentum aitisticum. Iure scribebat M a l e : « N ous avons le droit d ’affir­
m er que sans les apocryphes, la m oitié au moins des œuvres d ’art du M . A . de­
viendrait pour nous lettre close » ( L A r t religieux au X I I I e siècle en France, 4 éd.,
Paris, 191g, p. 314 . C fr Dict. d ’arch. chrét. et de lit., t. 1, coll. 2555-2579; J e r p h a n i o n , L a voix des monuments, Paris, 1930, pp. 213-215; 222-225.

I li
DE TRAD ITIO N E
I. D E D O C T R I N A M A R I A N A P A T R U M 1
V o x Patres sensu stricto et sensu lato accipi pctest:
Sensu stricto, Patres (post S. Vincentium Lirinensem f c. 450) vocantm
scriptores Ecclesiae qui a) antiquitate, b) doctrinae orthodoxia, c) vitae sanctitate
et d) approbatione ecclesiastica excellunt. H oc sensu stricto T ertullianus, O ri­
genes, Eusebius Caesariensis etc. Patres appellari non possunt.
Sensu lato per vocem Patres significantur « scriptores Ecclesiae antiquae qui,
saltem aliquo tem pore per vinculum fidei et caritatis Ecclesiae adhaeserunt testesqu e sunt veritatis catholicae » ( S t e i d l e , Patrologia, p. 9 . H oc sensu lato T e r tu l­
lia n u s, Origenes, Eusebius Caesariensis, etc. nom ine Patrum appellantur.
H oc sensu lato hic vox Patres accipitur. Sum m a vero esse debet nostra vene­
ratio erga Patres, eo quod, ad ipsum Christum viciniores, ipsius doctrinam nobis
servarunt, testati sunt, defenderunt et tradiderunt. Q ui Patres legit, fontem ip ­
sam M ariologiae adit. Scite scribebat Bossuet: « Q uiconque veut devenir un ha­
bile théologien et un solide interprète (des Ecritures), q u ’il lise et relise les Pères.
S ’il trouve dans les m odernes quelquefois plus de m inuties, il trouvera très sou­
vent dans un seul livre des Pères plus de principes, plus de cette prem ière sève
du christianism e, que dans beaucoup de volum es des interprètes nouveaux >>
(Défense de la Tradition et des saints Pères, I P., 1. 4, c. 18 sg.).
Periodus Patrum inter Latinos clauditur cum S. G regorio M . (a. 604), cui
adiunctus est S. Isidorus Hispanensis (a. 636). Inter Graecos vero periodus
Patrum clauditur cum S. Ioanne Dam asceno (a. 754).
1

B a r b ie r , La Sainte Vierge d ’après les Pères, 4 v o li. L y o n , 1867, G irard ; B ourassé J. J.,

Testimonia M ariana S S . Patrum ordine temporum digesta, in Summa Aurea, t. 5, co li. 539-1389;
t. 6, c o li. 9-1502. A ttam en plura alia testim onia haben tu r quae ib i non in ven iu n tu r; plura vero
quae ib i in ven iu n tu r, apocrypha sunt; C a m p a n a E ., M aria nei Padri e nei D ottori della Chiesa,
in ep hem . L ’Assunta, a. 1921-1922; D ’A l è s A ., M arie dans l'ancienne Tradition
in D ict. A p oi., t. 3, c o ll. 155-209; K

eu ppe n s

Patristique,

J., Mariologiae compendium, v o l. I l i , F lorilegiu m

m ariale, D ocu m en ta sacrae T ra d itio n is, pp. 182-237; L iv iu s T . , C . S S . R ., The Blessed Virgin
in the first six centuries, L o n d o n , 1896; M isl e i , La M adre di D io descritta dai S a n ti Pa dri e D ot­
tori della Chiesa, T o rin o , 1868; P a t é F ., Patristicum M ariae praeconium, seu selecti textu s in
q u ib u s S an cti Patres beatam M . D e i m atrem ven eran tur et con celebran t, Paris, 1886, 32, ix202 p p .; O r t iz de U r b in a , La M ariologia nei Padri Siriaci, in Orientalia Christ. Period., R o ­
mae, 1935, 100 sq .; Lo sviluppo della Mariologia nella Patrologia Orientale, in Orientalia C hrist•
Perind. v. V I (1940), 40-82.

?8

S.

IG N A T IU S

M.

Circa V a l o r e m T h e o l o g i c u m doctrinae Patrum haec tenenda sunt:
1. Consensus moraliter unanim is Patrum , etiam unius aetatis, asserentium
doctrinam aliquam esse de fide, est certum divinae Traditionis argumentum. T u n c
enim Patres referunt doctrinam universalis Ecclesiae quae, in rebus fidei et m o­
rum, quolibet tem pore infallibilis est.
2. Testim onium unius aut piurium Patrum circa res fidei et morum , vim ha­
bet argum enti probabilis tantum , eo maius quo m aior est numerus et auctoritas
Patrum .
3. C um Patres vere inter se circa aliquam rem dissentiunt, eorum auctoritas
nullum praebere potest firm um argumentum.
H isce positis tem pus Patristicum in triplicem aetatem subdividi potest, vid e­
licet: a) Aetas antenicaena (saec. i-iv), b) Aetas patrum maiorum (a Conc. N ic.
ad S. Leonem M ., 325-461); c) Aetas patrum minorum (saec. v i-v m ).
A ) Aetas Antenicaena 1

A d hanc aetatem pertinent: 1) S. Ignatius M . ( f id /), 2) S. Iustinus M . (j- 165166), 3) S. Irenaeus M . ( f c. 202-203), 4 ) S. H ippolytus ( f 235), 5) Tertullianus
( f 222 aut f 240-250), 6) O rigenes (185 6-254 5 )-

1. S. IGNATIU S Ep. Antiochenus et Martyr ( f 1 0 7 ) .2
S. Ignatius, tertius Ep. A ntioch., ab urbe Antiochena Syriae Rom am delatus
est, ubi a. 107 ad bestias damnatus m artyrii palmam obtinuit. S. Ignatius est
veluti echo A postolorum et praesertim S. Ioannis.
In suis Epistolis, in quibus textus M ariologici om nium antiquissim i in v e­
niuntur, docet:
1. B. M ariam esse D e i G enitricem : asserit enim quod D eus in ca rn e existens
provenit ex M aria et ex D eo Kai

èk

Mapìas icaì èie deov (Ep. ad Eph. V I I , 2; F u n k ,

Patres Apostolici, I, 218); asserit insuper C aristu m ex M aria

èk

Mapias vere ge­

nitum fuisse (A d Trall. IX , 1, io id . 24813/.
2. B. M ariam fuisse Virginem ante partum et in partu: « F ilius autem D ei, qui
ante saecula natus est et omnia dispositione patris constituit, ipse in utero por­
tatus est a M aria secundum dispensationem ex semine D avid et Spiritu Sancto »
(A d Ephes. X V I I I , 2; ibid. 226-228). E t paulo post: « E t latuit principem huius
saeculi virginitas et partus eius; sim iliter et m ors D om ini. T ria m ysteria clam avit
1 C fr L eysse n , M arie dans l ’Eglise Anténicéenne, in Mémoires et Rapports du Congrès M arial
tenu à Bruxe'les, v o l. I, pp. 45-54; N eu bert E ., M arie dans l ’Eglise anténicéenne, Paris, 1908;
N au w elaer ts M . A ., D e M aria, nova E va, D octrin a Patrum anten icaen oru m , in D iv . Thom.
(P l.) 1931, pp. 480-491; D e G r u y t e r , D e Nieuwe Eva: M ar. dag., pp. 153-172.
2 B e l l o n L ., De M ariaieer van Ignatius, Iustinus, Irenaeus en Origenes. H and elin gen van
het V laam sch M aria-C o n gres te B russel

1921, I, 161-184.

S. IUSTINUS M.

in sile n tio ...» (Ibid., F u n k ,

i

,

79

2283' 4). S. Ignatius, omnium prim us, asseruit

sponsalia B. V irginis cum S. Ioseph causam fuisse cur M ariae virginitas diabolo
abscondita perm anserit.

2. S. IUSTINUS M artyr ( f 165-160)
E x parentibus graecis et gentilibus ortus et in variis scholis philosophicis suo­
rum tem porum educatus, ad Christum conversus est circa a. 130. M u lta scripsit,
sed rem anent tantum m odo duae apologiae et D ialogus cum T ryp h on e (cfr P G 6).
Praecipua capita doctrinae M arianae sunt haec: 1) M aria, genuit « F ilium D ei »
(Dia/, c. Tryph., 100, P G 6, 709-712); 2) D eum ex V irgin e conceptum et natum
probat ex prophetia Isaiae (ibid., P G 6, 709-712); S. Iustinus, prim um om nium
B. M ariam sim pliciter Virginem, appellat: Sia rrjs irapOevov (ibid., P G 6, 712):
quod appellativum postea com m une evasit; 3) Eva, virgo, serm one serpentis
concepto, inobedientiam et m ortem peperit; M aria virgo, e contra, sermoni an­
gelico credens, illum concepit et peperit qui nos a m orte et a peccato liberat (Dial.
c. Tryph., n. io o , P G 6, 709-712).
S. Iustinus prim us est qui M ariam com parat Evae, antithesim hanc insti­
tuendo:
1) E va V irgo.
2) E va credit et obedit serpenti.

1) M aria Virgo.
2) M aria credit et obedit angelo.

3) E va ob suam credulitatem fit ma-

3) M aria ob suam oboedientiam , fit

ter peccati et m ortis omnium .

M ater E ius qui destruit operam
diaboli et

homines

credentes

a

m orte liberat.
3. S. IRENAEUS Lugdunensis \c. 140 - f c . 202-3) 1
S. Irenaeus •— ■m axim us Theologus et M ariologus saec. 11 •— natus est in
A sia M in ori circa a. 140, et discipulus fuit S. Polycarpi jEp. Sm yrnensis et S.
Ioannis A p. discipuli. M arci A u relii tem poribus (161-180) m orabatur L u gd u n i
1 A l È s ( D ') A

M arie, M ère de D ieu, in Dictionnaire Apologétique de la F o i Catholique, I II

(1916), 159-160, 201-202; B ardenh ew er O ., Z u r M ariologie des heiligen Irenaus, in Zeitschrijt
f ü r katholische Theo'.ogie, V I (1931), 600-604; B over J., S . Irenaeus Lugd. universalis mediationis
B . M . Virginis egregius propugnator, in Analecta Sacra Tarraconensia, I (1925), 225-241; C a ­
perle

B ., « A dhu c virgo » chez S . Irénée, in Recherches de Théologie ancienne et médievale, II

(1930), 388-395; G a r ç o n J., L a M ariologie de Saint Irénée (T h è se de 'D o cto ra t), L y o n 1932;
G a l tie r P ., L a Vierge qui nous régénère (S. Irénée, A d v . haer. IV , 33, 4 et n ) , in Recherches
de Science religieuse, V (1914), 136 -145; La M aternité de grâce dans S . Irénée, in Mémoires du
Congrès M a ria l de Bruxelles, 19 2 1, voJ. I, 4 1 - 4 5 ; G e n e v o i s M .- A ., O . P . , L a maternité unir e n elle de M arie, in Revue Thomiste, N o u v e lle série, t.

19, n r. 93 (1936), 26-51; J ouassard

G ., Le premier-né de la Vierge chea S . Irénée, in Revue des Sciences Religieuses, X I I (1932)

8o

S. IRENAEUS

in G allia, ubi circa a. 17 0 Presbyter Ecclesiae Lugdunensis apparet. Circa a. 1 7 9
Episcopus consecratus, Ecclesiae doctrinam, stylo potius inculto at ardentissimo
fervore, contra Gnosticos defendit in opere Adversus haereses, quod 5 volum i­
nibus constat (cfr P G 7; P O 12 ), et in opere Demonstratio praedicationis aposto­
licae. M om en tum M ariologiae S. Irenaei patet a) ex eius antiquitate, b) ex eius
fideli adhaesione traditionibus apostolicis et praesertim, c) ex eius universalitate:
est enim testis non unius tantum Ecclesiae particularis sed plurium et quidem
praecipuarum , videlicet, A siae M inoris, Romanae et Galliae, ob successivam
eiusdem com morationem in illis diversis locis. Ipse est «le fidèle et le plus com ­
p le t représentant» T h eologiae saeculi il ( T

ix e r o n t ,

L a Théologie anténiceenne,

2 éd., Paris, 19 0 5 , p. 2 6 1).

Eius doctrina mariana (cfr B o u r a s s é , 1. c., coll. 5 4 5 -5 5 8 ) ad haec praecipua
et fundam entalia capita reduci potest:
a) Maternitas Divina. Q uam vis S. Irenaeus B . Virginem nec « M atrem C h ri­
sti » nec « M atrem D e i » appellet, rem tamen per tales titulos significatam, ex­
p licite docet, ita ut tituli illi bene, iuxta S. Irenaeum, B . Virgin i tribui possint.
D o cet enim Iesum Christum fuisse verum D eum , ab altissimo Patre genitum , et
verum hominem, ex virgine vere genitum et natum, Em m anuelem ex Virgine
(Contra haereses, 1. III, c. 20, H a r v e y , II, 10 4). Christus veram carnem ex V ir­
gin e conceptam et natam sum psit (ibid., 1. III, c. 22).
b) Virginitas Mariae. 1. Nem o, inter veteres scriptores, sicut S. Irenaeus
virginitatem M ariae ante partum tam explicite docuit. A rgum entum hoc evolvit
« perpulchris explicationibus Veteris Testam enti atque per longum et latum
claris textibus N o vi Testam enti » ( P r z y b y l s k i , 1. c., p. n o ) . B. V irgo, iuxta
ipsum , concepit manens V irgo iuxta Isaiae prophetiam ; sicut A dam ex terra
virgine formatus fuerat ita Christus ex V irgin e M aria carnem assumpsit (Contra
haereses, 1. III , c. 2 1). « Recapitulationis denique nisus principio, Irenaeus osten­
dit Christum non potuisse esse D eum sim ul et hominem, id est verum Salvato­
rem, nisi ex V irgin e natus esset» ( P r z y b y l s k i , o . c., p. 11 0 ).
2.
Relate ad virginitatem in partu, haec certe a S. Irenaeo non negatur, prout
contendunt quidam acatholici ( H e r z o g G . (T urm el), H a r n a c k , et recenter K

509-532; K

o ch

och,

H ., « Adhuc Virgo ». Mariens Jungfrauschaft und Ehe in der altkirchlichen Ue-

berlieferung bis zum Ende des 4. Jahrhunderts, T iib in g e n

1929,

in Beitrâge zur historischen

Theologie, 2; L u k m a n F . K ., S v . Irenej o M arijinem devistvu, in Bogoslovni Vestnik, X (1930),
105-120; P r z y b y l s k i B ., O . P ., D e M ariologia S . Irenaei Lugdunensis, Rom ae, 1937; R ig u at
A ., L a théologie mariale de S . Irénée, in Annales de philosophie chrétienne, V I (1905), 121 sq q.;
S cherer W ., Zu r M ariologie des heiligen. Irenaus, in Zeitschrift fü r katholische Theologie, X L V I I
(1923I,

125-129; V ernet F ., Irénée,

2465-2466.

in

Dictionnaire de

Théologie Catholique,

V II

(1923),

S. IRENAEUS

8l

o. c., pp. 1 2 - 1 3 ) .1 Q uidam vero Catholici (e. g. D ’A l è s , B a r d e n h e w e r , N e u b e r t )
censent S. Irenaeum illam explicite affirmasse. P r z y b y l s k i , vero, post diligentem
inquisitionem textuum S. Irenaei, tenet illum expresse talem virginitatem non
docuisse. « Serm o est quidem quandoque de m iraculosa atque pura nativitate
Christi, sed huiusm odi expressionibus virginitas in partu apodictice probari non
potest» ( 1. c., p. 110). Sic e. g. S. Irenaeus scribit: « E t de nativitate etiam eius
dicit alio loco idem propheta: « Priusquam advenerint dolores partus, liberatus
est (et) exivit m asculus » (Is. 66, 7), « inexpectatum et inopinatum per virginevi
partum eius a n n u n tia vit... ».
« Notandum est: 1) Irenaeum in hoc textu distinguere partum a conceptione; 2) hunc
partum fuisse sine doloribus ac miraculosum (“ inopinatum et inexpectatum ” ). Ex
hoc tamen nondum sequitur illum fuisse virginalem. Cum vero Irenaeus a se addat:
“ inopinatus per virginem (textus armeniacus melius vertitur gallice “ par le moyen
de la Vierge ” ) partum eius annuntiavit ” , verba haec optime explicantur ac illa in Adv.
haer.: “ Inopinatus partus virginis fiebat, Deo dante signum hoc, sed non homine ope­
rante illud, — id est, in sensu conceptionis virginalis. Utrum vero Irenaeus aliquid am­
plius his verbis significare intendat, nescimus; et explicatio a nobis data conformis esse
videtur iis quae ipse Irenaeus in hac re alibi dicit, praesertim si attendatur eius doctrina
relate ad divinitatem Christi et conceptionem, virginalem » (P r z y b y l s k i , 1. c., p. 93).
3.

Iu x.a K o cn , S. Irenaeus virginitatem post partum certe negasset. A rg u ­

menta vero ad hoc probandum , desum it ex duobus dicendi m odis S. Irenaei,
videlicet « Adhuc virgo » (dictus de Èva, in parallelism o cum M aria) et «primo­
genitus virginis». V erb u m « a d h u c» innueret — iuxta K o ch — virginitatem «ad
tem pus tantum » (o. c., pp. 8-9). Pariter, illud «prim ogenitus» significaret —
iuxta ipsum — Christum fuisse primum inter filios naturales M ariae et Ioseph »
(o. c., p. 8).
1

D ifficultas praecipua d esum itur ex verbis: “ V e r b u m ... purus pure puram aperiens vu l-

T t n > (A d v . haeres., 1. I V , 51). « A p e rire v u lv am » , si in stricto sum atur sensu, am issionem
corporalis signi virgin itatis certo secum fert. A t eadem expressio accum ulatis circum data d e ­
term inationibus aliam v id e tu r in con textu in du ere sign ification em . E ten im : « purus » certo cer­
t o ? ad C h ristu m ho m in em refertur, « puram » ad corpu s M ariae, quae V erb u m D ei in utero
« o virgin aliter ( p u ru m ») co n cep it; « p u re aperien s » iteru m term in ative refertu r ad M ariam .
O irsstu s ergo, qu i est « p u rus » (quia est D eus) in u tero V irgin is virgin aliter con ceptu s 'icadapà
y » l<ns)

pu ram vu lvam » M ariae, (quae virgin aliter)

« pu ru m » C h ristu m con cep it, « pure

ç w r a i t . Pura ergo aperitio purae vulvae in con textu in dicat hanc nativitatem , qua nativitatem,
o s e extraordinariam et m iraculosam ; non du m tam en d icit eam esse virginalem , quia q u od est
rr-r--im >, n on necessario debet esse virgin ale. — In hoc' ergo textu , sicut et in praecedentibus,
1-TÇ - :itas M ariae « in partu » ab Irenaeo nec expresse) asseritur, nec explicite vel implicite negatur
i

c .. pp. 94 - 95)C eteru m recolen d u m est q u od verba illa (aperiens vulvam) etiam ab illis Patribu s adhiber tur

s u v irâ n ita te m in partu exp licite d o cen t. E odem dicen d i m o do usi sun t a S. L u ca (a, 23) co n -

82

S. IRENAEUS

Attam en, « Irenaeus —

prout iure anim advertit P rzybylski — ■necessarium

censuit pro virginitate Evae apponere « adhuc virgo », cum pro M aria hanc de­
terminationem prorsus esse superfluam arbitratus est. D e « cessatione virgin i­
tatis M ariae vel de “ posteriore vita m atrim oniali ” cum Ioseph, et sim ilibus
conceptibus K c c h , ne vestigium quidem in Irenaei textibus invenies. Im m o,
Irenaeus, in ceteris omnibus locis magis cautus quam in III , 21, 10 (“ adhuc
virgo ” M aria), — consulto omisisse videtur illud adverbium , quia forte male
sonaret relate ad virginitatem M ariae, quam perpetuam dicere eum intendisse,
haud im possibile est » (o. c., p. 103). M eliu s forsan diceretur locutionem illam
« adhuc » parallelam esse locutioni S. M atthaei « donec ».
Pariter, vox « prim ogenitus » a S. Irenaeo opponitur « protoplasto » relate ad
universum genus hum anum , non vero relate ad filios naturales M ariae et Ioseph.
In duobus enim textibus (Adv. haer., IV , 21, 3; V , 19, 1) de sensu huius vocis
« prim ogenitus » « nec dubitari potest, ideo K o c h eos sim pliciter omittit. M e ­
thodus ergo eius « scientifica » — prout concludit P rzybylski — in eo consistit,
ut textus Irenaei propriae thesi contrarios prorsus omittat vel in 'parvula notula
tantum ponat uti « alium sensum » habentes; ubi vero aliquatenus dubius textus
inveniatur, statim eum in favorem suae sententiae explicat, etiam si contextui
contradicat» (1. c., p. 109). 1
S. Irenaeus igitur, virginitatem Deiparae post partum neque explicite neque
im plicite negavit. E contra, innuit S. Irenaeus M ariam , etiam post partum , vir­
ginem iugiter permansisse. « Etenim

S. D octor Lugdunensis quandoque haud

inconsulto, m axim e ubi vi parallelism i inter virginitatem Evae ad tem pus et v ir­
ginitatem M ariae hoc exigeretur, om htit omnia quae virginitatem M ariae ad tem ­
pus tantum lectoribus suggerere possint » (1. c., p. m ) .
c) Cooperatio ad redemptionem. Parallelism um inter Evam et M ariam , a
S. Iustino iam incoeptum , S. Irenaeus repetit et com plet. Iuxta ipsum , M aria
Virgo obediens invenitur, È va vero inobediens; E va sibi et universo generi h u ­
mano facta est causa (universalis et immediata) m ortis, cum M aria sibi et uni­
verso generi humano facta est causa (universalis et immediata) salutis; quod alli­
gavit virgo Eva per incredulitatem , solvit virgo M aria per 'fidem (Contra haeres.,
1. III , c. 22, n. 4; 1. V , c. 19, n. 1; Epideixis, in Texte und Unters., 31, p. 66). P rin ­
cipium retroversionis-consortii clare ibid., 1. v. c. 19, exprim itur ubi cum Eva
inobediente et praevaricatrice, B. V irgo, illius advocata com paratur: « quem ad­

1
sion e

« R ecen ti in d agin i — scrib it P. O rtiz de U rb in a — han no m esso in chiaro che l ’esp res­
p rim ogen ito ” di M aria n elle penne d i S. Ireneo (A d v. haer. II, 16, P G 7, 923 A B) e

di Ip p olito (Comm. in D an., ed. B on w etsch , pp. 212 -214 e *n Elcanam et Annam , F ragm . II
ed. A c k e l is , p. 121) non son o da interp retarsi in senso con trario alla verginità dop o il p a rto ...
Il senso non è che un p rim ogen ito ma che il p rim ogen ito etern o del Padre è nato dalla V e rg in e »
(1. c ., p. 49).

S. IRENAEUS

83

m odum adstrictum est m orti genus humanum per virginem , salvatur per virgi­
nem, aequa lance disposita, virginalis inobedientia per virginalem obedientiam ».
D einde redarguuntur « Indocti omnes haeretici, et ignorantes dispositiones D e i ...
quippe caecutientes circa veritatem ». Idem asserit Irenaeus in op. Demonstratio
praedicationis Evangelicae ( W e b e r - H e r d e r , 1917, 33, p. 59): « E t quomodo per
virginem quae non obediebat, percussus est hom o et lapsus est m ortuus, eo modo
et per virginem , quae obedivit verbo D ei, in rursus excitato homine vita accepit
vitam ». « N am , necesse et dignum erat rursus perficere A d am in Christo, ut su b­
m ersum absorberetur mortale ab im mortalitate, et H evam perficere in M aria, ut
virgo virginis advocata facta, solveret et destrueret virgineam inoboedientiam
per virgineum obsequium ».
Iure animadvertit D ’Alès: « Par le soin très particulier qu’il prend de rattacher M a­
rie à l ’ensemble du plan divin et de marquer son rôle essentiel à côté du nouvel Adam
dans l’œuvre de notre Rédemption, saint Irénée l’emporte sur ses contemporains et
ouvre à la pensée chrétienne des voies fécondes; il est vraiment, en même temps que le
premier théologien de la Rédemption, le premier théologien de la Vierge mère » (1. c.,
col. 160).
Przybylski vero haec scribit: « Nec Maria nec Eva appellantur “ initium ” generis
humani lapsi vel regenerati, sicut expresse S. Auctor de Adam et Christo dicit: “ ipse
(Christus) initium viventium factus, quoniam Adam initium morientium factus est ” .
Attamen, licet Eva non vocetur “ protoplasta ” , certe est causa universalis et immediata
mortis omnium hominum
et sibi et universo generi humano causa facta est mortis ” ),
similiter et Maria, licet non appelletur “ primogenita ” , certe est causa universalis et
immediata salutis hominum (“ et sibi et universo generi humano facta est causa sa.utis ” ).
« Haec est S. Irenaei doctrina explicita; quae vero ultra dicuntur non sunt nisi theo­
logorum modernorum conclusiones persona.es, nullum vel incertum tantum funda­
mentum habentes in operibus S. Doctoris. Irenaei doctrina indubia his exprimi potest
verbis: Adam et Evam fuisse causas universales et immediatas mortis generis hu­
mani Christum vero et Mariam esse causas universales et immediatas salutis generis
humani ».
d)
Maternitas spiritualis B. M. V. Q uam vis B. V irgo a S. Irenaeo explicite
« M ater hom inum » non vocetur, tamen rem totam (primus inter omnes) per ta­
lem titulum significatam in duobus textibus explicite docet. D icit enim: « purus
pure puram aperiens vulvam , quae R e g e n e r a t homines in D eum » (Adv. haer.,
IV , 33, 11). Insuper: « Quem adm odum (i. e. quom odo) autem relinquet [homo]
m ortis generationem , si non in novam [transierit] generationem m ire et inopi­
nate a D eo, in signum autem salutis datam, quae est virgine, per fidem, regene­
rationem » (Adv. haer., III, 21, 6). Ideo M aria, iuxta S. Irenaeum , universum
genus humanum , generando Christum (caput m orale generis hum ani) regene­
ravit. Ideo enim Christus « prim ogenitus Virginis » vocatur, quia est prim us in
nova fam ilia spirituali a Virgine generata. Iste est sensus obvius verborum . Quare

84

S. IRENAEUS

frustra M assuet O . S. B. conatus est in virgine de qua loquitur S. Irenaeus E c­
clesiam videre (P L 1074, B -C , in nota, sub n. 29, par. 4). 1
Iure Przybylski scribit: « Ne iterum Irenaei argumentationis tramitem libri tertii
inde a cap. 18 usque ad cap. 24 repetamus, sufficiat sequentia notare principalia: hom:)
a seipso saivari non potuit, ideo Deus incarnatus est et homo factus in vera carne hu­
mana; si enim verus homo non esset, nec saivare nos potuisset. Quoniam in Adam
capite generis humani et initio morientium omnes mortui sumus, ideo et Christus factus
est primogenitus novi generis humani regenerati et initium viventium. Quando quidem
incarnatus est, omnes homines in se recapitulavit “ in compendio nobis salutem prae­
stans ” . Proinde et Maria, generans Christum, generavit simul et omnes in Christo recapitulatos; porro ipse natus est ex Virgine; ergo et nos omnes in Virgine Maria rege­
nerati sumus ad novam vitam spiritualem.
«En textus IV , 33, 4-5 interpretatus in suo pleno contextu christo-mariologico
Si nunc IV , 33, 4-5 cum IV , 33, coniungimus (de eadem enim doctrina in utroque agi
supra iam demonstravimus), sequens doctrina Irenaei in paraphrasi horum textuum
statui potest: homo generatus ad mortem peccati, non potest transire ad vitam salutis,
seu in “ novam generationem ” , nisi crediderit in signum Virginis seu inopinatum par­
tum eius, id est in Salvatorem natum ex Virgine Maria. Verbum enim quando incar­
natum est, recapitulavit in se omnes homines, et eadem vulva Mariae quae generavit
Christum, haec et nos homines “ regenerat in Deum ” , id est simul cum Christo gene­
ravit nos ad vitam, quam perdidimus in morte peccati per inobedientiam Adae et
Evae.
« Generare aliquem certe est esse matrem eius qui generatur; at Irenaeus sicut re­
late ad Christum Mariam explicite “ matrem Christi ” vel “ Matrem Dei ” non vocat,
ita nec relate ad generationem nostram spiritualem “ Matrem hominum ” explicite
eam nominat » (o. c., pp. 85-86). 2

1 S . Irenaeus, en im , de V e rb i Incarnation e ibi agens, n on aliam significare p o tu it vulvam
n isi illam in qua V e rb u m carnem su m psit, id est B. V irgin em , n o n vero E cclesiam . T e x tu s et
con textu s id exig u n t om n in o .
2 D ign a su n t quae recolan tur etiam verba P. B o v e r : « D e i h o m in u m qu e M ed iato r est C h r i­
stus, u t N o vu s A d am : qu i sua oboedien tia prioris in ob oed ien tiam reparavit, qu iqu e totu m h o ­
m in u m gen us in se uno com p reh en d en s atque adunans, novae hum anitatis factus est caput.
Pari m odo, B. V irg o , N o va E va, quae sua etiam ob oedien tia antiquae in ob oedien tiam com p en ­
savit, quaeque novae hum anitatis m ater exsistit, hoc d u p lici titu lo est D e i h om in u m qu e M ed ia ­
trix. N o va E va N o v o A dae consociata, est eo ipso una M ed iatrix u n i M ed iatori addita com es
e t con sors. U n a u triu sq ue m ediatio est u niversalis sim u l et directa.
« H aec d u p le x V irgin is actio: redem ption is cooperatio, spiritualis m aternitas, non est q u i­
dem form aliter ipsa physica F ilii D e i gen eratio seu divin a m aternitas, eam tam en su p p on it in
eaque fun datu r. N am redem ption is cooperatio habetu r potissim u m in fideli oboedien tia qua
B. V irg o in R ed em p toris m aternitatem libere con sen sit; spiritualis autem m aternitas non est
n isi divin ae m aternitatis am pliatio quaedam seu exten sio. H in c recte dici potest praecipuam
B. V irg in is cooperation em in hom in u m redem p tion e, radicaliter qu idem n on form aliter, in
ipsa R ed em p toris m aternitate con sistere. R adicaliter qu idem , quia in ista m aternitate in n ititu r

S. IKENAEUS

85

e)
Intercessio B. M. V. H abetur e.iam apud S. Irenaeum explicita allusio ad
intercessionem Deiparae: appellatur enim advocata Evae (Epid. c. 31-33). H oc
ipsemet M assuet admisit. « Exponens illa Irenaei verba: “ uti virginis Evae V irgo
M aria fieret advocata ” , contendebat G rabius hoc vocabulum advocata, ex irapaconsolandi, non intercedendi significationem habere. H uic G rabii interpreta­
tioni duo opponit M assuetius: 1) non istud verbum irapaKXtjTos sed “ aliud quid vis
scripsisse Irenaeum , quod deprecatricem, mediatricem ac sequestrem ” significaret;
k Xtjtos

2) hoc etiam permisso, verbum istud apud ipsum Irenaeum non consolationem,
sed advocationem significare ». U nde concludit: « Igitur advocationem alicui
praestare, seu, quod idem est, alicuius advocatum esse, Irenaeo est alicuius non
tantum consolatorem esse, ut perperam interpretatur G rabius, sed eius patro­
cinium ac defensionem suscioere, hunc in clientelam suscipere, huic praesidio
esse atque opitulari. Quae proinde B. V irgo Evae ac totius generis advocata apud
D eum ab eodem dicitur; non alias eo m unere fungitur, quam D eum fide et oboe­
dientia placando, humanum genus in gratiam cum D eo reducendo, hunc preci­
bus sollicitando, pro susceptis in tutelam clientibus interpellando, deprecando,
preces fundendo, ut D ei accersat opem ac beneficentiam eliciat. Hae illius, qui
apud D eum pro aliis advocatum agit, partes, hoc m unus: quod pluribus confir­
mari posset, si necesse videretur. Sed dicta sufficiunt ad Grabianae adnotationis
vanitatem dem onstrandam » (P G 7, 318-319). Iure igitur S. Irenaéus «prim us
M ariae T heo logu s» a p p e lla tu r.5
non vero form aliter, quia alia m unera seu praedicata im portat, quae non su n t ipsa nud e sum pta
m aternitas.
« H aec anim ad versio praecipuam e xp lo d it difficu ltatem , qua n o n n u lli tu rb ati veren tu r,
ne to tu m V irg in is m u n us in ho m in u m redem p tion e ista R ed em p toris m atern itate con clu d atu r.
C erte, p otissim a V irg in is cooperatio est R ed em p toris m atern itas; verum in eiusm odi m ater­
nitate, p raeter n udam gen eration em physicam , quae qu idem rem ota tan tum esset in red em p tio ­
nem cooperatio, d u o alia m unera seu elem enta reperiuntur: u num m orale, alterum spirituale
seu m ysticum . M orale: id est, oboediens fidei consensus. S p iritu ale: scilicet, h om in u m , in D e u m
regeneratio. Ista autem d u o quae in m orali ho m in u m aestim atione, causalitatem d irectam im ­
portant, su n t quae vere B. V irgin em universalem gratiae M ed iatricem co n stitu u n t. Q u od autem
de Irenaeo dicitu r, de ceteris est Patribus d icen d u m . Q ui, d u m M ariam cu m E va c o n fe ru n t,
saepe qu idem V irgin is ob oedien tiam aut spiritu alem m aternitatem exto llu n t: quibus tex tib u s
plena et in tegra eoru m sententia detegitur; cum autem , quod n on n u m q u am faciun t, solam R e ­
dem ptoris m aternitatem m em orant, tu m , ex eorum m ente, ista m aternitas et praevia ob oed ien ­
tia et con sen sione est declaranda, et con seq u en ti sp iritu ali m aternitate com p len d a. Ita et d iffi­
cultas om nis evanescit, et universalis B. V irgin is m ediatio recte statuitur.,
« M u lta itaqu e do cu it Irenaeus de V irgin is in redem p tion e con so rtio dequ e spiritu ali eiu s­
dem m aternitate; quae su n t duo prim a universalis m ediationis elem en ta » (1. c., p. 140).
1

D o le n d u m tam en est S. Irenaeum , p rim um om n ium , im p erfectio n em aliquam m oralem ,

m n up tiis C anae, B. V irg in i tribuisse (A d v. haer., I I I , 17); quae peregrina op in io haud raro apud
iu cto re s usque ad saec. v u repetita in v e n itu r.

86

S. HIPPOLYTUS

4 . S. H IP P O L Y T U S Rom anus (c. 1 6 0 - 2 3 5 ) 1

H ippolytus, Photio teste, S. Irenaei discipulus, et fortasse O rigenis m agi­
ster, vir fuit eruditissim us et inter maiores theologos saeculi tertii annumerandus.
Eius operis litterarii fragm enta tantum supersunt (cfr P G 10). Ipsi a quibusdam
(H ergenrôther, D ôllinger, Volkm ar, D e Sm edt, Bardenhewer, M annucci etc.;
tribuuntur Philosophumena, seu om nium haeresum refutatio. F u it Episcopus
(nescitur cuiusnam loci) et M artyr. Est unus ex praecipuis Patribus M arianis.
Praecipua capita doctrinae M arianae, prout ex fragm entis erui potest, haec
sunt:
a) Maternitas divina. In quibusdam fragm entis editis a Renaudot (Ed.
Fragm . I, p. 281) quae iamdiu S. H ippolyto attributa fuerunt rinvenitur
(et esset prima vice apud Patres) vox ipsa Theotocos-, attamen, attributio haec

A

c h e l is ,

(iuxta Bardenhewer et N eubert) in errore fundatur. - Nihilom inus, in fragm ento
aliquo slavico eiusdem H ippolyti, cuius authentia a nemine negatur, vox M ater
D ei invenitur (Fragm. slave X V I I I , ed. Bonwetsch, 359). L egitur enim: « M aria
Virgo, M ater D ei Verbum in suo utero concepit. O h nova m ysteria! ». 2
Q uidquid sit de voce Theotocos, S. H ippolytus certissim e rem per titulum
illum significatam admisit. D icit enim, e. g. quod « in sinu V irginis V erbum D ei
fuit conceptum » (De Antichristo, 45, ed. A c h e l i s , 29); ita pariter in Fragm . II,
ed. A c h e l i s , 121,

in D e Daniele, IV , 39, ed. Bonwetsch, 288.

b) Virginitas Deiparae. S. H ippolythus apertissim e docet conceptionem V ir­
ginalem Deiparae, de qua, per transennam, in suis operibus, argumenta profert
(cfr, e. g. De Antichristo, V I I I , ed. A c h e l i s , 9; fragm. ad G enes., X V I I I , A c h e ­
59). Saepe, sive in haereticis refutandis sive in expositionibus exegeticis S.
H ippolytus utitur sim plici voce Vitgo ad designandam M ariam (Virgo per anto­
nomasiam). Ipse enim loquitur iugiter de « Virgine », de « sancta Virgine », raro

l is ,

vero de M aria. V erbum indutum est humanitate desum pta ex Virgine (De D a­
niele, IV , 39; ed. Bonwetsch, 347); Iacob proclam at benedictiones Virginis (Fragm .
X L V I I I ad Genes.-, A c h e l i s , 69); V erbum prim um -natum , venit ad succurren­
dum A dam , prim um -creatum , in Virgine ( A c h e l i s , 83); Verbum accepit instrum en­
tum hum anum ( = corpus) ex Virgine (De pascha, fragm. Nicetae, A c h e l is 267) etc.
1 Jo u a ssa rd , L e premier-né de la Vierge chez Hippolyte, in Revue des Sciences Religieuses,
19 3 3 < 2 5 sqq-; R a h n e r M ., Hipp. als Zeuge fu r den Ausdruk Theotokos, in Z . K a t. Theol., 1935,

73 sq q ., 1936, 57 sq q.; D ’A lîss , L a théologie de S . Hippolyte, Paris, 196.
2 N eü ber t , o. c., p. 132, de auth entia verboru m « M a ter D e i » du bitat; scrib it enim : « cette
expression , M ère de D ie u , placée en ap position aux m ots: V ierg e M arie, a l ’air d ’être une in ­
terpolation p ostérieure, et l’on ne saurait par suite affirm er que saint H ip p o ly te ait déjà em ­
p lo yé le m ot Theotocos

A t ratio haec, ut patet, non om n ino cogit.

S. HIPPOLYTUS

87

c) Sar.ctitasJ Deiparae. N om ini Virgo, S. H ippolytus iugiter unit appellativum
«sancta», etiam ubi de sanctitate Deiparae nullus est sermo (cfr. A c h e l i s , 121,
267, 7 etc.), « V erbum indutum est sancta carne ex sancta Virgine desum pta»
(D e Antichristo, IV ed. A c h e l i s , 7). In arca facta ex lignis incorruptibilibus S.
H ipp olytus videt figuram B. M . V . — Ita enim scribit (In Ps. X X I I apud T h e o Eranistes, ed. A c h e l i s , p. 147, M G 10, 610): « Porro autem arca ex
lig n is quae putrescere non poterant, erat ipse Salvator. Per hanc enim, putre­
dinis et corruptionis expers, eius tabernaculum significatur, quod nullam peccati
d o re tu m ,

putredinem genuit ... D om inus autem peccati expers erat, et de lignis putre­
factioni non obnoxiis secundum hom inem hoc est ex Virgine et ex Spiritu Sancto
intus et foris tamquam purissimo Verbi D ei auro circumtectus
In op. De A n ti­
christo, P G 10, 732: « D ei enim Verbum , cum esset carnis expers sanctam car­
nem ex sancta Virgine induit tamquam sponsus sibi ipsi in crucis patibulo ve­
stem contexens ... ».
Incorruptibilitas iuxta S. H ippolytum est sym bolum im m unitatis a peccato.
Probat igitur incorruptibilitatem (seu carentiam peccati) A rcae (i. e. Christi) ex
incorruptibilitate (seu carentia peccati) ligni (i. e. B. Virginis) ex quo arca (i. e
Christus) facta est. E rgo B. V irgo fuit absque culpa, incorruptibilis, tota sancta.
Iure circa hoc anim advertit Bardenhewer (Les Pères de VEglies, t. 1, p. 227): « Son
tém oignage sur l'absence de toute faute en M arie est rem arquable, d ’autant plus
rem arquable que, venant com m e une sim ple observation incidente, il exprim e
plus naïvem ent la foi de l ’époque ... Il reconnaît ici l ’exem ption du péché en
M arie, et cela sans la m oindre réserve ». Im plicite ergo etiam im munitatem a
culpa originali admittit.
d) Cooperatio ad opus redemptionis. « L e docteur romain Saint H ippolyte —
scribit D ’A lès 1 — non content d ’insister fréquem m ent sur le rôle maternel de
M arie, aime à en détailler les conséquences pour la rédem ption du genre humain,
et présente à ce sujet plusieurs vues originales. Il décrit l ’incarnation comme les
noces du V erbe avec l ’hum anité: le V erbe divin, pur esprit, revêt une robe nup­
tiale (Demonstratio de Christo et Antichristo, I V éd., A c h e l i s , p. 6; P G 10, 732 B).
Il ramène assidûm ent la conception de deux avènem ents successifs du Verbe:
l ’un qui se fait par la création, l ’autre qui se fait par l ’incarnation; il établit même
un lien inattendu entre ce dernier avènem ent et la dénom ination de Fils, affir­
mant que le V erbe ne devient fils au sens plénier q u ’en s ’incarnant au sein de la
Vierge. A d v. Noetum, X V , P G , 10, 823 B C ; Comment, in Danielem passim. C fr
D ’A l è s , Théologie de Saint Hippolyte, pp. 25 et 180, Paris, 1906. U n fragm ent
d'H ipp olyte sur le Cantique de Moïse (D eut., 33, 26), conservé par Théodoret,
Eranistes, II, éd. A c h e l i s , p. 83, P G 83, 173, m et en lum ière ce rôle de la Vierge».
1 D ic t. A p ol., t. 3, col. 163.

88

TERTULLIANUS

Insuper S. H ippolytus, sicut S. Irenaeus eius m agister, videt « in Incarnatione
ipsa exordia regenerationis nostrae. Iesus Christus est novus homo; in sua per­
sona ipse veterem A d am reform avit ». ( T i x e r o n t , o. c., 3251). Ipse magis insistit
in adventu Christi in m undo quam in eius m orte redem ptrice. Iuxta S. H ipp o­
lytum , redem ptio operatur iam in ipso sinu Virginis qui m inistravit V erbo carnem
a prim o A d am transmissam (cfr ed. A c h e l i s 83; 121; 267; 61; Philosoph. X , 33). 1
In duoDus ultim is capitibus Epistolae ad Diognetum (quae S. H ippolyto tri­
buuntur), 2 invenitur solita oppositio inter Evam et M ariam . Probabilissim e S.
H ippolytus, m agistrum suum S. Irenaeum secutus, in operibus deperditis ( Trac­
tatus contra haereticos, Sermo contra Marcionem et Comment, in S . M atth.) cele­
brem parallelism um evolverat.

5. TERTULLIANUS (c. f 222-233;. 3
N atus est c. a. 160 Carthagine, ubi litteras, philosophiam , iurisprudentiam
et oratoriam didicit; circa a. 30 vitae suae (a. c. 197), factus est christianus, et
quam vis coniugatus, sacerdotio initiatus est. v ir ingenii vere adm irabilis, sed
indolis durae 4 et volubilis, ad rigorism um propensus, ad sectam M ontanistarum
transiit (c. a. 207-8) et postea ad sectam quae ab ipso nomen desum psit. D e ipso
Lerinensis asseruit: « Q uot poene verba, tot sententiae ».
D e B. Virgine agit Tertullianus praesertim circa finem operis De ca>tie Christi

(PL 1-3;, eiusque doctrina M ariana (cfr

B o u rassé,

1. c., coli. 557-578) ad haec

capita reduci potest:
a)
Maternitas divina: contra haereticos valentinianos tenentes Iesum per
uterum Virginis tam quam per aquaeductum , pertransisse quin aliquid ex cius
substantia accepisset, T ertullian us fortiter asserit veritatem physicam huius m a­
ternitatis. D em onstrat quod m aternitas haec expostulatur a) ab ipso Evangelio
(M atth., 1, 20), b) a S. Paulo (G ai. 4, 4), c) a prophetia Isaiae (Is. 7, 14; sub luce
N o vi Testam enti considerata. D ei F ilium de V irgin e natum esse dicit. (De carne
Christi, c. 17). Fuse in L . Adv. Praxeam c. 27 demonstrat B. Virginem Christum
D eum edidisse et ideo vere Deiparam praedicari. Form ulam gnosticam « per
virginem » reicit et assumit form ulam « ex virgine » (De carne Christi, c. 20).
1 H oc b sn e n otari debet a recen tioribus illis qui exaggerate d istin gu u n t in ter cooperatio­
nem remotam et proximam ad red em p tio n em .
2 B o m w e tsch , Gôttinger Nachr. P h il. hist. K l ., 1902, pp. 621-634. H a r n a c k , Chronol., I I,
232 s. T e x tu s epistolae ad D io g n etu m legi potest apud M ign e , P G 2, 116 7-118 6 .
3 C fr D ’A l è s , L a Théologie de Tert., Paris, 1905; R oberts E. R ., The Theology of Tert.,
L o n d o n , 1924; Zam a P ., I l pensiero di Tertulliano, L a n cia n o , 1921.
4 Suffician t, e. g. haec verba: « Plane facilius in ven ias ho m in em natum co r n on habere vel
cerebrum , sicu t ip su m M arcio n em , quam corpu s, ut C h ristu m M arcio n is » (L ib . IV , A p v.
M arcion., c. 10).

ORIGENE S

89

b) Virginitas B. M. T en et, contra Ebionitas, M atrem V erbi Virginem fuisse
in Conceptione (De Virgin, velandis, c. 6); negat tamen virginem fuisse in ipso
p a rtu ;1 im o affirmat illam, post partum i. e. post nativitatem Iesu, alium sponsum
cognovisse; «fratres Iesu», iuxta Tertullian um , videntur fuisse F ilii M ariae
(De carne Christi, V I I ; I V adv. Marcionem, X I X ; cfr De virginibus velandis, V I;
D e monogamia, V I II). Iuxta Tertullianum M aria « magis non virgo dicenda est
quam V irgo » (De carne Christi, 23).
c) Cooperatio ad opus redemptionis. A sserit quod « D eum im aginem et sim i­
litudinem suam, a diabolo captam, aemula operatione recuperavit. In virginem
enim adhuc H evam irrepserat verbum aedificatorium m ortis; in virginem aeque
introducendum erat D ei verbum extructorium vitae: ut quod per eiusm odi sexum
abierat in perditionem , per eundem sexum redigeretur in salutem. C rediderat
H eva serpenti: credidit M aria G abrieli. Q uod illa credendo deliquit, haec cre­
dendo delevit. Sed H e v a nihil tunc concepit in utero ex diaboli verbo. Im o con­
cepit, nam exinde ut abiecta pareret et in doloribus pareret, verbum diaboli semen
illi fuit. Enixa est denique diabolum fratricidam . Contra, M a r i a eum edidit,
qui carnalem fratrem Israel, interem ptorem suum , salvum quandoque praestaret.
In vulvam ergo D eus V erbum suum detulit, bonum fratrem , ut m em oriam mali
fratris eraderet. Inde prodeundum fuit Christo ad salutem hominis, qua homo
iam damnatus intraverat» (De carne Christi 17, P L 2, 827-828).

6. ORIGENES (c.

185-254) 2

N atus est Alexandriae probabiliter circa a. 185-180, et a patre ipso Leonida
(qui postea, filio cohortante, m artyrium subiit) sacris litteris im butus est. A nno
205, scholae Alexandrinae a D em etrio Episcopo praefectus, illam ad sum m um
splendorem perduxit. Sacerdos, ab amicis Episcopis, licet invitus, ordinatus, ob
hanc rem et ob errores quosdam ab Episcopo Alexandrino D em etrio a. 231 et
232 in duobus synodis, e cathedra eiectus est, nec non suspensus ab ordinibus
et ecclesiastica com m unione Alexandrina privatus. In hanc condem nationem pro­
babiliter consensit Roma. 3 In persecutione D ecii Im p., T ig ri Phoeniciae in vin­
1

S crib it: « V irg o quan tu m a viro, n on virgo quan tu m a partu » (D e came Christi, 23).

P am el iu s (in

Paradoxa

Tertulliana,

22; M

ig n e ,

P L 1, 198 s.) conatus est verbis T e r tu l­

liani sensum orth odo xum tribu ere. A ttam en , textus T ertu llia n i sat clari vid en tu r. A d su m m um
d ici potest quod virginitas in partu n o n erat tu n c doctrina tam clare definita sicut virginitas ante
partum , eo quod n ulla haereticorum lucta id requisiverat.
* C fr V a g a g g in i C ., O . S. B ., M aria nelle opere di Origene, in Orientalia Christ. Analecta,
13 1 . R om a, P o n t. Inst. O rien taliu m stud iorum , 1942, in-8, pp. 226.
3
D e hac dam natione S. H ieronym us scripsit: « In dam nationem eius con sen tit urbs R o ­
m in a ; ipsa con tra hun c cogit S en atum , non pro p ter dogm atu m n ovitatem , n ec pro p ter haeres m , u t n u n c adversus eum rabidi canes sim ulant; sed quia glo riam eloquentiae eius et scientiae

ORIGENES

culis coniectus est et dire tortus, ibique, ob duram custodiam , c. a. 254 vel 255
diem suprem um obiit.
« Im m ortale eius ingenium » (S. H ier., Vir., 54) innum erabilia fere opera
protulit, quae magnum exercuerunt influxum in omnes fere Patres Graecos m ultosque Latinos, ita ut recte « pater theologiae Graecae » appelletur. Inter Patres
antenicaenos nullus, sicut Origenes, tam m ulta opera scripsit, quorum tamen
m axim a pars saeculis iv-vi, controversiae origenianae tem poribus, interiit.
In catalogo ab Eusebio confecto num erantur 2000 opera; a S. H ieronym o
vero 800 opera numerantur. 1 V erum quidem est plures errores in operious O rigenis inveniri; at O rigenes, prout fert hodie com m unis opinio, bona fide erravit,
eiusque intentio optim a sempre fuit, iuxta illud: «illa sola credenda est veritas,
quae in nullo ab ecclesiastica et apostolica traditione discordat » (De principiis,
praef. 2). Ipsem et dolebat opera eius ab haereticis corrupta fuisse (Epist. ad amie.
A lex., op. I, 5-6; R u f i n u s , Prol. in libr. D e Prine ).
Relate ad M ariologiam O rigenis iure scribit D ’A lès (1. c., coi. 169): « Son
œuvre renferm e les élém ents d ’une mariologie très vaste et aussi très inégale.
D iffus dans ses livres contre Celse et dans les traités exégétiques, ces élém ents
manifestent le fond chrétien de l ’âme d ’O rigène, et quelque chose aussi des re­
grettables chim ères qui m arquent sa pensée d ’un stigmate inquiétant ». H aud
parvus fuit influxus O rigenis in SS . H ieronvm um et Am brosium . Homiliae eius
in Evangelium sec. Lucam praecipuum videtur docum entum m arianum ante C o n ­
ciliu m Ephesinum com positum . 2 Translatae fuerunt in linguam latinam a S.
H ieronym o. En praecipua capita M ariologiae Origenianae:
a) Maternitas Divina. Pluries in operibus O rigenis, adhuc exstantibus, affir­
m atur. M aria enim ab ipso appellatur « M ater Dom ini » (In Luc., hom. V I I , P G
13, 1818), « M a ter Salvatoris » (ibid., hom. V I I I , 1821); dicit Ipsam in utero ge­
stasse Filium D ei (ibid., hom. V i l i , 1821), peperisse Em m anuelem , nobiscum
D eum , et quod hoc nonnisi virgini purae et sine labe convenire poterat (C. C el­
sum I, 35; ed. cit., I, 86). V o x Theotocos adhibetur in Luc. V I (M . R a u e r , 4410: 50).
Iuxta Socratem (Ilist. Eccl., V I I , 32; P G 67, 812), O rigenes primus, adhibuis­
set et etiam explanasset (in libro I Com m . in Ep. ad Romanos) vocem Theotocos.
Attam en, in versione latina (quae sola superest) commentarii Origeniani vox illa

ferre non poterant, et illo docen te, om nes m uti p utaban tur >’ (A d Paulam , ep. 33). V era igitur
causa dam nationis non fu it haeresis.
1 O pera O rigen is in ven iu n tu r: Contra Celsum, ec'. K o e tsc h a u , G . C . S.; Comment. Ì11 Ioannem, ed. P r eu sch e n , G . C . S. A lia scripta, ed. M

ig n e ,

P G 12, 13, 14. C fr etiam B o u r a ssé , 1. c.,

coli. 577- 58o.
2 Ita V a g a g g in i , o. c., p. 9, qu i an im ad vertit (p. 10) quod in edition e critica hom iliarum
O rigen is in E v. L u cae a M a x R auer edita (D ie griechischen christlichen Schriftsteller, Origenes
W erke, IX , 1930), plures textus m arianos in ven iri dubiae authenticitatis.

ORIGENES

91

non invenitur. Probabiliter Socrates (qui verax invenitur dum idem, eodem loco,
de Eusebio asserit) circa titulum operis erravit, aut textus de quo agitur, interiit
vel ab interprete latino omissus fuit. O rigenes enim qui theoriam com m unica­
tionis idiom atum form ulaverat, sat probabiliter dem onstravit etiam B. Virginem
Theotocos appellari posse. Eo vel magis quod titulus Theotocos, iuxta Philippum
Sidensem , apud Pierium , O rigenis discipulum , invenitur in titulo sermonis circa
Theotocos (cfr Texte und Unters., V , 2, pp. 171 ss.). « Si O rigène — iure anim ad­
vertit N eubert — a fait la théorie du m ot Theotocos, il est bien possible q u ’un de
ses successeurs ait mis ce mot en tête de son homélie » (1. c., p. 135).
Pulchre tandem insistit Origenes in intimo et singulari nexu quo Christus
M ariae, tam quam filius M atri, iungitur (In Rom., 1. III, 10, P G 14, 956 D).
D ivina maternitate m ulieres omnes nobilitatae fuerunt (cfr V a g a g g in i , o. c.,
pp. 110 s.).
h) Perpetua virginitas Deiparae. Invicte asseritur ab O rigene, et quidem:
a)
sive ante partum (C. Celsum I, 23 sqq., ed. K oetschau, pp. 83 sq.; P G 11,
721 sq.) iuxta prophetiam Isaiae (ibid. V , 41, ed. K oetscbau, t. 2, p: 65; P G 11,
1277); sive b) in partu (Comment, in M atth., t. xo n. 17; in Levit., hom. 8, n. 2 ) ,1
sive c) post partum (in M atth., t. 10, X V I I , P G 13, 876 B-877 A). Dem entem
p u tat — prout videtur — Tertullian um (cfr A . D u r a n d , L ’Enfance de JésusChrist, p. 233) ob negationem virginitatis post partum (In Luc., hom. V I I , P G
13, 1818). In Com . in Ioannem, fragm. X X X I , ed. cit., 506 sq., dicit quod fratres

1
In Comment, in S . Lucam (circa a. 233 con scrip to), O rigenes qu aerit qu om od o M aria
p otuisset se su bicere legi purificationis. E t respondet declarando qu om odo n ed um M aria sed
etiam Iesus pu rification e in d igeb at, eo qu od E van geliu m in plurali de diebu s purificationis
loquitur. C ita t etiam lo b ( X I V , 4, 5) affirmans nem inem hic im m un em esse a sorde.
A iiu n g e r e tam e festinat talem im m un ditiam n on esse peccatum . {In Lu c., hom il. X I V , P G
13, 1834). A ttam en 12 annis postea, in hom iliis in Levit, (hom . V I I I , 22, P G i2„ 493), legem
t'JTÎficationis matrum exam in i rursus

su biciens, declarat M ariam

im m un em fuisse, et reicit

q u am libet ideam cuiu scu m qu e im m un ditiae sive in Iesu sive in M aria (In L e v .y hom . X I I , 4,
PO

12, 539).
H isce positis, N e u b e r t (o. c., p. 184) putat O rigen em negasse in hom . in L u e. virgin itatem

ix partu sed postea illam affirm asse in hom . in Levit. D ’A lès, e con tra, — et forsan m elius —
p otat assertionem hom iliae in Lucam (retractatam in h om iliis in L e v it.)y in d u b ie co n n e cti cum
datoria generali origeniana circa relationes in ter spiritu m et m ateriam : m ateria se habet ad sp im u m tam quam locu s tem poraneae d eten tionis et purificationis. In com m . enim in Lucam,
Tiim: 1- X I V , asserit quod quaelibet anim a, corp o re hum ano induta, proprias im m un ditias haet hanc gen eralem legem statim applicat C h risto. Iam vero, assertion em hanc O rigenes
-'n r 't rtat. sive relate ad C h ristu m , sive relate ad M atrem eius in hom ilia X I I in L e v it. N o n
M K r^ bat igitu r in hom ilia in L u cam carentiam virgin itatis in partu, sed im m un ditiam ordinis
grrreralis resultantis ex con tactu in ter sp iritu m et m ateriam . P. V a g a g g in i, (o. c ., pp. 88 ss.)
* K » d i t O rigen em negasse integritatem physicam M ariae in partu; cum igitu r lo q u itu r de viri n a t e M ariae

postquam gen u it S alvatorem », agit de virgin itate quoad virum.

9

ORIGENES

2

D om ini erant fratres non naturales sed legales. M aria fuit virgo « usque in finem »
(In M atth. X , 17, K losterm ann 21).
D ignitas maternitatis divinae postulabat ut corpus eius usque in finem purum
remaneret (In Ioatm. I, 4, ed. cit., pp. 184 s.). Origenes primus est qui de V irgi nitate M ariae post partum explicite loquitur.
c)
Sanctitas Deiparae. Iuxta O rigenem B. V irgo est m ulier perfectissim a
(la donna ideale). M aria haberi debet tam quam prim a virgo inter feminas, que­
m adm odum Iesus erat prim um exem plar puritatis perfectae inter viros (Com m.
in M atth., X , 1 7 ; ed. cit., X I I I , coli. 876 s.). Iam vero, pro O rigene exercitio vir­
ginitatis connectebatur exercitium om nium virtutum (In Levit., hom. III , 4;
in Num., X X I I I , 3; in Ierem., X IX , 7 etc.). In B. Virgine, simul cum hum ilitate
et ob hum ilitatem , recognoscit iustitiam , tem perantiam , fortitudinem et patien­
tiam. (Hom il. V I I I in Luc., ed. cit., X I I I , coi. 1 8 2 1). B. V irgo in vita sua est
exem plar fem inarum (ibid., coi. 1 8 1 9 ). O rigenes primus videtur qui B. V irgin i
tribuat titulum iravayia (in Luc. V I , R a u e r , 50, 7). 1
Attam en, B. Virgini tribuit defectum aliquem in fide verbis A n geli (cui non
statim credidit) et tem pore Passionis, sicut alii, iuxta illud: « vos omnes scandalum
patiem ini in m e in ista nocte » et etiam « et tuam ipsius animam pertransibit gla­
dius ». Etiam B. V irgo scandalum passa fuisset. Ratio est quia Christus pro omni­
bus m ortuus est, cum sit omnium Redem ptor; debuit ergo et V irgo in aliquo p ec­
care ad hoc ut et ipsa a Redem ptore redim eretur (Hom il. 17, iti Luc.; ed. cit.,
X I I I , col. 1S45). 2 Anim advertendum tamen est quod haec opinio invenitur in
Com m . in L ucam in quo non continetur certe ultim um verbum O rigenis circa
M ariam .
Origenes adm ittit etiam in B. Virgine singularissimam scientiae perfectionem
videlicet profundam L eg is cognitionem ; insuper « prophetarum vaticinia quoti­
diana m editatione cognoverat » (homil. 6, in Luc., P G 13, 1815 A ), etiam ante
Incarnationem . In m om ento vero Incarnationis nova periodus progressus in
perfectione coepit, eo quod Spiritus S. dum in suo utero Christi corpus efformabat, animam suam suis gratiis replebat (homil. in Luc., P G 13, 1817).
1 A ttam en , codex a in qu o co n tin etu r talis m odus dicen d i notus est o b am plification em
tex tu u m (cfr V a g a g g in i , o. c., p. 25).
2 E x modo ipso quo O rigenes peregrin am hanc sen ten tiam pro fert, p atet sen ten tiam illam
ab auditoribu s suis m in im e adm issam fuisse. Persen tit enim v elu ti n ecessitatem accum ulandi
argum enta ad illam probandam , videlicet: i) omnes debeb an t scandalum pati, et de facto passi
sunt; 2) si non peccasset, Iesus non fuisset m ortuus pro ipsa; 3) S im eon in fid elitatem illam V ir ­
gin is praedixit. Iure a n im ad vertit N eu b ert: « Il est cu rieu x d ’ob server que cette même raison
de l ’u n iversalité de la rédem ption de Jésus qu i m ettra à la to rtu re les plus grands th éologien s
de l ’O ccid en t à propos de l ’exem ption de M arie de la faute o rigin elle, avait déjà arrêté, dix
siècles plus tôt, le plus grand th éo logien de l ’O rien t à propos de son exem ption de toute faute
actuelle » (1. c., p. 224).

ORIGENES

93

d) Cooperatio ad opus redemptionis. Principium retroversionis-consortii ita
en un tiari videtur: « E t quom odo peccatum coepit a m uliere, et deinceps ad virum
usque pervenit, sic et principium salutis 1 a m ulieribus habet exordium ». Paulo
ante scripserat: « A nte Ioannem prophetat Elisabeth, ante ortum D om ini Sal­
vatoris prophetat M aria» (Hom . 8, in Luc., P G 13, 1819). Q uam vis ergo O rige­
nes M ariam cum Elisabeth uniat et Evae opponat, non definit tamen partem
uniuscuiusque propriam . H oc probabiliter fecit (relate ad B. Virginem ) in comm.
in Ioannem (c. X I X ) et in hom il. circa Annuntiationem ; attamen Com m . in Io­
annem pervenit usque ad c. X I I I , et homiliae de Annuntiatione deperditae sunt.
In Com m . in E v. L ucae 1, 42, explicite asserit B. Virginem « absolutionem a
m aledictione portasse » (cfr V a g a g g i n i , o. c., p. m ) .
A ttribu it insuper Origenes partem aliquam M ariae in sanctificatione Praecur­
soris. Propter ipsum enim abiit festinanter in montana et mansit in domo E lisa­
beth m ensibus tribus: « Indignum e s t... per tres menses, nec Ioannem, nec E li­
sabeth, ex vicina matris D om ini et ipsius Salvatoris praesentia profecisse » (Hom.
9 in Luc., P G 13, 1822).
e) Spiritualis maternitas B. M. V. « O rigène — scribit D ’A lès 2 — pose en
term es adm irables la loi de cette m aternité spirituelle qui com m ença de s ’exercer
au Calvaire ». Etenim , in Com m . in Ioannem (I, V I, ed. Preuschen, p. 8, P G
14, 32 A B ) scribit:
« Ecce, Evangeliorum autem primitias, Evangelium a Ioanne traditum cuius
sensum percipere nemo potest, nisi qui supra pectus Iesu recubuerit, vel acce­
perit a Iesu Alariam, quae etiam ipsius M ater fia t: adeo talem tantum que necesse
est, qui Ioannes alius sit futurus, ut quem adm odum Ioannes, itidem etiam et
iste a Iesu Iesus existere ostendatur. N am , si nullus est M ariae filius, iudicio
eorum qui de ipsa sane senserunt, praeterquam Iesus, dicitque Iesus M atri: Ecce
filius tuus, et non, ecce etiam hic est filius tuus, perinde ac si dixisset: E cce hic
est Iesus quem genuisti. Etenim , quisquis perjectus est, non amplius vivit ipse,
sed in ipso vivit Christus, Cumque in ipso vivat Christus, dicitur de eo M ariae:
Ecce Filius tuus Christus ». 3
###
Praeter Patres de quibus hucusque egimus, quaedam de B . Virgine, in aetate antenicaena, scripserunt sequetites:
1.
Aristides (c. 125) in sua apologia, conceptionem virginalem B. M . V . pro­
fitetur (P G 96, 112 1 B).
1 T e x tu s graecus habet: «b on a salutis». Iuxta V aga ggin i haec «bona salu tis» n ih il aliud
essent, ratione con textu s, quam gratia prophetica qua M aria et Elisabeth, in m om ento visitatio­
nis, q u u m novus ordo in itiu m sum ebat, participes fueru nt (o. c., p. 113).
2 L . c., coi. 173.
3 C irca varias in terpretation es huius textu s c fr V a g a g g in i (o .

c .,

pp. 114 ss.)

94

ALII

SCRIPTORES PRAENICAENI

2. Clemens Alexandrinus (c. 150-215), virginitatem M ariae in partu contra
« m ultos » adversarios docet (Stromatum, P G 9, 529); asserit fratres D om ini fuisse
filios Ioseph ( Z a h n , Forschungen, III , 83); insuper, A u ctor A pocalypsis, iuxta
ipsum, lineamenta a M aria desum psit ad Ecclesiam pingendam (in cap. X II),
in una eademque im agine has duas virgines et m atres confundendo {Paedagogus,
P G 8, 300 B). A sserit « F ilium D ei » carnem sum psisse et gestatum fuisse a V ir ­
gine (Strom. V I , 15 S t a h l i n , II, 1 9 4 4"6).
3. Abercius Ep. H ierapolytanus (circa finem saec. 11) in suo celeberrim o ep i­
taphio ad divinam B. V irgin is m aternitatem alludit, et B. V irginem in sua rela­
tione ad Eucharistiam considerat.
4. Hegesyppus ( f post a. 180), traditionibus Palaestinensibus innixus, in
« fratribus D om ini » consobrinos Christi videt, iuxta opinionem inde a saec. v
in Ecclesia Latina ccm m unem (cfr N e u b e r t , o. c., pp. 198-208).
5. S. Gregorius Thaumaturgus ( f 270) Ep. N eocaes., in quadam hom ilia
quae ipsi tribuitur, loquitur de perpetua virginitate tam quam de re com m uniter
admissa; virginitatem in partu m odo vere novo et praeciso explicat, parallelism um
instituendo inter generationem divinam C hristi et suam generationem numanam
(Sermo in nativitatem Christi, V I I I , X I I I , X IV , X V , apud P i t r a , Analecta sacra,
t. 4, pp. 136-137, lat. 388-392). 1 Cooperationem B. M . V . ad Redem ptionem ex­
prim it per notum parallelism um inter Evam et M ariam (Sermo in N aiiv. Chr.,
ed. cit., p. 394). S. G regorius N yssenus in vita S . Gregorii Thaumaturgi (P G 46,
902-912) narrat quom odo B. V irgo eidem apparuit una cum S. Ioanne E v., cui
onus com m isit illum in rebus fidei erudiendi. 2
6. S. Petrus Alexandrinus ( t 311) conceptionem virginalem extollit (P G 18,
512 A ), et asserit quod nativitas Em m anuelis beatam virginem D ei M atrem reddi­
dit ( P i t r a Atialecta sacra-, t. 4, versio lat., p. 426, fragm . D ). S. Petrus, primus vid e­
tur qui titulum àeiirapOévos clare in sua plena significatione adhibet (P G 18, 517).
7. S. Methodius Olympiae ( f 312; parallelism um evolvit inter prim um et novum
Adam , inter prim am et novam Evam (Conv. X virginum, T h alia 4, P G 18, 68-A j.

1 A ttrib u tio haec reicitur ab H a r n a c k , Chronologie der Altchristlichen. L itt., t. 2, p. 101;
a d m ittitu r tam en a L o o fs , Theol. L itt. Zeitung, 1884, coli. 551 sq q ., a N eu b e r t , o . c ., p. 186
et a B a r d en h ew e r , Patrologie, p. 15a.

3
N arratio haec citatur ab E piscopo A n glican o G eo rgio B ull et a card. N ew m an in o
D u C ulte de la Sainte-Vierge dans l ’Eglise Catholique, trad. 1908, p. 115 . A p p aritio haec veluti
in itiu m sign at m irab ilium et in n u m erabiliu m app arition um B. M . V . saeculorum decursu, et
m aternam sollicitu d in em V irgin is osten dit pro tutela fidei cath olicae.
S. G re go rio T h a u m a tu rg o attribu u n tu r etiam tres hom iliae in Annuntiatione B . M . V.
(relatae a B o u ra s sé , 1. c., coli. 601-618), sed ut genuinae non agnoscuntur.

ALII

SCRIPTORES

PRAENICAENI

95

8. Adamantius (initio saec. iv) fidem suam in V erbum in immaculata V irgin e
incarnatum profitetur (De recta fide in Deum, P G n , 1844 B).
9. Lactantius ( f post a. 317) conceptionem virginalem testatur tam quam ar­
gum entum divinitatis Salvatoris, a prophetis tamen (e. g. Isaia) praenuntiatum
(Divin. Inst., IV , X I I , P L 6, 478 B). 1
#* #
E x hucusque expositis patet quom odo (etiam praescindendo ab apocryphis,
a m onum entis catacum barum , a sym bolis etc.) in solis scriptis Patrum A ntenicaenorum maxim a pars elem entorum actualis M ariologiae clarissime posita in­
veniatur, ex quibus, tamquam ex principiis, saeculorum decursu, conclusiones
deductae fuerunt, videlicet:
a) M a t e r n i t a s D i v i n a (S. Ignatius. S. Iustinus, S. Irenaeus, Tertullianus,
S. H ippolytus, Origenes, Pierius etc.).
b) P e r p e t u a v i r g i n i t a s , sive a) ante partum seu in conceptione (S. Ignatius,
S. Iustinus, S. Irenaeus, Tertullianus, S. H ippolytus, Origenes, A ristides, S. P e­
trus A lex., Lactantius) sive b) in partu (S. Ignatius, S. Iustinus, S. Irenaeus,
Clem ens A lex., Origenes, S. G regorius Thaum aturgus), sive c) post partum (C le ­
m ens A lex., O rigenes, H egesyppus).
c) S a n c t i t a s D e i p a r a e . Carentia cuiuslibet moralis im perfectionis ab om ni­
bus, T ertullian o et O rigene exceptis, ex modo ipso loquendi affirmatur. H uius
vero sanctitatis principium in sua praerogativa M atris D ei fundatur, et generatim
occasione suae virginitatis de ipsa fit mentio. S . H ipp olytus praesertim , im m uni­
tatem a peccato absque ullo vel minim o lim ite ponit et ideo implicite Im m acula­
tam Conceptionem admittit. B. V irgo, insuper, exhibetur tam quam exem plar
virtutum , et inter omnes alios sanctos perfectione elevatur. Origenes adm ittit
etiam in Deipara singularissimam scientiae perfectionem .
d) C o o p e r a t i o a d o p u s r e d e m p t i o n i s . H uic operi B. V irgo particulari m odo
sociata apud omnes apparet prout eruitur ex S. lustino, S. Irenaeo, S. H ippoiyto, Tertulliano, O rigene, S. G regorio Tnaum aturgo, S. M ethodio O lym piae.
H uius com m unis sententiae olures rationes a N eubert assignantur: « L a liaison
qui, dès l ’Evangile, rapprochait l ’idée de M arie de celle de la Rédem ption, a é té
1 Convenientiam con cep tio n is

virgin alis ex similitudine F ilii cum Patre d edu cit: « Ipse

Pater D eus, et origo et prin cip iu m rerum , q u on iam paren tibu s caret àivârœp atque àfir\Tœp
absque patre et absque m atre) a T rism eg isto verissim e n om inatur, quod ex n ullo sit p ro crea­
t a e Id circo etiam F ilius bis nasci op ortuit, u t et ipse fieret àizaruìp atque àpr\T(op. In prim a
n ativitate spirituali à/itiTù)p (absque matre) fuit, quia sine officio m atris a solo D eo gen era­
n s est. In secunda vero carnali dircxToip ( = absque patre) fuit, quon iam sine patris officio virgiasfcjL j z e io procreatus est, u t m ediam in ter D e u m et hom in em su bstan tiam

gerens, nostram

W r,- fragilem im b ecillem qu e naturam quasi m anu ad im m ortalitatem posset edu cere ».

96

m a r io l o g ia

p r a e n ic a e n a

de bonne heure mise en lum ière: i) parce que la lutte contre les négateurs de la
m aternité de M arie amenait leurs adversaires à la Rédem ption; 2) parce que la
naissance virginale de Jésus était considérée com m e la figure de la nouvelle nais­
sance q u ’il nous avait m éritée; 3) parce que le parallélism e q u ’on voyait entre
N o tre-S eig n eu r et Adam exigeait q u ’on opposât à l ’œuvre d ’Eve l ’œuvre de
M arie. Cette œuvre de M arie était plus q u ’un concours passif prêté au Sauveur,
p o u r tous ceux qui voyaient en M arie autre chose q u ’un instrum ent m atériel de
l ’incarnation. L e côté actif de cette coopération, déjà m arqué par saint Justin,
a été mis en relief surtout par saint Irénée, dont la doctrine sera acceptée par les

générations suivantes» (op. c., p. 274).
e)
M a t e r n i t a s s p i r i t u a l i s , seu cooperatio ad nostram regenerationem vita
supernaturali, sat clare exprim itur a S. Irenaeo et ab Origene.
/ ) C i r c a C u l t u m , haec scribit N e u b e rt:1 « M arie ne sem ble pas avoir été
honorée d ’un culte liturgique pendant les trois prem iers siècles, ce qui n ’est pas
p o u r étonner si l ’on se reporte à la conception liturgique des prem iers temps;
m ais elle fu t certainem ent un objet de vénération pour les fidèles. Cette vén é­
ration s ’est traduite dans les récits sur la conception et l ’enfantem ent virginal,
dans l ’art des catacombes, dans les hom élies des Pères et surtout dans ce travail
de glorification qui a fait d ’elle un personnage à part à côté de Jésus. O n ne peut
citer aucun tém oignage certain établissant q u ’on ait prié la M ère de D ieu dès
cette époque; mais le silence des docum ents s ’explique aisément, et la com pa­
raison avec les autres bienheureux q u ’on invoquait au moins à partir de la se­
conde m oitié du 11 siècle, ainsi que le pouvoir spécial d ’intercession attribué à
M arie ne perm ettent pas de douter q u ’à elle aussi aient été dès lors adressées
les prières des fidèles » (op. c., p. 275).
Principia igitur M ariologiae iam in aetate antenicaena sunt posita; quaedam
praecipuae conclusiones (magis immediatae) ex ipsis iam deductae apparent:
remanet ut aliae conclusiones (magis remotae) deducantur: quod in subsequentibus aetatibus, prout videbim us, factum est.
Prim a et praecipua ratio huius doctrinalis evolutionis reponenda est in vin­
culis omnino singularibus quibus Iesus et M aria indissolubiliter uniuntur, ita
ut universa historia M ariologiae nihil aliud sit nisi extensio et defensio Christologiae.

1 C fr pp. 256-358.

S. EPHRAEM

97

B) Aetas Patrum Maiorum

(a Conc. Nie. ad S. Leonem M ., 325-461)

I.
1.

Patres

Orientales

S. EPHRAEM Diaconus (3 0 6 -3 7 3 )1

S. Ephraem natus est N isibi in Syria anno, probabilissim e, 306 vel 307 ex
patre pagano et sacerdote Idolorum , a quo, ob eius erga christianos benevolen­
tiam, anno circiter 15 aetatis suae, e domo eiectus est. A Iacobo Episcopo N isibeno hum aniter receptus, anno 18 aetatis suae baptism um recepit, et postea D ia ­
conus ordinatus est. S. Scripturae et Theologiae studia m axim e coluit. A nn o 363,
Edessam petiit ubi celebrem scholam Edessenam condidit eique praefuit.
Plurim a scripsit opera (circiter 3.000.000 styca), praesertim exegetica ita ut
fecundissim us, inter omnes syriacos, scriptor evaserit. L aus Ephraem i per to­
tum O rientem divulgata est (S. H ier., De Vir. ili., 115). Scripta eius publice in
Ecclesiis, post S. Scripturam , legebantur, et ipso adhuc vivente, in alias linguas
magna ex parte conversa fuerunt. Q uarta pars horum scriptorum , soluta oratione,
reliqua vero forma m etrica, stricte sillabica, com posita fuerunt. Etiam sermones
in forma m etrica com positi sunt. O b haec plurim a scripta, S. Ephraem a Syris
« Sol Syrorum », « D o ctor m undi », « Colum na Ecclesiae », « C ithara Spiritus
Sancti » appellatus est (Enc. Principi Apostolorum).
E d itio n e s

p r a e c ip u a e

operum S. Ephraem sunt:

1. O pera omnia, edita a M o b a r e k - A s s e m a n i ,

6 vol., Romae, 17 4 2 -174 6 :
S. P. N . Ephraem Sy ri opera omnia quae extant, graece, syriace, latine. Opera

quae in hac editione continentur, » pleraque quidem , non autem omnia authen­
tica haberi possunt, hoc ordine: syriaca plerum que authentica sunt; graeca plura
aut non genuina aut liberius retraciata; latina, valde quidem pauca, vix possunt
authentica prorsus haberi » ( B o v e r , 1. c., p. 16 1). 2
2. L am y T h ., J., S. Ephraem Syri hymni et sei mones, 4 vol., M ecnliniae, 18821902. Scripta quae in nac editione continentur, autnentica habentur.
3. A u c h e r - M o e s i n g e r , Evangeli! concordis expositio ja cta a S . Ephraemo,
^ enetiis, 187(1. Etiam scripta in hac editione contenta, authentica habentur.
1 B ibliographia: B over J., S . Ephraem Doctoris S yri, testimonia de universali B . M . V. M e ­
diatione, in Ephem. Theol. Lov., t. 4 (1927), pp. 16 1-179 ; G

ix n e t t i

M ., Un precursore di Efeso:

Saat'Efrem e la sua Mariologia, estratto da « L a S cuola C attolica , 19 3 1; H am m er sbercer L .,
O ié M ariologie der Ephremischen Schriften, Inn sb ru ck, 1938, in-8, p. 87; L a x t s c h o o t A ., O.
Pr.. Ephrem en de H . M aagd, in Handelingen van het Vlaamsch M aria-Congres le Brussel 1<)2I,
L pp. 185-189; L e b o x J., L a doctrine M ariale Ephrémienne, in Mémoires et rapports du Congrès
M arial tenu à Bruxelles S -1 1 sept. 1 <j‘ 1, t. 1, pp. 54-64.
: O b hanc rationem — p ro u t an im ad vertit L e b o n ( 1. c., p. 54) — non est hodie possibile
d o ctrin am M arian am S. Ephraem m odo praeciso, adaequato et defin itivo expont re.

S. EPHRAEM

98

4.

R ic c io tti,

Inni alla Vergine, traduzione integrale dal siriaco, Rom a, E d i

trice F .I .U .C ., 1925. Sunt 20 hym ni desum pti ex vol. II editionis L am y.
In variis textibus citandis, adhibebim us siglas: A S (Assem , syr.), A g (Assem ,
graec.), A l (Assem , lat.); L a (Lam y); M oes (M oesinger); R i (Ricciotti).
Afferem us etiam, identidem , dubia te stim o n ia ,1 eo quod et ipsa testantur
S. Ephraem in suis sententiis circa B. Virginem m ultos alios vel asseclas vel im i­
tatores haDuisse, ita ut non unius viri tantum m odo, quam vis praestantissim i,
sed integrae scholae testim onium circa V irgin is privilegia habeamus.
In variis suis operibus saepe, S. Ephraem, data occasione, de B. Virgine loquitur
eius praerogativas celebrat, ita ut testimonium sese exhibeat validissimum traditionis
catholicae circa privilegia et cultum B. M . V. « B. Maria Virgo — scribit Steidle —
summis extollitur laudibus» (Patrologia, p. 138). « S. Ephrem — iuxta Ricciotti — è
uno dei Padri che abbiano più parlato di Maria in qualunque secolo siano essi fioriti,
ed è assolutamente il più abbondante in questa materia fra i suoi predecessori e contem­
poranei » (G. R i c c i o t t i , Sant’Efrem Siro, Torino-Roma, 1925, p. 169). P. Ortiz de
Urbina scribit: « Lo si può chiamare il primo dottore Mariano che troviamo nella schiera
dei SS. Padri » (1. c., p. 103).
P. Bover asserit: « Vix ullus inter antiquissimos Ecclesiae Patres potiore iure quam
S. Ephraem “ Marianus D o cto r” potest appellari» (1. c., p. 161). Et Benedictus X V
qui illum universalis Ecclesiae Doctorem declaravit, in Litteris Encyclicis Principi Apo­
stolorum 5 octobr. 1920 scribebat: « Huius erga Deiparam Virginem pietatem, quisnam
satis dicendo explicet?... Omnino haec Spiritus Sancti cithara numquam suaviores reddit
sonos, quam cum propositum est Mariae concinere laudes, vel integerrimam virgini­
tatem, vel divinam maternitatem, vel misericordiae plenum in homines patrocinium
celebrando » (Acta Ap. Sed., 1920, p. 467).
In quodam ex suis hym nis ita S. D octor incipit: « L a V ergine m i ha chia­
m ato perchè io canti le sue gesta che ammiro. — Dam m i la tua amm irazione, o
figlio di D io, — • ed io arricchirò la m ia cetra del tuo dono — sì che alla tua G e n i­
trice io dipinga una immagine piena di bellezza » (R i, p. 11). E t revera S. Ephraem
im aginem D eiparae pulchritudine plenam depinxit, prout ex paucis sequentibus
textibus erui potest.
a) D E B . V I R G I N E C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D D E U M .
1.
Deiparae praedestinatio: '* E gli, invero, si scelse la M adre che lo portasse
(R i, p. 85); « Il Padre aveva scritto una lettera — per m ezzo d e llA n g e lo , invian­
dolo a N azareth — alla V ergine pura: — poiché aveva eletto e prescelto essa — •
perchè fosse la M adre del suo U nigenito — quando sarebbe sceso a salvare il
m ondo» (R i, p. 89^. G ratuitam praedestinationem D eiparae ita exprim it: « L a
1

S u n t du biae au th enticitatis Sermo de laudibus B . Virginis (A ss e m a n i , t. 3, 575) et P re

catio ad D ei Genitricem (ibid ., p. 540).

S. EPHRAEM

99

Vergine io voglio celebrare — ■che diventò per grazia — la M adre del Signore di
tutti » (Ri, p. 23).
« D ivenn i per grazia — M adre di D io » (R i, p. 55).
2. De Deiparae prophetiis et figuris. « Beata es M aria, quia omîtes prophetae
in libris suis te depinxerunt » (L a, II, 58S). « G au det in M aria totus ordo pro­
phetarum , quia in ea suum term inum habuerunt visiones, et com plem entum va­
ticinia, suam que confirmationem et robur oracula » (L a, II, 522); « In M aria
adimpletae sunt omnes sim ilitudines; signa et oracula in ea term inum habuerunt »
(L a, II, 542); « In M aria explicationem nanciscuntur omnia arcana in libris pro­
phetarum abscondita» (L a, II, 540Ï.
Inter prophetas laudantur: a) Isaias 7, 14 (cfr Ri, pp. 26-27; 319-66); b) Ezechiel,
44, 2 (cfr Ri, p. 21; p. 63); c) Verba Protoevangelii (3, 15) B. Virgini applicantur: « Salve
Pura, quae draconis nequissimi caput contrivisti et in abyssum proiecisti vinculis con­
strictum i' (Ag, III, 547).
Pulchre de sym bolis agit: « I tuoi sim boli, o V ergine, — furono depositati nel­
l ’arca [della Alleanza, cioè n e ll’A ntico T est.], — perchè la profezia delineò — le
tue decorose im magini, — e le pose nelle Scritture — per colui che intende. —
Per m ezzo di quella nuova urna esse predicarono di te » (Ri, p. 23).
Inter haec symbola vero eminent: a) virga: « Esse (le Scritture) ti prefigurarono in
quella verga — depositata nell’arca — la quale benché non piantata fiorì — per celebrare
la tua generazione. — La verga, senza irrigazione, — fu coronata di foglie — per essere
simbolo della vergine, — la quale il frutto prodigioso — fè germogliare e dette a noi. —
La figura di Lei fu adombrata — e resa nota nella verga dei leviti » (Ri, pp. 23-24) —
b) vitis: « La vite della Vergine produsse un grappolo il cui vino è dolce — • e per esso
furon consolati dalle tristezze — Eva ed Adamo che erano mesti » (Ri, p. 13); e) navis:
Ella è la nave onusta — del tesoro dei tesori — e portò ai poverelli — le ricchezze del
cielo: i morti s’arricchirono da lei — ch’era onusta di vita » (Ri, p. 15); « La nave dei
gaudii — resa onusta dal Padre — del carico delle buone novelle » (Ri, p. 29); d) petra
Horeb (Ex., 17 , 6): « La pietra dell’Horeb — rappresentò un simbolo tuo (o Maria); —
poiché essa non era scavata — eppur partorì somministrando — la bevanda all’accam­
pamento — che moriva di sete. — Il tuo mistero raggiunse la pietra e l’arricchì: — poi­
ché da te uscì zampillando — la celeste bevanda, — cui bevendo rimane saziato — il
mondo per grazia » (Ri, p.55); e) rubetum incombustum (Ex. 3 ,1 ) : « Beata te,o Maria, che
fosti — figura del roveto veduto da Mosè » — (Ri, p. 66)/) velamen (Ex. 34, 33): « Beata
te, o Maria, che fosti — come un velame e occultasti lo splendor di Lui. — Beata te, o
Maria, perchè spuntò da te — un sol raggio che occultò il sole » (Ri, p. 66); g) limus
terrae: « Beata te, o Maria, perchè fosti raffigurata — nel simbolo della terra che partorì
Adamo: — e tu partorisci il Signore di Adamo » (Ri, p. 66).
3. De divina m aternitate. - D ogm a m aternitatis divinae nec non D eiparae
dignitas, pluries effertur. Ipsa est « L a M adre del Signore di tutti » (R i, p. 23),

100

S. EPHRAEM

« M adre del Signore dei Re « (R i, pp. 35, 66); « D ivenni per grazia — - Madre dì
Dio » (R i, p. 55); « 0 V ergine piena di m eraviglia — che ci hai partorito il F iglio
di D io » (R i, p. 57). « U n tesoro pieno d ’ogni bene — emanante vita a quei che lo
posseggono — ci hai tu trasmesso ... — D a te spuntò um ilm ente — l ’Eccelso. che
s ’im picciolì per esaltare (gli uomini) » (Ri, p. 57); « In te si com piacque — l ’Eccelso di abitare » (Ri, p. 69); « giovinetta, ringrazia Colui che ti stimò degna —
che tu fossi sua madre ed egli tuo figlio » (Ri, p. 72); « Ed ella è la madre di D io
— e pur la sua ancella — opera della sapienza di L u i » (Ri, p. 82). « Il gran Sole
è contratto e raccolto — dentro a una nube rifulgente; — essa, la giovinetta, è
divenuta madre di Colui — che ha generato Adam o e il m ondo ». — « N el seno
di M aria divenne bam bino — Colui ch ’c uguale a suo Padre d all’eternità — dette
a noi la sua grandezza, — e si prese la nostra piccolezza; — • divenne insieme con
noi m ortale, — e m escolò in noi la sua vita perche non m orissim o » (R i, p. 80).
Dignitatem vero m aternitatis divinae ita celebrat: « Virgo est et M ater et
quidnam non est? » ( L a , II, 520). « Piccola è la mia bocca per narrare le sue bea­
titudini — nelle quali tutte è am m irabile (questa) beata » (R i, p. 34;. « Il cielo
non è più sublim e di te » (R i, p. 59) « In T e che sei un secondo cielo, esulta la
terra, perchè nel tuo figlio fu pacificata » (Ri, p. 73).
« Su blim ior es omnibus caelestibus potestatibus > (A g, III, 528); « Supra
om nem creaturam regali et prope divina dignitate collocata es » (A g, III , 551)
« V elu ti secundas partes tenens post divinitatem » (A g, III, 529); « O m nium post
T rinitatem Dom ina » (A g, III , 528). « D e i mater » est « maior omni cogitazione
et eloquio » (A g , III, 537).
V i divinae m aternitatis, B. V irgo, nedum M ater V erbi, sed etiam facta est
affinis Patris et Sponsa Spiritus S. « F iglio del Padre, tu sei figlio di M aria — e
un sole tu sei — o V erbo di D io , soprannaturalm ente dalla madre — e natural­
m ente dal Padre » (Ri, p. 41). « Salve puer, cuius M ater Sponsa Sp iriius Sancti
facta est » (As, II, 420).

b) D E B . V I R G I N E C O N S I D E R A T A R E L A T E A D H O M I X E S .
1.
De Mediatione B. M. V. In graecis translationibus, titulus Mcdiatricis septies
apparet. V ocatur enim « M ediatrix m undi » (A g, III, 525), «post M ediatorem
M ediatrix totius m undi » (A g, III , 528), « M ediatrix erga D eum », in qua « g e­
nus hum anum felicitatem suam ponit » (A g, III , 532), « Praestantissim a M ed ia­
trix » (A g, III , 539), « in omni re M ediatrix » (Ac;, 552). Praeter titulum insuper,
res per titulum significata clarissim e exprim itur. D icit enim: « T u ... m ortalium
cum D eo coniunctio » (A g, III , 525).
M ediatio B. M . V ., sub triplici particulari respectu, corredemptionis nempe,
maternitatis spiritualis et distributionis omnium gratiarum, sat clare a S. Ephraem
exponitur.

S. EPHRAEM

a)

101

B . Virgo est C o r r e d e m p t r i x . Ipsam enim D eus « ex universo coetu virgi­

num elegit ut nostrae esset salutis instrumentum » (As, III , 607). Iuxta S. Ephraem ,
R. V irgo opponitur Evae; et sicut Eva fuit consors praevaricationis generis hu­
mani, ita B. V irgo fuit consors redem ptionis. H aec innum eris fere locis S. D octor
exponit. 1 Pauca exem pla sufficiant: « D u e vergini — ebbe l ’umanità — una,
cagion della vita, — l ’altra, cagione della morte: — da Eva spuntò ia morte, —
ma la vita da M aria » (Ri, p. 15). « Eva e il serpente scavarono la fossa e vi fecero
cadere Adam o: — ma si oppose M aria insieme col Re (suo figlio); — ed estrasse
(il caduto), facendolo ,-isalire dal baratro, — per m ezzo di un ascoso mistero, cne
quando fu rivelato diè vita ad A dam o <
> (Ri, p. 13). B. V irgo « causa fuit omnium
bonorum»' ( L a , II, 526).
« Pro amaro illo fructu quem Eva ex arbore decerpsit, M aria dulcem dedit
hom inibus fructum . Ecce totus m undus M aria delectatur » ( L a , II, 522). « Soror
vestra M aria evertit arborem, quae mortem intulerat, et dedit fructum omnes
vivificantem » ( L a , I I , 530). E va peperit occisorem , ideo M aria peperit viv ifi­
catorem » ( M o e s , p. 21). « P er Evam homo invenit sepulchrum : per M ariam in
coelum vocatus est. D u o legati m issi sunt ad Evam et M ariam : satanas et angelus,
serpens et G abriel: et in m edio horum [duorum mors t t vita inventae sunt • ( L A ,
III , 9S6;. « G ladius ... qui sepivit paradisum , tollebatur per M ariam » ( M o e s ,
r>p. 2S-29).
Pluries S. Ephraem (cfr B o v e r , 1. c., pp. 167-169) vividissim e agit de conxnsu novae Evae in incarnationem redemptivam seu in ipsam redemptionem . « D eus
constituit intercessores ( = mediatores, iuxta vim syriacae vocis) angelum et puel'jm ut suis verbis rem converterent, reconciliatio fieret inter supernos et infim os...
M vsterium concreditum esi duobus, uni ex utraquc parte, nempe, e supernis uni
ir c e lo , ex infimis uni virgini, ut rem tractarent et reconciliationem inirent. D eicsn d it angelus ex alto, et locuta est cum eo virgo, et coeptum est agi de recon£Iiatione, et initum est foedus pacis... » ( L a , III, 976).,
B. \ irgo Redemptorem noois, libero suo consensu, dedit. « Ei (Filio) m inistra
fs ^ ti regenerationis ad redem ptionem » (A g, III, 531); « T u quae Reparatorem
2iundo genuisti » (A g, III, 536); « M aria beneplacito et consensu Christum conx p t . (A g , II,
B . Virgini, insuper, aeque immediale (quam vis dependentor et subordinate)
*c Christo (cuius fuit socia seu instrumentum in integro reparatio 'i.; opere) efjtaCau redemptionis S. Eohraerr tribuit. Illam enim vocat, e. g. « Peccatorum meorsrz. redem ptio» (A g, III, 530), «pretium redem ptionis captivorum » (A g, III,
5_ . revocatio Adam i, Evae pretium redem pticnis » (A g, III, 547), «nostrum ,
jn c m -ito riu m » (A g, III, 525), «delictorum remissio » (A g, III , 530), «m ce- C fr-- B o v e r , 1. c., I, pp. 164-169; L a , I, 154-156; L a , II, 468, 522, 456, 524, 526, 530,
«■i-fcu5. 6 11 -6 14 ; L a , I, 594; A s, II, 32, 3 2 1, 318, 329, 396, 424, 430, 454; M ’o e s , 2 1, 23-24;
Mêl III. 607.

102

S. EPHRAEM

roris solutio, captivitatis liberatio» (A g , III , 525 et 52g), «delictorum solutio
( A g , III , 547-548), « propitiatio aberrantium et liberatio » ( A g , III , 534), « L ib er

divina manu scriptus, per quem Adam i chirographum scissum est » (A g , III,
529) etc. ... Tandem , B V irgo, iuxta S Ephraem , est Sponsa D ei in regenera­
tione, per reconciliationem, filiorum D ei. Scribit enim: « D om ina mea sanctissima
D ei genitrix et gratia plena ... Sponsa Dei, per quam ipsi reconciliati sum us »
( A g , III , 528). « S ta M aria, tua m adre, tua sorella, tua s p o s a . . . »

( R i , p 45).
« A ppellabo te sponsum..., ratione tuae sanctitatis» (ed. R a h m a n i , t. 5, pp. 429430). « L ib erer a flamm a sem piterna per te d e i s p o n s a » ( A g , III , 533).

b) B . Virgo est mediatrix vitae seu m a t e r s p i r i t u a l i s H o m in u m . Etenim :
« Initio, protoparentum delicto in omnes homines m ors pertransiit: hodie vero,
per M ariam translati sum us de m orte ad vitam. Q uod ergo mortis fuit, simul et
vitae extitit instrum entum » (As, III, 607). « Eva, mater om nium viventium , fons
m ortis effecta est om nibus viventibus. Floruit autem M aria, nova vitis prae vite
antiqua Eva, habitavitque in ea V ita nova C hristus » (L a , I, 154-156). « P er Evam
orta est m ors, et vita per Mariam » ( L a , II, 526). « Cum ctarum refugium totiusque mundi vita » (A g , II I , 539-540). « V irgo D om ina, D e i G enitrix, salus com m u­
nis generis Christianorum: tu quidem veluti mater nobis prospicere non desistis;
verum , tam quam filiorum amans atque ad amandum propensa, ita tua beneficia
nobis distribuis sempei-, salvans, defendens, custodiens ... » (A g , III, 543). T a n ­
dem B. V irgo ita salutatur: « Salve, o m n iu m p a r e n s » ( A g , III , 576 )B . Virgo est d i s p e n s a t r i x o m n iu m g r a t i a r u m . Etiam veritas ista sat aperte
a S. Ephraem exponitur. L egem enim secundum quam nulla gratia hom inibus
im pertitur quod per m anus M ariae non pertranseat, ita aequivalentibus verbis
enunciare videtur: « G en us hum anum ... a tuo semper pendet patrocinio, teque
solam habet perfugium ac defensionem , utpote quae confidentiam habes apud
c)

ipsum (D eum ). Ecce ipse quoque ad te venio ferventi animo, minime audens se­
cure accedere ad tuum Filium, sed supplex consequar. N o li igitur despicere fam u­
lum tuum , qui omnem spem m eam repositam habeo in te post D eum ; noli aver­
sari prorsus periclitantem et in m axim is aerum nis exercitum ; verum , m iseratrix
et m isericordis D ei mater, tui fam uli miserere ... M ultu m enim potest materna
precatio apud Filium , qui facile flectitur » (A g , III, 532-533).
Insuper, B. V irgo dicitur « bonorum om nium suppeditatio » ( A g , III, 529),
« bonorum om nium erogatio » ( A g , III, 528). Actualem vero distributionem om­
nium bonorum extollit asserens quod B. V irgo nobis distribuit semper sua benefi­
cia (A g , III , 543). « Per te omnis gloria, honor et sanctitas, ab ipso prim o Adam
et usque ad consum m ationem saeculi, A postolis, prophetis, iustis et hum ilibus
corde, sola im m aculatissim a derivata est, derivatur ac derivabitur, atque in te
gaudet, gratia plena, omnis creatura» ( A g , III , 532). Variis im aginibus (fluminis,
m aris, fontis, nubis, mensae) eam dem veritatem illustrat. « M isericordiae flumen
inexhaustum , om nium charism atum caelestium ac m iraculorum mare indefi­

S. EPHRAEM

103

ciens » (A g , III , 551); « nubes fundens caelestem rorem in terram » ( A g , III , 529);
« fons signatus, cuius rivi purissim i irrigant totum m undum » (A g , I I I , 529);
« fons vivificus, pelagus inexhaustum divinarum secretarum que largitionum ac
m unerum » ( A g , III , 527); «m undo fons facta es, omnia fundens bona» ( L a , II,
548); « m ensa m ysticarum gratiarum » ( A g , III , 535).
A sserit quod B. V irgo omnia potest; « penes te, posse est, utpote quae es vera
M ater D ei et omnia potens » (A g , III , 526); « omnia potes, tam quam D ei M ater;
omnia vales, veluti quae superas omnes creaturas; nihil tibi, si vis, im possibile
est» (A g , III , 549). «H abes enim cum voluntate potestatem » ( A g , I I I , 544).
H anc om nipotentiam supplicem in m ultis aliis locis extollit (e. g. A g , III , 551,
545 , 536, 53i)- Q uapropter exclamat: « In te spem m eam omnem repono » ( A g ,
III, 526). Ipsa est « spes om nium finium terrae » ( A g , III, 549).
V irgin is universale patrocinium, seu protectio a malis, pluries a S. Ephraem
effertur. « T u , om nium patrocinium » ( A g , III, 545); « N on enim est m ihi alia
spes aut perfugium nisi tu, et sola m ea consolatio ac cita defensio » ( A g , III , 525526). Idem in aliis pluribus locis asserit ( e. g. A g , III , 526, 527, 528-529, 531,

534. 545 - 546 , 547 - 534 , 539 , 547 , 532, 533 etc.). O m nes et singulas gratias neces­
sarias a B. V irgin e fervidissim e im petrat ( A g , III , 529-532; 535-536; 555, 551552, etc.).
2.
De munere Regio B. M. V. S. Ephraem prim us est qui doctrinam de m u­
nere regio B. M . V . m agis explicite proposuit. B. V irgo enim, iuxta ipsum, « om­
nium est post T rinitatem D om ina » ( A g , III , 528), « Regina om nium » ( A g ,
H I, 575 ).
Pluries se « Servum M ariae » ( A g , III , 536), « fam ulum M ariae » ( A g , III ,
532-533 etc.) profitetur.
c) D E B . V I R G I N E C O N S I D E R A T A I N S E M E T I P S A .
Fu it perfectissim a sive quoad animam, sive quoad corpus. « M aria di pro­
digio era ripiena — ne\Vanima sua era sapiente, — nel corpo suo era santa; —
nei suoi pensieri era pura: — la Fiam m a ella recava » (Ri, p. 20).
« Sanctissim a D om ina ... etiam ipsas incorporeas virtutes sine ulla com para­
tione antecellens puritate ac sanctitate animae et corporis » ( A g , III , 524).
I. De pertinentibus ad animam.
1. Carentia cuiuslibet imperfectionis:
a)
Im m unitas a p e c c a t o o r i g i n a l i . S.
Patres, qui de Im m aculata Conceptione modo
quam de re com m uniter tunc admissa, loquitur.
haec verba ponit: « T u revera et M ater tua soli

Ephraem prim us est, inter omnes
satis explicito, et quidem tam ­
In ore enim Ecclesiae Nisibenae
estis, qui ex omni parte pulchri

io 4

S. EPHRAEM

estis; in te enim, D om ine, nulla est labes, nec ulla in matre tua m acula » (C ar­
mina Nisibena, edita L e ip zig a. 1866 a Bickell, p. 40). 1 Si in hisce verbis ageretur
tantum m odo de im m unitate a peccato actuali, B. V irgo — prout iure anim adver­
tebat Bickell — non fuisset in hoc sola cum Christo: pueri enim statim post bap­
tism um m ortui (quibus pluries S. Ephraem prim um locum , inter Sanctos, con­
cedit) eadem puritate ornati fuissent. N ec valet obicere cum H am m ersberger
(1. c., pp. 57 ss.) S. Ephraem ignorasse naturam peccati originalis, prout est ma­
cula animae. D ato enim et non concesso 2 S. Ephraem hoc ignorasse, propositio
eius affirmativa excludit omnem maculam a Virgine. Ita si quis, e. g., scribat:
Caius im m unis fuit ab omni infirmitate, ex hoc excluditur a Caio etiam phtisis,
etiamsi natura huius m orbi a scriptore ignoretur aut male cognoscatur.
Insuper S. Ephraem statum M ariae statui Evae ante lapsum com parat asse­
rens duas tantum m odo m ulieres puras, sim plices fuisse, Evam nem pe et M ariam
(Sermo exeg. in Genes., 3, 6, A s, II, 327).
Tandem B. Virginem explicite exim it ab effectibus peccati originalis, i. e. a
doloribus partus (Hymni de Virginitate, Beryti, 1906, 24, 11, pp. 69-70).
Im m u n itas haec a S. E p h raem trib u itu r C h risto eiu sq u e am ori et sanguini.
M a ria enim d icitu r filia « sangu inis et aquae » (allu sio

m an ifesta ad C alv ariu m ,

ed. R a h m a n i , t. 5, pp. 429-430); « l ’am ore di L u i (il gran R e) è un m u ro (di p ro ­
tezio n e) p er la tu a b ellezza » (R i, 24).

b) Im m unitas a f o m i t e c o n c u p i s c e n t i a e deduci posse

videtur ex verbis:

« Santo è il suo corpo, pia l ’anima sua, pura la sua mente — la sua intelligenza
nitidissim a — nel suo senso è compiutissima, — casta, mite, soave, esimia, e piena
di bellezza » (R i, 12).
c) Im m unitas a q u o l i b e t p e c c a t o a c t u a l i apparet ex omnimoda puritate
quam persaepe B. V irgin i tribuit. E. g. « È incapace a tuo riguardo la mia bocca
— di parlare della tua purità! — I cherubini dal quadruplice viso — non sono
santi quanto sei tu: — i serafini dalla settupla ala — non son decorosi più della
tua bellezza. — N on sono pure più della tua purezza — • le legioni degli angeli
eccelsi » ( R i , 57-58). V ocatur D eipara « O m nino

im maculata » ( A g , III, 525)

« sola im m aculatissim a » ( A g , III , 532). 3
1 G en u in itas h o ru m C arm in u m n ed u m eru itu r ex n otitiis historicis in ipsis con tentis,
sed etiam ex vetustate cod icu m (saec. vi) in quibus aut in tegre aut ex parte co n tin en tu r (British
M u s. A d d .

14.572 et 17.2 14 ).

2 C erte adm isit S. E p h raem hereditatem origin alem rationem peccati et m aculae habuisse.
C fr In Diatess. ( A u c h e r - M

o e s in g e r

327; 42); ln F.pp. P a u li (ed. M ekitaristae, 14).

3 In C o m m . ad Diatessaron legitu r quod B. V irg o in nuptiis C anae fu it « praeproperans »
et q u od iu d icavit F iliu m su u m m iracula patrare voluisse « ut gloriam et honorem apud turbam
Iudaeorum p araret <> (In Diatess., A

u ch er-

H

o e s im g e r ,

52). Insuper legitu r quod « Post v ic to ­

riam ab eo de in feris reportatam , cu m m ater eum videret, qua m ater eum am plexari volu it »
(ib id ., pp 53-54) et in C ru ce Iesum am p lexu m eius repulisse dicens: « Ecce filius tuus ». A tta ­
m en, an im ad verten du m est praedicta om nia in ven iri tan tum m odo in versione armena D iatessa-

S. EPHRAEM

2.

Plenitudo perfectionis. B. V irgo, iuxta S. Ephraem , est « Vergine piena di

m eraviglie» (R i, 57), «piena di b ellezza" (R i, i i j : iamvero pulchritudo et mi­
rabilia effectus sunt gratiae, cuius B. V irgo plena, a S. Ephraem, post Angelum
G abrielem , dicitur. Ipsa est « la V ergine piena di grazie » (Ri, 59): « sola tota facta
dom icilium universarum gratiarum sanctissim i Spiritus » (A g , III, 524), « totius
sanctitatis et gratiae receptaculum » ( A g , III , 551), « T rin itatis gratiarum pleni­
tudo (pleroma) » (A g , III, 320).

II. De pertinentibus ad corpus.
B. Virginem regium sanguinem habuisse, seu ex D avidica stirpe ortum du­
xisse S. Ephraem saepe commemorat. Ipsa est « la figlia di D avid » (Ri, 28, 48).
« Dalla tribù di G iu da è la tua provenienza — e dal seme della fam iglia di D avid
è la tua d iscendenza;— il tuo genere è illustre — perchè verginalm ente divenisti —
madre del F iglio di D avid (R i, 35).
S.
Ephraem prim us est inter Patres qui de m o r t e B. M . V. explicite loquitur.
D icit enim: « M uore, ma i segni verginali non sono disciolti! » (Ri, 62). H abetur
insuper in his verbis m anifesta allusio ad incorruptionem corporis virginalis D e i­
parae, et ideo ad anticipatam resurrectionem eiusdem. M ors enim, iuxta S. D octorem, non solvit (per corruptionem 1 signa corporea virginitatis Deiparae.

III. De pertinentibus ad animam simul et ad corpus.
A d animam sim ul et ad ccrpus D eiparae pertinet praesertim p e r p e t u a v i r ­
g in ita s ,

a)

cuius S. Ephraem strenuus assertor fuit. Deipara fuit virgo:
A n t e p a rtu m

seu in conceptione Christi: « Canterò per le tue grazie » (o

Signore), — inni eletti — alla vergine la quale divenne — madre in m odo p rod i­
gioso, — la quale è vergine e pur madre. — L od e a C o lu i che la prescelse! » (R i14). « Concepito senza amplesso — e generato senza dissolvim ento: — - n ell’e c­
celso senza M adre — nel basso senza padre » (Ri, 54). « E lla è il cam po che giam ­
mai — non ebbe chi lo seminasse, — eppur da essa germ ogliò — il m anipolo di
benedizione — ed ella dette senza seme — il frutto al m ondo > (R i, 14-15).
« Beata C olei che concepì, senza uomo, — e gioì di prole, senza seme! » (R i, 3).
Possibilitatem huius m iraculi contra incredulos ita ostendit: « Chi è che den­
tro alle viti — ha im messo la cesellatura delle uve, — pur senza (l’opera di) scal­
pello — o dita di artefice? — Com e diventano esse gravide — del vino, senza pa­
dre? — U na specie di figlio esse contengono, e risultano — • gravide ma sigillate,
ron S. E phraem , quae versio, prout apparet ex recen tiorib us in qu isitio n ibu s Zahn (Tatianus
Diatessaron, pp. 44 ss.), E u rin g cr (Der locus classicus des «Primates und der Diatessarontext des
kì. Ephràm, Festgabe A . E hrhard, B on n , 1922, pp. 144-179), et Peters (Das Diatessaron Taaans, R om , 1939 = Or. Chr. A n ., 123, pp. 94 ss.) du bie refert textu m p rim igen iu m S. E phraem .
Eo vel m agis quod talis versio p ro babiliter peracta est Edessae, quae civitas erat N estorian ism o
infecta (C fr O r t i z d e U r b in a , 1. c., p. 61).

io6

S. EPHRAEM

ripiene m a non lacerate. — ■C he ciò sia di confusione — bastevole per g l’incre­
duli! » (R i, 54)- Parallelism um inter Adam et Christum ita instituit: «N ella for­
m azione d ell’A dam o antico — coniugio e dolore non si richiesero — • perchè Id ­
dio prese — della polvere nel suo pugno: — e così da solo form ò Adam o, — m o­
strando in ciò la sua possanza e sapienza. — ■È evidente che in tal m odo anche
il V erbo — prese corpo da M aria V ergine — ■e non apparve coniugio — nel m i­
stero della sua venuta: — poiché egli fu corpo nel m odo che volle, — • e s ’incarnò
e venne al m ondo » (R i, S i).
Iuxta S. Ephraem , virtus Spiritus S., in conceptione Christi, per Mariae
aures intravit: « D a ll’orecchio E gli entrò — e dimorò n ell’utero segretam ente »
(R i, 5 0 ).1 A lia etiam testim onia in variis locis habentur.
b) In p a r t u . « In M aria avvenne il prodigio - che partorì verginalm ente »
(R i, 19). « U scì dal ventre — non disciogliendo i sigilli della verginità di lei — ■
com e neppur i sigilli — del sepolcro egli disciolse uscendo » (Ri, 50). « D entro
a ll’utero di carne — un talamo stava preparato: — giacendo se ne stava in esso —
lo sposo celeste, — e segni verginali custodivano — le porte con diligenza. —
Quando poi quel glorioso vo le uscire, — ■lasciò i segni verginali immersi nel
sonno, — sì che non si avvidero d ell’uscita di L u i: M a i V ig ili e gli A ngeli —
cantavano laude» (R i, 55). C ontra vero scrutatores seu gnosticos (rationalistae
illius tem poris) scribit: « Che la V ergine partorisca — • sente (dire) e non crede —
lo scriba e l ’investigatore, — perchè vede che naturalmente — non è affatto pos­
sibile — che partoriscano le vergini. — In M aria la natura fu superata e vinta: —
ella infatti concepì vergine — e vergine partorì. Per tale via non è possibile —
che la natura proceda. — Il bam bino apparve ed uscì — per la via dei bam bini.—
E sua madre fu vergine, — e di prodigio fu ella ammantata; — il frutto ella portò,
— ■e il suo grem bo restò sigillato. — N uova fu quindi la via per cui procedette
— conoscendo il m iracolo, concedendo — alla vergine il parto: la qual cosa non
concede — la natura alla fem m ina » (Ri, 22).
c) P o s t p a r t u m . « Vergine ella lo ha partorito —

e nei suoi segni verginali

Ella fu incolume: — si curva e lo partorisce — ed E lla è vergine; — si leva e lo
allatta — • ed Ella è vergine; — ■M u o r e , m a i s u o i s e g n i v e r g i n a l i n o n s o n o d i SCIOLTI » (R i, 62). Iu re igitur exclamat: « C h i è che potrà, chi è che riuscirà —
chi è che ardirà scrutare? — Ella porta L u i nel proprio grem bo — e conserva i
sigilli della sua verginità. — E a colui che la rim ira — che altro resta dire — se
non esclamare: “ E cco l ’amm irazione! ” — com e disse Isaia? » (R i, 49-50). C um
virginitate perpetua S. Ephraem coniungit verum et virginale matrimonium cum
S. Ioseph (R i, 67). Solvit difficultates desum ptas ex vocabulo « donec » (cui con­
traponit verba: « donec ponam inim icos tuos ») et ex verbis « fratres » Iesu. Si

1 H aec eadem idea rep etitu r, postea, a Theodoto A?icyrensi (H o m il. 4 in D e ip ., P G 7
1392) et a S . Proclo ( P G 65, 692).

107

S. EPHRAEM

fuissent veri fratres Iesu, M ariae F ilii, cur Deipara a Iesu com mendata non fuis­
set istis potius quam Ioanni? (In Diatess. A u c h e r - M o e s i n g e r , 2 3 -2 4 ).
d) D E C U L T U B . M . V.
C u ltu s B. M . V . S. Ephraem strenuus assertor et testis antiquissim us apparet.
Saepe ad cultum sive venerationis, sive invocationis hdeles vehem enter hor­
tatur. Sic, e. g.: «V enite, proclam iam ola beata, quella M aria — • (quella) pove­
rella che divenne ricca pel figlio del Re » (R i, 33). « L a M adre che lo ha partorito
— è degna di (gloriosa) m em oria — - il ventre che lo ha portato — è degno di be­
nedizione » (R i, 64). « Venite, o stuolo di vergini, — - battete le mani, cantate inni
di gloria, — perchè la Vergine ha partorito un prodigio grande, — ed è l ’am m i­
razione delle com pagne » (R i, 26). « M aria disse: “ M i proclam eranno — tutte le
generazioni beata per C olu i che ho partorito ” — • P ur io la proclam erò beata aven­
dom i Ella invitato, — perchè anche questo è (segno d ’) amore, o eletti » (Ri, 33).
E t de facto illam continuo sum m is laudibus effert, ad ipsam continuo supplica­
tiones suas fervidissim as dirigit (e. g. A g , III , 575-577). 1
T estatu r insuper S. Ephraem , cultum fervidissim um quo, tem pore suo, fide­
les omnes B. V irginem prosequebantur: « Grande è la sua beatitudine, e dupli­
cata la sua m em oria — e tutti i popoli ne m oltiplicano la lode » (R i, 33).
« N os autem pro his gratias agimus, praedicam us m unera, non celamus be­
neficia, cantamus elata voce tua m irabilia, curam laudam us, providentiam extol­
lim us, praesidium hym nis prosequim ur, m isericordiam com m endam us: et quoad
praeterita, m em ores m agnorum tuorum m unerum , et ex quantis periculis erepti
sum us per te, hoc canticum eucharisticum tam quam debitum offerim us, tuis
beneficiis par m inim e futurum . Q uid enim esse potest correspondens? » ( A g ,
III , 549)E x om nibus hucusque expositis luculenter patet revera S. Ephraem « for­
mosam D e i G enitricis effigiem » vividissim is coloribus depinxisse; et ea omnia
quae in hodiernis M ariologiae tractatibus exponi solent pertractasse (si excipias
B. V irgin is Assum ptionem , de qua nihil apud ipsum habetur). Iure igitur m eritoque « D octor M arianus » per excellentiam vocari potest.
Mariologia vero S . Ephraem C h a r a c t e r e s sequentes praesejert:
Est em inenter C h r i s t o c e n t r i c a . S. Ephraem , enim, B. Virginem cum
Christo, iugiter coniunctam exhibet, et num quam ab illo divisam considerat.
T o ta eius ratio essendi est Christus, humani generis Redem ptor, cuius est indis1.

solubiliter M ater et Socia. E x hoc fundam entali principio
vilegia deducit.

omnia Virginis pri­

1 H isce in sp ectis, om n in o probare n on possum us verba illa scripta, bona q u id em fide, a
P. D ieu: « n otre d é v o tio n (à la V ierg e) est plus expan sive, notre cu lte est plus enthousiaste que
celu i des prem ières gén ération s ch rétien n es » (Congrès M arial de Bruxelles 1 9 2 1 , t. 1, p. 83).
D evo tio nostra cum d evotio n e S. E ph raem vix com parari potest.

S. BASILIUS

2.

Est P o s i t i v a potius quam speculativa. Saepe enim S. Ephraem contra

scrutatores insurgit, qui mysteria intelligere et solvere praesum ebant. Ipse est
potius traditionalista, qui — iuxta suum dicendi m odum — venenum graecae
sapientiae gustare non vult, quique ab Apostolorum sim plicitate seiungi nequit
(Serm o 8, Adversus Scrutatores, in O p. Syr., p. 4 etc.). D ogm ata enim exponit
prout a S. Scriptura et a T raditione docentur; tim et ne ipsa a ratiocinio laedan­
tur; et ob hoc, forsan, poësim praefert, quae a frigido ratiocinio potius abhorret.
M axim a igitur est S. Ephraem auctoritas in 'Mariologia, tam quam testis fide­
lissim us antiquissim ae traditionis.
2. S. BASILIUS Magnus (329-3-9)
Cesareae Cappadociae a. 320 ex sanctissim is parentibus ortus, Caesareae
Palestinae et deinde Constantinopoli ac A thenis rethoricae studuit. A nn o 370
Episcopus Caesariensis consecratus est. D iris m ortificationibus fractus, obiit die
1 Ianuarii 379.
In hom ilia « In sanctam Christi generationem » 1 elementa quaedam m ario­
logica inveniuntur, videlicet:
a) De maternitate divina. B. V irgo explicite appellatur Theotocos (In Chr.
nativ., P G 31, 1460).
b) De virginitate perpetua. D ocet nedum V irginitatem ante partum et in partu,
sed etiam virginitatem post partum, quam vis illam ut fidei m ateriam non ftabeat.
D ifficultates solvit ex verbis « donec » et « prim ogenitus » deductas (P G 31, 1468B).
c) De sanctitate Deiparae. A sserit in M ariae generatione nil pretiosius ipsius
puritate fuisse, quae Spiritus S. gratias ad se attraxit (Homil. in Chr. nat., 3
P G 31, 1464 B). Attam en, S. Basilius, post O rigenem , gladium a S. Sim eone
praedictum pro gladio dubitationis intelligit (Ep. 240, 0, P G 32, 965). 2

3. S. EPIPHANIUS Ep. Salaminus (c. 315-402)
N atus est in Palaestina, ex parentibus christianis circa a. 315. A S. H iero­
nym o « trilingui », « pentaglottus » vocatus est (Contra Rufin., 2, 22; 3, 6) ob co­
gnitionem plurium linguarum . N overat enim linguam graecam , syriacam , aram aicam , copticam , et, ex parte saltem, latinam. Pluribus annis vitam m onasticam
duxit, donec anno 368 Episcopus Salam inus consecratus est. Zelo orthodoxae fidei
1 H om ilia haec, a M au rin is et a M ig n e (P G 31) in ter opera du bia reposita, post studium
U

sener

(Religiongeschichtl. Untersuchungen 12, B on n. 19 1 1, pp. 249 s.) ut certo authentica ha­

benda est. Liber de vera virginitatis integritate ( P G 30, 667-810) quam vis sit saecu li iv, ad S.
B asilium non pertin et.

1
Piura scripta tribu ta fu eru n t S. A th an asio ( f 373). A ttam en de auctore vetustissim o D§
Incarnatione Verbi ( P G 28, 26-29) etiam hodie valde con tro vertitu r. S u n t in du bie apocrypha

S. EPIPHANIUS

IO9

tuendae adm irabilis fuit. S. Epiphanius est theologus positivus magis quam spe­
culativus, et ideo est idoneus traditionis testis. 1 In suis scriptis pluries de B. V ir ­
gine agit, praesertim in longa Epistola adversus Antidicomarianitas (P G 42, 699739) et in longa Ep. adversus Collyridianos (P G 42, 739-755) quae haberi potest
tam quam pum a monographia Mariana saeculorum decursu conscripta. D e eius
cultu praesertim agit, ita ut Doctor mariani cultus iure appellari possit. H om ilia V
in Laud. S. M . D. (P G 43, 485-501) est sat dubiae authenticitatis et forsan
saeculi v u , 2 ad alium Epiphanium pertinet.
M ariologia S. Epiphanii qui f honorificentius üe illa » sensit, ad haec prae­
cipua reduci potest:
a) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I X O R D IN E A D D E U M :
1. De praedestinatione B. M. V. Contra quosdam perpetuam Virginitatem
Deiparae negantes, scribit: « Quanam vero fronte incorruptam illam V irgin em
aggrediuntur, quae D ei dom icilium esse m eruit, quae ex infinito Israelitarum
num ero ad id m unus est electa, ut vas quoddam et habitatio uni esset divino par­
tui consecrata? (Adv. haer., III , t. 2, haer. 7N, P G 42, 707).
2. De prophetiis circa B. V. A p u d S. Epiphanium praeclarum testim onium
invenitur circa interpretationem Protoevangelii (G en. III, 15), et quidem ir.
sensu litterali, de B. Virgine, prout fatentur etiam illi qui aliter sentiunt (cfr
e. g. K u m m e l a u e r , ln Genesim, p. 162).
In Panario adversus L X X X haereses, 1. III, t. 1, haer. 78, n. 18 et 19 (P G 42,
727 sq.), postquam m ultiplicem com parationem proposuit Alariam inter atque
Evam , ut confirm et ultim am , sic prosequitur: « N am illis (in hortis paradisi) ita
serpentem D eus alloquitur: “ inim icitiam ponam inter te et inter illam , inter
semen tuum et semen illius ” . A tq u i nusquam huiusm odi semen m ulieris inve­
niri potest. U nde non aliter quam per adum brationem ac sim ilitudinem ad Evam
hostiles illae inim icitiae referuntur, quas cum huius stirpe serpens ille et qui in
serpente inerat invidia flagrans diabolus exercet. — • Plene quidem ac perfecte
accommodari ad illam universa nequeunt; sed in sanctissima, eximia, ac singulari
a) Sermo in Annuntiatione S S . Dominae nostrae et Deiparae ( P G 28 915-942); b) E pistola De
Incarnatione Verbi D ei ( P G 28); c) Serm o In censum sive descriptionem S . M ariae et in Iosephum
(P G '28, 943-958); d) D e virginitate sive de ascesi (P G 28, 251-282); e) Serm o In Nativitatem
Christi ( P G 28, 959-974); / ) Serm o In occursum Domini D ei ac Salvatoris Iesu Christi (P G 28,
974-1000).
1 Ita en im ip sem et scrib it: « Q uae en im religiosissim a et E cclesiae fructu osa esse pu ta­
bamus, haec de sanctissim a V irgin e sum us professi, ut eius patrocin iu m susciperem us, quae
gratia plenissim a est » (A d v. haer., 1. III, t. 2, har. 78, P G 42, coi. 735).
2 H om ilia haec P seu d o -E p ip h an ii a P. O r t i z d e U r b i n a habetur tam quam « capolavoro
della T e o lo g ia M ariana deH’O rien te » ( 1. c., p. 71). Sermo de vita S S . Deiparae (P G 43) p er­

tinet ad E p ip h an iu m m o n achu m (10 15). Homiliae 5 in laudes S . M ariae Deiparae (P G 43,495 ss.)
pertin en t — iu xta P. M o rin — ad E p ip h an iu m E piscopum Salam inae (saec. ix).

no

S. EPIPHANIUS

stirpe quae ab sola Virgine M aria, sine ulla viri [consuetudine, propagata est,
reipsa ac penitus im pletur. H ic enim illius filius ad exstinguendam serpentis ac
tortuosi colubri fugacisque vim ac potentiam , qui se totum orbem terrarum do­
m inatu suo com prehendisse iactabat, ad haec infima descendit. Propterea unicus
D e i filius processit, ut serpentem , hoc est im piae doctrinae corruptelam ac frau­
dem et errorem ac pravitatem averteret ».
Ex verbis istis iure haec concludit P. A r e n d t : 1
«Epiphanius igitur profitetur mulierem protoevangelii, perpensa significatione ini­
micitiae illius, pro Maria V. sola litteraliter supponere et consequenter semen ipsius pro
Christo D. — Significationem vero Evae sub illo nomine, ipse supponit non esse directe
et immediate a Spiritu S. scribente intentam, ne secundario quidem, ideoque haud esse
litteralem, quippe quam Evae significationem aestimat voci mulierem in illa propositione
non accommodari nisi per adumbratam similitudinem. Nempe etiamsi quis existimet plu­
res sensus litterales esse a Spiritu Sancto in Scripturis intentos, non poterit sensum lit­
teralem fundare in adumbratione tantum atque claudicante similitudinis comparatione.
Epiphanius nimirum advertit in praedicatis quae in protoevangelio mulieri et eius se­
mini tribuuntur, plus explicite significari quam id quod posset cum veritate Evae posterisque eius attribui, ideoque statim conclusit nullatenus reierri Evae sensum litte­
ralem, sed ad summum, aceommodatitium.
« Rationem autem huius suae sententiae triplicem Epiphanius proponit: primam,
partum virgineum quem inde coniicit in protoevangelio significatum, quod emphatice
mulieris, non vero Adae semen fore praenuntietur, expressione nuspiam in S. Litteris
repetita; alteram, inimicitiam adversus diabolum quae huic mulieri communis unaque
ibi asseritur esse cum ea qua filius eius diabolum penitus debellabit, unde illi soli muieri praedicatio huiusmodi convenire potuit, cuius filius hanc victoriam referre valeret,
et quidem ita ut mater victoriae ipsi active cooperari sua maternitate dicenda esset:
quod profecto in Èva protoparente Christi deinit; tertiam, comparationem inimicitiarum
quas diabolus communiter in singulos Adae Evaeque posteros exercet, cum illis inimi­
citiis quas Christus in eum exercuit: hae nimirum nedum illae, pro Epiphanio plenum toti
versiculi 15 sensui reapse in actu respondent, dum illae nonnisi in potentia et virtute ».
Exponit etiam S. Epiphanius prophetiam Isaiae V II, 14 (PG 42, 694).
3.
De divina maternitate B. M. V. D ivin am B. M . V . m aternitatem S. E p i­
phanius nedum quoad rem docet, sed etiam vocem Theotocos adhibet. Scribit
enim: « H ic ipse enim est servator sanctus qui a caelis descendit et in virginis of­
ficina nostram salutem facere dignatus e s t ... qui non im m utatus quoad naturam,
cum divinitate assum psit humanitatem ... qui carnem et animam humanam as­
sum psit atque, licet perfectus apud Patrem , in nobis incarnatus est non in specie,
sed in veritate, et perfectum effinxit in se hominem e M aria Deipara per Sp iri­
tum Sanctum ... » (Ancoratus, D . 1, 175, P G 43, 157; cfr etiam D . 1, 1S1, P G 43,
168; D . 1, 189, P G 43, 177).
1

D e Protoevangelii habitudine ad Immaculatam Deiparae conceptionem,

pp. 184-188.

R om ae,

1904,

S. EPIPHANIUS

III

b) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D H O M I N E S .
1. Cooperatio ad opus redemptionis, clare patet ex textu supra relato, ubi B.
V irgo tam quam nova E va in opere redem ptionis exhibetur. (C fr etiam A dv. haer.
1. III, t. 2, haer. 79, P G 42, 727 sq.).
B. V irgini S. Epiphanius sacerdotalem dignitatem denegat (1. c., 726).
2. Spiritualis maternitas, pariter, clare a S. Epiphanio docetur, cum B. V irgo
viventium m ater » appellatur, eo quod « a M aria Virgine vita ipsa est nobis ipsa
producta » (Adv. haer., III , t. 2, haer. 79, P G 42, 727). Verba « Ecce M ater tua »,
« E cce filius tuus » (Ioan. 19, 26 sq.) prolata fuerunt a Christo «uti matrem ho­
norandam esse m onstraret ». A d iu n git tamen: « Vereor ne hoc ipsum quod dici­
m us fraudi sit aliquibus, ut ad contubernales ac dilectas quas vocant feminas
retinendas (quod genus pessim o sibi animi errore m achinati sunt) fucum inde
aliquem et colorem arcessisse videantur » (Adv. haer., 1. c., coi. 715).
c) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A

IN S E M E T IP S A .

B. V irgo est « anim o atque sensu am plissim is honoribus affecta » (Adv. haer.
III, t. 2, haer. 79, P G 42, 747).
1. De respicientibus animam Deiparae. B. V irgo a S. Epiphanio saepe vo ­
catur « sanctissim a », « sacrosancta » (P G 42, 699). O m nem labem a B. V irgine
excludit « N am , nisi vere mater eius extitisset, a qua carnem acceperat, quaeque
ipsum pepererat, non tantam ei curam adhiberet [Ioanni, e cruce pendens, com ­
mendando] ut perpetuam V irginem com mendaret; quae et m ater non susceptum
ex ipsa corpus fuisset, et ob illius honorem atque adm irabile corporis sui vas
nullam labem admisisset » (Adv. haer., III, t. 2, haer. 78, P G 42, 714 -715). Circa
Im m aculatam Conceptionem , legi possunt ea quae scripsit Jugie in Dict. de Théol.
Cath., t. 7, art. Immaculée Conc., coll. 877-879. V id etur S. Epiphanius illam im ­
plicite docuisse.
2. De respicientibus corpus Deiparae.
a) O r i g i n i s n o b i l i t a s . B. V irgo originem duxit ex fam ilia regia D avid et
sacerdotali (Adv. haer., III , t. 2, haer. 78, P G 42, 727 et alibi).
b) D e m o r t e B. M . V . S. Epiphanius dubitat an B. V irgc revera m ortua sit.
Forsan m ortua non est, quia « in A pocalypsi Ioannis legim us, draconem adversus
m ulierem properasse, quae marem pepererat: et datas ei esse pennas aquilae, et
translatam esse in desertum , ne eam draco com prehenderet (Apoc. 12, 13 sqq.).
Q uod quidem in illa esse potest im pletum . Q uam quam illud non affirmo penitus;
neque aut immortalem perseverasse definio, aut utrum m ortua sit confirmare
possum . Q uippe Scriptura sacra, m entis humanae captum praetergressa, rem in
incerto reliquit, propter vas illud exim ium ac praestans, ne quis carnis propriam
ullam ei foeditatem ascribat. Sive igitur m ortua sit, nescim us, sive consepulta
s i t ... » (Adv. Haer., III , t. 2, haer. 78, P G 42, 738).

S. EPIPHANIUS

112

3. De respicientibus animam simul et corpus.
a) P e r p e t u a v i r g i n i t a s D e i p a r a e . S. Epiphanius plurim a circa hoc habet.
Invehit contra haereticos « qui sanctam M ariam semper Virginem, postquam Sal­
vatorem genuit, cum Iosepho consuetudinem habuisse dicunt, quos Antidicomarianitas appellam us » (P G 42, (>99). Et alibi: N escio quem audio adversus
sanctissim am perpetuam que V irginem M ariam m editari nonnihil, ac contumeliosa
quadam opinione illius honorem incessere ... U ndenam vero haec improbitas
emersit? U nde tanta prorupit audacia? N onne vel ipsum nomen abunde testifi­
catur? N on tibi, homo pervicacissim e, istud ipsum persuadet? Quis ullo tempore
umquam extitit, qui sanctae Mariae nomen appellare auderet, et non rogatus subinde
Virginis vocabulum adiiceret?... Sic sancta M aria Virgo nuncupatur, nec appellatio
ista aliquando com m utabitur. H aec enim perpetuo incorrupta perm ansit ». E t
plura perpulchra circa hoc argum entum dicere pergit (Adv. h a e i III, t. 2, haer.
78, P G 42, 706-707, 8-9. C fr etiam haer. 42, schol.). Illi qui ab Evangelio « fra­
tres D om ini » appellantur, sunt — iuxta S. Epiphanium — ■filii Ioseph qui, iam
viduus et senex, B. V irginem uxorem duxerat ( 1. c.). Varias deinde circa hoc
obiectiones dissolvit (1. c.).
b) D e A s s u m p t i o n e B. M . V. H abetur in scriptis S. Epiphanii sat evidens ad
Assum ptionem allusio. Scribit enim: « Sive m ortua est Virgo sanctissim a ac sepulta, sum m o cum splendore coniuncta mors illius est, et castissimus exitus, ac
virginitatis ei corona concessa, sive interfecta, ut indicare Scriptura videtur his
verbis: E t ipsius animam pertransibit gladius, gloriam m artyres inter ac decus
obtinet, et sacrum illius coipus omni felicitate cumulatum est per quam m undo
lumen illuxit. Potest denique et in vita mansisse. Potest enim D eus quidquid li­
buerit efficere; nam de illius exitu nihil certo constat - (Adv. haer., III, t. 2, haer.
78, P G 42, 737 )d) D E C U L T U B. M . V.
Plura habet S. Epiphanius, praesertim in longa Epistola contra Collyridianos.
N arrat « nonnullos in iis quae ad sanctissimam Virginem spectant, eo amentiae
progressos, ut pro D eo nobis illam obtrudere vellent, ac de ea veluti mente capti
et furiosi loquerentur. Ferunt enim m ulierculas quasdam n Arabia, quo e T h r a ­
cia profectae erant, novum illud dogm a commentatas fuisse, adeo ut in Virginis
nomen et honorem collyridem sive tortam panis sacrificantes offerant et con­
ventus h a b e a n t... Porro, ultra quam par sit sanctos venerari nefas est, sed illo­
rum venerandus est D om inus. Q uam obrem desinant tandem infelicium ille ho­
m inum error. N eque enim M aria D eus est, neque de caelo corpus accepit, sed
ab viro de m uliere genita, tam etsi ex prom issione, ut olim Isaacus, singulari Dei
sit providentia concessa. N em o vero in illius nomen sacrificium o ffe ra t... » (Adv.
haer., III, t. 2, haer. 78, P G 42, 735V

S. IOANNES CHRYSOSTOMUS

rI3

E t alibi: « Q aosnam praeter m ulierculas, auctores ac patronos (hoc dogma)
habet? Q uod genus lubricum et in errorem proclive, ac pusilli adm odum et an­
gusti animi esse solet. Per eas itaque diabolus evanuisse illud videtur ... Etenim ,
m ulieres quaedam currum , sive sellam quadratam adornantes, ac linteo desuper
extento, solem ni tem pore, per aliquot dies panem proponunt, et in M ariae no­
men offerunt. T u m ad unam omnes illo vescuntur ... A gite ergo, D ei fam uli!
viriles concipiam us animos, ut m uliercularum istarum disturbem us amentiam ...
Sanctum erat M ariae corpus, fateor: non tamen D eus illa f u i t ... Est enim tota
ista narratio sane quam ridicula et anicularum lucubratione digna ... H onoretur
sane M aria: Pater vero, F iliu s et Spiritus Sanctus adorentur; M ariam adorare
nemo velit. N on enim m ulieri, ac ne viro quidem , sed uni D eo m ysterium illud
cultusque tribuitur ... Q uam vis M aria vel optima fuerit, ac sancta et honore di­
gnissim a, non idcirco tamen adoratione prosequenda ... M aria in nonore sit
D om inus adoretur» (Adv. haer., III , t. 2, naer. 79, PG^42, 742).
E x dictis patet quom odo S. Epiphanius primus sit qui de cultu B. Virgini
tribuendo tam diffuse egerit. M aria — iuxta ipsum — est utique colenda, quia
excellentissim a creatura, non tamen adoranda.
4. S. I O A N N E S Chrysostomus (3 54 -3 0 7)1
A ntiochiae Syriae natus a. 354 (22 annos post Conc. N icaenum et 24 ante
Conc. Ephes.) ab Arethusa, piissim a matre, educatus est. A nn o 368 baptizatus
est et anno 386 Presbyter ordinatus, Antiochiae per 12 annos, verbum D e i prae­
clarissime annuntiavit. A n n o 397, Ecclesiae Constantinopolitanae, licet invitus,
praefectus est. M ulta a suis adversariis passus est, et in exilio, Cum anae Ponti,
m ortuus est a. 407. M ulta scripsit (cfr P G 47-64) et inter m axim os Ecclesiae
Patres et D octores semper habitus est. M ariologia eius parum evoluta apparet.
D e B. V irgin e agit in homiliis, in Com m entariis in Evangelia S. M atthaei, S.
Ioannis, et in Isaiam. 2 Praecipua haec sunt:
1 C fr B a r d y G ., D ict. de Théol. C a th., coli. 674-675; D ieu , L a M ariologie de S . Jean Chrysostome, in Mémoires et Rapports du Congrès M arial tenu à Bruxelles 19 2 1, t. 1, pp. 71-83.
2 H om ilia quae legitu r in B reviario R om . in festo A n n u n tiatio n is e t in C o m m u n i B. M . V .,
cui titulu s: Sermo S . Ioannis Chrysostomi apud Metaphrastem, est dubiae auth enticitatis. C fr.
M o r in , O . S. B., Sermo apocryphes du Breviaire, p. 21; su n t etia m spuria aut saltem du bia se ­
quentia scripta: a) In Annuntiationem gloriosissimae Dominae nostrae Deiparae ( P G 50 792-795);
b) D e occursu D . N . I. C hristi deque Deipara et Simeonis oratione ( 1. c., 807-812); c) In S . Virgi­
nem et Deiparam Alariam (P G 59, 70 7-710); d) Contra haereticos et in Sanctam Deiparam (1. c.
710 -714 ) e) In Annuntiationem S S . Deiparae ( P G 60, 755-760); / ) In Annuntiationem Deiparae
et contra A rium impium (P G 62, 763-769). Est vero certo auth entica, iu xta C h . M a r t in , Un
florilège grec d ’homélies christologiques des IV - et V e siècles sur la N ativité, in L e M uséon, 54 (1941)
32 s. H o m ilia In N atale Servatoris ( P G 56, 385-94), eo quod de eius authentia haben tu r duo
antiquissim a testim onia, videlicet, Liber ad Reginas (P G 76, 1216) S. C y rilli A le x, et Florilegium
Edessenum (ed. R u c k e r , n. 44-45).

n 4

S. IOANNES CHRYSOSTOMUS

a) Divina maternitas. H om ilia De legislatore, in cuius fine invenitur vox
Theotocos, non est authentica (P G 46, 409). A ttam en (contra Valentinum et M ar­
cionem ) dem onstrat filium M ariae esse verum hominem . D o cet parvulum ex
M aria natum, esse D eum aeternum, Creatorem et Redem ptorem praesertim in
hom il. I V super M atth. Editores operum S. Ioannis Chrysost. (Savile, Fronton
le D u c et M ontfaucon) de authenticitate huius hom iliae dubitant. Attam en duo
loci huius hom iliae laudantur a S. C vrillo in suo T ractatu De Recta Fide ad R e­
ginas, qui in A ctis C oncilii Ephesini insertus invenitur. In locis illis, Chrysostomus dicit B. V irgin em non solem (naturalem) sed solem infinitae iustitiae con­
cepisse. D eus enim quidquid vu lt facere potest. V erbu m hum anitatem suam nec
creavit neque e caelo adduxit, sed eam sum psit ex V irgin e ope Spiritus Sancti
(In Is., c. X I , v. 1).
b) Virginitas Deiparae (in M atth., hom . IV ; in M atth. I, 22; in Is., V I I I , 14;
L I II, 8).
c) Cooperatio ad opus redemptionis. P rin cipium retroversionis-consortii clare
enuntiatur in parallelism o inter Evam et M ariam . « N am , propter nostram salu­
tem omnia fecit: et per quae diabolus nos expugnavit, per ea ipsa Christus ipsum
superavit. Ea ipsa arma accepit, ac per eadem ipsum prostravit: quom odo autem,
audi. V irgo, lignum et m ors nostrae cladis sym bola erant. Etenim virgo erat E va...,
lignum erat arbor ...; m ors supplicium de Adam o sum ptum ... Iam vide qu o­
m odo eadem ipsa nobis victoriae causa sint. Pro E va M aria, pro ligno scientiae
boni et mali, lignum crucis; pro m orte A dam i, m ors D om ini » (In S. Pascha,
P G 52, 767-768).
In Expos. in Ps. 44, 7 (P G 55, 193) haec habet: V irgo nos paradiso expulit,
per virginem vitam aeternam invenim us. Per quam condem nati sum us per eam
fuim us coronati ».
d) Sanctitas Deiparae eiusque intercessio. Chrysostom us videtur sensus ni­
mis humanos et vulgares in Virgine ponere. Etenim , relate ad M atth. 12, 45 (« Quae
est m ater mea etc. ») Iesus — iuxta Chrvsostom um — ita respondisset quia seipsos
indiscretos exhibuerant, illum quaerendo antequam serm oni finem im poneret.
Insuper, in nuptiis Canae (Io. 2, 3) cum Alaria dixit Iesu: « V in um non ha­
bent », illa voluisset — iuxta Chrysostom um — sibi devincere, per beneficium ,
invitatos, et ipsis dem onstrare suum in Iesum influxum . « E t forte hum anum quidpiam passa est »; et ob hanc rationem Christus respondisset: « N ondum venit
hora mea ». Ita R i c h a r d F r e d e r i c k L i t t l e d a l e , in Plain Reaso?is against Joining
the Church of Rome, London, p. 68.
Attam en relate ad prim um (M atth. 12, 45) ipsem et Chrysostom us haec ani­
m advertit: « N eque enim dixit, non est mater mea, neque sententiam tulit vel
condem navit: sed in arbitrio ipsorum reliquit ut id vellent, loquens cum m ansue­
tudine sibi congruenti: 50. “ Q ui enim facit, inquit, voluntatem Patris m ei, ille
meus frater et soror et m ater est

Q uare si sic etiam esse volunt, hanc ineant

ATTICUS

II5

viam . E t cum clam avit m ulier “ Beatus venter qui te portavit ” non dixit: “ N on
est m ater mea
sed: “ S i vult esse beata, voluntatem patris mei faciat. N am , qui
talis est, et frater et soror et m ater est... Id enim longe m agis m atrem facit, quam
partus ” » (in M atth. 44, al. 45, n. 2).
Relate vero ad secundum (Io. 2, 3), Chrysostom us scribit: « Increpavit in­
tem pestive petentem , neque tam en postulatum negavit; tum ut im becillitati m e­
deretur, tum ut suam erga matrem benevolentiam exhiberet. Sic et hoc loco ina­
nis gloriae m orbum sanavit, et debitum M atri honorem praestitit, licet illa inop­
portune peteret » (in M atth., 44, al. 45, n. 2).
C u m S. T h o m a igitur dicere cogim ur: « In verbis illis, Chrysostom us exces­
sit » (Sum. Theol., III , q. X X X I I , a. 4, ad 3). Attam en, non possum us non sub­
scribere etiam verbis P. D i e u : « N ous pouvons donc faire ici une double consta­
tation bien consolante: c ’est que, d ’après Chrysostom e, M arie se m ontre dans
l ’Evangile décidée à user du pouvoir que lui donne sur Jésus sa qualité de mère,
et que d ’autre part N otre-Seign eur accorde à ses sollicitations des concessions
q u ’il n ’aurait peut-être pas d ’abord été disposé à accorder».
« D ans cette interprétation de M atth. 12, 46, et Jean 11, 3, nous voyons donc
se dessiner les prem iers linéam ents de la croyance, aujourd’hui générale dans
l ’Eglise, à la Toute-Puissance de la M édiation de M arie en notre faveur» (1. c.,
p. 82). « C elle-ci connaît sa puissance sur le Cœ ur de son Fils et elle en use au
risque de paraître indiscrète à Jésus, qui par bienveillance pour sa mère, afin de
lui faire honneur, lui concède des faveurs q u ’il n ’entrait pas d ’abord dans ses
vues d ’accorder» (1. c., p. 83).

5. ATTICUS Patr. Constant. (406-425)
N u per cl. Prof. L ebon 1 publici iuris fecit versionem

syriacam

cuiusdam

homiliae marianae, quae a codice m anuscripto saec. ix A ttico, Patr. Constant.,
tribuitur. Prim a m edia pars huius homiliae, identica est homiliae V , quae S. P ro­
clo a codicibus graecis et a S. Ioanne Dam asceno tribuitur.
Attam en, paternitas A ttici, relate ad hanc hom iliam , praeterquam a codice
syriaco saec. IX, testatur a S. C yrillo Alexandrino qui hom iliam illam m em init et
illam A ttico attribuit duobus in locis, videlicet: in De recta fide ad Reginas (P G
74, 1213 A ), et in Apologeticus pro X I I capitibus contra O i ientales (P G 76, 341 B).
L audatur etiam

bis a Severo A ntiocheno (Liber contra impium grammaticum,

ed. L eb o n , C orp us scriptor. O rient., ser. IV , t. V I ,

L ovan ii

1933, p. 238).

1 Discours d 'A tticu s de Constantinople « sur la sainte M ère de D ieu », in L e Muséon, 46 (1933)
167-202. H aec eadem versio syriaca p u blici iuris facta est a M . B ri ère , Urte homélie inédite
d*Atticus, Patriarche de Constantinople (406-425), in Rev. d. VOr. C h r., ser. 3, t. 9 (1933-34)
160-187.

n6

ACACXUS - S. CYRILLUS

H uic tamen paternitati obstare videtur m odesta eloquentia A ttici (prout refert
Sozom enus, H . E. V I I I , 27, P G 67, 1589) quae cum eloquentia huius homiliae
com poni non posse videtur.
M ediam veluti viam, relate ad paternitatem huius homiliae, sequitur P. O rtiz de U rbina (1. c., p. (>4) qui haec scribit: « Forse si potrebbe pensare ad u n ’ipo­
tesi interm edia: noi avrem m o nella versione siriaca non una ma due omelie, la
prim a di Proclo e la seconda di Attico. Q uest'ipotesi si accorderebbe bene colla
testim onianza di C irillo e del Dam asceno. D el resto non sarebbe troppo^azzardato
riconoscere una specie di “ cucitura ” verso la metà (ed. L e b o n , p. 190, 15-30)
dove l ’illazione delle idee non è tanto scorrevole. Rim arrebbe però in contrasto,
oltre che la notizia del codice, la som iglianza stilistica di ambo le parti e i paral­
lelism i fra la seconda parte e le altre omelie di Proclo ».
Relate vero ad valorem huius homiliae idem Pater O rtiz de U rbina haec seribit: 0 C hecche sia di ciò, l ’O m elia in onore della “ Theotokos ” è uno dei più bei
docum enti m ariani. L a verginità perpetua di M aria e la divina maternità della
“ T h eo toko s ” — la si chiama cosi — vengono esaltate con entusiasmo. A la l ’ora­
tore insiste più ancora sulla dignità, direm m o così, cosm ica di M aria, e sulla sua
funzione soteriologica» (1. c., p. 64).

(>. ACACÎUS Melitinensis

( | 438 s.)

Ephesi, et etiam postea, scriptis et verbis, contra N estorium dim icavit. Re­
manet cle eo hom ilia Ephesi habita (P G 77, 1468-72) in qua vindicatur unitas
personae V erbi Incarnati nec non dignitas Deiparae Virginis.

7. S. CYRILLUS Ep. Alexandrinus (?-444) 1
D e nativitate et adolescentia S. C yrilli nihil scimus. A nno 412, Theophilo
avunculo, in Alexandrina sede successit. Anno 431 percelebri Concilio Ephesino
praefuit. O biit a. 444. Inter m axim os Ecclesiae Patres et Theologos recensetur, et ob
suam patristicam scientiam «Sigillum Patrum » vocatus est (Anastas. Sin., H od. 7).
D e B. Virgine agit praesertim in op. Liber adversus nolentes confiteri sanctam
Virginem esse Deiparam (P G 76, coli. 256-292), in Epistola I, A d Monachos A e ­
gypti (P G 77, 9 -4 0 ), in L ib ro De recta fide ad Principissas (P G 7(1, 1201-1336),
in op. Adversus Nestor i i blasphetnias (P G 76, 9-248) (P G 77, 991-96), in Hom il.
IV , 0 Serm o in laudem D eiparae » (P G 77, 991-6) quae a Bardenhewer habetur
« inter omnes sermones marianos antiquitatis om nium celeberrim us » (Geschichte
1

C fr E b e r l e , D ie Mariologie des hl. Cyrillus v. Alexandrien, F rib ou rg, 1921; M

in D ict. de Théol. C ath., coli. 2515-2516; N

ilu s a

ahé

S. B ., O . C . D ., D e M aternitate Divina B .

M ariae semper Virginis Xestorii Constantinopolitani et C yrilli Alexandrini sententia, Rom ae, 1944.

J.,

S. CYRILLUS

Iï7

der altkirchlichen Literatur I V B., p. 64, F reiburg i. Br., 1924). « Encom ium in
S. M ariam Deiparam » (11 H om .) P G 77, 1029-1040 non est nisi decoctio satis
im perfecta quartae hom iliae supra citatae et auctori ignoto sec. v u probabiliter
tribuenda ( K e u p p e n s , o . c ., p. 186).
a) De maternitate divina. S. C yrillus fuit — inter omnes — strenuus defen­
sor m aternitatis divinae contra N estorium . Est « D octor M aternitatis divinae».
B. V irgo est vere M ater D ei, Theotocos (Ep. I, ad Monach., P G 76, 13); non quia
initium dedit divinitati (P G , 77, 21), sed quia illa vere genuit corpus cui Verbum
est substantialiter unitum (P G 77, 48; t. 75, coi. 1220). H aec est traditionalis
doctrina, quam omnes Patres et Episcopi orthodoxi sive O rientis sive O ccidentis
docuerunt (Ep. X I, ad Caelest., P G 72, 84). Si Concilium N icaenum vocem
Theotocos non adhibuit, hoc fuit quia tunc m inim e necessarium erat; attamen,
Concilium N icaenum in suo sym bolo, term inis idem significantibus D ivinam
m aternitatem proclam avit (P G 77, 64). Quam vis in S. Scriptura non inveniatur
vox Theotocos, inveniuntur tamen verba Mater Domini quae idem significant
(P G 76, 284). N egare B. V irgin i hunc titulum , idem est ac maternitatem divi­
nam negare et m ysterium Incarnationis destruere (ibid., 24). Si B. V irgo non
est Theotocos, nec erit Christotòcos aut Theodòcos, sicut volebat N estorius (P G
77, 265; 77, 6S). Inutile est illam appellare Christotòcos et antropotòcos, eo quod
tituli isti non sunt illi proprii, cum aliis etiam m atribus conveniant (P G 77, 20
276) cfr M a h e , 1. c.
b) De virginitate perpetua Deiparae. Deipara, iuxta S. C yrillum , m odo vir­
ginali, miraculose, sub influxu Spiritus S. concepit (In Ioan., V I I I , 39, P G 73,
876). Ioseph fuit tantum m odo pater putativus et custos Pueri Iesu (P G 76, 900)
— Deipara V irgo rem ansit etiam post partum (ibid., 260, 321 j. Ipsa non indige­
bat purificatione, utpote a lege exem pta (P G 68, 1005). D eipara est « ccrona
virginitatis » (P G 77, 992). Difficultates desum ptae ex voce « prim ogenitus » et
ex voce « fratres » a S. C yrillo iuxta form am classicam solvuntur (In Luc., P G 72,
485, 488; in Ioan., P G 73, 636).
c) De sanctitate Deiparae. B. V irgo, iuxta S. Cyrillum , est tota pura, tota
sancta (PG 76, 17). Im m unitatem a culpa originali exprim ere videtur his verbis:
Q uis um quam audivit architectum , qui sibi dom um aedificavit, eius occupa­
tionem et possessionem prim o suo inim ico cessisse? « (In Conc. Ephes., n. 6).
C hristus natus est ex radice sancta (P G 76, 17).
A ttam en, S. C yrillus adm ittit B. V irginem , in m onte Calvariae, iuxta Sim eo­
nis prophetiam , de divinitate F ilii sui dubiis agitatam fuisse (P G 75, 661-665;
77, 1049). « Cette opinion, que C yrille ém et en deux endroits très authentiques
de ses écrits — scribit M ah é — , nous paraît aujourd’hui fort choquante; mais il
raut se rappeler q u ’elle ne lui est pas particulière: à la suite d ’O rigène, H om il.
X V I I , in L u c., P G 13, 1845, d ’autres écrivains chrétiens avaient cru à ces doutes
de la sainte Vierge au pied de la croix, cfr Basile, E pist., 1. II, epist. X X I X , P G

118

S. PROCLUS

32, 965; A m philoque d ’Iconium , P G 39, 57; pseudo-Chrysostom e, In Ps. X III,
P G 55, 555; il ne voyaient pas quelle autre interprétation satisfaisant on eût pu
donner de la parole du vieillard Sim éon » (1. c., 2516). Anim adverti tamen potest
et debet quod aliud omnino est anxiis agitari et aliud dubio adhaerere. A lib i ta­
men asserit quod B. V irgo, etiam, probabiliter, scandalum passa est ob inexpectatam F ilii sui passionem , et quod a F ilii morte perturbata remansit praesertim ob
iram ludaeorum (In Lue., P G 72, 505; In Ioan., P G 74, 661).
d)
De mediatione Deiparae. Q uam vis non diserte exprim at directum et actua­
lem interventum V irgin is in dispensatione om nium gratiarum , tamen, hunc su b­
audire videtur. Sic, e. g., in hom il. X I, post longissim am salutationum seriem,
haec profert: « Salve, M aria Deipara, per quam salvatur omnis spiritus fidelis »
(P G 77, 1034). In hom il. IV , diversissim as gratias enum erat quas B. V irgin i adscribit: » Salve a nobis, D eipara M aria, venerandus totius orbis thesaurus ...,
per quam pretiosa crux celebratur et in universo orbe adoratur; per quam coe­
lum exsultat, per quam Angeli et Archangeli laetantur, per quam daemones fu ­
gantur, per quam tentator diabolus coelo decidit, per quam prolapsa creatura in
coelum assum itur; per quam universa creatura, idolorum vesania detenta, ad ve­
ritatis agnitionem pervenit-, per quam sanctum baptisma obtingit credentibus,
per quam exsultationis oleum, per quam toto terrarum orbe fundatae sunt eccle­
siae, per quam gentes adducuntur ad poenitentiam ... per quam apostoli salutem
gentibus p raedicarun t... per quam reges re g n a n t...»

(Hom . IV , P G 77, 991).

M iraculum Canae potestatem Virginis super ^lium suum com probat, eo quod
ipsa, sua petitione obtinuit io quod Christus ab initio facere nolebat (In Ioan.,
V I I, 30, P G 73, 225, 729).
8. S. PROCLUS Constantinopolitanus (c. 390, f 446)
N atu s est probabiliter Costantinopoli circa a. 390. F u it secretarius S. Joannis Chrysostom i,

ac deinde in sede Constantinopolitana successor.

est probabiliter a. 446. Concilium

Calcedonense titulum

M ortuus

Magnus ei decrevit.

t. V I I , coi. 464).
C irca authentiam hom iliarum S. Procli nostris diebus scripserunt Fr. X .
Bauer 1 et praesertim Benedictus M arx. 2 Bauer vindicat Proclo, ratione m anu­
scriptorum , homiliam « In Annuntiationem » (P G 50“ 791-6) quae inter spuria

( M a n s i,

S. Ioannis Chrysostom i invenitur. M arx vero, criteriis internis solum m odo in­
nixus, vindicare conatus est Proclo sequentes undecim homilias:
x) inter spurias S . Athanasii:
n. 47: « In Christi nativitatem » (P G 28, 960-72);
1 Proklos v. Konstantinopel, ein Beitrag zur Kircheti- und Dogmengeschichte des 5. Jahrhunderts, M iin ch en , 1919.
2 Procliana, M ü n ster, 1940.

S. PROCLUS

n. 85: « In N ativitatem Praecursoris, in Elisabeth et in D eiparam » ( 1. c., 905-13);
n. 86: « In censum sive descriptionem S. M ariae » (1. c. 944-57);
n. 87: « In occursum D om ini D ei ac Salvatoris N . I. C . ( 1. c., 973-1000);
2) inter spurias S . I . Chrysostomi:
n. 27: « In A nnuntiationem » (P G 50, 791-6;;
n. 31: <t D e occursu D om ini deque D eipara» (1. c., 807-11);
n. 46: « In natale Servatoris » ( 1. c., 56, 385-94);
n. 61: « Contra haereticos et in S. D eiparam » (P G 59, 709-14);
n. 72: « In Annuntiationem » (P G 60, 855-60);
n. 18: « In C hristi natalem diem » (P G 61, 737-8);
3) sub nomine B a silii Seleuciensis:
n. 89: « In Annuntiationem » (P G

85, 425-52).

A t m ethodus a M arx adhibita parum secura a quibusdam criticis habita est. 1
V identur igitur Proclo tribuendae homiliae sequentes: 1) H om il. II De In ­
carnatione (P G 65, 679 ss ) quae continetur in

cod. Vatie, gr. 1633 (saec. x-xi)

et cuius duo textus laudantur in Doctrina Patrum de Incarnat. Verbi edit. F r .
Diekam p, M iinster, 1907, pp. 245 ss.; 2) H om il. IV In natalem diem D . N . I . C .
(P G 65, 708-16) quae invenitur in cod. Vatie, gr. 679 (saec. xi); 3) prim a pars
homiliae V in S . Theotocon (P G 65, 716-21). In favorem Procli, pro hac homilia,
militat testim onium S. Ioannis Dam asceni (Ep. de hym no trisagio, 18, P G 95,
49 C) et C od. Vatie, gr. 679 (sec. xi); 4) H om ilia De dogmate Incarnationis (P G
65, 841-4) quae invenitur in cod. Vatie, syr. 369 (saec. v ili), et laudatur in op.
Doctrina Patrum de Incarnatione Verbi (ed. D i e k a m p , p. 48, n. V I) nec non apud
Leontium Bizantinum (P G 86, 1309 C), apud Anastasium Sinaitam (P G 89,
117 B et 160 A ) et Ephraem A ntioch. (P G 103, 996 A ); 5) H om ilia De Nativitate
Domini (P G 65, 843-6) quae invenitur in C od. Vat. syr. 368 (saec. v m -ix ) et in
cod. Orient. Brit. 8606 (anni 723). C fr M oss C ., in L e Muséon 42 (1929) 61-73.
Laudatur etiam in op. Doctrina Patrum de Incarnatione Verbi (ed. D i e k a m p , p. 49,
n. V I); 6) Laudatio in S S . D ei Genitricem Mariam (P G 65, 680-92); 7) De Incar­
natione D . N . I. C . (1. c., pp. 704-8).
Iuxta Ehrahrd ( Ueberliejerung und Bestand der hagiographischen und homileTuchen Literatur von Anfangen bis zum Ende des 16. Jahrunderts ( Texte u. Untermchungen, 50 [2 BB], L eip zig, 1936-9, III , p. 163) pertinet ad Proclum homilia
irsedita In S . Theotokos. V id etur tamen spuria H om ilia V I Laudatio in S . Deiîtiram (P G 65, 721-57) a B. M arx S. Proclo tributa. N u p er enim G eorgius L a
P'-ma (Le rappresentaziotii saa'e nella letteratura bizantina dalle origini al sec. I X
com rapporti al teatro d ’Occidente, G rottaferrata, 1917), argum entis sive externis

1 C fr I. O r t i z d e U r b i n a , in Orient. Christ. Period. 7 (1941) 303-5; L e b o n I-, in Rev.
z fzsz. ecclésiast. 37 (1941) 298 s.

120

S. PROCLUS

sive internis, valide dem onstravit hom iliam illam pluribus fragm entis saec. vi
et v u constare, a com pilatore quodam posteriore male connexa.
a) De prophetiis et symbolis. Praeter Protoevangelium (G en. 3, 15) in cuius
m uliere videt litteraliter significatam B. Virginem (De Inc. Dom., or. II, n. 2,
P G 65, 695;), et praeter prophetiam Isaiae (7, 14) de Em m anuele (P G 65, 722;
S. Proclus apertam prophetiam de V irgin e videt in porta clausa de qua loquitur
E zechiel (44, 1, 2): « E n aperte declaratam sanctam D ei genitricem M ariam >
(1. c., 691). In plu ribu s vero symbolis B. V irgin em significatam invenit, e. g.:
a) aureum candelabrum «septem ellychniorum lucernas portans» (P G 65, 754);
b) arca « intrinsecus et extrinsecus deaurata, corpore scilicet et spiritu sanctifi­
cata, in qua erat thuribulum aureum, et urna aurea habens manna » (1. c., 755);
c) tomus N o vi Testam enti (Is. 8, 1) « per quam festine spoliatum est im perium
daemonum, citoque direm pta hum ana captivitas » (1. c.); d) ager paternae bene­
dictionis (G en . 22, 27) « in quo D om inicae dispensationis thesaurus repositus
fuit » (1. c.); e) navis regia (3 Reg. 10, 22) «quae de T arsis divitias portat; quae,
inquam , coelestis Regis Ierusalem ex gentilium regione gentium conversionem
afferat» (1. c.); / ) pulchra Canticorum sponsa (C ant. I, 3) «quae veterem exuit
tunicam , lavitque legales pedes, ac Sponsum im m ortalem in suo ipsius thalamo
reverenter suscepit » (1. c.); g) fiscella (E xod. II, 3) « intrinsecus ac extrinsecus
bitum ine illita, nim irum prudentia ac pietate exornata, in qua spiritalis M oyses
e m ystico salvatur Pharaone: cuius filia, gentilis nempe Ecclesia, in virgineis ulnis
nutriens, m atri ipsi lactanti aeternae vitae m ercedem daturam prom ittit » (1. c.);
h) « incontam inatum vellus (lu d ie., 6, 37) in m undi area positum , in quam salutis
pluvia e coelo descendens, terram universam ab immensa m alorum illuvie sic­
cavit; rursum que vellus ipsum , a subsidente affectionum hum ore exsiccans, co­
pioso bonorum m unere terram replevit » (1. c.) etc....
b) Divina maternitas. S. Proclus prim us fuit qui contra N estorium , anno
429, pro titulo Theotocos strenue decertavit. D ignitatem vero Deiparae summis
laudibus extollit, e. g. in O r. 5 Laud. S . V. Deip. (P G 65, 717): «Verum nihil
eiusm odi est, ut cum D ei genitrice M aria com parari possit. Ipsa enim, quem illi
(prophetae) in aenigmate viderunt, incarnatum in utero portavit, nihilque huic
D e i dispensationi o b stitit... N ih il itaque in m undo eiusm odi est, qualis D ei ge­
nitrix M aria. Cunctas res creatas, o homo, cogitatione percurre, ac perspice num
quidquam Sanctae V irgin is ac D e i genitricis M ariae aequale sit, aut ipsi fortasse
m aius. T erram undique lustra, circum spicito mare, sedulo perscrutare aërem,
coelos mente excute, invisibiles omnes virtutes animo expende, ac vide, num
aliud eiusm odi m iraculum in universis creatis invenire s i t ... Recense itaque si
qua nova ac m irabilia, V irgin isqu e victoriam admirare, quod nim irum quem
omnis creatura cum tim ore atque tremore laudibus celebrat, eum sola haec inex­
plicabili ratione thalamo excepit ». In Or. I. De Laud. S. M . (P L 65, 682): « H ic
nos quippe m odo sancta D e i G en itrix ac V irgo M aria in unum coegit: im pollu-

S. PROCLUS

121

tus ille virginitatis thesaurus, spiritalis secundi Adam i paradisus, unionis natu­
rarum officina, salutaris com m ercii nundinae, thalamus in quo sibi V erbum car­
nem desponsabit, animatus naturae rubus, quem divini partus ignis non com bus­
sit; vere levis illa nubes quae salutem super Cherubini, corporatum portavit,
m undissim us vellus, im bris coelestis, quo Pastor ovem induit. M aria, inquam,
ancilla et mater, virgo, et coelum , D ei ad homines unicus pons, horrendum in­
carnationis tectorium iugum , in quo ineffabili quadam ratione illius tunica con­
fecta est: cuius quidem textor exstitit Spiritus Sanctus, nectrix, virtus obum brans
ex alto, lana, antiquum Adam i vellus, tram a im polluta caro ex virgine, textorius
radius, im mensa gestantis gratia, artifex tandem, V erbum per auditum illabens ».
c) Virginitas Deiparae. Perpetuam virginitatem Deiparae egregie vindicat:
N isi enim m ater V irgo perseveraverit, utique purus hom o est qui natus est, nec
est partus mirabilis. A t si etiam post partum virgo perm ansit, quom odo non etiam
erit D eus, ac m ysterium quale nempe effari potest. N u lla is 'corruptione natus est,
qui nullo prohibente clausis ianuis ingressus est » (Orat, i , Laud. in S S . D ei G e­
nitricem, P G 65, 683). E t in III Oratione: « M u lti sunt — inquit — qui non so­
lum in caelum os suum ponant, ut D avid ait, sed et linguam ferant super ter­
ram (Psal. 72, 9), Virginisque integritatem com inus im pugnent. U t ne igitur cum
voluptuosis terrenisque hom inibus nos quoque dilabam ur, audientes Evangelistam in haec verba loquentem : Antequam ipsi convenirent ... (M atth. 1, 18; 25);
ne quando ex illis verbis existim averim us, amisisse quidem beatam Virginem ,
post divinum partum , virginitatem ; Iosephum vero nuptiale habuisse consor­
tium . O bsecro itaque spirituales viros, ut spiritualiter spiritualia suscipiant, neve
non percipientes altum sacrae Scripturae sensum, in affectum carnalem praeci­
pites ferantur» (1. c., 731).
Iuxta S. Proclum Christus natus est seu ex utero prodiit, sicut conceptus est
i. e. per auditum (P G 65, 692). 1
d) Immaculata conceptio. S. Proclus interventum D ei specialem adm ittit in
formatione seu in creatione M ariae quae M ater D ei esse debebat, ad hoc ut esset
nova creatura, sim ilis A dae ante peccatum . T a lis enim esse vid eiu r sensus ver­
borum : « nullam (Deus) contraxit labem vulvae hospitio, quam nullo ipse condi­
derat (anaplàtton) suo dedecore >(Hom il. V , D e laudibus S . Mariae, P G 65, 717:
apud B o u r a s s é , 1. c., coi. 941). V erbum anaplàtton sensum creandi habet etiam
in aliis locis eiusdem Sancti (e. g. 1. c., coi. 681, 684). Clarius adhuc hoc V ir­
ginis privilegium in T ertia O ratione exprim itur, quae tamen authentica non
videtur. A sserit enim quod S. Ioseph « non meminerat potuisse eam effici D ei
tem plum , quae ex mundo erat formata luto, habebat eum, ex virginali rursus
paradiso intem eratis D om ini m anibus plasm ari secundum A dam ... Q uid ergo?
— dicunt daemones inter se — A b struendis insidiis destiterim us, quod ea
1 Idem dixerat antea S. E phraem , L a m y , IV , 568; cfr. etiam Diatessaron, ed. A ucher M oe sin g er , 49.

S E V E R IA N U S

122

magna vigilique custodia servetur? ... Iterum ne cum secunda E va nobis instat
certamen? Instruendane acies adversus im pollutam mulierem? Rursum que cogim ur
adorare secundum Adam ? ... A t certe m ulier illa terreni, oculorum spectaculo
capta, levi m anu prostrata iacuit: haec autem in m anibus caelestis suscepta, ceu
forti vallo m unita co n s istit... Ipsa, novae creaturae caelestis globus, in qua Sol
iustitiae num quam occidens, om nem ab anima peccatorum noctem fugavit » (De
Laud. S . Mariae, V I , P G 65, 733, 752, 756, 757).
« L ’idée maîtresse qui se dégage de tous ces textes — animadvertit P. Jugie — est
que Marie a été soustraite à cette corruption, cj>dopà, qui accompagne d ’après Proclus,
toute naissance humaine et qui est une conséquence du péché d ’Adam. Par une inter­
vention spéciale de Dieu, Marie a reçu une nature immaculée, sanctifiée, ne tombant
pas sous la malédiction originelle et faisant d ’elle une créature générée, renouvelée,
façonnée selon le modèle primitif. Les expressions: “ formée d ’un limon pur ” , “ fem­
me incorruptible ” , “ sanctuaire sacré de l’impeccabilité ” , “ temple sanctifié de Dieu ” ,
“ sanctifiée dans le corps et dans l ’esprit ” , “ champ de la bénédiction paternelle
“ épouse toute belle dépouillée de la vieille tunique ” , “ paradis exempt de corruption” ,
“ globe céleste de la nouvelle création ” , ne signifient pas autre chose.
« D ’après nous, Proclus a enseigné explicitement la doctrine de l’immaculée con­
ception » (Dict. de Théol. cathol., t. 7, col. 909).
e)

Mediatio B. M. V. B. V irgo, iuxta S. Procium est « D ei ad homm es unicus

pons » (Homil. in Deip., P G 65, 682). Cooperatio a d r e d e m p t i o n e m : « N atus porro
ex m uliere est, D eus non nudus, at nec hom o purus; natusque eam quae olim
peccati porta fuerat, salutis ianuam effecit. N am , ubi serpens per inobedientiam
ingressus virum effuderat, ibi V erbum per obedientiam ingressum , vivum sibi
exaedificavit tem plum » (1. c.).
E t alibi: « A ccurrant m atres eo quod V irgo mater, inobedientiae arborem
vitae arbore em endavit. Concurrant filiae, quod inobedientiae maternae (i. e.
Evae) iniuriam , filiae (i. e. M ariae) obedientia vindicavit » (Or. In natalem diem
Do?nini, P G 65, 7 11-7 12 ).
«H aec oliva fructifera plantata in dom o D om ini (Psal. 41, 10), ex qua S p i­
ritus S. D om inici corporis ram um accipiens, tem pestati iactato humano generi
detulit, fauste de caelo annuntians pacem » (1. c., 755). « Sola Evae m oerori m e­
delam attulisti, sola ingem iscentis absterseris lacrym as; sola redem ptionis m undi
pretium portaveris » (P G 65, 719).
9. SEVERIANUS Ep. Gabalitanus ( f initio saec. v) 1
E x recentioribus inquisitionibus a Prof. M arx peractis (cfr Severiana unter
den Spuria Chrysostomi bei Montfaucon-Migne, in Orientalia Christiana Perio­
dica, 5 [1939], 281-367), Severiano adscribendae sunt duodecim homiliae sub
1 C f r . B a r d y , i n D ict. de Théol. C ath., a r t . Severien.

THEODOTUS

123

nomine S. Ioannis Chrysostom i hucusque evulgatae. In duobus ex istis, textus
quidam m ariologici sat m agni m om enti inveniuntur (cfr M a r x , 1. c., pp. 361-364).
B. V irgo, in hom ilia a. 401 recitata, appellatur KvpiorÓKOs (M ater Dom ini).
A ttam en, in hom ilia anni 402 Severianus utitur etiam voce Theotokos. Virgini­
tatem sive ante partum sive post partum adm ittit. Circa cooperationem B . M . V.
redemptioni, Severianus ideis a scriptoribus antiquioribus expressis adhaeret.
B. V irgo « M ater Redemptionis » appellatur, et asserit quod K yriotòkos stirpem
suam iustificavit et dolorem abstulit (P G 56, 498).
A d m ittit tamen, Severianus, prim us om nium , B. Virginem usque ad diem
annuntiationis m aledictioni seu peccato originali subiectam fuisse a quo tunc
tantum liberata fuisset (P G 56, 497).
10. THEODOTUS Ancyrensis ( f ante a. 446)
F u it Episcopus Ancyrensis Galatiae; antea erat amicus Nestorii, sed Ephesi
(a. 431) fu it eius adversarius. Sex habet homilias m arianas,1 quarum ultim a (in
P G 77, 1418-1432) m om entum m agnum habet pro M ariologia, praesertim relate
ad doctrinam M aternitatis divinae, M ediationis et Im m aculatae Conceptionis.
O riginale graecum huius hom iliae invenitur in fundo graeco Bibi. Nat. Parisiensis,
cod. 117 1 (saec. x), fol. 96 vol. 117.
N otatu digni sunt textus sequentes: « Pro ea quae ad mortem m inistra extiterat virgo Eva, D eo gratissim a ac D ei plena gratia V irgo in vitae obsequium eli­
gitur: virgo m uliebri com prehensa sexu, at m uliebris exors nequitiae; virgo in­
nocens, sine macula, omni culpa vacans, intemerata, im polluta, sancta animo et
corpore, sicut lilium inter medias spinas germ inans » (P G 77, 1427).
E t postea: «Propter te enim cessaverunt Evae tristia; per te peiierunt mala;
per te abscessit error; per te m aledictio abolita; Eva per te redempta » (ibid, 1428).
« Inter virgines mater, interque m atres virgo; harum illarum que figura, at­
que reipsa supergressa » (ibid., 1428).
i i

.

CYRILLONAS Syrus (saec. iv-v) 2

Fu it poeta Syrus et scripsit circa finem saec. IV et initium saec. v. In uno ex
eius sex hym nis perpulchre exposuit anthitesim inter Evam et M ariam , et doctri­
nam de Mediatione B. M . V . « Èva cadde allorché il cattivo consiglio, che la fece
1
Sun t: 1. « H om ilia Ephesi contra N estoriu m habita, in die S. Io. E vangelistae » (P G 77»
1549-60);
2. « H om ilia in n ativitatem S alvatoris in S yn o d o lecta » ( 1. c., 1369-85);
3. < H om ilia in die n ativitatis S alvatoris N . I. C . habita, lecta et ipsa in eadem S yn odo,
<1- c., 1349-69);
4. « In S. D eip aram et in S im eon em » ( P G 1389-412);
5. < In D . N . I. C . diem n atalem » ( P G 1411-8);
6.

<In S. M ariam D ei gen itricem et in S anctam C h risti nativitatem » (P G 77, 1418-32).
r t i z d e U r b i n a , S . I ., L a M ariologia nei Padri S iria ci, in Orientalia Christiana P e-

- C fr O

CYRILLONAS

124

straniera ( = del paradiso) trovò accoglienza presso di essa. M a quando apparve
la santa M aria, essa restituì il prim itivo splendore di quella ( = di Eva). Il ser­
pente m ischiò di nascosto il peccato col sangue della m orte e porse il m iscuglio
ad Eva: m a affinchè essa non si ritraesse dinanzi alla bevanda, fece sì che si im be­
vesse nella colpa del
schiò il vino col suo
fuse: la innocente —
m ortale della morte.

peccato sotto l ’apparenza di amicizia. Il nostro S ign o re m i­
sangue, lo (il vino) mise con la m edicina della vita e lo in
id est M aria, ex contextu — lo gustò, scese e superò il sale
N el paradiso si affigliò il peccato a E va e la cacciò dal giar­

dino dopo che essa soccom bette. Perchè essa prestò facile orecchio al serpente,
fu espulsa da quel giardino. Il serpente senza piedi paralizzò il passo di Eva. Ala
ecco che M aria servì di piede alla sua m adre (Eva). L a più giovane portò quella
più anziana, affinchè questa aspirasse la vita nella sua prim itiva dimora. Eva in­
vecchiò e si paralizzò allorché M aria la generò e divenne di nuovo giovane; poiché
la nascita della sua figlia fu quella che riparò la colpa della sua nonna. Eva aveva
nascosto nella nostra massa il lievito della m orte e del dolore: ma ecco che apparve
M aria e lo cacciò via, affinchè non si corrom pesse tutta la creazione. D io nascose
le sue onde nella vergine, la vita scaturì dalla gloriosa ( = vergine); le sue correnti
salirono su sopra la m ontagna ed elevarono gli abissi e le valli di esse » (ed. G .
B ic k e ll,

Zeitschr. d. Drutschen Morgenl. G es., 27 (1S73J, 591-92).
12. BASILIUS Ep. Seleuciensis ( f post 458)

A n n o 449, in celebri « latrocinio Ephesino », M onophysitism o adhaesit; at
anno 451, in Chalcedonensi Svnodo, ad veram fidem reversus est.
R eliquit pulcherrim am et perlongam H om iliam in S S . Deiparae Annuntia­
tionem (P G 85, 426-452). Codices enim m anuscripti sat num erosi illam Basilio
concorditer tribuunt. Eius origo Basiliana vindicata est a Bardenhewer (Geschichte
der altkirchlichen Literatur, IV B, p. 302) contra dubia quaedam mota a T illem o n t
Mémoires ... X V , Paris, 1 7 1 1 , p. 344) et a Fr. Feuner (De Basilio Seleuciensi quae­
stiones selectae, M arpurgi Catt., 1912, p. 6). Im pugnata tamen fuit a B. M arx
(Procliana, pp. 84-9; et in art. Der homiletische Nachlass des Basileios v. Seleukia,
in Orient. Christ. Period., 7 [1941], 331, 333, 366), cui adnaesit Fr. D i e k a m p
(Theologische revue, 41 [1942], 63). Iuxta hos duos ultim os auctores (M arx et
Diekam p) homilia haec pertineret, procul dubio, ad Proclum . Q uidquid sit, est
certe homilia saeculi v.
a)
De maternitate divina. Candide fatetur m axim am quam experitur diffi­
cultatem ad Deiparam pro m erito laudandam. « Q ui sanctissim am Virginem D ei
M atrem collaudaturus est, plurim am laudum m ateriam inveniet » (P G 85, 426).
riodica, t. i (1935), p p. i i o - m . Ibi etiam serm o est de aliis du ob us scrip toribu s Syriacis, i. e.,
de Baleo (cuius tam en hym n i ad B. V irgin em su n t incertae authentiae) et de Rabbuia, qui C o n ­
cilio E p h esin o in te rfu it con tra S. C y rillu m A le x . (pp. m - 1 1 3 ) .

BASILIUS SELEUCIENSIS

1 25

Causa sui trem oris exposita, et prophetiis quibusdam in m edium productis, ita
prosequitur: « Q uae igitur lingua tam vocalis, quae pro eius dignitate hymnos
personetr' Siquidem per eam bonis magnis affecti sumus. Q uo laudum flore deDitam illi plectem us coronam? E x ipsa enim flos lesse germ inavit, genusque no­
strum gloria et honore coronavit. Q uae digna satis in eam munere conferem us,
cum infra eius dignitatem sint m undana omnia? N am , si de aliis Sanctis Paulus
asserit: “ Ouibus dignus non erat mundus ” : quid dicem us de Deipara, quae tanto
super omnes m artyres resplenduit, quanto stellas praefulgurat sol? » (P G 85,
442). E t addit: « U t enim non in facili est D eum nosse, aut eloqui, imo ex eorum
munere, quae fieri m inim e possunt: sic m agnum D eiparae sacramentum omni
ratione celsius est oratione » (1. c., 430).
Incarnatio V erbi in V irgine « fuit m ysterium , quod in hodiernum usque diem
m ysterium perm anet, nec umquam m ysterium non erit. T u n c vidit creatura,
quod ante viderat num quam , filium genitricis esse patrem, infantem aetate m a­
trem superare. N e c enim fu it nudus homo, qui genitus; sed D eus V erbum ex
V irgine incarnatum , carere eadem m ecum natura sibi circum jecta, ut sim ili simile
salvaret. N am , si alterius naturae, quam ego, corpus habuisset, si meae carnis
particeps non fuisset, m ihi vitam non esset largitus: nisi meam vindicasset natu­
ram, ego regno D ei opulentus non essem ... Videbis quantum per ipsam peractum
sit m ysterium , quod omnem linguam , cogitationem que supervadit » (1. c., 446).
Perpulchre denique exem plo illustrat quom odo V erbum , cum incaepit esse in
sinu Virginis, non desinit esse in sinu Patris: « Equidem G abriel non sine caeli
desertione venit ad Virginem D ei m atrem: at D ei V erbum omnia com plectens,
dum in ipsa incarnatur, caelesti adoratione non caret. U t enim verbum chartae
inscriptum, in charta totum inest, e. totum in mente generante, et totum in leìcn tib u s: sic D eus Verbum , m elius etiam, quod ipsi V erbo cognitissim um est,
totus in proprio corpore et totus in D eo, et Patre, et implens caelum, et terram
ambiens, et creata contrectans omnia >(1. c., 438-439).
b)

De virginitate B. M. V. Virginalem conceptionem pulcnre illustrat, verba

haec in ore A n geli ponens: « Q uom odo in prim a m undi conditione sine semine
tellus fructum effructificata est? Q ui illi fructificandi vim indidit, ad fructum
edendum uterum tuum prom ovebit... E t haec humana voce maiora sunt: ac revera
d:~ni cuiusdam afflatus ultro aperientis harum quaestionum exitum » (1. c., 446).
De mediatione B. M. V. E xplicite m ediationis notio, Deiparae applicata.
ü C c tu r: Ave, gratia plena, D ei hom inum que sequestra constituta, ut inim icirüru m parietes integerrim i convellantur, et caelestia terrenaque in unum coeant.
L^wanus tecum: quia tem plum exsistis vere D eo dignum castitatis aromatibus
bene odoratum: m agnus te inhabitabit Pontifex, qui secundum ordinem M elr v s e d e c h sine matre est, ac sine patre: ex D eo Patre sine matre, ex te matre sine
p ere

(1 . c., 443). E t ad Deiparam conversus, cooperationem ad opus redem ­

PAULUS EMESENUS

I2Ó

ptionis exprim ens, exclamat: « A lvu m

sanctam, D eique receptricem ! in qua

disruptum est peccati chirographum » (1. c., 438).
Ingentem Deiparae potentiam super omnes sanctos in gratiis elargiendis ita
extollit: « Q uis ingentem Deiparae potentiam non miretur? Q uis non miretur,
quantopere superem ineat, quotquot honoram us sanctos? N am si D eus servis
tantum im pertitus est gratiae, ut non tactu solum aegros persanarent, sed et um ­
brae proiectu idem praestarent ...: qualem M atri virtutem inesse cogitabimus?
A n non maiorem m ulto, quam ei subiectis? cuivis notum ... Q uod si his [sanctis
demortuis] tam rara perpetrare concessit, quale nutricationis pretium M atri de­
derit? A u t quibus ipsam gratiis illustraverit? » D einde B. Virginem cum Petro qui
« claves regni coelorum concreditas habuit » et cum Paulo « vas electionis cogno­
minatus » com parat, et supra illos extollit (1. c., 447). E t concludit: « Sed cavero,
ne dum de ipsa plura paro dicere, parum que ex eius dignitate, m ihi plus pudoris
afferam. Quare, orationis velam contraham, et in tutum silentii portum referar »
(I. c., 450).
13. PAULUS Emesenus (saec. v)
T en u it Alexandriae anno 432 duas breves homilias circa Incarnationem V erbi
et M aternitatem divinam (P G 77, 1433-44). Secunda laudatur a Leon tio B izan­
tino (Contra Monophysitas, P G 86, 1828).
14. HESYCHIUS, Presb. Hierosol. ( f c. 451)
A C yrillo Scytopolitano appellatur « D octor Ecclesiae » « totius orbis celeber­
rim um lum en ». 1
Plures reliquit Com m entarios in libros S. Scripturae. D e B. Virgine loquitur
in tribus serm onibus (P G 93, 1453-7S): duo «in S. Deiparam M ariam » et unus
« in H ypapantem » (om nium , circa hoc subiectum , antiquissima), 2 quae attesta­
tur a variis codicibus (cfr E hrahrd ,

o.

c., II, p. 5, 14 etc.).

a) De prophetiis circa B. M. V. « T ib i, o V irgo, prophetae tribuunt laudes »
(P G 93, 1462). Varias deinde exponit prophetias; e. g. Is. 2, 1 (de virga lesse),
7, 14 (de Virgine et de Em m anuele), E xod. 3, 2 sqq. (de rubo incom busto), Ezech.
44, 2 (de porta clausa), Cantic. Cant. 4, 12 (de horto concluso), Psalm. 131, 8
(de arca sanctificationis D om ini) etc. (P G 93, 1464-1465).
b) De maternitate divina. Pulcnre extollitur. « Si enim tu [o Christe] es gem ­
ma, m erito illa [Deipara] est arca. E t quia Sol exsistis, necessario V irgo voca1 C fr S c h w a r t z , Cyrillos von Skitopolis (T e x te u nd U n tersu ch u n g en 49 B, 2 H ), L e ip zig ,

1939, P- 26 s.
2 Prim ae duae H om iliae in ven iu n tu r in cod. Paris, gr. 1173 (saec. xi). Prim a con servatur
etiam in versione arm ena (cfr T s c h e r a k i a n C h ., Commento a Giobbe di Esichio di Gerusalemme,
V en ezia, 1913, pp. 293-303) et secunda in versione georgiana (cfr B ull, de l'XJniv. de Tiflis, 8
[ 1927]. 133 ss.).

H E S Y C H IU S

12 7

bitur caelum . Cum sis flos im m arcescibilis, profecto V irgo est planta incorruptionis et paradisus im m ortalitatis ... Ecce virgo, quaenam? M ulierum egregia, e
virginibus electa, praeclarum naturae nostrae ornam entum , gloria luti nostri,
quae Evam pudore, et A d am com m inatione liberavit, audaciam draconis absci­
dit: quam concupiscientiae fum us non attigit, neque verm is voluptatis eam laesit »
(ibid., 1465-466). 1 « Illa (arca Noe) duas et tres contignationes et mansiones ha­
bebat haec autem universum totius T rin itatis com plem entum , quandoquidem et
Spiritus Sanctus adveniebat atque hospitabatur, et Pater obum brabat, et Filius
utero gestatus inhabitabat. Spi. itus enim sanctus, ait, superveniet ... Vides quanta
et qualis est D eiparae V irgin is dignitas!... » (1. c., 1462).
c) De virginitate Deiparae. Privilegium hoc ab H esychio saepe et m irificis
m odis illustratur, sim ilitudinibus praesertim e V eteri Testam ento ductis. Ipsa
est V irgo ante partum , in partu et post partum (P G 93, 1460-1461). N egat insu­
per B. V irgin em ardorem concupiscentiae (e-nriOvfiîas) habuisse (1. c., 1465).
Ipsa est quae «virginitatem saeculo induxit» (coi. 1470).
d) De perpetua sanctitate Deiparae. Ipsa « om nibus [iustis] antecellit » (ibid.,
1454) et ideo «om nem gloriam [iustorum] superat» (ibid.). Illam vocat « tu r­
turem m undam , colum bam im pollutam , nubem pluvias incorruptas continen­
tem » (P G 93, 1461), «tem plum (Verbi) incorruptum , et tabernaculum ab omni
sorde liberum (P G 93, 1464-65). Ipsa est illa « quam concupiscentiae fum us non
attingit » ( 1. c., 1466). Relate ad verba Sim eonis: « E t tuam ipsius animam pertransibit gladius, accedit, aliquo modo, at non omnino, exegesi quorum dam Patrum
saec. iv. G ladius ille — iuxta ipsum —
gladius diversitatis opinionum (circa
Iesum crucifixum ) dicitur ...» ex quo et ipsa Deipara cribrata et agitata fuisset;
et ratio est quia « si et virgo erat, sed et m ulier; si quoque Deipara, sed nostra
com pacta lim o» (P G 93, 147^). M inim e tamen asserit B. V irginem dubio circa
divinitatem F ilii adhaesisse.
e) Cooperatio ad redemptionem. « Secunda virgc (Evae opposita) ex deno­
m inatione etiam angelica, m iseriam omnem fem inei sexus repulit, om nem que
tristitiae fontem , qui inter pariendum adesse solet, obstruxit, et nubem despera­
tionis, qua praem untur m ulieres in partu, dissipavit: et lum ina laetitiae apud con­
tribules coruscare fecit» (1. c., 1454).
In purificatione, qua non indigebat, B. V irgo « non pro se oblationem , sed pro
omni hum ano genere » fecit (1. c., 1470): quod cooperationem immediatam expri­
m ere videtur.
1

J u g i e in verbis istis videt locum « qui su ggère fortem en t i ’idée de l ’im m acu lé e C o n c ep ­

t i o n ... In co rru p tib ilité, im m u n ité de la con cu piscen ce, im p eccabilité, triom ph e sur le dém o n ,
rôle de corédem p trice; tels sont les glo rieu x privilèges q u ’H esychiu s réu n it ici en quelques m ots
sur la tête de la V ie rg e-M ère et qui son t au p rivilège de l ’im m acu lée con ception ce que les e f­
fets son t à la cause, ce que les parties son t au to u t » (D ict. Théol. C a th., art. Immaculée Conc.,
t. 7, col. 910).

128

ANTIPATER BOSTRENSIS

15. A N T IP A T E R Ep. Bostrensis ( f post a. 451)
A Patribus II Synodi Nicaenae (787) inter probatos Ecclesiae Patres nom i­
natur. D e ipso duae remanent homiliae, quae com m uniter authenticae habentur,
videlicet: 1) In S. Ioannem Baptistam et in salutationem Zachariae, et in salu­
tationem Deiparae; 2) In SS . Deiparae Annuntiationem (P G 85, 1763-92). 1 In
hisce hom iliis notatu praesertim digna est d o c t r i n a m e d i a t i o n i s B. M . V . Scribit
enim: « A ve, quae facile humanitate M ediatrix intercedis» (P G 85, 1773). « In ­
venisti gratiam quam perdidit quae prim o condita est. Ipsa, cum esset sola, d e­
ceptionem admisit; tu vero, dum sola m anes, deceptionis solutionem obtinuisti »
(1. c.). « T u , inquit [Elisabeth] benedicta quae m aledictionis portas solutionem »
( 1. c.). « Altissim us ipse est, qui unigenitum F iliu m generavit, et constituit ut e
Virgine quoque hic generaretur, quo is qui ab initio per Evam deceptus fuerat,
ipse per conceptum V irgin is salvaretur » (In Annuntiat. Deip., 6, P G 85, 1781).
D icitu r insuper « V irgo ... virginis (Evae) lapsum reparans » (1. c.).
In iisdem hom iliis pulcher com m entarius habetur sive verborum A ngeli ad
Deiparam , sive singulorum versiculorum Cantici Magnificat.

16. C H R Y S IP P U S , presb. Hierosol. ( f 479 ) 2
F u it genere Cappadox et per 12 annos H ierosolym is custos reliquiarum S
Crucis. F u it etiam — teste C yrillo Scythopolitano (P G 114, 628 sq.). — « Scriptor
m irandus ». Com posuit Encomium in S . Mariam Deiparam seu in A nnunt. B.
M . V . Editum est a P. Jugie iuxta cod. Paris, gr. 1173, saec. xi (Patr. Ord., X IX ,
1925, 336 - 43 )In hoc sermone m agni m om enti pro historia cultus liturgici B. M . V. relate
ad prim um festum m arianum, 3 tria praesertim notatu digna inveniuntur, v i­
delicet:
1 C o n tin etu r en im in codice quodam saec. x i et arcte con iu n gitu r, pro u t asseritur in exordio
(P G 85, 1776-7), c u m hom ilia « in S. Ioann em B aptistam quae est certe auth entica ob u n an i­
m em attestationem m ultoru m cod icu m » (cfr. E h r a r d , o . c ., I, pp. 173, 264 etc.), n ec non ob
trip licem attestationem N icetae, saec. x i (cfr M

a i,

Scriptorum veterum nova collectio, IX , p p. 629

et 639). A b sq u e fun dam en to igitu r a S. V a i l h é (in D ict. Théol. C a th., I, c. 144) scriptori p o ­
steriori tribu itu r. F ru stra in su p er in variis catenis exegeticis in L u cam , varia fragm enta huius
hom iliae variis auctoribu s (e. g. O rigen i, T ito B ostrensi etc.) tribu u n tu r.
2 C fr Bibliotheca Veterum Patrum, ed. F ro n ton le D u c, Paris, 1624, t. 2, p . 420; J u g i e ,
Homelies mariales byzantines, Patrologia Orientalis, e d . G raffin et N a u , Paris, 19, 3 (1925). C fr
etiam D ict. Théol. C ath., t. 7, art. Immaculée, co l. 9 11.
3 C f r J u g i e , 1. c., p. 296; A . S i g a l o e s , Des Chrysippos v. Jerusalem Enkomion a u f den hl.
Johannes den Tdufer, (texte u . F orschu n gen zu r bizan tin ischen griechisch en P h ilologie, 20),
A th en , 1937, pp. 103-9; C a p e l l e B ., L a fê te de la Vierge à Jérusalem au V e siècle in L e Muséon
56 (1943), 1-33-

CHRYSIPPUS

129

a) De Immaculata conceptione. M od u s loquendi quo utitur, apparenter
contradictorius videtur. V irgo enim ab ipso germ en natura irreprehensibile d i­
citur et tam en a culpa liberari videtur in m om ento Incarnationis, cum facta est
arca D om ini (Biblioth. veterum Patrum, t. 2, pp. 426-427). Probabiliter — ■prout
anim advertit Jugie (Dict. de Théol. Cath., t. 7, coi. 911), in loco qui videtur con­
trarius, C hrysippus agit de debito remoto incurrendi peccatum , ratione originis
carnalis ex A dam . A d quam solutionem inclinare videntur plures alii dicendi
modi qui in eadem hom ilia inveniuntur (cfr J u g i e , 1. c., coi. 911).
b) Cooperatio ad redemptionem. Victoria M ariae supra daemonem, nec non
eius pars N ovae Evae in opere redem ptionis aptissim is verbis exprim it. « Sourtout — scribit Jugie, 1 c. — • il m et en relief la victoire sur le dém on, son rôle de
nouvelle Eve: Com m ent se fait-il, se dit le diable, que la fem m e qui, à l ’origine,
avait été m on auxiliaire, soit m aintenant devenue m on adversaire? U ne fem m e
me prêta son concours pour soum ettre le genre hum ain à m a tyrannie, et c ’est
une fem m e qui m ’a fait perdre m on em pire. L ’E ve antique, m on élévation; l ’Eve
nouvelle m ’a précipité dans la ruine » (op. c., p. 428).
c) De morte et assumptione Deiparae. M ortem B. V irgin is negare videtur
( G r a f f i n , Patrologia Orientalis, t. 19, fase. 3, pp. 336-343).

II.

Patres

Occidentales

i . S. AMBROSIUS (c. 339 *397 ) 1
N atus T reviris circa a. 339 (dum pater eius, nobilissim ae stirpis romanae,
m unere Praefecti pretorii G alliarum fungebatur) puer, post patris mortem , R o­
mam venit (una cum matre, Satyro fratre et M arcellina sorore eius) ubi studiis
liberalibus operam dedit. A n n o 370, consulari dignitate, praefectus L iguriae et
Aem iliae, M ediolani residebat. Ingressus Ecclesiam ad lites inter arianos et C a ­
tholicos, pro electione Episcopi ortas, com ponendas, m iro omnium consensu
Episcopus M ediolanensis electus est. Brevi tem pore, sub Sim pliciano presbytero
( f 400) vastam scientiam theologicam , ex G raecis praesertim (e. g. Clem . A lex.,
O rigenes, S. Basilius, D idym us) acquisivit.
«A m brosius vir erat vere Rom anus» ( S t e i d l e , o. c., p. 153). F u it — teste
A u gu stin o — • « Ecclesiae fidelis doctor, et catholicae veritatis adversum haere­
ticos usque ad periculum sanguinis defensor acerrim us » (Contra Iui., 2, 32).
1 B ibliographia: A g i u s A . , O. S. B . , The Blessed Virgin in Origen and S . Ambrose, in Downside Review, t. 190 (1932), pp. 126 -137; B o v e r J., S. I., L a M ediación universal de M aria segun
S. Ambrosio, in Gregorianum, t. 5 (1924), pp. 25-45; F r i e d r i c h P h . , S t. Ambrosius von M ailand
uber das genealogische Problem M arias - S t. Ambrosius von M ailand Uber die Jungfrciulichkeit
M arias von der Geburt, in E ph em . D er K a ih o lik, ser. IV , v o l. 19, pp. 1-25; vol. 20, pp. 145-169
et 319-333; P a g n a m e n t a M . , L a M ariologia di S . Ambrogio, M ilan o , 1931, (501 pp.).

S. AMBROSIUS

i3 o

Eius opera authentica sunt 39 (cfr P a g n a m e n t a , o . c ., p. ix ) . Edita fuerunt a
P . A . (Sancti Ambrosii, Mediolanensis Episcopi, Ecclesiae Patris et
Doctoris, Opera omnia, 6 voli., M ediolani, 1876, et a AI i g n e ( P L , 14-17).
B a lle r in i

D octrina M ariana S. A m brosii, sparsa invenitur in variis operibus et praeser­
tim in op. « De Institutione Virginis et Sanctae M ariae Virginitate perpetua » ad
Eusebium liber unus. 1
H aec doctrina M ariana, habetur a Pagnam enta (1. c., p. vii) velut « la più an­
tica M ariologia della Chiesa Latina ... L ’O ccidente, prim a che sorgesse questo
Padre, s ’era quasi totalm ente tenuto in disparte dallo studio di M aria. A m brogio,
tra i L atini, sarà il prim o che affronterà i problem i m ariani e lo farà sotto l ’in­
flusso di O rigene, attenendosi soprattutto “ all’esame interiore ” di M aria, non
trascurando però le altre questioni e segnerà così la via a G erolam o e ad A g o ­
stino ».
« Form are del tutto un sistema ordinato che sia degno del nome di M ario­
logia ... è il m erito riservato ad A m brogio» Ita L e h e n e r (Die Marienverehrung
in den ersten Jahrhunderten, A u fl., 2, J. 18S6, S. 159). P a g n a m e n t a (1. c., p. 5)
ita valorem M ariologiae S. Am brosii describit: « L a posizione che A m brogio oc­
cupa nella storia della M ariologia è particolarm ente im portante. L a copia dei
pensieri, l ’ampiezza n ell’esposizione dei m isteri mariani in genere, l ’im pulso
dato al suo culto e specialm ente la novità, rispetto ai suoi tem pi, di certe vie bat­
tute da lui nel dipingerci con sorprendente intuizione psicologica il ritratto della
persona morale di M aria gli hanno valso il titolo di “ Padre della M ariologia
L atina ” e di “ Patrono della Venerazione di M aria ” ».
S. A m brosius in sua M ariologia valde pendet ab auctoribus Graecis, quorum
thesauros L atinis pandit; attamen plura propria adiungit, praesertim in descrip­
tione psychologiae M arianae et in indole em inenter practica propriae M ariologiae.
« C on felicissim a analisi psicologica — ■scribit Pagnam enta — - ci regalerà un ri­
tratto delle virtù di M aria, come mai nè prima nè dopo di lui fu tracciato da penna
alcuna, così vivo, animato, com pleto. N essun sentimento, anzi nessuna sfum a­
tura di sentimento che adornò l ’animo casto e soave di M aria sfuggì allo sguardo
acuto e esercitato di chi aveva com posto quel m irabile libro: De Officiis M ini­
strorum, sì nitido, profondo, superiore al ciceroniano al quale si era ispirato.
« E gli studia M aria in tutte le contingenze della vita: nei suoi rapporti con
D io, col prossimo, con se stessa; penetra nelle sue m editative solitudini; raccoglie
l ’eco dei suoi colloqui soprannaturali e rivela ammirato i tesori nascosti del m i­
stico giardino del cuore di M aria » (1. c., pp. 8-9). « L o studio psicologico, su così

1 S u n t ap ocrypha: a) Sermones quattuor de N a ta li Domini ( P L 17, 606-618); b) Sermones
quinque de S . Epiphania ( P L 17, 618-627) qui p ertin en t p ro b a b iliter ad S. M a x im u m T a u r inensem ; c) Sermo 45 de primo Adam et secundo ( P L 17, 692); d) Expositio in Apocalypsim ( P L
17, 874 ss.) quae pertin ere vid etu r ad B eren gard um O . S. B. (saec. v m -ix ).

S. AMBROSIUS

vasta scala almeno, resta una felice innovazione di A m brogio nella M ariologia »
(ibid., p. 9). 1
Com m endanda etiam est in S. A m brosio soliditas doctrinae. N il m irum igi­
tur si a S. T hom a in T ertia Parte Sum m ae T heologicae tam frequenter laudetur.

S

y n t h e sis

M

a r io l o g ia e

S. A

m b r o s ii

it a

propon i

po test:

a) D E B . V I R G I N E C O N S I D E R A T A R E L A T E A D D E U M .
1. De praedestinatione B. M. V. D ivin a M aternitas B. M . V ., una cum prae­
clara dignitate, tam quam consectarium exhibetur Praedestinationis divinae (In
Luc., 1. II, n. 16; P L 15, 1636). Haec divina electio facta est post praevisum lap­
sum (cfr P L 12, 359). « In V eteri T est. V irgo H ebraeorum per mare duxit exer­
citum; in N ovo T est., V irgo, Regis A u la Coelestis, electa est ad salutem ... » (P L
12, 1 1 7 5 ) . N om en Maria, a D eo inspiratum , significat « D eus ex genere meo »
(De Instit. Virg., P L 16, 313).
2. De Prophetiis et figuris B. M. V. Praenuntiatur B. V irgo in Protoevangelio
seu G en. 3, 15 (P L 16, 1400-1401), in V irgin e paritura Em m anuelem , Is. 7, 14,
(e. g. Expos. in Luc., lib. II, n. 15, et 1, 7, n. 10, Ballerini, II, 40 et 192) in virga
e radice Jesse, 3 Is. 11, 1 (De Spir. S ., lib. 2, c. 5, n. 38; P L 16, 750-751), et in
prophetia M icheae 5, 2 (P L 16, 460).
Allusiones im plicitas ad B. V irginem videt in historia populi electi, et in qu i­
busdam personis V . T . (Eva, Sara, M aria, soror M oysis) et in quibusdam rebus
snubes levis, colum na nubis, arca, hortus etc.). 3

1 Etiam C am p an a scribebat: « Per riguardo alla Psicologia di M aria, questa gloria spetta
1 S an t'A m b ro gio il quale inoltran d osi per il prim o, senza alcun anteriore esem pio in questa via,
i l frugò con sì attenta diligen za, che vi fece scoperte rim aste definitive e la percorse tanto a d ­
dentro, da togliere pressoché og n i speranza di poterlo oltrepassare. Si potrà variare i te rm in i
«felle espressioni od inquadrare l ’argom ento in altri schem i etici o psico logici; si p otran n o sv ii o p a r e più am piam ente le con sid erazion i che il Santo D o tto re accenna a p p e n a ... oppure si
p u - in n o tin gere con penn ellate di più caldo colore e di più im pressionante effetto; ma gettare
iaae più schietta, più originale, più rivelatrice, d i quanto egli fece, lo crediam o im po ssibile »
;rr C am pan a, o. c., p. 72).
1

Radix, fam ilia Iudaeorum ; V irga, M aria; F los M ariae, C hristus ... qu i foetorem m u n collu vionis abolevit et vitae aeternae odorem in fu d it » ( P L 15, 712 ).

* < Q uam p ulchra illa quae de M aria prophetata su n t. Si tam en, adverte, non m em bra
carporis, sed m ysteria generationis eius intendas. D ic itu r en im ad eam ... U m b ilicu s tuus crater
n —--rilis. non deficiens m ixto; ven ter tuus sicut acervus tritici, m u n iti in te r lilia (C a n t. V I I ,
i

; . V ere alvus ille M ariae crater torn atilis in quo erat Sapientia quae m iscu it v in u m suum
* n c . , IX . 1): in deficientem cogn ition is piae gratiam divin itatis suae p len itu d in e m inistrans ...

jxx

V irgin is utero sim ul acervus tritici et lilii floris gratia germ inabat et liliu m ... Sed quia

Aegrao acervus est factus de u no grano tritici, com p letu m est illu d p ro ph eticum . E t con valles
«ei,—.iib u n t frum en to (Ps. L X I V , 14), quia gran um illud m ortu u m p lu rim u m fru ctu m attu lit.

! 32

S. AMBROSIUS

3. De divina maternitate. Fuse in suis operibus factum divinae maternitatis,
naturam, convenientiam nec non excellentiam exponit. Prim us, inter Latinos,
nomine « M ater D ei » utitur. T itu lu s iste fundatur sive in identitate personae in
C hristo (subsistentis in duabus naturis) sive in vera maternitate physica humana
M ariae relate ad Christum hominem . B. Virgo, iuxta S. Am brosium , est directe
M ater hominis; at, unitas Personae in Christo (ab Ipsa nato) illam constituit eo­
dem tem pore M atrem D ei, cuius dignitatis plene conscia fuit. F ilius eius est
suprem um gaudium et suprem us honor pro Ipsa. Iure scribit Pagnamenta: «È
intorno a questa verità della Fede che una volta ancora com pete ad Am brogio
nella M ariologia un posto di precedenza: nessun Padre, prim a d ell’Efesino, svi­
luppò con tanta am piezza e frequenza, con argomentazione più variata e strin­
gente la dottrina sul som m o privilegio della Benedetta fra le donne; nessun Padre
prim a d ell’Efesino ebbe nella discussione tale influenza, quale il Patrono della
chiesa di M ilan o» (o. c., p. 305).
4. De perpetua virginitate Deiparae. « L a perpetua Verginità di M aria —
scribit Pagnam enta — è il punto centrale e l ’idea madre di tutta la M ariologia
Am brosiana » (o. c., p. 133). Plus quam 288 vicibus nomen Virgo in suis operi­
bus authenticis apparet. E t revera S. A m brosius quaestionem pluries (praesertim
in opere D e Institutione Virginis et Sanctae M ariae Virginitate perpetua) in suo
triplici stadio (ante, in et post partum ) sive in com m uni sive in particulari expo­
suit. H uius m iraculi, quod T rad itio ad Apostolos ascendens testatur, sive factum ,
sive possibilitatem , sive summam convenientiam ostendit. D e voto virginitatis
non loquitur. « Q uantunque egli (Am brosius) non abbia scritto u n ’opera a parte
e chiusa per sè sulla “ V e r g i n i t à M a r i a n a ” , l ’azione sua per l'esaltazione di
un tale privilegio della D eipara è im ponente, perseverante, conquistatrice. A
volte s ’occupa direttam ente della difesa di una tale dottrina e della sua propa­
ganda; a volte è em inentem ente apologetica, didattica, parenetica.
« L ’im portanza che S a n t’A m brogio dava al D ogm a della Perpetua Verginità
di M aria è capitale. L ’Apostolo* M ilanese della verginità non ne ha illustrato sol­
santo il senso m orale e la sua altissima portata, m a ha pure insistito m olto sull ’aspetto dogm atico di questa prerogativa mariana, perchè in concreto fin dai
tuoi tem pi essa era divenuta il criterio pratico della D ivinità di C risto » (o. c.,
p. 221). E t prof. Cam pana scribebat: « Il m erito non piccolo del Santo di M ilano
si fu di aver contribuito in una misura, che non gli può essere contesa da nessun
altro, a condurre al suprem o fastigio una costruzione che aveva già trovato in via,
anzi in un buon punto di form azione. V i contribuì illustrando il grande privile­
gio della Benedetta fra le donne sotto tutti i possibili aspetti e liberandolo da
tutte le om bre che per qualche parte ancor lo velavano; vi contribuì infine con
E x ilio ergo utero M ariae diffusus est in h u n c m u n dum acervus tritici m u n iti in ter lilia, quando
natus est ex ea C hristus ... » (D e Instit. vir., cc. 14 -15 , n n . 87-94), ( B a l., IV , 337-338); M ig n e ,
P L 16, 341, 342).

S. AMBROSIUS

qijel suo m irabile e indefesso apostolato che fu una delle sue più spiccate caratte­
ristiche, per sviluppare e m oltiplicare le vocazioni di coloro che abbracciavano lo
stato di volontaria e perenne verginità, ai quali poi non mancava mai di proporre
com e supremo, incantevole m odello M aria » (1. c.).
S. Am brosius verum matrimonium, virginale tamen, adm ittit inter B. V irg i­
nem et S. Ioseph, iam ante Annunciationem existens, ad famam Virginis tuendam
et ad m ysterium diabolo celandum. M atrim onii enim essentia, iuxta S. A m b ro ­
sium, in ipso contractu, non vero in consumm atione consistit. M atrim onium istud
figura fuit connubii Christi cum Ecclesia (cfr In Luc., lib. II, n. i , P L 15 16331634)-

b) D E B . V I R G I N E C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D H O M I N E S .
1. De mediatione B. M. V. « Secondo A m brogio — scribit Pagnam enta — la
M adonna prende un posto singolarissim o nel piano e nel com pim ento della Re­
denzione. L a M ediazione e la Corredenzione universale di M aria sono attestate
da lui con frequenti e svariati accenni, e in questo, per quanto ci consta, egli su­
pera tutti g li scrittoci ecclesiastici precedenti» (o. c., p. 11). « È jm erito incontesta­
bile di A m brogio di essersi addentrato così profondam ente per il prim o n ell’at­
tuale questione » (ibid., p. 309).
a)

B. Virgo est mediatrix reconciliationis seu c o r r e d e m p t r i x . Q uam vis titulus

« Corredem ptrix » in scriptis S. Am brosii non inveniatur, res tamen per titulum
significata clarissime invenitur. S. Am brosius, saepe et fusiori m odo quam P a­
tres et scriptores qui ipsum praecesserunt, com parationem instituit inter Evam
et Mariam, operi funesto Evae, opus beneficum M ariae opponens ». « Per m u­
lierem stultitia: per Virginem sapientia» (P L 15, 1698). h N am sicut peccatum a
m ulieribus coepit, ita etiam bona a m ulieribus inchoantur, a M aria quae nescit
errorem » (P L 15, 1643;. «Per m ulierem cura successit: per Virginem salus eve­
nit» (P L 16, 173). « M u lieris lapsum partu Virginis solvit» (P L 16, 359). « Q u id
egisti, diabole, ut absconderes lignum (Crucis) nisi ut iterum vincereris? V icit
te M aria quae genuit trium phatorem ... Fem inam visitaverat Christus in M aria.
Visitata est M aria ut Evam liberaret » (P L 16, 1463, 1465). Im o, in Ep. ad E ccle­
siam Vercellensem , opponit M ariam nedum Evae sed etiam Adae: « Per virum
autem et m ulierem caro eiecta est de Paradiso. P er Virginem iuncta est D eo »

P L ib , 1249, I2 5 0)Explicite asserit A m brosius quod B. V irgo operata est m undi salutem et
< concepit redemptionem universorum ». Iamvero, concipere « redemptionem unitersorum » quid amplius innuere videtur ac concipere Redemptorem universorum :
iic it enim actionem immediatam (quam vis subordinatam ) relate ad ipsos redem ­
ptas, non vero actionem mediatam (per Redem ptorem ). Insuper, operari « salu­
tem m undi » universalitatem actionis aperte significat.

S. AMBROSIUS

*34

Cooperatio igitur B. V irginis, iuxta S. Am brosium , fuisse videtur universalis
et immediata.
N ec om ittit S. A m brosius partem habitam a B. Virgine in M onte Calvariae.
« F ugien tibus A postolis, ante C rucem stabat, et p i i s spectabat o c u l i s F ilii vu l­
nera; quia e x p e c t a b a t non Pignoris m ortem , sed m u n d i s a l u t e m . Q uia cogno­
verat per F ilii m ortem m undi redemptionem , aula regalis etiam sua morte pu­
tavit se aliquid p u b l i c o a d d i t u r a m u n e r i » (P L 16, 1270). Quam vis vero « Iesus
non egebat adiutore ad redem ptionem omnium », tamen « s u s c e p i t a f f e c t u m
p a r e n tis

», i. e. suscepit oblationem compassionis a M atre peractam pro redem­

ptione omnium .
Attam en, B. V irgo est Corredem ptrix per Redemptorem. Scribit enim: « N ec
m irum si D om inus redem pturus m undum , operationem suam inchoavit a M aria;
ut per quam , salus om nibus parabatur, eadem prima fructum salutis hauriret ex
pignore » (In Luc., lib. 55, n. 17; P L 15, 1640).
b)

B . Virgo est M ediatrix vitae supernaturalis seu m a t e r h o m in u m . Scrib

enim : « V irgo genuit m undi salutem, V irgo peperit vitam u n iversoru m ... Itaque
in Virgine Christus reperit quod suum esse vellet. Q uod sibi omnium D om inus
assum eret, per virum autem et m ulierem caro eiecta est de Paradiso, per virgi­
nem iuncta est D eo » (Ep. 63, Vercellensi Ecclesiae, n. 33, Ball., V , 563; P L 16,
1249).
« Due espressioni vigorose balzano subito fuori dal testo citato: La Vergine genera
la salute del mondo: dà in luce la vita universale! Se tali detti, mirando allo stile oratorio,
si potrebbero riferire alla sola Divina Maternità, in senso ovvio e naturale dicono qual­
che cosa di più, soprattutto se li si confronta con altri passi nei quali Sant’Ambrogio dice
che Maria generò l’Autore della salute e della vita. Qui Maria non solo partorisce l’Autore, ma la stessa salvezza, la stessa vita soprannaturale della Grazia. Le parole espri­
mono l’azione diretta, quantunque subalterna della Madonna sulla Grazia nel suo senso
più ampio e sopra tutti gli uomini.
«Nè siamo noi che rivolgiamo l’intenzione di Ambrogio al nostro assunto. Egli
stesso nel seguito ha cura di dichiararci in termini inequivocabili quale sia la sua mente.
Dice che Cristo cercò nella Vergina quello che fosse suo; quello che il Signore univer­
sale voleva assumere e appropriarsi. Ora evidentemente non era la pura e sola carne
fisica e l ’umanità sua propria individuale che Gesù intendeva appropriarsi nell’unità
della Persona, ma ancora in essa tutta la carne, tutta l’umanità in certo qual modo. Lo
chiama “ S i g n o r e u n iv e r s a l e ” , “ O m n i u m D o m in u s ” , di tutti, cioè di tutti quelli
che voleva far suoi: Quod suum esse vellet, quod sibi assumeret.
« M a con evidenza ancora maggiore ciò appare dalle ultime parole: “ Per un uomo
e una donna la carne fu scacciata dal Paradiso, per una Vergine fu unita a Dio! ” Forse
che anche la purissima Carne di Gesù fu scacciata dal Paradiso? Eppure qui si dice che
quella carne che era stata scacciata per causa di Adamo e di Eva, fu unita a Dio dalla
Vergine. Quando, dove, come fu unita da questa Vergine, se non quando dal suo seno
immacolato produsse il Cristo? Ciò vuol dire che per l’azione materna della Santissima

S. AMBROSIUS

I 35

Versine non solamente si unì a Dio la Carne individuale di Gesù Cristo, ma altresì in
essa e per essa tutta la carne, tutta l’umanità in essa rappresentata ed abbreviata.
Si tengano presenti gli insegnamenti di San Paolo sulla meravigliosa dottrina del
Corpo Mistico di Cristo e il fine principale dell’incarnazione e allora se ne vedrà l ’appiicazione nelle parole di Ambrogio, dove dice che dalla Vergine e per la Vergine si
unisce tutta la carne.
Ebbene questa azione materna della Madonna è vera m e d ia z io n e e assolutamente
u n i v e r s a l e ; si estende a tutta la carne e a tutta l ’umanità, che Cristo facendosi uomo
nel seno di Maria si assume, addossandosene i delitti, per lavarli nel Sangue tratto da
Maria. E in questa salute del mondo, in questa universale vita sta tutta l'Economia della
Grazia, sulla quale dunque Maria ha, secondo Ambrogio, un’azione d ’influenza diretta,
immediata ed efficace.
Non si tratta soltanto di una influenza mediata o remota, in quanto Maria è Madre
di Cristo, dal quale come da fonte ci è derivata tutta la grazia: le parole del Santo dicono
ben di più; nè si restringono a un parziale o particolare potere nella concessione di grazie
speciali: ciò che compete a tutti i Santi e quindi non sarebbe un singolare privilegio della
Benedetta fra le donne. No! Le parole di Ambrogio dicono I’u n i v e r s a l e m e d ia z io n e d i
M a r ia , sia in r a p p o r t o a l l a g r a z ia , sia in r a p p o r t o a i s o g g e t t i c h e l a r ic e v o n o »
( P a g n a m e n t a , o.

c., pp. 333-335).

Consideretur i nsuper textus: « E x illo utero M ariae effusus est in hunc m un­
dum acervus tritici » (P L 16, 341, 342).
« La ragione di questo mistero -— iure animadvertit Pagnamenta — è sempre l’iden­
tica: la nostra ineffabile unione e incorporazione in Cristo Gesù. Spuntando il primo
chicco, il frumento si moltiplica a mucchi, perchè in quel chicco era rinchiuso tutto il
frumento. E quindi l ’azione materna di Maria non ricade soltanto sul primo grano, ma
su tutta la mèsse. E poiché questa mèsse è la totalità degli eletti e pure di tutti gli uo­
mini in quanto ricevono la grazia, ne deriva che Maria è la Madre degli uomini e della
Grazia » (o. c., pp. 346-347).
In m onte Calvariae vero, iuxta S. Am brosium , haec spiritualis maternitas
M ariae fuit solem niter a Christo cruci affixo proclamata. Scribit enim in Ep. ad
E ccl. V ercell.: « M aria, M ater D om ini, ante Crucem F ilii stabat. N ullus m e hoc
docuit, nisi S. Ioh. E v. ... qui docuit quod alii non docuerunt, quem adm odum in
Cruce positus M atrem appellaverit, pluris putatis quod V ictor suppliciorum pie­
tatis officia M atri exhibebat, quam quod Regnum coeleste donabat. N am si re­
ligiosum est quod latroni donatur venia, m ulto uberioris pietatis est quod a F ilio
M ater tanto affectu honoratur. Ecce, inquit, filius
stabatur de Cruce Christus, et inter M atrem atque
officia. C o n d e b a t D o m i n u s non solum p u b l i c u m ,
m e n t u m et hoc eius testam entum signabat Ioh.,

tuus ... Ecce M ater tua. T e ­
D iscipulum dividebat pietatis
sed etiam dom esticum t e s t a ­
dignus tanto testatore testis.

Bonum Testam entum non pecuniae, sed vitae aeternae, quod non atramento
scriptum est sed Spiritu D ei vivi qui ait: L in gua mea calamus scribae velociter
scribentis » (P L 16, 1270).

S. AMBROSIUS

Circa quae verba iure animadvertit Pagnamenta: « S. Ambrogio, dopo aver fatto
notare come Giovanni sia stato colpito dalla grande pietà filiale di Gesù verso la sua
Santissima Madre, osserva che, affidandogliela, Cristo non solo gli commetteva la Madre
come un deposito privato; nè soltanto lui ne diveniva il figlio in forma privata, ma pre­
cisamente distingue quel che riguarda Giovanni personalmente e individualmente “ T e ­
stamentum domesticum ” da quello che in Giovanni rappresentativamente si riferisce
a tutta l’umanità: “ Testamentum publicum
« Più che alla pubblicità nel modo di promulgazione o manifestazione, il pensiero
ambrosiano mira alla pubblicità e universalità dell’oggetto designato nella Persona di
Giovanni, come rappresentante dei figli tutti di Maria in quell’istante. Della prima
pubblicità non può trattarsi, giacché pochissimi erano vicini alla Croce e non potevano
dunque udire e del resto tutta la scena ha intimissimo carattere. Dunque l’aggettivo:
“ pubblico ” si riferisce ai destinatari del provvido e caritatevolissimo Testamento D i­
vino; destinatari rappresentati nella persona di Giovanni, e Ambrogio vede nella ma­
nifestazione di un tale Testamento proclamata splendidamente dal Figlio agonizzante
la Maternità spirituale della Madre sua su tutti gli uomini, per i quali tutti Egli sta per
morire.
« Sant’Ambrogio prosegue: “ Un buon Testamento, non di danaro, ma di vita eterna
alla quale per la Grazia si perviene; essendo la Grazia l’inizio della Gloria; quella Grazia
che tutta ci viene da Maria ” , come sì ripetutamente Ambrogio aveva affermato in altri
luoghi. “ Testamento, scritto non con l ’inchiostro, ma con lo Spirito del Dio vivente,
che dice: la mia lingua è come penna che scrive velocemente ” . E anche a questo Spirito
Divino è resa possibile la venuta in noi per Maria, secondo il nostro Santo che la pro­
clama “ Olla ardente che tutti accende del fuoco dell’eterno Spirito ” » (o. c., pp. 365366). 1
M aternitas ergo spiritualis B. M . V . a S. Am brosio in doctrina Paulina cor­
poris m ystici, cuius Christus est caput, fundatur. Per M ariam , enim , Christus
factus est C aput universale humanitatis, et ideo M aria, physice Christum gene­
rando, spiritualiter nos omnes (membra Christi capitis) generat. jQuapropter ma­
ternitas spiritualis erga homines in maternitate divina erga Christum fundatur.
c)
Virgo est M ediatrix seu d i s p e n s a t r i x g r a t i a r u m . S. A m brosius omnes, in
persona virginum , invitat ad gratiarum pluviam a B. Virgine petendam, quae
gratia V irginis num quam deficit, quia quo m agis effunditur eo magis redundat
(De Instit. Virg., c. 13, nn. 81-86, P L 16, 339-340). Causa vero potentis inter­
cessionis V irgin is M ariae in hoc invenitur quod ipsa F iliu m D ei genuit (ibid.,
P L 16, 328). 2
1 N u p e r E usebius M . Vism ara

S. S. (in art. Jl testamento dei Signore nel pensiero di

S . Ambrogio e la M aternità di M aria S S . verso g li uomini. N o te storico -critico-d o gm a tich e,
in Sa.lesio.num, 7, 1945, 7-8; 97-143) con atus est dem on strare d o ctrin am a Pagnam enta et a
n obis expositam n o n clare erui ex textibu s S. A m b ro sii. N o n v id e tu r tam en n obis hoc su fficien ter probasse.
2 T e x tu s E p . 4 1, S oro ri, n. 6, P L 16, 1162, agit n on iam de B. M aria V irgin e, sed de
M aria M agdalen a. E t ideo n ihil probat.

S. AMBROSIUS

*37

c) DE B. VIRGINE C O N SID E R A T A I N SEM E TI PS A.
i . De perfectione animae B. M. V. S. A m brosius a B. V irgin e quodlibet pec­
catum, etiam levissim um excludit. Scribit enim: « M aria quae nescit errorem »
P L 15, 1643): « V irgo per gratiam ab omni integra labe peccati » (P L 15, 1599).
Q uidam in hisce verbis indicatam vident etiam Im m aculatam Conceptionem .
Insuper B. Virginem tamquam exem plar om nium virtutum vividissim e exhibet
P L 16, 220). Exclam at: «Q u id splendidius ea quam Splendor elegit?» (1. c.).
Ipsa digna fuit ex qua D ei F iliu s nasceretur » (P L 16, 221).
In B. Virgine fuit charisma prophetiae (P L 16, 1627).
<
S. A m brogio — scribit Pagnamenta — ha il m erito incontrastato di aver
c e r t o la via ad uno studio profondo, integrale, vividissim o della bellezza m orale
i t i La Regina d ell’universo. Il prim o che lo seguirà in questa felice e feconda anasarà il suo grande discepolo Agostino » (o. c., p. 484).

De perfectione corporis B. M. V. A d castissimam pulchritudinem corporajgr» alludere videtur cum dicit: « Cuius tanta gratia, ut non solum in se virginigratiam reservaret, sed etiam his quod viseret integritatis insigne conferret »
P L 16, 233). N obilem M ariae originem ex regali stirpe D avidica affirmat (P L
i r . 6S0 et alibi).
3.
De morte et resurrectione B. M. V. S. A m brosius, prim us post S. E pipha■iam, de morte B. M . V . explicite agit ( P a g n a m e n t a , o. c., p. 11). A dm ittit B.

T — lnem mortem subiisse, non tamen « corporalis nece passionis, non enim anit ü sed corpus materiali gladio transverberatur » (P L 15, 1656). D e Assum ptione,
ie r o . S. Am brosius explicite non loquitur. Attam en, prout anim advertit Cam paL
egli ha delle espressioni dalle quali forse si può fare di lui, a fri di logica,
m assertore dell'Assunzione. S. Am brogio pensa che se M aria fosse morta sul
Ziilvano insieme col Figlio, sarebbe poi anche risorta insiem e con L u i. Analiz3Bidio infatti i sentimenti che Ella provava ai piedi della Croce, scrive di L ei:
*

sczva li per morire insieme col Figlio, sperava pure di risorgere con Lui, conscia

àeL — itero di aver generato quello che sarebbe risorto da morte. M ater se perse~ir r ~ offerebat... sin vero ut cum F ilio moreretur, cum eodem gestiebat resurgere,
wm samara mysterii, quod genuisset resurrecturum (De Inst. virg., c. 7). E posto che
ntL pensiero di S. Am brogio M aria avesse appunto morendo sul Calvario il di­
c c o ad una pronta ed im mediata risurrezione, con qual fondam ento credere che
ï

S zrto D ottore abbia ritenuto che un tal diritto fosse andato perduto negli

a rrr C h 'E lla visse superstite al Figlio? A d ogni modo abbiamo qui, fornitaci dal
D k j T C M ilanese, una buona ragione di convenienza per l ’Assunzione. M aria
risorgere, perchè M adre del R esurretturo! » (cfr A . c. in M aria nel Dogma,

S. ZENO VERON.

138

d) DE C U L T U B. M. V.
N em ini, iuxta H arnack, sicut S. Am brosio, m elius convenit titulus Patroni
cultus M ariani (Lehrbuch der Dogmengeschichte, ed. 2, A ufl. 3, S. 488). E t iure
quidem . S. Am brosius enim cultum V irginis sive sub respectu venerationis, sive
sub respectu im itationis, sive sub respectu invocationis magno animi ardore prom o­
vit. Relate ad venerationem exclamat: « Q uis non honorabit tot virginum Matrem?
Q uis non venerabitur A u la Pudoris? » (P L 16, 359). Relate ad imitationem haec
asserit: « Q u idq uid egerit disciplina est)-; « T a lis enim fuit M aria ut eius unius
vita om nium sit disciplina »; « Ergo sancta M aria
(De Virginibus, lib. II, c. 2, n. 9, 15; c. 3, n. 19; P L
invocationem legantur cap. I et II libri De Virginibus,
Virginis, nn. 86-88, P L 16, 339-340. B. V irgo tamen

disciplinam vitae inform et »
16, 221, 222, 223). Relate ad
nec non cap. X I I I De Instit.
non est colenda cultu latriae,

quia « M aria erat T em plu m D ei, non D eus T em p li. E t ideo ille solus adorandus,
qui operabatur in T em plo (i. e. Spir. S.) » (De Spir. Sancto, 1. III, c. 11, nn. 79 ,
80; P L 16, 829).
2. S. ZENO, Ep. Veronensis ( t c. 372)
Fu it natione Africanus. Contra haeresim arianam et ethnicism um reflorescen­
tem strenue decertavit. Reliquit 93 tractatus seu sermones, rethorica arte com ­
positos (P L 11, 353 sq.).
a) De maternitate divina. Explicite asserit: « anus (i. e. Elisabeth) peperit
angelum , et V irgo D eum » (lib. II, tract. 7, P L 11, 411). « D eus, D ei Filius, tem ­
pore constituto, dissim ulata interim maiestate, ab aetherea sede profectus, in prae­
destinatae V irgin is tem plo sibim et castrametatur, quibus latenter infunditur in
hominem gigniturus, ibidem que salvo, quod erat, m editatur esse, quod non
erat, ... M ariae superbus em icat venter, non munere coniugali, sed fide, Verbo,
non semine. D ecem m ensium fastidia nescit, 1 utpote quae in se Creatorem m undi
concepit; parturit non dolore, sed gaudio. M ira res: exultans exponit Infantem
totius naturae antiquitate m aiorem » (L ib. II, tract. 8).
b) De perpetua virginitate Deiparae. Praeclarum testim onium habetur: « O
m agnum sacram entum ! M aria V irgo incorrupta concepit, post conceptum V irgo
peperit, post partum virgo perm ansit » (L ib. I, tract. 8). Testim onium hoc m a­
xim i faciendum est, eo quod nem o ex Patribus S. Zenone antiquioribus formula
adeo praecisa et hodie com m uniter adhibita, usus esse videtur.
c) De cooperatione ad redemptionem. In ìib. I, tract. II, n. 8-9, exclamat:
« O charitas ... o quam potens! N ih il habet qui te non habet. T u D eum in ho­
m inem dem utari v o lu is ti!... T u virginali carceri novem m ensibus religasti. Tu
1 H abetu r hic evidens aliusio ad illud V irg ilii: « ... M atri — ■longa decem tulerant fastidia
m enses » (E c l o g IV , 51).

S. GAUDENTIUS BRIX.

• 39

E^ûw. in Claria redintegrasti. T u Adam in Christo renovasti. T u sacram crucem
i r -alutem perdito iam m undo providisti. T u mortem D eum mori docendo va­
cuasti (P L i i , 277 ss.). In libro vero II, tract. V I I , n. 4 de Elisabeth conceptu
« de M ariae conceptu agens, haec scribit: « Exultate, foeminae, prom otionem
vestri sexus agnoscite. C u lpa deleta veteri, ecce per vos iungim ur caelo: anus
enim peperit Angelum , et V irgo D eum » (P L 11, 411).
A lib i (lib. II, tract. 13, n. 10) asserit quod vulnus m ulieris (Evae), dum de
V irgin e nascitur, Christus curat.

3.

S. GAUDENTIUS Ep. Brixiensis ( f p o s t 405)

Pauca de ipso cognoscuntur. C irca a. 370, peregrinationem instituit in O rien­
tem (P L 20, 962 et sq.). C irca a. 387 electus est Episcopus Brixiensis. F u it ami­
cus S. Am brosii. Collectionem 21 sermonem reliquit (P L 20, 827-1002), quorum
tuthenticitas a F . M arx im pugnata (in Proleg. editionis S. Philastrii, 1898, p. vu),
frm ite r propugnata fuit a Chr. K nappe (in Programme du gymnasium Caroliti
iO snabruck, 1908).
In serm onibus istis, et praesertim in serm. 8, 9 et 13, praeclarum invenitur
testim onium de V i r g i n i t a t e D e i p a r a e . Scribit enim: « Sed dicat fortasse aliquis
parvae fidei, ac parum prudens, virginem quidem M ariam non ex viro conce­
pisse Christum , sed a Spiritu Sancto ...; nato tamen Christo virginem dici ultra
3SOC posse quam constet edidisse partum ... Si credim us conceptum Virginis,
credere debemusj et partum : utrum que im possibile videtur hom ini, sed om nipo­
tentiae divinae parvum . Q uid enim D eo m agnum (ut omittam sublim iora eius
xpera.) qui ex nihilo fecit terram, et de terrae lim o carnem, et de carne viri fem it.z~ : ... et tu non vis, ut eum qui haec operatur, integra V irgo filium recognoscat?
Q u i sine corruptela matris conceptus creditur, cur non etiam sine corruptela edi­
tus praesumatur? Incorrupta virgo peperit, quod intacta V irgo concepit. Integri­
tatem nascendo violare non potuit, qui venerat redintegrare naturam » (Sermo 9,
P L 20, 899-900). U ltim a verba rationem veluti theologicam constituunt. Confennxt enim hoc m iraculum ex eo quod Iesus, ianuis clausis, ingressus est do­
mum ubi erant Apostoli' (1. c.). E t concludit: « divino partu sic cepit esse m a­
ter. ut virgo sacratior perm aneret » (1. c.). Et in sermone 13: « ita D eum et hom m em , quem pudico utero gestaverat, edidit, ut apud incorruptam tanti nominis
m itre m, post divinum partum gloriosior integritas permaneret. D ivinum recte
i x m u s partum , quia D eus est iste qui per Virginem natus in carne est » (P L

».

934).1
1 N otatu digna est singularis explicatio illo ru m verborum : « V in u m non h a b e n t... quid

Tzzr- et tib i, m ulier? N o n d u m v en it hora m ea» (Io ., 2). D om inu s, iuxta ipsum , locutus esset
içrrrr^aliter, in m ysterio; ageretur nem pe de vino Spiritus S a n cti, quod tan tum m odo post pas* c c < m et resurrectionem , n on antea, dari debebat: « Q u apropter et ipsa beatissim a, agnito

140

PRUDENTIUS

4. A U R E L IU S P R U D E N T IU S C L E M E N S (348 - p o s t 4 0 5 ) 1

Postquam « foedavit iuvenem nequitiae sordibus et luto », cum « nix capitis »
de salute animae curanda ipsum admoneret, ex H ispania Rom am petiit m artyrum que sepulcra invisit. F u it vir piissim us et orthodoxiae catholicae ardore suc­
census. Anno circiter 405 collectionem carm inum in septem libris edidit.
Stili elegantia ac suavitate, om nium poetarum Christianorum praeclarissi­
mus fuit, adeo ut Horatio comparari m eruerit ( A p o l l . S i d o n . , lib. 2, ep. 9; cfr
P L 50-60). L o ci vero M ariani in poëm atibus Prudentii dispersi, collecti inve­
niuntur in Summa Aurea B o u r a s s é , t. 5, coli. 577-782.
a) De maternitate divina. Postquam de m uneribus m agorum verba fecit, haec
canit: « M iratur G enitrix tot casti ventris honores, — Seque D eum genuisse h o ­
m inem , Regem quoque sum m um » (apud B o u r a s s é , 1. c., coi. 182). B . V irgo
dicitur meruisse « edere D eum » (1. c. coi. 780).
A sserit errorem esse tenere quod Deipara corde
(PL. 59 454).

non vero utero

concepit

b) De virginitate Deiparae. « Innuba V irgo — nubit Spiritui, vitium nec sentit
amoris. Pubertas signata manet, gravis intus, et extra ■
— • incolum is, florens d e
fertiliiale pudica. Iam M ater, sed V irgo tamen; maris inscia M ater > ( B o u r a s s é ,
1. c., coi. 776).
c) De cooperatione ad redemptionem. Pro Prudentio, m ulier Protoevangelii
(Gen. 3, 15) est M aria. L eg it insuper « ipsa conteret caput tuum » non vero « ipse »
aut x ipsum ». Ita enim canit in Cathemerinon, 3, vers. 121:
Conscia culpa Deum pavitans — Sede pia procul exigitur — Innuba femina quae
fuerat, — Coniugis excipit imperium, — foedera tristia iussa [pati.
Auctor et ipse doli coluber — illectitur improbus, ut mulier — colla trilinguia calce
terat, — sic coiuber muliebre solum — suspicit, atque virum mulier.
Ecce venit nova progenies, — Aethere proditus alter homo, — non luteus, velut ille
prior, — sed Deus ipse gerens hominem, — corporeisque carens vitiis.
Fit caro vivida, sermo Patris. — Numine quem rutilante gravis — non talamo, ne­
que iure tori, — nec genitalibus illecebris — intemerata Puella parit.
Hoc odium vetus illud erat, — Hoc erat aspidis, atque hominis — digladiabile dissi­
dium, — quod modo cernua femineis — vipera proteritur pedibus.
Edere namque Deum merita, — Omnia Virgo venena domai — Tractibus anguis
responsionis huius p ro fu n d o m ysterio, in tellexit, n on su ggestionem suam praesentem asper­
n anter acceptam , sed secun du m illam sp iritu alem rationem in m ysterio tun c dilatam . C eterum
n um quam m andaret m inistris: Quodcumque dixerit vobis fa cite (Io. z). nisi S piritu Sancto post
partum d iv in u m plena, non solum responsionis C h risti virtu tem cognovisset, v eru m etiam fa ­
cien di ab eo tu n c ex aqua v in i u niversu m ordin em praevidisset. Q uid enim lateret Sapientice
m atrem , capacem D e i, aedem dignissim am tantae virtutis? » ( P L ao, 901).
1 R o d rìg u e z I., M ariologia en Prudentio, in Est. M ar. 5 (.9 4 6 ) 347-358.

S. HIERONYMUS

I4 I

inexplicitis — virus inerme piger revom it — gramine concolor in viridi (ibid., coli. 779780).

E x hoc hym no, associatio M ariae C hristo in inim icitiis et in trium pho supra
satanam evidentissim e apparet.
5. S. HIERONYMUS (349?-42o) 1
N atus est in oppido Stridone, in Dalm atia, circa a. 340-50. A nn o circiter 20
aetatis suae, Rom ae A elium D onatum gram m aticum audire coepit, et arti rethoricae operam dedit. A Paulino, Antiochiae Episcopo, circa a. 378, presbyter,
licet invitus, ordinatus est. A nno 382, una cum Paulino E p., propter schisma
Antiochenum , Rom am venit, ibique, usque ad a. 885 m unere veluti secretarii,
sub Dam aso Papa, functus est. A nn o 385, ob gravissimas persecutiones in ipsum
ab adversariis excitatas, in O rientem rediit, et anno 386 una cum Paula eiusque
filia Eustochio Bethlehem se recepit, ubi, sum ptibus S. Paulae, duo monasteria
am plissim a extructa fuerunt, unum pro viris, cui praefuit S. H ieronym us, et alium
pro fem inis, cui praefuit ipsa S. Paula. Ibi studio et scriptioni vacavit. A nno 419
vel 420 obiit.
S. H ieronym us nedum est « m axim us D octor in exponendis sacris scripturis »
(O r. M issae) sed est etiam «M axim us D octor Virginitatis perpetuae Deiparae».
A d illam enim defendendam, a. 383 librum scripsit D p perpetua virginitate B .
M a ria e ,2 contra H elvidium asserentem Ioseph ex M aria post Christi partum
prolem genuisse (P L 23, 183-206). D e eadem virginitate, per transennam, agit
etiam in 1. 1 adversus Iovinianum (P L 23, 211-338).
Sunt apocrypha: a) Epistula I X ad Paulam et Eustochium de Assumptione B .
M . Virginis (P L 40, 126-147) quae pertinet — iuxta P. M orin — • ad A m brosium
A u tp ertu m (j- 778); b) Epistola X de Assumptione Virginis M ariae (P L 30, 147150) quae pertinet ■
— iuxta quosdam criticos — ad Fulbertum Carnotensem
( f 1029); c) Epistola I de Nativitate S . Mariae (P L 30, 307-318); d) Epistola de
viro perfecto (P L 57, 939) quae pertinet — iuxta quosdam — ad S. M axim um T a u rinensem. Praecipua puncta M ariologiae H ieronym ianae sunt:
a)
Praedictio prophetica. M ariam videt a) in Virgine m atre Em m anuelis
(P L 23, 266) et b) in m uliere virum circumdatura, 1er. 2, 32 (P L 23, 267; et in
P L 24, 880-881); c) in porta clausa Ezechielis (P L 25, 430) 3
1 B ibliographia: D

e

Jo n ch e

H ., D e M arialeer van den H . Hieronymus, in Handelingen van

het Vlaamsch M aria-Congres te Brussel, 1921, I, pp. 190-207; N
Hieronymus, ihre Quellen und ihre K ritik , M ün ster, 1913.

ie s s e n ,

D ie Mariologie des hl.

2 C f r N i e s s e n , o. c.; V i l l e r , in Recherches de Science Religieuse, 1920, pp. 95 sqq.; C a s a m a s s a , in Leggenda Cattolica, 1920, pp. 226 sqq.

3 C irca in terp retation em hieron ym ianam n om inis
pp. 79-80.

M ariae c fr Marianum, t.

1 (1939),

142

S. HIERONYMUS

b) Maternitas divina. In Com m ent, in Ep. II ad T itu m , ad v. 2: « expectantes
beatam spem et adventum gloriae magni D ei et Salvatoris nostri, Iesu Christi »,
S. H ieronym us scribit: «M agnus D eus Iesus Christus Salvator dicitur, non primogenicus omnis creaturae, non verbum D ei et sapientia, sed Iesus Christus,
quae vocabula assum pti hominis sunt. N eque vero alium Iesum Christum , alium
Verbum dicim us, ut nova haeresis calum niatur, sed eum dem et ante saecula et
post saecula, et ante m undum et post M ariam , immo ex M aria, m agnum D eum
appellamus Salvatorem nostrum Iesum Christum » (P L 26, 586). -Dicit insuper:
« D e utero virginali generatus; D eus plasmavit in virginali utero Salvatorem»;
M aria « appellatur “ M ater V irgin is nostri ” » (cfr N ie s s e n , o . c ., 106). E t tandem:
« Si V irgo, D eum pariat » (P L 24, 110): quod Deiparae vel D ei M a tri evidenter
aequivalet.
c) Gratiae plenitudo: « D om inus atque Salvator a prim o patriarcha pervenit
ad virginem , quasi ad Iordanem, quae pleno gurgite fluens Spiritus Sancti gra­
tiis redundabat » (P L 22, 700). M aria iuxta S. H ieronym um est porta orientalis
nedum semper clausa sed etiam «sem per lucida « (Ep. 48, ad Pam m ach., n. 21,
P L 22, 510).
E t in hom iliis in Psalmos, applicans B. V irgin i verba ps. 78, 24 « in nube diei »
scribit: « Pulchre dixit, diei; nubes enim illa non fuit in tenebris, sed semper in
luce » (cfr M o r i n , Anecdota Maredsolana, t. 26, coi. 1049). In verbis istis om ni­
moda M ariae puritas (et im plicite etiam im munitas a peccato originali) asseritur.
Virginis puritatem ita extollit: <1 Propone tibi beatam M ariam , quae tantae extitit
puritatis, ut M ater D om ini esse mereretur » (P L 22, 422).
d) Origo davidica Deiparae. Iuxta S. H ieronym um , Christus est « iuxta car­
nem ex D avid; totum ir eo sancta M aria conferente, quidquid fuit ex stirpe D a ­
vid » (P L 24, 868). E t alibi: « Quaerat diligens lector et dicat: cum Ioseph non sit
pater Dom ini Salvatoris, quid pertinet ad D om inum generationis ordo usque ad
Ioseph? Cui respondebim us prim um , non esse consuetudinis Scripturarum , ut
m ulierum in generationibus ordo texatur. D ein de ex una tribu fuisse Ioseph et
M ariam : unde ex lege eam accipere cogebatur ut propinquam , et quod simul
censetur in Bethlehem ut de una stirpe generati » (P L 26, 24). Iam vero Ioseph
« filius D avid » in Evangelio appellatur. Ergo et B. V irgo, eius propinqua, erat
ex genere D avid
e) Perpetua Virginitas Deiparae.

« H elvidius ex aliquot sacrae Scripturae

testim oniis perperam intellectis, et duorum veterum Patrum , T ertu llian i scilicet
et V ictorini Petabionensis, auctoritatibus parum perpensis, librum com posuerat,
in quo illud probare contendebat, M ariam Virginem , postquam Iesum D ei F i­
lium nulla hom inis opera, sed Spiritus sancti peperisset, deinde ex Ioseph m arito,
com m uni caeterorum hom inum more, filios aliquot genuisse, qui Fratres D o ­
m ini appellantur in Evangelio. Quam insaniam ut fuco rationis aliquo obliniret,
novo errore cum ulavit: siquidem m atrim onio m inim e praestare virginitatem ef-

S. HIERONYMUS

H3

futivit, adductisque argumentis, imo mendaciis, probare conatus est. «Erat ille, ut
videtur, e populo vulgaris homo, rusticanus, et vix prim is quoque im butus lit­
teris, tam que obscuri nominis, ut quamquam Rom ae eodem ac H ieronym us tem ­
pore diversaretur, num quam de facie cognitus illi fuerit, qui albus, ut aiunt,
aterve esset, ignoraret ». « Eius libello H ieronym us rogatus a fratribus dem um
respondit, cum tamen facere distulisset, ne respondendo dignus ille fieret qui
vinceretur. Pedem igitur collaturus, excerptas singulas haeretici propositiones
ex ordine im pugnat, Scripturae locis, atque illo im prim is M att. i , 18, quo m a­
xim e adversarius abutebatur, expositis rite in eum sensum, ut D eiparam M ariam
continuo virginem perstitisse, neque edito Salvatore, virum unquam cognovisse,
quae catholicae Ecclesiae fides est, m anifestissime evincat. Eapropter titulum
libro
citur
mam
tum,

fecit, D e beatae M ariae Virginitate perpetua; qui rursum a G ennadio di­
in Corbeiensi codice, egregius et gratus libellus, in quo ostenditur beatissi­
M ariam G enitricem D om ini nostri Iesu Christi, sicut virginem ante par­
ita virginem permansisse post partum . Q uod veterum spectat auctoritatem,

satis habet de Tertulliano dicere, eum Ecclesiae hom inem non fuisse; sed V ictorinum Petabionensem eiusdem ac adversarius sententiae esse, pernegat: tum
seriem ait scriptorum infinitam com m overe se posse, atque opponere (P L 23, 191).
Conclusio vero libelli S. H ieronym i sic sonat: « Rethoricati sum us, et in m o­
rem declam atorum , paululum lusimus. T u nos, H elvidi, coegisti, qui iam E van­
gelio coruscante, eiusdem vis esse gloriae virgines et maritatae (AI. maritatas). Et
quia arbitror te veritate superatum, ad detractionem vitae meae et ad m aledicta
converti (solent enim hoc et m ulierculae facere, quae victoribus dom inis m ale
optant in angulis), illud dico praeveniens, gloriae m ihi fore tua convicia, cum eodem
quo M ariae detraxisti, ore m e laceres, et caninam facundiam servus D om ini pa­
riter et m ater» (P L 23, 216).
f)
Cooperatio ad redemptionem. B. V irgo est nova Eva (P L 22, 4086): « In
doloribus iugiter Eva parturiebat. Postquam vero virgo concepit in utero, et
peperit nobis puerum ... soluta m aledictio est. M ors per Evam , vita per M ariam ».
« ... ut quod D avid fuerat reprom issum , per Sanctam M ariam nobis restitue­
re tu r ... M em or fuit diabolus pristinae artis, quae A d a m aliquando decepit per
m ulierem , ita et hunc appetit per uxorem, aestimans quod sem per viros possit
per m ulierem decipere, non considerans quia unus per m ulierem deiectus est, et
nunc per m ulierem totus m undus salvatus est. In mente tibi venit Eva, sed con­
sidera M ariam : illa nos eiecit e paradiso, ista reducit ad coelum » (Analecta M aredsolana, 3, 92).
In Ep. 22, De cust. Virg. n. 105 (P L 22, 408): « Inveniebatur ut dixim us (i. e.
in V . L ege) in viris tantum hoc continentiae donum et in doloribus iugiter Eva
parturiebat. Postquam vero V irgo concepit in utero et peperit nobis puerum ,
« cuius principatus in humeros eius» (Is. 9, 6), D eum , fortem , patrem futuri sae­
culi, soluta maledictio est. M ors per Evam , vita per M ariam . Ideoque et ditius

S. AUGUSTINUS

144

virginitatis donum fluxit in feminas, quia coepit a fem ina ». L oco « ipse conte­
ret » — quae iuxta ipsum inveniebatur in textu hebraico — posuit: « ipsa conte­
ror ». Probabiliter hoc fecit sub influxu dogmatico, eo quod Christiana traditio
ia m tunc in muliere illa B. V irginem videbat. S. H ieronym us traditionis testis est;
ergo signiflcationem implicitam explicitam reddidit.

6. S. AUGUSTINUS (354~43o) 1
N atu s est Tagaste N um idiae a. 353, ex Patricio gentili et ex M onica christiana;
M adaurae et Carthagine in studium litterarum incubuit. A nn o 374 in M anichaeo­
rum sectam incidit. Rethoricam docuit Tagastae, Carthagine, Romae et tandem
M ediolan i, ubi a S. A m brosio, nocte paschali a. 387 baptizatus est. A nno 388 in
A frica m reversus est, ubi presbyter et postea Episcopus H ipponensis a. 395 or­
dinatus est. D ie 28 augusti anni 430, senio m orboque confectus, obiit, eiusque
corpus T ic in i nunc asservatur
« S. A u gu stin us Tertullian i fecundum ingenium, O rigenis amplissimam scien­
tiam et eruditionem , S. Cypriani sensum ecclesiasticum , m aiestatem S. Am brosii,
Basilii gravitatem , Aristotelem et Platonem, ingenium romanum cum graeco et
fervore punico in se conciliavit. Augustinus est vir sine controversia magnus.
Iure m erito “ m axim us orbis catholici magister ” vocatur. Solus Origenes cum
S. A ugustin o potest com parari quoad influxum, quem in posteros exercuit. Ex
S. A ugu stin o theologia m ediaevalis fere suam scientiam hausit » ( S t e i d l e , P a ­
trologia, p. 169).
M ariologia S. Augustini sat evoluta apparet, m ultaque praebet elementa in
va riis operibus dispersa. Tem poribus eius, ob evolutionem Christologiae, etiam
M ariologia evolvebatur. S. Augustinus prout ipsim et Protestantes fatentur (cfr
H a r n a c k , Lehrb. der Dogmengesch., t. 3, p. 217) nedum huic evolutioni obstitit,
ei m axim e favit.
Sunt tam en apocrypha aut saltem dubia: a) Sermo 20 de Nativitate Domini ad
Fratres in Eremo (P L 40, 1267-1268); b) Sermones 120-128 in N atali Domini (P L
39, 1984-2000);2 c) sermo 208 de Assumptione B . Mariae (P L 39, 2134-2137), qui
pertinet ad F u lbertu m Carnotensem vel ad Am brosium Autpertum ; d) Sermones
1 A

lvéry

A . , Mariologie Augustinienne, in Rev.

A ug., 1907, t. 11, pp. 70 5-719; C a p e l l e

B ., O . S. B ., Notes sur des textes de saint Augustin relatifs à VImmaculée Conception, in Mémoires
et Rapports du Congrès M arial tenu à Bruxelles, 8-11 sept. 1921, t. 1, pp. 84-92; C o p p e n s J .,
Augustinus M arialeer, in Handelingen van het Vlaamsch M aria-Congres te Brussel, 192 1, I, 208238; F r i e d r i c h P h ., D ie M ariologie des hl. A ug ., K ô ln , 1907; J u g i e , Immaculée Conception, in
D ict. de Théol. C a th., t. 7, co ll. 8812-885; P o r t a l i é , in D ict. de Théol. C a th., art. Augustin (S.),
t. 12, co ll. 2 371-2 375; P r o t i n , L a M ariologie de S . A ug ., in Rev. A ug ., t. 1 (190a), pp. 375-396.
3
S erm o 128 legitu r in lection ibu s II N o ctu rn i V ig iliae E piphaniae et Purificationis. A
P. M o rin trib u itu r S. F u lg en tio (533) aut A rn o ld o Iu v en i. Ideae tam en in ipso expressae ad
S. A u g u stin u m p ertin ent.

S. AUGUSTINUS

'45

193-195 de Annuntiatione Domini (P L 39, 2102 s s .) ;1 e) Sermones 13 1-139 in E pi­
phania Domini (P L 39, 2006-2018);/) Sermo 122 in N atali Domini (P L 39, 1989
pertinens — iuxta quosdam — ad M axim um Episcopum (c. a. 400); g) Sermones
369-372 de Nativitate Domìni (P L 39, 1655-1664); h) Sermones 373-375 de Epipha­
nia Domini (P L 39, 1664-1669); i) Sermo de Symbolo ad Cathecumenos (P L 40, 638668); 1) D e Assumptione liber unus (P L 40, 1140-1147); m) Epistula X de Assump­
tione Virginis M ariae (P L 30, 147-150) quae pertinent — prout iam dixim us —
ad Fulbertum Carnutensem ( f 1029); n) Cantici « Magnificat » expositio (P L 40,
1138-1142), infelix extractus ex tractatu com posito ab H ugone a S. Victore ( f 1140);
o) Hom iliae 1-9 de Expositione iti Apocalypsim B . Ioannis (P L 35, 2433-2460).
M ariologia augustiniana ad haec praecipua capita reduci potest:
a) D E B . V I R G I N E C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D D E U M .
1. De praedestinatione B. M. V. « Ideo V irginem m atrem ... quam eligeret
creavit, de qua crearetur elegit » (De peccatorum meritis et remissione, 1. II, cap. 24,
P L 44, 175). M un u s vero m aternitatis corredem ptricis, iuxta ipsum D ei con­
silium , optim e illustrat Augustinus. D eus, enim, iuxta ipsum , voluit Redem ­
ptorem ex V irgin e nasci non solum ut honoraretur uterque sexus (De agone
christiano, c. 22, P L 40, 303) sed etiam ratione magni cuiusdam sacramenti:
« H uc accedit m agnum sacramentum, ut quoniam per fem inam mors nobis
acciderat, vita nobis per fem inam nasceretur »;

et adiungit quod oportebat

ut diabolus ab utroque sexu vinceretur. Cooperatio igitur Virginis ad opus re­
dem ptionis, non est tantum m odo
prim aria D ei intentio.

consectarium

divinae

m aternitatis, sed est

2. De maternitate divina. Pluries illam affirmat ac laudibus extollit. « N atus
est d e u s ex fem ina « (De Trin., 1. V I I I , c. 5, n. 7, P L 42, 952. C fr De Genesi ad
litt. lib. imperj., c. I, n. 4, P L 34, 221; Serm . 186, n. 1, P L 38, 999). Ipsa est « M a ­
ter D om ini nostri Iesu Christi » (Speculum pecc., c. 7, 1. c., coi. 886); « Creatus est
de ea quam creavit » (Serm . 189, in N at. Dom., 1. c., coi. 900); «Efficitur subito
praegnans beata D ei Genitrix, et cuncta per saecula praedicatur hinc felix» (Ser­
mo 194, in Annunt. Dom., 1. c., coi. 916). — Contra quosdam haereticos «quos
cavendos praem onuit Apostolus », dicentes « quod Iesus non sit natus de M aria
Virgine, S. A u gu stin us respondet anim advertendo quod ille idem Evangelista
Ioannes in quo verba illa leguntur, scripsit: « Et erat ibi mater Iesu » (In Ev. Io­
annis, tract. 9, cap. 2, 1. c., coll. 881-883).
M aternitatem divinam extollit asserens quod M ater D om ini est « dignitas
terrae » (D e Genesi contra M anich., c. 24, 1. c., coi. 871).
1

Serm o 194 legitu r in festo N ativitatis B. V irgin is. Fragm enta huius serm onis in ve n iu n ­

tu r in Serm . 9 D e Annunt. qu i F ulb erto C arn otcn si aut A m b ro sio A u tp erto tribu itu r. In u tro ­
que p recatio litu rgica in ven itu r: « Sancta M a lia su ccu rre m is e r is ..." . C fr A g i u s A ., in The
Clergy R ev. 34 ( ; 944j ! 44 -4 x -

IO

146

S. AUGUSTINUS

b) D E B . V I R G I N E C O N S I D E R A T A R E L A T E A D H O M I N E S .
1. Cooperatio B. M. V. ad opus redemptionis. « S . A u gu stin a plus que tout
autre Père insisté sur le rôle incom parable de M arie dans la Redem ption ». Ita
C a y r É, in Précis de Patrologie, vol. I, p. 660.
In 1. De agone christia.no, 22, 24 (P L 40, 303): « H u c accedit m agnum sacra­
m entum ; ut quoniam per fem inam m ors acciderat, vita nobis per fem inam na­
sceretur: et de utraque natura, i. e. fem inea et m asculina victus diabolus crucia­
retur ».
In Serm one 21, c. 2 (P L 38, 335): « D ecipiendo homini propinatum est vene­
num per fem inam : reparando homini propinetur salus per fem inam . Com penset
lfem ina decepti per se hom inis peccatum , generando Christum ». « Salus nostra
facta est, cum fem ina concepit in utero carnem O m nipotentis » (Serm o 289, P L
38, 1308).
2. Maternitas spiritualis hominum. In serm. 192, 2 (P L 38, 1012) scribit:
« Quom odo autem non ad partum virginis pertinetis, quando C h risti m em bra
estis? Caput vestrum peperit M aria, vos Ecclesia. N am ipsa quoque et m ater et
virgo est: mater visceribus charitatis, virgo integritate fidei et pietatis. Populos
parit, sed unius m em bra sunt, cuius ipsa est corpus et coniux, etiam in hoc sim iitudinem gerens illius virginis quia et in m ultis m ater est unitatis ».
In De Virg. (P L 40, 399): « M ater eius (Christi) est tota Ecclesia quia m em bra
eius, id est fideles, per D ei gratiam ubique parit ». « illa una fem ina non solumm odo spiritu, verum etiam corpore, et m ater est et virgo et mater ... M aria est
mater quidem spiritu, non capitis nostri, quod est ipse Salvator, ex quo magis
illa spiritualiter nata est, quia omnes qui in eum crediderint, in quibus et ipsa
est, recte filii sponsi appellantur: sed plane mater membrorum eius, quod nos su­
mus, quia cooperata est charitate ut fideles in Ecclesia nascerentur, qui illius m em ­
bra sunt: corpore vero ipsius capitis m ater ».
c) D E B . V I R G I N E C O N S I D E R A T A I N S E M E T I P S A .

I. - De pertinentibus ad animam B. M. V.

/. De immunitate a qualibet macula peccati.
Certissim e

S.

A ugustinus im m unitatem D eiparae cognovit ab omni culpa

actuali. A t, quaeri potest: cognovit ne im m unitatem etiam a culpa originali}...
Quidam catholici (e. g. P o r t a l i é , 1. c., coi. 2775; J u g i e , 1. c., coi. 883; S c h w a n e ,
Dogmer.geschichte, t. 2, p. 691; M u e l l e r S . I., in Miscellanea di Studi agostiniani,
pp. 885-914, Roma, 1931, etc.) et etiam quidam protestantes (e. g. S c h a f f ,
Saint Augustin, 1886, p. 98) affirmative respondent. A lii e contra

( F r ie d r ic h ,

S. AUGUSTINUS

1. c., p p . 2 0 2 -2 10 ; T i x e r o n t , Histoire des dogmes,^I I ,

H7
p p . 4 7 1 -4 7 2 ;

C apelle,

1. c . ) 1
negative respondent. A lii tandem, mediam veluti viam tenentes inter affirmantes
et negantes, asserunt textibus illis immaculatam conceptionem proprie probari
non posse. A t, duobus textibus rite perpensis, nobis vid etur S. Augustinus im ­
maculatam Conceptionem sufficienter saltem docuisse.
T ex tu s S. Augustini duo sunt: 1) Primus textus est responsio quaedam ad
obiectionem Pelagii asserentis hominem sine peccato vivere posse. Ita vixerunt
plures iusti V . T . et etiam D eipara «quam sine peccato confiteri necesse est p ie­
tati » 2 (De libero arbitrio). S. A ugustinus vero respondet omnes illos iustos in
vita peccasse; at relate ad B. V irginem adiungit: « excepta sancta V irgin e M aria
de qua p r o p t e r h o n o r e m D o m i n i , nullam prorsus cum de peccatis agitur haberi
volo quaestionem: unde enim scim us quod ei plus gratiae collatum fuerit ad vin ­
cendum omni ex parte peccatum quae concipere ac parere m eruit, quem con ­
stat nullum habuisse peccatum » (De nat. et grat., c. X X X V I , n. 42, P L 44, 267).
Circa hunc textum haec anim adverti possunt:
a) Verum quidem est ibi agi directe de peccato actuali; indirecte tam en ibi
agitur de peccato originali, eo quod iuxta S. A u g js tin u m , causa inevitabilitatis
peccati actualis est plaga peccati originalis; ablato in B. V irgin e igitu r effectu p e c­
cati originalis (i. e. quodlibet peccatum actuale), tollitur etiam causa eiusdem (i. e.
peccatum originale). Posset quidem obici quod effectus peccati originalis (i. e.
peccatum actuale) in B. V irgin e suspetisus fuit, rem anente tam en causa peccati
(i. e. peccato originali). A t responderi potest quod S. A u gu stin us non distinguit
inter peccata: «cum de peccatis a g itu r ...» et Pelagius ex carentia peccatorum
actualium in quibusdam Sanctis, ad negationem peccati originalis procedebat.
b) Attam en, praecedens conclusio infirmari videtur a theoria S. A ugustin i
circa essentiam peccati originalis. S. A ugustinus enim peccatum originale agno­
1 C a p e l l e post accuratam analysim utriu sque textu s, ad hanc d u p licem con clu sio n em
p erven it: « i . L es écrits antipélagien s de saint A u g u stin ren ferm en t un tém o ign age, trop peu

rem arq u é, de la vén ératio n sin gulière de l ’a n tiq u ité chrétien n e envers la sainte V ie rg e et de la
croyan ce, gén érale en O ccid en t vers l ’an 400, dans sa p erp étu elle et in altérée sainteté.
«2. L ’im portan ce de sain t A u g u stin dans l ’h istoire du do gm e de l ’Im m a cu lé e-C o n ce p tio n
p eut être définie com m e suit: le jo u r où, pou r la prem ière fois en O ccid en t, ile problèm e fu t
n ettem en t posé, sain t A u g u stin qu i n ’avait pas les élém en ts p ou r le résou dre, eut, du m oin s,
la rare sagesse de n ’en su pp rim er ni d issim uler n i rédu ire aucun e des d o n n ées; par son respect
p ou r la T ra d itio n vivan te qui v én é ra it l ’im m aculée sain teté de la V ierg e, il a co u vert de son
autorité p rotectrice le germ e p ré cieu x d ’où devait un jo u r éclore le plus beau des dogm es m a­
riales » ( 1. c., p. 92). E t alibi: « Il fau t ren on cer à v o ir en lu i un d é fen se u r du dogm e de l ’ Im m a cu lé e -C o n c ep tio n » (p. 86).
Eadem plus m in u sve rep etit in Recherches de Théologie ancienne et médiévale, 1932, pp. 3 6 1370, u bi refutat assertiones p. M ü lle r S. I.
2 E x verbis istis patet im m un itatem B. V irg in is a qu olib et peccato fuisse communem se n ­
ten tiam in Ecclesia Occidentali circa a. 400.

i4 8

S. AUGUSTINUS

scit in concupiscentia praesertim carnali, et in ipsa duplicem respectum distinguit:
reatum culpae et poenam peccati. Reatus culpae tollitur per baptism um , etsi con­
cupiscentia, prout est poena peccati, in baptizatis remaneat. Q uam vis igitur non
expresse, vere tam en in natura peccati originalis privationem iustitiae et gratiae
includebat. L ic e t ergo baptism us auferat concupiscentiae, in actu generationis,
rationem peccati, puer tamen qui generatur, cum nondum receperit baptism um
peccator est, seu, prout dicit S. Augustinus, est « caro peccati », eo quod natus
est m odo ordinario « ex voluntate carnis ». Solummodo Christus, qui ex Deo et ex
m atre virgine est, non est <>caro peccati » sed tantum m odo « in sim ilitudinem car­
nis peccati » (Rom . 8, 3). Etiam B. V irgo, sicut alii, iuxta S. Augustinum , est
« caro peccati »: dicit enim Christum natum esse sine peccato « de materna carne
peccati » (De peccatorum meritis et remissione, cap. 2 4 ). A t, probabilissim e S. A u ­
gustinus asserere voluit tantum m odo B. Virginem vi conceptionis activae et pas­
sivae inchoatae fuisse carnem peccati et ideo originalem culpam (in instanti con­
ceptionis passivae) incurrere debuisse, non vero de facto incurrisse. Relate vero
ad Christum , dicendum est ipsum de iure im m unem fuisse a peccato originali;
B. V irginem , e contra, solum m odo per exceptionem-, dicit enim S. Augustinus:

S. V ir g in e ...» .
Secundus textus invenitur in opere im perfecto contra Iulianum, a S. D octore circa finem vitae suae (a 4 2 8 -4 3 0 ) conscripto. Iulianus, Ep. Eclanensis, d i­
« e x c e p ta

2)

scipulus Pelagii, contra S. A ugustinum existentiam peccati originalis vindican­
tem , scribebat: « Ille (Iovinianus) virginitatem M ariae partus conditione dissolvit;
tu (Augustine) ipsam M ariam diabolo nascendi conditione transcribis » (1. IV ,
c. X X I I , P L 4 5, 1 4 1 7 sq.). A ugustin us vero respondit: « N o n transcribimus dia­
bolo M ariam conditione nascendi, sed ideo 1 quia ipsa conditio solvitur gratia
renascendi ».
H uius textus duplex interpretatio data est Prima interpretatio sic sonat: « gra­
tia renascendi abrogat (sim pliciter) hanc conditionem nascendi, seu im pedit quo­
m inus haec conditio nascendi M ariae applicetur, quae proinde a peccato origi­
nali fu it im m unis ».
Secunda interpretatio sic sonat: « gratia renascendi abrogat seu tollit (post
contractionem peccati originalis) conditionem nascendi ». Ita plures sive ante
definitionem dogm atis (cfr S a r d i , A tti e documenti, ecc., t. 1 , p. 862; t. 2, p. 58)
sive etiam post definitionem (e. g. R o t t m a n n e r , Historisches Jahrb., 18 9 8, p. 895,
Lehrbuch dei- Dogmengesch. t. 3, p. 2 1 7 ). Ratio praecipua est, in genere,
doctrina S . A u gu stin i circa universalitatem peccati; in particulari vero animad­
H arnack,

vertunt quod verba: « gratia renascendi » mortem spiritualem supponunt: non
intelligitur enim quom odo quis dici possit spiritualiter renatus, nisi prius sit spi-

1

S a l t e t , loco sed ideo, p on it sed Deo. A ttam en id non probat (cfr Bullet, de Littér. eccl

1909, p. 323).

I49

S. AUGUSTINUS

ritualiter mortuus. Eo vel magis quod S. A ugustinus insistit in hoc quod renascere
supponit nascere'. « E x quo conficitur nem inem in suo parente renasci potuisse non
natum » (De peccat, merit. et rerniss., II 27, 43 P L 44, 177).
A t, contra hanc interpretationem obici potest:
a) Id quod in tali interpretatione, a gratia renascendi tolleretur, non esset
iam ipsa conditio seu lex nativitatis humanae, D eiparae applicata, sed tantum m odo
status peccati qui ordinarie consequitur conditionem inhaerentem nativitati h u ­
manae. Iam vero, S . Augustinus explicite asserit: « conditio ipsa solvitur » non vero
« status peccati solvitur» (cfr S a r d i, 1. c., t. 2, p. 5 8). 1
b) Si ita intelligenda esset responsio S. A u gu stin i, talis responsio fuisset evi­
denter illogica et tanto viro indigna: concessisset enim in secundo m em bro respon­
sionis (« ipsa conditio solvitur gratia renascendi ») id quod in prim o m em bro
eiusdem responsionis Iuliano negaverat (« non transcribim us diabolo M ariam
conditione nascendi »). 2
1 Pu tat S a l t e t (B u llet. de Littér. eccl., 1910, pp. 165-166) quod verba

ipsa con d itio so l­

v itu r gratia ren ascen di « n on ad B. V irgin em tan tu m m o d o sed ad omnes praedestinatos a p p li­
cen tu r, eo quod om nes praedestin ati, iuxta A u g u stin u m , su n t filii D e i etiam ante eorum rege­
n eration em {De corr. et gratia, I X , 23). E t ideo n il refert quod in peccato nascantur, eo quod
iam su b tracti su n t a daem one ratione praedestin ationis.
A t, contra hanc op in ionem iure an im ad vertit C a p e l l e : « C o m m e n t M . S altet ne v o it-il
pas que le texte m ême q u ’il apporte suffit p o u r détru ire son in terprétatio n ? S i le p réd estin é est

à D ie u avant la régénération, com m en t A u g u stin p eut-il dire que M arie est à D ieu gratia rena,
scendi? C ’est don c — ce qu i est d ’ailleu r ob vie — q u ’il n ’est pas question ici de la prédestin ation .
D ’ailleurs l ’in terp rétation de M . Saltet m et sous la plum e de S. A u g u stin une réponse encore
m oins satisfaisante que l ’autre » ( 1. c., pp. 90-91). A n im a d vertatu r in su per quod praedestinati,
ante regenerationem , sun t filii D e i in potentia tan tum , n on vero in actu. R eapse sub daem onis
captivitate in ven iun tu r. C fr. D e nuptiis et concup. n. 3, P L , 44, 438. « N o n negam us adhu c esse
sub diabolo nisi ren ascen tur in C h risto » cfr contra Iulian., V I , 3; Opus imperf., I , 62, P L , 45,
822, sq ., 1081 sq.
2 Q u idam , de facto (e. g. C a p e l l e , 1. c.; V
3 e série, 1912, p. 254; A

lvéry,

acandard,

Etudes de critique et d ’histoire religieuse,

in Revue August., t. 11, 1907, p. 705; etc.) censent S. A u g u s ti­

n um m odo evasivo, aeq uivoco, per su bterfu giu m vel lu su m verboru m respondisse. Ita, e. g.
C a p e l l e : « Il faut l ’avouer. A u g u stin n ’a pas répon d u clairem en t à la d ifficu lté et il n ’y a pas
m ieux rép on d u parce q u ’il était em barrassé. D ’u ne part, il sentait que c ’ était aller con tre le

sen tim en t profond et vrai du peuple ch rétien que d ’attribu er, m êm e u n in stan t, M arie au d é ­
m on; m ais il savait aussi que seul le C h rist est, de droit, exem pt de la faute o rigin elle et que la
V ierge eut besoin, com m e les autres, d ’être rachetée. Il ne son geait pas — ■on ne s ’en avisera
que bien plus tard — q u ’il y a d e u x m odes de rachat: l ’un, par gu ériso n de la blessure [origi­
nelle; c ’est le notre; l ’autre: c ’est celui de M arie, par préservation de cette m êm e blessure. A u ­
gustin ne su t pas faire la distin ction , m ais il eut le sens de la ré a lité com p lexe |assez p én étran t
p ou r être em barrassé. N e souriez pas. L ’em barras fu t ici la m arque d ’u n e haute sagesse: [celle
qui n ’esquive aucune don n ée d ’un problèm e in solub le ... Si je ne m ’abuse, son vrai rôle dans
l ’histoire du dogm e de l ’ Im m a cu lée-C o n cep tio n est d ’avoir recon n u la valeu r de la T ra d itio n
antique qu i voulait p ou r M arie la sain teté sans tache. P lu tô t que d ’y con tred ire ou de la m ettre
en doute, il a p ré fé ré , par une réponse insuffisante, laisser irrésolu le problèm e posé et voir

S. AUGUSTINUs

!5°

c)
Relate ad verba « gratia renascendi » et ad argumentum ex illis deductum ;
non potest quis dici spiritualiter renatus nisi p r i u s fuerit spiritualiter mortuus,
respo nd eri

potest: pro om nibus aliis hom inibus gratia spiritualiter renascendi

est posterior, posterioritate temporis, m orte spirituali; pro B. V irgine, e contra,
quae s o l a a S. A ugustin o a lege com m uni e x c i p i t u r («excepta S. V irgin e... »),
gratia illa renascendi est posterior posterioritate t a n t u m l o g i c a seu naturae (non
vero tem poris) nativitate naturali. N ativitas enim physica, nativitatem spiritua­
lem prioritate logica antecedk.
D e cetero, prout bene animadvertit Jugie: « Comme il y a grâce de renaissance ou
sacrement de régénération dans l ’adulte qui, justifié déjà en raison d ’un acte de charité
ou de contrition parfaite, reçoit le baptême. Ces dénominations conviennent à la grâce
de Jésus-Christ et au sacrement du baptême, en fonction des effets qu’ils sont destinés
à pioduire et qu’ils produisent en fait en soi, comme terme d ’une génération humaine
soumise du côté des parents aux conditions communes, ne peut-on pas dire que la grâ­
ce, reçue au premier instant de son exixtence, constitue pour elle une seconde naissance
et que, par rapport à la mort spirituelle contractée en droit, de près ou de loin, il y a,
dans le même sens, renaissance? La naissance physique ne peut-elle pas précéder, d ’une
antériorité logique, la naissance spirituelle? N ’est-ce pas d ’une façon analogue que, dans
le passage dont nous nous occupons, saint Augustin attribue à la grâce rédemptrice du
Christ, non seulement de remettre les fautes commises, mais encore de prévenir les
chutes? “ Quod non vis dicimus, nonnisi per gratia liberari (homines) non solum ut eis
debita dimittantur, verum etiam ne in tentationem inferantur” . Bien plus, saint Ambroise ne craint pas d ’appliquer à Notre-Seigneur lui-même l’idée de renaissance,
c ’est-à-dire de naissance spirituelle par opposition à la naissance matérielle ou physique:
“ cum ipse Dominus Iesus Christus de Spiritu Sancto et natus sit et R e n a t u s , De Spi­
ritu Sancto, 1. 3, c. 10; n. 65, P L 16, 791 ” » (1. e., coi. 885).
E x hucusque dictis patet om nino quomodo S. Augustinus im munitatem V ir ­
ginis etiam a labe originali sufficienti)- docuerit, praesertim si uterque textus si­
mul sumatur: alter enim alterum complet.
« A supposer même — iure scribit Jugie — que l’hésitation soit possible pour qui
envisagerait ce texte et les ;iutres, d ’un point de vue purement philologique, il reste,
sourire u n m aiieieu x adversaire ». S olu tio haec, ut candide loquar, parum seria videtur. Esto
enim , S. A u g u stin u m distin ction em in ter redem ption em \iiberativam et praes ervativam e xp li­
cite n on tradidisse; illam tam en implicite et aequivalen ter tradit, et om nino su pp on it. Etenim :
1) relate ad

q u o d lib et peccatum , exceptionem pro soia V irg in e ponit; in B. V irgin e ipsa conditio

so lvitur; 2) e x c lu d it om n in o B. V irgin em sub potestate d iabo li fuisse; 3) haec excep tio et haec
exclu sio fit pro B. V irg in e ob d u p licem rationem theologicam : a) « p ro p ter honorem D om in i »,
et b) quia « ei ptus gratiae collatu m fu it ad v in cen d u m omni ex parte peccatum .» S i « propter
hon orem D o m in i » S. A u g u stin u s ab om n ibus peccatis actualibus vel levissim is B. Virgin em
exim it, a fo rtio ri illam exim ere d eb u it a gravi peccato origin ali quod illam D e i in m icam et dia­
bolo su biectam redd idisset. Iam vero si sola B. V irg o per exceptionem n um quam fu it, per gra­
tiam singularem , et p ro p ter hon orem D e m in i subiecta diabolo, evid en ter fu it a p eccato praeservata: hoc enim , aequivalenter exprim itur.

S. PETRUS CHRYSOLOGUS

comme l ’a montré W . Scherer, que !a psychologie du saint docteur mène au sens
immaculiste. Ce n ’est donc ni fausser, ni dépasser sa pensée, que de l ’admettre. Mis
par Julien, en face d ’un cas particulier, il applique simplement le principe énoncé
quinze ans auparavant: “ Quand il s’agit de péchés, qu’il ne soit point question de
Marie
On comprend mieux alors tout ce que pouvait signifier, pour son auteur, cette
affirmation déjà signalée: “ Il fallait que le diable souffrît de sa défaite par les deux
sexes, comme il avait joui de son triomphe sur les d eu x” . Triomphe complet sur Adam
et Eve, entraînés dans une faute personnelle qui fut le point de départ du péché ori­
ginel: défaite complète par le second Adam et la seconde Eve, indemnes l ’un et l’autre
de toute faute, personnelle et originelle « (1. c., col. 885). Iure prior textus laudatus fuit
in Bulla Ineffabilis.

2. De virtutibus

B.

M. V.

S. A u gu stin us laudibus effert: a) f i d e m : « Illa (M aria) fide plena et Christum
prius mente quam ventre concipiens» (De Virgin., 3, P L 40, 397-398). «Beatior
ergo M aria percipiendo fidem C hristi quam concipiendo carnem C h r is t i... Sic et
m aterna propinquitas nihil M ariae profuisset, nisi felicius Christum corde quam
carne gestasset » (Serm o 215, P L 38, 1074); b) p u r i t a t e m virginalem , prout infra
patebit.
II - De pertinentibus ad corpus B. M. V.
B. V irgo a) de tribu regia et sacerdotali originem traxit (Dc diversis quaest.,
lib. un., q. 61, n. 2, P L 40, 50); b) fuit m orti, de facto, subiecta: « V irgo, conci­
piens, virgo pariens, V irgo moriens » (De catechiz. rad., c 22, n. 40 P L 40, 339).

I I I - De pertinentibus ad animam simul et ad eorpus
De

v ir g in it a t e

perpetua

D e ip a r a e .

Saepe a S. A ugustino inculcatur; e. g.

in Epist. 137 ad Volas., n. 8, P L 33, 519; E P . 162 ad Evodium, n. 6, coi. 707;
Op. im perf contr. Iu i., 1. IV , n. 122, P L 45, 1418. In sermone 186, n. 1, P L 38,
999: «C oncipiens virgo, pariens v ir g o ..., virgo perpetua. Q uid m iraris haec, o
homo? ».
7. S. P E T R U S Chrysologus ( f c. 450)
Petrus, propter aureum eloquentiae flumen Chrysologus (inde ab a. 830) vo­
catus, natus est Fori Cornelii, et sub Sixto I I I ( f 440) Ravennatum Episcopus
consecratus est. O biit circa a. 450. Pastorali zelo ac eloquentia enituit. Extant
176 breves sermones qui varios S. Scripturae locos et sym bolum explicant. Inter
hos sermones, quidam de m ysteriis et variis festis B. M . V . agunt (P L 52, 575 sq.).
a)
De divina maternitate. Ita illam laudibus effert: « Vere benedicta, quae
fuit maior caelo, fortior terra, orbe latior; nam D eum quem m undus non capit

J52

S. PETRUS CHRYSOLOGUS

sola cepit. Portavit eum qui portat orbem, genuit genitorem suum , nutrivit om ­
nium viventium nutritorem » (Serm o 144, D e Annuntiat., P L 52, 584). « Factum
est m agnum deitatis tem plum , quae erat pusillum hum anitatis hospitium » (1. c.,
586).
Contra negantes verum Christi corpus ita insurgit: « Ecce, inquit, concipies
in utero. Propter reverentiam dixisse suffecerat concipies; quod exaggerat, in utero,
quid est? U t conceptus esset veritas, non figura; ut partus esset proprietas, non
imago, ut sicut de D eo vero D eus verus natus est, sic de vero conceptu veritas
humani corporis nasceretur. In ortu C hristi, fratres, hum ani corporis iniuria
sublata est, non natura; nec est creatura deleta, sed culpa damnata. E st ergo haeresis, quae Christum aërium corpus assumpsisse m entitur: nec habuisse carnem,
sed hominem sim ulasse confingit» (1. c., 586).
« V irgo te gratia matrem praestitit, non natura » (serm. 142, de Annunt., P L
52, 580).
b) De virginitate Deiparae. « V irgo concepit, sed de Spiritu; virgo parturiit,
sed eum quem praedixit Isaias: E cce virgo in utero accipiet et pariet filium ... »

(Serm o 145, P L 52, 590). C fr etiam serm. 146, coi. 592; serm. 148, coi. 596, C h ri­
stus vocatur M ariani uteri fructus ob illius virginitatem perpetuam (sermo 145,
P L 52). « N em o m ysterium coeleste discutiat ratione terrena » (1. c., 597). C fr
etiam sermo 153, P L 52, 607. M aria « perm ansit virgo post partum » (sermo 48,
P L 52, 335). Fratres Christi sunt filii Cleophae, sororis B. V irginis; si Christus
fratres habuisset, non com mendasset m atrem extraneo i. e. Ioanni (serm. 48, 49,
P L 52, 334-339). «V irgo concipit, virgo parturit, virgo perm anet» (sermo 117,
P L 52, 521).
c) De gratiae plenitudine. « A ve, gratia plena. Q uia singulis gratia se est lar­
gita per partes, M ariae vero sim ul se totam dedit gratiae plenitudo » (serm o 143,
de Annunt., P L 52, 583). « Q uia in aliis gratia, in te tota gratiae pariter veniet ple­
nitudo» (sermo 140, de Annunt., P L 52, 576). « Invenisti gratiam . Quantam?
quantam superius dixerat: plenam. E t vere plenam , quae large totam funderet

et infunderet creaturam. Invenisti enim gratiam apud D eum . H aec cum dicit,
et ipse angelus m iratur, aut fem inam tantum , aut om nes homines vitam m eruisse
per fem inam » (sermo 142, de Annunt., P L 52, 580).
« H aec est gratia quae dedit coelis gloriam, terris D eum , fidem gentibus, finem
vitiis, vitae ordinem , m oribus disciplinam . H anc gratiam detulit Angelus, accepit
V irgo salutem saeculis redditura » (sermo 143, P L 52, 583).
Fidem B. V irgin is extollit (sermo 142, de Annunt., P L 52, 581).
d) Immaculata conceptio. B. Virgo dicitur C h risto « in utero oppignorata
cum fieret » (sermo 140, de Annunt., P L 52, 576). In verbis istis ‘quidam im m acu­
latam Conceptionem videre voluerunt.
In serm. 64 (P L 52, 38) M aria dicitur ante, per gratiam, a Christo suscepta,
quam homo liberatus a peccato.

SEDULIUS CAELIUS

e) Corredemptrix. « A ngelus m iratur, aut fem inam tantum ,
mines vitam m eruisse per fem inam » (Serm . 142, P L 52, 580).

153
aut omnes ho­

Christus, amissam ovem « veniens quaerere in m undo, in utero virgineae re­
gionis invenit » (sermo 168, P L 52, 641).
In sermone 140 (P L 52, 577): « Pavet coelum, trem unt angeli, creatura non
sustinet, natura non sufficit, una puella sic D eum in sui pectoris capit, recipit,
oblectat hospitio, ut pacem terris, coelis gloriam , salutem perditis, vitam m ortuis,
terrenis cum coelestibus parentelam, ipsius D ei cum carne com m ercium , pro
ipsa dom us exigat pensione, pro ipsius uteri m ercede conquirat, et im pleat illud
prophetae: Ecce haereditas D om ini, filii m erces fructus ventris (Ps. 126) ».
In sermone 142, D e Annunt., (P L 52, 579): « A udistis hodie, fratres d ia ris­
simi, angelum cum m uliere de hom inis reparatione tractantem . A udistis agi, ut
homo cursibus eisdem quibus dilapsus fuerat ad mortem , rediret ad vitam . A git,
agit cum M aria A ngelus de salute, quia cum Eva angelus egerat de ruina ». « M e ­
rito V irginis salva sunt omnia, quae omnium genuit Salvatorem » (sermo 144,
P L 52, 586).
f ) Maternitas spiritualis. In Serm . 140 (P L 52, 576): « A d iecit (angelus) con­
grue: Benedicta tu in m ulieribus. Q uia in quibus E va m aledicta puniebat viscera,
tunc in illis gaudet, honoratur, suspicitur M aria benedicta. E t facta est vere nunc
mater viventium per gratiam, quae m ater exstitit m orientium per naturam ».
Item in sermone 64: « m ulierem prim am suscepit, quam prim am suasor in ­
fecit; a m uliere perfidiam fugat, ad m ulierem revocat fidem, ut quae fuit perdi­
tionis obsequium , salutis eadem sit ministra; et sit tandem per D eum viventium
mater, quae per diabolum diu mater extitit m ortuorum ... H inc est, fratres, quod
per m ulierem nascitur Christus; hinc est quod virum m ulier sem per ventris sui
suscitat de sepulchro, ut doloribus revocet, quem depulit blandim entis, ut flendo
reparet quem perdidit m anducando ... sine M aria nec fugari mors poterat, nec
vita poterat reparari. Veniat M aria, veniat mater D om ini baiula, ut videat homo
Christum virginalis uteri habitasse secretum , quatenus prodeant ab inferis m or­
tui, exeant de sepulcris » (sermo 64, P L 52, 380-381).
« E t esset om nium viventium m ater vera per Christum , quae erat in A dam
mater om nium m ortuorum . O b hoc nam que C hristus nasci voluit, ut sicut per
Evam venit ad omnes mors, ita per M ariam rediret om nibus vita » (sermo 99,
P L 52, 479).
8. SEDULIUS Caelius (saec. v)
Pauca de ipso cognoscuntur. In studium Philosophiae in Italia incubuit:
postea m etricam docuit, et in Acaia inter a. 425 et 450 scripta sua edidit.
D e B. Virgine agit in opere Carmen Paschale, lib . II et H d . V , in Elegiis,
in Carm ine de Incarnatione et in celebri hymno Breviarii « a solis ortus cardi-

SEDULIUS CAELIUS

154

n e » . 1 Attam en « Carm en de Incarnatione » /P L 19, 774-778) si dedicationem
excipias, ad auctorem ignotum pertinet.
a) De maternitate divina. B. Virginem his verbis, a L itu rgia postea adoptatis,
salutat: « Salve, sancta Parens, enixa Puerpera Regem , — qui caelum terram que
te n e t per saecula » (Carmen Paschale, P L 19, 599). In Op. Paschale 2 vero ita haec
refert: « Salve, Parens optima, tanti regis puerperio consecrata, qui supernis ita
iugiter et infim is dom inatur, ut eius im perium , potestas, et nomen nec initium
noverit habere, nec finem, quae beati ventris honore conspicuo sim ul et mater
esse probaveris, et virgc. C u i nulla penitus aequalis fem ina reperitur, quae tuum
decus sim iliter praecesserit, aut sequatur, sola placens singulariter Christo, nulli
com pararis exem plo » (1. c., 599).
b) De virginitate Deiparae. B. V irgo est illa « quae — gaudia matris habens
cum virginitatis honore, — nec prim am sim ilem visa est, nec habere sequentem ,
sola sine exem plo placuisti fem ina C hristo » (.. c., 590-600;. E t anoi, in 1. V C ar­
m inis Paschalis, canit: « Q uae cum clarifico semper sit nom ine M ater, — semper
V irgo m anet » (P L 19, 743).
c) De perpetua sanctitate Deiparae. A d sanctitatem initialem D eiparae allu­
dere videtur in sequentibus versibus: « ... U t unde — ■culpa dedit m ortem , pietas
daret inde salutem: — et, veluti ex spinis mollis rosa surgit acutis, -— nil quod
laedat habens, m atrem que obscurat honore: ■
— sic Evae de stirpe sacra veniente
M aria, — virginis antiquae facinus nova V irgo piaret » (Carmen Pasch., 1. II
v. 26-31, P L 19, 595 sq.). In opere vero Paschali, ita versus istos reddit: « ut unde
m ortem peccata contraxerant, inde vitae pietas enutriret immensa. E t velut rosa
suavis, atque m ollissim a de spinoso cespite nascitur, nil laesura matrem, quam
gratia iucunditatis obscurat: ita de stirpe nocentis Evae M aria sacro veniente
cum lum ine, primae virginis luem sequens virgo dilueret, ut quae prior natura
vitiis inquinata durae necis fuerat conditioni subiecta, nascente Christo per ho­
m inem , hom o quoque posset renasci per Christum , originalis maculae foeditatem
vetustati corporis innovatione positurus » (L c., 595).
d) De cooperatione ad redemptionem. M ariae m eritum in redemptione, ita
canit: «U nius ob m eritum cuncti periere minores, (i. e. posteri A dae) — patuit
qua ianua letho: — et qua vita redit, sola fuit m ulier » (i. e. M aria) (Elegia v. 4-8,
P L 19, 753 )1 S ed uliu s, rogatus a M acedon io , am ico suo, Carmen Paschale in orationem solutam tran s­
tu lit, cui titulus « Paschale opus ».
2 Sed uliu s prim us esse vid etu r qu i adm ittat C hristu m , post resurrectionem , M atri suae,
o m n iu m prim ae, apparuisse (Carmen Pasch., 1. V , n. 360-122, P L 19, 742-743). C fr R o sch in i
G ., O . S. M ., Intorno au*apparizione di Gesù risorto alla sua S S . M adre, in Palestra del Clero,
1940, fase. 14, 4. 237.

S. MAXIMUS TAUR.

I 55

9. S. MAXIMUS Ep. Taurinensis ( f post a. 465)
D e eius vita pauca cognoscuntur. Interfuit Synodis M ediolanensi (450) et
Romanae (465). Plusquam 240 breves sermones (P L 57) reliquit, de quorum ta­
m en authenticitate nendum plene constat. Plura de B. V irgin e scribit sive in ho­
m i liis de N ativitate D om ini, sive in duabus hom iliis de Assumptione B. M . V.
(potius de Annuntiatione) quae tam en duae homiliae dubiae sunt. A pocryph us
est, si exordium excipias, sermo IV de N atali Domini (P L 57, 849-851).
Praecipua capita doctrinae marianae haec sunt:
a) De prophetiis et symbolis B. M. V. Iuxta S. M axim um M aria, illa V irgo
e s t quae per conceptionem et generationem virginalem D ei, illud Isaiae im plevit
vaticinium de V irgin e paritura: « N ascitur salus omnium Christus, quem regem
gentium prophetae testantur; nascitur ex Virgine, sicut Isaias declarat, dicens:
Ecce, virgo concipiet, et pariet filium et vocabunt nomen eius Em m anuel, quod
est interpretatum nobiscum D eus » (H om il. X X V I I I , P L 57, 112). E st insuper
v ir g a :

« N equ e enim erat in illo spina peccati, quae verteretur in florem; ipse

enim erat flos natus non de spina sed de virga, sicut ait propheta: « E xibit virga
de radice lesse et flos de radice eius ascendet (Is. 11): virga enim erat M aria ni­
tida subtilis, et virgo quae Christum veluti florem integritate sui corporis ger­
m inavit » (1. c., 112). Est m a n n a : «Quin potius inquit, ipsam M ariam manna d i­
xerim , quia est subtilis, splendida, suavis et virgo, qua veluti caelitus veniens
cunctis Ecclesiarum populis cibum dulciorem meile defluxit, quem qui edere
et manducare neglexerit vitam in semetipsc habere non poterit » (Hom . X L V ,
v e l l u s : « N am quod ita latenter et secreto Salvator descensurus
esset in Virginem , iam ante D avid propheta testatus est dicens: D escendet sicut

1. c. 138). E st

pluvia in vellus (Ps. 71)... Recte M aria velleri com paratur, quae ita concepit
D om inum , ut toto cum hauriret corpore, nec eius discissuram corporis pateretur,
sed esset m ollis ad obsequium , solida ad sanctim oniam. Recte, inquam , M aria
velleri com paratur, de cuius fructu salutaria populi vestimenta laxantur. Vellus
plane est M aria, siquidem de m olli sinu eius A gnu s egressus est, qui et ipse m a­
tris laniciem, hoc est carnem portans, m olli velleri cunctorum operit vulnera
peccatorum » (sermo V , 1. c., 409 et 410).
b) De maternitate divina. Saepe ab ipso affirmatur M ariam Theotocos seu
D ei genitricem appellat. N am in serm. 61, 554 ubi de die natali sancti Ioannis
Bapt. disserit, ait: « C u i tanti honoris collata est gloria ut nativitati eius ipsa Dei
genitrix interesset, eiusque principium latens in utero m undi conditor sua prae­
sentia dedicaret ».
M aternitatem divinam M ariae in om nibus suis H om iliis super N ativitatem
D om ini, perpulchre affirmat atque rationibus illustrat. Ita in H om . 1, 4, 5, 6,
7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, etc., in pluribus etiam hom iliis de Epiphania necnon in

S. MAXIMUS TAUR.

serm onibus utriusque festi (De Epiphania, cfr X X I I I [27]; X X V [74]; X X V I
[76]; X X V I I [82]) nec non in serm onibus IV (403); 4 (409); V I I I (416) etc.
c) De Immaculata conceptione. B. Virgo, iuxta S. M axim um , est habitacu­
lum gratia originali ornatum: « N atus igitur puer ponitur in praesepio et haec
sunt D e i prima cunabula; nec regnator coeli has indignatur angustias, cui habiculum fuit virgineus venter. Idoneum plane M aria Christo hatitaculum , non pro
habitu corporis, sed pro gratia originali » (1. c., H om . V , 18). Sat aperte igitur ad­
m ittere videtur in B. M . V. statum iustitiae originalis.
d) De virginitate perpetua Deiparae. M aria est V irgo ante, in, et post partum .

«Probat ergo veritatem D om ini ordo nascendi. Concepit virgo virilis ignara con­
sortii: im pletur uterus nullo^libatus amplexu et Spiritum Sanctum castus venter
excepit, quem pura m em bra servarunt, innocens corpus gessit. V idete m iraculum
matris Dom ini: V irgo est cum concipit, virgo cum parturit, virgo post partum.
G loriosa virginitas et praeclara foecunditas. V irtu s m undi nascitur et nullus est
gem itus parturientis: varcatur uterus, infans excipitur, nec virginitas violatur »
(Hom . V , 18). A libi possibilitatem huius facti contra « philosophos gentium prudentesque m undi» prcbat per recursum ad divinam om nipotentiam :

« V olu it

hom inem de lim o formare et fecit. V oluit Israeliticum populum per maris undas
sicco pede transire, et factum est: ad Iosue preces solem in suo cursu stare iussit
et stetit. V oluit dem um intactam virginem , virginitate illi permanente, puerum
parere et ipsa peperit » (Hom . IX , 26). S. M axim us num quam in H om iliis de
N ativitate D om ini vel M ariam nominat, vel ad Ipsam eiusque partum alludit
quin explicita vel consim ili appellatione, eius Virginitatem exprim ente semper
utatur. Sic in 1 H om .: « u t cuius nativitas per im maculatam virginem constitit».
In 4 H om ., 16: « ... laudatur vestim entum non quod m ulierum manus texuit sed
quod M ariae virginitas procreavit ». In 5 H om . 18 explicitis om nibus verbis sive
antea, sive in, sive post partum eius celebrat virginitatem . In 6 H om ., 30: « O r­
tus est in tem pore ex im m aculata virgine ». In 7 Hom . virginitatem M ariae om ni­
potentia divina defendit: « Ille enim idem que Deus, qui coelum atque coelos
coelorum singula etiam quae in eis sunt, divina arte aliquando vocavit ex nihilo,
ille qui terram, aquas et maria atque illa quae in eis continentur, omnipotenti
V erbi sui virtute ex nihilo pariter efform avit, ille est qui V irgin i partum dedit et
sobolem . — Si D eum credis coelum , solem, stellas condere potuisse ex nihilo;
si terram , maria, animantia universum que huius spectabilis 'mundi ornatum : si
hominem dem um ex lim o potuisse fingere, cur illum intactae virginis ipsius D ei
operante virtute dare non potuisse contendis? Q uae enim maior om nipotentis
D ei virtus erit cuncta quae in coelis et in m undo videt creavisse ex nihilo aut in
intemeratae virginis utero nullo praecedente cantali amplexu hominem creare? ».
E t ita in sequentibus homiliis super N ativitatem D om ini, in quibusdam etiam de
Epiphania. C fr X X I I I (67), X X V (74), X X V I (76), X X V I I (82); necnon in ser­
m onibus, IV (403), V (409), V I I I (415-416).

S. LEONTIUS BYZ.

157

ü c u t num quam fere nativitatem Dom ini a divina M aternitate M ariae seiunr~- ira num quam hanc m aternitatem com memorat, quin et virginalem fuisse concsàdmet.
C) Aetas Patrum M inorum (saec. \I-V lll)

I.

Patres

Orientales

i . S. LEONTIUS Byzantinus (c. 485-c. 543)
E x nobili stirpe ortus, ab adolescentia vitam monasticam amplexus est, quaeso aoesqu e theologicas im pense adamavit. Contra N estorianism um et M onophy■ canum strenuus propugnator evasit, ac inter graecos T h eologos incipientis
s » c . v i principem sibi locum vindicavit. Prim us A ristotelicus Patrum Graeco-rm vel Scholasticus appellatus est.
H uic auctori tributus fuit « Tractatus contra Nestorianos » constans libris
à?pîem, in quorum quarto continetur tractatus vere amplissimus et com pletus,
apoJogeticus, cui titulus: « Ipsorum sacram Virginem , Deiparam dicere recusanc a n , quartae im pietatis, confutatio » (P G 86, 1399-1767). In hoc tractatu p lu ­
ie s difficultates solvuntur contra divinam M aternitatem , et natura huius ma­
r z ie

praerogativae mirifice illustratur.

L oqu itur de B. V irgin e in II ex tribus libris « adversus Nestorianus et Eutytuawxr ', et praesertim de divina M aternitate loquitur (Spicii. rom. t. 10, n. II,
pp. 1-39; 66-94; 94-127). Sanctitas Deiparae, sanctitatem om nium hominum
ieperat. 1
2. S. ROMANUS Melodus ( f c. 5 5 0 ) 2

-

Fuit natione Syrus. Per breve tem pus diaconus fuit Berythi. Sub Athanasio I
f ï S ) Constantinopolim venit, ubi elegantissim a carmina sua com posuit. Inter

icir.es poetas byzantinos principem locum obtinet. D e B. Virgine saepe et liS s ite r — sicut S. Ephraem — loquitur. E t est prim us, inter Graecos, qui tam
abendanter et tam peramanter de ipsa locutus est. 3 C fr
T iéo l. Cath., t. 13, 2895-2898.

A m ann

E ., in Dict. de

a< De prophetiis et figuris B. M. V. In ore Sim eonis naec verba ponit: « T o u s
prophètes ont annoncé ton Fils que tu as enfanté sans semence » (Hypapante,
ser- -, C a m m e l l i , Romano il Melode, Firenze, 1930). Laudat in particulari proj=s

1 Cfr G r u m e l , in D ict. de Théol. C ath., art. Léonce de B yzance, col. 421.
2 C fr C h e v a lie r C ., S. I., Mariologie de Romanus (490-550 environ) le R oi des M élodes, in
Êtobùcrches de Science Religieuse, t. 28 (1938), pp. 48 -71.
1 R om anus est le p rem ier des G recs qui ait cette abon dan ce. Il est d o n c l 'apôtre d ’une
— i^i-yie form e de d é v o tio n à la T h é o to k o s; c ’est un p oin t im portant dans l ’h istoire de la M aa aû aæ e » ( C h e v a lie r , 1. c., p. 69). E t alibi: « T é m o in autorisé de la litu rgie et de la p iété de
wma. tem ps, u n peu p ion n ier, rem ercion s-le des n otion s claires et consolantes q u ’il nous tran ssb tt Pour l ’histoire, un tesson peut valo ir un bijou d ’or » (ibid ., p. 71).

S. ROMANUS

phetiam Isaiae (de Virgine matre Em m anuelis, de virga germinante), Balaam (de
stella) et praesertim Ezechielis (de porta clausa). Figuras B. M . V . videt in puteo
clauso, in nube, in m onte m ystico, in pluvia, in arca, etc. ...
b) De maternitate divina.
grande chose ■
— • que j ’enfante
(Nativ. de Marie, str. 8, P it r a ,
c) De sanctitate Deiparae.

Pluries de divina maternitate agit. « C ’est une
une fille ■
—- qui enfantera le M aître des siècles »
o. c., p. 200).
S. Rom anus profitetur im m unitatem Virginis a

quolibet peccato. In verbis L ucae II, 35, de gladio praedicto a S. Sim eone, non
videt dubium de divinitate F ilii; in ore enim V irginis stantis iuxta crucem haec
verba ponit: « M êm e si la C ro ix te porte, T u es m on fils et mon D ieu » ( C a m ­
1. c., p. 337).
M ariae vita est exem plum pro omnibus: « L e chem in est direct, personne ne
nous décevra. — M arie nous a m ontré la voie droite » (Adam et Préc., str. 11,
m e lli,

P it r a , o. c., p. 27).
S. Rom ano attribuitur etiam hym nus A kitistos, in tota Graecia celeberrim us
(P G 92, 1305 sqq.).
D e auctore huius carminis valde disputatum est. Com befis (P G vers, lat.,
46, m i ) illum G eorgio Pisidae tribuit. A t rationes ab ipso adductae id m inim e
probant. A lii illum tribuerunt Sergio Patr. Constant, ( f 638), aut etiam S. G e r­
mano.
A t,

E u s t r .a t i .a d e s

in suo op. circa Rom anum M elodem , Thessalonic., 1917,

n. 20, 21, S. Rom ano illum tribuit, argum entis sat validis. In cod. quodam saec.
x iii

in conventu Thessalonicensi asservato, S. Romano tribuitur. H uic sententiae

adhaeret etiam K rypiakievicz.
Prim um ad m ysterium Incarnationis celebrandum com positum est. Postea
vero Byzantini pro generali carmine eucharistico habuerunt. E st veliu i Te Deum
Ecclesiae Graecae.
N o m e n Akàtistos ethym ologice significat non sedens, et ex hoc ei derivatum
est quod populus et clerus integram ducebant noctem stantes (in piedi), laudibus
Virginis concinendis intenti. N escim us quonam tem pore introductus fuerit h ym ­
nus iste in liturgia et diei sabbati hebdomadae quintae Quadragesim ae assignatus.
Acathistus 24 strophis constat, ordine alphabetico dispositis. Strophae lon ­
giores strophis brevioribus alternantur. Longiores strophae concluduntur verbis:
« Ave, sponsa innupta », breviores vero verbo: « Alleluia ». Quaelibet stropha lon­
gior duplicem veluti partem habet: prim a continet historiam et doctrinam, se­
cunda vero acclamationem seu invocationem aliquam duodecim vicibus repe­
titam.
in hoc hym no contenta, ad haec praecipua capita revocari potest:
« A ve, humanis cogitationibus inaccessa altitudo»,
« ipsis Angelorum oculis invisibilis profunditas », « quoniam Regis es tronus », « quo­
niam portantem omnia portas ». « A ve, stella, quae Solem profers », « m iraculorum C hriD o c t r i n a M a r ia n a

1.

D e e x c e l l e n t ia D e ip a r a e :

S. ROMANUS

I59

« r esc-rdiiim .-),(< dogmatum ipsius principium », «quae lucem ineffabiliter genu isti»,
* r_se sapientum cognitionem transcendis », « agni et Pastoris mater », « firm um fidei
îm à E 3 e a tu m », « splendor m ystici diei », « incom prehensibilis D ei com prehensio »,
*
sanctissimus eius qui sedet super Cherubini », « sapientiae D ei receptaculum »,
mp _
- -V-òer,tiae ipsius prom ptuarium ».
i . D e v i r g i n i t a t e D e ip a r a e . « C um seipsum nobis ille, a quo sumus facti, maniCreator, novum ostendit genus creaturae: ex ventre enim germ inavit sine sc­
arn ar ipsum qui ventrem relinquat sicuti erat, incorruptum ; ut nos m iraculum videntes,
b ipsam Virginem clamantes: A ve, flos incorruptibilitatis, A v e , corona contiA ve, quae angelorum vitam repraesentas... ». « A v e, quae virginitatem et par­
u i oocminxisti ». « Rethores eloquientissim os, quasi mutos pisces esse circa te videm us,
I Derpara: non enim satis sunt explicare, quomodo et virgo permanes, et parere poD e m e d ia t io n e B. M . V . Pluries, pluribusque m odis, sive in genere, sive in spec- —erfiario B. M . V . exprim itur.

«i C o o p e r a t i o a d R e d e m p t i o n e m . « Ave, per quam splendebit laetitiae; Ave, per
s e iefciet maledictum. Ave, lapsi Adae revocatio. Ave, lacrymarum Evae redemptio...
wt per quam renovatur Creatura... ». « Ave scala caelestis, per quam Deus descendit...
■c. ~ ;Iram luctuosa daemonum clades », « totius orbis propitiatio », « ianuarum para■ rserstio », «Ave, quoniam caelestia laetantur cum terra. Ave, quoniam terrestria
mit-irr cum caeiis», «Ave, per quam spoliatus est infernus. Ave, per quam induti su­
n t eb ria *. ■
<Ave, generationum omnium laetitia», «Ave hominum erectio. Ave,
B M o m subversio. Ave, quae fraudis errorem conculcasti », « Ave, quae gignis Re■Hrer-cem captivis », « Ave, per quam soluta est praevaricatio. Ave, per quam apertus
c *zrLÌisus » « Ave, auctrix spiritualis reformationis ».
O e z c s redemptionis effectus, ut patet, clarissime a Virgine immediate repetuntur.
r M a te r n ita s s p ir itu a lis . Sat aperte in quibusdam salutationibus innuitur. Sic,
I» >A ve, tu enim turpiter conceptos regenerasti h,1 Ave auctrix spiritualis reformaHHB t-

g r a t i a r u m . Salus et omnes gratiae salutis num erantur,
a Virgine et quidem actuali1er, saltem pluries, repetuntur: « A ve, pons terad caelum deportans... Ave quae fidelium mentes illum inas », « A ve, quoniam
t « 3 orere pratum deliciarum . A ve, quoniam praeparas portum anim arum ... Ave,
fflcrgrolentia erga mortales », « A ve, hostium invisibilium propulsatio. A v e, ianuai parati'si reseratio », « A ve quae a barbara superstitione redim is. A ve, quae ab opeooeao exim is... A ve, quae a flamma passionum eruis. A ve, fidelium temperantiae
A ve, generationum omnium laetitia », « A ve, ignea columna, quae agentes
r æ â t i s dirigis, A ve, m undi um braculum nube longius se extendens... A ve, sanctai i«~idarum ministra. A ve, terra promissionis, ex qua fluit mei et lac». « A ve, arbor

D is t r ib u t io o m n i u m

h c i ò : rructu dives, quo fideles nutriuntur. A ve, lignum , cuius grata foliorum umbra
■f
m ulti... A ve, m ultorum peccantium indulgentia. A ve, stola eorum qui nudi
c Ü c£ a
■A ve, clavis regni Christi. A ve, spes aeternorum bonorum ». « A ve, quae
- E i eo quod B. V irg o regen eravit « turpiter (i. e. in peccato origin ali) con cep to s» , sat
-iîu r ipsam n o n fuisse tu rp iter seu in peccato origin ali con ceptam .

i6 o

ABRAHAM EPHES.

piscatorum sagenas imples. Ave, quae a profundo ignorantiae extrahis. Ave, quae mul­
tos in scientia illuminas. Ave, navis servari cupientium, Ave, portus in hac vita navigan­
tium », « Virginum et omnium ad te confugientium murus », « columna virginitatis »,
« porta salutis », « divinae bonitatis ministra », « Ave, quae fideles aptas Domino. Ave,
speciosa Virgo virginum altrix. Ave, sanctarum animarum pronuba », « Ave, fulgor
animas illustrans. Ave, ut tonitru hostes consternans. Ave, quoniam splendorem emit­
tis multiplicem. Ave, quoniam flumen effundis multifluum. Ave, quae piscinae refers
imaginem. Ave, quae sordes tollis peccati. Ave, pelvis abluens conscientiam. Ave, ciater
miscens exultationem. Ave, bonus odor suavitatis Christi... Ave, vita mystici convivii ».
« A ve, thesaurus vitae inhexaustus », « Ave, Ecclesiae turris inconcussa. Ave, regni mu­
rus inexpugnabilis. Ave, per quem excitantur tropaea. Ave, per quam concidunt hostes.
Ave, corporis medela, Ave, animae meae salus. O cunctis laudibus honoranda Mater,
quae sanctorum omnium sanctissimum verbum peperisti, praesenti oblatione suscepta,
ab omni calamitate cunctos libera, et a futuro redime supplicio ad te clamantes: alleluia1».
3. A B R A H A M E p. E p h esin u s (m ed. saec. vi)
N o b is reliq u it praeclaros d u os serm on es m ariolog ico s. E d . M . K r a s c h e n i n ik o v ,

D o r p a t 19 12 ; J u g ie , Byzantinische Zeitschrijt, 19 13 , 37 sq q .; B a r d e n -

HEWER, Zeitschrijt K ath. Theol., 1933, 426 sqq.

4. S. ANASTASIUS I Patr. Antioch. ( f 5 9 9 )1
F u it m on ach u s, et postea, a. 559, E p isco p u s A n tio ch en u s. D e ipso haben tu r
serm on es in Annuntiationem Deip. (P G , 89 1375-1390 ).
P ra ecip u a d octrin ae m arianae cap ita in ipsis con ten ta h aec sunt:

a) D e m a tern ita te d ivin a. « L a c te , infan tis instar, eum p a visti qui dat escam
omni carni. S u b tu a m m am m am , ta m q u a m p a rv u lu m eum collegisti, q u i fon tis
instar, lac p u e rp eris scatu rit, q u o illae p a rvu lo s alant. E ten im , facta es m ater,
n on p u ri h om in is, au t a licu iu s prop h etae, au t D e u m in se h ospitem habentis;
sed ve re M ater magni D ei ac Salvatoris N . I. C. Quis loquetur potentias Dominii...
Q u a e au ris capere poterit? Q u is serm o d ign u s in v en ietu r eo ru m quae in telligu n tu r , interpres? » ( P G 89, 1387).

b) D e im m a c u la ta con cep tion e. In serm on e II legitu r: « A ve, gratiosa; D o ­
m in u s te cu m : q u o d facta sis n obis salu tis via, ascen su squ e ad su p eros, ac locus
req u ietio n is, refrig eriiq u e ta b ern a cu lu m in q u o D o m in u s h a b ita v it. Q u am ob rem
cum o m n ib u s ge n eration ib u s te solam beatam in m u lierib u s d icem u s, q u am n e­
q u e sol, vo lu p ta tis flam m am im m itten s, adussit, n eq u e flu xa vis lu nae noctu
laesit. Non en im dedisti in commotionem pedem anim i, sed eo fixo in petra ind e­
flexa m an sisti: teq u e D o m in u s cu sto d iv it, in te solus in g red ien s ac ex te egrediens,
J C fr V a i l h é S ., in D u t . Théol. C ath., t. 1-1, coi. 1166. V a ilh é tenet duos istos sermones
esit- dubiae auth enticitatis (1. c.).

161

S. A N A S T A S IU S I

ciausamque ac obsignatam in aeternum servans » (1. c., 1377). E t in sermone II,
S. Anastasius in B. V irgin e salutat « solam illam inter virgines gratiosam , p u l­
chram , im m aculatam , sanctam, D e i G en itricem M ariam » (1. c., 1378). Iam vero
51 B. V irgo caruit effectibus peccati originalis (i. e. concupiscentia etc.) etiam cau­
sa i. e. peccato originali carere debuit.
c) De perpetua virginitate Deiparae. ( Concepisti
innupta peperisti ... sola M ater sim ul ac V irgo effecta
virginitatem prohibuit, neque conceptio integritatem
vasti virginitatis thesaurum etiam post partum » (1. c.,

absque viri ulla coitione;
fuisti. N eque enim partus
substulit. Inviolatum ser­
1387).

d) De mediatione B. M. V. Etiam noe doctrinae M ariologicae caput sat aperte
innuitur. Scribit enim: « O divina ac beata V irgo, extensa ad caelum scala; para­
disi porta; ingressus ad incorruptionem\ hominum ad Deum unio ac consertio » (1. c.,
1390). « Sicu t per fem inam mors causata est, sic oportuit dispensari salutem per
feminam. Per illam deceptam voluptate omnes m ortui sum us, per hanc vivificati
sumus: non ea tantum accipientes a quibus excideram us, sed longe maiora ac
pretiosiora, quae neque humanus intellectus possit concipere, nec oculus eorum
valet assequi speciem, sed et auditu ferre nequeat» (1. c., 1383). D ies annuntia­
tionis vocatur « mundi universi natalitius dies: quippe quae universa suo quaeque
ordine asserta sunt; priorque deform itas decorem accepit» (1. c., 1383). B. Virgo,
die annuntiationis « facta (est) nobis salutis via, ascensusque ad superos, ac locus
requietionis, refrigeriique tabernaculum in quo D om inus habitavit » ( 1. c., 1378).

5. S. MODESTUS Patr. Hierosolymitanus ( f 634)1
Est auctor Encomii in B. Virginem, quod prim um typis editum est Romae a
G iacom elli a. 1760, et refertur a M ign e (P G 86, 3277-3312).
N ulla adest ratio dubitandi de authenticitate huius Serm onis.
Encom ium constat 14 capitibus seu paragraphis qui parum logice inter se
connectuntur.
In prologo singularissim am excellentiam B. M . V . celebrat, de qua im possi­
bile est digne loqui quia « m ultiform is sapientiae serm o perplexus haesitat ad
m iraculum pro dignitate laudandum , om nem intellectualis rationalisque creatu­
rae superans cognitionem ».
In corpore Encom ii agit de m orte et sepultura B. M . V . quae evenit in M onte
Sion; m orti interfuerunt A ngeli, A postoli (non absque divino interventu), nec
non Iesus ipse. M aria amore m oritur, F ilium suum intuens (P G Só, 3308-A ).
Exequiae ab Apostolis fiunt, et m agna prodigia circa sepulchrum eveniunt. D ein ­
de agit de anticipata resurrectione et Assum ptione Deiparae (3312; 3289 C).
1 C fr C ar li L ., L'Encom ium in Dormitionem S S . Deiparae d i S . Modesto di Gerusalemme,
in Marianum (ephem erides M ariolo gia e, t. 2, 1940, pp. 386-400).
11

IÓ 2

S. M O D E S T U S

Ratio huius corporeae glorificationis fu it D ivin a M aternitas (3301 B; 3284 et sq.).
M iraculum assum ptionis est effectus om nipotentiae D ei et dilectionis filialis Iesu
erga M atrem suam (3293 A ). Scopus tandem Assum ptionis est ad hoc ut nos
haberem us in M aria interceditricem validam apud D eum et m ediatricem cuius­
libet gratiae (3292 C . - 3293 A).
In hac expositione S. M odestus m agna cum prudentia et sobrietate apocry­
phis — quae certe prae oculis habuit — usus est.
Praecipui textus dogm atici huius E ncom ii sunt: « M u n d i gubernatorem , qui
per ipsam (Deiferam ) ab im pietatis et peccati diluvio servavit ac vivificavit hu­
m anum genus» 1. c., 3287).
« D eipara, per quam accepim us rem issionem peccatorum nostrorum et a dia­
boli tyrannide redem pti sum us ... per quam m ystice recreati sum us et facti tem ­
p lu m Spiritus Sancti » (1. c., 3294).
« ... D ona (coelestia) quae per Ipsam hum ano generi sunt donata, quae vir­
ginitatis gratia pons D ei futura erat in terra ultra hunc m undum unde m irificum
ab eo auxilium nobis profectum est » (1. c., 3299). « ... G en us hum anum in te ser­
vatum est, ac per te dona et sempiterna bona est adeptum ab eo (Deo) >>(1. c.,
3 3 o 6) .

« Illa, quae vitam et resurrectionem genuit m undi, cuius gratia omnis intel­
lectualis et rationalis natura particeps est illius vitae aeternae » (1. c., 33°7)« Per eam splendor ille, qui vel ipsos solis radios superat, in m isericordia et
m iserationibus in nos effusus est >' (1. c., 3299).

6. S. SOPHRONIUS Ep. Hierosolymitanus (?-638)
N atus D am asci, H ierosolym is, in m onasterio S. T h eodosii, m onasticam v i­
tam duxit. C irca a. 619 in A egyp tu m profectus est et R om am etiam pervenit.
A n n o 634 Episcopus H ierosolym itanus creatus est. Sergium , M onotheletism i
patrem , fortiter im pugnavit. O biit a. 638 (cfr B a r d e n h e w e r G ., Geschichte der
altkirchlichen Literatur, Freib. B r., 1923, pp. 36-41).
D e B. M . V irgin e praesertim agit in H om il. de Annunt. (P G 87, 3217-3288)
in Hypapanten (P G 87, 3287-302), et in Epistola Synodica ad Sergium a C oncilio
V I adprobata (P G 87, 3147-200), in qua sanctitatem D eiparae celebrat. Triodion
(P G 87, 3840-3982) ad S. Ioseph H ym nographum pertinet (cfr Les lettres chré­
tiennes, t. 4, p. 146).
Praecipua vero quae in praedictis docum entis habentur haec sunt:
a)
De divina maternitate. F u se et clare agit in Epist. Synodica ad Sergium
(P G 87, 3160). N otatu digna sunt verba: « Incarnatur V erbum et D eus non prius
form atae carni se coaptans, vel corpori iam prius form ato et in se subsistenti se
connectens, vel prius subsistenti animae se com ponens, sed tun c his productis
ad existentiam , quando eis V erbu m ipsum et D eus se co m p o n eb a t... Sim ul enim

s.
ixtq

s o p h r o n iu s

et sim ul D ei V erbi caro; sim ul caro animata rationalis, simul D ei V erbi caro
rationalis quia in ipso et non in se habuit existentiam ».

D ivinae vero maternitatis excellentiam ita extollit: « G aude, o spectaculum
rrae m irabilibus om nibus sum m e adm irandum . Q uisnam tuum eloqui splen­
dorem poterit? Quisnam portentum , quod ipsa es, enarrare verbis audeat? Q uis-am m agnificentiam tuam effari se posse confidet? T u hom inum exornasti natu­
r a i , A ngelorum ordines superasti, tu fulgorem A rchangelorum obtenebrasti,
t a sublim es Thron orum sedes infra te ostendisti, tu altitudinem Dom inationum
i«?pressisti, tu Principatuum ducatibus praecucurristi, tu enervasti fortitudinem
P xestatu m , tu ipsis V irtu tibu s potentior virtus prodiisti, tu C herubim oculatis­
simum visum terrestribus oculis vicisti, tu Seraphim sex alas habentium volatus
iT-imae pennis divinitus agitatis transvolasti, tu denique omnem creaturam longe
~ jugressa es, quippe quae prae omni creatura enituisti puritate, et om nium crear~rarum conditorem , in te excepisti, ipsum que et in sinu tuo gestasti, et genuisti,
st sola ex om nibus creaturis D ei m ater effecta es » (Or. I I in S S . Deip. Annun-iGiionem, P G 87, 3238). « E t m erito quidem , nem o enim sicut tu, ad D eum tam
prope accessit » (1. c., 3247).
b De perpetua virginitate Deiparae sat fuse agit in Ep. Synodica ad Sergium
"P G 87, 3, 3172; 2289).
c)
De perpetua sanctitate Deiparae. 1 H aec invicte asseritur a S. Sophronio.
A b ipso quaelibet m acula, etiam originalis -— prout sat clare apparet — a V irgin e
cxduditur. Scribit enim: « E t alii quidem , iique plures, ante te exim ia sanctitate
ior-ierun t. N em o, sicut tu, beatitate auctus est: nemo, sicut tu, sanctitate exorzszus est: nemo, sicut tu, ad tantum m agnificentiae est evectus: nem o sicut tu,
jmnficante gratia praeoccupatus est; nemo, sicut tu, splendida luce est circum fusus:
nemo, sicut tu, caelesti lum ine refulsit: nemo, sicut tu, prae omni celsitudine
■SLiltatus est. E t m erito quidem ; nemo enim, sicut tu ad Deum tam prope accessit;
s e n o sicut tu, D ei donis ditatus est; nemo, sicut tu, D ei gratia particeps fuit,
-■nmia vincis, quaecum que inter homines emineant; omnia superas m unera quae
er^=a e D ei largitate in quoslibet dim anaverint. Plus enim om nibus inhabitantis
D a possessione ditescis. N em o sic in se D eum com plecti potuit; nemo potuit
a c fruì D ei praesentia; nem o dignus est habitus, qui sic per D e u m illum inauesnr ... » (Or. I I in Deip., 18-19, P G 87, 3248). O ccurrit hic, pro prim a vice, sat
^ridens allusio ad purificationem praeventivam, seu ad praeservationem a culpa de
loquitur P iu s IX .
In Epist. Synodica ad Sergium , a Conc. O ec. V I adprobata, B. V irgo dicitur
1 Sancta, anima et corpore immaculata, atque ab omni contagione prorsus fi­
n ira » (P G 87, 3160-3161).
1 C fr J u g i e M ., Saint Sophrone et VImmaculée Conception, in Revue Augus tini enne, t. 16

2 ". pp. 567-574.

164

S.

IO A N N E S

EP.

TH ESSAL.

Gladius a S. Sim eone B. V irgin i praedictus, intelligendus est, iuxta S. Sophronium , de tristitia et de admiratione m omentanea animae V irgin is stantis
iuxta crucem , quae tamen non ita fuerunt ut B. V irgin em ad dubitandum de Filii
divinitate m overent (De Hypapante, ibid., 3 2 9 8 ).1
Plenitudinem gratiae ita describit: « Invenisti enim apud D eum gratiam pe­
rire nesciam ... prae omnibus exim iam ... omnibus votis expetendam ... omnium
gratiarum splendidissim am ...

nunquam elanguentem ... quae te salvam prae­

stet ... quae nullo im petu quatiatur ... plane invictam ... perenniter duraturam »
(Or. II iti S S . Deip. Annunt., 1. c., 3246).

d)
De cooperatione ad redemptionem: « V ere
benedicta tu in m ulieribus ”
quoniam Evae maledictionem, in benedictionem commutasti; quoniam Adam , qui
prius iacebat execratione perculsus, ut per te benediceretur, effecisti. Vere “ be­
nedicta tu in m ulieribus ” quoniam benedictio Patris per te aifulsit hom inibus,
eosque a vetere m aledicto liberavit.
« V ere “ benedicta tu in m ulieribus ” quia per te progenitores tui salutem
inveniunt; tu siquidem genitura es Servatorem , qui divinam ipsis salutem com ­
parabit » (ibid., 3241). « Per la prim a volta — anim advertit P. O rtiz de U rbina,
1. c., pp. 76-77 — sentiamo dire non solo che la M adonna abbia tolto la tristezza
di Eva e restituito agli uom ini la pace, dopo averli liberati dalla m aledizione (Or. I
in nat. Christi, P G 87, 3201; Or. I I in Deiparam, ib. 3241-3245) e anzi che essa
sia diventata “ fonte di m isericordia ” (Anacreont., P G 87, 3846) e “ unico ausi­
lio degli uomini ” (ib., 2855), m a anche che le stesse potestà dei cieli debbono la
loro gioia — la loro grazia — alla M adonna. E gli dice testualmente: “ Poiché da
te viene data la gioia non soltanto agli uom ini ma anche alle virtù superne ” »
(Or. I I in Deip., ib. 3241).
7. S. IOANNES Ep Thessalonicensis ( f c 6 4 9 )2
F u it Patriarca Thessalonicensis inter annos 610-649.

A ctis V I I Concilii

O ecum enici Sanctus appellatur.
Introduxit in sua Ecclesia Thessalonicensi festum A ssum ptionis B. M . V .,
1 C irca id em tem pus L e o n t i u s

de

N

e a p o l is

eod em fere m o do verba illa Sim eon is e x p o ­

n eb at (P G 93, 1580). A n te ipsum , m edio saec. v i, idem ten u it A

braham

E p h e s i n u s (cfr J u g i e

M ., Abraham d'Ephèse et ses écrits, Sermon sur l'H ypapante, in Byzantinische Zeitschrift, t. 22,
p. 58). C fr etiam P s e u d o - C ' h r y s o s t o m u s ( P G 50, 8 10 -8 11).' T

im o t h e u s ,

P resb y ter H iero so ly ­

m itanus, in gladio illo vid et d o lorem V irg in is in am issione F ilii sui in T e m p lo (In Hypapantem, P G 86, 245). Iure igitu r scrib ebat J u g i e : « A l ’ époque où nous som m es arrivés (saec. v i - v i i )
l ’exégèse origé n iste prêtant à M arie des doutes positifs su r la d iv in ité de Jésus est d écid ém en t
écartée (D ict. de Théol. C ath., t. 7, co l. 916).
2 C fr J u g i e M ., in D ict. de Théol. Cathol., t. 8, co ll. 819-825 art. Jean de Thessalcnique
(Saint); C a r l i L ., L e fo n ti del racconto della Dormizione di M aria di Giovanni Tessalonicese, in
M arianum, t. 2 , (1940), pp. 308-313.

S. GERMANUS

i t ob hanc rationem, ad fideles praeparandos, hom iliam in D orm itione Virginis
zam posuit, quae publici iuris facta est integraliter a P. Jugie ( G r a f f j n - N a u ,
Patrologia Orientalis, t. 19, 344-438) in sua duplici redactione, authentica scilicet
et interpolata. Invenitur haec hom ilia saltem in 15 m anuscriptis, quorum quidam
id saec. x -x i ascendunt. Episcopi Thessalonicenses, usque ad ipsum , —> prout
icp a re t ex prologo — suspensi haerebant relate ad celebrationem Assum ptionis
B. M . V ., ratione apocryphorum quae vagabantur et quae a sensu catholico d i­
scordabant. Ioannes, e contra, statuit sequi exem plum « fere universale > et ob
- ; ~-r causam expurgare volui apocrypha a deform ationibus narrationis prim it r .i c ab A postolis ipsis conscriptae. Ipse tamen haud parum a T ran situ B. M .
jîtir.o) pendet.
Praecipua capita m ariologica haec sunt:
1)
S. Ioannes altissimam ideam de D eipara se habere ostendit; 2) Absolutam
■m&tccabilitatem D eiparae proclam at; 3) Maternitatem spiritualem eiusdem explic s e docet; ab A postolis enim « M ater om nium qui salvi fiunt » appellatur; 4) Exhibem r B. V irgo tam quam D om ina et beneficiorum auctrix totius m undi. S. Pen s in suo sermone asserit quod lu x lam padis eius replevit universam terram nec
fC in g u e tu r usque ad consumm ationem saeculi, ad hoc ut omnes qui salvi esse
•wcrnt. animum et fiduciam ab ipsa respiciant. D eclaratur insuper spes omnium;
f

Relate ad Assumptionem haec anim advertit P. Jugie: « C h ose curieuse, après

w i i lu le morceau, on ne sait pas, au juste, quelle a été la pensée personnelle de
I «rieu r sur le m ystère même de l ’Assom ption, c ’est-à-dire sur la résurrection
ÇBrseuse de la sainte Vierge. L a finale du discours, qui devrait nous l ’apprendre,
« s r e . en effet, dans presque tous les mss. T o u s les Byzantins ont adm is que le
nrr-s de la M ère de D ieu avait été préservé de la corruption du tom beau, mais
s e s n'ont pas enseigné q u ’il ait été de nouveau réuni à son âme. Certains, à la
a a s e de l ’apocryphe lohannis liber de dormitione Mariae, ont cru à un transfert
m corps dans le paradis terrestre, où il serait conservé incorruptible ju s q u ’à la
sesarrection générale. Im possible de dire, d ’une manière certaine, quelle a été la
fB srao n prise par Jean entre les deux opinions » (1. c., 823).

8. S. GERMANUS Ep. Constant, (c. 6 3 5 -7 3 3 )1
'-*7005 est ex nobilissim a fam ilia Byzantina. C elebris fuit ob defensionem cultus

McriT-im im aginum , ob quam causam a L eon e I I I e sua sede ConstantinopoliXbei- id quam circa a. 715 electus erat, eiectus fuit. Fere centenarius obiit a. 733.
E o s doctrina mariana invenitur in octo hom iliis de B. M . V .: duae agunt de Prae■BGCone ad tem plum , una de Annunciatione, tres de D orm itione et una de
Z a u B. M . V. (P G 98, 291-383).
C fr C a y r é F ., D ict. de Théol. C ath., art. Germain (Saint), t. 6, c o ll. 1300-1309.

S. GERM ANUS

Quidam de authenticitate harum hom iliarum dubia quaedam m overunt. A t
de earum authenticitate sufficienter co n sta t.1 Inveniuntur enim etiam in manuscripto saec. x i i (cfr O m o n t H ., Manuscrits Grecs de la Bibl. N at., Paris, 1898,
t- 3, p. 372, cod. 542 Bibl. Engalensis).
D u ce igitur S. G erm ano, B. Virginis

devotissim o, 2 « pergam us sim ul ad

exoptatissim os flores ex ipsom et D ei M atris prato decerpendos. Odorem us eius
pulchritudinem instar rosae e folliculis plenam odoram entorum erum pentem »
(In Praesent. Deip. I, P G 98, 291).
a) D E B . V I R G I N E C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D D E U M .
1. De praedestinatione B. M. V. In ore parentum B. M . V . haec verba ponit:
« Suscipe quam ipse elegisti, quam praedestinasti, quam sanctificasti » (ibid., n. 8,
coi. 299). E t alibi: « sum m e perfecta ac consumm ata [iam triennis], tamquam
universorum

D eo

ac moderatori

oraescitur,

praedestinataque, atque electa »

(ibid., In Praesent. Deip. I I , 315).
2. De prophetiis et symbolis. B. V irgo « universorum speculum prophetarum »
vocatur (In Praesent. Deip. I I , 315). « Rationabilissim am et im pollutam mensam
te evasuram Der plura symbola iam praesignificatum est » (In Praesent. Deip. I,
n. 10, 303). A d Iosephum dubitantem dicit: « Crede D e i prophetis » (ibid., in
Annuntiat. Deip. 1, 335). A d varias prophetias, e. g. Ezechielis, Isaiae, D avidis
etc. alludit.
3. De divina maternitate. Sum m is laudibus illam extollit. 3 « O quolibet m i­
raculo maior, M aria! » (In Praesent. 1, 1. c., 306). Et alibi: « Sat tibi ad laudem, o
adm irabilis, quod non possim us dignis encom iis res tuas celebrare » (In Dormit.
Deip. I I , 354).
« D eficiet enim saeculum, si quis velit res tuas laudare » (In Dormit. Deip. II,
378). « O m nia tua, D ei G en itrix, incredibilia m iraque sunt; cuncta naturam ex­
cedunt, cuncta rationem et potentiam » (In S . Mariae Zona,, 382). « T u enim
sola, D ei G en itrix, altissima super omnem terram » (In Praesent. Deip. II, 3 I $)« T u ae m agnitudinis non est finis. T e cogitandi nulla satietas » (In Dormit. Deip.
II, 35 °)- ,( Superat ipsa sane omnem m entis captum » (In Praesent. Deip. I, 172).

1 C fr B a l l e r i n i , Sylloge m o n u m e n t o r u m R om ae, 1855, t. 1, pp. 249-258; 1857, t- 2 >
pp. 285-^295. C fr etiam J u g i e M ., Les homélies de saint Germain de Constantinople sur la dormition de la sainte Vierge, in Echos d ’ Orient, t. 16, pp. 219 -221.
2 S ic e n im in cip it hom iliam I in D o rm it. D e ip .: « Q u i d e b ito r est, con tin u is canticis b en e­
ficium cele b rat ... Q u am obrem ipse qu oq u e, o D eipara

quae supra ratio n em ac cogitatum ,

reru m p ro d ig iu m n ovaru m m irabilia adepta sis, audeo laudare » (1. c., 339).
1
In h o m il. tam en in A nnunt., o p in io n em p eregrin am , q u ibu sd am Patribu s G raecis c o m ­
m u n em , se q u itu r, iuxta quam B. V irg o statim in m om en to in quo salutata fu it ab A n gelo , non
vero post su u m con sen su m , C h ristu m concepisset.

S. G E R M A N U S

b) DE B. M. V. C O N S ID E R A T A I N ORDIN E A D H O M IN E S.
I.
De mediatione B. M. V. In hac veritate exponenda S Germ anus omnes suos
aequales supergreditur, et tantum m odo a S. Bernardo forsan aequabitur. D o ctor
M ediationis, inter Patres, iure appellari potest.
D e ipsa agit praesertim in hom ilia in Zonam B . M . V. Deip. (1. c., 274-383).
H aud sem el B. V irgo m e d i a t r i x appellatur.
1. D e c o o p e r a t i o n e a d o p u s r e d e m p t i o n i s . V ocatur B. V irgo «salutis auc­
trix » (In Praesent. Deip. I, 300). « Coniunctrix olim dissidentium » (Iu Praesent.
Deip. I I , 318). « O m nium peccatorum m ediatrix vere bona » (In Annunt. Deip.,
321). « Christianorum om n ium com m une propitiatorium » (In Annunt., 330),
< m undi universi propitiatorium »1 (In Annunt., 330), «ferm entum reform ationis
A dae, tu opprobriorum Evae lib e ra tio ... Illa m ortis dem oratio et sedes; tu, a
morte translatio » (In Dormit. I I , 349). B. V irgin em ita salutat: « A v e quae gres­
suum tuorum concinnitate, serpentem truculentum m ihi ad transgressionem
ducem vaferrim um et scelestissim um diabulum , conculcasti; corruptam vero
naturam quae ad labendum prona cernebatur, tecum per viam velut m anu pre­
hendens, ad caeleste et sanctum non senescens tabernaculum rursus adduxisti »
(In Praesent. Deip. I I , n. 14, 306). Effectus redem ptionis, ut patet, B. V irgin i im ­
m ediate — aeque ac C hristo — tribuuntur.
2. D e d i s t r i b u t i o n e o m n iu m g r a t i a r u m . H aec sat anerte et nluries, nluribusque m odis, a S. G erm ano docetur. B. V irgo enim aooellatur « fons perennis
universis aquas affluens ... thronus ille excelsus et elevatus universorum Creatoris
ac Redem ptoris, tum quae in caelo, tum quae in terra » (In Annunt., 322). P er
assum ptionem in caelum , nos hom ines non derelinquit, sed sem per m anet nobiscum , fitque mediatrix nostra apud D eum : « N am et nos in te abunde vitae ae­
ternae altum pignus accepim us, atque ad D eum M ediatricem humanis em igran­
tem, nanciscim ur » (In Dormit. I I I , 366). E t in ore C hristi, ipsi m igranti appa­
rentis, haec verba ponit: « M un du m tibi debitorem praestabo, et em igrantis no­
m en tuum m aiori gloria collustrabo. Ego te m undi m urum exaedificabo, eorum
pontem , qui fluctibus iactantur, eorum qui m anu ducuntur baculum , peccatorum
advocatam, scalam denique quae provehere in caelum m ortales sufficiat. Veni
cum laetitia. A p eri paradisum , quem cognata tua E va, eiusdem que consors gene­
ris occlusit. Intra in gaudium F ilii tui » (In Dormit. I I I , 362).
E xplicite insuper docet salutem nostram in m anibus M ariae esse, om nesque
gratias salutis ex ipsa ad nos defluere. « T u es enim quae feceris semper, nec nun­
quam cesses facere nobiscum m agnalia » (In Dormit. I I I , 371). Ipsa eiusque no­
men est « Christianorum spiritus ac flatus ... (quod) vitae et iucunditatis et au­
xilii non solum indicium est, sed causa efficitur » (In Zonam S . M ., 378-379).
Christianorum spes, quae non confundit » (ibid.), ita ut hom o « nullum alium

i6 8

S. G E R M A N U S

intercessorem necessarium habeat apud D eum » (ibid., 379). «Plane, enim, nullus
tuae m agnificentiae finis; insatiabilis opitulatio tua. N u llu s m unerum tuorum
num erus est. N u llu s enim, nisi per te, o sanctissim a, salutem consequitur. N u llu s
nisi per te, o im m aculatissim a, qui a m alis liberetur. N u llu s nisi per te, o castis­
sima, cui donum indulgeatur. N u llu s nisi per te, o honoratissim a, cui gratiae m u­
nus m isericordia praestetur. Q uam obrem , quis te beatam non praedicabit?
Q uis, sicut tu, secundum unum F ilium tuum , hum ani generis curam gerit?...»
(ibid., 379). E t haec est ratio cur omnes omnino, in omnibus necessitatibus, ad
ipsam quae « m aterna pollet fiducia ac potestate erga F ilium » fiducialiter confu­
giu n t. E t addit: « Om nia tua, D ei G enitrix, incredibilia m iraque s u n t ... Q uocirca
etiam protectio tua, intelligentiae vim om nem superat » (ibid., 382). Quotidie
enim , om nibus, et in om nibus, « adiutrices m anus porrigit » (ibid.). « Q uam o­
brem , — concludit — ad tem plum tuum sedulitate animi accurrim us; in quo cum
stamus, in ipso nos caelo stare credim us » (ibid.). Eadem plus m inusve, novis
m irisque m odis repetit alibi, e. g. « Q uem adm odum enim siticulosus ad fontem
properat, sic et fidelis om nis anima, tota aestuans accurrit, tuo im plenda auxilio.
A c iterum , quem adm odum anhelitu haustus aer anim alem hom inibus olfactum
afflat: ita et te, orthodoxi omnis christiani flatus, ac spiratio, ore profert ac enun­
tiat. N e c enim tantum ab aëris hauriam us oblectatione, quantum a tui nominis
haurim us protectione: adeo ut in C hristo ac in te im pleatur quod scriptum est:,
«Respiratio narium nostrarum es tu, in tegum ento tuo et um bra vivem us» (T hren .
IV , 20); (In Dormit. I I, 355). « T u tela tua im m ortalis est; et intercessio, vita; et
protectio perpetua. N isi enim tu praeires, nemo spiritalis e v a d e re t... N em o D ei
cognitione repletus est, nisi per T e , o Sanctissim a; nemo salvus, nisi per te, o Dei­
para; nemo periculorum expers, nisi per T e , V irgo parens; nemo redem ptus, nisi
per T e , o D eipara; nem o donum per m isericordiam consecutus, nisi per T e »
(In Dormit. I I , 350). « T u autem , quae m aterna in D eum auctoritate polleas,
etiam iis qui enorm iter peccant, exim iam rem issionis gratiam concilias. N on enim
potes non exaudiri, cum D eus, ut verae ac intem eratae M atri suae, quoad omnia,
et per omnia, et in om nibus, m orem gerat » (ibid., 351). « Sim ul atque enim tre­
more correptus fuerit christianus aliquis, aut pedem ad lapidem offenderit, illico
tui nom inis praesidium invocat. Quare, ut quis nulla requie, te laudibus celebret,
non existim at se celebrare; qui magis insatiabili affectu celebrare incipiat. N em o
enim satis pro dignitate celebrare possit» (ibid., 351). C fr etiam alia praeclaris­
sima quae ibidem dicuntur. A lib i M aria vocatur « meae spes salutis » (In praesent.,
II, 318), « universorum patrocinium , gaudium ac laeta iucunditas » (ibid., 319).
E x quibus om nibus patet m ediationem D eiparae esse universalem sive subiective
(omnes hom ines com plectentem ) sive obiective (omnes gratias respicientem),
ei in praesenti ordine necessariam.

II.
De munere regio Deiparae. Etiam de hoc saepe agit. Sic, e. g., in homil. 1
in Praesent., B. V irgo, tem plum ingrediens, ita salutatur: « Sede, D om ina; decet

S. GERMANUS

169

enim, regina cum sis et prae om nibus regibus terrae gloriosa, sublim i aaeo loco
sedere ... E n tibi pro m erito, tam quam universorum Reginae, prim am offero se­
dem » fl. c., 303). Item , alibi.

III.
De cultu B. M. V. G erm anus unus ex m axim is testim oniis, defensoribus
et propagatoribus fu it cultus m ariani fervidissim i sua aetate. B. V irgo enim est
super omnem creaturam venerabilior » (In Praesent. Deip. I, n. 18, 307). « T u
enim m erito dixisti fore ut te omnes hom inum aetates beatam dicant: te inquam ,
quam nemo condigne magnificare possit; quae sem per angustam ac praecipitem
laudatorum tuorum animi paupertatem com miserationis affectu prosequaris »
(In Dormit. I, 339). Et alibi: « H odie ad promendas laudes M aria nos provocat,
cuius encom ia, utut in im m ensum quisquam congerat, nedum metam queat at­
tingere; ne a longe quidem ad verum accessurus est, quippe cuius pulchritudo et
serm onem omnem et omnem cogitationem infinito intervallo praetergreditur >
(In Praesent. I, 1. c., 294).
T estis insuper est universalitatis cultus M ariani tunc tem poris fervidissim i
et ubique diffusi. Scribit enim: « N ullus enim locus est, ubi non honori habearis »
(In Dormit. II, 354). Dem onstrat tandem quom odo honor qui im penditur M atri
nullim ode derogat honori qui tribui debet Christo. « D u m enim laudatur M ater,
M atris amans F ilius propense laetatur ac iucundatur » (In S . M ariae Zonam, 375).
r) D E B
1.

V IR G . C O N S I D E R A T A I N S E M E T I P S A .

De sanctitate Deiparae. In hac re — sicut et in m ediatione — valde in­

sistit S. Germ anus, praesertim in hom iliis in Praesentationem et in A nn u ntia­
tionem, ubi incom parabilis M ariae puritas m ultis m irisque m odis et com para­
tionibus extollitur, nec non quaelibet macula, absque ulla vel m inim a restrictione,
excluditur. Q uaedam ex affirmationibus S. G erm ani iure m eritoque ad im m uni­
tatem a peccato originali referri possunt. Sic, e. g., B. V irgo vocatur «susceptum
a D eo pignus » inde a prim o instanti suae existentiae in sinu matris. In ore pa­
rentum B. M . V . haec verba ponit: « Suscipe (D om ine) quam ipse elegisti, quam
praedestinasti, quam sanctificasti; habe tibi firmatam in te, et odore tuo attrac­
tam ; quam, tamquam lilium e spinis, e nobis indignis elegisti » (In Praesent. Deip. I,
299). E t alibi: « H odie in propitiatorio ea reponitur, quae sola m ortalibus, inun­
datione peccatorum in transversum actis, novum que Deo simillimum, et em un­
danti virtute praeditum , et haudquaquam m anibus hom inum constructum , pro­
pitiatorium evasit» (In Praesent. Deip. I, 294). Ipsa est « T o ta prorsus munda,
omni carens reprehensione » (In Annunt., 327). Ipsa est ferm enaim renovans
A dam (In Dormit. I I, 349).
M ors Deiparae, non tribu itur peccato originali — quae est unica causa dissolu­
tionis corporum — sed consilio providentiae divinae, id est, ad hoc ut veritatis In ­
carnationis « confirm atum patesceret sacram entum ; ut, inquam , tuo illo a tem pora­
neis, ac a saeculo discessu, qui ex te natus est D eus, perfectus nihilom inus ex vera

S. ANDREAS CRET.

170

M atre crederetur processisse Filius, quae nim irum necessitatum naturae legibus
subiaceret, divinae iussionis definitione, ipsoque ad m undi vitam concesso tem ­
pore sollicitante; cuius corpus, ut unius haberet reliquarum m ulierum , eoque
com m unis hom inum m ortis occursum vitare nequivisses: quo etiam modo Filius
tuüs ac D eus universorum , ob nostrum, ut ita dicam, universi generis m ortuum
hom inem , sim ilem et ipse gustavit m ortem » (In Dormit. Deip. I, 346).
A d immunitatem a fom ite concupiscentiae alludere videtur cum celebrat « p u ­
rissim um ac im m aculatissim um D e i G en itricis corpus » (In S . M ariae Zonam,
375). L au d ib u s extollit « illu d corpus virginale, totum sanctum , totum castum ,
totum D ei dom icilium » (Iti Dormit. Deip. I, 246).
2. De subiectione dolori et morti. Explicite asserit B. Virginem subiisse « ine­
vitabilem humanae conditionis m ortis necessitatem » (In Dormit. Deip. I I , 358).
D e doloribus V irgin is in m orte et sepultura F ilii sui fuse agit (In Dominici corporis
sepulturam, 270 et sq.). M ors M ariae fu it veluti som nium .
3. De virginitate Deiparae fuse agit praesertim in homil. in Annuntiat. B.
M . V. 1
4. De assumptione B. M. V. H uius m ysterii S. G erm anus testis est disertis­
sim us in tribus H om iliis in Dormit. D eip., ex quibus apparet factum A ssum ptio­
nis tunc in Ecclesia Constantinopolitana in pacifica possessione fuisse. Iuxta
ipsum , anticipata V irgin is resurrectio -— ab A n gelo G abriele, in annuntiatione
m ortis, ipsi prom issa — non post tres dies (sicut legitur in apocryphis) sed sta­
tim ac corpus eius in sepulchro conditum fuit, evenit. D e hac assum ptione A p o ­
stoli ab ipso Christo, M atri suae occurrente, certiores fiunt. P ro S. Germ ano,
igitur, origo divino-apostolica doctrinae de A ssum ptione patet. H uius autem facti
vere m irabilis plures pulcherrim asque rationes theologicas affert.

9. S. ANDREAS Ep. Cretensis ( t 7 4 0 )2
N atu s est D am asci circa a. 660. A n n o 15 aetatis suae, m onasticam vitam am ­
plexus est H ierosolym is, in m onasterio S. Sepulchri. C irca a. 685 Constantinopolim m issus, ibidem usque ad initia saec. v m perm ansit, cum Episcopus G ortynensis Cretae electus est. N estorianism o et M onophysitism o fortiter restitit. S.
A ndreas « inauguravit novam periodum ecclesiasticae poesis graecae inveniendo
“ Canones ” seu carm ina, quae novem odas com plectuntur » ( S t e i d l e , o . c., 226).
M u lta scripsit de B. M . V . sive in serm onibus sive in canonibus seu carmini1 In ipsa tam en aliq u id S. Ioseph in d ig n u m in ven itu r. In ore en im eius, haec, in te r alia
p on u n tu r: « P rod e, M aria, m eae dom us in sid iatorem : pro d u c in m ediu m eum , qu i stuprum ,
fecit, ut fabrili gladio eius auferam caput, eo quod ille m eos probro affecerit canos, sitqu e fu tu ­
rum , u t m e dein de du od ecim tribu s Israel su b san n en t» ( 1. c., 331).
2 C fr J u g i e M ., D ict. de Théol. C ath., art. 1mm. Conc., coli. 916-919; P e t i t L ., D ict. Arch.,
c o li. 3034-2041, art. André de Crète.

S. ANDREAS CREX.

bus liturgicis. R eliquit enim octo hom ilias marianas (quatuor pro N ativ. B. M . V .,
una pro A nnuntiat., tres pro D orm itione) nec non duos Canones pro festo C o n ­
ceptionis S. A nn ae et pro festo N ativitatis B. M . V . (P G 97). N em o inter Patres
tam m ulta de B. M . V . scripsit. A ttam en, doctrina m ariana quae in tam m ultis
scriptis invenitur relative exigua dicenda videtur. Inutiles prolixitates in ipsis
abundant, ex quibus tam en praecipua M ariologiae lineamenta em ergunt.
à) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D D E U M .
1. De praedestinatione B. M. V. B. V irgo « ante saecula, ex com m unibus g e­
nerationibus, futura praefinita erat atque electa » (Cati, in concept. S . Annae,
P G 97, 1313 C ). E t alibi, haec verba in ore S. A nnae ponit: « Exaudisti, Dom ine,
preces meas, mihi hodie prom issionis fructum eam praebens, quae casta, ex cun­
ctis generationibus atque fem inis, praefinita est intem erata M ater tua» (ibid.,
Cati, in N ativ. D eip., 1321 B). Ipsa est quae « ante omnes generationes naturae
totius Creator elegit» (In N ativ. Deip. I I , ibid., 813 C).
2. De prophetiis et symbolis B. M. V. Saepe et m ultiplicibus modis de hac re
agit. « D e te cecinerunt Spiritus omnes interpretes » (In Dormit. I I I , 1096 A ).
E t statim (ibid.) ad plures prophetias alludit, e. g. Is. (7, 14, 11, 10), Ezechiel
(+4, 2), D aniel (9, 23), Sponsa Cantici Cant. etc. V ocatur « totius prophetiae per­
spicua plenitudo » (ibid., in Nativitate Deip. I V , 865 A ). Varia sym bola B. M . V .
indicat: « N ec vero, quidquid tandem dicam us, charissim i, nuptiale pro m eritis
canticum ei absolvem us, donec etiam ex Scripturae pratis m ystice ei flores corro­
gantes, encom iorum coronam texam us. N usquam enim est; nusquam est, in ­
quam, ubi Scripturam d ivinitus inspiratam lustrans, non varie perspersa eius
nomina quis v id e a t ... V id e itaque m ultim odis eam honestatam nom inibus, multisque Scripturae locis perspicue declaratam ». E t varios hos locos rapide m em orat
1In N ativ. Deip. I V , ibid. 867).
3. De divina maternitate. D ivinae m aternitatis m ysterium nec non ineffabilis
magnificentia continuo m irisque m odis extollitur. B . V irginem esse vere pro­
prieque M atrem D e i ex hoc probat quod term inus concretus m aternitatis non
est natura sed persona. Sic, e. g ., in iam bis ad Agathonem ita fidem suam profi­
tetur: « Facem que illum inantem dogm atum iubar, -— A tq u e adeo hom inem que
D eum que: Sed enim non usurpando divisionem nec confusionem — D ocueris,
quippe tutus in serm onibus; — N ec etiam dispescere in duas hypostaseos — Patris
z-Aidem Filium, et natum Virginis-. — H uius namque in finibus saeculorum et sine
o rn in e est, — Q uae coit natura cum V erbo incarnato. ■
— H inc veluti proprie Deip&ra-Praedicaturque et colitur sola » (P G 97, 1440 D - 1441 A ). E t alibi: « D ivinum
tuum F iliu m adoram us; non dividentes o D ei G en itrix, quam ex te natus infans
i_irura gloriam habet. Q uippe unum persona, duplicem naturis confitem ur »
Magnus Canon, 1367). «Eum utero habuisti, qui natura capi non potest: p o r­
tasti eum , qui portat omnia; lactasti, o casta, Christum creata omnia alentem,

172

S. ANDREAS CRET.

ac auctorem vitae » (ibid., 1374). B. V irgo, in conceptione Christi id omne prae­
stitit, absque ulla organorum corruptione, quod ceterae m atres in generatione
praestare solent. Spiritus S. se habuit ut principium activum , vices seminis v i­
rilis supplens (ibid., 1416 C; 90S C). V erbu m ex virginalibus incorruptisque
M ariae sanguinibus (ibid., 837 B; 1056B) m irabiliter sibi ipse com pegit carnem,
anima rationali animatam (ibid., 1105 B) quam «statim a orim a sacramenti coalitione » (ibid., 933 B) sibi hypostatice univit (ibid., 949 C).
Ratione divinae m aternitatis B. V irgo « uno excepto D eo, rebus om nibus ex­
celsior » est (Homil. I I I in Dormit., 1099), est «thesaurus sacramenti a saeculis
absconditi », vere vivens ille liber, scripti in te sine voce spiritalis Serm onis, vi­
vifico calamo Spiritus Sancti », « sola vere, scriptus a D eo tom us testamenti novi,
quod is olim ad hom ines est testatus » (ibid., In Dormit. I I I , 1098); « tomus, in
quo, sine voce ac scriptis, inscriptor ipse D eus ac V erbum quotidie legitur » (In
N ativ. I V , 1097 A ). « Potest solus D eus pro m eritis laudare, qui iis quibus novit
pse rationibus, m ira illa opera in ea effecit > (In Dormit. I I, 1090). « Q uid enim,
ad m aiestatem m aius, quam ut vocer

sim que D ei M ater? » (In Dormit., 1. c.,

1056 B C).
«Q uali voce, quibus serm onibus tua illa m agnalia exornabim us? — T e enim
grato animi affectu ac devote, lingua om nis, vitae M atrem glorificans praedicat.
Im pleta est omnis creatura gloria tua» (Homil. I I I in Dorm it., 1099).
A D eipara, ratione suae m aternitatis, tota T rin itas glorificata est: « In te lau­
datur glorificaturque, intem erata, T rin itatis m ysterium ; quippe com placuit Pater;
in nobis habitavit V erbum ; tibi obum bravit divinus Spiritu s » (Canon in B . M ariae
N a tivit., 1323).
B. V irg o est « exim ia pulchritudo, sculpta a D eo statua, divini A rchetypi
egregie expressa im ago » (In Dormit. I I I , 1092 D ).
b) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D H O M I N E S .
I. De mediatione B. M. V. Saepe B. V irg o exnibetur a S. A ndrea tam quam
gratiae M ediatrix ueairis ^apiTos pro hom inibus (In N ativ. I V , P G 97, 865 A ),
apud D eum . Sic, e. g. in m agno Can. S. M ariae A egyp tiacae asserit: « T e caeli
terraeque mediatricem, m agnificam us omnes generationes: quippe, V irgo, habi­
tavit in te plenitudo D ivinitatis corporaliter » (Magnus Canon, 1. c., 1379). Et
in Triodiis M ai. Hebd.: « Deiparam adducim us Mediatricem » (ibid., 1403). V o ­
catur « legis ac gratiae M ediatrix; veteris novique testam enti obsignatio » (Or.
in N ativ. I V , 1. c. 866). E t exclam at: « O dividuum , non quae dividue, sed quae

insolubili vinculo, hum anum genus unieris D eo !... » (In Dormit. I I I , 1. c., 1108 B).
1.
D e c o o p e r a t i o n e a d r e d e m p t i o n e m . Persaepe S. Andreas salutem no
stram a V irgin e repetit. D icit enim quod, « Omnes nos per eam salutem consecuti »
sum us (Can. in Conc. S . Annae, P G 97, 1307). A sserit D eum voluisse ut paren­
tes B. M . V . illam « ad totius m undi regenerationem » « gignerent » (1. c., 1314).

S. ANDREAS CRET.

r 73

In N ativitate M ariae « Eva dam natione absoluta est; est et A d am absolutus anti­
quis diris; clam at m undus in tua, o intem erata, nativitate; in te siquidem sumus
ib

interitu redem pti (Canon in Nativ. B . Mariae, 1. c., 1322). « L iberati sunt...

A dam et E va a corruptione et m orte in tua sancta, o intem erata, nativitate. Eam
celebrat et tuus populus a peccatorum solutus reatu tib ique clamat: Parit sterilis
Deiparam , ac nostrae nutricem vitae » ( 1. c., 1323). « A dam liberatus est, Evaque
choros ducit, ac in spiritu ad te D eiparam clam ant: In te sum us a veteri primaque
m aledictione redem pti» ( 1. c., 1325 C ). E t in Can. pro festo Annunt.: «G aud ii
hodie nuntia, virginalis habet festivitas: ima conn ectuntur sum m is; renovatur
Adam , E va a prim ae m aledictionis tristitia liberatur, nostraeque substantiae ta­
bernaculum , assum pta conspersione deitate donata, D e i tem plum efficitur. O
M ysterium ! » ( 1. c., i3 i° ) - « In te, M atrem pariterque V irginem , beatam dicunt
omnes generationes; velu t per te a m aledicto redem ptae: quippe gaudium nobis>
D om inum scilicet, genuisti » (Magnus Canon, 1379). « Statim m uliebris sexus
m aledictionem prim ae corrigit, salutis factus initium , qui initium fuerat peccati »
(In Nativ. Deip. I, 1. c., 814). B. V irgo vocatur « initium gaudii ac m aledictionis
5 nis » (In N ativ. Deip. I V , 1. c., 881 A ). « H odie nata nobis est iuvencula, ex qua

est salus, ac per quam totius mundi'redemptio, Christus Iesus » ( 1. c., 882). B. V irgo
vocatur « gaudii organum, per quod soluta est dirarum condem natio eiusque loco
m ducta gaudii iustificatio », « divina cum hominibus reconciliatio » (In Annunt.,

L c., 896 A ). « Com m unis reconciliationis officina » (In Dormit. I I I , P G 97, 1095),
nosque per T e (Christus) D eo et P atri reconciliavit» (1. c., 1098), «m undus te
totus propitiatorium com m une am plectitur » (1. c., 1099).
Particularis iste m ediationis respectus in q u i­
busdam locis saltem innui videtur, e. g.: « O vitae subm inistratrix, vitaque v i­
2. D

e

m a te r n ita te s p ir itu a li.

rentium , ac auctrix vitae! » (In Dormit. I I I , 1. c., 110S B).
3. D

e

d is tr ib u tio n e

o m n iu m

g r a tia r u m .

P lu ribu s m odis aut exprim it aut

~iitem supponit S. A ndreas hanc veritatem . A sserit enim: « E x quo fuisti ex h u ­
manis translata, te totus m undus propitiatorium commune am plectitur » (Or. I I I ,
à Dormit., 1. c., n o i ) . « D eipara, qua bonum omne C hristianis recte geratur et
concilietur I)ei sim ilitudo » (1. c. 1108 B. C . D ). Ipsa maiora quam petam us con­
cedit (In Dormit. I l i , n o i B). Ipsa est «praesidium fidelium » (Canon, in Concept.
B. Annae, 1313 D ), una Christianorum spes et m undi cura ( 1. c., 1316 C ), com ­
mune Christianorum refugium (In N ativ. I V , 880 C ), fidelium auxilium (In
Concept., 1308 B). O rationes D eiparae dicuntur efficacissimae: « ad D eum efficacssim is precibus » (In Dormit. III, 1. c.). « Q uippe M ater existens, potens est te
[Christum ] exorare » (1. c. 14 17 C).
II.
De munere regio Deiparae. P luries titulum Reginae B. Virgini tribuit.
iO Regina universorum hom inum » (In Dormit. I I I , 1. c., 1107). « O tu Regina.
D ei G en itrix » (In Dormit. I I I , 1. c. 1108 A ); «R egina totius generis hum ani».

(Or. I I I in Dormit., 1. c. 1099); « G aude, diadem a pulchritudinis, generisque ac

r 74

S. ANDREAS CRET.

hom inum Regina, regalibus undique m agnifice decorata » (Or. I V in N ativ. Deip.
1. c., 863).
c) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N S E M E T I P S A .

1.
De perpetua sanctitate Deiparae. 1 « Sa doctrine — scribit P. Jugie — peu
se résum er dans les propositions suivantes: 1. L a conception et la naissance de
M arie ont été saintes; 2) elle est fille de D ieu , T h eòpais, à un titre spécial, et
D ieu est intervenu d ’une m anière particulière au m om ent de sa conception;
3) elle est les prem ices de l ’hum anité restaurée et reflète en sa personne la beauté
prim itive; 4) sa m ort a eu une autre cause que celle des autres hom m es » (1. c. 916).
A sserit P. Jugie, S. Andream esse prim um testim onium irrefutabile existentiae festi Conceptionis Annae in Ecclesia O rientali. In canone ab ipso pro hac
solem nitate com posito, asserit quod « D om inu s noster D eusque, anim atum sibi
tem plum dom um que sanctam qua habitaret, parare volens », m isit suum angeum ad parentes B. M . V . qui conceptionem illiu s praenuntiaret (Can. 2 in Conc.
Annae, 1314). B. V irgo vocatur «reform ationis nostrae prim itiae» (In N ativ.
Deip. I I I , 859), «ferm entum sacrum D eo perfectum , quo tota massa hum ani
generis conspersa, ac quo ex uno C hristi corpore in panes form ata, in unam coivit
novam concretionem » (In Annunt., 896 A ). Corp us eius fu it « delibatio massae
ex Adam generis in C hristo deitate d o n ata e... congruentissim a divinae humanationis materia; divine perfectum eius qui omnia efficit optim ique artificis lu­
tum » (In Dormit. I, 1067). In homil. I in N ativ. Deip. dicit: «H odie ex nobis
pro nobis D eo A dam us prim itias offerens, M ariam prim itias facit; ... H odie re­
form ari incipit natura, m undusque veteratus deiform em om nino reform ationem
accipiens, secundae a D eo fictionis initia suscipit. Q uia enim prim a hom inum
form atio ex terra m unda incontam inataque, auctore D eo, extiterit: natura vero
inobedientiae lapsu, qua ex loco vitali fueram us eiecti, spoliata gratia, cognatio­
nem divinam o b litera v era t... O ptim o tandem visum est universorum artifici,
ut velut concinnissim um quem dam recensque com pactum m undum alium de
novo exhiberet: hactenusque gradatam olim peccati luem , ex qua m ors est, com ­
prim eret: tum que quam dam , nec obnoxiam servituti, vereque affectionibus et
vitiis vacuissim am vitam , nobis utique divinae regenerationis baptism ate regene­
ratis, m o n stra ret... C u m enim generis Redem ptor, novam prior nativitatem et
fictionem succedaneam voluisset exhibere, quem adm odum illo luto accepto ex
illibata virgine terra Drimum form avit A dam , sic et hoc m odo, suam ipse incar­
nationem operatus, pro alia terra, ut ita dicam , m unda hac prorsusque im m acu­
lata, de natura tota electa V irgin e, novoque m odo, quod est nostrum ex nobis in
ea ficto, novus A d am A dae fictor evasit; ut recens ille et antiquior saeculis, veteri,
1 C fr J u gie M ., Saint A ndré de Crète et l ’immaculée Conception, in Echos d ’ Orient, t. 13
(1910 ), p. 129.

S. ANDREAS CREX.

1/5

o in t i esset > (814-815). Idem dicit in homil. I in Dormit. Deip., 1067. S. Andreas
continuo de m orte V irgin is m iratur. P ro ipso, enim , est factum incredibile. B.
iuxta ilium , non est m ortua, sicu t nos, ratione sententiae a D e o latae post

V ir g o ,

p s x a tu m originale, sed m odo superiori, ob rationes excellentiores, analogas ra­
tionibus quibus F iliu s eius m orti subiectus esse voluit ad hoc ut illi conform is
Seret. M ors eius veluti som nus extaticus fu it (cfr Homil. I in Dormit., 1051). E x
hoc apparet quom odo S. A ndreas non vid erit in B. V irgin e, necessitatem moriendi
e i peccato originali contractam . H isce om nibus praem issis, bene intelligi potest
T îlor assertionum universalium quibus S. A ndreas B. V irgin is puritatem absolu­
tam extollit, e. g.: «exim ia pulchritudo, sculpta a D eo statua, divini archetypi
egregie expressa im ago ... divinorum splendorum fons inexhaustus ... puritate
rebus om nibus elevatior » (Homil. I I I in Dormit., 1. c., 1901), « nubes tota lucida...
purior omni auro, et m ateria omni sensibus subiecta ... quae caelum ac caeli nar_ram puritate supergressa est... illa vere» « pulchra et m acula non est in te»
ibid., 1098), « sola im m aculatissim a » (Can. in Concept. S . Annae, 1. c. 10 3 6 ).1
2. De virginitate perpetua Deiparae. Pluries a S. A ndrea profitetur. V ocatur
enim « V irgo perpetua » (Cation in N ativ. Deip., 1. c., 1319), « semper V irgo »
ibid., 1327). « E t paris, et es virgo, m anetque utraque oraerogativa. Q ui natura
~ rg o natus est, innovavit leges naturae. Porro gestas uterum , non suscepto se­
mine. V in cit D eus, ubi est visus, naturae ordinem ; nam, « Q uaecum que vult
£acit » (ibid., 1354). « U t plane M ater, quae sunt m atrum nesciret, m irabiliter
Lictans, quem sine viro filium procreasset: virgoque, partu edita, prole sine se­
tiin e , virgoque casta maneret, post etiam partum integra ferens virginitatis siir.acula » (Or. I in N ativ. D eip., 1. c., 814).
3. De assumptione B. M. V. In suis tribus Homiliis in D orm it. D eip ., de m orte
et de m irabilibus quae illam com itata sunt (inter quae incorruptio et translatio
corporis M ariae) fuse agit. V ictoria supra m ortem in incorruptione corporis,
r-Lita ipsum , reponitur. A ttam en, dubitare vid etu r S. A ndreas utrum corpus B.
M . V ., per anticipatam resurrectionem , anim ae in coelo regnanti, rursus unitum
rjerit, an alibi (e. g. in paradiso terrestri) — prout in pluribus apocryphis et apud
•luosdam auctores Byzantinos legitur — translatum fu erit. In hom iliis enim in
Dormit. Deip. habentur loci qui utrique opinioni favere videntur. A d hoc ut valor
auius conclusionis plene perpendatur, necesse est u t illae tres hom iliae integre
perlegantur.
In quibusdam locis resurrectionem V irgin is adm ittere videtur, theologicis
m io n ib u s ductus, et praesertim ratione m aternitatis divinae, seu « quia B. M a1 P u rifica tio V irg in is quae peracta fu it a S p iritu S. in m o m en to In carn atio n is ( In Annuna^r.. P G 97, 909 B ), in telligen d a n o n est in sensu stricto et absoluto (i. e. pro transitu ab im p u ­
n ta te ad puritatem ) sed sensu lato et relativo (i. e. p ro transitu a m in o ri puritatis gradu ad
=atiorem). H oc sensu verb u m

KaQalpeiv qu o usus est S. A n d reas, accip itu r a Ps. D io n y sio

i r i agit de p u rification e an gelo ru m (P G

3, 272, 537).

i? 6

IOANNES EUBAEENSIS

ria D eum V erbu m in sinu gestavit »; ob hanc rationem, quidquid est naturaliter
extraordinarium , pro M atre D ei fit ordinarium . A sserit insuper quod nativitas
et m ors D eiparae, m iraculis plenae fuerunt. D icit, insuper: « dom um , quod ocu­
lis conspicuum est, corporalibus abstractum , una cum spiritu, velut spiritaliter
abit, quibus novit rationibus, is qui olim ambo devinxerat, quique iterum a solu­
tione devinxit» (In Dormit. I I, P G 97, 1080 C - 1081 A ).
A sserit, tandem, spectaculum novum esse quod cum suo corpore in Sanctuarium
caelorum penetret, et quod M ater ipsius V itae, vitam clauderet eodem miraculo
ac F iliu s eius (In Dormit. I I , P G 97, 1081 C).
A ttam en, anim advertendum est quod S. Andreas, statim post, de assertioni­
bus istis explicite dubitare videtui (In Dormit. 11, P G 97, 1084 A B ), non iam de
circumstantiis fa c ti (prout eum benigne interpretatus est H e l d e t - P i r o t in Dict.
B ibi., Suppi., I, 657), sed de ipso fa cto unionis animae cum corpore, prout ex
verbis ipsis quibus u titu r patet. 1
Singularis trium phi D eiparae a S. Andrea tres rationes theologicae afferun­
tur, desum ptae 1) ex sua singularissim a puritate, 2) ex suo regali dom inio (eo
quod omnia ipsi sunt subiecta, et ideo nulli subici debet), et 3) ex harmonia pri­
vilegiorum quae ipsi a D eo •— iuxta singularissim um suae Providentiae ordinem
— concessa fuerunt. O m nia enim, in Virgine, m irabilia sunt, ab initio usque ad
finem (cfr 1. c., Or. I I in Dormit., 1081 D ).

10. IOANNES Eubaeensis ( f c. 750)
Celebrem reliquit Serm onem in Conceptionem Sanctae Deiparae, in quo V ir ­
ginis «laudes e corde erum pentes» celebrat (P G 96, 1459-1500;. Praecipua no­
tatu digna haec videntur:
a) De prophetiis B. M. V. « Ipsa enim est, quam prophetae omnes salutem
per ipsam expectantes praenuntiarunt » (P G 96, 1475).
b) De Immaculata Conceptione. T erm in is sufficienter claris hoc V irgin is pri­
vilegium profitetur. A llu sio enim ad sanctitatem initialem D eiparae sat aperte
in pluribus locis habetur. « E cce nova ab ipso C onditore praeparatur arca, quae
infinito intervallo N oeticam , atque etiam M osaicam antecellit: illa siquidem con­
tinendis legis tabulis (extructa fuit), haec vero D eo excipiendo (aedificatur)
(n. 4, 1. c., 1463-1466). C onceptio V irgin is « p rincipium est novi testamenti,
principium est novae arcae ad D eum excipiendum in A nnae utero extructae quae
est ex radice Iudae, lesse, et D avidis » (n. 11, 1. c., 1475-1476). Ioachim et Anna
1 N u p e r tam en cl. P. O t h o F a l l e r , S . [. (in op. De priorum saeculorum silentio circa As­
sumptionem B . M. 1'irginis, Rom ae, 1946, pp. 9-18) dem onstrare conatus est S. A n d ream Cre­
tensem m in im e sibi con tradixisse sed factum Assumptionis corporeae ut certum docuisse et
solu m m odo de modo huius assum ptionis seu de m odo con iun ction is anim ae cum corpore «phi­

losophasse ». D em on stratio eius valde suasiva videtur.

S. IOANNES DAMASCENUS

177

t rationalem paradisum » et « prorsus im m aculatam puellam » genuisse dicuntur
m . 12, 1. c., 1479). A sserit quod «sine m anibus hom inum construitur palatium
caelestis regis, et hoc palatium in Eden ad orientem portam habet, et nemo per
eam portam ingreditur, nisi solus D om inus D eus; et erit porta clausa. Palatium
prorsus adm irandum , adeo ut ipsae quoque caelorum Virtutes illud demirentur.
A tque omnem sane cogitationem opus superexcedit. Palatium enim istud sine
ullius hum ani architecti opera exaedificatur, coelis sublim ius, et creatura omni
Istius ostensum est. et nem o in ipso praeterquam architectus ille, et opifex et
coelestium rerum omnium ac terrestrium Creator habitabit » (1. c., 1487). B. V irgo
Im m aculata » « plane Im m aculata » salutatur per antonomasiam, seu labis omnis
plane expers.
c) De cooperatione ad redemptionem. A ngelus dixit ad Annam : « N e tristeris,
o A nna; fructus tuus finem im ponet earum dolori, quae in angustiis pariunt »
(1. c., 1475). H abetur hic allusio ad sententiam pariendi in dcloribus adversus
Evam a D eo prolatam, cui sententiae B. V irgo nullim ode fuit obnoxia. A lib i ad
A d a m et Evam haec verba dirigit: « Exulta itaque, o Adam , propter M ariam D ei
M atrem . Q uoniam ner m ulierem a serpente deceptus fuisti, et per m ulierem ser­
pentem conculcabis. V en it enim tem pus ut sagittae potentis acutae ex eadem illa
natura proveniant, unde inim icus nocendi sum psit instrumenta. L ignu m enim
et m ulier origo fuerunt in paradiso tui exilii; nunc autem lignum et m ulier tibi
sunt restitutio. M u lier quidem m anu D ei aedificata te decepit; at m ulier e lum bis
Ioachim et Annae utero progenita, sine semine gignet m ortis victorem , debellatorem que illius qui nos captivos a b d u x it... T u quoque mater m atrum, Eva, gau­
de; quoniam filii tui non am plius ad corruptionem nascentur, sed incorruptione
p o tie n tu r...» (1. c., 1495). B. V irgo «spes est omnium nostrum » (1. c., 1498).

1 1 . S. IOANNES Damascenus (saec. v ii - c. 7 4 9 )1
N atus est D am asci in Syria, ex fam ilia christiana saec. v u . C irca a. 732 in
M onasterium S. Sabae, prope H icrosolym am , se recepit. A Ioanne V Ep. H ie­
rosol. ( f 725) presbyter ordinatus, orationi et studio totum se dedit. O biit circa

1 B ibliographia: C h e v a l i e r , S . I., La Mariologie de S. Jean Damascène, Rom ae, 1936,
(Or. Chr. Anal., 109); c fr etiam in Bulletin de la Soc. Française dyEt. Mar., 1935, pp. 15 5-177;
G r u m e l , La Mariologie de S. Jean Damascène, in Echos d’ Orient, 1937, 323.; J u g i e , Jean
Damascène et VImmaculée Conception, in Bessarione, 1923, 1 sq.; C fr etiam art. Jean Dama­
scène (S.), in Dict. de Théol. Cath., t. 9 -1, co ll. 693 -751, et praesertim col. 737 u bi de Mario­
logia S. ïo a n n is D am ascen i agit. A rt. Immaculée Conception dans VEglise Grecque, t. 7, coll.
920-921.; M i t c h e l , S. M . , The Mariology of St. J. D., in Kirkvood, 1933; S c h u m p p , O . P.,
Zur Mariologie des H. J. D., in Divus Thomas (F rib .) 1924, pp. 222-234.; V e r c r u y s s e n F .,
De Marialeer van den H. Joannes Damascenus, in Handelingen van het Vlaamsch Maria-Congres te Brusscl, 8-11 sept. 1921, t. 1, pp. 239-249.

S. IOANNES DAMASCENUS

178

a. 749. O b suam auream doctrinam, Chrisorroa ( a = u ru m versans j appellatus est.
(C fr

Ju g ie

M ., in D ict. de Théol. Cath., t. 8-1, coli. 693-751).

« Iohannes, m axim us istius periodi Ecclesiae orientalis T h eologu s, sapien­
tiam m agnorum Patrum graecorum quodam m odo in se reassum psit. Ideas, quas
Patres aetatis im prim is aureae uberrim e protulerunt, Iohannes diligenter colle­
git, in suis operibus redegit et posteris (im prim is m edio aevo) transm isit. Iohan­
nes usque ad hodiernum diem auctoritas sim pliciter est theologica Ecclesiae graecae. Sapientiam praesertim ex operibus Natianzeni hausit » ( S t e i d l e , Patro­
logia, p. 219).
Relate vero ad M ariologiam S. Ioannis D am asceni, haec iure scribebat P.
Chevalier S. I.: « L e prem ier, D am ascène offre en ses œuvres une M ariologie
com plète — com plète pour son tem ps; il expose les résultats acquis, en élim i­
nant avec un flair théologique rare, les déficits et les erreurs de ceux qui l ’ont
p récéd é, — com plète en soi; il n ’est pas un chapitre de nos M ariologies actuelles
sur lequel le docteur dam asquin n ’ait et ne donne son avis, du moins, à mots
cou verts'' (in B u ll, de la Soc. Française d ’E t. M ar., 1935, p. 155).
S. Ioannes D am . amore V irgin is flagrabat. « Q u id D e i M atre dulcius? H aec
m entem meam captivam tenet: haec linguam depredata est: hanc diu noctuque
m editor: haec cum Verbi sit parens, verba quoque suppeditat » (Homil. I I I in
Dormit., n. 1, P G 96, 754).
E t alibi: « Orationem suscipe servi peccatoris, qui te tam en ardenter amat
colitque, teque solam gaudii spem habet, et vitae praesidem , nec non apud F i­
lium pacatricem , ac certam salutis arrham » (Homil. 1 in N a tiv. Deip., n. 12, P G
96, 679). Eius doctrina mariana continetur praesertim in percelebri opere De
fide orthodoxa (in quo prim a veluti lineamenta T h eo logiae scholasticae conti­
nentur, et ipsa largiter usi sunt Petrus Lom bardus et S . Thom as), et in quibus­
dam serm onibus circa Deiparam , quorum tamen quidam apocryphi sunt. A u ­
thentica est H om ilia de Nativitate B . M

V. quae continetur in P G 96, 661-680.

Sunt apocrypha: a) H om ilia de Nativitate quae continetur in P G 96, 680-698,
probabilissim e ad Th eod oru m Studitam ( f 826) pertinet, iuxta testim onium A llatii (in suo D e Simeonibus) et m anuscriptorum , quorum unum ad saec. IX ascen­
dit (cfr G . A . S c h n e i d e r , Der heil. Theodor von Studion, sein Leben und Wirken,
M iinster, 1900, p. 8, et C . V a n d e V o o r t , A propos d ’un discours attribué à Saint
Jean Damascène, in Byzant. Zeitschrift [1914-1920], pp. 128-132); b) secunda
homilia de Annuntiatione quae legitur in P G 96, 648-662, et quae a Lesquien
ut authentica habita est, ab hodiernis criticis ut apocrypha com m uniter habetur.
Fragm entum vero arabicum alterius hom iliae de Annunciatione (1. c., 643-648)
inter scripta dubia recenseri debet; c) hom ilia II in N a tali B . Virginis (P G 97,
842).
A uthentici sunt tres sermones de Dormitione Deiparae, quam vis critici quidam
de illorum genuinitate dubitaverint. T estim o n iu m enim m anuscriptorum elo-

S, IOANNES DAMASCENUS

*79

® asi3ssim um est. Inveniuntur, sub nom ine S. Ioannis, in antiquissim o (a. 890)
cadace 1470 fundi graeci Bibi. N at. Paris. In hoc codice antiquissim o invenitur
e r a m in a r ta citatio historiae Euthimianae (748-752), quae a quibusdam criticis ut
im erpoiata habetur (cfr N i e s s e n , Panagia Capuli, D ulm en, 1906, pp. 128-140).
H abentur etiam quidam hym ni in honorem B. M . V. inter quos certe au­
m entici sunt hym nus pro Annunciatione B. M . V . (P G 96, 851-852), pro D orn n x t r e B. M . V . i'PG 96, 1363-1368) nec non troparii pro funeribus (1. c. 1368A l'époque où paraît saint Jean Dam ascène, la doctrine m ariologique des
Errantins a atteint son plein développem ent. L es siècles suivants ne feront guère
r_ ajouter quelques précisions à l ’enseignem ent déjà universellem ent reçu. D e
cet enseignem ent notre docteur est l ’ écho fidèle; mais il faut dire, à sa louange,
:u 'il se montre beaucoup plus discret et plus réservé dans l ’em ploi des sources
Æ oeryphes, que plusieurs de ses prédécesseurs et que la plupart de ses succes­
seurs. Il consacre à la généalogie et à la vie de M arie tout un chapitre du De fide
1rth.. 1. IV , 14. Il revient sur le même sujet dans la prem ière hom élie sur la D orir t io n , 5-7, P G 96, 708-709. Il connaît sans doute les apocryphes et les utilise
■crr; aucun scrupule, mais, avec un sens assez juste de la critique, il a s o in d ’écarter tout ce qui paraît par trop invraisem blable ... P our tout ce qui touche au
ii:<sme, son enseignem ent est irréprochable » (J u g i e , 1. c., 737).
M ariologia S. Ioannis D am . ad haec praecipua capita reduci potest:
i

D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D D E U M .
1

t j ~ti

De praedestinatione B. M. V. Scribit: « Certabant inter se saecula, quodortu tuo gloriaretur. Sed eorum intentionem superavit praefinitum D ei

consilium , a quo saecula facta sunt, ac postrem a prim a evaserunt, quibus tua
isListe nativitas o b tig it... D ignitatem tuam, praecognoscens universorum D eus,
T e proinde dilexit, dilectam que praedestinavit, atque extrem is tem poribus pro­
cr e i t ac Deiparam matrem suique F ilii ac V erbi nutritiam fecit » (Homil. in Nativ.
Ë . M . V., P G 96, 672, 3).
2. De prophetiis et symbolis B. M. V. « Ipsa ... ante omne aevum praescien­
tiae D ei consilio praedestinata erat, variisque prophetarum im aginibus et serTj>nibus a Spiritu Sancto adum brata et p raen u n tiata ...» (De fide orth., 1. IV ,
z- X IV , P G 94, 115 6 A ). E t alibi: « H anc quidem Pater praedestinavit, prophetae
Tero per Spiritum praenuntiaverunt» (In Dormitionem Deip., P G 96, 704 A ).
« Q uo loco praeconia prophetarum ponam? ». B. V irginem videt: a) in virga de
radice Jesse (Is. 11, 1); b) in Virgine concipiente et pariente Em m anuelem (Is.
7, 14); c) in porta clausa (Ezech. 44, 2-4). In sym bolis et figuris B. M . V . expor« id is, S. D am . abundantissim us est (cfr C h e v a l i e r , o. c., pp. 49-58).
3.

De divina maternitate. Pro S. Joanne D am ., divina m aternitas non est

Eisi corollarium unionis hypostaticae, vi cuius Christus est vere D eus et M aria

S. IOANNES DAMASCENUS

i8o

vere Deipara, Theotocos. In duobus capitibus 1. D e fide orth. (1. III, 12, et I. IV , 7),
contra N estorianos, m aternitatem

divinam plenissim e exponit. V erbum Theo­

tocos, solum, sufficit ad Incarnationis m ysterium plene stabiliendum et illustran­
dum (1029). G eneratio non naturam sed personam respicit; est enim persona
quae generatur (1113 ). « Q ui te D e i G en itricem confitentur, hi benedicti sunt;
qui inficiantur, m aledicti » (n. 11, Homil. in N ativ. Deip., 679). C fr etiam P G
96, 721 C D ).
H anc D eiparae dignitatem sum m is laudibus effert. Ratione eius B. Virgo
p

. ’ '\im inter omnes creaturas obtinet (P G 95, 49 C). In de fide orth. (P G

94, IU27J scribit: « Sanctam V irgin em D ei proprie et vere genitricem piaedicam us. Sicut enim verus est D eus qui ex ipsa natus est, ita perinde D ei M ater est

quae verum D eu m ex se incarnatum genuit. D eum porro ex ea natum esse dici­
m us, non quod V erbi divinitas existendi principium ex ea traxerit; sed quia V er­
bum ipsum , quod ante saecula citra ullum tem pus genitum est, ac sine exordio
et sem piterne una cum Patre et Spiritu Sancto est, in extrem is diebus salutis
nostrae causa, in utero ipsius habitavit et assum pta carne ex ea genitum est sine
sui dem utatione. N on enim hom inem purum sancta V irgo genuit, sed D eum ve­
rum , non nudum sed cam e vestitum , nec ita ut corpore de coelis allato, per eam
velut per canalem transierit, sed ex ipsa carnem eiusdem ac nos substantiae ac­
ceperit quae in seipso subsisteret. N am si corpus e coelo devictum est ac non ex
natura nostra acceptum quid tandem inhum atiore opus est? ».
In Or. I de Domi. Deip.'. > Si igitur iustorum om nium mem oria cum laude
recolitur, quisnam est qui Iustitiae fonti et Sanctitatis thesauro laudem non exhi­
beat? H anc non hom inum lingua, non angelorum m undo sublim ior mens, sat di­
gnis laudibus efferre potest, per quam datum nobis est D om ini gloriam perspicue
contueri?... A t infinitum se n o ru m ac matris discrim en est» (P G 96, 700).
In hom. I I in N a t. B . M . V.: « Q uam vis innum era quis de te dixerit, numquam
tam en argum enti dignitatem assecutus erit » (P G 96, 690). C fr etiam Homil. I I
in Dormit. D eip., P G 96, 17, 746.
b) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D H O M I N E S .

1.
De B. M. Virgine mediatrice hominum. E xplicite asserit: « U t enim il
(Iacob) per extrem as scalae partes caelum cum terra co p u latu m ... vidit: sic tu
quoque, M ed ia ti icis m unus obiens ... ca quae direm pta erant collegisti » {Homil. I
in Dormit. D eip., P G 96, 714)a) D e c o o p e r a t i o n e a d o p u s r e d e m p t i o n i s . B. V irgin i omnia beneficia re­
dem ptionis tribuit. Im o, ratio ipsa essendi B. V irgin is ab opere nostrae salutis
repetitur: « V ita m natura potiorem habebis. H abebis autem non tibi ipsi, quippe
quae non tui ipsius causa genita sis: quociica D eo bene habebis, cuius gratia in
m undum prodiisti: ut orbis u n iveisi veluti obsequaris» (Hcnnl. in Nativ. Deip.,
P G 96, 670 B). P er ipsam

prim igeniae matris Evae luctus in gaudium est com ­

S. IOANNES DAMASCENUS

l8l

mutatus» (Homil. m Nativ. Deip., n. 1, P G 96, 662). V ocatur « prim igeniae pa­
rentis Evae emendatio! T u o namque partu, quae ceciderat, erecta est ... Q uam vis
enim prim a E va praevaricationis rea extiterit, ac per eam mors, dum illa serpenti
adversus prim um parentem inserviret, ingressa sit: attamen M aria, divinae ob­
sequens voluntati, deceptorem anguem ipsa decepit, ac m undo im m ortalitatem
invexit (1. c., n. 7, <>71). « Adam et Eva, nostri generis auctores, exultantibus labiis
alte exclamarunt: Beata tu, filia, quae violati m andati poenas nobis substulisti.
T u mortale corpus a nobis sortita, im m ortalitatis indum entum nobis peperisti.
T u , cum a lum bis nostris ortum accepisses, nobis ut bene essemus rependisti.
Dolores solvisti; m ortis fascias rupisti; ad veterem sedem nos postlim inis revo­
casti. N os paradisum clausimus, tu ligno vitae iter patefecisti. Per nos ex laetis
tristia venerunt: ex tristibus contra laetiora per te redierunt » (Homil. I I in Dormit.
n. 8, P G 96, 734). « Per te salutem nostram (Christus) est operatus » (Homil. I I I
in Dormit., n. 5, P G 9(5, 762).
b) D

e

m a te r n ita te

s p ir itu a li

B. M . V . Ipsa est illa « per quam m ors ex­

pulsa est, vita autem im portata» (Homil. I I in Dormit., n. 16, P G 96, 746). In
ore Virginis haec verba ponit: « T u (Christe) charissim is m eis filiis, quos tu fr a ­
tres appellare non dubitasti, m igrationis meae solatium esto » (Homil. I I , in Dormit.
n. 10, P G 96, 735).
c) D

e

d i s t r i b u t i o n e o m n iu m

g r a tia r u m .

In Homil. I I in Dormit. B . M . V.,

haec in ore V irgin is ponit: « Ego officina m edicinae aegrotantibus evasi. Ego fons
sanitatum perennis. Ego daem onum profligatio. Ego iis qui ad me confugiunt,
civitas refugii. A ccedite populi cum fide, et gratiarum dona affluentissim e hau­
rite ... Ego universis evangelice clamo: quisquis m orborum sanationem sitit, v i­
tiorum animae depulsionem , peccatorum abstersionem , quarum cum que cala­
m itatum subm otionem , regni coelestis requiem , ad m e cum fide veniat donum que gratiae efficacissimum ex h a u ria t... G au d ii fontem hospitio excepi, perennisque huius scaturiginis divitiis affluo » (P G 96, 746).
Saepe B. V irgo exhibetur tam quam fons cuiuslibet auxilii, sive tem poralis sive
spiritualis (cfr P G 96, 717 B, 761 C, 721 B, 677 C D , 745 C , 729 D ).
« P er hanc nobis cum eo [Deo] reconciliatio sancita, paxque et gratia donata
est: unde angeli una cum ! hom inibus choros agitant, et qui prius contem pto era­
mus, D ei filii effecti sumus. E x ea vite uvam collegim us: ex ea immortalitatis
germen excepim us. H aec noois omnia bona conciliavit. In hac D eus hom o factus
est, et homo D eus » (In Dormit. I I I , n. 16, P G 96, 743).
2. De B. M. V. Regina. S. Ioannes D ain. praecipuus assertor videtur m uneris
regii B. M . V . in sensu proprio et form ali. B. V irgo enim, appellatur ab ipso R e­
gina, hera, Dom ina, «dom ina omnis creaturae (cfr P G 94, 1158 -1159; 1162; 96,
670, 690, 719, 722, 742, 755, 759, 839). In H om il. I I in Dormit. Deip. asserit:
«Oportebat denique D ei M atrem ea quae filii essent, possidere et ab om nibus
adorari. Q uam quam enim haereditas a parentibus ad filios sem per devolvitur,

S. IOANNES DAMASCENUS

nunc tam en, ut eruditi cuiusdam verbis utar, sacrorum flum inum fontes sursum
cursum religunt. Res quippe omnes Filius M atri m ancipavit » (P G 96, 742).
In De fide orth.: « Itaque gratia (Anna) D om inam parit quae vere omnis crea­
turae D om ina facta sit, cum Creatoris M ater e x s titit... Profecto vero et proprie
D e i G en itrix est et D om ina, om nibus creatis imperat, quae M ater exstitit Crea­
toris » (P G 96, 1158).
c) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N S E M E T I P S A .
E st sum m um D e i opus « encom iorum om nium leges superans » (Homil. I I
in Dormitionem B . M . V ., P G 96, 721 C D ). N em o illam digne laudare potest
« nec si omnes hom inum toto orbe dispersorum linguae in unum coeant dignas
eius laudes exequi possint » (1. c.).

I. - De respicientibus animam B. M. V.
1.

De

im m a c u la ta

c o n c e p tio n e .

1 Plures theologi orthodoxi recentiores te

nent S. Ioannem D am ascenum hoc privilegium D eiparae negasse; et hoc probant
ex duplici textu, videlicet: a) ex op. D e fid e orth. (1. III, c. II, P G 94, 985) ubi
B . V irgo dicitur purificata a Spiritu S. post suum consensum in Incarnationem;
et b) ex I hom il. in D orm itione B. M . V . (P G 96, 704) ubi idem dicitur. Igitur,
iuxta illos, peccatum originale in B. V irgin e usque ad diem Annunciationis per­
mansisset.
Attam en, interpretatio haec com poni nequit cum iis quae S. Ioannes D am . in
aliis locis asserit, et praesertim cum illis ex quibus deducitur B. Virginem a) sin­
gularem omnino sanctitatem habere; b) puriorem esse illis om nibus qui peccatum
originale non habuerunt (protoparentes, A ngeli); c) antithesim esse praevarica­
tionis (cfr C h e v a l i e r , o . c., pp. 1 4 1 - 1 6 3 ) . In ipso op. De fide orth. legitur quod
B . V irgo, tem pore quo vivebat in tem plo, erat iam «tota sancta», «dom icilium
om nium virtutum ». « L a purification du jo u r de l ’annonciation (iure animad­
vertit P. Jugie) ne peut donc s ’interpréter, d ’après les princioes même du D a ­
m ascène, que d ’une pureté plus parfaite, d ’une sainteté plus grande, idée que
nous avons déjà rencontrée chez plusieurs docteurs » (Dict. de Théol. Cath., t. 7,
col. 920). Idem ex aliis scriptis S. Ioannis D am . probatur.
1 Pseudo-HERZOG ( T u r m e l, m odernista) in op. L a sainte Vierge dans l'histoire, Paris,
N o u ro y , 1908, et in art. Débuts de la croyance à la Sainteté de M arie, in Rev. d ’histoire et de
littérature religieuse, t. 12 (1907), p. 549, scripsit quod tem pore S. Ioannis D am ascen i Ecclesia
O rien ta lis ign oravit dogm a peccati origin alis, et ideo Patres O rientales de Im m aculata C o n ­
cep tion e lo q u i n on poterant. A t, Patres O rientales, sive ante sive Dost C o n ciliu m E phesin um ,
dogm a peccati origin alis exp licite om n in o professi sunt, et q u id em etiam term inis ab hodiernis
m in im e diversis. C fr e. g. 5 . Gregorius N atianzenus (Oratio X I X , 13, P G , 25, 1060), S . B asi­
lius M agnus (H om ilia dicta tem pore fam is, P G 3 1 , 324.I. 5 . Ioannes Chrysostonms (In Epist.
ad Rom ., hom il. X , P G 60, 477) etc. C fr D ict. de Théol. C ath., 7, 894-897.

S. IOANNES DAMASCENUS

i83

In homil. in N ativ. Deip. legitur: « O par beatum Ioachim et A nna! Per vos
donum om nium donorum praestantissim um Creatori obtulit, nempe ca­
s u m m atrem , quae sola Creatore digna erat. O lum bos Ioachim beatissimos,
t x quibus m undissim um semen iactum est! O praeclaram A nnae vulvam , in qua
tacitis accrem entis ex ea auctus atque form atus fu it fetus sanctissim us! O uterum
in quo anim atum coelum , coelorum latitudine latius, conceptum fuit! O mirac-dorum m iracula et rerum adm irabilium rex m axim e m irabiles! A equum quippe
erat, ut ad ineffabilem D e i incarnationem , qua se ille ad nos inclinavit, iter per
m iracula m uniretur ... H odie ille fabri filius, rerum om nium

artifex Verbum

alius, qui per ipsum omnia condidit, forte illud D e i altissimi brachium , obtusam
ruiturae asciam Spiritu Sancto ceu digito suo exacuens, animatam sibi ipse scalam
fabricavit, cuius im a pars in terra firmata est, sum m a autem ad caelum usque
porrigitur, cui D eus innitatur» (P G 96, 6 7 3 ). C fr etiam ibid. (6 7 3 ), ubi B. Virgo
prim ogenitura sanctitatis vocatur. In hoc textu sat clare idea sanctitatis initialis
Deiparae exprim itur. Insuper B. V irgo dicitur «tota pulchra, tota D eo propin­
qua ... divinis gratiis affluens ... lilium inter spinas ... filia quae,... igneis m aligni
relis latuisti: quaei in Spiritus thalam o versata es, et sine m acula custodita, ut spon­
s i Dei, naturaque D e i m ater esses» (1. c., 66 9, 6 72 ). B. V irgo, iuxta S. Ioannem,
fom item concupiscentiae (qui est effectus peccati originalis) ignoravit. Scribit
enim: « O divinum vivum que sim ulacrum , cuius conditor D eus pulchritudine
deiectatus est, quod m entem quidem divinitus gubernatam habet, D eoque soli
addictam; cupiditatem vero omnem ad id quod solum expetendum est, et amore
dzenum, intentam » (1. c. 6 76 ) « sola semper, tum m ente, tum animo, tum etiam
corpore virginitatem cultura » (ibid., 668). Corpus eius « beatissim um et im macuiiiu m » dicitur (Homil. I in Dormit. Deip., n. 1 1 , P G 96, 7 1 5 ) . M iratur S. D octor
cuom odo M aria morti, poena et consequentia peccati (in Ep. ad Rom., P G 95,
i j j , 4 8 1 ), subiecta esse potuerit,
« Q uom odo, o im maculata, m ortem obnoxia efficieris? » (Homil. I I in Dormit.
Deip., 733). In ipsa stim ulus m ortis, i. e. peccatum , m ortuus est (1. c., 728); et
ts e c est ratio cur corpus eius a corruptione sepulcri fuit immune.
B. V irginem habet « puram , atque om nibus post D eum puritate praestantem »
(Homil. I I iti Dormit. D eip., P G 96, 726). In ore V irgin is m orientis haec verba
ponit: « A ccip e anim am quam im m unem a culpa servasti » (Homil. I I in Dormit.
Deip., P G 96, 727). B . V irgo declaratur «antiquae m aiorum suorum scortationis
adversaria» (Homil.. w N ativ., 8, 1. c., 673 b), «hum anae venustas naturae, p ri­
m igenae parentis, Evae em endatio» (7, 1. c., 672 b); «hum ani generis ornamen­
tum , om nisque creaturae decus » (Homil. I Ì11 Dormit. Deip., 2, 1. c., 702 c).
2.
D e v i r t u t i b u s B. M . V . In ipsa fuerunt omnes virtutes. « H anc feminam
D eo, universorum Regi, offeres, (o Anna), virtutum , tam quam fimbriis aureis,
d rcum am icta, elegantia Sanctique Spiritus gratia coronatam, cuius gloria ab
intus» (Homil. in N ativ. Deip., n. 9, P G 96, 674).

S. IOANNES DAMASCENUS

iS 4

Deinde varias virtutes B. V irgin is describit (n. i i , 1. c., 678-679). « b. jean
D am ., est le prem ier qui ait placé M arie au sommet de toute sainteté créée, sans
réticence» ( C h e v a l i e r , 1. c., p. 168).
G ladius qui tem pore Passionis animam B. M . V . pertransivit, non est (pro
S. Ioanne D am .) dubitatio aliqua de divinitate C hristi, sed est dolorosa M atris
compassio coram U nigenito Crucifixo (De fide orth., 1. IV , 14, 116 1 c. d.).

II. - De respicientibus corpus B. M. V.
1. O r i g i n i s n o b i l i t a s . B. V irgo fuit ex fam ilia Regia et Sacerdotali (Homil.
I in Nativ. B . M . V., n. 6, P G 96, 687). C fr etiam De fid e orth., 1. IV , 14; et H o­
mil. I I in Dormit. Deip., 5-7, P G 96, 708-709.
'2. D e p a s s i b i l i t a t e e t m o r t a l i t a t e . B. V irgo «m ortale corpus (a parenti­
bus) sortita» est (Homil. I I in Dormit. Deip., n. 8, P G 96, 734). M ortua est ut
F ilio sim ilis evaderet qui paternum debitum solvere voluit (Homil. I in Dormit.
Deip., n. 10, 1. c., 713 d.; Homil. I I in Dormit. Deip., 3, 728 c.). «Papae! papae!
fons vitae, D om ini M ater moritur? O portebat enim , ut quod e terra conflatum
erat, ad terram reverteretur ... » (Homil. I I I in Dormit. Deip., n. 3, P G 48, 758).
B. V irgo m ortua est H ierosolym is, in m onte Sion, ubi habitabat (Homil. I I in
Dormit. Deip., n. 4, 1. c., 729).

III. - De respicientibus animam simui et corpus.
1. D e p e r p e t u a v i r g i n i t a t e D e i p a r a e . H anc pluries profitetur; e. g.: « Cum
omnis virgo virginitatem pariendo amittat, haec tamen et ante partum , et in partu,
ac dem um post partum virgo perm ansit » (Homil. I I in Dormit. Deip., P G 96,
724 C; cfr etiam 96, 668 C).
2. D

e

a s s u m p tio n e

B. M . V . Etiam hoc privilegium apertissim e docetur.

Sicut corpus Iesu, ita et corpus M ariae corruptionem

sepulcri ignoravit (H o­

mil. I in Dormit. Deip., n. 1 0 , 1. c., 716 B); et animae suae, tertia die post m ortem ;
rursus unitum fuit, ut vitam incorruptibilem et aeternam haberet. H oc enim
privilegium ipsi debebatur utpote M atri V itae et N ovae Evae (Homil. I I in Dor­
mit., 2-3, 8, 14, 17, 1. c., 725-728, 733 C, 741 A , 745 B; Homil. I I I in Dormit.,
3, 1. c., 757 B C). Plures rationes convenientiae exponit, pro assumptione B. M . V.
In caelo vero, B. V irgo ad dexteram F ilii sui sedet, supra C herubini et Sera­
phim , universalis regalitatis Christi particeps. « U t in caelum delata est, et F ilio
super omnes Angelorum classes adstat: nihil enim inter F iliu m et M atrem m edii
est» (Homil. I I I in Dormit., nn. 4, 5, P G 96, 758-762).

S. FULGENTIUS

d DE C U LTU B. M . V.
Haec, inîer alia, cligna sunt quae recolantur. « Dom ina,

Dom ina, inquam ,

iiq u e iterum Dom ina, animas nostras ad spem tuam, non secus atque ad firmissi­
mam, solidissimam que anchoram alligantes, mentem, animam, corpus, ipsosque
denique totos tibi consecram us» (Homi!. I I in Dormit. Deip., n. 14, P G 96, 719).
• Curem us ut mens m em oriaque nostra D ei G en itricis prom ptuarium fiat...,
vitia alacri animo vitando, virtutes omni studio persequendo, (tunc), frequens
ipsa ad famulos suos veniet et secum bonorum om nium agmen trahet, Christum que Filium suum una assumet qui in cordibus nostris habitet » (1. c., n. 19, 751).
C o n c l u s i o : S. Ioannis Dam asceni merita et positio in M ariologia, ita a C h e­
valier in synthesim rediguntur: « En M ariologie ... il semble que Dam . peut reTcndiquer comme siennes les positions suivantes: 1) U n systèm e ph ysiologiqu e
sor l'incarnation, qui propose le prem ier accord du dogm e et d ’A ristote. e) A vec

ziirté et insistance, Dam . met M arie au prem ier rang des pures créatures, alors
que d ’autres ou n ’osent ou contredisent. 3) D es intuitions fécondes sur M arie
— odiatrice universelle et canal de toutes les grâces, et mère des hommes. 4) U ne
gnrm ation plus claire et m ieux avisée de l ’im m aculée Conception. 5) U ne insis­
tance extraordinaire sur la sainteté du corps de M arie. E t nous ne parlons pas de ses
îàèses, connues sans doute avant lui, mais q u ’il fut le prem ier à étager théologi­
quement, D orm ition et Images » (o. c., p. 248). 1

II.

-

Patres

occidentales

1. S. FU LG EN TIU S Hp. Ruspensis (c. 467-532) 2
Telepti, in A frica, ex nobili stirpe ortus, et a pia m atre egregie educatus, post
lectionem expositionis S. A ugu stin i in Ps. 36, m onasticam vitam amplexus est.
O r c a a. 507 Episcopus Ruspensis electus, paulo post, una cum aliis 60 Episcopis
Czrholicis a Vandalorum Rege in Sardiniam insulam relegatus est. A nno 523,
r : patriam rediit, ibique obiit a. 532. Fuit, iuxta Bossuet, « le plus grand théoloeien et le plus saint évêque de son tem ps n (L a défense de la tradition, t. 1, c. X IV ).
Quaedam etiam de B. M . V . scripsit. Serm o tam en l ì in Purificatione B . M .
Y . (P L 65, 838 sq.) est apocryphus. Sunt etiam apocrypha: a) Serm o I de N at.
tkmtini (P L 65, 859-860); b) Serm o IV de Epiphania et de Innocentibus (P L 65,
■63 sq.); c) Serm o X X X V I de laudibus M ariae ex partu Salvatoris (P L 65, 898flDOl.
1 A d hanc p eriod um (saec. v i-v m ) pertin ent: i) Sermo de Simeone et A nna ac de S . D e i1P G 18), P seu d o -M eth od ii (saec. v i- vel v u ); 2) Sermo in Annuntiationem Deip. ( P G 28)
P sK iio -A th a n a sii (saec. v u v el. v m );

3) H om iliae M arianae P seu d o -G rego rii T h a u m a tu rg i

10); 4) Homilia in laudem S S . Deiparae, P seu d o -E p ip h an ii ( P G 43, 478-490).
1 C fr G o d e t P ., in D ict. Théol. C a th., t. 6 -1, coll. 968-872.

i8 6

S. FULGENTIUS

a) De divina maternitate. Pluries factum affirmat, defendit atque illustrat.
Sic, e. g. « Beatam vero V irgin em M ariam , non propter dignitatem illius qui ex
ipsa natus est (quem gratia et non natura D eum quidam im pie praedicare non
m etuunt), sed proprie et secundum veritatem credim us Theotokos, id est D ei
G enitricem , eo quod pepererit vere et proprie D eu m Verbum incarnatum et ho­
m inem factum , atque essentialiter sive naturaliter carni unitum » (Ep. 16, c. 3,
n. 4, P L 65, 444); cfr etiam Ep. 17, ibid., 454, 458 etc.). « D eus factus est filius
V irgin is M ariae, et M aria V irgo facta est M ater U nigeniti D e i » (P L 65, 680).
B. V irgo tam en D eu m et hom inem concipere, non humanis meritis, sed D ei
dignatione prom eruit (P L 66, 458).
b) De perpetua virginitate Deiparae. « Solius eius (Christi) mater, sicut virgo
fuit ante conceptum , sic virgo perm ansit inviolata post partum » (D e veritate
praedestinationis, c. 2, n. 5, P L 65, 605).
c) De sanctitate Deiparae. Asserit S. Fulgentius — post S. A ugustinum —
carnem V irgin is fuisse carnem peccati (ep. 12 n. 13, P L [65, 458). Attam en, in
serm one 2 de duplici nativitate Christi, n. 6 (P L 65, 728) scribit: «Prim um ho­
m inem m ulier corrupta mente decepit, secundum hominem \irgo incorrupta
virginitate concepit. Per prim i hom inis coniugem nequitia diaboli seductam de­
pravavit m entem , in secundi autem hom inis m atre gratia D ei et m entem inte­
gram servavit et carnem: m enti contulit fiim issim am fidem, carni abstulit omni­
no libidinem ».
A sserit insuper quod D eus «qui de ea fuerat nasciturus, ita singulari gratia
praevenit atque replevit, ut ipsum haberet ventris sui fructum , quem ex nihilo
habet universitatis D om inum » (De fide, n. 17, P L 65, 680).
d) De cooperatione ad opus redemptionis. N otissim um parallelism um inter
Evam et M ariam ita evolvit: « Sic ergo peccatum et poena peccati, quae per scelus
corruptae m ulieris intravit in m undum , per inviolatae virginis partum aufertur
a m undo. E t quia in conditione generis hum ani per m ulierem quae de solo viro
facta est, contigit ut m crtis vin cu lo tenerem ur obstricti, hoc in redemptione hu­
m ani generis divina bonitas egit, ut per virum qui de sola muliere natus est, vita
hom inibus redderetur ... Ibi foem ina decepta est ut fieret filia diaboli: hic virgo
gratia repleta est ut fieret m ater sum m i atque incom m utabilis U nigeniti D ei ...
(D e fide, n. 18, P L 65, 680).
Spiritualem hom inum maternitatem innuit in verbis illis ubi agit de alloquio
G abrielis « ad ipsam quoque beatam virginem , futuram scilicet Creatoris, sui,
im o omnium rerum genitricem ...v (epist. 17, 3, 11. (>, P L 65, 455).

187

S. VENANTIUS FORTUNATUS

2. S. ELEUTHERIUS Ep. Tornacensis ( f 5 3 1 ? )1
E: tribuuntur quinque sermones (P L 65, 91 sq.) quorum tamen tres priores
a i r ^ n r.o d o authentici sunt. Serm c igitur in die natali Domini et in festo Annuna c : « j . in quibus quidam loci m ariani inveniuntur, dubii sunt, et recentiores
m^-srr- 5 . Eleutherii videntur.
I ' serm one de Incarnatione Domini (P L 65, 91-93) agit: 1)

D e p r o p h e t iis

c a c i B. M . V . A sserit enim quod « de partu M ariae Virginis prophetae sunt
p œ c o n ia ti (P L 65, 02). E t laudat prophetiam Isaiae de virgine matre Em m aa n r js iis ., 9, 7); 2) D e v i r g i n i t a t e D e i p a r a l : «N ecessarium quidem erat hu:o gereri, ut quem Pater ab initio invisibilem genuerat, virgo conciperet, virgo
bis visibilem produceret, et virgo post partum perm aneret» (o. c., 92).
3. S. GREGORIUS Ep. Turonensis (538-594)2
N srus est in G allia, in urbe Avernorum , a. 538. C irca a. 579 Episcopus T u electus est. Plura reliquit opera, inter quae Historia Francorum nec non
f r y 'r - m opera hagiographica in unum opus collecta, cui titulus Octo viiraculomm tzhri, inter quos inveniuntur libri de gloria Martyrum et De vita Patrum, in
f * * * " ' etiam quaedam de B. M . V . habentur (P L 71). E st prim um testim onium
« e n a s c itu r in O ccidente.
I c scriptis huius Sancti, praeclarum habetur
ue:

testim onium de

v ir g in it a t e

Credo beatam M ariam , ut V irginem ante partum , ita Virginem et

k partum » (Hist. Fratte., lib. 1, prolog.). Testim onium pariter praeclarum hacsr d e c o r p o r e a a s s u m p t i o n e B. M . V . (De gloria martyr., c. 4).
X irra n tu r insuper m iracula quaedam a B. V irgin e patrata (De glor. martyr.,
p. 1 1 ) et apparitio quaedam B. M . V . (De gloria martyr., c. 10). Tandem , plui Ecclesiae D eiparae dicatae, a S. G reg. T u r. m emorantur, videlicet: apud
■ stiiitinopolim (p. 730), 3 D e portu, A vern is (p. 490), Lugduni (p. 947), P ie­
ri p p . 420, 475), Romae (p. 483), Tolosae (pp. 338, 1394), T re cis (p. 447),
T in ^ c i (pp. 412, 534, 743), D ives (p. 1396). D e scriniolo (p. 456).
4. S. VENANTIUS FO R TU N ATU S (c. 530-c. 601) 4
N arus est apud Cenedam in agro T arvisin o circa a. 530. Ravennae in studium
naticae et rethericae incubuit. C um per invocationem S. M artini Ep. T u ­
s i s a m orbo oculorum liberatus esset, ad eius sepulcrum invisendum , T u 1 C fr F i è v e t ,

£ . Eleuthère évêque de

Tournai,

1890;

H

e u r t e b iz e

B ., in D ict. Théol.

r. 4, col. 2320.
- C tr L o e b e l l J. W ., Gregor von Tours und seine Z e it, 2. éd., L e ip zig , 1896.
: Paginae hic in dican tu r iuxta editio n em R uinart.
* C fr G

odet

P., in D ict. Théol. C a th., t. 6, co ll. 6 11-6 14 .

i8 8

S. VENANTIUS FORTUNATUS

ronem se contulit; postea Pictavii sedem constituit, i bique presbyter ordinatus,
in parvo conventu m onialium pro bono animarum adlaboravit. C irca finem saec.
sexti Episcopus Pictaviensium electus. paulo post obiit.
Reliquit 300 fere carmina, quae sermonis elegantia et venustate excellunt
(P L 88). Iure m eritoque inter maiores Ecclesiae Latinae poëtas com m uniter re­
censetur. Plura de B. V irgin e scribit in longo poem ate « In laudem sanctas M at iae
Virginis et M attis D om itii» (P L 88, 276-284). A d ipsum etiam pertinet hym nus
« Q uem terra, pontus, aethera ». 1

a) De prophetiis B. M. V. A sserit quod «lingua Prophetarum cecinit de V ir ­
gine partum » (P L 88, 276). Et staiim varia memorat vaticinia, videlicet: prophe­
tia Isaiae (de virgine, de virga e radice lesse), Ezechielis (de porta clausa), Danielis (de lapide exciso e monte), M ichaeae (de pariente paritura in Bethlehem ) etc.
b) De maternitate divina. Repetitis m irisque

laudibus divinam m aternita­

tem extollit. « Ipse pater m undi, filius ipse tibi! — U nde tuum , mater, generas
natum atque parentem: — hinc prolem, inde patrem: hoc D eus, illud humus. —
C uius honore sacro, genitrix, transcendis O lym pum . — Et super astrigeros erigis
ora polos » (P L 88, 282). E t exclamat: « Q uis tibi digna canat? » (1. c., 265). « P ul­
chra super gemmas, splendorem solis obum brans — alba super caelos, et super
astra nitens » (1. c., 284). Deiparam insuper, super omnes caelites, in gloria cae­
lesti, m irifice exaltat.
c) De virginitate Deiparae. In hym no « A ve, maris stella », D eipara dicitur
« semper virgo », <
■virgo singularis » (P L 88, 265). D eipara fuit virgo « qualis
nulla fuit, nulla futura venit» (ibid., 277). In amplo poëm ate « D e virginitate»
(P L 88, 266-276), Deiparam , super om nem chorum Virginum exaltat. «Inde
D ei G enitrix, quia V irgo M aria coruscat, — V irginesque A g n i de grege ducit
oves. — Ipsa puellari m edio circum data coetu, — luce pudicitiae splendida ca­
stra trahit - (1. c., 267). «V irginitas felix, quae partu est digna Tonantis - quae
m eruit D om inum progenerare suum !» (1. c., 268). < N ec violata paris, nec pariendo doles » (1. c., 282). « Cuius fructus adest, et flos non perdit honores, —
quae nato es genitrix, et tibi virgo manes » (1. c., 281).
d) De sanctitate Deiparae. In B. Virgine videt «germ en i ustum » quod D eus
D avid i prom iserat ( 1er. 23, 5), et in Virgine opus proprium divini artificis salutat,
opus pulchritudinis incom parabilis, massa lum inosa novae creationis: « Hoc ger­
men instimi Virgo est, et R ex suus infans, — Iu d iciu m faciens, arbiter, orbis he­
rus ... ■
— Figm entum figuli, super om nia vasa decorum , — atque creaturae fu l­
gida massa novae » ( 1. c., 277, 281). Ipsa est « flos novus e terra », ( ad laudem ar­
tificis nobilis artis opus », « omnes ultra homines dona decoris habens — Inde
rubore rosas, candore hinc iilia vincens » ( 1. c., 281). M odi isti dicendi et praeser1 !}

auctore percelebris hym n i « Ave Maris stella » qui in ter opera V en an tii F ortu n ati

in ven itu r ( P L 88, 265-266) d isp utatur u tru m sit V en an tiu s Fortunatus vel S. B ernardus vel
R obertus II, (cfr P l a i n e O ., S. B., Studien und Mitteil ,, t. 14, pp. 244-255).

S. HILDEPHONSUS

tim unio M atris cum F ilio in unica notione « germ inis iusti », virginem in ordine
ad se collocare videntur, et ad sanctitatem initialem D eiparae alludere videntur.
e) De cooperatione ad opus redemptionis. B. V irgo appellatur «fem ina forma
salutis» ( 1. c., 283). Ipsa est nova Eva, reparans damna prioris. « O V irgo insi­
gnis, nobis ■
— quae m edela m onades (i. e. Evae) — Q uam D eus im plevit totius
orbis spe. ■
— Q uaeque creatorem m eruisti ventre tenere, -— et generare D eum ,
concipiente fide. — M un datura novo partu de crim ine m undum , — atque sacro
fetu progenitura D eum . — H um ano generi genuit quos E va dolores, — curavit
genitus, virgo M a i;a , 'a:us\ — Peccati iaculo defixa in stirpe cicatrix -— ulcera
nulla gerit, nec sua signa patent » (1. c., 279). Et alibi exclamat: « F elix quae ge­
neri hum ano sub T artara lapso, — ad caelos facta es sors, via, porta, rota. —
A u la D ei, ornatus Paradisi, gloria regni, — hospitium vitae, pons penetrando
polos» (1. c., 281). B. V irgo illa est «per quam omnes fines terrae meruere sa­
lutem » (1. c., 284).
A d actualem dispensationem gratiarum alludere videtur cum B. Virginem
vocat «auxilium terrae» (1. c., 285), et in conclusione poematis sui: «H aec tibi
qui indignus quam vis corde, ore susurro, — spes m ihi is veniae, quae vehis orbis
opem » (1. c., 284).
/ ) De munere regio B. M. V. « Conderis in solio felix regina superbo — cin­
geris et niveis lac ea virgo choris » (1. c., 282). « Sic iuxta gencium regem, regina
perennem, ■
— ornata ex partu, m ater opima, tuo » (1. c., 282). 1

5. S. HILDEPHONSUS Ep. Toletanus ( f 6 6 9 )2
N atu s est T o le ti anno 607; iuvenis, discipulus fuit S. Isidori Hispalensis;
postea in O rdine S. Benedicti m onasticam vitam amplexus est. F u it A bbas sui
m onasterii et postea E piscopus Toletanus. O b iit die 27 ianuarii 669. F u it Virginis
devotissim us et addictissim us servus: « Q uam prom pte servus huius Dom inae
effici concupisco, quam fideliter servitutis huius iugo delector, quam plene fa­
m ulari huius im periis opto, quam ardenter ab illius dom inio disseciari non quaero,
quam avide ab ipsius fam ulatu nusquam abstrahi cupio » (P L 96, 107). Iuxta
C ixilam (qui fuit E piscopus T oletanu s inter a. 774 et 783), S. H ildephonsus, in
festo Expcctationis partus, visione V irgin is recreatus fuit, quae ipsi pallium de­
dit. Plura scripsit, inter quae em inet tractatus De Virginitate perpetua S . Mariae
adversus tres infideles (P L 95, 5 1-110 ). 3 T res infideles sunt Iovinianus, H elvidius
1 D e locis istis V en an tii Fortu nati nulla m entio fit in opere D k G r u y t e r , De B . Maria

Regina, 1934.
- C fr B a r e i i . l e G ., in Dict. Théol. Cath., 7 -1, coli. 740-743.
1 L ib e r de partu Virginis ( P L 96, 207-227), S. H ild tp h o n so tribu tus, ad Pascasium R adb ertu m p ertin et. D ub iae authenticitutis sunt Liber de corona Virginis (P L 96, 2X3-317) nec
non 14 Serm ones de B. M . V . ( P L 96, 239-383).

190

S. HILDEPHONSUS

et ludaeus quiaam (qui probabiliter utebatur argum entis
contra perpetuam virginitatem D eiparae).

Ioviniani et H elvidii

« Tractatus iste, in quo repetitiones rethoricae abundant, in 12 capita dividitur. In I,
capite, contra Iovinianum ostendit Deiparam in conceptu et partu virginem permansisse,
Dei dono atque gratia singulari. Ita incipit: «O Domina mea..., mater Domini m ei...,
te rogo, te oro, te quaeso, habeam spiritum Filii tui, habeam spiritum Redemporis mei,
ut de te vera et digna loquar, de te vera et digna quaecumque dicenda sunt dicam (alius
Cod. habet: quaecumque sunt diligam) » (PL 96, 58). In cap. 2, virginitatem Deiparae
post partum, contra Helvidium confirmat. In cap. 3, aliquot prophetarum oraculis
ostendit virginitatem summam oportere cum maternitatis gloria coniungi. In c. 4 Iudaeum hortatur ne Virginis et matris gloriam minuat, eo quod matris ignominia in F i­
lium ipsum redundat; et quod Virginem adorant omnes caelestes virtutes, et confluunt
ad eam omnes populi, Iudaeorum quoque perfidiam obiter ostendit ab antiquis Patribus
divinitus prophetatam. «Ecce — scribit — impleta est omnis terra, per hanc Virginem,
gloria Dei» (PL 96, 67). «Unde iam veni mecum ad hanc Virginem, ne sine hac pro­
peres ad gehennam» (1. c. 69). In cap. 5, explicat sacrum Incarnationis arcanum. In
cap. 6, oratione ad Iesum praemissa, probat filium B. M . V. esse Deum. In cap. 7 docet
quomodo Christus sit Deus simul et homo, eiusque vitam usque ad Spiritus sancti in
Apostolos missionem copiose depingit. In cap. 8, ostendit Deum multa fecisse magna­
lia in Virgine gloriosa, et ideo illius virginitatem in partu facile servare potuisse. In cap.
9 docet Christum, attestatione angelorum et rerum omnium insensibilium obedientia,
Deum simul ac hominem fuisse, ad hoc ut exinde ludaeus aperte colligat ipsum cum
virginitatis decore matrem suam servare potuisse. In cap. 10 concludit Mariam toto in­
carnationis mysterio virginem permansisse. In cap. 11, Deiparae virginitatem perpetuo
servatam angelica attestatione concludit. In cap. 12 sermonem ad B. Virginem et ad
gloriosum eius Filium convertit, et concludit adversus impios perpetuae virginitatis
profanatores. « Quod enim in mea redemptione est operatus, in tuae personae veritate
formavit. Quod mihi redemptor factus est, tibi filius fuit. Quod pretium emptionis
meae factus est, ex carne tua eius incarnatio fuit. In quo vulnera mea sanavit, ex carne
tua vulnerandum corpus exhibuit; in quo mortem meam tolleret, a mortalitatis tuae
corpore mortale corpus attraxit; in quo mea deleret peccata, quod tulit a te corpus sine
peccato suscepit » (PL 96, 105-106). Servitutem suam erga Deiparam pluries profitetur:
« Ut sim devotus servus filii generati, servus fieri appeto genitricis. Sic iamque refertur
ad Dominum quod servitur ancillae, sic redundat ad Filium, quod impeditur matri »
(1. c. 109).

III. - DE D O CTRIN A M A R IA N A SCRIPTORU M ECCLESIASTICO RUM
Post aetatem Patristicam , quam plurim i floruerunt, scriptores seu T h eo lo g i qui
doctrinam M arianam in S. Scriptura et in T rad ition e patristica contentam , evol­
vere, logico ordine disponere aut philosophicis rationibus illustrare curarunt.
Q uidam inter istos, illi nempe qui prae caeteris em inentiorem scientiam h a b u e ­
runt, titulo Doctoris ab Ecclesia decorati fuerunt. Sunt et ipsi media quibus T r a ­
ditio apostolica cognoscitur.

SCRXPTORES ORIENTALES SAEC. IX

191

Scriptores isti, sim ili, non tamen aequali omnino ratione, auctoritate gaudent
ac Patres, ideoque eaedem regulae, quas pro Patribus dedim us, pro ipsis etiam
valent.

I. - S c r i p t o r e s

Orientales

I). - SAEC. IX
1. S. TARASIUS, Patr. Constant, ( f 80 6)1
H om iliam reliquit in SS . D eiparae praesentationem in tem plo, in qua prae­
cipua M ariologiae capita tanguntur (P G 98, 1481-1499).
a) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D D E U M .
1. De praedestinatione B. M. V. B. V irg o dicitur « a creatione m undi praede­
stinata, et ex om nibus generationibus electa in im pollutum dom icilium » (n. 13,
P G 98, 1498). Ipsa « E x om nibus generationibus in D ei habitationem electa est »
(1. c., 5, i486).
2. De prophetiis et symbolis. V ocatur M aria «a prophetis praedicata» (1. c.,
1482), « propheticorum vaticiniorum im plem entum divinarum que prom issio­
num com pendium » n. 8, 1. c., 1490), « prophetarum speculum et rerum ab ipsis
praenuntiatarum exitus» ( 1. c., n. 9, 1491). A d prophetias Ezechielis (44, 1-3),
Isaiae (11, 1), lerem iae (43, 31, 32), D anielis (10, 11; 2, 34, 35) etc. alludit (n. 0,
1. c., 1492-1493). Plura pariter sym bola B. M . V . m em orat (n. 9, 1. c., 1491).
3. De maternitate divina. Ita laudibus extollitur: « M iracu lorum abyssus,
fons bonorum , divitiarum copia inviolabilis, m ultis nom inibus atque dctibus
insignita et sem per V irgo D ei M ater » (n. 8, 1. c., 1490). E t alibi: « Q uo igitur no­
m ine M ariam appellabimus.'' N u m caelum? et sane caeli terraeque effectorem suo
utero conclusit. A n solem? Ipsa enim septies S0I2 splendidior enitens, iustitiae
Solem concepit. A n lunam? etenim incom parabili pulchritudine emicans, C h ri­
stum omni pulchritudine decorum p eperit...» (n. 12, 1. c. 1495). Ipsa est «caeli
terraeque m agnificentissim a celebritas» (n. 15, 1. c., 1499), «veluti divinitus con­
scriptus liber m agnalium D e i » (1. c. n. 8, 1490).
b) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D H O M I N E S .
1.
De mediatione B. M. V. D eipara appellatur a Tarasio « M ediatrix omnium
quae sub caelo sunt» (n. 15, 1. c., 1499). Insistit praesertim S. Tarasius in C o­
operatione ad Redemptionem. Iuxta S. Tarasium , B. V irgo est «expressa effigies
nostrae instaurationis» (n. 2, 1. c., 1482), «causa salutis om nium m ortalium »
(n. 15, 1. c., 1499), «salutis morta; ium conciliatri 1 (n. 5, i. c., i486), illa quae
1 Cfr I g n a tiu s D ia c ., Vita Tarasii, ed. I. Heikel, Helsingfors, 1889. —
L 'E g lise byzantine, P a ris, 1905, passim.

P a r g o ir e I.,

S. ÏIIEODORUS ST U D IT A

192

« beatos effecit omnes m ortales » (n. S, 1. c., 1490), «secundae regenerationis apud
D eum conciliatio » (n. 9, 1. c., 1491], « totius orbis reparatio» (n. 15, 1. c., 1499),
« quae a m aledicto in prim am parentem Evam im m isso nos liberat » (n. 8, 1. c.,
1490), « m undi gaudium inenarrabile » (n. 15, 1. c., 1499). Deipara exhibetur
tam quam « liber divinitus concinnatus, in quo scriptum est sacramentum rege­
nerationis, et divinis digitis insculpta in tabulis lex est tam quam in m onte Sina,
ubi novus Israel ab intelligibilium Aegyptiorum servitute vindicabitur » (n. 9,
1. c., 1941). Insuper: « Ubi abundavit delictum, superabundavit gratia. Per m ulie­

rem mortem lucrati sumus, per mulierem universa rursus instaurabit c (n. n ,
1. c., 1494). E t in ore V irgin is haec verba ponit: « Laudabo te, omnipotens A ltis­

sim e, qui prim ae genitricis meae abstulisti opprobrium » (n. 11, 1. c., 1494).
2.
De munere regio Deiparae. A nnam de filia sua ita exclamantem inducit:
« H anc lauda velut reginam universitatis rerum » (1. c., n. S, 1940).
c ) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N S E M E T I P S A .
B. V irgo est «m ultis nom inibus atque dotibus insignita) (n. 8, 1. c., 1940).
1. De imm aculata conceptione. Sat aperte indicatur. V ocatur enim «filia
D ei » per excellentiam (n. 6, 1. c., i486), «im m aculata puella ac D ei filia» (n. 7,
1. c., 1487), « sanctior Cherubim » (n. 15, 1. c., 1498J, « celebrata propter innocen­

tiam )>(11. 9, 1. c., 1491), « omnino immaculata » (n. 13, 1. c., 1495), « oblatio im m a­
culata hum anae naturae » (n. 13, 1. c., 1498), «m ulierum ornamentum, filiarum
nitor» (n. 9, 1. c., 1490). A sserit quod ipsa « stultorum ora» «nullam labem in
illibata invenire potuerunt » (n. 6, 1. c., i486). Ipsa est «Adam i m aledicti expiatio,
debiti Evae solutio » (n. 10, 1. c., 1491), « Sancta Sanctorum , im maculatus Verbi
thalam us » (1. c., 1483).
2. De virginitate perpetua Deiparae. D eipara est « M a te r virgo » (n. 9, 1. c.,
1940), quae « praeter naturae ordinem D eum pariter et hom inem peperit » (n. 13,
1. c., 1495). Ipsa est «virginum beatissim a gloriatio» (n.15, 1. c., 1499), «sem per
virgo D ei M ater » (n. 8, 1. c., 1490).

2. S. THEODORUS Studila (759-826)1
N atus est Constantinopoli ex nobili fam ilia a. 759. U na cum tota fam ilia a
Platone, abbate M onasterii Sakkudion, ad vitam monasticam perductus est. Circa
a. 787 ordinatus Presbyter est. A nno vero 797 Platoni in officio abbatis successit.
T e r , propter Christi causam, exilium subiit. Plura praeclara scripsit, et iure meritoque inter m axim os sui tem poris Theologos nec nen praeclaros Ecclesiae G rae­
cae Patres recensetur. Ipsi cum omni certitudine tribui debet Homilia in N ati-

1
M a r in ,

Cfr J u g i e , La doctrine mariale de S . Théod. Stu d., in Echos d'O rient, 1 9 2 6 , pp. 4 2 1 sqq.
Suint Théodore, Paris, 1906 (versio ira!., Renia, 1908).

S. THEODORUS STUDITA

193

vitatem Deiparae quam L equ ien sub nomine S. Ioannis Dam asceni edidit in
P G 96, 680-697 (cfr Byzantinische Zeitschrift, 1914, pp. 128-132).
Praeter hunc sermonem, reliquit etiam H om iliam pro festo Dormitionis B . M .
V. (P G 99, 730-729) nec non varia theotokia (quae in suo M onasterio Studita pri­
m am originem habuerunt) in Triodion dispersa, in quibus perpetua Deiparae vir­
ginitas, maternitas divina nec non m aternitas gratiae seu universalis mediatio
m ultipliciter exprim itur.
Praecipua capita doctrinae M arianae quae in duobus serm onibus continentur
haec sunt:
a) De divina maternitate. Sum m is extollitur laudibus. « A ve, M aria, quasi
myria (ptvpia), infinita, ob infinitam laudationum copiam. Quam vis innumera
quis de te dixerit, num quam tamen argumenti dignitatem assecutus erit. Ave,
D om ina, quae m aterna auctoritate, universorum D om ini dom inatum nacta sis:
cui si quis cuncta ancillari dicat, non longe a meta abierit » (n. 7, P G 96, 690).
B. V irgo insuper appellatur « Iuvencula solis radios fulgoribus obscurans » (n. 1,
1. c., 679), «tom us nevi m ysterii, illibata prorsus incorruptione, in qua omnis
expers form ae Verbum , humanae speciei penicillo nobis per omnia factum sit
excep to peccato » (n. 7, 1. c., 6r;fl).
b) De immaculata conceptione. Sat aperte et variis modis docetur a S. T h e o ­
doro. B. V irgo, iuxta illum , est novus m undus i. e. novum caelum , nova terra,
novum mare a D eo praeparatus ad Christum , novum Adam , recipiendum , pro
reform atione generis humani: « Cunctis itaque, ut verbo expediam , interitioni
deditis miserante D eo, ne quem suis ipse m anibus formasset, in nihilum cederet,
penitusque aboleretur, coelum aliud novum , terram que ac mare fabricat, in qui­
bus propensiori consilio humanum genus reform aturus ipse caperetur, qui capi
nusquam potest, Isthaec porro est beata m ultipliciterque celebranda V irgo. O
rem m iram ! Caelum quidem est, cum velut ex penitissim is virginitatis thesauris
Solem iustitiae proferat; terra vero, ceu quae ex intem eratis lum bis vitae spicam
edat: m are tandem , utpote quae ex uteri sui sinu spiritalem m argaritam prodit.
N u n c itaque nova eius qui capi nequit, creatura eluxit: universorum Regis re­
galis aula parata est, eius qui incom prehensibilis est, ratione utens diversorium
instructum . Quam m undus iste m agnificus est! quam stupenda creatio, quae vir­
tutum arboribus venustatem habet, castitatis odore fragrat, sensuum splendori­
bus claret, cunctisque bonis aliis nulla penuria fruitur; digna denique prorsus est,
in qua D eus ad homines veniens inhabitet! Q uinim o, inquit, m undus anterior
quam m axim e est adm irabilis. T u n c enim, cum creata sunt sidera, laudaverunt me
voce m agna angeli m ei, et praedicaverunt. N ih il vero sic D eo decens gratum que
fuit, uti sancta om nibusque m odis miranda V irgo. Q uod ita esse ex patientissimo
Iob noveris. N u m caelum quidam m inim e m undum esse ait, nec stella in con­
spectu eius reprehensione vacare. H ac vero quid purius sit? quid irreprehensi­
bilius? quippe quam D eus suprem um ac purissim um lum en sic amaverit, ut il­
13

i 9+

S. THEODORUS STUDITA

lapsu Spiritus sancti substantialiter cum ea com m ixtus sit, ex ipsa perfectus homo,
nihil demutato aut confuso eorum quae propria sunt statu, prodiens. R em plane
mirabilem! Q ui humanissim us est, ancillam suam in parentem sibi adsciscere non
erubuit. O indulgentiae dem issionem ! JQui exim ie bonus

est, proprii figmenti

proles audire non renuit, amore captus illius quae creatis om nibus S D ecio sio r est;
i l l a m amplexus, quae coelestibus virtutibus dignitate praeit » (n. 4, 1. c., 683).
Insuper B. V irgo «terra est, in qua nulla peccati enata sp in a... T e rra est non
uti prius maledicta, ac cuius fructus spinis ac tribulis horrescant; sed super quam
benedictio D om ini fuit, et cuius fructus ventris benedictus, ut sacro dictum est
oraculo» (n. 4, 1. c., 686). D icitu r insuper «peccato inaccessa» (n. 7, 1. c., 69«;),
«liber signatus, libidinosa omni contagione innoxius» (n. 7, 1. c., 691), «aurum
purum , quae igne Spiritus in vitae huius conflatorio probata es, nec maiitiae us­
quam ruga deform is» (1. c., 694), «pura, quae sola m undum cor habere gloriari
possis; mons vere eo gratus, cx quo novus Israel vetere praestantius diuturniusque sanctificatur» (1. c., 695).
c)
De virginitate Deiparas. « A ve, V irgo prolem enixa, sola inter virgines
puerpera, inter m atres insignia virginis gestans, prodigium prae caeteris stu­
pendum » (1. c., 691).
ci) D s morte et assumptione B. M. ¥ . A perte docet B. V irginem obiisse, seu
potius in placidum som num incidisse. Attam en, mors haec novam vitam Ei at­
tulit (In Dormit., P G 99, 724 A ), eo quod vera resurrectio eam subsecuta est
(n. 5, 1. c., 728 C ). D iscrete ad legendas tunc tem poris com m unes alludit.
e)
De mediatione B. M. V. Conceptum m ediationis bene exprim it scribens:
« A ve, proprie et vere Deipara, trem enda hom inibus cum D eo copula, per quam
coniuncta terrenis caelestia, et humana D eo, vicissim que hom ini rependens
divina)' (1. c., 695).
Cooperatio vero ad redem ptionem ita exprim itur: « E xaud ivit itaque eos (pa­
rentes B. M . V .) D om inus qui velox sit ad m iserandum , et tardus ad iram, do­
nans eam quae proprie M ariae nomen gerit, in splendidum et m agnificum pro
Eva pretium . M atris m edicam entum filia effecta est: divinae reform ationis nova
conspersio, sanctissimae generis prim itiae: rami divino ore prolati radix: prim i
parentis exsultatio. O beneficium ! o m unificentiam ! N u m qu id non sol splendi­
diores nunc radios eiaculatur, qui gaudii exsuperantiam velut persentiscat? A nnon
natura omnis quodam modo superbit ac gloriatur, libertatem a corruptela sperans
in illius nativitate, quae sine labe m undi liberatorem est paritura?
« Sed et quae sequuntur inspice. L ibens, velim audias, dilectissim e, nec te
perscrutari pigeat. M ulge, inquit Scriptura, lac et erit butyrum . Consentaneus
iustorum precationis locus. In horto preces fundentes, hortum priore longe feli­
ciorem genuerunt. Illic susurro serpens Evam facili strue seduxit. H ic G abriel
archangelus M ariam laeto sermone conveniens, turbavit quidem , sed non de­
cepit. Illic serpens auditus tristem m ortem im portavit: hic angeli suada sempi­

SCRIPTORES ORIENTALES SAEC. IX

!9 5

ternae iucunditatis vitam hom inum generi vicissim invexit. Illic doloris plena
sententia, et quae ex praevaricatione paritura est: hic Spiritus Sancti adventus,
gaudio eam complens, quae ex prophetae oraculo partus dolores effugit. O veram
com m utationem ! o novitatem eorum quae m odo gerun tur! Vetera transierunt
(quod hic quoque dicatur), et ecce facta sunt omnia nova. D om u s initium , secun­
dum exquisitissim am eius considerationem , D eiq u e ad hom ines adventus in ­
choatio, praesentis diei solem nitatis praefulget » (n. 5, i. c., 686-687).

3. EPIPHANIUS monachus
F u it M onachus et presbyter M onasterii K allistratos, Constantinopoli, ubi
floruit circa finem saec. v m et initium saec. ix. Scripsit Vitam B . M . V. iuxta
notitias historicas et legendas Byzantinis fam iliares (P G 120). 1 Prim a esse
videtur vita de B. M . V . conscripta. In ipsa (193) sat aperte affirmatur im m aculata
conceptio B. M . V . D icit enim B. Virginem per naturam (et ideo inde a sua con­
ceptione et nativitate) im m unem fuisse a concupiscentia, ob privilegium ipsam
elevans supra omnes fem inas et supra ipsam hum anam naturam .

4. S. IOSEPH Hymnographus vf 88 6)2
Innum erabiles reliquit troparios seu Theotòkia in variis libris liturgicis graecorum dispersos (P G 105, 983-1422). Varia privilegia B. M . V ., et praesertim
im maculatam Conceptionem , celebrat (cfr P i t r a , Analecta sacra, Paris, 1876,
t. 1). Pro B. V irgine, quae est tota pura, « novum D ei caelum , om nino E i gram m »,
mors est omnino illegalis (1. c., 989, 1000, 1001 etc.). C fr etiam J u g i e , art. Imma­
culée, in Dict. Théol. Cath., t. 7, coll. 923-924.

5. PHOTIUS Patr. Constant, ( f 891) 3
F u it pater tristissim i schismatis Ecclesiae Graecae ab E cclesia L atina. R e­
liq uit tres homiliasJMarianas, unam pro festo N ativ. B. M . V ., et duas pro A n ­
nuntiatione (cfr S. A r i s t a r c h i s , Sermones et Homiliae Photii, Constantinopoli,
1901, t. 2). Iuxta ipsum B. V irgo fu it obiectum specialis praedestinationis, p rae­
cipuum D ei opus, ab ipso D eo propriis m in ib u s form atum , im m unis a concu pi­
scentia et a culpa originali ( 1. c., pp. 372, 374, 376). Aperte etiam docet coopera­
1 Edita fuit etiam a D r e s s e l , Parigi-Lipsia, 1842. Pro vita et operibus istius Epiphanii,
ct'r K r u m b a c h e r K ., Geschichte der byzantinischen Literatur , 2. éd., Monaco 1897, pp. 192 sq.
et 420. Cfr etiam D i e k a m p , Hippolytos von Teben, Mijnster i. W. 1898, p. 134 ss.
2 Cfr T h é a r v i c , in Échos d ’ Orient, 7 (1904); P. v a n d e V o s t , in Analecta Bollandiana,
xxxviii (1920).
3 Cfr A m a n n E., in D ict. Théol. C ath., t. 12-2, coli. 1536:1604.

196

SCRIPTORES ORIENTALES SAEC. IX

tio n em B. M . V . ad Redem ptionem ; per ipsam enim diabolus victus fuit et suis
pedibus subiectus, et amara sententia contra genus humanum lata, per ipsam
ablata est ( 1. c ., Homil. I in Annunt., p. 224). C fr J u g ie , Dict. Théol. Cath., t. 7,
coli. 9 2 4 -9 2 6 . Idem, Photius ei l'immaculée conception, in Echos d ’Orient, t. 13
(19 10 ),

p.

19 8 .

6. GEORGIÜS Patr. Nicomediensis ( f 860)
F u it amicus Photii. R eliquit 170 homilias, quarum decem tantum m odo typis
impressae fuerunt, ex quibus omnes, una excepta, B. M . V . celebrant (P G 100
I 335 - I 504 ; 1527)A d ipsum pertinet, iuxta A . E h rh a rd ,1 homilia « In occursum D om ini D ei
ac Salvatoris N . I. C . » (P G 28, 973-1000) quae invenitur inter spurias S. Athanasii. G eorgio enim favent attestationes antiquissim orum m anuscriotorum nec
non critica interna.
D o cet B. V irgin em im m unem fuisse a concupiscentia et absolute im peccabi­
lem (lv Praesent. I I I , 1448, 1449). Per ipsam, imago D ei a peccato deformata,
pristinam recuperavit pulchritudinem . Ipsa est m ediatrix nostrae regenerationis
et causa nostrae reform ationis (In Praesent. I, 1416). C fr J u g i e , 1. c., coi. 926).

7.

THEOGNISTES m onachus2 ( f 890)

F u it fidelis amicus Ignatii Patriarchae, eiusque causae, contra Photium , de­
fensor. A b a. 861 ad a. 868, fuit Romae, abbas cuiusdam monasterii.
R eliquit hom iliam pro festo Dormitionis B . M . V. quae invenitur in cod. 763
fundi graeci B ibi. N at. Paris, (saec. x foli. 8-11). In ipsa praeclarissim um testi­
m onium habetur pro im m aculata Conceptione B. M . V . seu pro sanctificatione in
prim o instanti. E x initio sancto et ex existentia iugiter sancta ad finem sanctum
concludit ( 1. c., fol. 8). C fr J u g i e , 1. c., coli. 926-927. H om ilia haec edita fuit a
P. J u g i e in Patrologia Orientalis (Graffin-N au), Paris, 1922, I, pp. 455-462.

8.

THEODORUS A B O U -K U R R A Ep. Haran ( f c. 820)

F u it discipulus S. Ioannis Dam asceni. O puscula eius inveniuntur apud M ig ne, P G 97, 1461-1602. A sserit m orU m B. M . V . non fuisse veram m ortem sed
potius som num extatici.m , sim ilem serrino extatico A dae dum ex ipso formata
fu it E va ( 1. c., 1 5 9 3 ). C fr J u g i e , 1. c., coli. 927-928.
1 E ine unechte M arienhomilie des hl. Cyrillus v. Alexandrie, in Rom. Quartalschr. f . christl.
Altertumskunde u. f .

Kirchengesch. 3 (1889), 97-113 .

2 C fr Ju g i e , La vie et les œuvres du moine T h ., in Bessarione,

xxii

(1918) 162-174.

I 97

SCRIPTORES ORIENTALES SAEC. X

9. SIMEON Metaphrastes (859)
D e hoc auctore habentur:
a)
De ortu, vita et dormitione S S . D?iparae oratio (P G 115, 529-566); b) In
lamentationem B . V. cum amplexata fu it corpus pretiosissimum D . N . I. C . oratio
(P G 114, 209-218).

II). - SAEC. X
1. NICETAS D A V ID ( f 890) 1
F u it Episcopus D abybrae in Paphlagonia, et ob hoc Paphlagoniensis dictus
est. R eliquit homiliam, sat singularem , de Nativ. B . M . V. (P G 105), in qua de
immaculata conceptione B. M . V. sat aperte loqui videtur (cfr J u g i e , 1. c., col.
929). A sserit insuper B. V irginem m aledictionem protoparentum nostrorum fu­
gasse (1. c., col. 17).
2. LEO Sapiens, imperator ( f 9 1 1 ) 2
Reliquit homilias M arianas pro festis N ativitatis, Praesentationis, A nnuntia­
tionis, Partus, Purificationis et D orm itionis B. M . V . (P G 107), in quibus im ma­
culata conceptio sat aperte doceri videtur. C fr J u g i e , 1. c., coi. 930. Versionem
latinam harum H om iliarum publici iuris fecit H. M arracci a 1651 Romae, sub
titulo: Leonis Imperatoris cognomento Philosophi seu Sapientis, M ariale.

3. S. EUTHYMIUS, Patr. Constant, ( f 917)
R eliquit duas homilias M arianas, quarum prim a agit de Conceptione S . A n ­
nae, et invenitur in cod. Laudianus 69 Bodleiensis, foli. 122-126 (saec. Xl); secunda
vero agit de Zona B . M . V. et invenitur in cod. Vatie, graec. 1671 (saec. x). H aec
ultim a edita fuit latine a M igne (P G 131, 1243-1250) sub nom ine E uthym ii
Zigabeni. In prim a homilia, praesertim, sat aperte affirmatur plena sanctificatio
B. M . V . in prim o suae conceptionis instanti (cfr J u g i e , 1. c., coli. 930-931).
1 C fr J a n i n R ., in D ict. de Théol C ath., t. 9-1, coli. 4 71-472 .
2 C fr S a l a v il l e S., D ict. de Théol. C ath., t. 9 -1, coli. 365-394. C fr etiam M arra cc i H .,
in Summa Aurea, t. 10, coli. 1463-1465.
Inter alia haec scrib it: « Scrip sit graece de C on cep tion e, N ativitate, Praesentatione, A n n u n ­
tiatione, Partu. Purificatione et A ssum ptio n e san ctissim ie V irgin is orationes disertissimas pientissimasque, quibus se eiusdem Sanctissim ae

V irgin is

am atorem

fervid u m oratorem que e x i­

m ium luculen tissim e declaravit. H anc appellabat C aelu m caelo honoratius, C ausam c o m m u ­
nis instaurationis, foederis et sanctim oniae A rcam hon estissim um que T h a lam u m , d iv in is ­
sim um T h ro n u m , om nis virgin itatis im aginem , p eccatorum R efu giu m et Praesidium , ca n d e -

SCRIPTORES ORIENTALES SAEC. X

4. CGSMAS Vestitor (saec. x)

D e hoc auctore nabentur:
a)
Sermo in S S . Ioachim et Annam ; b) Canon acrostichus in festivitatem
Conceptionis S S . Deiparae (P G 106, 1006-1018).

5. PETRUS Ep. Argorum ( f post 920)
D e ipso habem us serm onem pro festo Conceptionis Annae in quo aperte ini­
tialis sanctitas D eiparae docetur (P G 104). B. V irgo flos generis humani appel­
latur; asserit insuper quod in sinu Annae germ en nobilitatis originalis nostrae
naturae plantatum fuit (P G 104 1353). C fr J u g i e 1. c., coi. 931.

6 . S. IOANNES Geom etra1
(F lo ru it post m edium saec. x)
R eliquit serm onem pro Annuntiatione (P G 106, 811-848) et quinque hymnos
in honorem B. M . V ., in quibus aperte (1. c., 854-868) docet B. V irginem , quae
est « m undum

novum », « creatura nova », < praecipuum opus artificis divini »

in hunc m undum venisse in statu iustitiae originalis (1. c., 220, 825, 857, 861).
B. V irgo est secunda post T rinitatem ( 1. c., S57). C fr S a i d a k G ., Hymni in S S .
Deiparam, in A v a l. Byzantina Societatis Liter. Posnaniensis, I (Poznan, 1931).

7. S. GREGORIUS de Nareg (951-10 03)2
Inter opera eius opera classica illud em inet cui titulus: « Orationes de N areg »
in quibus plura m ariologica elem enta inveniuntur m agni momenti.

labru m

p erpetuo lu m in e collu stratum , T eg u m e n tu m , P erfu giu m et A n co ram , quae totum

m u n d u m co n tin et et servat, d iv in u m gloriae D ei T e m p lu m , Sponsam R egis aeterni, T ab u la m
nostrae lib ertatis, M an ifesta tion em m agni m ysterii, O econ om iam D e i ad hom ines o b tem pe­
rationis, M atre m Patris om n ium , C orrep tio n em errati E vae, H ilaritatem ineffabilem . H a b i­
tacu lu m gloriae, V irg in em aeternam , G au d iu m com m un e generis n ostri, P ropitiatoriu m sacra­
tissim um , L o c u m im plen tis om nia, D om u m sedentis super C h eru bin i, R adicem D e i progerm in atricem , L a e titia m hum ani gen eri, O rigin em lu cri, G loriatio n em saiutis nostrae, et facilius
arbitrabatur caeli sidera oratione com p lecti quam virgin eae gloriae m agn itu din em

m etiri »

(1. c., coli. 1463-1464).
1 C fr T a c c h i V e n tu r i P ., De Ioanne Geometra ..., in Studi e Documenti di storia e diritto,
x iv , (1893).
2 C fr B o v e r J., Un notable monologo Armeno: S. Gregorio de Nareg, in Rerista Espa-

nola de Teologia, E n ero -m arzo 1941, pp. 409-17).

SCRIPTORES ORIENTALES

SAEC. X I

I99

III). - SAEC. XI
Saeculo noe consum m atus fuit, sub M ichaële Cerulario, schism a inter E c­
clesiam G raecam et Ecclesiam Latinam . Attam en, prout anim advertit P. Jugie
« L a consom m ation du schism e entre l ’Eglise rom aine et l ’Eglise grecque sous
M ich el Cérulaire, n ’éxerça aucun influence im m édiate sur le développem ent
de la théologie m ariale chez les byzantins. Cette théologie continua sa marche
pacifique ju s q u ’à la chute de Constantinople » (1. c., col. 937).

1. MICHAEL Psellos ( f 119 9 )1
F u it amicus M ichaëlis Cerularii. R eliquit serm onem de Annuntiatione, adhuc
ineditum (invenitur in cod. 1630 fundi graeci Bibi. N at. Paris., foli. 240-244),
in quo de im m unitate B. M . V . a culpa originali aperte loquitur. Asserit quod
anim a B. M . Y . in sua unione cum corpore, nullam ex m ateria m aculam contra­
xit, quinim m o ipsi m ateriae splendorem contulit (1. c., fcl. 241).
2. IOANNES M AU RO PU S, metrop. Euchaitensis
(circa m ed. saec. xi) 2
L on gu m serm onem reliquit de Assum ptione B . M . V . (apud B a l l e r i n i , Sylloge etc., t. 2, pp. 549-602. C fr etiam P G 120, 10 75-1114 ), in quo B . V irgo ap­
pellatur im m ortalis, prim itiae vitae, nobilitas originalis, archetypus naturae h u­
manae, pulchritudo incom parabilis totius universi. Affirm at quod corpus im m a­
culatum Deiparae statim post m ortem fuit animae denuo unitum (1. c., p. 577).
3. IACOBUS monachus
Reliquit sequentes sermones M arianos: 1) In Conceptionem SS . Deiparae
Sylloge etc., 543-68); 2) In N ativitatem ( C o m b e f i s , 567-600); 3) In
Praesentaticnem ( B a l l e r i n i , 599-632); 4) In Annuntiationem (ibid., 659-98);
5) In Desponsationem (ibid., 697-700).

( B a lle r in i,

« C ’est un écrivain — scribit

Ju g ie ,

1. c., coi. 938 — diffus et sans originalité,

qui s ’est beaucoup inspiré de ses devanciers, particulièrem ent de G eorges ed
N icom éd ie. O n trouve chez lui à peu près tous les lieux com m uns de la rhéto­
rique m ariale ». Insinuat B. V irginem in sinu matris usum rationis habuisse (cfr
P G 65, 269 sq.).

p.

1 C fr Jug ie M ., L ’homélie de M ich el Psellos sur Vannonciation, in Échos d ’ Orient, t. 8 (1915),
138.
2 C fr J u g i e , in

D ict.. Théol. C ath., t. 10-1, coll. 443-447.

200

SCRIPTORES ORIENTALES SAEC. X II-X III

4. THEOPHYLACTUS Arch. Bulgariae ( f post. a. 1 1 0 7 ) 1
Serm onem reliquit D e Praescntatione B . M . V. (P G 126, 144), in quo sat
aperte Im m aculata conceptio affirmatur (cfr 1. c., coli. 177, 701).

IV. - SAEC. X ii
1.

IOANNES PH U R N E S (in itio saec.

x ii)

In sermone In Dormitione Deiparae (edito a G . Palamas in fine homiliarum
Thephanis Kéram eus, Ierusalem , 1860) nexum exprim it inter im peccabilitatem
M ariae im m unitatem que a concupiscentia et sanctitatem originalem , quae ei
debetur ob speciale D ei interventum Cl. c., o. 272). Insuper, ex privilegio im m u­
nitatis a culpa originali, privilegium Assum ptionis deducit (ibid., p. 273; C fr
J u g i e , Dict. Théol. Cath., t. 7, coi. 940).

2. THEODORUS PRODROM OS
Poeta iste saec. x i i nobis reliquit Commentarium Canonum sancti Ioannis D a ­
masceni, in quo de im m unitate V irgin is a qualibet culpa et a concupiscentia aperte
agit (cfr S t e v e n s o n H . M ., Theodori Prodromi Commentarii etc., Romae, 18 88 ).
R eliquit etiam scriptum poeticum In Praesentationem Deiparae (P G 133, 1177-8).

3. MICHAEL G L Y K A S ( f initio saec. x i i ) 2
In Annales (M G 168, 440) agit de im m unitate Deiparae a culpa originali et
de assum ptione eiusdem (cfr J u g i e , M ichael Glykas et l ’immaculée Conception,
in Echos d'Orient, t. 13, 1910, pp. 11 sqq.).

V. - SAEC. XIII
1. NEOPHYTUS Reclusus ( f circa a. 1220) 3
R eliquit duas homilias M arianas (pro festo N ativ. B. M . V . et Praesent.) quae
inveniuntur in codice 1189 fundi graeci Bibi. N at. Paris. In hom il. de N ativ.,

1 C fr Enciclopedia Italiana, t. 33, col. 524.
2 C fr G

rum el

3 C fr G

rum el

V ., in D ict.

Théol. C a th., t. 10-2, co ll.

1705-1707.

V ., in D ict. Théol. C a th., t. 1 1 - 1 , co ll. 67-68; P e t i t L .,

de Néophyte le Reclus, in Échos d ’ O r., t. 2, pp. 257-268, 372.

Vie et ouvrages

SCRIPTORES ORIENTALES SAEC. XIV

201

separat omnino B. Virginem a massa generis humani originali peccato infecta
(1. c., fol. 13 v), eo quod carnem immaculatam V erbo ministrare debebat; et ideo
B. V irgo fuit prim itiae humanitatis instauratae.
2. GERMANUS II Patr. Constant. (12 2 2 -12 4 0 )1
Longam reliquit hom iliam de Annuntiatione a Ballerini (Sylloge etc., t. 2,
pp. 283-382) editam , in qua praeservatio B. M . a labe originali sat aperte signi­
ficatur eo quod speciale D ei interventum inde a prim o instanti conceptionis fu­
turae Deiparae ponitur (1. c., pp. 370-371). B. V irgo, in vertice hum anitatis col­
locata, prima pluviam divinam e caelo descendentem recepit (1. c., pp. 308-310).

VI). - SAEC. XIV
E st saeculum vere aureum T heologiae marianae apud Graecos. O m nes enim
m agni theologi byzantini huius saeculi inter se veluti decertant ad V irgin em sum ­
m is laudibus extollendam. M aior tamen pars serm onum huius aetatis adhuc ine­
dita est (cfr J u g i e , 1. c., coli. 942-943).
1. IOANNES GA B R A S
In sermone de Praesentatione B . M . F. 2 pulchre laetitiam allatam a nativitate
M ariae, contraponit tristitiae ab inobedientia protoparentum allatae, eo quod
B. Virgo, iuxta aeternum D ei consilium , humanitatem peccatricem regenerare
debebat (1. c., p. 100).
2. GREGORIUS PALAM AS Archiep. Thessal. ( f 1 3 6 0 )3
N atus est Constantinopoli circa finem a. 1296 aut initium a. 1297. P ° st stu_
dia litterarum et philosophiae, anno circiter 22 aetatis suae, vitam m onasticam
professus est. A n n o 1326 sacerdos ordinatus est. F u it valde devotus B. M . V .,
et Dlures homilias marianas reliquit, quarum quaedam inveniuntur apud M igne
(P G 1 5 1 ) aliae vero aoud S o p h o c l i s , in op. Homiliae S. P . N . Gregorii Palamas,
Athenis, 1896. B. V irgo, iuxta Palamas, est electa electorum , quam sibi D eus,
ante omnia saecula reservaverat ( S o p h o c l i s , In Christigenealogiatn, o. c., pp. 213214). Scriptura universa ratione Virginis Deiparae com posita est (ibid., p. 216).
1 Cfr C ayré F ., in D ict. Théol. C ath., t. 6-1, coli. 1309-1311.
2 Cfr B ois son a d e , Anecdota Graeca, Paris 1831, pp. 7 1 - m .
3 Cfr Ju gie M ., Palamas Grégoire, in D ict. Théol. C ath., t. 10-1, coli. 1735-1776; Idem
in art. Immaculée Conc., t. 7, coli. 943-945; Idem, Grégoire Palamas et l'im m aculée Conception,
in Revue Augustinienne, t. 17 (1910), pp. 97 et scqq.

202

NICOLAUS

CABASILAS

A sserit quod D eus, creare volens im aginem absolutae pulchritudinis, ad poten­
tiam suam angelis et hom inibus ostendendam , M ariam fecit vere totam pulchram .
In ipsa pulchritudines omnes partiales, in aliis om nibus creaturis diffusas, aduna­
vit, ipsam que com m une ornam entum creaturarum , visibilium et invisibilium ,
constituit; seu m elius, miscelam veluti fecit in ipsa om nium perfectionum divi­
narum , angelicarum et humanarum, oulchritudinem quamdam sublim em , du­
plicem m undum adornantem , a terra ad caelum , im o supra caelum ipsum sese
elevantem . (In Dormit. Deip., P G 151, 468, 472). B. V irgo, sola, inter omnes creatu­
ras, est omnimode perfecta, om nibus perfectionibus cum ulata (In Praesent. I I , S o ­
pp. 142-143). D ona divina illi im pertita fuerunt a D eo absque mensura, e.
in illa totalitatem charismatum Spiritus Sancti D eus refudit (In Praesent. II, S o ­
p h o c l i s , pp. 1(13, 141; In Dormit., 469 A ). - I m m a c u l a t a m c o n c e p t i o n e m
sat explicite docet. B. V irgo enim est vas a D eo electum et dignum ad inservien­

p h o c lis ,

dum unioni hypostaticae naturae divinae cum natura humana (In Christi genea­
logiam, S o p h o c l i s , 0. c., pp. 213-214). A peccato originali praeservata, B. V irgo
im m unis fu it a concupiscentia (In Praesent. I, 1. c., pp. 125-129; Iti Praesent. II,
p. 167; In Annunt., P G 15 1, 172 A B ). Q uam vis m orti, utpote Im m aculata, subiecta non fu erit, m o r t , i tam en sese subiecit, sive ad ostendendam originem ex
A d am , sive ad F ilium suum im itandum . A ttam en per aliquam horam tantum m odo
m ortua rem ansit, et statim resurrexit (In dormit., P G 151, 4(11 C, 465-468). B.
Virgo est dom ina et r e g i n a hom inum et Angelorum , eiusque nomen Dominam
significat (Homil. in Annuntiat., 1. c., 172 A ). Insuper B. V irgo est etiam m e d i a ­
t r i x hom inum et A ngelorum , eo quod per ipsam omnes receperunt gratiam et
gloriam . Alaria est causa om nium quae ipsam praecesserunt, et praesidet omni­
bus quae ipsam subsecuta sunt; ipsa bona aeterna procurat (In Dormit., 473; In
Praesent. II, p. 162). Ipsa est ineffabilium bonorum principium , fons et radix.
Ipsa m ediante entium spiritualium agmina caelestia D eum inaccessibilem , nobiscum , attingunt eiusque beatitudini participes efficiuntur. N em o

pervenire

valet ad D eu m sine ipsa et sine mediatore, F ilio eius. M otus omnis in D eum ,
im pulsus quilibet in bonum naberi non potest nisi Ipsa m ediante, quae est veluti
candelabrum D eum portans radiosque suae lucis effundens (In Dormit., 472; In
Praesent. I I , pp. 158-159). E x hac brevi expositione liquido constant divitiae m a­
riologiae G regorii Palamas.

3. NICOLAUS C AB A SILAS ( f 13 7 1)1
Inter T h eo logos M ariales Byzantine s saec. xiv, Cabasilas, absque dubio,
copiositate et soliditate doctrinae, praecipuus est. Quidam , illum Episcopum
T hessalonicensem faciunt; at falso, cum neque utrum fuerit sacerdos cum certi­
1 C fr J u g ie M ., L ’Immaculée Conception dans l ’Eglise Grecque etc., in D ict. Théol. Cath. t. 7, c o ll.
893-979; Idem, L a doctrine mariale de Nicolas Cabasilas, in Échos d ’ Orient, t. 19 (1916) p. 375 etc.

NICOLAUS

CABASILAS

203

tudine scim us. Plura scripsit, irte r quae tres homilias de B. M . V . , 1 videlicet:
1) In Nativitatem S S . Deiparae, 2) In Annuntiationem S S . Deipara;, 3) In Dor­
mitionem S S . Deiparae, am pla et profunda doctrina m ariologica refertas. « Nous
sommes loin des tirades et des exclam ations interm inables des prem iers pané­
gyristes byzantins de la Théotocos. Ici tout est riche d ’idée, chargé de doctrine.
C ’est une âme profondém ent théologienne qui nous parle, et nous livre le fruit
de sa contem plation sur les privilèges de l ’im m aculée ». Ita P. J u g i e , in Patro­
logia Orientalis (G raffin-N au), t. 19, fase. 3, p. 458. Et R i v i è r e de hom iliis istis
asserit: « rarem ent sans doute en fu t-il de plus grandiose » (Le dogme de la R é­
demption, Etudes critiques et documents, p. 288, Louvain, 1931).
A u ctor sublim itatem argum enti persentit et exclamat: « Quisnam , o beata,
sermo sufficiet ad celebrandam tuam iustitiam, ad Salvatoris erga T e , ad tua erga
universum hom inum genus beneficia praedicanda?... Verum , quae omnes su­
peras laudes om neque quod nom inatur nomen, hym num accipe, studium que
contem nere noli! » (In Dormit., § 13, pp. 509-510). Praecipuae vero notae hymni
a Cabasilas decantati hae sunt:
a) B e praedestinatione B. M. V. A p erte asserit D eum « non ex omnibus ho­
m inibus optim am m atrem , sed optim am absolute sibi elegisse; neque eam quae
ipsi congrueret m elius quam omne genus, sed quae ita per omnia ei conveniebat,
ut eam eius m atrem esse deceret » (In Annuntiat., § 8, p. 492).
Creationis scopus, iuxta Cabasilam et alios etiam, fuit Incarnatio Verbi, per
quam omnia a D eo procedentia, in D eum revertuntur. Posito vero peccato, ab
aeterno a D eo praeviso, Incarnatio non erit tantum m odo rerum om nium deificativa sed etiam redem ptiva. A d hoc m inisterium electa est V irgo Alaria, omnibusque praerogativis convenientibus ornata. Q uapropter « caelum et terra et sol
et universum istud propter beatam V irginem , quem adm odum propter fructum
arbor, ad bene esse, et ad esse sim pliciter processit» (ln Annunt., § 2, pp. 496-497).
b) De immaculata conceptione. E xplicite hoc dogm a docetur. B. V irgo, iuxta
Cabasilam , in se praebuit hom inem qualem in initio D eus illum voluit, nempe
in statu iustitiae originalis: « Cum necesse esset ut unus homo saltem naturam
prou t in se est, sincere m anifestaret, ceteri vero omnes hoc conferre non oossent, hanc sortem im m aculatam assequi reliquum erat » (In N ativ., § 15, p. 481).
H oc autem in B. V irgin e factum est. « (Virgo) in hoc mundo, tam quam in para­
diso, sincerum atque integrum hominem m anifestavit, qualis ab initio formatus
est, et qualem ipsum m anere oportuit et qualis postea evasisset, post certamina
pro nobilitate inita » (In N ativ., § 10, p. 482). Q uapropter « Im m aculata V irgo ...
sola contra om nem stetit m alitiam et D eo quam nobis venustatem contulit, red­
d id it integram » (ibid., § 6, p. 471). B. V irginem comparat arcae a diluvio immuni:
u quem adm odum arca, hom inem salvans in com m uni naufragio ne obiter quidem
1 H om iliae istae editae fu eru n t a J u g i e , in Patrologia Orientalis (G ra ffin -N a u ), t. 19,
fascicu lo 3, Parisiis, 1925.

204

NICOLAUS

CABASILAS

ipsa com m unis infortunii particeps fuit, et generis [conservavit salutis praesidia,
ita etiam et V irgin i c o n tig it... » (In Annunt., § 3, p. 486). E t alibi, explicitiori
modo: « homo erat (B. V irgo) ex hom inibus orta; eorum dem om nium ac n o­
strum genus particeps fuit; parem vero animus non est sortita, neque tantae v i­
tiorum consuetudini im olicata est, sed contra peccatum stetit, et nostrae obstitit
corruptioni, malitiaeque finem im posuit» (In Dormit., § 8, p. 503). E t tandem :
« caelum novum et terram novam fecit Virgo; quin etiam ipsa est nova terra et
ncvum caelum; terra quidem, quia hinc fuit; nova autem auod nulla ex carte
avis coniuncta, nec vetus ferm entum haereditate sortita est, sed ipsa secundum
Pauli dictum conspersio nova extitit (1 Cor., 5, 7), cuiusdam que novi generis
principium fuit » (In Dormit., § 4, p. 498). Vetus ferm entum , iuxta Cabasilam ,
est peccatum originale. Consequenter « id omne quod hum anum genus a D eo
dividebat ex parte illius sublatum erat. E t ante com m unem reconciliationem foe­
dus inivit; im m o vero haec nullatenus unquam foedere opus habuit, quippe quae
a principio in choro amicarum praesul extitit » (In A?tnuntiat., § 3, p. 486). Et
tandem: « N u llu s ... sanctus fuit, priusquam Beata esset: sed prim a et sola a p ec­
cato prorsus im m unis » (In Nativ. Deip., § 8, p. 504).
A d valorem horum testim oniorum plene intelligendum , anim advertendum
est Cabasilam in suis scriptis recte om nino sive de peccato originali sive de eius
transm issione sentire. 1
c)
De cooperatione ad redemptionem. N on solum cooperatio, uti aiunt, remota
et mediata sed etiam coooeratio proxim a et im m ediata ad Redem ptionem sat
aperte a Cabasila docetur. Iosa enim fuit « ad dispensationem tam quam adiutrix
assumpta non sim pliciter (ut) aliquid contribuat, velut cum ex iis, quae ab alio
m oventur, sed ipsa seipsam conferat, Deique cooperatrix evadar ad providendum
numano generi; ita ut cum eo et socia et particeps sit gloriae, quae exinde prove­
nit » (In Annunt., § 5, p. 488).
B. V irgo socia fuit Christi in universo redemptionis opere. Im prim is vero
cooperata est nostrae saluti per suum consensum, ad redem ptionis opus necessa­
rium. Asserit enim quod fides, consensus, m inisterium V irgin is fuerunt « om nino
requisita; quibus deficientibus hom inibus nihil amplius perstitisset. Si enim ...
Beata non se praeparavisset, fieri non poterat ut D eus benigno vultu hom inem
respiceret atque descendere vellet, nemine extante, qui eum suscepturus esset,
et ad dispensationem m inistrandi facultatem haberet. Si vero non credidisset vel
non consensisset, voluntas D ei pro nobis ad effectum prodire non potuisset. E t
hoc patet ex eo quod G abriel, Virginem alloquens ac plenam gratia illam -appel­
lans, omnia quae ad m ysterium ' spectant enuntiavit. D onec V irgo graviditatis
modum discere quaerebat, D eus nondum descendit. Postquam vero illam vidit
1
N otatu dign u m est C abasilam ponere etiam corpus B, V irgin is fuisse immaculatum,
im m o spirituale (cfr In N ativ. § 4, p. 469). «A n im a luce pu rior, corpus per omne spirituale;
sole fulgid ius, caelo p u rior > (In A m m u tir!

§ 2, p. 486).

NICOLAUS

CABASILAS

205

obsequentem ' invitationem que admittentem, totum opus confestim perfectum est;
et D eus hominem induit, et creatoris mater V irgo fuit » (In Annuntiat., § 4,
p. 487). Et alibi: «illa (M aria) ... si inter D eum et homines m ediatrix non fuisset
relicta, terrestres caelestium participes fieri omnint im possibile erat » (In Dormit.,
§ 4, p. 499). « Imm aculata consensum et fidem denegante, propositum ad effectum
adduci im possibile erat» (In Annunt., § 4, p. 488). Pro libertate vero consensus
B. M . V . triplicem rationem adducit (cfr In Annunt., § 5, p. 488).
A t V irgo socia fu it etiam dolorum Christi pro nostra salute. « Poenas pro
nobis doloresque, loco gaudii sibi propositi (Hebr. 12, 2) exoerta est. E t igno­
m iniae opprobriorum que Filii particeps f u i t ... atl eam salutem procurandam
F ilii socia effecta est » (In Dormit. III, § 11, p. 507). Post vero longam et vividam
descriptionem dolorum Passionis qui F ilio et M atri communes fuerunt, rationem
huius rei hoc m odo m anifestat: « Oportebat enim! eam sociam esse in omnibus quae
ad providentiam ,

quae circa nos erat, spectabant » (In Dormit., pp. 507-508).

Ratio ultim a igitur a D ei dispositione dependet. Q uapropter B. V irgo appellatur
« salus hom inum , lux mundi, et ad Salvatorem via, et porta, et vita, ceterisque di­
gna appellationibus quas Salvator propter meam salutem audivit ! H ic enim cau­
sa, tu m ihi es concausa sanctitatis bonorum que, quae ex Salvatore per te et quae
ex te percepit sola » (In Dormit., § 13, p. 510) Prout patet V irgo dicenda est C or­
redem ptrix non solum quia M ater Redem ptoris (i. e. m ediate et remote) sed etiam
quia, ex D ei dispositione, socia fuit passionis Christi pro nostra salute (i. e. ob
cooperationem immediatam ad ipsam redem ptionem obiectivam). 1
d)
De assumptione B. M. V. Explicite hoc Virginis privilegium profitetur,
cuius triplicem ratiorem proponit: a) maternitas divina (si fructus, i. e. Filius,
glorificatus fuit, et arbor i. e. M ater illius gloriae particeps esse congruebat);
b) associatio Christo in universo opere eius mediativo, et ideo etiam gloriae;
c) puritas corporis M ariae. 2

4. M ATTH AEU S Cantacuz. imperator (13 54 -13 5 6 )3
In suo Commentario in Canticum Cant. pluries de B. M . V. et praesertim de
eius absoluta sanctitate loquitur (F G 152). Ipsa enim prima fuit quae a daemonis
laqueis fu git (1. c., 1040).

1 A llu d it etiam Cabasilas ad m aternitatem spiritualem B. M . V . cum asserit B. V irgin em
R edem p torem reddidisse « fratrem eoru m pro qu ibu s ad D eu m accessurus erat; unde et illos
tam quam cognatos atque fam iliares sibi vin d icat » (ln Dorm it., § 6, p. 501).
2 Cabasilas tenet B. V irgin em gavisam esse permanentur visione beatifica etiam in hac
vita (ln Dorm it., § 10, pp. 506-507).
:: C fr J u g ie A ;., in D ict. Theol. C a th., t. 10-1, coli. 374.-375.

2c 6

THEOPHANES NICAENUS

5. THEOPHANES Ep. Nicaenus ( f 1 3 8 1 ) 1
Inter varia scripta theologica, optim um sane est illud cui titulus Sermo in
Sanctissimam Deiparam, a P. J u g i e a. 1935 editum (pp. xxxn -221). Serm o iste
parva quaedam at profunda M ariologia dici potest. Synthesis huius pulcherrim i
sermonis haec est:
1. Post prologum in quo declarat quod amor D eiparae illum ad laudes eius
canendas m ovit, asserit quod « Illa omnes laudes sim ul, sicut et omnia quae sunt,
absque comparatione superat », et statuit quod B. V irgo, sicuti D eus ipse, ex ea­
dem via, id est, ex rebus creatis aliquatenus cognosci potest.
2. L ate exponit quomodo, iuxta aeternum D ei consilium , universa creatio
subordinata est Incarnationi Verbi, ita ut si Verbum incarnatum non esset, m u n­
dus creatus non fuisset. Sine incarnatione enim, creatio, utpote opus im perfec­
tum, inutilis et vana fuisset. Haec autem perfectio creationi advenit m ediante
Acerbo Incarnato eiusque M atre. U niversa sunt propter hominem ; hom o vero (qui
est veluti nodus universae creationis, microcosmos) est propter Christum ; et D eus,
hominem creando, ad Christum respiciebat. E t haec est ratio cur universae crea­
turae visibiles et invisibiles non sunt nisi umbrae, figurae et im agines V erbi In ­
carnati et etiam M ptris suae. L ogice igitur, ex rebus creatis devenire possum us ad
cognitionem Deiparae.
3. Q uapropter M aria 1) t e r r a e comparatur, «quia ex ea secundum carnem
sumptus est D om inus noster et D eus, novus Adam fit alter Adam , idem creator
existens et creatura; atque hoc m ode ab illo procedit altera ilia creano, quae bene
esse confcrt toti veteri creaturae, quae in Christo nova creatura iam tota facta est.
Ideo novuj. A d am et creator a seipso formatus, in praedefinito ante saecula tem ­
pore, Virginem tam quam quamdam terram praestituit, suaque creatrice m anu,
Spiritu Sancto scilicet, ipsius carnem ex ipsa tam quam quem dam pulverem assu­
mens, in forma nostra factus est, eius figurationi ac formationi nulla prorsus v o ­
luptate, nullis carnalibus desideriis praeeuntibus. Vides quom odo modus crea­
tionis novi Adam i typus et adum bratio extitit alterius » (1. c., pp. 19-21). A ssen t
insuper quod « quem adm odum ad Patrem nemo venire potest nisi per Iesum ,
ita neque ad Filium , qui est Sancti Spiritus fons naturalis, pariter accedere valet
nisi per huius matrem » (1. c., p. 41).
4. M aria insuper c a ° l o sub diversis rationibus, comparatur, « utpote vere
et proprie thronus O m nipotentis existens; siquidem caelum thronum D e i eius­
que dom icilium , Scriptura Sacra appellare novit: Caelum mihi sedes est » (1. c.,
p. 45). Est etiam caelum quia omnia bona gratiarum com plectitur et continet,
1

C fr A

it b r o n ,

L e discours de Théophane de N icée sur la très Suinte M ère de Dieu, in Recher­

ches île science religieuse,
co l. 5 13 -5 17 .

t. 27 (1937),

pp. 257-279. C fr j U G I , in D ict. Théol. Cath. t. 1 5,

THEOPHANES NICAENUS

2 07

ita ut nemo hom inum aut angelorum bonorum illorum sine ipsa particeps esse
potest.
B. V irgo est «huiusm odi supernaturalis negotiationis o fficin a ... Q uem adm o­
dum enim illa D eo V erbo nostram im mediate naturam dedit, ita et D eus V er­
bum deificationem om nium illi im mediate rependit; ita ut quem adm odum F i­
lius D ei per propriae matris m ediationem ex nobis nostram accipit naturam, ita
et nos, per eiusdem m ediationem , illius deificationem recipiam us. Fieri ergo ne­
quit, ut quis D ei donorum quom odocum que particeps aliter fiat quam secundum
m odum a nobis enuntiatum » (1. c., p. 55).
5. M aria c r e a t u r i s i n t e l l e c t u a l i b u s , et prim um angelis sub diversis
rationibus, com paratur.
6. Deiparam superexaltat, Ipsi nomina divina (Deus, Rex, D om inus) ac­
com modando, quorum , supra caeteros omnes, particeps facta est (1. c., pp. 82-86).
7. Praedestinationem M ariae ad M aternitatem divinam m irabiliter exponen­
do, asserit quod ex om nibus creaturis intellectualibus illa ad maternitatem divi­
nam electa est, quam ab aeterno praevidit D eus ad sum m um sanctitatis gradum ,
auxiliante gratia, perventuram (1. c., pp. 87-99). Exponit denique quom odo D eus
naturam humanam potius quam angelicam assum psit ad hoc ut Christus esset
om nium caput, cuius tamen collum B. V irgo est.
8. Exponit tandem singularissimam habitudinem M ariae ad D eu m (Patrem,
F iliu m et Spiritum S.) et ad homines, a) Relate ad Patrem : Pater et M aria eum dem
F ilium com m unem habent (1. c., p. 137); b) Relate ad Filium : perfecta sim ili­
tudo sive physica, sive moralis inter M atrem et Filium , nec non « M atris cum
F ilio coniunctio in omnibus exim ia » (1. c., p. 159); c) Relate ad Spiritum S.: inde
« ab initio Spiritui, vitae fonti, unita » fuit (i. c., p. 181); Spiritus S. autem illam
digne ad m aternitatem divinam praeparavit (pp. 177-193).
E xponit tandem habitudinem M ariae ad homines. B. V irgo « a Patribus et
T h eologis vocata est fons gratiae et fluentis vitae sempiternae, vel etiam fons
vitae principium , quatenus absconditam Spiritus gratiam integram recipit eam que iis qui foris sunt copiose distribuit ac partitur, hoc pacto illam m anifestans...
Inde D eus per eam huiusm odi
nunc exercet... Etenim eorum
sati sunt viam que evangelicam
que scopum ac finem pervenit

operationes erga omnia, quae ab Ipso facta sunt,
qui post Christum secundum Christum conver­
varie perfecerunt, nullus ad quaesitum beatumsine illius cooperatione, quem adm odum nec sine

Spiritus adiutorio » (1. c., pp. 193-195). « U t breviter dicam, neque m artyrum
fortitudo, neque ascetarum tolerantia de com muni hoste victoriam reportavit
sine auxilio et imperatorio ductu M atris V erbi, reginae et im peratricis caelestis,
omnis ac terrestris exercitus 0 (1. c., p. 197). Est, insuper, M aria M ater nosti a,
cuius maternus amor amorem Christi erga nos im itatur, m atrisque nostrae car­
nalis amorem incom parabiliter excedit, ita ut ista respectu eius, quae est vera
M ater nostra, per quam omne supernaturale donum ad nos pervenit, « nutricis

SCRIPTORES ORIENTALES SAEC. XV

2c 8

vices vix gerere dicenda sit » (1. c., pp. 197-207). « Q uem adm odum enim sin­
gulae m atres filiis sim plicem existentiam conferunt, ita D om ini M ater universis
creaturis beatam existentiam largitur, et quem adm odum illae filios homm es na­
tu ra m ortales generant, eorum que praeterea curatrices sunt ac nutrices, ita Haec
eosdem et deos et im mortales secundum gratiam efficit; insuper eadem et eorum
necessitatibus prospicit et divinarum ac deificantium deliciarum pingue convi­
viu m praebet» (1. c., p. 205). O b haec omnia «nom inis eius m em inisse debem us
om nes in omni generatione et generatione, frequentius quam respiramus ... unus­
quisque nostrum , insanorum auri vel cuiuslibet alterius rei amatorum iustae,
nocte ac die in corde revolvat Pulchritudinem , quae post D eum omni intellec­
tuali ac rationalis naturae revera amabilis est ac tota desiderabilis » (1. c., p. 209).
In hoc sermone, prout etiam ex expositis patet, im maculata conceptio, ac
praesertim universalis m ediatio (cuius est veluti hym nus) perpulchre exponuntur.

6. ISIDORUS G LA B A S, Archiep. Thessal. ( f 1394)1
R eliquit quatuor hom ilias marianas (de Nativ. B . M . V., de Praesent., de
Annunt., et de Assumpt.), editae a Ballerini (Sylloge etc., pp. 204-242, 418-458;
t. 2, pp. 377-439, 597-661). A perte docet B . V irginem in iniquitatibus conceptam
non fuisse (In Praesent., B a l l e r i n i , o . c ., t. 2, pp. 443-445). Illam tantum m odo
D eus capacem invenit liberandi homines. Ipsa est novus homo ad sim ilitudinem
D ei creatus, ad hoc ut cooperari possit cum D eo ad salutem hom inum (1. c., t. 2,
pp. 428-429, 396 - 397 )7. NICEPHORUS CHUMNUS (1270)
R eliquit Serm onem pro festo Dormitionis S. Mariae (P G 140, 1497-1526).

8 . MAXIMUS P LA N U D E S (1353)
R eliquit Orationem in sepulturam D . N . I. C . et lamentationem Deiparae (P G
147, 985-1016).

VII). - SAEC. XV
1.

DEMETRIUS CYDONIUS

(f

14 6 0 )2

L e c tio Patrum nec non operum S. Thom ae Aquinatis (cuius vertit in sermo­
nem graecum Sum m am C . G . et Sum m am Theologicam ), illum a schismate ad
E cclesiam catholicam convertit. R eliquit sermonem de Annuntiatione (P G 154,
' C fr P e t i t L ., in D ict. de Theol. Cath. ,t. 8 -1, coi. m .
- C fr P a l m i e r i A ., in D ict. Théol. C ath., t. 3 -2 , coli. 2454-2458.

SCRIPTORES

ORIENTALES

SA EC .

209

XVI

959-960). E x p lic ite d ocet Im m a cu la ta m C o n ce p tio n em

(cfr J u g ie , in Dict. de

Theol. Cath., t. 7, coli. 9 51-952; id em , Le discours de Dé/nétrius Cydonès sur l'A n ­
nonciation, et sa doctrine sur l ’immaculée Conception, in Echos d ’Orient, t. 1 7 (19 10 ),
p p . 97 et sq q .).
2. EMMANUEL Paleologus ( f 1425) 1
S erm o n em re liq u it in Dormitione Deip. ( P G

156, 9 1-10 8 ), in q u o sa n ctifi­

ca tio n e m B . M . V . in p rim o instan ti co n cep tio n is aperte d ocet (c fr J u g ie , in Dict.

Théol. Cath., t. 7, coli. 952-953).
3. IOSEPH B R IE N N IO S ( t c. 1 4 3 5 ) 2
In suis h o m iliis m arianis
E d itio n e m

aperte d ocet san ctitatem origin alem

D eip a ra e (cfr

E . B u l g a r is , L e ip z ig , 1 7 6 8 -17 7 4 ).

4. GEORGIUS SCH O LARIU S. Patr. Constantinop. ( f 1 4 6 8 ) 3
F u it u ltim u s et m a xim u s T h e o lo g u s B yza n tin u s; in terfu it C o n cilio F lo re n ­
tin o et m ulta scrip ta reliq u it in ter q u ae tres h om ilias m arianas (de Annuntiat.,

de Praesent. et de Assumpt.), e x q u ib u s p a rvu s tracta tu s M a rio lo g ia e eru i potest.
D ocet

Im m a c u l a t a m

C o n c e p t io n e m

seu pra eserva tio n em a p e cca to origin ali

in d e a p rim o in stan ti co n cep tio n is (cfr praesertim secu n d u m tracta tu m de origine

animae, 20, Opera, t. 1, p. 501; H o m il. de Annunt., 42, t. 1, p. 40; Sermo pro Dor­
mit. Deip.). In v irtu tib u s B. V ir g o iu g ite r crevit, et e x e m p lu m ev asit v ita e p e r­
fectae (S erm o pro Praesent., t. 1, pp. 1 6 1 -1 7 2 ). In su p e r A s s u m p t io n e m B . M . V .,
seu an ticip atam corp oris resu rrectio n em glo riosam ad m ittit, ta m q u a m sen ten tia m
sapien tiorem et co n v en ien tio rem (S erm o pro Assumpt., 1 1 , t. 1, p. 205). C o o p e ­
r a t io n e m

ad

r e d e m p t io n e m

illu stra t, B. V irg in i titu lo s red em p tricis nostrae,

lib era tricis trib u e n d o , ta m q u a m causae secu n d ariae et m in isteria li (O ra tio ad

Virginem, t. 4,

d.

366; cfr p ra esertim S erm o de Assumpt., 10, t. 1, pp. 203-204).

V III).

-

SAEC.

XVI

1. DAMASCENUS Studita ( f 15 7 7 ) 4
In co llectio n e S erm o n u m

cui

titu lu s

Thesaurus

(A th e n is

1893), h a b en tu r

serm on es de Annuntiatione et de Praesentatione B . M . V. In serm on e de Annunt.
ad m ittit in B. V irg in e p e cca tu m o rigin ale a q u o ta n tu m m o d o in d ie A n n u n tia ­
1 C fr P e t i t L ., in D ict. Théol. C ath., t. 9-2, coli. 1925-1932.
2 C fr D r a e s e k e J., J

os.

B r., in Kirchliche Zeitschrijt, 7 (1906), pp. 208-228); M e i e r P h . ,

Des. los. Br. Schriften, Lebev und Bildung, in Bizantinische Zeitschrijt, 5 (1896), pp. 7 4 - 1 1 1 ,
3 C fr J u g i e , Scholarios, in D ict. de Théol. C a th., t. 14, coli. 15 2 1-1570 .
I d e m , Georges
Scholarios et VImmaculée Conception, in Echos d ’ Orient, t. 17 (1910), pp. 527 et seqq.
4 C fr P e t i t L ., in D ict. Théol. C ath., t. 4 -1, coll. 27-28.
14

210

SCRIPTORES

ORIENTALES

SA EC .

XVII-XVIII

tionis liberata fuit (1. c., pp. 5-6). A t, in sermone de Praesent., ponit coexistentiam,
in anima V irgin is, peccati originalis et gratiae Spiritus S. (1. c., p. 159).
2. ALEXIUS R H A R T U R O S
In serm one de Annuntiatione adm ittere videtur im maculatam V irgin is con­
ceptionem (cfr Opus, editum Venetiis, 1560).

IX). - SAEC. XVII
1. CYRILLUS LU CARIS Patr. Constant, ( f 16 3 8 )1
In duobus serm onibus (De Dormitione et De N ativit. B . M . V .) docet: 1) B.
V irgin em im m unem fuisse a m acula peccati originalis, eo quod tota sanctificata
fu it in ipso instanti conceptionis (H om il. De Dormit., codex 263 apud M etòchion
S. Sepulchri, Constantinopoli, foli. 612-613); 2) B. V irgin em m orti subiectam
non fuisse, quia causa m ortis peccatum est (ibid., fol. 614); 3) D eum M atri suae
concessisse, per gratiam , bona et privilegia quae ipsemet habet per naturam
(H om il. de N ativ., cod. 39, fol. 93).
2. GERASIMUS I. Patr. Alex, ( t 1636)
Inter varios serm ones ab ipso com positos (et asservatos in Bibi. Patriarchali
Cairensi), sermo habetur de Dormitione in quo docet B. V irgin em subiectam non
fuisse peccato originali (cfr H y p s ila n tis , Chronica, Constantin., 1870, p. 131).
3. NICOLAUS CU RSU LAS ( f 1 6 5 2 ;2
C om posuit opus Synopsis sacrae Theol., duo vol., a. 1862 edita. In prim o vol.
PP- 336-342, fuse exponit quaestionem de im m aculata Conceptione; adm ittit in
V irgin e debitum peccati, non tamen peccatum , et asserit quod tem erarium esset
hanc doctrinam reicere.

X). - SAEC. XVIII
1. ELIAS Miniates Ep. Kernitza ( t 1 7 1 4 )3
Plures serm ones marianos reliquit (2 D e N ativ., 2 de Annunt., 2 de Praesent.)
editos, sim ul cum aliis serm onibus, V enetiis 1778, in-4, v m -4 16 pp.
In serm onibus istis docet: 1) B. V irgin em praedestinatam fuisse ut instru­
m entum nostrae salutis (o. c., p. 378); praedestinatam ad debitum naturae hu­
1 C fr E m e r e a u C ., in D ict. Théol. C a th., t. 9 -1, co li. 1003-1019.
2 C fr P a l m i e r i A ., in D ict. Théol. C ath., t. 3-2, co li. 1983-1984.
3 C fr S a l a v i l l e S ., in D ict. Théol. C ath., t. 10-2, coli. 176 9-1778 .

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. VIII

211

manae solvendum (ibid.); ipsam, caput venenosi serpentis contrivisse antequam
in terris appareret; 2) im m unem fuisse a culpa originali (1. c., pp. 378-379; 380381; 407-408 etc.). C fr S a l a v i l l e S ., L a croyance et le culte de l ’immaculée Con­
ception chez les Grecs et les Slaves au X V I I I e siècle. La doctrine d ’Elie M iniatis sur
VImmaculée Conception, in Marianum, t. 2 (1940), pp. 114-144.
2. MACARIUS Patmensis ( f 173 8 )1
In suo Serm onario cui titulus Tuba evangelica (L eip zig, 1758) quasdam ho­
milias marianas reliquit (De Annuntiat., de Praesent.) in quibus im maculatam
conceptionem profitetur.
3.

MACARIUS SCO RD ILES

In suis hom iliis V enetiis editis a. 1787, im m aculatam V irgin is conceptionem
docet (pp. 16, 136, 151).

XI). - SAEC. XIX
ANTONIUS A M PH ITH E A TR O V, Archimandrita
A n n o 1848 edidit opus Theologia dogmatica Ecclesiae Orthodoxae in quo Im ­
m aculatam V irgin is Conceptionem docet.

II. Scriptores

Occidentales

I). - SAEC. VIII
1. S. BED A Venerabilis ( f 735 j 2
Reliquit sequentes homilias: 1) in j esto Annuntiationis B. M . V. (P L 94, 9-13);
2) In pesto Visitationis B . M . V. (ibid., 13-22); 3) In purificatione B . M . V. (1. c.
79-83)- A liae hom iliae de B. M . V . (etiam illa quae legitur in Breviario Rom .,
i. e. hom il. 58 super verba Extollens vocem etc. (P L 94, 421-422), iuxta M abillon, supposititiae sunt.
-. S. AMBROSIUS A U P E R TU S O.S.B. ( f 7 8 1 ) 3
N atu s est in G allia, initio saec. v ili. A n n o 776 electus fu it A bbas M onasterii
S. V incentii apud V ulturnum . Iuxta com m unem sententiam, m ortuus est die
19 iulii anni 778; attamen, ex epistola quadam Stephani I V ad Carolum M a ­
1 C fr P e t i t L ., in D ict. Théol. C ath., t . 9-2, co li. 1459-1561.
3 C fr G
3

odet

P ., in D ict. Théol C ath., t. 2 -1, co ll. 523-527.

C fr Chronicon Vulturnense, ed. F e d e r i c i (Fonti per la storia d 'Italia), i , R om a, 1925,

pp. 177 et sq .; Histoire littéraire de la France, 4, Paris, 1738, p p . 1 4 1-16 1; B e r l i e r e U ., in D ict.

212

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. VIII

gnum apparet quod die 1 5 aprilis 7 8 1, adhuc inter vivos esset. Inter primos v in ­
dices m ariani cultus m erito recensetur. L ectiones secundi nocturni officii die
8 sept, (pro festivitate N ativitatis B. M . V .) et diei 8 decem bris (pro festivitate
Immaculatae Conceptionis) extractae sunt ex serm onibus eius, non vero ex ser­
m onibus S. A ugustin i vel S. H ieronym i. Est etiam auctor Serm onis in purifica­
tione S. M ariae (P L 89, 1 2 9 1 -1 3 0 4 ).

3.

PAULUS Diaconus W arnefridusO.S.B. ( f 7 9 9 ) 1

Paulus Diaconus natus est inter annos 72 0 -730 , probabiliter in loco vulgo
Cividale del Friuli. F u it m onachus Cassinensis. Iuxta necrologium quoddam C as­
sinense, m ortuus est die 13 aprilis, probabiliter a. 79 9 . Plura scripsit opera, prae­
sertim historica. Plures sermones et homilias marianas reliquit, videlicet: 1) qua­
tuor homilias in festo Purificationis (P L 95, 12 0 0 -1 3 0 5 ), 1 4 6 1 -1 4 6 3 ) ; 2) tres ho­
m ilias in Annuntiatione B . M . V. (1. c., 1 4 7 0 -1 4 7 5 ); 3) in Vigilia Assumptionis
(1. c., 14 9 0 ); 4) septem homilias in festo Assumptionis (1. c., 14 9 0 -15 0 8 ; 1 5 6 5 1 574); 5) duas hom ilias in Nativitate B . M. V. ( 1. c., 1 5 1 5 - 1 5 2 2 ) . F. W iegand
conatus est restituere textum hom iliarum prout ex Pauli calamo fluxerunt in
op. Das Homiliarium K arls des Grossen, in Studien zur Gesch. der Theol. und
Kirche, t. 1, fase. 2, L eip zig , 18 9 7 . Cum editio critica hom iliarum Petri Diaconi

desit, in usu hom iliarum a M igne editarum , ad opus W iegand attendi debet. —
H ym nus in Assumptionem B . M . V., Paulo D iacono tributus, non est eius.

4.

B. ALCUINUS (735 c. -8 0 4 )2

V ir sua aetate doctissim us, appellari potest prim us m inister intellectualis
Caroli M agni. D e Beata Virgine reliquit: 1) Sabbato Missa de Sancta M aria (P L
1 0 1 , 4 5 5 -4 5 6 ); 2) D e M aria Virgine et Incarnatione Verbi D ei (cap. 14 , L ib ri ter­

tii, opusculi De fide sanctae et individuae Trinitatis 1. c., 46); 3) Orationes de sancta
M aria ( 1. c., 464); 4) De B . Virgine versus (1. c., 743, 7 4 9 , 7 5 7 , 75 8 , 700, 762,
771 . 774 )-

Serm ones in Hypapante Domini (P L 89, 1 2 9 1 ) et DeJNativitate perpetuae
Virginis M ariae (P L 1 0 1 , 13 0 8 ), inter opera suppositiva a M ig n e referuntur.

d ’hist. et géograph. ecclés., 2, co ll. 1 1 1 5 et sq .; M o r i n , in Revue bénédictine, 8 (1891), pp. 275-76,
278; 27 (1910 ), p p . 204-212; I d e m , in Revue d ’hist. ecclésiastique, 6 (1805), pp. 327-345. I d e m ,
in Études, textes, découvertes, 1, M ared sous, 1913, pp. 23 et sq.
1 C fr D

el

G

iu d ic e

P ., L o storico de Longobardi e la critica moderna, M ilan o , 1880; A

m e l l i,

Pietro Diacono, Carlo Magno e Paolo d ’Aquileia, M on tecassin o, 1899; A m a n n E ., P a u l Diacre,
in D ic t. Théol. C ath., t. 12, co ll. 40-43; W a i t z , in M on. Germ. hist., Script, rer. germ. et ital.
B erolin i, 1878, in praef. ad edit. op. Histor. Longobardorum.
2 C fr V e r n e t , in D ict. Théol. C a th., t. 1, c o ll. 687-692.

SCRIPTORES OCCIDENTALES

SAEC. IX -X -X I

213

II). - SAEC. IX
1. HAYMON, Ep. Halberstadt ( f 8 5 3 )1
H om iliam reliquit in solemnitate perpetuae Virginis M ariae (P L 118, 765-767).
2.

S. PASCASIUS R A D B E R T U S ( f 865) 2

N atus est circa a. 790; m onasticam vitam professus est in m onasterio Corbeiensi, cuius a. 844 A bbas fuit. O pera eius inveniuntur apud M i g n e , P L , 120.
Iuxta L a m b o t (in Revue Bénédictine, apr. et iul. 1934), ad Paschasium pertinent:
1) hom ilia de Assumptione edita inter op. S. H ieronym i (P L 40, 126-127) et A m ­
brosio A u tperto ( f 778) postea tributa; 2) Historia de ortu S . Mariae, edita inter
opera S. H ieronym i (ibid., 308-315); 3) probabiliter, Sermo de Assumptione, edi­
tus inter op. S. A u gu stin i (P L 40, 1141); 4) L ib er de partu Virginis, editus inter
op. S. H ildephonsi (P L 96, 211 sq.). In hoc ultim o opere exponit quom odo C h ri­
stus per viam naturae natus sit, attamen clauso utero, quin M atris suae virginita­
tem violaret. In eodem libro docet quod B . V irgo « neque contraxit, in utero sanctificata, originale peccatum » (P L 120, 1391). C irca authenticitatem horum ver­
borum , cfr L e B a c h e l e t , in Dict. de Théol. Cath., t. 7, coli. 984-985.

III). - SAEC. X
S. FULBERTÜS Ep. Carnotensis (960-1028)3
R eliquit sermones 1) de Purificatione (P L 141, 319-320), 2) tres de Nativitate
(!. c., 324-331).
In duobus serm onibus, id est in Serm. I V de Nativ. B . M . V. (P L 141, 322)
et in Serm. V I in ortu almae Virginis (1. c., 326), im m aculatam V irgin is C oncep­
tionem sat aperte profitetur. R ecognoscit enim praesentiam

Spiritus Sancti in

parentibus V irgin is inde « ab initio creationis suae » (De ortu Virg., 1. c.).

IV). - SAEC. XI
1. S. PETRUS DAM IANI (1007-1072) *
N atus est Ravennae, ex pauperibus parentibus, anno 1007. Iuvenis, inter
m onachos Fontis Avellanae, in D ioecesi Eugubina, monasticam vitam amplexus
est. A Stefano I X (1057-1058) Cardinalis et Episcopus O stiensis creatus, assidue,
1 C fr H e u r t e d i z e , in D ict. Théol. C a th ., t. 6-2, co li. 2068-2069.
2 C fr. P e l t i e r H ., lladbert (Paschase), in D ict.
3 C fr D ict. Théol. C ath., t. 6 -1, co li. 964-967.

Théol. C ath., t. 3, coli. 1628-1639.

4 B a l d a s s a r r i S ., La M ariologia in S . Pier Damiano, in L a Scuota Cattolica, t. 41 (1933)
pp. 304-312-

214

S. PETRUS DAMIANI

sicut antea, pro Ecclesia et clericorum reform atione adlaboravit.
Faventiae, die 22 febr. 1072.

M ortuus est

S. Petrus Dam ianus, V irgin is apprim e devotus, plura et praeclara de B. M . V.
scripsit, praesertim in duabus hom iliis in Nativ. B . M . V., serm o 45 (P L 144,
740-748) et sermo 46 (P L 144, 748-761). Serm o 44 de Nativ. B . M . V. (P L 144,
736-740), Serm o 40 de Assumptione B . M . V. (P L 144, 717-722) nec non sermo
11 in Annuntiatione B . M. V. (P L 144, 559-563), ad N icolaum Claravallensem ,
S. Bernardi secretarium, pertinent (cfr P L 144, 506, in nota). L audes Virginis
etiam celebrat in pluribus hym nis de B. M . V. (P L 145, 933-941).
a) D E B . V I R G I N E C O N S I D E R A T A R E L A T E A D D E U M .
1. De praedestinatione B. M. V. In serm one de N ativ. B . M . V. (P L 144, 741)
asserit quod D eus una cum praevisione lapsus generis humani, « redem ptionis
humanae consilium ante saecula in im mensae pietatis suae visceribus habuit »,
et m odum , rationem , tem pus humanae redem ptionis « praefinivit », adeo ut « im ­
possibile erat ut humani generis redem ptio fieret, nisi D e i filius de V irgin e na­
sceretur »; et ideo Virgo nascere debuit: « oportebat quippe prius aedificari do­
m um , in quam descendens caelestis R ex habere dignaretur hospitium ... Quam
ubique aeterna Sapientia, quae attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit
om nia suaviter, talem construxit quae digna fieret illum suscipere, et de intem e­
ratae carnis suae visceribus procreare ».
2. De prophetiis et figuris B. M. V. B. V irgo fu it « in lege praefigurata, in p a­
triarcharum et prophetarum oraculis praenuntiata» (1. c., 746). E t alibi dicitur
quod « a prophetis m ultifariam est prom issa » (sermo 46 de N ativ. B . M . V., 1. c.,
757 )-

A d varias prophetias alludit, e. g. 1er. de fem ina virum circum datura (X X X I),
et Ezecn. X L I V (P L 144, 753), etc. Pro figuris cfr P L 145, 935.
3. De divina maternitate. F a ctu m divinae m aternitatis saepe et m irificis
laudibus extollit.
In serm. 45 in Nativ. V. dicit: « Qualiter enim laudare poterit mortalis hominis
transitorium verbum eam, quae illud de se protulit Verbum quod manet in aeternum?
Quae lingua in eius laude invenitur idonea, quae illum genuit cui omnia benedicunt
et cum tremore obediunt elementa? Nam dum cuiuslibet martyris fortia facta extollere
cupimus, dum virtutem eius ad gloriam Redemptoris praedicamus, etiamsi ad cogitan­
dum tardior sensus impediat, vel ad loquendum balbutiens lingua non suppetat, ver­
borum tamen copiam ipsius rei materia subministrat. Cum vero B. Genitricis Dei lau­
des scribere volumus, quia nova et inaudita sunt, quae tractanda suscipimus, nulla
invenimus verba, quibus ad haec exprimenda sufficere valeamus. Tollit enim faculta­
tem sermonis materia singularis ».
Et alibi: « Ad eius namque digne efferenda praeconia non rhetoricorum diserta fa­
cundia, non dialecticorum subtilia argumenta, non acutissima philosophorum apta reperiuntur ingenia. Et quid mirum, si haec ineffabilis Virgo in suis laudibusjnodum hu-

S. PETRUS DAMIANI

215

—-itàe vocis exsuperat, cum et ipsam generis humani naturam excellentium meritorum
dignitate transcendat » (Sermo 46, P L 144, 752).
Caeteris per partes Spiritus affluit, Mariae tamen tota plenitudo gratiae superve­
nit (1. c., 722).
« Non denique excellentissimus ille patriarcharum chorus, non providus prophe­
tarum numerus, non iudex apostolorum senatus, non martyrum victor exercitus, non
aliquis antiquorum, non quisquam sequentium Patrum huic beatissimae Virgini poterit
comparari. Quid enim sanctitatis, quid iustitiae, quid religionis, quid perfectionis sin­
gulari huic Virgini deesse potuit, quae totius divinae gratiae charismate plena fuit? Sic
namque ab angelo, dum salutaretur, audivit: “ Ave, gratia plena, Dominus tecum (Luc.
1)” . Quod, rogo, vitium in eius mente, vel corpore vindicare sibi potuit locum, quae ad
instar coeli, plenitudinis totius divinitatis meruit esse sacrarium? ». (Or. 46, in Nativ.
R. M . V., P L 144, 752; Cfr. etiam praeclarissima verba Serm. 46, 1. c., 753).
b) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D H O M I N E S .
1.

De mediatione B. M. V. M ediationis conceptus sat clare in hisce verbis

exprim itur: « Scala quae caelum terris, — iungis im a supernis » (P L 145, 937).
a) D e C o o p e r a t i o n e a d O p u s R e d e m p t i o n i s . Parallelism us inter Evam et
M ariam haud raro invenitur etiam apud S. Petrum D . « P er m ulierem infusa est
m aledictio terrae, per m ulierem redditur benedictio terrae. P er cuius manus potus
m ortis amarae porrigitur, per eam quoque dulcis vitae poculum exhibetur. L a r­
gissim um benedictionis novae fluentum detersit m aledictionis antiquae conta­
gium » (H om il. in N ativ. V ., P L 144, 758, 743). Per V irgin em omnia quae hom o
am iserat recuperantur: « P er hanc enim beatissim am V irginem , non solum amissa
olim vita hom inibus redditur, sed etiam beatitudo angelicae sublim itatis augetur,
quia, dum hom o ad superna reducitur, illorum num erus, qui dim inutus fuerat,
reparatur» (P L 145, 752). B. V irgo « C o elu m nobis aperuit» (P L 145, q. 33);
in ipsa Redem ptor condidit gladium , per quem hostem stravit » (i. c., 940); ipsa
est « aerarium talenti -—■per quod sum us redem pti » (1. c., 938); « D ives M ariae
graem ium — m undi gestavit pretium — quo gloriam ur redim i, — soluti iugo
debiti » (1. c., 933). Iure igitu r m eritoque concludit: « H ic, dilectissim i fratres mei,
hic rogo, perpendite quam debitores sim us huic beatissimae D ei G enitrici, quantasque illi post D eum de nostra redem ptione gratias agere debeam us » (Serm o
4 5 ; N ativ. B .

V ., P L . 144, 743).

b) D e M a t e r n i t a t e S p i r i t u a l i B. M . V . Per B. V irginem « amissa olim vita
hom inibus redditur » (P L 145, 752). Ergo B. V . est m ediatrix nostrae regenera­
tionis. A d m ittit quod « ex M aria profluisse videtur Ecclesia » quia ex eius « v i­
sceribus caro Cnristi desum pta est, ex qua rursus per aquam et sanguinem pro­
dusse videtur Ecclesia » (Sermo de S . Ioanne A p . et Ev., P L 144, 861).
c) D e d i s t r i b u t i o n e o m n iu m g r a t i a r u m . H abetur solum m odo aliqua im ­
p licita allusio. Ipsa enim est « praeclara vitae ianua — qua caeli patent atria »
(P L 145, 936). O m nes gratias a B. V irgin e pluries im plorat: « T u solve quod de-

2i6

S. PETRUS DAMIANI

bem us, — averte quod tim em us, — im petra quod optamus, — perfice quod spe­
ramus » (1. c., 939). E t alibi: « Inferantur a te vota nostra atque suspiria conspectui
Redem ptoris, ut quae nostris excluduntur m eritis, per te locum apud aures d i­
vinae obtineant pietatis. D ele peccata, relaxa facinora, erige lapsos, solve com ­
peditos. Per te succidantur vepres et germina vitiorum , praebeantur flores et
ornamenta virtuaim . Placa precibus Iudicem , quem genuisti singulari puerperio
Salvatorem , ut qui per te factus est particeps humanitatis nostrae, per te quo­
que nos consortes efficiat divinitatis suae » (P L 145, 936).
2.
De munere regio B. M. V. Saepe B. V irgo vel «regina» «R egina m undi»
aut « dom inatrix » appellatur (e. g. P L 144, 722, 736; P L 145, 934, 940, 935).
c) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N S E M E T I P S A .
1. De sanctitate Deiparae. A sserit B . V irgin em ita gratia plenam fuisse ut
angelicas creaturas superaret (Homil. in Nativ. B . V ., P L 144, 741); d icit illam
plenam «totius divinae gratiae charism ate» (1. c., 752), «septem Spiritus sancti
donis » dotatam (1. c., 741). G ratiis vero ita correspondit ut virtutes in summo
gradu exercuerit: « quid tn im sanctitatis, quid iustitiae, quid religionis deesse
potuit quae totius divinae gratiae charismate plena fuit?... Q uod, rogo, vitium
in eius mente vel corpore vindicare sibi potuit locum? » (Homil. in Nativ. B. V.,
P L 144, 752). In virtutibus iugiter crevit: « sicut virgula fum i ex aromatibus
ascendit quia ex vitae suae virtutibus in incerni sem per incensi rectitudinem pro­
ficere studuit » (1. c., 760).
De immaculata conceptione quaedam habet. Textus: «ex Adam assumpta, maculas
Adae non admisit » invenitur in serm. de Assumpt (PL 144, 721) ad Nicolaum Claravallensem pertinente. In Rhytmo super salutatione angelica, scribit: « Et benedictus Deus
qui cuncta creavit ■
— qui matris in utero te sanctificavit » (PL 145, 940). Attamen in
hymno quodam canit: « Ille dum te salutat — Evae nomen commutat 1 — Reduc nos,
Virgo sancta, — unde es numquam lapsa».
2. De perpetua virginitate Deiparae. Pluries hoc V irgin is privilegium extol­
litur. B. V irgo est «sem per virgo» (P L 145, 589); est porta E zechielis «incor­
rupta ante partum , incorrupta post partum » (P L 144, 753). « E t ante Dartum
virgo — sed post partum V irgo; — crevit in ortu prolis — integritas pudoris »
(P L 145, 38).
Contra quosdam im pugnantes sustinet veritatem m atrim onii B. M .V . cum S.
Ioseph (cfr P L 145, 662).
3. De assumptione B. M. V. In opusculo X X X I V (P L 145, 586-5S7) m em init
de festo Assum ptionis B. M . V . Iam vero, pro assumptione, saec. xi, intelligebatur
1 A n im a d v e rtit P. C harles quod S. Petrus D am . prim us est qui celebrem lusum verborum
E v a -A v e in ve x it (cfr C

h arles,

Congrès de Bruxelles 192 1, 2, 478). A ttam en idem haberi videtur

in h ym n o A v e M aris stella'. « m utans Evae nom en ».

217

S. ANSELMUS

Romae glorificatio corporea B. M . V. Pro hac festivitate com posuit etiam h ym ­
num (P L 1 4 5 , 934).
d) D E C U L T U B . M . V.
S. Petrus Dam ianus praesertim in cultu im itationis insistit: « et quia reliqui
vobis exem plum ut sequam ur vestigia eius, talis etiam debet esse anima nostra »
(P L 14 4 , 508). C fr etiam P L 14 4 , 5 x 0 - 5 1 1 . Facto quodam m irabili ccm probat
quom odo B. V irgo, in suae festivitate A ssum ptionis, innum eros quodam m odo
liberat a poenis Purgatorii (Op. X X X I V , c. III , P L 1 4 5 , 5 8 6 -5 8 7 ).
Quidam dixerunt S. Petrum Damiani instituisse Parvum Officium B. M . V. Atta­
men haec opinio, prout apparet sive ex iis quae scripsit antiquus Sancti Biographus (cfr
P L 144, 132) sive ex frequentibus allusionibus ipsius Sancti ad parvum officium, non
videtur sustineri posse. Potius quam institutor, S. Petrus D . propagator parvi officii
dici debet (cfr P L 144, 419-420; P L 145, 230-231). Ante ipsum enim parvum offi­
cium, analogum officio nobis cognito, iam existebat (cfr B r a u m e r , Histoire du Bré­
viaire, versio gallica Dom. Birom, t. 1, pp. 375-376).

2. S. ANSELMUS Archiep. Cantuariensis ( 1 0 3 3 - 1 1 0 9 ) 1
S. Anselm us, « Theologiae scholasticae pater», inter annos 1 0 3 3 - 1 1 0 9 vitam
sanctissim e degit. In suis operibus doctrina patristica suae aetatis in com pendium
veluti redacta invenitur. Generalis eius m ethodus in inquisitione veritatis ab ipso
adhibita illo percelebri effatu exprim itur: « F ides quaerens intellectum » (titulus
Proslogion). D octrina igitur mariana S. Anselm i magnum habet m om entum .
H aec autem doctrina praecipue in Orationibus continetur. Plures tamen orationes
et meditationes, idem que opuscula, hymni et Psalterii ipsum que M anale (poema
53 9 strophis con stan s)2 in quibus magna

1 J o n e s E . R . , S ancti

doctrinae marianae copia invenitur,

Anselmi M ariologia, M u n d e le in , Illin o is, 1937; M

e u s in c ,

E. P. S.,

O . S. B ., D e M arialeer van den H . Anselmus, in Handelingen van het Vlaamsch M aria-Congres
te Brussel S - n
-

sept, i g s i , t. 1, pp. 250-259.

E d. P. R a g e y , S . Anselm i Cant. Archiep., M ariale, B urn s and O !rs 1883; et ed. 2 apud

D esclée, T o u rn a i, 1885.

« In d e ab a. 1604 trib u eb atu r S. C asim iro, quando cen tu m vigin ti

annos post eius o b itu m aliqua pars huius carm in is in eius sepu lcro com perta est. H aec autem
oratio est m era selectio ex m agno M a rioli quam q u otid ie legebat S. C asim irus et secum sep e­
liri v o lu it (L e g i potest apud B olla n d ., A cta Sanctorum M artyr., 1865, t. 1, p. 355, tan tum 63
c o n tin et versus). A n n o autem

1684 repertu m est m an uscrip tum

huius orationis evid en ter

saec. XII com p o situm . D ein d e m ultae fu eru n t discussion es quoad auctorem poem atis (cfr c o n s­
p ectus d iscu ssion u m factus a P. R a g e y , Annales d ep h il. chrét., m ai et ju in , 1883, et R ev. des quest,
hist., ju ille t, 1887), quidam auctores vind icantes S. B ernard um (sicut P. H om m ey, A u g u stinensis qu i p rim um in ve n it m an uscriptum ), quidam m on achu m B ern ard u m C lu n ia cu m ( J .
M e a r u s et J. J u l i a n , A dictionary o f hymnology, L o n d o n , 1892, pp. 1200 sq. et qu idam S. A n selm um ( J o x e s , o. c., pp. 9-10 ).

2 l8

S. ANSELMUS

aut spuria aut dubia sunt. E x scriptis igitur certis M ariologia S. Anselm i erui
debet (cfr JoNEb, o. c., pt>. 4 - n ) S ch em a

vero

s c r ip to r u m ,

r e la te

ad

a u t h e n tic ita te m ,

ita

e x h ib e t u r

a

Jo n e s

(1. c ., p . i o ) .

A U T H E N T IC A E
1 ) H O M I L 1A E
2) M editationes
et Orationes

SP U R IA E

D U B IA E

9 1 ....................................

1-8, 10 -16 . . . .

P rolo gu s (P. L . 158,

M e d .: 1, 4,10
12 -14 , 18-20, et « S u ­

709)
M e d .: 2, 3, 11.
O r.:

9,^0,

23,

per M ise re re ».
24,

34 , 41 .
50-52,

M e d . 15 -1 7 , 21.

O r.:

O m n es

praeter

num eratas.

63-65, 67-69,

71 , 7 -. 74 , 75 3) Opuscula, Hymni
etc.

i D i beat, coelest.
tem p tu m u n d i » (c.
287),

« De

L an ­

fran co » (1049).

(•59/587): D e Sim ilitu d . (169/605);
H ym n i; M ariale .

M ariologia S. Anselm i, ex operibus certis desumpta, ad haec praecipua capita
reduci pctest:
a) D E B . V I R G I N E C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D D E U M .

De maternitate divina. Plura habet S. Anselm us, sive de ipso facto m ater­
nitatis divinae, sive praesertim de variis eius respectibus et praestantia.
Sic, e. g. in Or. 52 (PL 158, 954-955): « T u genuisti mundo restauratorem quo per­
ditus indigebat, tu peperisti mundo reconciliationem quam reus non habebat. Per fe­
cunditatem tuam, Domina, mundus peccator est iustificatus, damnatus salvatus, exsul
reductus ».
In Orat. 52 (PL 158, 956): « Mirares, in quam sublimi contemplor Mariam loca­
tam. Deus Filium suum quem solum de corde suo aequalem sibi genitum, tamquam
seipsum diligebat, ipsum dedit Mariae, et ex Maria sibi fecit Filium, non alium, sed
eumdem, ut naturaliter esset unus idemque communis Filius Dei et Mariae. Omnis
natura a Deo est creata, et Deus ex Maria est natus. Deus omnia creavit, et Maria Deum
genuit. Deus qui omnia fecit, ipse se ex Maria fecit, et sic omnia refecit. Qui potuit
omnia de nihilo facere, noluit ea violata sine Maria reficere. Deus igitur est Pater rerum
creatarum, et Maria Mater rerum recreatarum. Deus est Pater constitutionis omnium,
et Maria est Mater restitutionis omnium, Deus enim genuit illum, per quem omnia
sunt facta, et Maria peperit illum , per quem omnia sunt salvata. Deus genuit illum, sine
quo penitus nihil est, et Maria peperit illum, sine quo omnino nihil bene est ».
1 C o m m u n ite r non habetu r ut auth entica.

S. ANSELMUS

219

Sicut S. Ioannes Dam ascenus, qui « discrim en sine fine » M ariam inter et
alios hom ines posuit (De Dormitione Deip. V. M ., Orat. I, 10, P G 96, 716), ita
S. A nselm us Deipararr tam exaltat ut ad ipsum D eum fere appropinquet, scri­
bens: « N ih il est aequale M ariae; nihil nisi D eus, m aius M aria» (Or. 52, P L 158,
956 A ).
b) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D H O M I N E S .

De mediatione B. M. V. S. Anselm us in hoc omnes qui illum praecesserunt
superat quod m agis clare et explicite doctrinam M ediationis proposuit, ita ut
om nibus, qui ipsum subsecuti sunt, viam quodam m odo aperuerit. D octrina vero
M ediationis in scriptis S. Anselm i sub triplici respectu consideratur, nempe,
quatenus cooperationem ad opus redem ptionis, m aternitatem spiritualem et
distributionem gratiarum significat.
1.

C o o p e r a t io a d o p u s R e d e m p tio n is .

Ipsa ratio essendi B. M . V . eiusque

m aternitatis ex hac eius sublim i m issione, iuxta S. Anselm um , dependet. Scri­
bit enim: « propter salutem peccatorum estis tu, filius, et tu, mater » (Or. 51,
P L 158, 951); « fem ina quae facta es M ater D ei propter m isericordiam » (ibid.,
P L 158, 952); « C ausa generalis reconciliationis» (O r. 52, P L 58, 957 B). Haec
fuit, iuxta S. Anselm um , ipsa D ei intentio; D eus enim «fecit ut... nos per vitae
restitutionem essemus filii m atris eius » (Or. 52, P L 158, 957). Ipsa est « Virgo,
hom o de qua natus est D eus homo ut salvaretur homo » (Or. 52, P L 158, 951 B).
« Q ui potuit omnia facere de nihilo, noluit ea violata sine M aria reficere » (Or.
52, P L 956 B).
B. V irgo a S. Anseim o vocatur, generice, « M ater salutis» (Or. 50, P L 158,
948 C ), « vas et tem plum vitae et salutis » (O r., 52, P L 158, 954 C ), « m undi reconciliatrix » (Or. 51, P L 158, 952 A ), « ianua salutis» (1. c.) etc. Em phatice ex­
clamat: « Q uid, inquam , digne referam, genitrici D ei et D om ini mei per cuius
fecunditatem captivus sum redemptus? » (Or. 52, P L 158, 954). E t orat: « O bse­
cro te per tuam salvatricem fecunditatem » (1. c.).
A t non solum affirmat, in genere, B. V irginem partem habuisse in opere sa­
lu tis, affirmat etiam hanc partem in com m uni cum C hristo victoria supra diabo­
lum et peccatum sitam fuisse. Ipsa enim -— sicut praedictum fuerat protoparentibus nostris statim post lapsum -— diabolum conculcat. Exclam at enim: « O fe­
m ina m irabiliter singularis et singulariter m irabilis, per q u a m ... inferno rem e­
diatur, daemones conculcantur... » (Or. 52, P L 158, 955 C). H aec victoria M a ­
riae cum C hristo supra diabolum , opponitur cladi ab ipso diabolo A dae et Evae
inflictae. A it enim : « Pinge et hoc: si virgo erat quae causa fuit humano generi
totius mali, m ulto m agis decet ut virgo sit quae causa erit totius boni ». E t asserit
quod hoc «valde convenit » (Cur Deus homo, 1. II, c. 8, P L 158, 406 C). Ita insu­
per M aria a S. A nseim o associatur C hristo, ut eidem fere aequalis apparere vi­
deatur. E t ratio est quia « qui potuit omnia facere de nihilo, noluit ea violata sine

22 C

S. ANSELMUS

M aria reficere» (Or. 52, P L 15 8 , 956 B). Patri creatarum rerum, opponit M a ­
trem recreatarum rerum .
B. V irgo autem — iuxta S. Anselm um — facta est m ediatrix nostrae salutis
per suum liberum consensum in Incarnationem redem ptricem . Per talem enim
actum B. V irgo in universum salutis opus, seu in m unus corredim endi hom i­
nem — tam quam nova Eva •— consensit. H oc explicite docet in H om il. P L 158,
IX , 647 sq.; O r. 51, 950 C . A d B. Virginem haec verba dirigit: « tu genuisti m un­
do restauratorem »; « propter salutem peccatorum estis tu, filius, et tu m ater »
(Or. 51, P L 158, 951 B).
Iuxta S. Anselm um , B. V irgo — ■sicut Christus, licet m odo diverso — meruit
nostram salutem . L o q u itu r enim de « m undi reconciliatione » (et ideo de redem ­
ptione obiectiva) quae a M ariae m erito procedit; statim enim subdit: « im possi­
bile est ut haec m erita tibi tam singularia nobis tam necessaria obliviscaris » (Or.
51, P L 158, 950) et « sic eadem (i. e. bona salutis) per matris merita possum re­
cipere » (Or. 52, P L 158, 954 A ).
Tandem , B. V irgo, iuxta S. Anselm um , vere solvit pretium pro redem ptione
nostra, quatenus F ilii nec non proprios dolores pro nostra redem ptione obtulit.
D icit enim quod B. V irgo « F ilium suum vellet liberari ... et seipsam in pertur­
batione (ob dolorem F ilii) adiuvari a divinitate quam eidem F ilio suo inesse scie­
bat » (Hom il. IX , P L 158, 648) nisi altior accessisset consideratio, salutis nem pe
generis humani. « H unc autem finem Christi bene sciens (1. c., 649 A ), elegit
potius desiderare hanc passionem Christi eam que cum eo subire (1. c., 649 B).
Itaque hi dolores M ariae non fuerunt m eri affectus ob dolores F ilii eius; sed con­
sideratis eius intima cum Christo associatione eiusque propositi Christi cogni­
tione, veram constituerunt oblationem ipsius M ariae pro eorum fine com m uni
— scii, victoria super diabolum et salus hominum . D e hoc fine cogitans, M a ­
ria potius voluit passionem F ilio eius quam ut liberaretur; ideoque tam quam
“ suam hostiam ” eum Patri obtulit, cui oblationi adi unxit etiam suos proprios
dolores» ( J o n e s , o . c ., p. 75).
2. S p i r i t u a l i s M a t e r n i t a s B. M . V . Prim us et im m ediatus effectus coope­
rationis B. M . V . ad opus redem ptionis est eius spiritualis hom inum maternitas.
E x eo enim quod corporaliter genuit Christum , spiritualiter etiam homines, eius
m ystica mem bra, B. V irgo genuit. D eus enim « f e c i t ... ut nos per vitae restitutio­
nem essemus filii m atris eius » (Or. 52, 957 B). « Ergo, o dom ina, m ater es iustificationis et iustiticatorum ... O tutum refugium !» «genitricem vitae anim ae
meae » (Or. 52, 953 C ). A d B. V irginem , igitur, tam quam ad m atrem recurrere
debem us: « Q ua igitur certitudine debem us sperare, qua consolatione possum us
tim ere, quorum sive salus sive dam natio de boni fratris et de piae matris pendet
arbitrio? » (Or. 52, P L 158, 957 B).
3. D i s p e n s a t r i x o m n iu m g r a t i a r u m . Sicut B. V irgo socia Christi fuerat in
acquisitione gratiarum , ita etiam socia Christi est in dispensatione gratiarum .

S. ANSELMUS

221

Saepe enim ad Christum et ad M ariam petitiones suas dirigit ac si una esset per­
sona a qua gratiae profluunt; sic, e. g. « Ergo, benignissim i, ne sic denegatis mihi
petenti ... date itaque, piissim i, date, obsecro, supplicanti animae meae non prop­
ter m eritum m eum sed propter m eritum vestrum » (Or. 52, 15 «, 958 B).
H aec autem V irgin is associatio in distributione est 1) universalis, subiective
et obiective; 2) necessaria, et ÿm oralis, seu per intercessionem .
1) Est universalis subiective, seu se extendit ad omnes homines. M aria enim
ideo m ater facta est « u t salvetur peccator» (Or. 51, P „ 158, 951 B); iam vero
omnes homines, Christo excepto, sunt peccatores; ergo ad omnes eius m ediatio
se extendit. Iure igitur exclamat: « O femina, per q u a m ... homines salvantur»
(Or. 52, P L 158, 955 C ). B. V irgo est fem ina plena et superpiena gratia, de cuius
plenitudinis exundantia respersa, sic revirescit omnis creatura » (Or. 52, P L 158,
955 C). ■
— V irgin is actio etam ad homines qui ante ipsam vixerunt et ad ipsos
A ngelos extenditur. Scribit enim: « Sed cur loquor solum, dom ina, beneficiis
tuis plenum esse m undum . Inferna penetrant ... quae in inferno erant, se laeten­
tur liberata. P er filium virginitatis tuae, omnes iusti qui obierunt ante vitalem
eius mortem , exultant diruptione captivitatis suae (Or. 52, P L 158, 955 B).
« O fem ina, per quam A n geli redintegrantur » (Or. 52, P L 158, 955 C).
A ctio Virginis in distributione gratiarum est etiam universalis obiective, seu
ad omnes om nino gratias se extendit, quae omnes globatim includuntur in gratia
salutis quae a S. A n seim o B. V irgin i tribuitur: « quorum (hom inum ) sive salus
sive dam natio de boni fratris et piae matris pendet arbitrio » (Or. 52, 9 5 7 B).
« O fem ina per quam homines salvantur » ( 1. c.). B. V irgo dat nobis gratiam habitualem ; appellatur enim « genitrix vitae animae meae >(Or. 52, P L 158, 9 54 B).
D at perseverantiam finalem: « Fac ut ... usque in finem hic servus tuus sub tua
protectione custodiatur» (Or. 52, P L 158, 9 54 B). Ipsa dem um , omne «quod
expedit nobis » im petrat (1. c., 9 5 7 C).
2) Virginis associatio in distributione gratiarum necessaria est, D eo ita vo­
lente, sicut et m ediatio ipsius Christi. S. Anselm us docet nos quotidie eius pa­
trocinio indigere: « C uius patrocinio quotidie indigetis, indigendo desideratis,
desiderando im ploratis, im plorando im petratis » (Or. 52, P L 158, 953 A ). M ariae
auxilium explicite dicitur necessaiium saluti (in qua gratiae omnes includuntur):
« Sicut enim o beatissima, omnis a te aversus et a te despectus, necesse est ut in ­
tereat, ita om nis ad te conversus et a te respectus im possibile est ut pereat » (O r
52, P L 158, 956 C).
3) A ctio V irgin is in distributione gratiarum est moralis, seu per intercessio­
nem. « C uius enixius im plorabo interventionem quam cuius uterus m undi fovit
reconciliationem » (Or. 51, P L 158, 950 C). « U nde securius velocem in neces­
sitate subventionem sperabo ... tu (Christe) parcendo, et tu (M aria) intervenien­
do » (Or. 51, P L 952 A ; cfr or. 511; P L 158, 050 A ). « Bona m ater oret et exoret
pro nobis, ipsa postulet et im petret quod expedit nobis » (Or. 52, P L 158, 957 C).

222

S. ANSELMUS

c) DE B. V IR G IN E C O N S ID E R A T A I N SE M E TIPSA.
I. De his quae respiciunt animam B . M. V.
i.
De Im maculata Conceptione. D e hoc dono superno, ne verbum quidem
scripsit A nselm us modo explicito vel directo ». Ita Joues (o. c. p. 24). H inc
nil m irum si auctores circa m em tem

S. A nselm i hac in re disceptantes in

varias abierunt sententias.
Quidam enim (e. g. Petavius, Noyon, L . Janssens, Kors, Le Bachelet, Burridge,
Jones etc.) aut negant aut in sententiam negativam inclinant. A lii (e. g. Ioannes Segoviensis, Raynaudus, Passaglia, Palmieri, Ragey, Thurston, etc.) aut affirmant aut in
partem affirmativam inclinant. A lii, tandem, mediam veluti viam tenentes (e. g. Bishop,
Wolff, etc.) de mente S. Anselmi circa hanc rem dubitant. Et revera non desunt textus
in quibus S. Anselmus immaculatam Virginis Conceptionem docere videtur. Praecipuus
est iste: « Decens erat, ut ea puritate qua maior sub Deo nequit intelligi, Virgo illa ni­
teret, cui Deus Pater unicum Filium suum, quem de corde suo aequalem sibi genitum,
tamquam seipsum diligebat, ita disponebat, ut naturaliter esser unus idemque commu­
nis Dei Patris et Virginis Filius, et quam ipse Filius substantialiter facere sibi Matrem
eligebat, et de qua Spiritus Sanctus volebat et operaturus erat, ut conciperetur et na­
sceretur ille, de quo ipse procedebat ». (De conc. virg., c. 17, P L 158, 451).
Insuper S. Doctor munditiam et sanctitatem Virginis ita extollit ut cum peccato
componi non possit. B. Virgo est «femina mirabiliter singularis et singulariter mira­
bilis» (Or. 52, P L 158; 955 C). Illam exaltat super omnes creaturas humanas et ange­
licas, et quidem, non solum ratione virginalis divinae maternitatis, sed etiam ratione
sanctitatis. Scribit enim: « Sancta, et inter Sanctos, post Deum, singulariter sancta »
(Or. 50, P L 158, 948 C). Ipsi est «sanctitas super omnia post summum Filium tuum »
(Or. 52, P L 158, 953 A). — Tandem, saepe S. Anselmus B. Virginem exhibet victri­
cem, una cum Christo, diaboli et operum eius. Per ipsam enim «elementa renovantur,
inferna remediantur, daemones conculcantur» (Or. 62, P L 158, 955 C).
Attamen hisce textibus, qui doctrinam Immaculatae Conceptionis exprimere viden­
tur, alii opponi possunt in quibus talis doctrina reici videtur. Iuxta S. Anselmum, solummodo ille qui de virgine nascitur est a peccato immunis (cfr De conc. virg. c. 20,
452; c. 22, 453). E contra, qui nascitur « de natura et voluntate Adam » — sicut Maria —
eo ipso peccatum originale contrahit. Et directe et explicite hanc conclusionem docet
S. Anselmus. Scribit enim: « Virgo autem illa, de qua homo ille assumptus est,... fuit de
illis qui ante nativitatem eius per eum mundati sunt a peccatis » (Cur Deus homo, 1. 11,
c. 16, ed. Schmitt, p. 55; P L 158, 419). Et in eodem 1. Cur Deus homo, P L 158, 416:
« Licet ipsa hominis eiusdem ^sc. Christi) conceptio sit munda, et absque carnalis de­
lectationis peccato, Virgo tamen ipsa, unde assumptus est, est in iniquitatibus concepta
et in peccatis concepit eam m ater eius, et cum originali peccato nata est, quoniam et in
Adam peccavit, in quo omnes peccaverunt». Insuper S. Anselmus nullum ponit discri­
men, quantum ad peccatum originale removendum, inter B. Virginem et reliquos homi­
nes. Scribit enim: « Si vere non fuisset moriturus, non fuisset vera fides futurae mortis

S. ANSELMUS

223

eius per quam et illa virgo, de qua natus est, et multi alii mundati a peccato » yDe conc.
v ir g ., P L 158, 421).
Q uae cum ita sint, putam us m entem S. Anselm i circa hanc quaestionem esse
saltem dubiam . 1 Attam en, S. Anselm us m agnam controversiam praeparavit. Ipse
enim docuit essentiam peccati originalis sitam esse in privatione iustitiae originalis
seu rectitudinis voluntatis i. e., probabilius, in privatione gratiae et donorum
praeternaturalium ; et posuit, insuper, celebre principium in quo M ariae privile­
gium includitur, et ex quo Eadm erus, discipulus eius, et alii plures post ipsum ,
tale privilegium statim deduxerum . (C fr Tract, de Conceptione B . Virginis qui
fu it S. Anseim o attributus).

11. - De his quae respiciunt animam simul et corpus.
r. De perpetua virginitate Deiparae. C lare ostendit D eiparam virginem
fuisse ante partum , in partu et post partum , quam vis term inis istis num quam
usus sit.
a) A n t e p a r t u m : « N ec quia Iesus intravit castellum hoc, violatum est; Iesus
enim salvat, non violat; contracta solidat, non confringit solida » (H om il. IX ,
P L 158, 646 D et 647 A ) .
b) I n p a r t u : « V irgo ... cuius glorioso partu, omnis salvatur integritas » (Or.
51, P L 158, 950 B).
c) P o s t p a r t u m : « V irgo M aria singularis erit, quia unicum D ei Filium ge­
nuit, qui sicut est unicus unico Patri, ita est unicus unicae m atri » (Hom il. IX ,
P L 158, 646 C ).
2.
D e assumptione B. M. V. Testim onium directum huius m ysterii habetur
in fine hom iliae in L u c . 38-42, occasione festivitatis A ssum ptionis habitae. M aria
enim , praesentatur tamquam om nim ode beata ac in statu im m utabili et aeterno
(H om il. IX , P L 158, 644). « H aec autem verba ■
— an im ad ve rtit J o n e s , o. c ., p. 57
— tum in seipsis, tum considerata occasione in qua prolata sunt, clare videntur
opinionem S. A nselm i de Assum ptionis doctrina exprim ere ». 2 A t hom. I X est
apocrypha.
« M erito itaque •— concludit Jones — vocari potest S. Anselm us magnus
doctor m arianus, non quidem quia de B. V irgin e m ulta scripsit opera theologica
sed quia tanta claritate tantaque vi traditionem de ea protulit. O m nes veritates
quas hodie de M aria docet m agisterium ecclesiasticum ipsi fuerunt non tam no­
tiones explicandae quam facta laudanda atque adhibenda. T raditionem sibi a
1 D u b iu m hoc dissipare con atus est P . F . S p e d a l i e r i S . S . , in art. Anselmus per Eadmerum, in M arianum 5 (1943) 205-219.
2 L o c i circa assum ption em , citati a B e l l a m y (Assomption, in D ict. Théol. C ath., 1, coi.
2 13 7 , or. 60) a P . P a s s a g l i a (D e Immac.
C am pana

Conc., 3, c. 6, a. 1, n. 1470, p. 1568, or. 49) et a

(M a ria nel culto, v. 2, p. 568, or. 54), sunt desum pti ex scriptis apocryphis.

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XII

224

Patribus traditam accepit et quasi ex re m ortua vel dorm iente fecit rem vivam
et apertam; et deinde ex hac doctrina viva, facilius potuerunt theologi post eum
varios illius deducere theologicos aspectus » (o. c., p. 84).
V ). - S A E C .

XII

1. EADM ERUS Cantuariensis ( f 112 4 ?)1
N atus est circa a. 1064. F u it m onachus Benedictinus, discipulus atque con­
tubernalis S. Anselm i A rch . Cantuariensis, cuius vitam scripsit. Ipsi ■
— prout
omnes hodie tenent — tribui debet tractatus de Conceptione sanctae Mariae, olim
S. Anseim o tributus (P L 159, 301-318), in quo explicite, in suis praecipuis ele­
mentis, im maculatam V irgin is Conceptionem docet. D istin gu it inter conceptio­
nem activam et passivam , et rem ovet a V irgin e « omnem labem co n d itio n s h u­
manae » £1. c., n. 9). P rivilegium hoc D ei om nipotentiae debetur, et a D eo V ir ­
gini collatum fu it per m odum praeservationis. Potuit, voluit, fecit (nn. 10, n ,
13). A d ipsum pertinet etiam liber de excellentia B . M . V. (P L 159 , 557 - 580 ),
cuius caoita haec sunt: 1) quod M aria excellit omnes creaturas; 2) de origine
Virginis M ariae; 3) de annuntiatione angelica; 4) de amore V irginis ad Filium ;
5) de com passione beatae M ariae pro filio Crucifixo; 6) de gaudio resurrectionis;
7) de gaudio beatae M ariae in F ilii ascensione; 8) de assum ptione beatae D ei
genitricis M ariae; 9) quantum

profuit beata V irgo M aria naturae

humanae;

10) quantum profuit omni creaturae, etiam praeter humanam; 11) de eodem;
12) O ratio ad beatissim am V irgin em M ariam . In hoc opere Eadm erus est echo
fidelissim a S. Anselm i cuius et doctrinam et verba ipsa refert.
T ractatus de quatuor virtutibus quae fuerunt in B . M aria eiusque sublimitate,
inter opera Eadm eri editus (P L 159, 579-586), neque ad|E adm erum neque ad
S. A nselm um pertinet.
2. GUIBERTUS de Novigento, Abbas ( f 1124)
R eliquit Liber de laude S S . M ariae (P L 156, 537-579).
3. HUGO a S. Victore ( f 1 1 4 1 ) 2
Scripta tnariana authentica huius doctissim i et sanctissimi viri haec sunt:
1) Explanatio in canticum B . Mariae (P L 175, 413-432); 2) De B . Mariae Virgi­
nitate (P L 176, 887-876); 3) Senno de Annuntiatione, cuius pars tantum edita est
in Miscellanea ( 1. I l i , tit. X X X V I , P L 177, 656-657); 4) Serm óne Assumptione
B. M . V. (P L 177, 1209-1222).
1 C fr

H

e u r t k b iz e ,

i Ineffabilis Deus

in D ict. Théol. C a th., t. 4-2, coll. 1977-7X. —

et Eadmerus, in M arianum , (> (1944) 97-107.

2 C fr V e r n e t , in D ict. Théol. C a th., t. 7 -1, coll. 240-30S.

C

e c c h in

, O . S. M .,

225

S. BERNARDUS

4. S. A M E D E U S Ep. Lausannensis, S. 0 . Cist. ( 1 1 5 0 )

F u it natione A llobrox, m onachus Cisterciensis et A bbas A ltae Com bae, ac
« regalissim a V irgin alium praeconiorum tuba » .1 Scrip sit octo H om ilias marianas, dicendi suavitate ac m ysteriorum profunditate m irabiles, quorum tituli sunt:
1. De Fructibus, et Floribus S S . Virginis M ariae. H om . 1.
2. D e lu s t if catione, vel Ornatu M ariae Virginis. H om il. 2.
3. D e Incarnatione Christi, et Virginis Conceptione de Spiritu Sancto, H o ­
m il. 3.
4. D e Partu Virg. H om il. 4.
5. D e mentis Robore, seu martyrio Beatae Virginis. H om il. 5.
6. De Gaudio, et admiratione B . Virginis in Resurrectione, et Ascensione
filii, H om il. 6.
7. D e B . Virginis Obitu, Assumptione in Caelum, et exaltatione ad F ilii dex­
teram. H om il. 7.
8. De Mariae Virginis plenitudine, seu perfectione, gloria, et erga suos Clien­
tes Patrocinio, H om . 8. (cfr P L 188). Editae fuerunt Basileae a. 1517, sub titulo
D. Amedei Ep. Lausannensis de M aria Virginea M atre Homiliae octo: plenae my­
sticis eius laudibus quae miris modis elanguidam in Deum mentem simul excitant,
quibuslibet christianis inprimis utiles et amoenae.

5. S. BERNARDUS (1090-1153) 2
S.
Bernardus, iuxta M abillon, est « ultim us inter Patres, prim is certe non
im par» (Opera, praef. gen. 23, P L 182, 26). N eque hoc hyperbolice accipi debet.
N atus Fontanis in Burgundia anno 1090, a piissim a m atre in devotione ar­
dentissim a erga D eiparam educatus est. A nn o 21 aetatis suae, O rdinem Cisterciensium (paucis ante annis fundatum ) ingressus est una cum tribus fratribus suis
et aliis 24 iuvenibus. A nn o 11 1 5 A batiam Claravallensem fundavit, et Cappellam
in honorem V irgin is in prim is aedificavit. D octrina, eloquentia, m iraculis, apo1

M

a A

arracci
ubron

H ., Bibliotheca M ariana, t. i, p. 72, R om ae,

1648.

P ., S. J., La M ariologie de S . Bernard, in Recti. Scienc. R ei., 1934, pp. 543-577,

L ’œuvre mariale de S t. Bernard, in Les Cahiers de la Vierge, Ju visy, 1936 (204 pp.); C l é m e n c e t
C ., La M ariologie de Saint Bernard, B rignais, 1909; H a e n s l e r B ., D e M ariae plenitudine gratiae
sec. S . Bernardum, F rib o u rg (H elv.), 1901; D ie Alarietilehre des HI. Bernhard, R egen sb u rg .
1917; M

o r in e a u

B. M ., S. M . M . , Comment la Doctrine de la M aternité Spirituelle de M arie

s’installe dans la théologie mystique de S ain t Bernard, i n B u ll, de la Soc. F r. d ’É t. M a r., 1935,
pp. 121-148 ; N

ogues

D ., O . C ., M ariologie de S t. Bernard. Paris, C asterm an , 1935; R a u g e l A . ,

La doctrine mariale de S t. Bernard, Paris, S pes, 1935 (pp. 215); V a n d e n K e r k h o v e n A . ,
S . O . C . , D e M arialeer van den H . Bernardus, in Handelingen van het Vlaamsch M aria Con­
tres te Brussel, rt/j r,
15

1, pp. 260-291.

S. BERNARDUS

22Ó

stolicis laboribus, scriptis, fu it procul dubio m axim us inter omnes homines a e­
tatis suae. M ortuu s est anno 1153.
D octrin a m ariana S. Bernardi dispersa invenitur in Serm onibus

quos ad

fratres suos, in variis festis B. M . V ., m agno animi ardore habebat. 1 H abem us
igitu r octo Serm ones de B. M . V ., unus pro festo Purificationis; duo pro festo
A nnuntiationis, tres pro festo Assum ptionis; unus pro D om inica, infra O ctavam
A ssum ptionis, qui serm o dictus est de 12 praerogativis B. M . V . ex verbis S i­
gnum magnum, et unus pro N ativitate B. M . V . qui serm o dictus est D e aquae­
ductu. — Praeter hos Serm ones, S. Bernardus com posuit quatuor hom ilias su­
per verba Evangelii « Missus est », quibus titulus est D e laudibus Virginis Matris.
E tiam in Serm one 52 de Diversis et in quibusdam Serm onibus pro tem pore N atalitio, quaedam de B. M . V . habentur. Inter Epistolas, percelebris est Ep. 174
ad Canonicos Lugdunenses pro festo Conceptionis B. M . V .
Sunt apocrypha aut dubia: a) Liber de
bus M atris eius (P L 182, 113 4 -114 1); b)
M atris (1. c., 1142-1148); c) Vitis mystica
184, 636-740); d) Tractatus de Iesu puero

Passione Christi et doloribus et plancti­
Tractatus ad laudem gloriosae Virginis
seu tractatus de Passione Domini (P L
duodenni (1. c., 849-869), qui pertinet

ad A elredum A b . Rievallensem ; e) Sermo in Assumptione B . M . V. (1. c., 10011009); J ) A d B . M . V. Deiparam sermo panegyricus (1. c., 1010-1014) qui Ekberto
A b . Schonaugensi tribuitur; g) De B . M . Virgine Sermo (1. c., 1014-1021); h) Ser­
mones 1 - 4 in Antiphonam « Salve Regina » (1. c., 1077-1080); i) Sermo in Canticum
B . M . V. (1. c., 112 1-112 7 ); l) In festo Purificationis B . M . V. sermones V I (P L
!85, 63-69) pertinentes ad B. G uerricum ab. Igniacensem ( f 1155); m) I n -Annuntiat. Dominica sermones I I I (1. c., 115-124); n) In Assumpt. B. M ariae sermo­
nes I V (1. c., 187-198) ad B. G uerricum pertinentes; o) In Nativ. B . M ariae ser­
m ones II (1. c., 199-205) ad B. G uerricum pertinentes.
F o n t e s m a r io lo g ia e S. B e r n a r d i sunt praecipue Scriptura et Patrum Traditio.
Hoc enim exigebat indoles stricte theologica suae mariologiae. A novitatibus abhorrebat,
prout ex celebri Ep. 174 apparet. Non parum etiam a speculatione abhorrebat; « Hi
sunt (Petrus et Paulus) magistri nostri ». Ipsi docuerunt nos « non Platonem legere, non
Aristotelis versutias inversare... » (In festo S S . Petri et Pauli, P L 183, 407). Abhorrebat
praesertim a falsitatibus, eo quod «honor reginae iudicium diligit. Virgo regia falso non
eget honore, veris cumulata honorum titulis, infulis dignitatum » (Ep. 174 , P L 182,
383). « Iucunda lectio » S. Scripturae, maximam partem sui temporis occupabat. Inter
Patres, quos semper maxima veneratione prosequitur et quorum doctrinam iugiter et
fideliter sequi vult[(cfr e. g., P L 183, 7 1 ), Sanctis Ambrosio et Augustino «tamquam
duabus columnis » praesertim adhaeret, ita ut eius Magistri in Mariologia iure vocari
debeant. S. Bernardus est « comme la synthèse harmonieuse et féconde de dix siècles
d ’enseignement sur Marie »’ ( C le m e n c e t , o . c ., p . 119 ).
1 C eleb raban tu r tu n c festivitates Purificationis, A n n u n tiatio n is, A ssum ptio n is et N a ti­
v itatis B. M . V.

S. BERNARDUS

227

Ob suam copiosam et egregiam doctrinam mariologicam, iure meritoque S. Ber­
nardus Eques Alariae, Doctor Mariae, Cantor vel Citharoedus Mariae appellatus est.
Fuit enim veluti anima universi motus mariani saec. x ii et XIII. Eius influxus in fideles,
in artifices et praesertim in subséquentes scriptores (in S. Albertum M ., S. Bonaventu ram ,1 Dantem Alighieri, Richardum a S. Laurentio, 2 S. Bernardinum Senen­
sem, S. Petrum Canisium, S. Laurentium a Brundusio, B. Grignion de Montfort, S.
Alphonsum M . de Ligorio 3 etc.) magnus fuit. Et etiam hodie S. Bernardus, «Magister
incomparabilis Mariologiae » remanet pro omnibus. Ipse est fulgidissima lux mariana
non tantum aetatis suae sed etiam omnium aetatum, miram suavitatem cum doctrinae
soliditate coniungens. Est vere Doctor mellifluus cum de B. M . Virgine loquitur.
P r i n c i p i a quibus universa Mariologia S. Bernardi regitur haec esse videntur:
Supremum Mariologiae principium, ex quo conclusiones omnes derivantur, non est
sola maternitas divina (prout quidam falso supponunt) sed est simul maternitas divina
et associatio Mediatori in universo mediationis opere. 1
Principia vero secundaria tria esse videntur, videlicet:
a) principium quod appellari posset singularitatis, vi cuius Mariae privilegia omnino
singularia vindicantur. B. Virgo enim, iuxta S. Bernardum, est quid omnino singulare,
eo quod « Ascendit plane supra humanum genus, ascendit usque ad Angelos, sed et ipsos
quoque transcendit, et caelestem omnem supergreditur creaturam » (PL 183, 442).
Ipsa est « tota unum miraculum, tota unum inextimabile novum » prout dicitur in ser­
mone quodam dubiae authenticitatis (PL 182, 1145).
b) principium convenientiae: « Factor hominum, ut homo fieret, nasciturus de ho­
mine, talem sibi ex omnibus debuit deligere, immo et condere matrem, qualem et se
decere sciebat, et sibi noverat placituram » (Homil. 2 super Missus est, P L 183, 61).
c) principium eminentiae: « Quod... vel paucis mortalium constat fuisse collatum,
fas certe non est suspicari tantae Virgini esse negatum, per quam omnis mortalitas
emersit ad vitam » (Ep. 174, P L 182, 333).
Synthesi m M ariologiae S. Bernardi hic proponim us praem ittendo tamen, ad
m odum i n t r o d u c t i o 11 i s,
mone panegyr. n. 6, P L

sequentia pulcherrim a verba desum pta ex Ser­

184, 1013: « G loriosa dicta sunt de te, D ei G enitrix.

A d h u c locus est tuae laudationi: adhuc in tuis laudibus om nis lingua balbutit.
N o n enim sunt loquelae neque sermones in om ni natione, quae sub coelo est,
quibus am plitudo gloriae tuae ad plenum valeat explicari. O , magna, o pia, o
m ultum amabilis M aria, tu nec nom inari quidem potes, quin accendas: nec co1 S. B o n a v e n t u r a plus quam 400 vicib u s in suis op erib us laud at S . B ernardum .
34 R

ic h a r d u s

a

S. L

aur.

plus qu am 200 vicib u s exp licite laud at S. B ern a rd u m .

3 C en ties citatus. M agna pars

bon i aut p u lch ri quae in suo op ere L e glorie di M aria

in v e n itu r et praesertim id quod M ed iatio n e m m arianam resp icit a S. B ernard o d esu m p sit. C fr
K e u s c h , D ie A szetik des hi. A lfons M . von Liguori, F rib o u rg (H elv .), 1924, p. 51.
4 S crip sit R augel: « D e u x idées sem b len t d o m in er la d o ctrin e m ariale de sain t B ernard,
— la secon d e, d ’ailleu rs, n ’ étan t q u ’une co n séq u en ce de la prem ière, — à savoir: la grandeur
de la M a tern ité d ivin e de M arie et son rôle de M éd ia trice entre D ie u et les hom m es » (o. c .,
p. 14).

228

S. BERNARDUS

gitari quin recrees affectum diligentium t e ... E t nunc sequim ur te, o Dom ina,
ex totis praecordiis vociferantes ad te: adiuva im becillitatem nostram, aufer op­
probrium nostrum ». E t alibi: <. Fateor im peritiam meam, pusillanim itatem pro­
priam non abscondo. N o n est equidem quod me magis delectet, sed nec quod
terreat m agis, quam de gloria V irgin is M atris habere sermonem ... Quae iam po­
terit lingua, etiamsi angelica sit, dignis extollere laudibus V irginem M atrem :
m atrem autem non cuiuscum que sed D ei? » (Serm o 4 de Assumpt., P L 183,427-428,
ad E kbertum pertinens).
a) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D D E U M .
1. De praedestinatione B. M. V. A b aeterno B. V irgo, praedestinata est M ater
D ei et M ediatrix nostra. In homil. II super Missus est, n. 4, assent quod A n g e­
lus m issus fuit ad V irgin em « nec noviter, nec fortuito inventam, sed a saeculo
electam, ab A ltissim o praecognitam et sibi praeparatam » (P L 183, 63). A sserit
insuper: « in qua et per quam D eu s ipse R ex noster ante saecula disposuit operari
salutem in m edio terrae » (H om il. I V super Missus est, 8, P L 183, 84).
Iure ergo D eipara appellatur « N egotiu m saeculorum » (In Pentec., II, 4, P L
183, 328). Ipsa est opus aeterni consilii. « T u vere puella es praeelecta et praepa­
rata A ltissim i F ilio » (Serm o pro Dom. injr. Oct. Assumpt., n. 158; 183, 438).
2. De prophetiis et figuris B. M. V. A sserit S. Bernardus quod B. V irgo fuit
<( a patribus praesignata, a prophetis prom issa. Scrutare Scripturas, et proba
quae dico » (Super Missus est, II, 4, 183, 63).
Inter prophetias notatu dignae sunt sequentes: a) mulier protoevangelii, victrix ser­
pentis, Gen., 3, 15 (cfr De laudibus Virginis, homil. 11, n. 4; Sermo pro Dominica inter
Octavam Assmpt., n. 4; Sermo L II, n. 3); b) Virga de radice lesse, Is. 11, 1 vcfr Serm. II
pro Adv., n. 4; De laud. Virg., n. 5; Serm . pro Dom. infra Oct. Assumpt., n. 8). c) Mulier
virum circumdatura, Jerem. 31, 22 (cfr De laud. Virg., hom. II, n. 8-10; Sermo III pro.
Purij., n. 1; Sermo pro Dom. infra Oct. Assumpt., n. 6); d) Virgo Mater Emmanuelis, Io.
7, 14 (cfr De laud. Virg., hom. n. 11; Sermo pro Dom. injra Oct. Assumpt., n. 8).
Inter symbola, praecipua sunt: a) arbor vitae, Gen. 2, 9 (cfr Serm. I I pro Adv., n. 4);
b) rubus ardens Exod., 3, cfr De laud. Virg., homil. II, n. 5; Sermo pro Dom. injra Oct.
Assumpt., n. 8); d) vellus Gedeonis, Iud., vi, 37-40 (cfr De laud. Virg. hom. II n. 7; Serm.
II pro Annunt., n. 8; Serm . pro Dom. injra Oct. Assumpt., n. 5, 8; Serm. pro Nativ. B .M .V .
n. 6); e) hortus conclusus et fons signatus, Cantic., 4, 12 (Cfr Serm. pro Nat. B. M . V.
n. (j)-, j ) porta Orientalis, Ezechiel. 44, 2 (cfr Serm. III pro Purij., n. 1; Serm. pro
Dom. infr. Oct. Assumpt., n. 8).
Inter figuras B. M . V. recensentur: a) Rebecca, Gen. 24, 15-20 (cfr Serm. pro Dom.
injra Oct. Assumpt., n. 15, Serm. L X V I); b) mulier jortis a Salomone descripta, Prov. 31,
10 (cfr De laud. Virg., hom. II, n. 5; Serm .pro Nativ. B . M . F .,n .4 ; Sern».L II,n.3).
3. De divina maternitate. M aternitas divina, iuxta S. Bernardum , B. V irg i­
nem supra omnes om nino creaturas (sanctos, Angelos) collocat (cfr De laud. Virg.,
hom il. I, nn. 5, 7; Serm . I de Assumpt., nn. 3 et 4; Serm . IV de Assumpt., n. 1).

229

S. BERNARDUS

In serm. de 12 praerog., n. 6 (PL 183, 432) ita divinam Maternitatem extollit: « Plane
amicta sole tamquam vestimento... quam familiaris ei facta es, Domina! Quam pro­
xima, immo quam intima fieri meruisti, quantam invenisti gratiam apud eum! In te
manet et tu in eo, et vestis eum, et vestiris ab eo. Vestis eum substantia carnis, et vestit
ille te gloria suae maiestatis. Vestis solem nube et soie ipsa vestiris ». B. Virgo materni­
tatem divinam non meniit de condigno, eo quod Incarnatio est donum pure gratui­
tum (cfr Serm. l x x x v i i , n. 3), sed de congruo, ob correspondentiam gratiis praevenien­
tibus et ob suas virtutes (Serm. 11 de Adv., n. 5; De laud. Virg., hom. III n. 3; Serm. de
Dom. infr. Oct. Assumpt. n. 6 ; Serm. l i i ).
b) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D H O M I N E S .

I. De B. M. V. mediatrice inter Deum et homines. O m nes in hoc conveniunt,
S. Bernardum esse, inter omnes, Doctorem Mediationis per antonomasiam.
1.

D e C o o p e r a t i o n e a d R e d e m p t io n e m .

A sserit quod « nec ipsa m ulier be­

nedicta in m ulieribus videbitur otiosa: invenietur equidem locus eius in hac re­
conciliatione » (In Dom. injra Oct. Assumpt., 2, P L 183, 429). A t S. D o ctor ne­
dum affirmat jactum cooperationis B. M . V. ad opus redem ptionis, sed exponit
etiam rationes huius facti. R atio vero cooperationis M ariae cum novo Adam o ad
opus redem ptionis, est cooperatio Evae cum veteri A dam o ad opus praevarica­
tionis .
«Haec ratio pulchre exponitur in Serm. in Dom. injra Octavam Assumpt. B . M . V .:
« Vehementer quidem nobis, dilectissimi, vir unus et mulier una nocuere: sed, gratias
Deo, per unum nihilominus virum, et mulierem unam omnia restaurantur ». Sufficere
quidem potuerat Christus, ut mediator, sed «divinam in eo reverentur homines maiestatem », et deinde iudex noster est, quare congruum erat Mariam ipsi adiungere. « Iam
itaque nec ipsa mulier benedicta inter mulieres videtur otiosa, invenietur equidem lo­
cus eius in hac reconciliatione. Opus est enim mediatore ad mediatorem istum, nec alter
nobis utilior quam Maria. Crudelis nimirum mediatrix Eva, per quam serpens antiquus
pestiferum etiam ipsi viro virus infudit; sed fidelis Maria, quae salutis antidotum et
viris, et mulieribus propinavit. Illa enim ministra seductionis: haec propitiationis: illa
suggessit praevaricationem, haec ingessit remissionem. Quid ad Mariam accedere tre­
pidat humana fragilitas? Nihil austerum in ea, nihil terribile: tota suavis est, omnibus
offerens lac et lanam. Revolve diligentius evangelicae historiae seriem universam, et si
quid forte increpatorium, si quid durum, si quod denique signum vel tenuis indigna­
tionis occurrerit in Maria, de caetero suspectam habeas, et accedere verearis. Quod si,
ut vere sunt, plena mansuetudinis et misericordiae, quae ad eam pertinent inveneris,
age gratias ei qui talem, tibi mediatricem benignissma miseratione providit, in qua
nihil possit esse suspectum. Denique omnibus omnia facta est, sapientibus et insipien­
tibus copiosissima charitate debitricem se fecit. Omnibus misericordiae sinum aperit
ut de plenitudine eius accipiant universi, captivus redemptionem, aeger curationem,
tristis consolationem, peccator veniam, iustus gratiam, angelus laetitiam, denique tota
Trinitas gloriam, Filii persona carnis humanae substantiam, ut non sit qui se abscon­
dat a calore eius ». (PL 183, 429-430). Et in hom. 2 Super Missus est: « Laetare, pater

23°

S. BERNARDUS

Adam, sed magis tu, o Eva mater, exsulta qu i,sicut omnium parentes,ita omnium fuistis
peremptores, et quod infelicius est prius peremptores, quam parentes. Ambo, inquam,
consolamini super filia, et tali filia, sed illa amplius,de qua malum ortum est prius, cuius
opprobrium in omnes pertransit mulieres. Instat namque tempus, quo iam tollatur op­
probrium, ncc habeat vir quid causetur erga feminam... Propterea curre, Eva, ad Ma­
riam, curre, mater, ad filiam, filia pro matre respondeat, ipsa matris opprobrium aufe­
rat, ipsa patri pro matre satisfaciat: quia ecce si vir cecidit per feminam, iam non erigitur
nisi per feminam... Redditur nempe femina pro femina, prudens pro fatua, humilis
pro superba, quae pro ligno mortis gustum sibi porrigat vitae, et pro venenoso cibo illo
amaritudinis dulcedinem patriat fructus aeterni... O feminam singulariter venerandam,
super omnes feminas admirabilem, parentum reparatricem, posterorum vivificatricem »
(PL 183, 62). Iure, igitur, concludere potest: « In te, et per te, et de te, benigna, manus
Omnipotentis quidquid creaverat recreavit » (In Festo Pent., 2, P L 183, 430). Hoc Dei
consilium manifestatum est a Deo in Protoev., Gen. 3, 15 (Super missus est, II, 4, P L
183, 63). In libro Proverbiorum (Prov., 31, 10) B. Virgo mulieri forti comparatur quia
caput serpentis conterere debebat et salutem omnium operari (Super Missus est, 11, 5,
P L 183, 63). Gratiam quam Deus Mariae contulit, redemptio nostra est: «Quam gra­
tiam? Dei et hominum pacem, mortis destructionem, vitae reparationem» ( 1. c., 10,
P L 183, 76).
O peri redem ptionis, iuxta sapientissim um aeternumque D ei consilium as­
sociata, B. V irgo vere, libere, huic operi cooperata est sive per suum liberum et
hypothetice necessarium consensum in Incarnationem redemptivam , sive per
publicam oblation em Redem ptoris in T em p lo et postea iuxta crucem .
D e hypothetica necessitate consensus B. M . V . haec pulchra scribit: « E xpectat A ngelus responsum: tem pus est enim ut revertatur ad D eum , qui m isit
illum . E xpectam us et nos, o D om ina, verbum m iserationis, quos m iserabiliter
prem it sententia dam nationis. E t ecce offertur tibi pretium salutis nostrae: sta­
tim liberabim ur si consentis. In sem piterno D ei verbo facti sum us omnes, et
ecce m orim ur: in tuo brevi responso sum us reficiendi ut ad vitam revocem ur.
H oc supplicat a te, o pia V irgo, flebilis A d am ... hoc Abraham , hoc D avid. H oc
ceteri flagitant sancti patres, patres sc. tui, qui et ipsi habitant in regione umbrae
m ortis. H oc totus m undus tu is genibus provolutus exspectat.
« N ec im m erito quando ex ore tuo pendet consolatio m iserorum , redem ptio
captivorum , liberatio dam natorum , salus denique universorum filiorum Adam ,
totius generis tui. D a, V irgo, responsum festinanter. O D om ina, responde ver­
bum , quod terra, quod inferi, quod exspectant et superi » (Super Missus est, IV ,
P L 183, 83).
In praesentatione vero C hristi ad T em p lu m , B. V irgo filium suum D eo P a­
tri obtulit pro nostra salute. « O ffer filium tuum , virgo sacrata, et benedictum
fructum ventris tui D om ino repraesenta. O ffer ad nostram om nium reconcilia­
tionem hostiam sanctam, D eo placentem . O m nino acceptabit D eus Pater obla­
tionem novam , et pretiosissim am h o stiam ... Sed oblatio ista, fratres, satis deli-

231

S. BERNARDUS

cata vid e tu r, u b i ta n tu m sistitu r D o m in o , red im itu r a vib u s, et illic o repo rtatu r.
V e n ie t, q u an d o n on in te m p lo o fferetu r, n ec in ter b ra ch ia S im eo n is, sed extra
civ ita te m

in ter b ra ch ia cru cis ... Illu d erit sa crificiu m ve sp e rtin u m , istu d est

m a tu tin u m » (In P urij. B . M . V., I I I , 2, P L 1S3, 370). A q u on am offeretu r v ic ti­
m a d iv in a in ter b ra ch ia c ru c is n is i ab illa ead em a q u a ob latu s fu it in ter brach ia
S im eo n is, n em p e a V ir g in e M a tre ? ... A llu d e r e erg o v id e tu r S. D o c to r etia m ad
o b la tio n e m p e ra ctam a V ir g in e iu x ta cru cem .
2. D e M a t e r n i t a t e S p i r i t u a l i B . M . V . Im m e d ia tu m et n ecessa riu m co n ­
secta riu m co rred em p tio n is est sp iritu a lis h o m ir u m m atern itas. A

S. B ern ard o

n u m q u a m v o ca tu r M a r ia « M a te r n ostra » ve l « m ater h o m in u m ». 1 A ttam e n , si
nom en tacet, rem a p ertissim e affirm at cu m B . V irg in e m ex h ib et tam qu am « p a ­
ren tu m

rep aratricem , posterorum vivificatriccm » ( Super Missus est, I I , 3, P L

1:83, 63), et cu m asserit q u o d p e r B. V irg in e m « ex p ectan tib u s m iseris vita p e r­

dita » d ata est (In Assumpt. B . M . V., IV , 8, P L 18 3 , 430).
3. D i s t r i b u t i o

om n iu m g r a t ia r u m .

S. B ern ard u s,

p rim u s, in ter L a tin o s,

d o ctrin a m hanc fuse e v o lv it illa m q u e v e lu ti v u lg a re m red d it, ita u t iu re scrip sit
P eta viu s: « D e p atron a et m ed ia trice p ro fe ssu s e s t ... adeo u t illiu s ... b en eficen ­
tiae p ra eco et b u cc in a to r h a b e re tu r» (De Incarn. Ch., lib . X I V , c. I X , 1 1 ). E t
cl. B ittrem ieu x asserit q u o d S . B ern ard u s est « saecu li x ii, testis om n i ex cep tio n e
m aiu s » (De Mediatione universali, p. 204).

Doctor I. U d e , probare conatus est S. Bernardum non docuisse actualem dispen­
sationem omnium et singularum gratiarum (Ist Maria die Mittlerin aller Gnadeni...
Bressanone, 1928, pp. 82-86). At falso. S. Bernardus enim, exponit ante omnia legem
iuxta quam, ex ordinatione Dei, quodlibet supernaturale donum ad nos per manus
Mariae pervenit: « nihil Deus non habere voluit, quod per Mariae manus non transiret #
(in Vig. Nativ. Dom., III,P L 183, 100). Et in serm. de Nativ. B . M . V. (PL., 183, 441):
« Altius ergo intueamini, quanto devotionis affectu a nobis eam voluerit honorari, qui
totius boni plenitudinem posuit in Maria: ut proinde si quid spei in nobis est, si quid
gratiae, si quid salutis, ab ea noverimus redundare, quae ascendit deliciis affluens. Hortus
plane divitiarum quem non modo afflaverit veniens, sed et perflaverit superveniens
auster ille divinus, ut udinque fluant et effluant aromata eius charismata scilicet gratia­
rum. Tolle corpus hoc solare, quod illuminat mundum, ubi dies? Tolle Mariam, hanc
maris stellam; maris utique magni et spatiosi, quid nisi caligo involvens, et umbra mortis,
ac densissimae tenebrae reliquentur? ».
« Totis ergo medullis cordium, totis praecordiorum affectibus, votis omnibus M a­
riam hanc veneremur, quia sic est voluntas eius, qui totum nos habere voluit per M a­
riam ». Ratio convenientiae huius rei reposita est in hoc quod « opus est Mediatore ad
Mediatorem » (PL 183, 429). Ipsa est Mediatrix inter Christum et Ecclesiam (PL 183,
432); ipsa est aquaeductus per quem gratiae omnes ad nos perveniunt (P L 183, 439-440).
Ipsa est via regalis per quam Salvator ad nos venit, et per quam ad Salvatorem nos per­
1 C fr ratio huius rei, in artic. cit. P. M

o r in e a u ,

S. M . M .

S. BERNARDUS

232

venire debemus (PL 183, 43). Ipsa pertractat, supplicationibus quae semper exaudiun­
tur, negotium nostrae salutis (PL 415). « Quod quaerit, invenit, et frustrari non potest »
(P L 183, 442).
E x hucusque expositis sufficienter constat quom odo S. Bernardus docuerit
actualem dispensationem om nium gratiarum ex parte B. M . V . prout aperte
apparet ex ipsa ratione psychologica quam adducit ad auxilium Virginis expostu­
landum , videlicet: quam vis Christus sit m ediator sufficiens, homines tamen
accedere verentur ad ipsum eo quod est etiam D eus et Iudex noster; et ideo ad
fiduciam nostram excitandam , dedit nobis M ediatricem om nium gratiarum M a ­
riam (P L 183, 429-430) H aec autem evidenter supponunt ibi agi de actuali d i­
stributione gratiarum . E t ob hanc rationem recursum ad B. V irginem tam ar­
d enter et continuo com mendat.
II.
De munere regio B. M. V. Saepe, etiam de hac re, S. Bernardus agit. B.
V irgo est « Regina nostra » (P L 183, 415), « Regina caelorum » (ibid.); « omnium
D om ina» (P L 183, 436), «dom ina m undi, regina caeli» (P L 183, 328, 425, 431,
438 etc ...).
f) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N S E M E T I P S A .
1. De im m aculata conceptione B. M. V. D e m ente S. Bernardi circa hoc p ri­
vilegium , valde disputatum est et valde adhuc inter T h eologos disputatur, sum ­
pta praesertim occasione ex ep. 174 ad Canonicos Lugdunenses.
Quidam enim putant S. Bernardum huiusmodi privilegium negasse. Ita Vacandard,
Malou, Chevalier, Bainvel, Noyon, Ciémencet, Haensler, Le Bachelet, Campana, van den
Kerkhoven, Raugel). A lii e contra putant S. Bernardum huiusmodi privilegium saltem
implicite affirmasse (Ita Petrus Aureolus, S. Rob. Bellarminus, Card. Manning, Card.
Lépicier, Manrique, Perrone, Hurter, Nogues, e tc .).1
2. De immunitate a qualibet culpa actuali. Pluries et explicite im m unitas
haec affirmatur. « Q uam pretiosa hum ilitatis virtus cum tanta puritate, cum inno­
centia tanta, cum conscientia prorsus absque delicto» (In Assumpt. B . M . V.,
IV , 7, P L 183, 428). E t in Ep. 174, 5, rationem huius im m unitatis in divina m a­
ternitate invenit: « D ecu it nim irum Reginam V irgin um , singularis privilegio
sanctitatis, absque omni peccato ducere vitam ; quae dum peccati m ortisque pa­
reret red e m p to re m ...» (P L 182, 334). B. V irgo « fu it procul dubio ante sancta
quam nata: nec fallitur om nino sancta Ecclesia, sanctum reputans ipsum nati­
vitatis eius diem , et om ni anno cum exultatione universae terrae votiva celebri­
tate suscipiens. E go puto quod et copiosior sanctificationis benedictio in eam
1

N o ta tu dign a est anim ad versio cl. N

o g u es,

iu xta quem am ici e t d iscip u li S. B ernard i,

Im m aculatam C o n cep tio n e m do cu eru n t. E . g. A u c to r 4 S erm on u m su p er Salve Regina, affir­
m at qu od , iu xta S. A u g u stin u m , B . V irg o im m un is fu it a p eccato o rigin ali et a peccato actuali
(S erm o 4, n. 3) o. c., p. 40.

S. BERNARDUS

233

descenderit, quae ipsius non solum sanctificaret ortum sed et vitam ab omni
deinceps peccato custodiret im m unem . Q uod nemini alteri in natis quidem m u ­
lierum creditur esse donatum. D ecuit nim irum reginam virginum singularis pri­
vilegio sanctitatis absque omni peccato ducere vitam : quae dum peccati m ortisque
pareret Redem ptorem , m unus vitae et iustitiae om nibus obtineret. Sanctus igitur
ortus, quoniam immensa prodiens ex utero sanctitas, sanctum fecit illum » (ibid.).
B. V irgo non indiguit poenitentia, quia «proprium M aria delictum non habuit»
(In Assumpt. B . M . V., II, 8, P L 183, 420-421). Solvit tandem difficultates quae
contra hanc doctrinam ortae sunt ex S. Scriptura, videlicet ex L u ca II (cfr In
Dom. injra Oct. Assumpt., 14, P L 183, 437), ex Io. 2, 4 (cfr In Dom. I post Oct.
Epiph. I, 2, P L 1S3, 155), ex M atth. 12, 46 (cfr ibid., 10, P L 183, 435).
3.
De gratia et virtutibus B. M. V. B. V irgo habuit plenitudinem gratiae om­
nino singularem : « Invenisti etiim gratiam, apud Dominum. Quantam gratiam? G ra ­
tiam plenam, gratiam singularem . Singularem , an generalem? U tram que sine
dubio, quia plenam, et eo singularem quo generalem : ipsa enim generalem sin­
gulariter accepisti. Eo inquam , singularem quo generalem: nam sola prae om ni­
bus gratiam invenisti. Singularem quod sola hanc inveneris plenitudinem ; ge­
neralem, quod de ipsa plenitudine accipiant universi » (In Annunt. B . M. V.,
III, 8, P L 183, 396). A lii etiam (ut S. Stephanus, A postoli) dicti sunt gratia ple­
ni, «sed longe dissim iliter a M aria» (Super Missus est, III, 2, P L 183, 72).
In B. Virgine omnes virtutes fuerunt. Septem enim columnae Domus a Sapientia
aedificatae (B. Virgo) sunt septem virtutes, tres theologicae et quatuor cardinales (Ser­
mo 52 de diversis, 2, P L 183, 674-675). B. Virgo fuit « in promissionis credulitate magna­
nimis » (In Dom. injra Oct. Assumpt., 13, P L 183, 437); imo fides eius causa proxima
fuit maternitatis divinae (cfr De consider., 1. V , c. X , n. 28; Serm. III de Nativ. n. 4;
Serm . L II, n. 2). De spe nihil explicite dicit. De caritate vero haec praeclara habet: « Est
etiam sagitta electa amor Christi, quae Mariae animam non modo confixit, sed etiam
pertransivit, ut nullam in pectore virginali particulam vacuam amore relinqueret, sed
toto corde, tota anima, tota virtute diligeret, et esset gratia plena » (Sermo 29, in Can­
tica, 8, P L 183, 933). Amor erga proximum in nuptiis Canae refulsit, cum «compassa
est eorum verecundiae, sicut misericors, sicut benignissima. Quid de fonte pietatis pro­
cederet, nisi pietas? Quid, inquam mirum, si pietatem exhibent viscera pietatis? Nonne
qui pomum in manu sua tenuerit dimidia die, reliqua diei parte pomi servabit odorem ?
Quantum igitur viscera illa virtus pietatis effecit, in quibus novem mensibus re­
quievit? Nam, et ante mentem replevit, quam ventrem; et cum processit ex utero,
ab animo non recessit» (In Dom. 1 post. Oct. Epiph., 1, 2, P L 183, 155). — De qua­
tuor virtutibus cardinalibus agit prasertim in Ser. l i i , n. 3 et 4, P L 183 675). B. Virgo
gradu plane singulari omnes virtutes, aliis Sanctis communes, possedit (cfr Serm. I V
de Assumpt., n. 6).
4.
De perpetua virginitate Deiparae. Saepe S. Bernardus, Deiparae virgin i­
tatem m ire cecinit. Ipsa « concepit V irgo, parturit virgo, m anet virgo » (In vigil.
N at. Dom., I, 1, P L 183, 87). Post S. A ugustin um (Lib. de S. Virgin., c. IV , P L

S. BERNARDUS

-54

40, 398), S. Bedam Ven. (In Luc. Evangel., lib. I, P L 92, 31S) et H ugonem a
S. V ictore (De B . M ariae virginitate, P L 176, 857 sq.) docet B. V irginem votum
virginitatis, a D eo inspiratam emisisse, et quidem , om nium primam ; non deter­
m inat tamen tem pus in quo votum em isit (In Annunt. B . M . V. II, 1, P L 183,
390; In Assumpt. B . M . V ., IV , 7, P L 183 428; in Dom. injra Oct. Assumpt., P L
183, 434, etc.). N otatu digna est ratio virginitatis D eiparae: « D eo huiusmodi
decebat nativitas, qua nonnisi de V irgin e nasceretur; talis congruebat et V irgin i
partus, ut non pareret nisi D eum » (Super Missus est, II, 1, P L 183, 61).
5. De assumptione B. M. V. S. Bernardus est unus ex validissim is testibus
A ssum ptionis seu glorificationis corporis et animae B. M . V ., prout apparet ex
ipsis m odis dicendi quibus utitur et ex doctrina eius circa statum anim arum iustorum post m ortem . A it enim : « Virgo hodie gloriosa caelos ascendens, super­
norum gaudia civiu m copiosis sine dubio cum ulavit augm entis. H aec est enim ,
cuius salutationis vox et ipsos exultare facit in gaudio, quos m aterna adhuc viscera
claudunt (L u c. 1, 41). Q uod si parvuli necdum nati anima liquefacta est ut M a ­
ria locuta est, quid putam us quaenam illa fuerit caelestium exultatio, cum et vocem audire, et videre jaciem, et beata eius frui praesentia m eruerunt? » (In Assumpt.
B . M . V ., I, 1-2, P L 183, 415). G loria qua B. V irgo fru itu r in caelis, quem adm o­
dum ipsa Incarnatio, pro nobis m ysterium constituit. • Christi generationem et
M ariae assum ptionem quis enarrabit? Q uantum enim gratiae in terris adepta est
prae caeteris, tantum et in caelis obtin et gloriae singularis. Q uod si oculus non
vidit, nec auris audivit, nec in cor hom inis ascendit, quae praeparavit D eus d i­
ligentibus se »: quod praeparavit gignenti se, et, quod om nibus est certum , d ili­
genti prae om nibus, quis loquetur? F elix plane M aria, et m ultipliciter felix, sive
cum excipit Salvatorem , sive cum a Salvatore suscipitur » (Serm o I, in Assumpt.,
n. 4, P L

183, 416-417).

d) D E C U L T U B . M . V.
S. Bernardus fu it procul dubio

m axim us prom otor m ediaevalis cultus B.

M . V . C u ltu s D eiparae, prout ex scriptis S. D octoris colligitur, triplici actu con­
stat, venerationis nem pe, invocationis et im itationis. H un c autem triplicem cu l­
tum m agno anim i ardore prom ovit.
Ante omnia tribuendus est Virgini Cultus venerationis, ob plures rationes, videlicet:
a) quia talis est voluntas Dei: « Totis ergo medullis cordium, totis praecordiorum af­
fectibus et votis omnibus Mariam hanc veneremur; quia sic est voluntas eius, qui to­
tum nos habere voluit per Mariam » (In Nativ. B . M . V., 7, P L 183, 441); b) quia est
Mater Dei (Super Missus est, 9, P L 183, 61); c) quia est Mediatrix nostra (In jesto Pent.
11, 4, P L 183, 328). In Ep. 174, omnes veluti tituli exponuntur quos B. Virgo habet ad
nostram venerationem (PL 182, 333): «At, valde honoranda est, inquis, Mater Domini.
Bene admones, sed honor reginae iudicium diligit. Virgo regia falso^non eget honore,
veris cumulata honorum titulis, infulis dignitatum. Honora sane integritatem carnis,

S. BERNARDUS

235

vitae sanctitatem, mirare fecunditatem in virgine, prolem venerare divinam. Extolle
nescientem vel in concipiendo concupiscentiam, vel in paiiendo dolorem. Praedica re­
verendam angelis, desideratam gentibus, patriarchis prophetisque praecognitam, elec­
tam ex omnibus, praelatam omnibus. Magnifica gratiae inventricem, mediatricem salutis,
restauratricem saeculorum; exalta denique exaltatam super choros angelorum ad coe­
lestia regna ». Laus vero Mariae tributa nullimode laudi Christo tribuendae derogat
sed favet: « Non est dubium, quidquid in laudibus Mariae proferimustad Filium per­
tinere; et rursum, cum Filium honoramus, a gloria Matris non recedimus » (Hom. IV
super Missus est, P L 183, 78).
Cultui venerationis uniri debet cultus invocationis, « quoniam misericors est et
mater misericordiae » (In Dom. post Oct. Epiph., 11, 4 , P L 183, 159). Ipsa enim potest
et vult nos adiuvare: « Quidni daret? Siquidem nec facultas ei deesse poterit, nec vo­
luntas » (In Assumpt. B. M . V., 1, 2, P L 183, 415). Igitur « devotissima supplicatione
beatis illius pedibus provolvamus» (In Dom. infra Oct. Assumpt., 5, P L 183, 432). «O
quisquis te intelligis in huius saeculi profluvio magis inter procellas et tempestates fluc­
tuare, quam per terram ambulare, ne avertas oculos a fulgore huius sideris, si non vis
obrui procellis. Si insurgant venti tentationum, si incurras scopulos tribulationum,
respice stellam, voca Mariam! Si iactaris superbiae undis, si ambitionis, si detractionis,
si aemulationis, respice stellam, voca Mariam! Si iracundia, si avaritia, aut carnis ille­
cebra naviculam concusserit mentis, respice ad Mariam ! Si criminum immanitate turbatus,
conscientiae foeditate confusus, iudicii horrore perterritus, barathro incipies absorberi tri­
stitiae, desperationis abysso, cogita Mariam. In periculis, in angustiis, in rebus dubiis,
Mariam cogita, Mariam invoca. Non recedat ab ore, non recedat a corde, et ut impetres
eius orationis suffragium, non deseras conversationis exemplum. Ipsam sequens non
devias, Ipsam rogans non desperas, Ipsam cogitans non erras. Ipsa tenente non corruis.
Ipsa protegente non metuis, Ipsa duce non fatigaris, Ipsa propitia pervenis » (Super
Missus est, 11, 17, P L 183, 70).
Omnes hortatur ad preces et oblationes, per manus Mariae offerendas. « Modicum
istud quod offerre desideras, gratissimis illis et omni acceptione dignissimis Mariae ma­
nibus offerendum tradere cura, si non vis sustinere repulsam. Nimirum candidissima
quaedam lilia sunt: nec causaliter ille liliorum amator inter lilia non inventum, quid­
quid illud sit quod inter Mariae manus invenerit» (In Naiiv. B. M . V., 18, P L 183,
448).
Attamen a cultu invocationis seiungi non debet cultus imitationis: « ut impetres eius
orationis suffragium, non deseras conversationis exemplum » (Super Missus est, i i , 17,
P L 183, 70). Praesertim vero Mariae humilitas, pro omnibus tam necessaria, sectanda
est: « Imitamini, omnes homines, Dei matris humilitatem » (Super Missus est, I, 9, P L
183, 61), quoniam B. Virgo «si placuit ex virginitate, ex humilitate concepit » (/. c. ,59).

B. GUERRiOUS

2 36

6. B. GU ERRICU S Abbas Igniaciensis S. O. Cist. ( f 1 1 5 1 - 1 1 5 5 ) 1
F u it Canonicus Tornacensis; postea vero, anno 113 1, secutus est S. Bernardum
A b b . et anno 1138 factus est A bbas Igniaciensis (Igny in D ioec. Remensi). M o r ­
tuus est die 19 A u gu sti inter a. 115 1-115 5 . Cultus eius confirmatus est die 24
ianuarii 1889. Plures reliquit Serm ones (P L 185, 11-2 14 ) qui « pari fere, qua
Bernardi, reverentia legi m erentur » ( M a b il l o n , P L 185, 10).
D e B. M . V irgin e sermones sequentes reliquit: 1) In Festo Purificationis B .
M . V. (1. c., 63-89); 2) In Annuntiatione Dominica (1. c., 112-124^; Serm o I. De
Gaudio huius diei et de laudibus Virginis Matr is; Serm o II. De Verbi Ineat natione
in M aria et in anima fid eli; Serm o I I I . De huius mysterii signis; 3) In Assumptione
B . Mariae (1. c., 187-197): Serm o I. Quod Maria duplici titulo sit M ater, quod­
que recte dicatur thronus Dei; Serm o II. D e mutuo amore Iesu et Mariae; Serm o
III . D e quiete spirituali; Serm o IV : Ouod B . Virgo M ariae et Martlme officia im­
plevit; 4) In Nativitate B . Mariae (1. c., 199-203): Sermo I. Comparatio partus
Virginis cum vite quae incorrupta dat odoiem suum; Serm o II. De pulchritudine
sanctae dilectionis.
« Mariologia huius Beati plenam expositionem mereretur. Notatu digna est praeser­
tim doctrina eius de formatione Christi in nobis per Mariant quae ita in synthesim redu­
citur a P. De W ild e :2 « Guerricus porro peculiare momentum in schola Cisterciensi
habet propter doctrinam suam de formatione Christi in nobis per Mariam. Secundum
Beatum nostrum namque, vita cristiana consistit in formatione Christi in nobis secun­
dum formam eius «spiritualem». Iamvero haec forma «spiritualis» nil aliud designat
atque vitam gratiae in anima Christi et exempla et mysteria vitae Salvatoris.
« Christus vero nos, membra corporis sui mystici, gratiae suae participes efficit, ut
per eam exempla eius imitari atque hoc modo perfectam ipsius imaginem in animabus
nostris imprimere et in tota vita nostra exprimere possimus. Hanc autem formam spi­
ritualem Christi, Maria in nobis effingere cupit et satagit; ita filium suum in animabus
nostris continuo concipit et parturit, usque dum ad plenitudinem aetatis eius perve­
niamus. Sub hoc respectu Guerricus mediationem B. Virginis in opere nostrae sancti­
ficationis praecipue considerat et exponit», (o. c., p. v i i ).
1 C fr Vita a S. H u go n e con scrip ta ( M a r t è n e , Thesaurus novus, 3, pp. 1709-1736); Exor­
dium magnum in P L 185, 995 sq .; B e l l e r , Le B. Guerric, R eim s, 1890; G a t t e r e r M ., Der
set. G uerricus ... und seine Sermones, in Zeitschrift f . Kathol. Theolog., 19 (1895), p p . 35-90.
2 C fr D e W i l d e O . C is t ., De Beato Guerrico Abbate Igniaciensi eiusque doctrina deforma­
tione Christi in nobis. (D iss. ad lauream ), W estm alle, 1935, c. 4: D e form ation e C h risti in nobis
per M ariam (pp. 9 5 -112 ).

SCRIPTORES OCCIDENTALES

SA EC . XII

237

7. PETRUS Cluniacensis Ven., O. S. B. ( 1 1 5 7 ) 1
D e ipse habentur: a) Epistola cd ven. carissimum fratrem Gregorium de pleni­
tudine gratiae et scientia B. V. M ariae (P L i8q, 283-304); b) Prosa de B . V. M.
(1. c., 1017-10 19).
8. ARNOLDUS Carnotensis vel Bonaeval. ( f 1 1 6 0 ) 2
F u itjn tim u s S. Bernardi. D e B. M . V . agit in T ractatu de Septem verbis Do­
mini in Cruce (T ract. 3, de verbo illo D om ini: Mulier, ecce filius tuus, P L 189,
1693-1698) et in Libello de laudibus B . M . V. (P L 189, 1725-1734) qui ita incipit:
« Si lin gu is hom inum loquar et angelorum, nihil digne, nihil proprie de laudibus
sanctae ac perpetuae Virginis m atris Christi M ariae eloqui potero, quia vere in
laudibus eius m odulandis non invenitur conveniens organum et hebes est cuius­
cum que subtilitatis ingenium » (1. c., 1725). Praeclara sunt quae scribit de unione
voluntatis Christi et M ariae: « om nino tunc erat una Christi et M ariae voluntas,
unum olocaustum ambo pariter offerebant D eo, haec in sanguine cordis ... hic
in sanguine carnis» (De laud. B . M . V ., P L 189, 1720).
9. B. AELREDUS, Abbas Rievallensis ( f 1 1 6 6 ) 3
O cto reliquit Serm ones de B. Virgine, videlicet: 1) De Purificatione (P L 195,
234-238); 2) D e Annuntiatione (1. c., 251-258); 3) duo de Assumptione (1. c., 303316); 4) tres De Nativitate B . M . V. (1. c., 316-336); 5) unum De Beata Maria
( 1- c., 353 - 3 6 i).
« L a M ariologie d A e lr e d est celle de tout le XIIe siècle: la M ère de D ieu est la
M ère des chrétiens; à ce titre, elle est pour eux M édiatrice de toute grâce et auxiliatrice de vie. Toutefois, il ne faudrait pas dem ander au docteur du

XIIe

siècle

les distinctions et les précisions des théologiens du xxe. A elred est même moins
précis que saint Bernard; son enseignem ent d ’ailleurs, en cette matière, n ’a été
donné que de circonstance, et non ex professo» ( L e B a i l , 1. c., col. 231).
N otatu digna sunt verba: <>Certe, fratres, ipsa vero est mater nostra. Per illam
enirr nati sum us, per illam nutrim ur, crescim us per illam » (Serm o II De N ativ.).
10. RICHARDUS a S. Victore ( t 1 1 7 3 ) 4
F u it Scoticae nationis et canonicus regularis nec non prior S. Victoris parisiensis.
Inter eius scripta, haec B. M . V irginem respiciunt: 1) De comparatione Christi
1 C fr S

é jo u r n e

P ., art. Pierre L e Vénérable, in D ict. Théol. C ath., t. 12, c o l l . 2065-2081.

2 C fr C a n i v e z J. M ., in D ict. de S pirit., t. 1, c o l l . 888-890.
C fr L e B a i l A ., art. Aelred, in D ict. de S p irit., t. 1, c o l l . 225-234.
4 C fr F r i t z , in D ict. Théol. C a th ., t. 13-2, c o l l . 2676-2695.

238

S C R I P T O R E S O C C I D E N T A L E S SAEC. XII

ad forem et Mariae ad virgam (P L 196, 1031); 2) De differentia sacrificii Abrahae
a sacrificio beatae Mariae Virginis (1. c., 1043-1058); 3) De Emmanuele (1. c., 601665) contra M agistrum Andream qui explicationem parum
derat textus Isaiae « Ecce virgo concipiet ».
R ichardo a S. V ictore tribuendus videtur

satisfacientem de­

Tractatus de conceptu B . M . V.

(cfr Dict. de Théol. Cath., t. 13, coi. 2671).

11. ADAM Praemonstratensis ( 1 1 7 8 ) 1
F u it Professor Parisiensis. Scripsit Librum de B . D ei Genitrice, qui Parisiis
editus fu it anno 1518, apud A egyd iu m G ouerm ont.

12. SERLO, Abbas O. Cisterc. ( f 1178)
R eliquit Sermones de Assumptione, Nativitate, Annuntiatione B . V. et de partu
eiusdem . Prim um typis vulgati fuerunt Bonofonte, a. 1664.

13. PE TR U S Comestor ( f 1 1 7 9 ) 2
Inter sermones ab ipso relictos, habentur sermo in Purificatione B . M . V.
(P L 198, 1744 sq.), in Annuntiatione (P L 198, 1772 sq.), duo in Assumptione B .
M . V. (P L 198, 1784-17S8), et serm o de immacidata Virginis M anae conceptione,
A ntuerpiae typis excusus a. 1536, de cuius tamen authentia dubitatur.

14. ADAM, Abbas Persenniae (c. 11 8 0 )3
F u it O rd. C isterc., natione G allus. R eliquit tres sermones m arianos, vid e­
licet in Annuntiationem, in Purificationem et in Assumptionem (cfr P L 211).

15. PETRUS Cellensis ( f 1183) 4
F u it Episcopus Carnotensis. Reliquit serm onem de Purificatione S . Mariae
( P L 202, 674 sq.), septem de Annuntiatione B . M . V. (P L 202, 705-725), octo de
Assumptione B . M . V. (P L 202, 848-867), unum de B . M . V in genere (P L 202,
869 sq.). In om nibus istis serm onibus plurim a sunt ex quibus integer tractatus
m ariologicus confici posset.

1 C fr J é r ô m e L ., art. Adam S cot., in D ict. Théol. C ath., t. 1, coli. 389-391.
2 C fr

Ju n g

3 C fr M

N ., in D ict. Théol. C a th., t. 12, coli. 1918-1922.

ig n o n

A ., in D ict. Théol. C a th., t. i, coli. 387-388.

4 C fr J u n g N ., in D ict. Théol. C ath., t. 12, coli. 1896-1901.

SCRIPTORES

OCCIDENTALES

SA EC . XIII

239

« Notatu digna sunt verba quibus Deiparae excellentiam exaltat in De Pan.btis, c. 21
^PL 202, 1021): «O Virgo Virginum, quid est hoc? U bi es? Singulari et quodammodo
inaestimabili pene immediate accedis ipsi Trinitati, ut, si ullo modo Trinitas illa qua­
ternitatem externam admitteret, tu sola quaternitatem compleres; sed est Trinitas, nec
aliquatenus ibi fieri potuit ac poterit quaternitas. Non ergo es una persona de Trini­
tate quae Deus est... nec etiam quarta ad Trinitatem, quia quartum Trinitati ad aequa­
litatem nihil est. Quid ergo es? una et prima post Unitatem et Trinitatem, Mater eius
cuius Pater est Deus Pater, Mater eius de quo procedit sicut et a Patre, Spiritus Sanctus ».

16. PHILIPPUS AB HARVENG, abb. Bonae Spei ( 1 1 8 3 )1
F u it natione Belga, religione Praem onstratensis ac S. Bernardi fam iliaritate
conspicuus. Edidit De Laudibus B . Virginis super Cantica Canticorum, libri V I ,
typis im pressi D u aci, a. 1621, in fol.

17. PETRUS Blesensis ( f 12 0 0 )2
R eliquit sequentes sermones marianos: duos de Purificatione (P L 207, 592599), quatuor in Assumptione B . M. V. (P L 207, 660-669), unum in Nativ. B . M '
V. (P L 207, 672-677).

18 .

HELINANDUS Figidi Montis, S. O. Cist. ( f 12 0 4 )

R eliquit: a) Sermones duo in Purij. B . M . (P L 212, 529-544); b) Sermones duo in
Assumpt. eiusdem ( 1. c., 636-652); c) Sermones duo in N ativ. eiusdem (1. c.. 652-66S).

VI) - SAEC. XIII
1. HONORIUS Augustodunensis, O. S. B. ( f 12 2 0 )3
Reliquit: a) Sigillum B . Mariae; b) Commentarios sive expositio in Evangelium\
Intravit Iesus etc., et in Epistulam: In omnibus requiem...; c) Cur S . D ei Genitrix
Virgo M aria nominetur in Canone Missae; d) De « Magnificat » cur cantetur in
fine diei; e) De cursu S . Mariae; j ) De Purificatione S . Mariae; g) De jesto S . M a ­
riae ad Martyres; h) De nativitate S . M . V., 8 sept.; i) D e Annunciat. S . M .; I) Ser­
mones de Assumpt., N ativ., Annuite. B . V. (P L 172, passim).
1
C f r P e t i t F r . r O . P r e m ., L a doctrine mariale de Philippe de Bonne-espérance,
Praemonstratensia, t. 13 (1937), pp. 97-108.
9 C fr

Ju n g

9 C fr

A m ann

in

Analecta

N ., in D ict. Théol. C ath., t. 12, c o l l . 1884-1889.
E. art. Honorius Augustodunensis, in D ict.

Théol. C ath., t. 7, coll. 139-158.

340

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XIII

2. ABSALON, Abbas Springkirchbac. ( f c. 1220)
F u it O rd. Canonie. Regul. S. V ictoris Parisiensis, et M onasterii Springkirchbacensis A bbas. Serm ones sequentes reliquit, Coloniae editos a. 1434:
1)
In Annuntiatione B . M . V., serm. 3; 2) in Nativ. B . M . V., sermo
3) In Purificatione B . M . V., sermones 3; 4) In Assumptione B . M . V. serm ones 3
(cfr etiam P L 211).

3. S. ANTONIUS Patavinus, O. Min. ( f 1 2 3 1 ) 1
In suis serm onibus et praesertim in serm onibus in laudem B. M . V . (L o c a S . Antonii Pat. sermones etc..., Patavii, 1895, pp. 693-735, 805-812, 835842) plura de B. M . V . inveniuntur.

t e l l i,

4. RICHARDUS a S. Laurentio ( f post 1 2 4 5 )2
Plura scripsit inter quae diffusum M ariale seu Tractatus de Laudibus beatae
Mariae Vrginis libri X I I , editum Strasburgi, absque nonaine auctoris, anno 1493,
et paulo post Coloniae etc. A nn o 1651, P. Jamm y O . P ., illud edidit inter opera
S. A lb erti M agni (t. 20, p. II). Invenitur etiam in editione operum S. A lb erti,
M . facta a V ivès (t. 36).
« Ce Mariale — scribit A m a n n — est une somme intéressante de théologie et sur­
tout de dévotion mariale, très propre à éclairer sur l’état des questions relatives à la
sainte Vierge en ce milieu du XIIIe siècle. Après une explication de la salutation angé­
lique (1. 1), l ’auteur entend montrer ce que Marie est pour nous, quomodo Maria servi­
vit nobis in singulis membris et sensibus (1. II). Suit la description des privilèges accordés
à Marie (il n’est pas question de la conception immaculée), puis de ses vertus, de sa
double beauté, corporelle et spirituelle (1. IV -V ). Alors commence l’inventaire des appel­
lations qui lui conviennent: mère, sœur, fille, épouse, princesse, reine et servante (1. V I)
et des symboles par lesquels on la peut désigner, symboles célestes (1. V II), terrestres
(1. V III), aquatiques (1. IX). Plus curieuse encore que ces dernières énumérations, où la
fantaisie se donne déjà fort libre carrière, est la série des symboles représentant Marie
qui sont empruntés aux détails de l’habitation humaine: trône, tribunal, chaire, lit,
tente, grenier, etc. (1. X). Avec le 1. X I, viennent les images prises soit à l’art de la guerre
(château, cittadelle, tour, place forte), ou à l’art nautique (navire, ancre, port, arche de
Noé etc.). Le (1. xn), roule tout entier autour de l’appellation Hortus conclusus, qui
fournit à l ’auteur un certain nombre de gracieuses images. De toute cette symbolique
1 C fr
16-67.

R o s c h in i

G., La Mafiologia di S . Antonio da Padova, in Marianum,

2 C fr A m a n n E., in Dict. Théol. Cath., t. 12, coll. 2675-2676.

3

(1946)

241

S. BONAVENTURA

mariale dont la piété ultérieure n ’a recueilli qu’une minime part (se reporter par exemple
aux Litaniae Lauretanae) Richard n ’est pas l’inventeur; il doit beaucoup à ses prédé­
cesseurs et en particulier à saint Bernard. Son auvre n ’en reste pas moins le reflet de
son époque et à ce titre elle mériterait d ’être étudiée» (Dict. de Théol. Cath., t. 13
coll. 2675-2676).
5. VINCENTIUS Bellovacensis, O. P. ( t 1256)
Scripsit opus De laudibus B . M . V. sive de m oribus et gestis ipsius, lib. 1,
im pressum Basileae, 1481.
6. HUGO a S Charo, O. P. Card. ( f 1263)
N atus est circa finem saec. x n ; anno 1226 O rdinem Praedicatorum ingressus,
prim us fuit eiusdem O rdinis Cardinalis (1244). In Concilio Lugdunensi magnas
habuit partes.
In Postillis totius Bibliae, de M ediatione B. M . V . passim agit. C fr M e r k e l bach.

Mediatio B . Virginis in doctrina Hugonis a S . Charo, in Angelicum, t. 7

(1930), pp. 39 - 56 .
7. S. EONAVENTURA (12 2 1-12 7 4 )1
N atus est Balneoregii circa a. 1214; adhuc iuvenis O rdinem M in orum ingressus
est et statim Parisios m issus ibi A lexandrum H alensem audivit, deinde anno 1247
ibidem , om nium plausu, docere et praedicare coepit. A nn o 1257, M in ister G e ­
neralis electus est. A n n o 12 73 a G regorio X creatus fuit Cardinalis et Episcopus
A lbanensis. A n n o subsequenti, die 14 Iulii, L ugd un i, tem pore Concilii, san­
ctissim e obiit aetatis suae anno 53.
1
Bibliographia: A p o l l i n a i r e P . , Saint Bonaventure, le chantre de Marie, in Etudes Fran­
ciscaines, 51 (1939) 338-58; B i t t r e m i e u x J., Le sentiment de St. Bonaventure sur VImmaculée
Conception de la S. Vierge, in Et. Franc., 1928, pp. 367-394; BaUERLE M., O. C . , Lehre des
hi. Bonaventura iïber das Gnadenvollmass der Gottesmutter, in Franziskanische Studien, 12 (1925)

I 77 ' 7 9 l

B ran s

G., O.

F.

M., Het Middelaarschap van Maria bijden H. Bo?iav., in Handelingen

van het Vlaamsch Maria-Congres te Brussel, 1921, 1, pp. 305-317; C h i e t t i n i E., O. F . M.,
Mariologia S. Bonaventurae, Sibenici-Romae, 1942, pp. xxvi-214; C i c c h i t t o L., O. F . M.

Conv., Maria Mediatrice universale in S. Bonaventura e Dante (ex Miscellanea Francescana
36 (1936) 35-51), Roma, 1936; D i F o n z o L., O. F . M. Conv., Doctrina S. Bonaventurae de
universali Mediatione B. Virginis Mariae, Romae, 1938; De corporea Assumptione B. Virginis
Mariae eiusque gloria caelesti iuxta S . Bonaventuram, in Marianum, t. 1 (1939)» PP- 3 27 "35 °>
Io sep h a L e o n e ssa O .

C . , Dogma Immaculatae Conceptionis et Doctorum Angelici et Seraphici

doctrina, in Divus Thomas, 25 (1904), 632-40; O n i n g s J., O. F . M., in Standaard van Maria,

1929, pp. 129-134; 1930, pp. 97-101; 1035, pp. 39-45;

P le s s e r

V., O.

F.

M., Die Lehre des hl.

Bonaventura iiber die Mittlerschaft Alariens, in Franzisk. Stud., 1936, pp. 353 "3^9 i R o s c h i n i

G., O. S. M ., La dottrina di S. Bonaventura sulla tnediazione universale di Maria (ex Maria­
num, t. 2 (1940), pp. 59-80) Roma, 1940.
16

2S2

S. BONAVENTURA
O p era.

M ulta scripsit, etiam de B. M . V . 1 praesertim in 24 Sermonibus de

B . M . V. (t. 9, pp. 6 j 3 - 7 2 I)> in serm onibus de Epiphania et de Nativitate Christi-,
in Comm. in E v. Lucae, cc. I, II, pp. 3-69; in II Sent. lib. III, dist. 3 et 4; lib.
IV , dist. 28 et 30; in Collatio V I de donis Spiritus Sancti et in Breviloquio. Sunt
apocrypha: a) Corona B . M . V.; b) Specidum B . M . V., quod per plura saecula
S. Bonaventurae attributum , ad C onradum de Saxonia O . M in . pertinet; c) Laus
B . M . Virginis-, d) Pharetra seu stimulus divini amoris-, e) Expos. in Canticum Can­
ticorum-, j )

Tractatus super salutationem Angelicam-, g) Officium de Compassione

B . M . V.; h) Carmina super Canticum « Salve Regina »; i) Canticum « Te Matrem
B e i laudamus-, l ) Psalterium maius B . M . V.; m) Psalterium minus B . M . V. 2
« M e t h o d u s . In doctrina de B. M . V. exponenda valde caute procedit S. Bonaven­
tura; et ratio est quia « verba fidem christianam exprimentia, debent esse ab errore lon­
ginqua et devotioni approximantia, maxime illa in quibus est sermo de Virgine Maria.
Ipsa enim cunctas haerescs interemit in universo mundo, Veritatem ex se ipsa coccipiendo et pariendo » (III Sent. d. IV , a. 3, q. 3; op. 3, 115 b). Et ubi de conceptu B. M . V.,
quem immaculatum esse negat, scribit: « Sufficiunt enim Virgini illae dignitates, quas
sibi Filius communicavit et dedit, in quibus superexcedit omnes humanas laudes et
devotiones; et ideo non oportet novos honores confingere ad honorem Virginis, quae non
indiget nostro mendacio, quae tantum plena est veritate » (TU Sent., d. III, p. I, a. 1,
q. 2, ad 3; Op. 3, 68 C). Scripturae et Traditioni sacrae fideliter adhaeret; praecipuus
eius Magister in Mariologia est S. Bernardus.
P r i n c i p i a quibus regitur Mariologia S. Bonaventurae haec sunt:
1.
Principium primarium et fundamentale est principium Maternitatis divinae et
Consortii. Ex hoc principio omnia Virginis privilegia profluunt (cfr. D i F o n z o , o . c .
pp. 32-40)Alia principia mariologica secundaria sunt:
a) Principium singularitatis-. « Hoc igitur in principio supponamus, quod quidquid
laudis dicitur de beata Maria, non hyperbilice dicitur, sed defective, iuxta verbum
beati Hieronymi: “ Quidquid humanis dici potest verbis, minus est a laude D ei” » (Serm.
3 de Assumpt. B . M . V., Op. 9, 693 b). Exinde «sicut balbutiens» Seraphicus Doctor
de B. M . V. loqui se putat. Et alibi: « Tanta est excellentia Virginis gloriosae, ut ab eius
narratione et laude deficiant Scripturae, deficiant prophetiae et similitudines parabolicae » (Op. 9, 708 a).
b) Principium eminentiae: « Quidquid dignitatis et gloriae istis (i e. hominibus activis
contemplativis, praelatis, seu omnibus Sanctis) partialiter est collatum, sacrae Virgini
integraliter est concessum » (Serm. 2 de Assumpt B . M . V., Op. 9, 692 b).
c) Admittit etiam principium convenientiae (cfr In I I I Sent., Dist. III, P. I, a. 1, q. 2).
1 C fr Opera omnia, ed. ad Claras A q u as (Q uaracchi), 1882-1902.
2 C fr W a d d i n g u s L., O. F . M., Scriptores Ordinis Minorum, 46-49, R om ae, 1906;
C ., O. F . M., Bonaventure (Apocryphes attribués à saint) in Dict. de Spir. 1, 1843-56.

F is c h e r

S. BO N A VE N TU R A

Synthesis

Mariologiae

S.

243

Bonaventurae

1. De divina maternitate. Ita a S. Bonaventura extollitur: « Q uia fu it M ater
D ei, quo nihil nobilius cogitari potest, et m ater nobilissim i Filii, sic tantum ha­
buit bonitatis et dignitatis, quod nulla m ulier amplius capere potuit. Si enim
omnes creaturae, quantum cum que ascenderent in gradibus nobilitatis, essent
praesentes, omnes deberent reverentiam M atri D e i» (In I Sent., d. 44, dub. 3).
E alibi: «Post esse D eum , nullum bonum fu it m aius quam esse M atrem D o ­
m ini» (Serm . 6 de Assumpt. B . M. V., O p. 9, 703«): «Per hanc ergo praeroga­
tivam , transcendit humanam naturam, im m o et angelicam » (Serm . 6 de Assutnpt.
B . M . V., O p. 9, 702 a).
Relate ad m eritum Incarnationis et divinae m aternitatis, haec tenet Seraph.
D octor: Incarnationis substantiam et divinam m aternitatem m eruit B. V irgo m e­
rito congrui et dig?ii\ m erito congrui ante Annuntiationem , m erito vero digni post
Annuntiationem et descensum Spiritus S. in ipsam (C fr D i F o n z o ,

o.

c., 69 sq).

Si vero agatur de praeparatione remota ad Christi conceptionem , illam B. V irgo
de condigno prom eruit (ibid., pp. 81 et sq.).
2. De Immaculata Conceptione. O pinio contraria Im m aculatae conceptioni
(quod nempe B. V irgo sanctificata fuerit « post originalis peccati contractionem »)
habita est a S. Bonaventura tam quam « com m unior et rationabilior et securior »
(In I I I Sent., d. 3, p. 1, a. 1, q. 1). Attam en « a reprehensione liberat eos qui bona
fide piam sententiam sequuntur, quia B. V irgin i nemo potest esse nim is devotus,
dum m odo nihil credat de ea quod sit contra veritatem Scripturae et fidei C h r i­
stianae » (B a lic , D e regula fundamentali Theologiae Marianae Scotisticae, Sibenik, 1938, p. 6).
3. De plenitudine gratiae et de Virtutibus. G ratia D eiparae tanta fu it quanta
a creatura suscipi potest (In I Sent., d. 44, dub. 4, O p. I, 794 b). H aec autem gra­
tia, inde a conceptione, augm entum sumere potuit (Serm. 3 De Nativ. B. M . V.,
O p . 9, 7 I 3 a).
Ipsa « perfectissim e habuit omnes virtutes » (Op. 9, 638 a).
B. V irgo fu it im peccabilis et de facto quodlibet vel m inim um peccatum vita­
vit (Serm . 6 D e Assumpt. B . M . V., O p. 9, 702 a).
4. De assumptione B. M. V. D ocet Seraphicus D octor quod B. V irg in i par­
ticipata fuit assum ptio propter consortium in passione, haec autem assum ptio
fu it ascensione Christi solem nior (Serm . 4 De Assumpt. B . M . V., O p. 9, 694 a;
O p. 9, 703 ab; cfr D i F o n z o , in Marianum, 1. c.).
5. De mediatione B. M. V. U na cum S. A lberto M ., S. Bonaventura iure ap­
pellari potest magnus D octor M ediationis. « B. V irgo — docet S. Bonav. —■M e
diatrix est inter nos et Christum , sicut Christus inter nos et D eum » (Op. 3, 67 a).
E t alibi: « M ediatrix om nium apud Deum » (O p. 9, 679 b). B. V irgo socia fuit
Christi — iuxta S. Bonaventuram — in universo m ediationis opere.

244

S. BO N AVEN TU RA

a) D

e

c o o p e r a tio n e ad

r e d e m p tio n e m .

B. V irgo socia fuit Christi in re­

dem ptione hominum : « Sed ille (Christus) debebat ab Ipsa adiuvari, ut adim ple­
retur quod de Eo prophetice dictum fuit, Genesis secundo: Faciam us ei adiuto­
rium sim ile s i b i ... » (Serm . 6 D e Assumpt. B . M . V ., O p. g, 704, 705 a). E t ita
evasit B. V irgo « liberatrix totius generis humani » (Op. 9, 640 b; 9, 695 a). Ipsa
fuit nova Eva: « Illa m ulier, scilicet Eva, nos a paradiso expellit et vendit, ista
(M aria) nos reducit et em it » (Op. 5, 486, n. 16). B. V irgo cooperata est redem ­
ptioni, non solum quia per suum liberum consensum dedit nobis Redem ptorem ,
sed etiam et praesertim quia fu it consors seu particeps suae Passionis pro salute
generis humani. H oc m odo B. V irgo solvit pretium seu Christum , pro nostra
redem ptione. P retium istud enim « m ulieris Virginis benedictae est pretium ,
quo regnum caelorum obtinere valeamus; sive est eius quia ex ea sum ptum , per
eam solutum et ab ea possessum; ex ea sumptum, in incarnatione V erbi, per eam
solutum in redem ptione generis humani; et ab ea. possessum in assecutione gloriae
paradisi » (Collat. 6 D e donis Sp. S ., n. 3, O p. 5, 484 à). B. Virgo, « obtulit filium
suum ad sacrificandum » (ibid., n. 17, O p. 5, 4860).
Cooperatio haec, iuxta S. Bonaventuram , dicenda est a) activa, b) secundaria
et c) dependens ab operatione C hristi. U traque tamen (operatio Christi et coo­
peratio Deiparae) fu it a) universalis (sive obiective sive subiective), b) plena (se
extendens ad reparationem poenae et culpae), c) obiectiva et vicaria (cfr D . F o n ­
zo,

o. c., pp. 281-296).

b) D e m a t e r n i t a t e s p i r i t u a l i B. M . V . B. V irgo, iuxta S. Bonaventuram,
« non tantum est ipsa M ater Dei carnalis, sed etiam hom inum spiritualis; sicut
E va omnes nos genuit mundo, sic D om ina nostra omnes nos genuit caelo; unde
Ecclesiasticus: “ Transite ad me, omnes, qui concupiscitis me, et a generationi­
bus m eis im plem ini ” , “ G enerationibus ” dicit, quia unum genuit carnaliter,
omne genus humanum genuit spiritualiter. U nde proprie dicitu/ in Luca: M an a
genuit filium suum prim ogenitum , quia, licet unum genuit carnaliter, nos omnes
genuit spiritualiter » (Serm . 2 In Pentec., n. 4). E t alibi: «Per V irginem M atrem
D e u s effectus est noster pater; D ei F ilius noster frater » (Serm . a D e Annuntiat.
B . M . V ., O p. o, 672 b). Ipsa genuit caput (Christum ) et m em bra eius (homines)
cfr Serm . 2(> In Nativ. Domini, O p. 9, 126 c.

r) De

d is t r ib u t io n e

o m n iu m

g r a t ia r u m .

V irgin is cooperatio seu associatio

C hristo in actuali distributione om nium et singularum gratiarum variis modis
a S. Bonaventura exprim itur. Ipsa est en im « advocata ad intercedendum » [Col­
lât. in Ioan., c. 14, Op. 6, 303 a). O perationes eius in salute om nium hom inum
« incipiunt a fundam ento fidei et perveniunt usque ad com plem entum praemii
aeterni» (Serm . 2 De N ativ. B . M . V., O p. 9, 7 1 1 a ) . « B en eficia... V irgo im ­
pendit dupliciter, scilicet, ad vitandum m alum et ad consequendum bonum »
(Serm . 6 De M atr. B . M . V., O p. 9, 720-21). L au d at, insuper, semel saltem, ver­
ba S. Bernardi: « omnes gratiae per m anus M ariae transeunt » (Serm . 4 De A n ­
nuntiat. B . M . V ., O p. 9, 673 b).

S.

TH O M A S

245

6. Da euitu B. M. V . B. V irgo est speciali cu lta prosequenda. Ei debetur:
a) veneratio-. «H aec ergo praecipua est amanda et veneranda post Trinitatem
summam et eius prolem beatissim am Iesum C h r is tu m ...» (In I Sent.. O p. 3,
861). Ratio huius consortii in veneratione speciali es;: consortium in doloribus
redem ptivis Passionis antea habitum . « H onor autem, qui exhibetur M atri, re­
fertur ad F ilium sicut ad finem ..., qui vero adorat Christi M atrem , adorat C h ri­
stum et m atrem suam » (I I I Sent., d. 9, a. 1, q. 3 ad 1; O p. 3, 206 a). « Omnes
ergo eam laudent, et in eius honorem omne genu flectatur caelestium , terrestrium
et infernorum , quia beneficia eius in omnes redundant » (Serm o 4 D
tiat., O p. 9, 673).

Annun­

b) B. V irgin i tribui debet cultus invocationis. Recursus ad V irginem neces­
sarius est omnibus ad gratias impetrandas: « D ebem us ad illam recurrere pro
gratia recuperanda et habenda » (Serm . 2 De Purifie. B . M . V., O p. 9, 641 b).
r) T an d em B. Virgini tribuendus est cultus imitationis: « M ater Christi in
im itatione habenda est tam quam exem plar totius hum ilitatis evangelicae, totius
pietatis ecclesiasticae, totius religiositatis christianae, totius caritatis genuinae »
(Serm . 3 In Vigilia Epiph., O p. 9, 144 b). « U t tua devotio sit accepta, et reve­
rentia grata, ipsius puritatis m unditiam ... toto conatu nitaris humilitatis ac m an­
suetudinis eius vestigia imitari » (Ep. X X V , Op. 8, 494). « Beatae V irgin i nullus
nim is potest esse devotus ■
> ( III Sent., d. 3, p. I, a. 1, q. 1, ad 4). « N um quam
legi aliquem Sanctorum qui non haberet specialem devotionem ad Virginem, glo­
riosam » (Serm o 2 D e Purifie. B . M . V., O p. 9, 642). « Q ui in M aria radicantur,
per eam sanctificantur » (ibid., p. 642).
8. S. THOMAS AQUINAS (1225 -127 4)1
N atus anno 1225 in oppido Roccasecca, e fam ilia com itum de A qu ino, edu­
catus fuit primum in monasterio M ontis Cassini, deinde N eapoli, ubi O rdinem
Praedicatorum anno 1243 ingressus esr. Parisios m issus (1245), m agistrum ha­
buit S. A lbertu m M ., quem postea Coloniam secutus est (1248). A nno 1252
Parisiis docere coepit; anno 1259 in Italiam missus, Anagniae, U rbeveteri et
Rom ae in Conventu S. Sabinae docuit. A nno 1269 Parisios rediit; at anno 1272
rursus in Italiam rediit et N eapoli

docuit. A nn o 1274 a G regorio X ad Conci-

1 B ib lio g r a p h ia : B o v e r J., S . J., L a mediaci6n universal de la Santisima Virgen en Santo
Tomds de A quino, Bilbao, 1924; F r i e t h o f f C ., O . P ., in N ed K a th . S t., 192 3 , 3 3 2 -3 4 5 ; in Ange­
licum , 19 3 3 , p p . 3 2 1-3 3 4 ; G l i k e r , Ist M aria nach der Lehre des hl. Thomas phy sische oder moralische Gnadenvermittlerinì in Theol. Quartalschrift, 19 3 3 , p p . 2 3 5 -2 5 2 ; H u g o n , O . P ., S . Thomae
doctrina de D. M . V. mediatrice omnium gratiarum, in X enia Thomistica, 2, 19 2 5 , p p . 50 5-53 0 ;
M e r k e l b a c h B ., O . P., Q u id senserit S . Thomas de mediatione B. M . V., in X enia \Thomistica,
I 9 2 5 > PP- 53 I_ 54 ° ; M o r g o t t F ., D ie M ariologie des hl. Thomas von Aquin, [ F re ib u r g , 1878;
versio ital. Piacenza, 1882; U c c e l l i , L a E s p o s iz io n e d e lla S a lu ta z io n e a n g e lic a d i S . T o m ­

m aso, in I G pii a M aria, 1875.

S. THOMAS

246

lium L ugdunense missus,! obiit in itinere, in m onasterio Fossae N ovae, die 7
m artii.
B. M . V irgin is devotissim us fuit. In authographis Sum m ae contra G entes,
saepe scriptae inveniuntur in m argine verba A ve M aria (cfr U c c e l l i , 1. c., p. 60 ss.).
O pera in quibus passim, data occasione, de B. M . V . agit, sunt: a) Summa Theo­
logica, pArs III ; b) Summa Contra Gentes; c) Commentarium in I V libros Senten­
tiarum; d) quaedam opera scripturistica, quarum quaedam S. Thom as propria
m anu exaravit, quaedam vero,

dum ipsem et publice docebat, ab auditoribus

scripto mandata fuerunt. Inter opuscula em inet Expositio Salutationis Angelica,
(Op. 6) quae a pluribus (e. g. D estrez, Synave, M andcnnet, Grabm ann, F. Rossi,
cfr Div. Th., Plac., t. 34, 1931, pp. 445-479), ut authentica habetur. Plura dem um
in quibusdam sermonibus habentur, qui tam en nondum criticae, ad eorum genuinitatem cognoscendam , subiecti fuerunt. N ulla tamen positiva ratio habetur ad
illos ut apocryphos reiciendos.

Nota distinctiva mariologiae S. Thomae.
M ariologia S. T hom ae est stricte theologica.
« Senza dubbio — scribit Morgott — il tipo sovrano della Vergine Madre dovette
levare in entusiasmo quel suo spirito nobilissimo, nè certo aH’immortale cantore dell ’Eucaristia, al poeta àt\YAdoro e del Pange Lingua mancavano a volo poetico i vanni;
pure si cercherebbe indarno negli scritti di lui quei voli poetici di fantasia, quegli sfoghi
oratorii del sentimento, che occorrono sì frequenti nelle opere de’ suoi contemporanei.
Il suo spirito eminentemente dialettico stringe il freno alla fantasia e al sentimento e
tiene anche in ciò che tratta di Maria sempre la via medesima di tutti gli altri suoi la­
vori teologici. Tommaso non è in nessun luogo mai il panegirista, o l’ascetico, e meno
ancora il poeta; dappertutto è sempre desso: l ’acuto e severo pensatore, il serio e pro­
fondo teologo. Non sono libri i suoi che parliro al cuore e all’immaginazione, ma al­
l’intelletto; egli non ama le splendide immagini, ma i concetti chiari ed evidenti; non va
dietro a questioni superflue e piccole, ma segue la discussione sopra temi che hanno un
sicuro fondamento nella parola di Dio o della Chiesa. Ecco il carattere proprio della
teologia mariana di San Tommaso, che la distingue e la eleva sopra quella de’ suoi pre­
decessori. Esso alla dottrina dei padri ha dato una forma precisa e metodica, uno svi­
luppo maggiore e una ferma base. E così quanto per avventura ha perduto in esten­
sione, abbondanza e splendore, tant’ha guadagnato in profondità, solidità e chiarezza.
È vero che quanto al materiale storico, ch’esso aveva allora a sua disposizione, può pa­
rere incompleto in paragone dei ricchi tesori scoperti dappoi. Dei Santi Padri l’Angelico Dottore sul soggetto di Maria non cita se non Cirillo Alessandrino, Girolamo,
Ambrogio, Agostino, ii Crisostomo e il Damasceno, e dei Dottori del medio evo solo
Anseimo, Bernardo e Ugo di San Vittore. E tuttavia la sua dottrina si trova in piena ar­
monia con la tradizione dei Padri, e non sarebbe cosa difficile a dimostrare quest’accordo
perfetto con una ben lunga serie di testimonianze.
A questo modo l’Angelo della scuola sta come sulla vetta del medio evo, compen-

S, THOMAS

247

diando in sè il passato e segnando le vie all’avvenire. Appoggiato sulle poche ma gra­
vissime parole della S. Scrittura e sulle definizioni della Chiesa concernenti la Madre
di Dio, egli ha colla scorta dei Padri piantato le salde basi all’edificio di una dottrina
scientifica intorno a Maria. I suoi principii son divenuti le colonne sopra le quali Santi
come Antonino di Firenze, Bernardino da Siena, Alfonso ed altri; e Teologi come Dio­
nisio Cartusiano, Canisio, Suarez, De-Vega, Cartagena, Petavio, Novato e molti altri
hanno edificato le loro particolari elucubrazioni intorno alla dignità e privilegi della
beatissima Vergine, e dato fuori opere meravigliose che ridondano insieme a gloria im­
peritura così della Madre di Dio come della scienza teologica. Riguardato in tutto il
sistema di quest’amplissimo sviluppo della Teologia mariana, quello che ha scritto
S. Tommaso sopra tale argomento apparisce piccolo di mole, ma piccolo come il grano
della semente che consegnato alla terra germina, si svolge e cresce e diventa albero, che
mette rami e frondi e foglie e porta ricchezza di fiori e ubertà di frutti magnifica » (op.
cit., pp. 9-10).
Huic iudicio consonant verba P. Hugon: « Concludimus Angelicum, licet non sin­
gula explicite expenderit, statuisse firma ac solida Mariologiae fundamenta, atque me­
reri ut B. Virgo, sicut et Christus, ipsi dicat: Bene scripsisti de me, Thoma » (1. c., p.
54°)P r in c ip ia

m a r io l o g ic a

haec sunt:
1. P r i n c i p i u m

seu tituli privilegiorum B. M . V ., iuxta S. Thom am

e m in e n t ia e :

« Rationabiliter creditur, quod illa quae genuit

unigenitum a Patre, plenum gratiae et veritatis, prae omnibus aliis maiora pri­
vilegia gratiae acceperit » (S. Theol., III, q. 27, 1-6). « In B. Virgine debuit ap­
parere omne illud quod perfectius fuit » ( IV Sent., d. 30, 2-1, sol. 1).
2. P r i n c i p i u m c o n v e n i e n t i a e : « Illos quos D eus ad aliquid eligit, ita prae­
parat et disponit, ut ad id ad quod eliguntur, inveniantur idonei. Beata autem
V irgo fu it electa divinitus, ut esset M ater D ei; et ideo non est dubitandum , quin
D eus per suam gratiam eam ad hoc idoneam reddidit » (III, q. 27, a. 4, c). E t
alibi: « U nicu iqu e datur a D eo gratia, secundum hoc ad quod eligitur » (III,
q. 27, a. 5-1).

Synthesis

Mariologiae

S.

Thomae

a) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D D E U M .

De divina maternitate. N otio et natura divinae m aternitatis in Summa Theol.
(P. III , q. 35, a. 4) fuse exponit. D octrinam vero traditionalem refert Angelicus
de excellentia Deiparae « qua dignitate, nulla m aior» (Comm. in M atth., 2, 13).
« B. V irgo ex hoc quod est mater D ei habet quandam dignitatem infinitam ex
bono infinito quod est D eus » (I, q. 25, a. 6, ad 4). Q uia vero tria sunt quae quan­
dam infinitatem habent (i. e., unio hypostatica, visio beatifica cum gratia habituali, et m aternitas divina), illa profecto maioris dignitatis erit quae maiorem
unionem inducit cum D eo. Iam vero unio hypostatica (quae est ad esse seu su b­

248

S. THOMAS

sistere D ei) m aior est unione quae habetur per gratiam et gloriam (quae est se­
cundum operationem tantum ). C fr III, q. 2, art. 10 et 11. « U nde gratia unionis
hypostaticae non est in genere gratiae habitualis, sed est supra omne genus sicut
ipsa persona divina » (III, q. 7, a. 13, ad 3). C u m vero m aternitas divina eiusdem
ordinis sit ac Incarnatio (quia term inatur ad esse eiusdem personae divinae quae
generatur secundum carnem divinitati unitam ), -dicenda est! et ipsa superioris or­
dinis ac gratia et gloria. Conclusio haec indicatur a S. T h om a in Com m . in I Sent.
d. 44, q. 1, a. 3. B. V irgo igitur, cunctis superior est, et in eodem ordine ac Filius
est posita.
B. V irgo angelos ipsos excellit quantum ad tria, i. e., a) quantum ad plenitu­
dinem gratiae, b) quantum ad fam iliaritatem divinam , et r) quantum ad purita­
tem (Expos. Saliit. Ang., O p. 6).
Relate ad m eritum divinae maternitatis, B. V irgo m eruit Christum portare,
id est, m eruit gradum puritatis et sanctitatis, quo congrue esset M ater D ei, non
autem incarnationem D ei (III, q. 2, a. 11, 3). « B. V irgo non m eruit Incarnatio­
nem sed, praesupposita Incarnatione, m eruit quod per eam fieret, non quidem
merito condigni, sed m erito congrui, in quantum decebat quod M ater D ei esset
purissim a et perfectissim a V irgo » (III Sent., d. 4, a. 1 ad 5).
b) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D H O M I N E S .
1.
De mediatione B. M. V. Q uam vis nullibi S. D octor ex professo de hac re
egerit, tamen, notionem m ediationis et omnia principia theologica tradit quibus,
tam quam fundam ento, m ediatio B. M . V. innititur. E x doctrina enim S. Thom ae
B. V irgo inter utrum que extrem um posita est et utrum que extrem um coniungit.
1. D e c o o p e r a t i o n e a d r e d e m p t i o n e m . S. T hom as, aperte affirmat necessi­
tatem consensus B . M . V. ad Incarnationem redem ptivam (III, q. 30, a. 1 et 4).
Immo, explicite asserit B. V irgin em Incarnationi consentiendo, cooperatam fuisse
Redem ptioni: « Q uia ergo consensus B. V irgin is, qui per annuntiationem requi­
rebatur, actus singularis personae erat in multitudinis salutem redundans, imo to­
tius humani generis » (I I I Sent., d. 3, q. 3, a. 2, qr. 2). Q uapropter « Beatus venter.,
qui portavit pretium Redem ptionis» (Serm o 46, Do?n. I V in Ouadr., de B . V.
ex Evangelio, inter sermones dominicales et festivos S. Thom ae). B. V irgo insuper,
particeps fuit passionis Christi: « habuit m eritum m artyris, m ortem C rucis cum
Filio patiendo » (Serm o 58, In Assumpt. B . M . V.). « Si dicit vir: propter te dam ­
nor, m ulier potest respondere: per m e saliaris » (Serm . 23).
2. D e m a t e r n i t a t e s p i r i t u a l i . N u llib i S. T h om as explicite asserit B. V ir ­
ginem esse Matrem spiritualem hom inum . A t im plicite id docet. A sserit enim
Incarnationis finem esse « ut homines renascerentur in filios D ei » (III, q. 28, a. 1).
Quapropter, m aternitas physica V irgin is erga Christum

necessario tendit ad

maternitatem spiritualem erga homines, ita ut eadem persona sit et M ater C h ri­
sti et m ater hominis.

S. THOMAS

3.
D e d i s t r i b u t i o n e o m n iu m
tum a S. T hom a docetur.

g r a tia r u m .

Etiam haec veritas implicite tan­

Asserit enim quod «sicut per stellam maris navigantes diriguntur ad portum, ita
christiani diriguntur per Mariam ad gloriam » (Op. 6). Sed finis (i. e. gloria) sine mediis
(i. e. gratiis) assequi nequit. Ergo B. Virgo media salutis ad gloriam assequendam christianis praebst. Et de facto omnes gratiae, nulla excepta, sive ad pei'icula superanda,
sive ad opera virtutis exercenda, largiuntur a Virgine: « In omni periculo potes salutem
obtinere ab ipsa Virgine gloriosa. Unde Cnntic., iv, 4: Mille clypei, id est remedia con­
tra pericula, pendent ex ea. Item in omni opere virtutis potes eam habere in adiutorium
et ideo dicit ipsa, Eccli, 25, 5: In me omnis spes virtutis » (Op. 6). « Benedicta tu in mu­
lieribus... a Deo... salvatorem mundi generas... ab angelis... quia eorum ruinam reparas...
Benedicta et a peccatoribus, quia eos de angustia liberas, in periculis adiuvas, et de pec­
catis veniam impetras » (Sermo 23, in Annuntiat. B. M . V.).
c) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N S E M E T I P S A .
1. De Immaculata Conceptione. D e mente S. Thom ae circa hanc quaestio­
nem valde disputatum est et etiam nunc disputatur. In I Sent., d. 44-1-3-3 scrip­
sit: « T a lis fuit puritas B. V . quae a peccato originali et actuali immunis fuit, tamen
sub D eo m quantum erat in ea potentia peccandi ». E t in O p. 6: «Ipsa enim pu ­
rissima fuit et quantum ad culpam quia nec originale nec mortale nec veniale
incurrit ». Attam en, ultim a mens S. T hom ae in Summa Theologica invenitur.
Iamvero, si attendatur ad m odum loquendi, et etiam ad m odum sentiendi sui
tem poris, videtur illam negasse. Scribit enim: « B. V irgo contraxit quidem ori­
ginale peccatum , sed ab eo fu it mundata antequam ex utero nasceretur» (III,
q. 27, a. 2-2). Quandonam? « C reditur enim quod c i t o p o s t conceptionem , et
animae infusionem fuerit sanctificata » (Quodl. V I , a. 7). 1
Consequenter, fomes peccati in sua prim a sanctificatione (i. e. in utero matris)
fuit ligatus; et solum m odo in secunda sanctificatione (i. e. cum B. V irgo C h ri­
stum concepit) fuit totaliter ablatus (III, q. 27, a. 1 et 2). Q uapropter non potuit
habere tentationem seu pugnam internam (quod est a carne); habuit tamen p u ­
gnam per tentationem ab hoste, qui nec ipsum C hristum reveritus est (III, q. 15,
a. 2, 5).
2. De plenitudine gratiae. B. V irgo super omnes, post Christum , habuit p le ­
nitudinem gratiae (III, q. 7, a. 2, 1; III, q. 27, a. 1, c.; III , q. 2, a. 5, c) « A v e
gratia plena, quod exponens H ieronym us (in sermone de A ssum ptione) dicit:
bene gratia plena, quia caeteris per partes praestatur: M ariae vero se tota simul
infudit gratiae plenitudo » (III, q. 27, 5, sed c.). Ratio huius plenitudinis est quia
!->. V irgo fuit propinquissim a Christo, secundum humanitatem, quia ex ea ac­
cepit humanam naturam; et « quanto aliquid magis appropinquat principio in
quolibet genere, tanto magis participat efFectum illius principii » (III, q. 27,
1 C fr ea quae scripsim us in Marianum, t. 3 (1941),

pp. 81-03; t- 4 (1942) pp. 62-70.

S.

250

TH O M A S

a. 5, c). In op. 8 explicitius adhuc scribit: « D icitu r autem Beata V irgo gratia piena
quantum ad tria “ prim o, quantum ad animam, in qua habuit omnem plenitu­
dinem gratiae. N am gratia datur ad duo: scilicet ad bonum operandum et ad
vitandum malum; et quantum ad ista duo perfectissim am habuit gratiam beata
V irgo; nam ipsa omne peccatum vitavit magis quam aliquis sanctus post C h ri­
stum ... Ipsa etiam om nium virtutum opera exercuit, alii autem sancti specialia
quaedam ... et ideo ipsi dantur in exem plum specialium virtutum ... sed Beata
V irgo in exem plum om nium virtutum . Secundo, plena fuit gratia quantum ad
redundantiam animae ad carnem vel corpus. N am m agnum est in sanctis habere
tantum de gratia quod sanctificet animam; sed anima Beatae Virginis ita fuit
plena quod ex ea refudit gratiam in carnem, ut de ipsa conciperet Filium D ei ...
T ertio , quantum ad refusionem in omnes homines ” .
« M agnum enim est in quolibet sancto, quod habet tantum de gratia quod
sufficiat ad salutem m ultorum : sed quando haberet tantum quod sufficeret ad
salutem om nium hom inum de m undo, hoc esset m axim um : et hoc est in Christo
et in Beata V irgin e ».
B. Virgo, iuxta S. Thomam, triplicem habuit perfectionem gratiae, scilicet, in eius
sanctificatione, in conceptione Christi, et in eius glorificatione: tertia est potior secunda,
et secunda potior prima (m , q. 27, a. 5, 2). In prima perfectione gratiae, Maria mun­
data fuit a peccato originali, in secunda a fomite, et in tertia ab omni miseria (III, q. 27,
a. 5, 2). In prima adepta est gratiam inclinantem ad bonum; in secunda fuit confirmata
in gratia, et adepta est gratiam consummatam, et confirmantem eam in bono; et in tertia
adepta est gratiam consummatam et perficientem eam in fruitione omnis boni ( III, q.
27, a. 5, 2).
B. V irgo habuit donum prophetiae, sapientiae, et m iraculorum , sed non se­
cundum omnem usum (III, q. 27, a. 5).
3. De impeccabilitate B. M. V. B. V irgo fuie semper im m unis ab omni peccato
actuali (III, q. 27, a. 4 et 5). Im m unitas a peccato causabatur in M aria ex tribus,
scilicet, ex ligatione fom itis, ex gratia inclinante ad bonum , et ex providentia D ei
( III, q. 27, a. 3 c.; et 4, 1).
4. De perpetua virginitate Deiparae. Fuse de hac re agit in I II P., q. X X V I I I ,
a. 1, 2, 3, 4). B. V irgo votum em isit non absolutum sed conditionatum virginitatis
(nisi D eus aliter iubcret) (III, q. 2S, a. 4). M atrim onium inter M ariam et Ioseph,
verum m atrim onium fuit, habuitque triplex bonum (III, q. 20, a. 2).
5. De assumptione et gloria caelesti B. M. V. M aria est perfecte beata secun­
dum corpus, quia cum corpore assum pta est in caelum; credim us enim — ita
A ngelicu s — quod post m ortem resuscitata fuerit et in caelum assumpta (III,
27, a. 1, c.; q. 83, a. 5, 8). Q uam vis vero B. Virgo sit super omnes angelos exal­
tata, non tamen est exaltata usque ad aequalitatem D ei, et honor F ilii aliquo
m odo participative, non plenarie redundat in ipsam (III, q. 25, a. 5; I, q. 25,
a. 6, 4).

CONRADUS DE SAXONIA

d.) DE C U L T V B. M .

25 1

V.

D ocet A ngelicu s quod «debetur e i ... solum veneratio duliae; eminentius
tamen quam caeteris creaturis, in quantum ipsa est M ater D ei; et ideo dicitur
quod debetur ei non qualiscum que dulia sed hyperdidia » (III, q. 25, a. 5, c).

9. CONRADUS de Saxonia O. Min. ( f 12 7 9 )1
F u it frater O rdinis M inorum , T heutonicus, lector in Conv. H ildensheim et
postea Provincialis Saxoniae. Praecipuum eius opus est Speculum beatae Mariae
Virginis seu Expositio salutationis angelicae, quod per plura saecula fuit S. Bo­
naventurae attributum (cfr Bibliotheca frane, aseet. M edii A evi, t. 2, Quaracchi,
1904). Tn plures linguas conversum fuit et editum . In hoc opere, exponitur sa­
lutatio angelica in 18 lectionibus, quae sat com pletam tractationem exhibent
om nium quaestionum Theologicarum circa B. M . V.
H aec praesertim notatu digna videntur:
D i g n i t a t e m D e i p a r a e ita extollit: « Ipsa est qua maiorem D eus facere non
posset. M aiorem m undum posset facere Deus, maius caelum posset facere D eus,

m aiorem m atrem quam matrem D ei non posset facere D eus » (Lect. 10). « Ipsa
singulariter D om ini filia, Dom ini mater, D om ini sponsa, Dom ini ancilla facta
est. M aria enim filia D om ini singulariter generosa, mater Dom ini singulariter
gloriosa, sponsa D om ini singulariter speciosa, ancilla D om ini singulariter obse­
quiosa fuit. S i autem ista tribus personis divinis volum us appropriare, possumus
dicere quod D om inus iste qui tam singulariter est cum M aria, ipse est Dom inus
Pater, D om inus Filiu s, D om inus Spiritus sanctus, D om inus trinus et unus. Ipse
est D om in u s Pater, cuius M aria est filia nobilissima; ipse est D om inus Filius,
cuius M aria est m ater dignissim a, ipse est D om inus Spiritus sanctus, cuius M a ­
ria sponsa venustissim a; ipse est D om inus trinus et unus, cuius M aria est an­
cilla subiectissim a. M aria certe est filia summae aeternitatis, mater summae ve­
ritatis, sponsa summae bonitatis, ancilla summae Trinitatis » (pp. 131-134). I m ­
ab ipso negatur. Pulchra etiam habet circa c o o p e r a t i o n e m
circa d i s t r i b u t i o n e m g r a t i a r u m et circa m u n u s r e g i u m

m a c u la ta c o n c e p tio
a d r e d e m p tio n e m ,

D eiparae. N otetur locus iste: « Considera, charissime, quod M aria est D om ina
hom inum in mundo. D e hac D om ina in psalmo dicitur, sicut oculi ancillae in
m anibus Dom inae suae, etc ... A ncilla Dom inae M ariae est quaelibet anima fi­
delis, immo etiam Ecclesia universalis. O culi huius ancillae in manibus Dom inae
1
C fr O n i n g s , O . F. M ., Koenraad van S a xen , en Z ijn Speculum B . M . V ., in Standaard
van M a ria , 1927, pp. 33-4°- — D i F o n z o L ., O . F. L . C o n v ., L a Regalità d i M aria in
una celebre opera M ariana di Fra Corrado d i Sassonia, in Luce Serafica, 19 (N ap o li 1943)
69-71.

2 52

S. A L B E R T U S M A G N U S

suae semper debent esse, quia ocuii Ecclesiae, oculi om nium nostrum ad m anus
M ariae semper debent respicere, ut per manus eius aliquid boni accipiam us et
per manus eius quidquid boni agim us, D om ino offeramus ... » (lect. 3, p. 40).
10. S. A L B E R T U S M AGNUS ( f 1280 )1
Inter omnes qui de B. M . V ., saeculorum decursu, scripserunt, peculiaris­
sim um sibi vindicat locum , operum numero, am plitudine et soliditate doctrinae,
suavitate et proprietate dicendi, S. A lbertus M agnus, cuius singularis erga D e i­
param devotio tanta fu it ut quibusdam etiam legendariis narrationibus originem
dederit. M aria « fu la stella che lo guidava a G esù, la quale con G esù era uno dei
più infiammati e potenti amori che com movessero il suo cuore e facessero scor­
rere dal suo labbro e dalla sua penna le più m agnifiche e ferventi lodi » (Card.
P a c e lli,

cfr Angelicum, t. 9, 1932, p. 144). 2

Scripta M ariana. Petrus de Prussia O. P., prim us biographus S. A lberti M .,
in vita eiusdem (cap. X X II) de scriptis marianis haec habet: « T a m copiose etiam
de illa scribit, ut quasi non sit liber in theologicis ab eo editus, in quo ipsius d i­
lectae sit oblitus ». D istinguim us hic inter scripta apocrypha, dubia et authen­
tica ( B o r g n e t A ., B . Alberti M agni Opera omnia, Parisiis, V ives, 1890-1899,
38 voli. Hanc editionem citam us).
1.
S c r i p t a a p o c r y p h a sunt: 1) Tractatus de Laudibus B . M . V., Libri X I I ,
qui com m uniter a criticis tribuitur Richardo a

S.

Laurentio ( f 1174) (apud Bor-

1 Bibliographia: A l b e r s II., L a mediación universa! de lu S . Virgen segùn el B. Alberto
Magno, in L a vida sobrenatural, t. iS (1929), pp. 244-264, 312-335, 370-377; 19 (1930), pp. 15-23,
161-176 ); B i t t r e m i e u x J., S . Albertus Magnus, Ecclesiae Doctor, praestantissimus Mariologus, in
Eph. Th. Lov. 10 (1932), pp. 217-2 31; U it de M arialeer van den Groote Kerkleeraar, in D e Standaard i'an M aria, 4 (1933!; B o v e r J., S. L , L a mediación universal de la Santisima Virgen en
las obras del B . Alberto Magno, in Gregorianum, 7 (1926), pp. 511-548; C o n g a r M . J., O. P.,
L e «J e vous salue M arie » d'A lbert le Grand, in

Innée dominicaine, 1932, pp. 30-41; C o r d o v a n i

M . , O. P., La Mariologia di S . Alberto Magno, in Angelicum, 9 (1932), pp. 203-212; D e s m a r a i s M . , O. P., S . Albert le Grand Docteur de la médiation mariale,
G . , D ie Gnadenfulle der Allerseligsten Jungfrau

Paris, Ottawa, 1935; E s s e r
M aria nach der Lehre des sel. Albertus des Gros-

sen, in Theologische praktische Quartalschrift, (Lin z), 24 (1881), pp. 273-288; G e n e v o i s M . A . ,
O. P., Bible M ariale et mariologie de Saint Albert le Grand. S ain t-M a x im in

(Var), 1934; La

Mariologie de Saint Albert le-Grand, in Bulletin de la Soc. Franç. d ’Et. M ar., 1935, pp. 25-46;
G o t t s c h i k J.. Studien sur

Verschnungüehere ( G o t h a ) , 22, (1902), pp. 191-222, 321-375; M el­
t. 50 (1937),

le i- M . , O. P., M arie M ère de Dieu selon S . Albert le Grand, in « L a V ie spirituelle ”,

pp. ( 1 )-(2 1); M e t z g e r o t h M . , D ie Lehre des hl. A lb . d. Gr. iiber die M ittlerschaft M ariens, in
Pastor Bonus, 40 (1932), pp. 340-357; 25 (1933), pp. 162-171 ; V o s t è J. M . , O. P., Sanctus
Albertus Magnus Evangeliorum Interpres, in Angelicum, 9 (1932), pp. 287-292; Sanctus Albertus
Magnus interpres Prophetarum, in Divus Thomas (Plac.), 35 (1932), p. 500.
2 E x experientia loqui videtur c u m scribit: « Q uandoque (B. Vir go) ta m copiose tran sm it­
tit aquam devotionis in corde su orum amicoru m, quod in ebriantur ... U tin a m illa pia Virgo
sic nos aliquando inebriare dignetu r t » (Sermo in N a tiv. B . M . V ., § 2, vol. 13).

S. ALBERTUS MAGNUS

253

gnet, vol. 36). 2) Bibita Mariana (apud Borgnet, o. c., vol. 37, pp. 365-443), quae
a W eiss (o. c., pp. 10 -11) tribuitur, saltem partialiter, cuidam fratri Christiano
de L ylienfeld, Cisterciensi.
2. S c r i p t a d u b i a e a u t h e n t i c i t a t i s sunt: 1) H om ilia in L u c. 11, 27 (pu­
blici iuris facta a P. de L oë, O . P ., anno 1916, Bonn, Haustein); 2) Scripta adhuc
inedita: Magnificat, de Gaudiis Virginis, de sequentia Salve M ater Redem­
ptoris.
3. S c r i p t a c e r t a e a u t h e n t i c i t a t i s sunt: 1) Compendium super A ve M aria
adhuc ineditum 2) Mariale seu de Laudibus B . M . V., in quo diffuse, 230 quae­
stionibus ingeniose dispositis, com m entarium instituit Evangelii: Super Missus
est (apud Borgnet, t. 37). Plura tandem elem enta m ariologica dispersa inveniun­
tur in sequentibus scriptis authenticis: 1) Summa de Incarnatione, inedita, in
qua habetur sat longa tractatio de annuntiatione (tres quaestiones): 1) de ipsa
A nnuntiatione; 2) de sanctificatione in utero; 3) de conceptione), in Bibi. N at.
F lor., M . S . , Conventi suppressi, S. M aria N ovella, G . 5347, fol. 41 et ss.; 2) T ra ­
ctatus de natura boni, ineditus, in quo longa habetur dissertatio de virginitate
D eiparae; 3) Scripta super I V libros Sententiarum (t. 25-30); 4) Postillae super
Evangelia, praesertim in S. Lucam , in quibus de M ediatione B. M . V . fuse agi­
tur (t. 22, 23); 5) Postilla super Jeiemiam (cfr Angelicum, t. 9 [1902] pp. 6-18);
6) Postilla super Isaiam (cfr M e k s s e r m a n , in Divus Thomas, Plac., t. 311 [1933]
pp. 221-247); 7) Sermones. In editione Borgnet (t. 13) inveniuntur 13 sermones
de B. M . V .: quatuor pro Purifie., tres pro A nn unt., tres pro A ssum pt., tres pro
N ativ. B. M . V ., unus « D e Beata M aria » in genere. Quae cum ita sint, iure S.
A lbertu s M . , a R udolpho Noviom agensi « Secretarium et scriba Deiparae » ap­
pellatus est (in Vita B . Alberti, c. 16).
Circa a u c t o r i t a t e m

S. A lb erti in M ariologia, notatu dignum est iudicium

cl. Bittrem ieux: 1 « V idetur auctoritas S. A lberti M agni sic nobis definienda:
ipse est nobis testis et quidem magni ponderis, qui suae aetatis fidem et senten­
tias nobis propalat. A p u d ipsum percipim us vocem Ecclesiae, theologorum et
fidelium saeculi x i i i . S. A lbertu s testis est, qui term inis m axim e accuratis et di­
lucidis, form ulis perennibus et duraturis testim onium suum profert. Promerita
sua ut theologi divinae maternitatis atque m ediationis B. M . Virginis immensa
sunt. T alem

autem valorem nusquam sat magni pendemus. U nusquisque qui

M ariale attente perlegerit, propria experientia dignoscere poterit quantum ve­
ritatis hoc nostrum habeat iudicium . N il m irum exinde opus M ariale S. A lberti
in decursu saeculorum ingentissim um exercuisse influxum. Persuasum habemus
Leonem X I I I , in praeclaris suis encyclicis conficiendis, opus insigne S. A lberti
prae oculis habuisse, ipsam que terminologiam, qua Sum m us Pontifex iterate
inculcat B. V irgin is consortium , a S. A lberto esse m utuatam » (1. c., p. 230).
1 C f r etiam iu dicium

P. C

o r d o v a n i,

in Angelicum, 9 (1932), 210-212.

S. ALBERTUS MAGNUS

254
PRINCIPIA

M A R I O L O G I A E

S. A L B E R T I

H A E C

ESSE

VIDENTUR:

1 . P r i n c ip i u m s i n g u l a r i t a t i s , quod clare exprim itur hac form ula: « Beata V irgo
non cadit in numerum cum aliis; quia non est una de om nibus, sed est una super
om nes» (Mar., q. 80).
2. P r in cipiu m analogiae seu sim ilitudinis inter Christum et M ariam , ex hoc patet
quod B. Virgo est « adiutorium sim ile sibi », « consors sui operis » (Mar., q. 43). « Post
personam F ilii D ei non potest esse persona dignior et similior ei quam persona M atris
D ei» (Mar., q. m ) .
Schematicam synthesim M ariologiae S. A lberti hic tradere curabimus.

In

in t r o d u c t io n e

ad M ariale, S. A lbertus modestissim e in auxilio V irgin is

se confidere declarat, ><alias certe super m eum ingeniolum et scientiolam meam
me nim ium elevarem! » Ipse describere intendit « dom inicae Incarnationis exor­
d iu m ... ac nostrae redem ptionis m ysterium , in laudem et gloriam et honorem
gloriosissim ae et solius verae honoratae super omnem creaturam ». Q uapropter
D ei m isericordiam invocat « ut det m ihi verum intelligere et verum dicere de m a­
tre ipsius misericordiae et veritatis ». Protestatur insuper: « N on enim intendim us
gloriosam V irginem nostris mendaciis adornare vel etiam stylo altiloquo capa­
cioribus intelligentia aliquid novi aut magni credere; sed rudibus et sim plicibus
mei sim ilibus devotionis m unus per verba sim plicia manifestare ».
a) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D D E U M .
1. De praedestinatione B. M. V. Specialis B. M . V. praedestinatio ad mater­
nitatem divinam et ad consortium cum Redem ptore, ita significatur: « Beata V irgo
omnium bonorum M ater e s t ... ipsa enim ante saecula praedestinata est ut esset
principium, ex quo recreandum fu it omnis creatura» (Mar., q. 145). E t alibi:
» Ipsa ab initio et ante saecula enarravit a D eo qua ad hoc ut fieret M ater D ei
F ilii, praedestinata fuit ab aeterno » (Serm o De Sanctis, 38).
B. V irgo perpulchre dicitur « pagina in qua V erbum inscribitur » (In Luc.,
i i , 27, t. 23, p. 173 a).
2. De maternitate Divina. Deiparae excellentiam saepe et sineulariter extol­
lit. In M ar., q. 138, asserit quod « D eu s B. Virgini sum m um donum donavit»
cuius pura creatura capax fuit, scilicet Dei m aternitatem ». E t alibi, M ar., q. 197:
« Concedim us etiam quod a Filio suo in om nibus privilegiis suis antecellitur; nec
in hoc laus m atris suae dim inuitur sed exaltatur in eo quod non tantum genuit
sibi filium coaequalem sed infinite m eliorem. Q uod etiam ex hac parte quodam ­
m odo infinitam bonitatem matris. O m nis enim arbor ex fructu cognoscitur pro­
prio. U nde si bonitas fructus boniticat arborem, innnita bonitas in fructu adhuc
ostendit infinitatem in arbore bonitatem ».
Dignitas maternitatis divinae superat, iuxta S. A lbertum , dignitatem filiationis
adoptivae per gratiam sanctificantem. Q . 141:

S. ALBERTUS MAGNUS

255

1) « Inter matrem et Filium est coniunctio substantialis; inter patrem et filium
adoptivum est participatio accidentalis: ergo maius est esse matrem Dei per naturam,
quam esse filium Dei per adoptionem.
2) Inter esse Filium per naturam et esse Deum — et esse Filium Dei per adoptio­
nem et non esse Deum, — medium est esse Dei Matrem per naturam, et non esse Deum:
ergo immediate post esse Deum, est esse matrem Dei.
3) Item quidquid claudit alterum in se, plus est eligendum quam illud quod non
claudit alterum in se: sed esse matrem Dei per naturam necessario claudit in se esse
Filium Dei adoptivum ».
In Mar., q. 140: «Item, illud ad quod sequitur maius bonum est eligendum. Sed
ad esse matrem Dei sequitur maius bonum quam ad esse angelum. Ergo hoc melius et
maius est eligendum. Minor patet: quia ad esse matrem Dei sequitur esse dominam
omnium angelorum ».
H anc divinam m aternitatem , tam excellentem , B. V irgo de congruo prom e­
ruit: « Eius quoque maternitas sibi fuit in m eritum; quia ipsa cum congruo m e ­
rito fidei, spei et caritatis et suae excellentissim ae hum ilitatis m eruit fieri mater
D ei » (M ar., q. 142, p. 201; cfr etipm M ar. q. 14, p. 35; q. 146, p. 209).
b) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N O R D I N E A D H O M I N E S .
1.

De mediatione B. M. V. D octrina m ediationis marianae in genere, sequen­

tibus verbis resum i potest: « T ertia causa ut confidentiam peccatoribus augm en­
t a i t per hoc quod M ediatrix eorum eadem propinquitate utram que extre m i­
tatem coniungeret, ut sicut m ater esset et filia D ei, sic esset m ater et soror nostra,
et sic a natura inclinaretur ad m iserendum peccatori ... nec aliquis fidelius inter
D eum et hominem pacem fecit quam quae m ater utriusque fuit » (M ar., q. 24).
E x verbis istis apparet quom odo B. V irgo a) sit vere M ediatrix, seu media sit
inter duo extrema (D eus et homo), et b) utrum que, reconciliando, coniungat.
a)

D e m editatione in reconciliatione seu d e C o o p e r a t i o n e a d R e d e m p t i o ­

S. A lbertus omnes coaevos superasse videtur in expositione huius quae­
stionis. A fferim us hic prius praecipuos textus, et deinde conclusionem elicie­
mus. In M ar., q. 42: « Beata V irgo non est assumpta in m inisterium a D om ino,
n em .

sed in consortium et adiutorium, iuxta illud: « faciamus ei adiutorium sib. sim ile ».
« Sum m us enim in ordine ecclesiae Papa est, qui est V icarius Iesu C hristi. Beata
autem V irgo non est vicaria, sed coadiutrix et socia, particeps in regno quae
fuit particeps passionum pro genere humano, quando om nibus m inistris fugien­
tibus et discipulis, sola sub cruce perstitit, et vulnera quae C h ristus corpore,
ipsa corde suscepit: unde
et gladius tunc ipsius animam pertransivit ».
In M ar., q. 150; « Sola beatissima V irgo tunc fidem habuit, et compassionem
crucifixi D ei et hominis, et per se passionem ex compassione patientis. E t sic
sola fu it, cui datum est hoc privilegium, scilicet communicatio passionis, cui F iliu s
ut dare posset praemium, voluit com municare passionis m eritum , et ut ipsam

256

S. ALBERTUS MAGNUS

participem faceret beneficii redemptionis, participem esse voluit et poenae pas­
sionis, quatenus sicut fuit adiutrix redem ptionis per compassionem, ita mater
fieret om nium per recreationem : et sicut totus m undus obligatur D eo per suam
passionem, ita et D om inae om nium per com passionem ».
In M ar., q. 148: « E rgo peperit filium suum prim ogenitum sine dolore in
sua nativitate, postea peperit totam gentem sim ul in filii passione, ubi facta
fu it et in adiutorium sibi sim ile, ubi ipsa m ater m isericordiae Patrem m isericodiarum in sum m o opere m isericordiae adiuvit, et una secum omnes homines
regeneravit ».
B. V. ergo est N ova Eva: «N om ine autem H evae vocari non debuit, cum in
re et effectu contraria ei fuit per omnia: illa enim dam navit, ista salvavit, unde
et ipsa nom en H evae m utavit non voce quidem , sed re; illa quidem omnes gene­
ravit in m undum , ista in coelum : illa m ater carnalis, ista m ater misericordiae:
illa principium m ortalitatis, ista principium regenerationis: illa gratiam perdi­
dit, ista gratiam invenit: illa transivit et nos transire fecit de gratia in culpam,
ista surrexit et nos surgere fecit secum de culpa in gratiam : illa de latere viri
dorm ientis facta est, ista de corde D e i vigilantis: illa viro suo occasio perdi­
tionis, haec viro adiutorium redem ptionis: illa desponsatur m ater et origo cor­
ruptarum , haec desponsatur m ansura m ater et V irgo virginum : illa prima virgi­
nitatem perdidit, ista prim a virginitatem D eo consecravit: illa a diabolo decepta,
haec ab A n gelo edocta: illam diabolus vicit per superbiam , ista vicit diabolum
per hum ilitatem » (M ar., q. 29).
E t alibi: «Propter quatuor, in m ulieribus dicitur benedicta. Prim o, quia ser­
penti non o b a u d iv it... Secundo quia opprobrium fem inarum diluit et abstersit.
Sicut enim E va causa exstitit perditionis humanae: ita et M aria causa fu it nostrae
red e m p tio n is... T e rtio dicitur benedicta quia per fructum vitae, quem edidit
suspendendum in ligno crucis, vitam restituit. E va enim per pom um vetitum ,
quod decerpsit ex arbore, et sibi et universae parentelae suae m ortem propi­
navit: M aria vero pretiosum fructum ventris sui m undo edidit, qui pro salute
generis humani in patibulo suspensus fuit, ct sic m ortem fugavit ac vitam resti­
tuit. Q uarto dicitur benedicta, quia clave D avid, hoc est, per Filium suum para­
disum aperuit. Sicut enim propter Evam paradisi portae clausae fuerunt: ita
et per M ariam V irginem sunt reseratae ». (Serm o In Annunt., 1, 4).
In M a r., q. 51: « Sub ipsa sua specie propria in qua eum genuit, spontaneo
eius consensu in eius passione pro nobis om nibus illum obtulit: per quam sufficientissim am et gratissim am hostiam semel oblatam, D eum toto generi humano
reconciliavit ».
U t ex textibus citatis; patet, cooperatio V irgin is ad redem ptionem obiectivam , seu consortium in ipso opere redem ptionis, absque ulla verborum ambi­
guitate docetur; immo, associatio haec tam quam fumdamentum exhibetur asso­
ciationis in redem ptione subiectiva, id est, in distributione gratiarum . B. Virgo

S. ALBERTUS MAGNUS

257

reconciliavit D eo universum genus hum anum non tantum m odo quia dedit ei
Redem ptorem (cooperatio mediata) sed etiam quia illum D eo Patri in eius pas­
sione obtulit (cooperatio immediata) « spontaneo eius consensu in eius passione
pro nobis om nibus illud obtulit: per quam sufficientissim am hostiam semel
oblatam, D eum toto generi humano reconciliavit ». Q uare non videm us quo­
m odo sustineri possit assertio Goossens: «Censem us vix unum dari S. A lberti
textum qui dicendus sit

certo

affirmare M ariae

com passionem

cum C h ri­

sto directe contulisse ad effectum redem ptionis obiectivae » (D e cooperatione
immediata M atris Redemptoris ad redemptionem obiectivam, Parisiis, 1939,
p. 128).
b) D e mediatione in regeneratione spirituali hominum, seu de M a t e r n i t a t e
B. M . V . E tiam haec aperte docetur. E n textus praecipui: In M ar.,

S p ir itu a li

q. 29: « T em p o re passionis, ubi m ater m isericordiae affuit, et dolorem passionis
secum sustinuit, nam ipsius anim am pertransivit gladius, et consors passionis,
adiutrix facta est redem ptionis, et mater regenerationis, unde ibi propter fecun­
ditatem spiritualem qua totius generis humani mater spiritualis facta est, non sine
parturitione doloris om nes nos in vitam aeternam in F ilio et per F iliu m vocavit
et regeneravit, m ulier m erito dicta fu it ».
In M ar., q. 36: « H abet convenientiam cum Papa beata V irgo, om nium eccle­
siarum sollicitudinem : ... quia Papa est pater patrum , ipsa autem est mater om­
nium christianorum, im m o om nium bonorum ».
c) D e mediatione in D i s t r i b u t i o n e o m n iu m g r a t i a r u m . H aec veritas diversis
sim ilitudinibus (aquaeductus,

collum ,

canalis, porta caeli, stella)

praesertim

illustratur.
In M ar., q. 164: « Ipsa est aquaeductus et ille aquaeductus est m irabilis: quia
per ipsum defluunt omnes gratiarum aquae deorsum , et iterum per eum dem
defluunt sursum ».
In Serm one de Assumptione, 2: «Per collum intelligitur beata V irgo, per ipsam
enim quasi excellentissim am totum corpus ecclesiae unitur capiti Christo ».
In Serm one in festo omnium Sanet.: « Beatitudo ... sanctorum , prima origine
a fonte sanctae T rin itatis procedens, influit in hum anitatem C h risti. A Christo
vero beata V irgo M aria suscipiens beatitudinem , tam quam nobilis aquaeductus,
deportat eam angelis, Patriarchis, Prophetis, Apostolis, M artyribus, Confes- .
soribus, ac deinceps om nibus aliis sanctis ».
In C om m . In Luc. 10, 38: «D om us enim D ei, V irgo est beata,... abundantia
dom us, plenitudo est charism atum , qua plena gratia om nibus abundanter usque
ad ebrietatem refu nd it. T o rren s inde erum pens im petu m agno, pietatis eius
fluxus est, caritate cogente im petuosus et rapidus, omnium ad se rapiens devo­
tionem ».
In Luc. I, 28: «Q uae sicut canalis ad nos fluenta traducit gratiarum , quae
ante per om ne tem pus defluxerunt ».
17

258

S. ALBERTUS MAGNUS

In M ar., q. 147: « Beata V irgo proprie dicitur porta coeli: quia per ipsam
exivit quidquid gratiae um quam creatum in hunc m undum venit vel venturum
fuit: om nium enim bonorum m ater est et m ater gratiae et m ater m isericordiae,
et ipsa gratia increata tam quam aquaeductus exivit ab ipsa et venit in m undum .
Item per ipsam intravit quidquid umquam boni de coelis in terram descendit, et e
converso ».
In M ar., q. 51: «O ratio aliorum sanctorum non innititur alicui iuri ex parte
sui, sed tantum m isericordiae ex parte D ei: oratio autem beatissimae Virginis
innititur gratiae D ei, et iuri naturali, et iustitiae E vangelii vel decalogi: quia
filius non tenetur tantum exaudire, sed oboedire m a t r i..., eius oratio habebat
rationem iussionis et imperii, erat im possibile eam non exaudiri ... ».
In M ar., q. 146: « Stella » (maris) ferrum attrahit, et beatissim a V irgo per
infinitam suam m isericordiam peccatores duros ad m odum ferri ad coelum trahit.
Item , nautas dirigit: et beatissim a V irgo om nes naufragos ad portum salutis
rem ittit. Item , sita est contra aquilonem : et beatissim a V irgo semper est versa
ad p eccato rem ... E ffectus stellae est triplex. S ic beatissim a V irgo attrahit pec­
catores, illum inat poenitentes, dirigit in n o cen te s... Attrahit a culpa, illuminat
in iustitia, dirigit ad gloriam. ».
M agis adhuc explicite asserit quod B. V irgo, est « omnium bonitatum uni­
versaliter distributiva » (Q. 29), et quod « Beatissim a V irgo plena est gratia om ­
nium quantum ad numerum gratiarum , quae omnes ad numerum transeunt per
eius manum » (q. 164). Ipsa « omnium iustorum quibus m eretur gratiam, est
D om ina » (cfr M e e s s e r m a n , in Angelicum, t. 9 (1932) pp. 8-9). E x quibus om ni­
bus pater B. V irgin em esse m ediatricem om nium gratiarum non solum mediate
(i. e. quia dedit nobis, suo libero consensu, Christum , fontem om nium gratia­
rum ), vel etiam quia intercedere potest om nes gratias (prout interpretatur U de),
sed quatenus actu distribuit om nes ad numerum gratias.
2. De munere regio B. M. V. T a m late patet ac m unus regium Christi, cuius
consors fuit: « B . V irgo eiusdem regni regina est cuius ipse D eus est rex » (Mar.
165). Ipsa est « domina om nium creaturarum , utpote m ater creatoris, adiutrix
redem ptoris, regina creationis et regenerationis» (M ar., q. 166). « T o tam habet
beatissim a V irgo potestatem in caelo, in purgatorio, et in inferno » (M ar., q. 43).
3. De cultu B. M. V. S. A lbertu s explicite docet B. Virginem colendam esse
cultu hyperduliae: « B. V irgo hyperdulia est adoranda: licet enim honor matris
ad regem refertur, tam en quia per deitatem aliam generationem habuit F iliu s,
honor divinus ei non debetur, sicut deitatem F iliu s ab ipsa non accepit » (In
I I I Sent., art. 7).
A sserit quod « M u ltu m diligenda est beata V irgo a quolibet christiano, prop­
ter hoc, quodjjest inextinguibile lum en eius. N ecessitas vero auxilii B. M . V .
pro nostra aeterna salute ita perpulchre significatur in Serm . in N ativ. B . M . V.,
I. 1-3: « Q uia languidi et infirm i sum us, currum nobis exhibet B . M aria, in quo

S. ALBERTUS MAGNUS

259

deportemur. D e quatuor autem rotis huius currus ipsa dicit: E go m ater pulchrae
dilectionis et tim oris et agnitionis et sanctae spei. Igitu r pulchra dilectio et tim or
D om ini et agnitio, id est, fides, et sancta, id est firma spes, sunt quatuor rotae
in curru sive quadriga B. M ariae. Q u i in hoc curru deportatus non fuerit numquam
laete faciem D ei vid ebit... Rogate ergo D om inum , ut sic nunc in curru virtu ­
tum , quarum V irg o M aria M ater est, veham ur, sicque per illam in rectam viam
perducam ur, ut etiam ipsa duce haereditati perpetuae restituam ur ». Q uae cum
ita sint, ad B. V irgin em necessario recurrere debem us: «N ecessarium ergo nobis
est, ut quem adm odum cervus desiderat ad fontes aquarum , ita et anima nostra
desideret ad V irgin em benedictam » (Sermo in N ativ. B . M . V ., II, 2-4). H o r­
tatur omnes ad m unuscula nostra per m anus M ariae D eo offerenda: « Bonum
e s t... ut nos peccatores m unuscula n o stra ... per hanc fidelem naviculam nostro
iudici praemittam us, ut, cum venerim us, ipsum propitium inveniamus. Ipsa
quippe optim e aget negotium nostrum » (Serm. in Dom. V post Trin., I, 1).
C o n c lu d e r e

igitur possum us cum S. A lberto: « Rogem us ergo carissimi,

hanc gloriosam stellam , ut nobis in praesentis exilii peregrinatione constitutis,
sic radios suae pietatis transm ittat, ut radiorum ipsius ducatu quilibet nostrum in
patriam perpetuae felicitatis perveniat » (Sermo in N ativit. B . M . V ., § II, vol. 13).
c) D E B . M . V. C O N S I D E R A T A I N S E M E T I P S A .
1.

De immunitate B. M. V. a culpa. Asserit explicite im munitatem a qualibet

culpa actuali. « Q uod B. V irgo declinationem a m alo habuit excellentius om nibus
viatoribus, patet ex hoc quod sola ipsa viatrix fu it quae num quam peccavit »
(M ar., q. 50). E t ideo «tota pulchra es ab originali, tota pulchra es a mortali,
et m acula, i. e. veniale peccatum non est in T e » (M ar., q. 139). A ttam en, illa
pulchritudo « ab originali » intelligenda est per liberationem seu m undationem
non vero per praeservationem . Etenim , S. D octor explicite docet B. V irginem
contraxisse peccatum originale sicut ceteri: « B. V irgo contraxit peccatum prius,
et postea sanctificata fu it» (In I I I Sent., D ist. III , art. 8); «Q uam vis culpam
traxerit, tamen ante ortum eius ex utero per sanctificationem spina dealbata
fu it » (In Ev. S . Lucae, p. 68 ed. L u g d .). In I I I Sent., D ist. III , a. 4: « Beata
V irgo non fu it sanctificata ante anim ationem : et qui dicunt oppositum est haeresis
condem nata a B. Bernardo in Epistola ad Lugdunenses et a m agistris omnibus
Parisiensibus ».
Pariter in I I I Sent., d. 3, a. 5: « U tru m post anim ationem , et ante nativi­
tatem ex utero sanctificata fuerit? D icen d u m est quod ante nativitatem ex utero
sanctificata fuit: sed quo die vel qua hora nescire quem quam hominum , nisi
per revelationem , nisi quod probabilius est, quod cito post anim ationem confe­
ratur, quam longe exspectetur ».
In M ar. q. 163 scribit: « Sed quaeritur illud, quare et unde fuerit quod non
fu it sine originali labe concepta? D icim u s quod fuit im possibile nisi concipe-

2 Ó0

S. ALBERTUS MAGNUS

retur de virgine, et sic m ater sua fieret virgo m ater et non esset suum privile­
gium , scilicet quod esset m ater virgo, cum hoc m atri prius fuisset com m uni­
catum ». E x ultim is hisce verbis clare apparet connexio inter culpam originalem
et conceptionem non virginalem .
2.
De plenitudine gratiae et virtutum. Plenitudo gratiae sub om ni veluti re­
spectu a S. A lberto exponitur. Sufficiant sequentes textus: « Salutavit A ngelus
beatissim am

V irginem

perm utando

nom en proprium

« M ariam » et

nomen

novum im ponendo, sc. « gratia plena » quod nulli alii convenit, neque D eo neque
creaturae, secundum quod plenitudo gratiae intelligitu r susceptive; D eus enim
nihil habet susceptive gratiae. N u lla alia creatura plena est gratia susceptive
praeter beatam V irginem , quae sola tantum accepit, quod pura creatura reci­
pere plus non potuit. U nde hoc ei ita proprium fuit, quod ei A ngelus illud pro
proprio nom ine, hoc est, gratia plena, im posuerit» (M ar., q. 32).
« Ipsa omnium bonitatum universaliter distributiva. Inde dicitur “ Stella M aris” :
quia omnibus praesentis vitae gratiis semper plenissima. Inde dicitur Maria: quia sicut
in mari est congregatio omnium aquarum, ita in ipsa est aggregatio omnium gratiarum »
(Mar., q. 29).
Quid nobis ex plenitudine gratiarum Mariae venerit? Fuit... ista plenitudo secun­
dum omnem plenitudinis rationem plenitudo perfectissima ».
1) Est enim plenitudo, alia dativa et non receptiva, quae soli Deo convenit...
2) Alia est receptiva et haec triplex:
a) Quaedam enim est receptiva et dativa et non retentiva: et haec est plenitudo ca­
nalis. Et sic beatissima Virgo plena est gratia omnium quantum ad numerum gratia­
rum, quae omnes ad numerum transeunt per ipsius manum...
b) Est autem secunda plenitudo receptiva et retentiva et non dativa: et haec est
plenitudo vasis. Et secundum hanc plenitudinem plena fuit omnibus gratiis.
c) Et est plenitudo receptiva, dativa et retentiva: et haec est plenitudo pontis, qui
est plenus et tamen effiuit. Hac plenitudine plena fuit etiam beata Virgo, a qua continue
effluit gratia, et tamen ipsa semper est plena gratia... Ex fonte enim huius plenae pleni­
tudinis profluit omnis plenitudo humani generis.
Ex his igitur manifestum est qualiter beatissima Virgo omni gratia, omni plenitu­
dine, omni ratione plenitudinis, et omnibus modis, gratia plena fuit» (Mar., q. 164).
«A lii sancti acceperunt... gratiam creatam particulariter: ipsa autem creatam uni­
versaliter, et increatam singulariter» (Mar., q. 154).
« Item Deus dat omnibus abundanter et illuminat omnem hominem, non tamen
recipiunt aequaliter, nec omnes aequaliter illuminantur, cuius diversitatis causa duplex
esse videtur: Una ex parte recipientis: quia unum est magis capax ad recipiendum quam
alterum... Hanc autem capacitatem operatur humilitas, iuxta illud: “ Humilibus dat
gratiam” » (Act., 4, 5; 1 Petr., 5, 5).
«Ergo ubi maior humilitas, maior est capacitas; sed in beatissima Virgine inter
omnes creaturas maxima fuit humilitas: ergo maximam gratiam recipere potest: sed
quantum recipere potuit, tantum recepit: ergo gratiam in summo creaturae habuit.
«Exparte dantis, venit diversitas doni: quia cum dans dat secundum rationem et ratio

S. ALBERTUS MAGNUS

2ÓI

respiciat finem, ut imperator magis dat cui daret donum ad essendum senatorem, quam
cui daret ad essendum simplicem servientem.
« Sed Beatissimae Virgini dabatur donum ad essendum Matrem Dei, omnibus aliis
dabatur gratia ad essendum servos Dei.
« Sicut igitur improportionabiliter maius est esse matrem Dei, quam servum Dei,
ita improportionabiliter est maius donum quod est ad essendum Matrem Dei quam
quod est ad essendum servum Dei: sed donum in quo omnia alia donantur est charitas:
ergo beatissimae Virginis charitas est improportionabiliter maior charitate omnis crea­
turae » \Mar., q. 46).
« Eccles. 24, 25: “ In me omnis gratia viae et veritatis” . Hoc interpretatur E c­
clesia de Beata Virgine. Ergo fuit omni gratia plena. Praeterea, indefinita est in arte
logica universaliter intelligenda. Item, beneficia principum largissime sunt interpre­
tanda. Igitur cum Dominus in privilegio suo per Angelum transmissum appellet eam,
“ gratia plena” , nullam gratiam specificando, erit pro omnibus universaliter interpre­
tandum » (Mar., q. 35).
Postquam in tribus quaestionibus M arialis (33-35) de plenitudine gratiae
in genere egit, S. A lbertu s in particulari agit a) de gratiis sacram entalibus (qq.
36-43), b) de virtutibu s (q. 44-61), c) de donis Sp. S. (qq. 62-69), d) de beatitudinibus (qq. 70-77), e) de aureolis (qq. 77-81), / ) de fructibus Spiritus S . iuxta
enum erationem Ep. ad G al. V , 23 (qq. 82-94), g) de gratiis gratis datis iuxta
enum erationem Ep. I ad Cor. V I I , 8-10 (qq. 95-122). H aec omnia singillatim ,
licet currenti calamo, exponere, longum esset.
3. De scientia B. M. V. In M ariali, S. A lbertu s ubi agit de gratiis gratis datis
(sermo scientiae) in qq. 9 6 -111, dem onstrat B. V irgin em

cognovisse omnes

scientias, theologiam sicut triviu m et quadrivium et om nes artes (q. 97: U trum
sciverit artes m echanicas, m uliebres, subtiliores et nobiliores, sicut eas quae
fiunt aurifrigiis et sericis operationibus et subtilioribus suturis et huiusm odi).
In hac re — ut patet — exced it om nino.
4. De perpetua virginitate Deiparae, praesertim agit in tractatu de Natura
boni; de perpetua virginitate post partum ex professo agit in I II Sent. D ist. IV ,
art. 5 (Borgnet, t. 28, 82-86).
5. De assumptione B. M. V. « Rationibus et auctoritatibus et m ultis aliis »
innixus, docet quod « beatissim a D e i M ater in corpore et anima super
choros

A ngelorum est assumpta. E t hoc m odis om nibus credim us esse verum ». A d
auctoritates oppositas insuper respondet (M ar., q. 132, p. 184). Sum m am D e i­
parae exaltationem in caelis ita describit in M ar., q. 61: « T e rtiu s gradus visionis
patriae est visio gloriosae V irgin is “ M atris D e i ” quae super om nes creaturas
im proportionabiliter et lim pidissim e et propinquissim e contem platur maiestatem D ei, utpote super omnes choros Angelorum exaltata, et ideo tres hierarchias supergressa in quarta a dextris cum F ilio eius, id est, in potioribus bonis
collocata» (cfr etiam M ar., q. 251).

2Ó2

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. X III

i i . IACOBUS A VORAGINE, O. P. ( f 1298)
N atus est in loco vulgo Varazze, prope Savonam , a. 1228 vel 1230. O rd i­
nem Praedicatorum ingressus, per plures" annos Theologiam docuit. A nn o 1292
E piscopus Ianuensis creatus est. R eliquit, inter alia scripta, Sermones super
E vangelia dom inicarum , festa Sanctorum totius anni, per quadragesimam inte­
gram , cum sermonibus de planctu B . M . V. et M ariale aureum in 160 sermones
distributum. Pluries sermones isti editi fuerunt, videlicet, Brixiae, a. 1483, A bsburgi, a. 1484, Venetiis, a. 1497 et 1544. Procedit m odo valde scholastico, cum
divisionibus et subdivisionibus.

12. GULIELMUS W ARE, O. Min. f f a. c. 1300)
F u it M agister Scoti. D o cu it O xonii et postea Parisiis. A ppellatus fuit « D octor
fundatus ». Est celebris ob quaestionem de Im m aculata Conceptione. In C o m ­
mentario in I II librum Sententiarum, quaerit: « utrum beata V irgo concepta
fuerit in originali peccato », et respondet: « E st opinio, quod non contraxit ori­
ginale. Q uam volo tenere, quia, si debeam deficere, cum non sim certus de altera
parte, magis volo deficere per superabundantiam , dando M ariae aliquam prae­
rogativam , quam per defectum , dim inuendo

vel subtrahendo

ab ea aliquam

praerogativam , quam habuit; sicut in quaestione, qua quaeritur de potentia
F ilii sui. U nde prim o volo ostendere possibilitatem, secundo congruentiam, tertio
actualitatem ». D e possibilitate agens statuit mundationem carnis-. « caro fuit m un­
data, non dico sanctificata, quia sanctificari non potest, nisi quod est susceptivum peccati et gratiae ». Congruentiam verbis D . A nselm i explicat; et « quod sic
factum sit », iuxta ipsum testantur plures auctoritates. Illam celebrem difficul­
tatem, quam m overat S . Bernardus et alii repetiverunt: « vel fu it sanctificata
ante conceptionem , vel in conceptione vel post », solvit dicens: « Procedit ex
falsa im aginatione; ac si idem esset sanctificatio et m undatio »; ad aliam vero
scholasticorum rationem: « Si fuisset sine peccato, non indiguisset redim i a
C hristo», respondet cum S . A nseim o: « T o ta m unditia m atris fuit a F ilio » (cfr
Fr. G u l i e l m i G u a r r a e , Fr. I o a n n i s D u n s S c o t i , F r. P e t r i A u r e o l i , Quae­
stiones disputatae de Immaculata Conceptione B . M . V., Q uaracchi, 1904, pp.
x ii-x iii). Celebre effatum ergo: « potuit, decuit, fecit » non iam Scoto (prout
com m uniter fit) sed G u lielm o tribu i debet. Scotus enim num quam illud
adhibuit.

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XIV

263

VII). - SAEC. XIV
1. IOANNES DUNS Scotus O. Min. ( f 1308 )1
N atus est in D u n s, Scotia pago circa a. 1265. H abitum M inorum induit O xonii,
ubi etiam studia theologica peregit, m agistro G ulielm o W are. A n n o 1289 O xonii
gram m aticam docere caepit. C irca a. 1300, postquam m agister eius G ulielm us
W are, Parisios profectus est, theologiae cathedram ascendit, et Opus Oxoniense
seu Com m entarium in L ib ros Sententiarum com posuit. A n n o 1304 Parisios
missus est, ubi novum Com m entarium in L ib ros Sententiarum scripsit, cui
titulus Opus Parisiense seu Reportata Parisiensia, in quo O pus O xon. resum it
et com plet. A n n o 1308 Parisios reliquit et Coloniam se contulit, ubi die 8 novembris a. 130S obiit. Post saec. x v m Scotus a quibusdam scriptoribus (e. g. los.
A ntonius Ferraris, O . F . M . C o n v., f 1775) appellatus fuit Doctor Marianus.
D octrin a Scoti circa B. M . V ., praesertim in duobus praelaudatis operibus
invenitur, i e. 1) Opus Oxoniense (In I I I Sent., dist. III, q. 1, ed. Vivès, t. 14)
2) Reportata Parisiensia (In I I I Sent., dist. III, q. 1, ed. V ivès, t. 23).
M ariologia Scoti, si quaestionem de Im m aculata C onceptione B. M . V .
excipias, parum evoluta apparet. Q uaestiones enim quas ex professo pertractat,
tres sunt, videlicet: 1) de m aternitate divina, 2) de virginitate perpetua et 3)
de im m aculata Conceptione. « L e D octeu r S u btil ■
— scribit Raym ond — ne
touche q u ’incidem m ent aux autres privilèges de M arie. Ses doctrines ne présentet aucune particularité caractéristique » (1. c., 1898). 2
a)
De maternitate divina. Praeter factum m aternitatis divinae, duo Scotus
illustrat, videlicet: a) modum conceptionis C hristi, tribuens B. V irgin i non partem
tantum m odo passivam i. e. m inistrationem m ateriae (sicut S. T h om as qui sequi­
tur A ristotelem ) sed partem etiam activam , iuxta theoriam G aleni cui — tam ­
quam perito in arte sua — Scotus adhaeret (In I I I Sent., dist. IV , q. 1, n. 3,
n. 5-8).
1 B ibliograp hia: B a i . ic C .,

O . F.

M arianae elementa, 1933 (p 452),

M .,

loannis Duns S co ti Doctoris M ariani Theologiae

Sibenik; D e debito peccati originalis in

B . Virgine M aria.

In vestigatio n es de d o ctrin a qu am te n u it Iohannes D u n s S co tu s, Rom ae 1941. I n n o c e n t i B . ,
O . F . M ., I l concetto teologico della maternità divina in G iovanni Duns Scoto, in S tu d i Fran­
cescani I II (1931) 404-30; L

edoux

A ., I l Ven. Giovanni Duns Scoto, Dottore di M aria, in Rivista

M ariana M ater D ei, 1933, pp. 4 7-5 1; 13-19; 17-22; R a y m o n d , O . M . C ap ., in D ict. de Théol.
C a th., t. 7, co ll. 1073-1078,

110 8 -1115 ;

U

r ib e s a g o

I., L a Corredención M ariana a la lu z de

la Cristologia de Escoto, in E stu dios M arian os, 3 (1944) 219-223. V a n d e W o e s t i y n e , O . F.
M ., Iohannes Duns Scotus over M aria, in Handelingen van het Vlaamsch M aria-Congres te Brussel,
1 9 2 1 , PP- 318-3272 C irca Praedestin ation em B. M . V. ad m en tem S co ti, c fr B aln Î, L a Prédestination de
la Très Sainte Vierge dans la doctrine de Jean Duns Scot, in La France Franciscaine, t. 19, pp.

SCOTUS

264

b)

Scotus insuper, (contra Petrum L om bardum , S. T h om am et S. Bona­

venturam ) adm ittit in C hristo duplicem filiationem realem, unam cum Patre
aeterno et aliam cum M aria (In I I I Sent., dist. IV , q. 1, n. 7-12).
b) De virginitate perpetua. Scotus (post S. Bonaventuram et H enricum G andavensem) docet B. V irgin em em isisse ante m atrim onium votum absolutum
virginitatis (non vero conditionatum, prout putabant Petrus Lom bardus et S. T h o ­
mas, i. e. nisi Deus aliter iuberet). A ttam en, hoc voto non obstante, potuit verum
m atrim onium cum S. Ioseph contrahere, eo quod D eus ei revelaverat quod tale
m atrim onium nihil de facto contra tale votum exigebat. Virginitas et m atrim o­
nium « non opponuntur aliqua oppositione formali, nec ut privativa, nec ut
contraria » (In I I I Sent., dist. IV , q. 1, n. 15). M ater enim dicitur fem ina illa
quae filii sui productioni cooperatur, illa autem virgo esse potest si causa, cuius
ipsa adiutorium existit, ad ordinem supernaturalem pertinet, eo quod virgi­
nitas nonnisi causam ordinis naturalis excludit. Etiam ad partum virginalem
novum requirebatur m iraculum ; et in hoc Scotus am plectitur explicationes com ­
m uniter datas (1. c.).
Iuxta principia a Scoto adm issa (In I I Sent., dist. X X I X , n. 4; dist. X X X I I ,
n. 4; In I I I Sent., dist. III), fomes peccati in B. V irgin e non fuit ligatus sed om ­
nino extinctus.
c) De Immaculata Conceptione B. M. V. In hac re valde exaggeratum est et
adhuc valde exaggeratur m eritum S c o t i.1 Veritas haec esse videtur: Scotus possibi­
litatem triplicis

h y p o th e sis2 (iam a G u lielm o

W are

indigitatae) et quidem

rationibus validissim is pro unaquaque adductis, dem onstrare voluit sive in O p.
O xon. sive in O p. Paris. Conclusio vero in op. O xon. haec est: « Q uod autem
horum trium , quae ostensa sunt possibilia esse, factum sit, d e u s n o v i t ». E t in
O p . Paris.: « Q u id ergo tenendum in quaestione? N i h i l A s s e r o » . E t rursus
solvendo etiam obiectiones contra triplicem hypothesim adductas, possibilitatem
triplicis hypothesis ostendit. Scotus igitur,

veluti suspensus

haeret. Verum

quidem est in Op. Oxon. (L . I I I , d. 18, q. unica, t. 14, 684) Scotum assertive
scripsisse: « E st ibi (in caelis) etiam B. V irgo M ater D e i, quae num quam fuit
inim ica ratione peccati actualis, nec ratione originalis; fuisset tamen nisi fuisset
praeservata »; attamen verum etiam est ipsum Scotum , ultim o vitae suae anno
1 Ita, e. g ., P. G od ts haec scrib ere non veritus est: « C ’est le fam eux decuit, potuit, ergo
fec it, q u i a m is D u n s S co t sur la voie de la découverte de l ’ im m acu lée C o n cep tio n » (D éfinibilité dogmatique de l ’Assomption Corporelle de la T . S . Vierge, Esschen, 1924, p. 92). L a u n o y , in op. « P raescrip tio n es de C o n cep tio n e B. M . V . » (O p ., C olon iae A llo b ro go ru m , 1731T . I, p. 1, Praescr. I I I ) asserit S co tu m p rim um in ter om nes Im m aculatam D eip arae c o n ce ­
p tio n em docuisse. Ita etiam alii.
2 « D eu s p o tu it facere, ut ipsa nunquam fuisset in peccato o rigin ali; p o tu it etiam fecisse,
u t tan tum in uno instanti fuisset in peccato; p o tu it etiam fecisse u t per tempus aliquod esset
in p eccato, et in u ltim o illiu s tem poris p u rgaretu r
p p . 28-29).

»

(Op. Oxon.. 1. 3, d. 3, q. 1. cfr B a lic , o.

c .

RAYMUNDUS LULLUS

265

in O p. Paris. (L . I l i , d. 18, q. 1) dubitative scripsisse: «num quam fuit inim ica
actualiter ratione peccati actualis, et F o r t e nec prò peccato originali, quia fuit
praeservata, ut supra dictum est » .1 E o vel m agis quod in opere Theoremata,
quae certe ad Scotum pertinent — prout apodictice dem onstravit P. Balid —
Im m aculata Conceptio n e g a tu r (cfr B a lic , o. c., p. cx x u ) prout ipsemet P.
L on gp ré concedit (ibid.).
B. V irgo nullum habuit peccatum et ideo sacramento poenitentiae non indi­
guit (Op. Paris. 1. IV , dist. X V I I , q. unica). Pariter non indiguit sacramento
extrem ae unctionis (Op. Paris., 1. IV , dist. X X I I I , q. unica).
D e relationibus B. M . V. erga homines et etiam de mediatione nihil dicit. A sse­
rit tantum m odo quod « Beata V irgo habet auctoritatem im petrandi non im pe­
randi » (Op. Paris., 1. IV , dist. 48, q. 2). D e cultu vero B. M . V . asserit tantum
quod «M ariam adoramus hyperdulia» (Op. Oxon., 1. III, dist. 9, q. unica).
E x dictis patet quom odo Scotus, nonnisi m odo valde relativo, Doctor M aria­
nus appellari valeat, cum alii sint (ut S . A lbertu s M ., S. Bonaventura, S. B er­
nardus etc.) qui potiori iure tali honorabili appellativo donari possint.
2. B. RAYM UNDUS LULLUS T. O. S. Franc, ( f 1 3 1 6 ) 2
N atus est Palm ae in Insula M aioricae a. 1232 vel 1235. A m undana ad hone­
stam vitam conversus, bonis om nibus venditis, habitum eremitae induit. Plura
itinera in Europa, A sia et A frica suscepit. A nno 1286 Parisios se contulit, ubi,
suam Artem magnam legit. M ortuus est a. 1316. A ppellatus est « D octor illu ­
m inatus ». Innum era reliquit scripta, inter quae sequentia:
1.
Disputatio Eremitae et Raymundi super aliquibus dubiis quaestionibus
sententiarum P etri Lombardi (Parisiis, m ense aug. 1298), ed. M ayence, t. 4.
« D ans ces questions sur le Livre des sentences se trouve affirmée, sinon exp li­
quée d ’une façon parfaite, l ’im m aculée Conception, probablem ent pour la
1 Status iste anim i

D octo ris su btilis in quaestione de Im m aculata, com m un iter e xcu ­

satur appellan do ad modestiam et etiam ad prudentiam, eo quia lo qu ebatu r in U niversitate
Parisiensi ubi m u lti aderant adversarii. A t rationes istae sufficientes non videntur. Scotus,
enim , in aliis quaestionibus (cum certae ipsi videbantur), diverso m odo ac in quaestione de
Im m aculata p rocedit, id est, assertive om n ino, absque u llo m etu. Q uare solum m odo in qu ae­
stion e de Im m aculata, si certus de illa fuisset, cu m tali m etu procedere debuit? ... Insuper,
Scotus quid inauditum in illa universitate m inim e docebat. Im m ediate enim ante ip su m docu eru nt
ibi duo doctores im m aculatistae, v id elicet R aym undus L u llu s (a. 1298) et G u lielm u s W are, qui
assertive, n on vero d u bitative, d o ctrin am de Im m aculata

con ceptio n e p ropon ebant. Petrus

A ureolu s O . F. M . (f 1322) in suo T ra cta tu de C o n cep tio n e B. M . V . (anno 1314 con scripto)
asserit magnum numerum illu striu m doctorum praedicasse et praedicare etiam tu n c, q u olib et
anno, Parisiis et in A n glia , B. V irgin em non contraxisse p eccatum originale. Ergo, cur tim e n ­
dum ? ...
2 C fr. C a l d e n t e y M ., T . O . R ., La Corredención de la Virgen a la lu z del Doctor Ilu minado S to . Ramon L u ll, in Estudios M arianos 3 (1944) 387-322.

KAYMUNDUS LULLUS

266

prem ière fois à Paris. M ss. à Rom e, V atic. lat. 1442 et U rbin. — lat. 1394, f. 91
et 1442 et à O xford, M erton C ollege, cod. 89 L ittré n. 22 » (Ita P.
D ict. Théol. Cath., t. 9, col. 1098).

L ongpré,

2. Liber de Sancta M aria, (M ontpellier, 1290) ed. Parisiis 1499 (textus catalanus in Obres, t. 10,pp. 3-228). O pus in 30 capita dividitur. T re s personae
(Lausor, Orario et Intendo) in suis dialogis, de virtutibus B. M . V . et praeser­
tim de potentia intercessionis eiusdem loquuntur.
3. Piant de Nostra Dona Santa M aria. R . D ’A l è s , Poésies, pp. 53-75, 153155; R o s s e l l ó , Obras rimadas, p. 134. E st poema 32 strophis constans, proba­
biliter a. 1283-1285 com positum .
4. Horas de Nostra Dona Santa M aria, ed . R o s s e lló , Obras rimadas, pp,

150-172. E st p o em a in 7 partes, iu x ta horas can on icas, d ivisu m . R . D ’A lè s ,
Poésies, p. 10.
L ib er « Benedicta tu in mulieribus » (in quo Im m aculata Conceptio egregie
vindicatur), nec non L ib er

« de conceptu virginali » (H ispali, 1491:

R obertus

O . M . C ., Libro de la concepción virginal, Barcelona, 1906) authen­
tici non videntur (cfr L o n g p r é , 1. c., coll. 1 1 1 0 - 1 1 1 1 ) .
de

M anresa,

Praecipua capita doctrinae m arinae R aym undi L u lli haec sunt:
1. Profitetur p r a e d e s t i n a t i o n e m absolutam B. M . V irgin is ad m aterni­
tatem divinam (una cum Christo) ante praevisionem lapsus. Ratione huius aeter­
nae electionis ad m aternitatem divinam , SS . T rin itas talem sim ilitudinem sua­
rum dignitatum im pressit in ipsa, ut m undus diceret D eo se saturatum esse
(Arbor scientiae, pp. 403, 439). P ulchritudo spiritualis et corporalis B. M . V .
excedit pulchritudinem om nium aliarum creaturarum sim ul sum ptarum (Liber
Contemplationis, 1. V, c. 285, n. 25, p. 211, Opera, ed. M ayence, t. 9 et 10).
2. E xplicite docuit i m m a c u l a t a m V i r g i n i s c o n c e p t i o n e m . « L u lle exalte
m agnifiquem ent la pureté de la V ierge et affirme, au moins à trois reprises, la
conception sans tâche mais l ’explique défectueusem ent à la suite des théolo­
giens du x i i siècle ... L e m érite vrai de L u lle est d ’avoir conservé la tradition
qui rem onte à Eadm er et à A lex. N eckam et de l ’avoir affirmée à Paris en 1298 »
( L o n g p r é , 1. c., col. 1128).
3.

In

30

c a p it i b u s l i b r i

de Sancta M aria

fu s e a g it d e

v ir t u t ib u s

e t p ra eser­

B. M . V. (pp. 15-24), d e g r a tia e iu s in c o m p a r a b ili ( p p . 81-83),
d e p u r it a t e ( p p . 87-92) n e c n o n d e p u l c h r i t u d i n e e iu s ( p p . 107-113).
4. Fuse etiam et m irabiliter de m a t e r n i t a t e s p i r i t u a l i B. M . V . agit, cuius
dom inium ad omnia loca se extendit (nn. 133-138). A g it de sua erga homines
pietate (pp. 181-188), de sua inexhauribili m isericordia (pp. 99-102) erga iustos
et peccatores (pp. 155-157).
t im

d e b o n it a t e

Q uare non possum us non subscribere verbis P. L on gp ré: « E st-il étonnant
que l ’histoire de la théologie et de la p iété l ’ignore (la doctrine m anale de R.
L ulle) com plètem ent » (ibid., col. 1128).

267

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XIV

3.

PETRUS THOMAS, O. Min. (sa ec. x iv )

F u it fidelis Scoti discipulus, et iuxta quosdam etiam alumnus. Parisiis lau­
ream M agistralem obtinuit, Barcinone docuit. A b aequalibus 'suis « D octor
strenuus, proficuus, serenus, invicibilis » appellatus est. Scripsit, inter alia egregia
opera, Tractatum de Conceptione B . M . V., editum a Pietro A lva y A storga in
op. Monumenta antiqua seraphica ..., L ovan ii, 1665, pp. 212-274. T ractatus iste
in tres libros dividitur, quarum prim us in tres partes subdividitur, secundus
in sex partes, tertius vero unam tantum partem habet (cfr. T e e t a e r t , in Dict.
Théol. Cath., t. 12, coli. 2046-2049).

4.

DANTES ALIGHERIUS ( 1 2 6 5 - 1 3 2 1 ) 1

Etiam m axim us Italiae vates inter praecipuos scriptores marianos recen­
seri m eretur. In suo enim poem ate quod « è la voce di dodici secoli cristiani »
( C a r d u c c i , L ’opera di Dante, D iscorso, p. 4 5 , Bologna, 18 8 8 ) plura habentur

relate ad doctrinam B. M . V . « M aria -— aiebat Card. A lim onda — è il ferm aglio
d ’oro d ell’epopea dantesca ». D eipara enim, prout est M ediatrix inter D eum
et homines, veluti fulcrum constituit circa quod totum poema vertitur. E st veluti
dem onstratio huius theseos: « N em o venire potest ad D eum nisi per Christum .
N em o vero venire potest ad Christum nisi per M ariam », prout in nostro op.
dem onstravim us. D antes iure appellari potest poeta Mediationis Marianae.

5. PETRUS AUREOLUS, O. Min. ( f 1322) 2
Percelebris M inorità, M agister Parisiensis, qui ob suam scientiam « M ag i­
ster praecipuus », « D o ctor exim ius », « D o ctor novus » et persaepe etiam « D o c ­
tor facundus » appellatus est. A n n o 1304 Parisiis erat Scoti aemulus, forsan
adhuc studens: licentiatus enim fu it a. 1318. A n n o 1312 Bononiae docebat, et
anno 1314 Tolosae, ubi eodem anno celebrem Tractaium de conceptione B . M . V.
c o m p o su it.3 D ie 8 dee. 1314, serm onem de conceptione im m aculata B. M . V .
1 A

s io l i

L . , L a M adre del Redentore nel poema di D ante Alighieri, F an o, 1933; C

ic c h it t o

L . , O . F . M . C o n v ., M aria M ediatrice universale in S . Bonaventura e Dante, R om a, 1936; L
c ie r

é p i­

C a r d . A . , L a Vierge M arie dans le poème de Dante, R o m a , 1934; P o l e t t o G . , L a Vergine-

M adre nelle opere e nel pensiero di D ante Alighieri, Siena, 1905; R o s c h i n i G . , O . S. M ., L a neces­
sità della divozione a M aria nella D ivina Commedia, V en ezia, 1936.
2 C fr T e e t a e r t A m ., O . M . C a p . , Pierre Auriol, in D ict. de Théol. C ath., t. 12, c o l l . 18101881; I d e m , D e M arialeer van Petrus Aureolus, in Handelingen van het Vlaamsch M aria-Congres
te Brussel, (19 2 1).
3 C fr o p . F r. G

u l ie l m i

G

uerrae,

F r. I o a n n i s D

uns

S c o t i , F r. P e t r i A

ureoli

quaestiones

disputatae de immaculata conceptione beatae Mariae Virginis, Q u aracch i, 1904, p p . 23-84.

268

PETRUS AUREOLUS

habuit, a D om inicanis acriter im pugnatum ; conclusiones vero huius disputa­
tionis, cui sermo occasionem praebuerat, in synthesim redegit a. subsequenti
1 3 1 5 in jReperetissorium editum contra adversarium innocentiae M atris Dei.
A n n o 1321 Archiepiscopus A iacensis (A ix) electus fuit, et anno subsequenti,
cum fama sanctitatis obiit. Quaedam de B. M . V . inveniuntur etiam in Com m .,
in Libr. Sentent. « E n M ariologie, A u rio l occupe une place ém inente. Il est
en effet, le prem ièr 1 qui ait écrit ex professo un traité sur l ’im m aculée concep­
tion de M arie: Tractatus de Conceptione B . M . V., il a contribué, dans une large
mesure, à accorder à la m ariologie une place de choix en théologie » ( T e e t a e r t ,
1. c., col. 1873). Praecipua capita M ariologiae illius haec sunt:

a) De divina maternitate. F u it privilegium gratis omnino ei a D eo conces­
sum, absque ullo m erito vel iure (Tract, de Concept., ed. cit., pp. 56-57; In I I I
Sent., D ist. III, q. I. a. 4 et 7). Privilegium istud fons est om nium aliorum, eo
quod omnia alia privilegia intuitu m aternitatis divinae, B. V irgin is a D eo collata fuerunt (Tract, de Concept., p. 92). Privilegium hoc est m axim um quod a
D e o creaturae concedi possit post gratiam sanctificantem (In I I I Sent., D ist.
III , a. 4 et 7). A sserit quod D eus B. V irgin i dedit, gradu eminenti, omnes gra­
tias et omnia dona aliis sanctis collata (In I I I Sent., dist. X IX , a. 3; Tract, de
Concept., p. 67).
b) De perpetua virginitate Deiparae. T en et B. V irginem nedum talem [sem­
per fuisse, sed virginitatis votum ante suum m atrim onium emisisse (In I V Sent.,
dist. X X X , a. 2). M atrim onium hoc validum fuit eo quod essentia m atrimonii
consistit « in translatione m utua corporis viri in m ulierem et e converso, non
vero in carnali copula seu in usu illius translationis » (ibid.).
c) De immaculata conceptione. In hoc privilegio vindicando praesertim e x ­
cellit. D ocet B. V irginem , in ipso prim o instanti unionis animae cum corpore,
speciali et gratuito privilegio (Tract, de Concept., pp. 57, 63, 78, 82), intuitu
m eritorum Christi, de facto non contraxisse peccatum originale: quod tamen
de iure contrahere debuisset, quia com m uni m odo concepta (Tract, de Concept.,
pp. 48, 87, 89). F u it ergo a C hristo sublim iori m odo redem pta (Tract, de Con­
cept., pp. 56, 60, 63, 79, 84, 88). A rgum entatio eius ad haec tria verba restrin­
gitur: potuit, decuit, fecit. « D eus de potentia ordinata potuit virgin em praeser­
vare, ne originale contraheret» (Tract, de Concept., pp. 49-52; In I I I Sent., I
a. 3). U lterius dem onstrat quod« de sum m a decentia ipsam D eus potuit prae­
servare » ne originale contraheret (Tract, de Concept., pp. 53-71; In I I I Sent.,
dist. III , q. 1, a. 4). E t concludit quod « absque fidei periculo potest teneri,
quod D eus eam praeservavit de facto» (Tract, de Concept., pp. 71-78; In I I I
Sent., dist. III , q. I, a. 4). Affirm at in suo T ractatu quod m agnus num erus illu1 Primus dici p otesl relative tantum i. e. in ter fratres M in o re s, n on vero absolu te, cu m
p rim atus iste E adm ero C an tu ar., trib u i debeat.

PETRUS AUREOLUS

strium doctorum praedicaverunt et praedicant etiam nunc, quolibet anno, Pari­
siis et in Anglia, B. V irginem non contraxisse peccatum originale. Attam en,
iuxta ipsum , neque affirmatio neque negatio huius privilegii veritatem fidei con­
stituit, quia Ecclesia nondum hoc definivit.
E x im m unitate a peccato originali, Aureolus ad im m unitatem a f o m i t e c o n ­
c u p i s c e n t i a e iure concludit, quae concupiscentia
« non tantum fuit m itigata
seu ligata, sed totaliter extincta et deleta» (Tract, de Concept., pp. 57, 65, 79,
S2, 86, 90, 92, 93; Repercuss., p. 152; In I Sent., dist. III, q. I, a. 4; In I I I Sent.,
I I I , q. 1, a. 6). A d m ittit insuper im m unitatem a quolibet vel m inim o peccato
actuali, im m o im peccabilitatem (Tract, de Concept., pp. 64, 78, 84, 85-86; In
I I I Sent., dist. III, q. I, a. 3, 4, 6, 7).
Inde a prim o instanti unionis animae cum corpore, B. V irgo gratiam sancti­
ficantem, sim ul cum om nibus virtutibus et donis supernaturalibus recepit. Haec
autem gratia iugiter, usque ad m ortem , in ipsa crevit, ita ut in ipso m om ento
m aternitatis
habuit.

divinae tantam gratiam

habebat, qualem nullus um quam homo

d) De assumptione B. M. V. Asserit et probat quod dubitari non potest cor­
pus B. M . V. in caelum assum ptum fuisse; hoc autem non est dogm a fidei sed
pia tantum sententia (Tract, de Concept., pp. 60, 61, 62, 64, 80, 89; Repercuss.,
p. 151; In I I I Sent., dist. III , p. I, a. 3 et 4).
e) De mediatione B. M. V. ex professo non agit. T en et tamen quod B. Virgo
cooperata est redem ptioni generis humani praesertim per liberum suum consen­
sum in incarnationem et m ortem Christi (In I Sent., dist. X L V I I I , a. 2 et 3).
Ipsa est « causa omnis gratiae ». E x variis m odis dicendi quibus passim utitur,
teneri potest illum sententiam distributionis om nium gratiarum im plicite docuisse.
[6. SIMON De Cassia, O. E. S. A. ( f 1348)
Scripsit opus « D e B. M aria Virgine » lib. 1 editum Basileae, typis Adae
Petri 1517.
7. NICOLAUS PETRI, Senensis O. S. M. ( f 1 3 4 9 ) 1

In praeclaro opere Sermones de Sanctis, anno 1501 typis im pressum , plures
habentur serm ones de B. V irgin e (tres de Conceptione, quinque de Purificatione,
quatuor de Annuntiatione, duo de N ativitate, duo de Assum ptione, unus de
Sancta M aria ad N ives) in quibus varia elem enta doctrinalia inveniuntur.

8 . RICHARDUS RADULPHUS ( f 1359)
F u it O xoniensis G ym nasii Cancellarius. Scripsit opus « D e laudibus B. M .
V . », lib. 1, editum Parisiis apud Io. Parvum , 15 11 .
1 Ct'r Monumenta Ordinis S enarum P.. M . I'., t. I, p. 165.

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XV

270

9.

Edidit: 1) D e

B. HENRICUS SUSONIUS, 0 . P. ( f 13 6 5 )

Commendatione et encomio Illustrissimae Reginae Caelorum.

2) D e M atris D ei ineffabili Dolore et Compassione. 3) De M ariae Planctu. 4) De

recessu a Sepulchro, seu de Separatione Virginis a Filio. 5) De Compassione Vir­
ginis Matris, mediationem. 6) A d B . Virginem Orationes 4.
10 .

RAYM UNDUS IORDANUS (1 3 8 1 )

F u it Canonicus Regutaris S. A u gu stin i, praepositus U seciensis (U zès) et
postea A bbas Cellensis (Celles). A sserunt quidam , hum ilitatis gratia, Idiotae
nomen sibi im posuisse. A t, verius dicitur tali nom ine appellatum fuisse quia
verum eius nomen per plura saecula ignotum fuit; tantum m odo enim saeculo
elapso inventum est a T h eo p h ilo Raynaud in docum ento quodam in quo legitur:
« Raym undus Iordanus licentiatus in decretis » .1 Scripsit Contemplationes de,
B . Virgine, lib. I, nec non Tractatus de B. M . V. a P. T h eop h ilo Raynaud S. J.
ut videtur, saec. x v n editus (cfr M a r r a c c i , o . c . , t. 1 , p. 3 2 1 ).

VIII). - SAEC. XV
1. S. VINCENTIUS FERRERIUS, 0 . P. ( f 1419)
Plures conciones de B. M . V . reliquit, videlicet: 1) D e Conceptione B . M . V .,
serm. 1; 2) D e nativitate B . M . V ., serm . 3; 3) De Annuntiatione B . M . V., serm.
1; 4) D e expectatione partus B . M . V ., serm. 1; 5) De purificatione B . M . V .,
serm. 1; 6) De Assumptione B . M . V., serm . 2, Antuerpiae, 1569. Bonum esset
si quis ex serm onibus istis M ariologiam huius sancti erueret.
2. IOANNES GERSON ( f 1429)
F u it M onachus O rd. Caelestinorum et postea Cancellarius Parisiensis, et
— teste Petavio — theologus « gravissim us et eruditissim us, imo et castigatis­
simus n (De Inc., 1. 14, c. 8, n. 9, 11). In suis scriptis (Opera omnia ... in 5 tomos
d istrib u ta... opera et studio M . L ud . Ellias du P in ... A n tu e rp ia e ..., 1706)
saepe de B. M . V irgin e et praesertim de M ediatione a g i t .2 T rad id it etiam quae­
dam principia adhibenda ad hoc ut in laudibus V irgin is efferendis modus non
excedatur. 3 Principia haec sunt:
1 C fr

R

ic h a r d

et

G

ir a u d ,

Biblioteca Sacra ovvero Dizionari!, universale delle scienze eccle-

siastiche, t. i i , Milano, 1S31, po. 62 sq. Falso quidam putarunt Idiotam vixisse circa a. 800.
a C fr B o v e r I., S. I ., Universalis B . M . Virginis mediatio in scriptis Iohannis Gerson, in
Gregorianum, t. 9, (1928), pp.
3

242-268).

P rin cip ia seu veritates istae ap p rob atae et expositae fu e ru n t a P e ta v io , 1. c., et a C am ­

p a n a , in o p . M aria nel Dogma, ed. 4, pp. 9-12.

S. BERNARDINUS SENENSIS

1. « Christus posuit terminos nostrae conquisitionis, ut non liceat de d ivi­
nis alia vel aliter asserere, quam quae ex divinis Scripturis habentur, vel evi­
denter concluduntur, vel ab Ecclesia, quae Spiritu Sancto regitur, credenda
traduntur» ( P e t a v i u s , 1. c., n. 9).
2. « C hristus contulit M atri suae ab initio et consequenter illas et tantas
gratias, quas^etlfquantas cognovit esse convenientes secundum ordinem suae
sapientiae; et i n f h a c veritatis soliditate debet esse contentus quilibet christianus.
quantum cum que sit devotus» (Id ., ibid.). « A d haec... falsam esse concludit
hanc ratiocinationem , qua plures ait uti consuevisse: Christus potuit et potes;
m ulta facere: et hoc decet eum : ergo fecit aut faciet» (Id ., ibid.).
R eliquit sequentia O puscula M ariana: 1) Collectorium super Canticum B . V.
Magnificat; 2) Carmina varia super M agnificat; 3) Super Magnificat, tract. X II:
4) D e Purificatione B . Virginis, Serm . II; 5) D e Coticeptione B . Virginis, Serm .
III ; 6) D e nativitate B . Virginis, Serm . II; 7) D e coniugio Beatissimae Virginis
et Ioseph, Serm . I; 8) De Annuntiatione B . Virginis, Serm . I; 9) Poemata ali­
quot de B. M . V .
3. S. BERNARDINUS SENENSIS 0 . Min. (1380-1444) 1
M ariologia S. Bernardini continetur praesertim in 11 serm onibus qui con­
stituunt Tractatum de B . Virgine et in aliis 8 serm onibus qui in eius Quadragesim alibus inveniuntur. Fons praecipuus M ariologiae Bernardinianae ab opere
Arbor vitae U bertin i a Casale (1259-1330) constituitur, ex quo 47 capita (super
101), quandoque etiam ad litteram , hausit.
S.
Bernardinus de Immaculata Conceptione valde m oderate at sufficienter
loqui videtur. Fuse et solide de Assum ptione et de M ediatione B. M . V . agit.
E st vere — iuxta testim onium auctorum sui et posterioris tem poris — Doctor
Marianus. « N em o — scribebat Barnabò Senensis in eius vita — (pace omnium
dixerim ) ante nostram aetatem ita eleganter, ita ornate, ita graviter hanc rem,
carm ine vel oratione soluta tractaverit, libri quidem sunt in m anibus » ( Vita
Bernardini Sene?isis, c. I I, in A cta Sanctorum, t. V , p. 110). Iuxta P. D ’A r g e n t a n ,
S. Bernardinus fu it « echo S. Bernardi » (Conférences sur les grandeurs de la très
Sainte Vierge, Paris, 1877, t. 3, p. 423).

1
A m o r o s L e o , O . M . C ., N ova Eva-Corredem ptrix. D e S. B ern a rd in i S en ensis sen ten tia
a n alytica d isq u isitio in Estudis Franciscans, 41 (1929), p p . 164-201; B r o e c k a e r t N ., O . F . M .,
M a ria ’s Middelaarschap bij den II. Bernardinus van Senen, in Handelingen van het Vlaamsch
M aria-C ongrts te Brussel 19 2 1, t. i , pp. 338-344; E m e r i u s , O . M . C ., D e universeele Genadebemiddeling volgens, in Standaard van M a ria , 1933, pp. 15-23; F o l g a r a i t G ., L a Vergine bella
in S . Bernardino da Siena, M ilan o , ed. A n co ra, 1939; S c a r a m u z z i D ., O . F . M ., La dottrina
della mediazione della Vergine in S . Bernardino] da Siena, in R iv. del Clero I ta l., a.
fase. 9.

xin (1932),

272

S. BERNARDINUS SENENSIS

Mariologia S. Bernardini est:
a) A d m i r a t i v a , non solum praerogativarum M arianarum in genere, sed
praesertim pulchritudinis B. M . V irgin is in tota sua latitudine acceptae. « In du b­
biam ente Bernardino lasciò pagine della più alta eloquenza sui dolori della
M adonna. M a, a differenza, per es. dei Sette Fondatori d e ll’O rdine dei Serviti
(sec. x iiij, o, più vicino a noi, di S. G abriele d ell’A ddolorata ..., che tanto insi­
stettero sulla com passione della V ergine, egli ebbe, è bene ripeterlo, una pre­
ferenza naturale a contem plare la bellezza di M a r ia ... bellezza evidentem ente
intesa nel senso più ampio della parola: bellezza d ’anima e di corpo; più d ’anima
che di corpo ... la M adonna di Bernardino da Siena è quindi innanzitutto una
V erg in e bella, una V ergine gloriosa...» ( F o l g a r a i t , o . c . , p . 516).
b) T i i e o t o c o c e n t r i c a , hoc sensu quod B. V irgin em tam quam D ei M atrem
iu giter considerat.
c) A f f e c t i v a , quatenus in suis elucubrationibus non sistit in m ente, sed ad
auditorum corda pertingere curat, affectus admirationis, amoris, grati animi,
teneritudinis, fiduciae, etc. suscitando. « Bernardino opera e anche ragiona conti­
nuam ente col cuore. L oren zo è la m ente del secolo. G erolam o n ’è la collera.
Bernardino n ’è, nella sua espressione più alta, il cuore » ( B o n t e m p e l l i , S.B ernardino da Siena, G enova, 1914, p. 11).
d) I l l u m i n a t a , eo quod ex S. Scriptura praesertim dem enta propriae M ario ­
logiae haurit. Ratio est quia « ... Scriptura posuit talia fundam enta quod mens
illum inata et alta, maiora concludit quam possit lingua, seu littera explicari »
(I, 485 H ). Scripta apocrypha,
reicit.

legendas, relationes apparitionum generaliter

e) P r a c t i c a . B. V irginem enim saepe exhibet tam quam exem plar sancti­
tatis et virtutum quas omnes in sum m o gradu possedit.
f ) C o m p l e t a . « N o n c ’è punto della M ariologia che E gli non abbia trattato,
non c ’è prerogativa della V ergine che E gli abbia lasciato n e ll’om bra, non c ’è
gloria di M aria che Egli non abbia magnificam ente celebrato. Si prenda ad esem ­
pio un trattato odierno di M ariologia: per ogni argomento si potrebbe aggiun­
gere una testim onianza di Bernardino: ogni capitolo, ogni paragrafo quasi,
troverebbe il suo riscontro negli scritti del se n e se ... C h e d ir e ... della luce da
lui proiettata sui due ... massimi privilegi di M aria, l ’Assunzione e la M edia­
zione universale? Bernardino ha scritto su ll’Assunzione della M adonna un vero
e saldo « trattato teologico » che è nello stesso tem po un |« poema [d’amore ».
T u tto quanto si poteva dire sulla questione, fu detto da Bernardino stupenda­
mente: il pensiero teologico fu da lui ... per così dire esaurito. E così pure, nes­
suno al pari di lui aveva ancora svolto il tema della M ediazione di M aria. Egli
scrisse pagine sublim i sulla cooperazione della V ergine e sulla di L e i distribu­
zione universale della G razia. — G randi progressi fece fare ugualm ente alla

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XV

273

M ariologia su diversi altri punti... Fra i titoli che il Senese dette a M aria per
esprim ere le relazioni di L e i con l ’umanità, preferì quello di Regina ... S. A lfonso
afferma che con la predicazione della gloria della M adonna il Senese santificò
l ’Italia » ( F o l g a r a i t , 1. c. pp. 521-524).
4. AMBROSIUS SPIERA, O. S. M. ( f 1455) 1
N atus est T a rv isii circa finem saec. x iv vel circa initium saec. xv. T h e o lo ­
giae laurea in U niversitate Patavina insignitus, fuit Studiorum Regens Patavii,
deinde Procurator G eneralis O rdinis in Rom ana C uria. Inter eius opera em inet
Quadragesimale de floribus Sapientiae, pluries editum , in quo inveniuntur sex
longissim i sermones de B. M . V . doctrina mariana referti, quorum tituli sunt:
1) D e Virginis gloriosae nobilissima nuncupatione, rutilatione et dotatione,
2) De Virginis gloriosae singidari et nobili Maternitate, amabilitate ardenti et qua­
litate excellenti, 3) D e gloriosae Virginis M ariae nobili conditione, perfecta parti­
cipatione, et reciproca retributione, 4) De Virginis gloriosae dulci susceptione, mi­
rifica descriptione et debita similatione, 5) Quomodo Virgo gloriosa sit lux mundi
et Empyrei Caeli, quoad animam et quoad corpus, 6) D e Virginis gloriosae clarificatione, lucidatione et perlustratione.
In opere vero Sermones de Adventu Domini, Bononiae excuso a. 1501, tres
serm ones habentur, videlicet: 1) D e Annunciatione Virginis M ariae (sermo 14),
2) De visitatione B . M ariae ad Elisabeth (sermo 15), 3) D e desponsatione B . Mariae
ad Ioseph (serm. 16).
N otatu digna est praesertim amplissim a expositio doctrinae de Im m aculata
Conceptione B. M . V ., nec non doctrina de universali M ediatione B. M . V .
5. S. ANTONINUS, 0 . P., Archiep. Florentinus ( f 1 4 5 9 ) 2
R eliquit 46 serm ones in laudem B. M . V . Scripsit etiam volum en magnum
super caput I S. L ucae, in quo fuse agit de Annuntiatione, de Salutatione angelica
etc. A g it etiam de D eipara in sua Summa Theologica, ed Veron. 1740, pars 4,
tit. 15, cap. 2 etc.

6. IOANNES Card. TURRECREMATA, 0 P. ( f 1468)
Inter alia splendida ingenii sui opera edidit opus De veritate Conceptionis
B . M. V ., tract. 1 in 13 partes divisus, Romae, 1547, in 4, nec non opus D e Bea­
tissima Virgine M aria, Q uaestiones plures super Evangelia festivitatum eiusdem .
1 C fr P o k a A ., O . S . M ., Doctrina M ariana in serm on ibu s m agistri A m b ro sii Spiera T a r v isin i O . S. M ., R om ae, 1943, in-8 gr., pp. 152.
2 C fr B r a n d E . , D ie M itw irk u n g
tonin von F loren z, Rom , 1945.

d er seligsten

Jungfrau

zur

E rlosun g

nach hl. A n -

274

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XV

7. LEONARDUS NOGAROLUS, Veronensis (1470)
Com posuit Officium de Conceptione Immaculata B . M . V. Scripsit etiam ad
Sixtum IV" pro definienda V irgin e ab omni originali m acula im mune, et pro
instituendo et confirm ando O fficio Conceptionis a se com posito, Epistolam seu
supplicem libellum , ipsi officio praefixum .

8. DIONYSIUS CARTHUSIANUS ( f 1 4 7 1 ) 1
N atus est Ryckel in Belgio, anno 1402. Philosophiae et T h eologiae in U n i­
versitate Coloniensi studuit. A nn o 21 aetatis suae M onachus Carthusianus factus
est, et usque ad m ortem in oratione, lectione et scriptione librorum vitam degit.
F ertu r Eugenium IV , post lectionem cuiusdam operis ab ipso conscripti excla­
masse: « Laetetu r m ater Ecclesia, quae talem habet F iliu m !» . A p pellatu s est
Doctor extaticus, venerabilis, beatus, sanctus.
O pera omnia edita sunt recenter in 48 volum inibus. Scripta vero M ariana
quae in operibus eius continentur, haec sunt: 1) D e laudibus Gloriosae Virginis
Mariae, libri IV , 2) D e praeconio et dignitate Mariae, libri IV , 3) In Canticum
Canticorum Salomonis, de B . M . V. pia et continua enarratio, 4) In festo Concep­
tionis Gloriosae Virginis, serm. V I , 5) In festo Nativitatis eiusdem, serm. V , 6) In
festo Annuntiationis eiusdem, serm. V , 7) In festo Visitationis eiusdem, serm . V ,
8) In festo Purificationis eiusdem, serm. V I , 9) In festo Assumptionis eiusdem,
serm. V I , 10) Super caput 31 Proverbiorum: Mulierem fortem etc...-, 11) Super
caput 24 Ecclesiastici-. In omnibus requiem quaesivi etc...', 13) In Gloriosissimae
Vii gin is D ei M atris M ariae Canticum Magnificat, Com m entarium .
In om nibus hisce scriptis, et praesertim in duobus prioribus amplis tracta­
tibus, quidquid m agis scientificum in T h eologia m ariana scriptum est, in unum
collectum invenitur.
9. THOMAS A KEM PIS Ord. Can. Reg. S. A. (13 79-1471)
E didit: D e com m em oratione et invocatione Beatissim ae V irgin is M ariae
•— • D e Processu ad Salutandum V irgin em G loriosam . •— D e Consolatione piissimae M atris V irgin is M ariae.
M ariae -— D e A m ore et L au d e
ginem M ariam , ut subveniat in
riam pro speciali consolatione,

— D e frequenti Invocatione N om inis Iesu et
B. V irgin is M ariae, O rationem 1. — A d B. V ir ­
hora m ortis, O rationem 1. A d B. V irginem M a ­
O rationem 1. — A d B. V irginem M ariam pro

1
B iblio grap h ia: D e W i t J., Dionysius de K arthu izer over O . L . Vrouw, in H and. Vlaamsch
M aria-Congres, i </2i, i , pp. 345-351; W e h r e n s A ., M aria, M iddelares volgens, in Standaard
aan M aria,

193 1, pp. 78-84; 149-154.

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XV

275

quacum que tribulatione insurgente, O rat. — A d B. V irginem , ut ostendat nobis
Iesum filium suum , O rationem i . — D e Veneratione et Com m em oratione Beatae
M ariae Virginis, serm. 2. ■
— D e laude dulcissim i nominis Iesu et dulcissim ae
M atris eius M ariae, serm. 1. — D e devoto servitio B. V irgin is, et recordatione
nom inis eius, ser. 1. ■
— D e D olore et consolatione B. M ariae Virginis, serm. 1.
— D e excellentia m eritorum , et privilegiis donorum B. M ariae Virginis, serm.
1 , et alia, quae excusa sunt D u aci typis B elleri, 1 6 3 5 , in 8. C fr M

ercator

Jo es,

Quae de B . M . V. passim scripsit Thomas a Kempis, collegit et rite ordinavit Joes
Mercator, humilis presbyter in partibus Hollandiae, Veulonae, M osm ans, 19 2 4 .
Notatu digna sunt verba quibus Novitiis vitam marianam commendabat, postea
a Card. de Bérulle et a B. Grignion de Montfort tam valide inculcatam: « Cum M a­
ria in cella manete; cum Maria tacete, cum Maria gaudete; cum Maria dolete; cum
Maria laborate; cum Maria vigilate; cum Maria orate; cum Maria Iesum quaerite; cum
Maria Iesum in ulnis portate; cum Maria et Iesu in Nazareth habitate...; cum Maria
et Iesu vivere et mori desiderate». (Sermones ad Novitios, Freiburg, 1905, Opera
omnia, t. 6, p. 205.

10. NICOLAUS HORIUS (1493)
R eliquit opus D e Beatissima Virgine, lib. 2, Parisiis, 1500, in-18.
i i

.

GASPARINUS BORRO, 0 . S. M. ( f 1 4 9 8 ) 1

F u it origine Venetus et natus est circa a. 1430-1435. O rdinem Servorum
B. M . V . adhuc iuvenis ingressus, in scientiis speculativis excelluit, quas diu,
V enetiis praesertim , docuit. Sim eon a Castellatio de eo scribit quod « fece m olti
discipuli peritissim i, adeo che appresso tutti li valenti hom ini era existim ado
più presto cosa divina che humana ». M ortuu s est die 14 febr. 1498, non minus
pietate quam doctrina clarissim us. Inter eius opera em inent: 1) Commentarii
super Magistrum sententiarum ad mentem Scoti, lib ri quatuor; 2) Triunphi, sonetti,
canzon et laude de la gloriosa Madre de D io Vergine Maria, editi Brixiae a. 1498
a fratre Sim eone a Castellatio O . S. M .
In hoc opere poetico sim ul et theologico, de variis privilegiis B. M . V . agit
et praesertim de im maculata conceptione, in negatores huius privilegii vehe­
m entissim e invehens.

12. BERNARDINUS DE BUSTIS 0 . F .M. Obs. ( f inter 15 13 -15 )2
M ediolani, ex nobili fam ilia de Bustis, ortus, O rdinem M in oru m ingressus
est, ubi zelo praedicationis claruit. Inter opera eius spiritualia em inet M ariale
de singulis festivitatibus B. M . V ., editum M ediolani 1494; Argentinae, 1496
1 C fr Monumenta Ord. Serv. B . M . V ., t. ii , pp. 122-158.
2 C fr. C u c c h i F ., O . F . M . C o n v ., L a mediazione universale della S S . Vergine negli scritti
d i Bernardino de Bustis, M ila n o , A n co ra , 1943.

276

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. |XVI

et 1498; L ugd un i, 1502 et 1515 etc. « L e recueil — scribit F . W agendus, O .
F . M . — form e un traité de M ariologie vaste et profond » (cfr Dict. de Spiritua­
lité, t. 1, col. 1515). Com posuit etiam Officium de Immaculata Conc. B . M . V ., a
Sixto I V approbatum in B ulla « D ilecte fili » diei 4 oct. 1480. M ariale Bernar­
dini m agnum exercuit influxum in praedicatores marianos saec. x vi et xvil,
prout apparet etiam ex eius repetitis editionibus.

IX). - SAEC. XVI
1. VINCENTIUS BANDELLUS, O. P. ( f 1506)
Scripsit De conceptione B . M . V. volum ina duo, contra Im m aculatam V ir ­
ginis conceptionem . M ediolani, 1575.
2. SYLVESTER PRIERIAS, 0 . P. ( f 1523J
F u it M agister S. Palatii. Scripsit Tractatum de Regina caeli, Historia, B .
M . V., Sermones de Deiparae festivitatibus. 1
3. THOMAS DE VIO, 0 . P., Card. ( f 1534)
In ter alia scripsit: 1) D e Conceptione B . M . V ., tract. 1; 2) De Spasimo B .M . V.,
tract. 1 ad L eon em X , Romae, 1503; 3) in Quaestiones S . Thomae, de sanctifi­
catione, Virginitate, Desponsatione, Annuntiatione, Conceptione et partu B . M . I .
Commentaria', 4) Super Missus est, Canticum Magnificat, et alia Commentaria. 2

4. HIERONYMUS A B HANGESTO ( f 1538)
F u it Professor exim ius U niversitatis Parisiensis, L utheranae haeresis stre­
nuus osor. Scripsit opus Praeconiorum sacrosanctae Christi Matris, Virginisque
semper gloriosae Mariae, adversus Ante-M arianos Propugnaculum, lib. 1, Parisiis,
apud A scensium , 1529, in-4.
5 . TRISTANUS DE ASCANIO ( 1540) 3

E didit gallice: 1) De beatissima Virgine adversus impios Lutheranos lib. i ,
Parisiis, 1538; 2) Disputatio inter hominem et rationem in honorem B . M . V., Parisiis
1588. E didit latine 3) O pusculum D e B . Virgine praenotatum : « N on habet sim i­
lem , omnes enim in ea sunt virtutes », Parisiis, 1538.
1 C fr M a r r a c c i , Bibliotheca M ariana, t. 2, p. 365.
2 C fr M a r r a c c i, 1. c ., pp. 419-420.
3 C fr M a r r a c c i , 1 . c ., pp. 424-425.

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XVI

277

6. IOANNES FABER, Ep. Viennensis ( f 1541)
E didit (ut testatur Canisius, lib. 5 de Deipara, cap. 10) contra Ioannem
O ecolam padium H aereticum Epistolam Apologeticam, qua illius in D eiparam
V irgin em calum nias egregie depulit ac dissipavit. Idem scripsit: De Beatissima
Genitrice D ei M aria et eius F ilio vere Deo, tract. 1., De perpetua Virginitate Mariae,
tract. 1, D e Assumptione Beatissimae Virg. M ariae, Gaudioque Sanctorum in
caelo, tract. 1 et alia.
7. AMBROSIUS CATARINUS, O. P. ( f 1552)
F u it

patria

Senensis,

Episcopus

M inorensis

et postea

Archiepiscopus

Com psae. Scripsit: 1) Pro veritate Immaculatae Conceptionis B . V., ac ipsius
celebranda, a cunctis fidelibus festivitate, tractatus unus in 3 libros divisus,
excusus Senis, per M ich . A u g. Bernardini Cattanzi, 1532, in-4; 2) D e consummata
gloria solius Christi et B . Virginis, lib. 1, V enetiis, 1551.
8 . IOANNES COCHLEUS ( f 1552)
E didit theutonice opus D e B . M . Virgine, lib. 1, excusum M oguntiae, 1548.
L atine vero edidit 2 sermones de B . M . V. D ei G enitrice D om ina nostra, in quo­
rum secundo M artinum

Lutherum divinis Scripturis confutavit.

9. PHILIBERTUS BONNET (1552)
F u it Praepositus G eneralis Bellicorensis. E didit inter alia, op. Excellentes
dignitates, virtutes et potentiae B . Virginis M ., nec non Tractatus de B . V. Maria,
Lutetiae, 1556.
10. S. THOMAS A VILLANOVA O. S. A. (14 8 8 -15 5 6 )1
A ppellari potest « D o ctor M ellifluus H ispaniae M arianae ». T rig in ta serm ones
eius de B. V irgin e (quatuor de Im m aculata Conceptione, quinque de nativitate,
unus de Praesentatione, septem de Annuntiatione, unus de Visitatione, duo de
Purificatione, novem de Assum ptione et unus de V irgin e D om ina nostra) Mariale
ditissim um constituunt (cfr D iv i Thomae a Villanova Opera omnia, M anilae,
apud typographiam vulgo «A m igos dei Pais», 5 voli, in-folio, 1883).

1

C fr C a p a n a g a V

ic t o r in o

, O . S . A . R . , L a mediación de la Virgen M aria segtin Santo

Tomds de Villanueva, in Estudios Marianos, v o l. I, M a d rid , 1942, pp. 226-283.

278

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XVI

11. HIERONYMUS NATALIS, S. I. ( f 1572)
S cripsit D e laudibus Deiparae Virginis, tractatum 1, excusum Antverpiae,
typis M artin i N u tii, 1595 in fol., — Item , Annotationes et Meditationes in Evan­
gelia, quae in Sacrosancto M issae Sacrificio in festis B. M . V . leguntur.

12. ALPHONSUS SALMERON, S. I. ( f 1595)
F u it patria Toletanus, ac unus ex decem quorum opera, sub ductu S. Ignatii,
Societas Iesu fundata est. V ir doctissim us, Concilio Triden tin o interfuit. O biit
N eapoli, anno aetatis suae 69. D e B. M . V . haec scripsit:
Super Missus est Angelus, de Annunciatione ad Virginem sacram, ab A ngelo
facta, cum m ysterio Incarnationis illam im m ediate consequuto tractatus novem.
— - De Visitatione B . Virginis ad Elisabeth, super illa verba Exurgens Maria, etc,
tract, i. — In Canticum B . Virginis Magnificat, tract. 5. — D e Desponsat. B .
Virginis cum S . Ioseph, tract. 3. — D e partu B . Virginis, tract. I. — Super illud
Ioannis 19, Stabat iuxta Crucem Iesu M ater eius, etc. tract. 1. — D e rationibus
propter quas dies Sabbati dicatus est B . Virgini, ac de eiusdem Sanctissimae Deipaiae Lamentatione, et sollicitudine eius, quam in morte f ilii perpessa est, tract.
1. — D e apparitione Christi suscitati ad Sanctissimam suam Genitricem Mariani,
etiamsi de ea nulla fia t mentio in Evangelio, tract. 1. ■
— D e Sanctissima Virg. D ei­
parae anticipata Resurrectione, et in Caelum gloriosa Assumptione, tract. 1.

De Patrum veterum traditione, et solidis rationum momentis, quibus veritas assumptae
in corpore et anima in Caelum gloriosae Virg. Deiparae comprobatur. T ract. 1.
— Super illud L ucae, 10, Intravit Iesus in quoddam Castellum, etc., de A ssu m p ­
tione D eiparae V irgin is expositionem .

13. S. PETRUS CANISIUS, S. I. (1521-97)
A card. H osio ita extollitur « ut vix quisquam sit a quo m agis fuerit ( B . Virgo)
illustrata ». « L ’éloge, — scribit D illenschneider ■
— est on ne peut plus m érité ».
« A ce rigoureux polém iste récem m ent prom u D octeur de l ’Eglise, revient le
m érite q u ’il ne partage avec aucun autre d ’avoir écrit une apologie classique
et com plète de toute la doctrine catholique sur la M ère de D ieu » (o. c., p. 109).
Scripsit enim opus « De M atia Virgine incomparabili et D ei Genitrice sacrosancta,
libri quinque ... » ( B o u r a s s é , Summa Aurea, t. 8). In ipso sequitur ordinem chronologicum vitae B. M . V : « Il y réfute ■
— scribit L e Bachelet, — soit à part, soit
en groupes, plus de cent adversaires de M arie, il évoque en sa faveur plus de
quatre-vingt-dix Pères et D octeurs orthodoxes des huit prem iers siècles: pour
les tem ps postérieurs, il met à contribution les travaux d ’environ cent-dix écri­
vains » (D ict. Théol. Cath., art. Canisius, col. 1526).

279

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XVII

14. PROSPER ROSSETTI, O. S. M. ( t 1598)
« N atione Italus, Patria Florentinus, prim ariae notae vir; atque in humanis
ac divinis eruditus, et in G ym nasio Pisano publicus m etaphysicus, ac S. Scrip ­
turae L ector; bonarum litterarum studiis adeo deditus et addictus, ut num ­
quam fere calam um a scribendo amoveret; inter m ultas lucubrationes scripsit
pro Bibliotheca nostra M ariana Sermones super A v e M aria, quorum titulus est:
Lilium. Salutationis Angelicae, Florentiae, typis Iunctae, 1590 in-4 » ( M a r r a c c i ,
Bibliotheca Mariana, t. 2, pp. 312-313).

X). - SAEC. XVII 1
1. ANGELUS FRANCISCUS TIGNOSI, O. S. M. (1600)
Scripsit: II Regio diadema di 2 1 pietre preziose, seu expositio Cantici Salve
Regina, M ilano 1599. Statua di M aria Vergine, M ilano, 1605.

2. STE P H A N U S M E N D E Z, O. P. (1606)
Scripsit opus D oze libros de la dignidad de la Virgen M adre de Dios, tomis
tribus, Barcinone, 1606 in-fol.

3. ANTONIUS D A U R O U LTIU S S. 1. ( f 1614)
Sequentia scripta mariana reliquit, quae omnia Coloniae A grip p in ae prodie­
runt, una cum eiusdem Catechism o H istoriali, anno 1618, typis K in ck ij: De
Immaculata eaque perpetua Deiparae M ariae

Virginitate.

De

Salutationis

Angelicae usu, Iteratione, Utilitate. — D e Cultu et honore Deiparae V . Mariae
debito. — De Beata Virgine ab Infidelibus etiam honorata. — D e Invocatione Dei­
parae Virginis Mariae. ■
— De Intercessione et Patrocinio B . Alariae. — D e Bene­
ficiis B . Virg. spiritualibus. — De Beneficiis Deiparae Virginis corporalibus', —
D e Patrocinio Beatae M ariae in bello vel obsidione. — D e Patrocinio B . Virg.
in morte. — D e Sodalitate Deiparae Vhginis. — D e Rosarii pietate admiranda.
— De Cantico Salve Regina. — De Templis in honorem Deiparae Virginis erectis.
1
C fr F l a c h a i r e C . , L a dévotion à la Vierge dans la littérature catholique, au commence­
ment du X V I I ’ siècle, Paris, 19 17; H o f f e r P ., S. M ., L a dévotion à M arie au déclin du X V I I e

siècle: autour du Jansénisme et des » A v is Salutaires de la B . V . M arie à ses Dévots indiscrets »,
Paris, L e s édition s du C e rf, 1938; R e n a u d i n P ., La dévotion mariale dans l ’école française du
X V I I ' siècle, in V ie S p ir., 1938, t. 54, pp. 15 0 -177.

28o

SCRIPTORES

OCCIDENTALES

SA EC . X V I I

— De Imaginibus Deiparae Virginis. — De Blasphemorum in Sanctissimam Domini
Matrem poenis. — D e Sacrarum Imaginum B . Virginis prophanatoribus, eorumque
poenis.

4. IO A N N ES A IE SU M A R IA , O. C. D. ( f 1615)
H aec mariana scripta reliquit: D e Amore Cultuque Reginae Caeli, tract. I,
in duas Partes divisus, quarum prior de D otib us, quae ad ipsius amorem exci­
tant agit; altera vero eiusdem cultum proponit. — Supernae Hierusalem Reginae
cleinentissimae Mariae Epistola I, quae nihil aliud est, quam frequens aspiratio
ad purissim am V irgin em , pro eius am ore et consolatione ac intercessione erga
Filium . — D e Assumptione B . Virginis, Carmen. ■
— Carm en, item , in Laudem
B . Virginis. — • D e Beatissimae Virginis Titulo, ac Tutela super Ordinem Carmelitarum. — D e modo loquendi et dicendi Rosarium B . V. — De Actibus ad pul­
sum A v e M aria exercendis, et alia, ut videre est in O peribus eius, Coloniae
A grippin ae excusis, anno 1622.

5. P E T R U S AN TO N IU S SP IN E LLI. S. I. ( 1 5 5 5 - 1 6 1 5 ) 1
E didit opus M aria Deipara Thronus Dei, de V irgin is beatissimae Mariae
praeclarissim is laudibus sub typo divini throni A p o c. I V adum bratae; deque
pietate ac devotione, qua eadem D eipara a nobis colenda est.
O pus ex S S . L itteris, S S . Patribus, ac rationibus theologicis deprom ptum .
N eapoli, 1613-C oloniae, 1619 , 1663.
6. FRANCISCUS SUAREZ, S. J. (1548-1617)
M ariologia D octoris E xim ii com plectitur 23 D isputationes (super 58) operis
D e Mysteriis Vitae Christi, ex quo omnes theologi subsequentium generatio­
num hauserunt (cfr N e y s o n G ., L a Théologie M ariale de Suarez, in Rev. Prat.
d'Apologétique (t. 57 (1933), PP- 665-685).
« Suarez a rendu un ém inent service à la science sacrée, quand, le prem ier
de tous, il a traité d ’après la m éthode scolastique et soum is à une critique th éo ­
logique rigoureuse toutes les questions qui se rapportent à la vie et aux gran­
deurs de la V ierg e M arie N o tre-D am e ». (G abriel V asquez, apud op. François
Suarez, t. 1, p. 257, P. D e Scorraille).
1 S o m m e r v o g e l,

B ibl. de la Comp. de Jésus, t . 7 , c o l . 1 4 4 3 .

S. L A U R E N T I U S A B R U N D U S I O

7. S. LA U R E N TIU S a Brundusio,

0 . F. M. Cap. (1559-1619) 1

Inter M ariologos m agni m om enti cuiuscum que aetatis dignus est qui recen­
seatur S. Laurentius a Brundusio, quem Pius X I « luce di scienza e splendore
di santità » appellare non dubitavit.
N atus Brundusii die 22 iulii 1559, anno 16 aetatis suae post studia classica
expleta, O rdinem M in orum Capucm orum ingressus est; Patavii philosophiae
et theologiae m axim o cum fructu operam dedit. « Sacerdotio auctus et lector
T h eologiae renuntiatus, universam doctrinam sacram m axim e D ivinam S crip ­
turam sic profunde hausit, ut scientia ipsius infusa potius quam acquisita vid e­
retur.
Plures linguas, graecam nem pe, chaldaicam , syriacam , germ anicam , galli­
cam, hispanicam praeter latinam et italicam didicit, quas data occasione in verbi
D ei praedicatione et in controversiis adhibuit.
Pluries G uardianus, M in ister Provincialis T u sciensis, Venetae, H elveticae,
Genuensis Provinciarum , D efinitor, et tandem M in ister G eneralis disciplinam
et studia praesertim sapientissim is datis litteris et exhortationibus prom ovit »
(Mariale, praef., pp. v ii-v m ). F u it concionator, apologeta celeberrim us, ac D e i­
parae fervidissim us cultor. O b iit U lyssipone die 22 iulii 1619. « A d eius obitum
tota prope Europa ingem uit » ( R a u d e r u s , S. I., Bavaria pia, p. 168, M onachii,
1628).
Plura reliquit opera, doctrina referta, inter quae em inet M ariale, Patavii
a. 1928 editum , in quo 84 pulcherrim i Serm ones « D e L audibus, de invocatione
et de festis B. M . V . » inveniuntur, qui veram et solidam Summam M ariologiae
constituunt. « H aud facile putam us — iure scribunt Editores huius operis —
tam copicsam serm onum collectionem inveniri posse » (1. c., p. x vm ).
N otae vero distinctivae M ariologiae S. L au rentii haec sunt: novitas, opu ­
lentia, securitas et unctio.
a)
N o v i t a s (originalità) haec invenitur non iam in doctrina aut in probationibus
saltem plerumque, ad ipsam probandam adductis, sed in modo pertractandi de B. Vir­
gine « La façon dont le docte et saint Orateur expose la doctrine catholique de Beata,
l’établit, fût-ce avec les arguments traditionnels, la défend contre les attaques de l’hé­
résie, enfin en tire, pour son auditoire, des conclusions éminemment pratiques, porte,
à n’en pas douter, une empreinte très personelle. Bien plus, nous ne craignons pas
d ’avancer que, sous ce rapport, le Mariale de saint Laurent de Brindes [occupe une
place tout à fait à part dans la littérature chrétienne de tous les temps. Q u’on le compare
par exemple, soit aux divers écrits des pères ayant trait à la Vierge, Mère de Dieu, les
2

C fr J é r ô m e

1933; I s i d o r o
rata, 1935.

d

’A

de

l a t r i,

P a r i s , O . M . C ap ., L a Doctrine M ariale de S . Laurent de Brindes, Paris,

L e tt. C ap p .,

Tra i precursori del Dogma dell'im m acolata, G ro tta fe r­

282

S. L A U R E N T I U S

A BRUNDUSIO

immortels sermons de Saint Bernard non exceptés, soit aux œuvres de Mariologues
plus récents comme saint Bernardin de Sienne, Bernardin de Busti, etc., soit enfin à la
partie Mariale des grands sermonnaires français, espagnols, italiens, des XVIe, XVIIe,
XVIIIe siècles, et l’on se rendra vite compte qu’ils possèdent vraiment un caractère qui
leur est propre, une physionomie particulière très marquée ». (Jérôme de Paris, o. c.,
p. 202). Novitas ista ex duplici praesertim capite apparet, videlicet, ex usu frequentis­
simo S. Scripturae et ex modo mirabili quo ipsa iugiter utitur, nec non ex variis conve­
nientiae rationibus semper aptissimis. Notatu dignum est sequens iudicium a P. Hiercnymo a Parisiis prolatum: « Nous sommes en droit de conclure, qu’à l’exception peut
être de saint Bernard, de saint Bernardin de Sienne et de quelque autre Père ou D oc­
teur, il n’est point de marioiogue qui ait traité avec autant de forte et saine originalité
que notre Saint la doctrine de Beata » (1. c. pag. 204).
b) O p u l e n t ia . Relate ad hoc subscribendum esse ducimus iudicio ab Editoribus
Operum S. Laurentii prolatum, videlicet: « Summaria sermonum percurrentes, inve­
niemus omnia quae de Virgine dici possunt vel pertractasse S. Laurentium profunde,
vel attigisse. Incipiendo enim e sublimi illa consideratione silentii Scripturarum de
Virgine, omnem Deiparae vitam externam et internam, privatam publicamque gra­
datici percurrit, ut ascendat ad supernam laudem in celesti Sion, ubi eam ad Christi
dexteram collocat, imaginem naturalem, vivam, perfectam sanctitatis et bonitatis Dei,
qui tale tantumque opus super omnia eius opera mirabilia mirabilissimum potuitque
voluitque efficere et ad totius humani generis utilitatem efformare » (Mariale, p. 594).
« Unde quamvis “ Mariale” in forma tractatus compositum non sit, excellenter tamen
omnia continet quae de Virgine praedicantur » (Mariale, p. xvm ). Opulentia ista lu­
culenter apparet praesertim in pertractatione quaestionis de Immaculata Conceptione,
de qua P. Hieronymus asserit: « Elle ne se laisse, sous ce rapport, dépasser par la doc­
trine d ’aucun autre Maître» (1. c., p. 205). Iure igitur S. Laurentius Doctor Immacu­
latae appellari potest. Notatu etiam digna est pertractatio de principiis Mariologiae.
Agit enim, primus omnium, prout mihi videtur, de primario principio Mariologiae,
quod in Maternitate divina reponit (Mariale, p. 479), nec non de principio eminentiae
seu comparationis cum aliis Sanctis (Ibid., pp. 290, 350, 365, 418, 445), et praesertim —
prae omnibus aliis — de principio analogiae seu similitudinis cum Christo (Ibid., pp.
350, 454, 455).
c) S e c u r i t a s . Mariologia enim S. Laurentii iure dici potest fundata «supra fir­
mam petram » S . Scripturae, ad quam continuo recurrit, S S . Patrum et solidi ratiocinii.
Numquam ad revelationes privatas nec ad apparitiones et miracula appellat, prout alii
Mariologi suae aetatis consueverant.
d) U n c t i o qua continuo, velut coelesti imbre, pertractatio perfunditur. Haec
unctio orta esse videtur nedum ex ardentissima devotione erga B. Virginem, sed etiam
ex eius sanctitate, ex eius continuo Scripturarum usu et ex vivacitate dictionis. « Nous
avons vraiment, dans ces Sermons, une image fidèle de sa prédication vivante, et que,
par conséquent, on ne doit pas être surpris d ’y trouver figée, pour ainsi parler, l ’onc­
tion forte et suave dont étaient imprégnés les solides enseignements qu’il y donnait »
( 1. c., p. 209). Quae cum ita sint, iure P. Hieronymus concludit: « ... Mariologues, stu­
diosi des sciences sacrées, dévots de la Vierge Immaculée, mais surtout, prédicateurs,
tireront grand profit à lire, relire, mediter les sermons in Beatam de notre Saint, à s ’en

SCRIPTORES OCCIDENTALES

SA EC . XV I I

263

assimiler la doctrine, à se pénétrer de l’onction dont ils débordent. Bien plus, nous ne
pensons pas exagérer en disant que ce ne serait pas sans grand dommage que les uns et
les autres négligeraient l ’étude approfondie du Mariale de Laurent de Brindes, splen­
dide monument élevé à la gloire de la Très Sainte Mère de Dieu et des hommes par
l’un de ses plus dévoués serviteurs et de ses chanteurs les mieux inspirés » ( 1. c., p. 213).
8. S. ROBERTUS BELLARMINUS, S. 1 . (15 4 2 -16 2 1)1
D octrin a mariana huius S. D octoris invenitur in op. Disputationes de contro­
versiis, N eapoli, ed. 1872 (cfr praesertim t. 2, p. 448; t. 4, pp. 664, 566; t. 4,
pp. 171-80) et in Concionibus L ovanii habitis, videlicet: 1) Super Missus est,
conc. 5, 2) In festo Annunciationis, conc. 1, 3) In Festo Nativitatis B . M . V. conc.
i , 4) in Assumptione, conc. 1, 5) D e partu B . M . V., conc. 1 (Coloniae, 1614 et
V en etiis 1617, in-4). C fr T r o m p . S ., S. I., S. Robertus Bellarminus et Beata
Virgo, in Gregorianum, t. 21, 1940, pp. 16 2 -18 2 ).2

9. ARCHANGELUS BALLOTTINI, O. S. M. ( f 1621)
Th eo logu s et orator nobilissim us, sequentia reliquit:
1) Dieci Discorsi sopra il S S . Nome di Maria, Bologna, 1614, in-12 ;
2) Compassionevoli affetti dell’addolorata M adre di Dio, Bologna, 1612, in-8;
3) Discorso sopra la Corona dei Sette Dolori, Bologna, 1619, in-12; 4) Sacra divo­
zione per la festa solenne dell’Aspettazione del Sacro Parto di A lalia, Bologna,
1617, in -16. M anuscriptum rem ansit opus: B ellezze di M aria descritte da Saiomone nella Cantica in venti discorsi.
10. S. FRANCISCUS SALESIUS (1567-1622)
V igin ti sermones de B. M . V . reliquit nec non alia quaedam scripta mariana
quae a. 1865 collecta fuerunt a P. C lair S. J., in uno volum ine. « E gli parlò di
M aria com e pochi sanno parlarne, e com e nessuno ha saputo farlo con m aggior
arte ed in m odo più conquidente » ( C a m p a n a E ., L a Mariologia di S . Francesco
di Sales, in Ephem . Alater Dei, a. 1936, p. 86).
ii.

IACOBUS PONTANUS, S. 1.

(f

1626)

E didit: D e Virgine Matre, lib. II, Floridorum libris insertos, Ingolstadii,
typis Sartorii, 1602. — Parthenometrica, id est, M editationes, Preces, et L audes
in V irginem M atrem , potissim um ex Ecclesiasticis Graecorum monumentis, ad
1 C fr S e r v iè r e , L a théologie de Bellarmin, Paris, 1909, in quo caput speciale habetu r pro
M ariolo gia S. R o berti B. —

C fr etiam D ille n s c h n e id e r , o. c., pp. 1 13 -118 .

2 C fr. B e l l a r m i n o , O pera oratoria postum a,
2 (In laudem B . M . V irgin is), R om ae

edita a P. S. T ro m p S. L , vol. I I, S ect.

1942, pp. 47-100.

S C R I P T O R E S O C C I D E N T A L E S SAEC. X V H

284

usum Partheniae Sodalitatis Augustanae, A ugustae V indelicorum apud G eorgium V uillorum , 1607, in-12. — De Veneratione et Laudibus D ei Matris Progymnasma 1 . V ertit etiam a graeca in latinam linguam Canonem, sive Canticum
peccatoris ad S S . Deiparam, ut videre est tom. 12. magnae Bibi. Veterum Patrum ,
parte I.
12. LAURENTIUS REYER LIN CK ( f 1627)
Scripsit Tractatum de B . M . Virgine, in quo de ipsius nom ine, sym bolis,
parentibus, virtutibus, festivitatibus, canticis, tem plis, im aginibus, sodalita­
tibus fuse egit. R eliquit praeterea Promptuarium Concionum super Evangelia festo­
rum Deiparae, Coloniae, a. 1613 et 1615.
13. PETRUS DE BÉRULLE, Card. ( f 1629)
F u it fundator Congregationis O ratorii in G allia. E ius M ariologia sparsa
invenitur in om nibus operibus eius spiritualibus et praesertim in suis concio­
nibus circa L ’Etat et les Grandeurs de Jésus (1623), in op. Vie de Jésus (1629). N o ­
tatu digna sunt scripta sequentia, gallice edita:
D e Salutatione Angelica B . Virgini facta eiusque excellentiis, dise. 1. —
D e festo Annunciationis B . Virginis, dise. 3. ■
— D e Mysterio Visitationis eiusdem,
dise. 2. — D e Gratiis et magnitudinibus Beatae Virginis in Nativitate filii, dise.
1. — D e Maternitate Beatae Virginis, dise. 1. — D e Dolore B . Virginis in Pas­
sione filii, dise. 1. — D e vita interiori et exteriori Beatae Virginis, dise. 1. — D e
Concordia Virginitatis et Maternitatis in Maria, dise. 1. — A d Sanctissimam
Virginem Mariam Orationem 1. — Precationem in modum voti servitutis et obedientiae erga beatissimam Virginem Deiparam, et plura alia, exim ie ab omnibus
laudanda, et probanda, quae una cum eius O peribus prodierunt Parisiis apud
A ntonium Estiene, anno 1644, in-fol. A lia editio Œuvres compì, facta est a M igne,
Parisiis, 1856 (cfr N i c o l a s O. P ., L a doctrine mariale du Card, de Bérulle, in
Rev. Thom., a. 45, t. 43, 1937, pp. 81-100). 1
14. FRANCISCUS POIRÉ, S. I. (1584-1637)
In eius opere L a triple couronne de la bienheureuse Vierge, Paris, 1630, quamvis
quaedam futilia non desint, plura tamen stricte theologica habentur.
15. LAURENTIUS DE APONTE, O. Cler. Reg. M. ( f 1639)
L atino serm one scripsit atque edidit sequentia scripta: Utrum definiri possit
de fide Virginem S S . Conceptam sine peccato originali, tract. 1, in 8 § divisum .
1 C fr etiam M o l i e n A ., C . O ., Les grandeurs de M arie d ’après les écrivains de l ’école fr a n ­
çaise, Paris, D e sclée de B rou w er, 1936, in -12 , 630 pp. A g it de C ard . de B éru lle, de P. C o n d ren ,
de P . G ib ie u f et de Y e n . O lier.

S C R I P T O R E S O C C I D E N T A L E S SAEC. XV II

285

— De M ariae magnitudine ex conceptione, nativitate et Maternitate, discursus 3.
— De efficacitate precum Mariae, dise. 1. — M aria Virgo Arca benedicta, quia
pura absque peccato originali, homil. 1. — Quid senserit S . Thomas de conceptione
Virginis et qualis fu it opinionis, homil. 1. — M aria lignum benedictum, quia M undi
Salus, homil. 1.
16. STEPHANUS BINET, S. I. ( f 1639)
E d id it a. 1634, opus Grand C h ef-d ’Qïuvre de Dieu, ou les Perfections de la
Sainte Vierge, in quo •— iuxta Brem ond — « le précieux et le trivial, le suave
et le grossier » unita inveniuntur (Histoire littéraire du sentiment religieux en
France, t. 1, pp. 130-132).

17. P. SYLVESTER SAAVEDRA, O. d. M. ( f 16 4 2 )1
A u cto r est egregii operis Sacra Deipara, seu de eminentissima dignitate D ei
Genitricis Immacidatissimae, quae est de illius possibilitate et existentia in ordine
ad Dei-Hominis generationem, L ugd un i, 1655.

18. IUSTINUS MIECHOW, O. P. (1590-1689)
E st auctor op. Discursus praedicabiles super Litanias Lauretanas, 1634. (CSes
Discursus praedicabiles sont, à peu d ’exceptions près, de véritables traités dogm a­
tiques solidem ent construits, et par endroits, très suggestifs ». ( D i l l e n s c h n e i d e r ,
o. c., p. 218).

19. IOSEPHUS DE LA CERDA, O. S. B. Ep. Almeriensis

t.

E didit opus: M aria Effigies, Revelatioque T rin itatis et attributorum D ei,
1, in-fol., Alm eriae, 1640.

20. FERDINANDUS QUIRINUS SA L A Z A R S. I. (1576-1646)
D e B. M . V irgin e egregie loquitur in suo m agno opere Pro Immacolata
Conceptione Deiparae Virginis Dejensio, Alcala, 1618, nec non in op. Expositio
in Proverbia Salomonis (cap. 8), L ugd un i, 1637, et Expositio in Canticum Can­
ticorum, Coloniae A g rip p ., 1612.

1 C fr R o z o G ., C . M . F ., M agister Sylvester Saavedra O . d. M ., in M arianum , 5 (1943)
p p. 140-146. — D e l g a d o I. M ., O . d. M ., F r. Silvestre de Saavedra y su concepto de M a , ernidad divina, in Estudios M arianos, t. 4 (1945), p. 521-558.

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XVII

286

21. IOANNES BAPT. NOVATUS ( f 1648)
F u it Superior G eneralis Congreg. M inistrantium Infirm is.
E st praecipuus inter scriptores marianos saec. x v n . Scripsit opus vere egre­
gium cui titulus D e eminentia Deiparae Virginis, Romae, 1637. « A ccu se sur les
thèses m ariales de Suarez un progrès notable » ( D i l l e n s c h n e i d e r , o. c., p. 162).

22. B A R TH O LO M A E U S D E LOS R 1 0 S 0 . E. S. A. (1580-1652) 1
Plures parvos tractatus scripsit de sancta servitute (schiavitù) in varias lin­
guas translatos, nec non opus capitale: D e hierarchia mariana, libri sex: in quibus
Imperium, Virtus et Nomen B.mae Virginis M aiiae declaratur, et Mancipiorum
eius dignitas ostenditur, Antw erpiae, ex officina Plantiniana Balthasaris M oretti,
1641. E st vere « D o ctor m uneris regii D eiparae nec non servitutis marianae ».
N otabilem exercuit influxum in auctores scholae G allicae (Boudon, M on tfort
etc.). Scripsit etiam Horizon Marianus sive de excellentia et virtutibus B. M .
V irgin is tractatus novem (1647).

23. DIONYSIUS PETAVIÜS, S. I. (1583-1652)
Petavius « m it toute son application à expliciter les doctrines mariales » ( D i l ­
L a Mariologie de S . Alphonse D e Liguori, I, p. 167). Scripsit:

l e n s c h n e id e r ,

1) D e festis et laudibus Beatissimae Virginis M . panegyricos V I I I , Parisiis, 1642;
2) Paraphrasim cantici Magnificat, graecis versibus expressam , cum latina inter­
pretatione, Parisiis, 1637.
In celeberrim o opere Dogmata Theologica (Parisiis, 1643-50) in 1 . 14 quae
de praerogativis B. M . V . habet antiqua traditio, tunc tem poris cognita, examini
acute subicit et discutit. C aput 9 libri 14 de Mediatione universali B. V irginis
agit, sive quoad acquisitionem om nium gratiarum , sive quoad distributionem
earum dem .

1 B uron A

lvarez

C ., O . E . S. A . , Causalidad de M aria en nuestra predestinac.it',n segtin

el P . Bartolomé de los Rios, O . E . S . A ., in Estudios Marianos, I , 1942, 287-324; I d e m , E l P .
Bartolomé de los Rios y su « Hierarquia », L é rid a , 1925. — E y c k e l e r P ., H et Koningsschap
van M aria volgens de leer vati F r. Bartolomeus de los Rios, in D e Standaard van M aria,
Irg. 15 (1935) 129-184; 16 6 -17 1; 193-199. — M a r c o s d e E s c a l a d a , L a 1 H ierarchia M a ­
riana» dei P . Bartolom é de los Rios, in E l M ensajero de M aria, 6 (1918) 163 -167. M
A . , O . S. A . , L a Souveraineté de la

los R io s, O . E . S . A . , G a n d , 1946.

u sters

Vierge d ’après le écrits m ariologiques de B arthélém y de

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XVII

287

24. MARCELLINUS DE PISIS, O . F. M. Cap. ( f 1656)
Scripsit De Beata Virgine M aria, tractatum quatuor tom is constantem, in
quo Scientiae om nes, scilicet Theologia, Ius Canonicum , Ius C ivile, Philosophia,
M athesis, Astronom ia, Astrologia, H ydrographia, Geographia, M edicin a, R he­
torica, Gram m atica, Ancillantes Beatae V irgin i M ariae, sua pandunt obsequia,
quibus V irgin is illibata Encom ia illustrantur. — A diectae sunt Homiliae de om ni­
bus festis eidem Beatae V irgin i M ariae sacris, Parisiis, typis Ioannis Jost, 1637, in-4.

25. LUCAS W ADDINGUS, 0 . F. M. Ree. ( f 1657).
R eliquit sequentia scripta mariana: Relatio Philippi I I I et I V Hispaniae
Regum ad Sanctissimos D D . Paulum V, Gregorium X V et Urbanum V I I I pro
definienda Controversia Conceptionis Beatae M ariae Virginis, Lovan ii, apud H enricum H arterium , 1624, td . in-fol. C u m eadem L egation e ibidem edidit O p u ­
scula quatuor a se elaborata, videlicet: D e Baptismo Beatae M ariae Virginis. —
De Redemptione eiusdem. — D e M orte eiusdem. ■
— D e mente Sanctorum Patrum
circa eiusdem Conceptionem.

26. MARTINUS PHILIPPUS CONVELT, S. J. (1573-1658)
E didit Theatrum excellentiarum S S . Deiparae ex consociatione excellentiarum
sui F ilii. A ntuerpiae, 1655.

27. IOANNES OLIER (1608-1657)
F u it Fundator S. Sulpitii, et est praecipuus inter discipulos Card, de Bérulle.
Scripsit Recueil de la S . Vierge (cfr Œuvres, M igne, 1856, Paris).

28. ANGELUS PACIUCHELLI, 0 . P. ( f 1660)
E didit Romae, a.
tis animae.

1657, m editationes quibus titulus: Excitationes dormitan­

29. GERARDUS BALD I DELLA GHERARDESCA, 0 . S. M. ( f 1660)
F u it publicus S. Theologiae professor in L ycaeo Pisano. In suo op. Monar­
chia Cristiana sat com pletum habet Tractatum de B . M . Virgine.

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XVII

288

30. PAULUS B A R R Y , S. I. (1585-1661)
Scripsit: 1) Le Paradis ouvert à Philagie par cent dévotions à la M ère de Dieu,
L yon , 1636, in-12; 2) La Magnificence de Dieu etivers sa sainte M è re ..., 1639,
E xaggerationem haud raro, nec non m alum gustum , haec opera sapiunt.

31. GEORGIUS DE RHODES, S. I. (1661)
In secundo vol. operis Disputationes theologicae scholasticae, continetur sat
com pletus tractatus D e M aria Deipara (D isp. unica, q. I, ad 6, pp. 184-275,
in-fol.). « Il s ’ étudie — scribit D illenschneider — à être concis et clair. Sa th é o ­
logie m ariale écrite con amore, se rapproche beaucoup, tant pour la richesse du
fond que pour la m éthode, de nos m ariologies classiques les plus estim ées »
(1. c .,p . 178).
32. THEOPHYLUS RAYN AU D , S. I. (1582-1663)
F u it, iuxta P. D illenschneider (o. c., p. 170) « un m ariologue de carrière ».
Scripsit, inter alia (19 vol. in-fol.) sequentia M arialia quae continentur in t. 7
operum suorum (Lugdun i, 1665): 1) Nomenclator Marianus, e titulis selectibus, quibus B. V irgo a S S . Patribus honestatur contextus, cum observationibus
et G lossario, L u gd u n i, 1639, n. 120; 2) Scapulare Marianum illustratum et defen­
sum , Parisiis, 1654, contra L aunoy; 3) Dissertatio de retinendo titulo Immaculatae
Conceptionis, Coloniae, 1651; 4) Diptycha Mariana, quibus inanes B. Virginis
praerogativae, plerisque novis scriptionibus vulgatae, a probatis et veris apud
Patres T heologosque receptis, solide et accurate secernuntur, Gratianopoli,
1743; 5) O Parascevasticum etc. L u g d u n i, 1661.
« La doctrine mariale du P. Raynaud a ses côtés sévères, quelques-uns trop sévères.
Mais on commettrait une injustice notoire, à croire pour autant ce théologien en oppo­
sition avec la mariologie traditionnelle. Il est vrai, dès l’en-tête de son livre, il annonce
qu’il ne suivra pas tout uniment les sentiers battus. Il entend faire œuvre de critique.
Il n ’y a pas à le lui reprocher. Dans les louanges décernées à Marie, il aime la mesure
discrète de la vérité. ‘ In modo erras, si supra, vel injra, aut extra metas veritatis quemlibet
laudas ” ... Théoricien excellent du progrès homogène de la doctrine mariale, l’auteur
des Diptycha assuma peut-être trop souvent, dans l’application concrète des principes
de la mariologie, le rôle de serre-frein» ( D il l e n s c h n e i d e r , 1. c., p. 172-176).
33 PETRUS FRANC. PASSERINI (1665)
Edidit, Placentiae, a. 1665, Encyclopedia Mariana ex X X I I partibus quasi
elem entis alphabetico

ordine digestis composita.

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XVII

289

34. IOANNES IAC. SCHMIDT (1666)
Scripsit opus Triumphus Marianus seu em inentissim ae D ei genitricis per­
petuae V irgin is M ariae praerogativae, sublim ioribus animi conceptibus ex S.
Scriptura, S S . Patrum sententiis, Theologorum placitis, rationum ac historia­
rum m om entis ponderatae et explicatae, Einsidlae, 1666.

35. P E T R U S DE A L V A Y A STO R G A , 0 . F. M. Obs. ( f 1667)
O perarius indefessus, pro Im m aculata Conceptione acriter decertavit et
sequentia scripta edidit: 1) S o l veritatis cum ventilabro seraphico pro candida
aurora M aria in suo conceptionis ortu sancta, pura, immaculata et a peccato
originali praeservata, M atriti, 1660, in-fol. H oc opus in Indicem librorum pro­
hibitorum a. 1665 relatum fuit. 2) R adii solis veritatis caeli atque Z eli illustrantis
fratrum M in orum sententiam com m unem et patrum ordinis Praedicatorum
opinionem singularem , pro S S . D eiparae electione, productione, generatione,
nativitate in utero et ex utero, in-fol., Lovan ii, 1663; 3) M ilitia universalis pro
Immaculata Virginis Conceptione ex diversis auctoribus tum modernis contra
malitiam originalis infectionis peccati, in-fol., L ovan ii, 1663; 4) Armentarium
seraphicum pro tuendo Im m aculae Conceptionis titulo in-fol., M atriti, 1648;
5) Opusculum pro conficiendo armamentario maiori pro Immaculata Conceptione V.,
in-fol., ?vlatriti, 1649; (1) Bibliotheca virginalis seu M ariae mare m agnum , 3 vol.,
in-fol., M atriti, 1649. In hoc opere collecta inveniuntur varia scripta pro Im m a­
culata Conc.; sola littera A haec tria prim a volum ina occupat; 7) Monumenta
antiqua seiaphica, in-fol. M atriti, 1664; 8) Expositio nova litteralis cantici Magni­
ficat, in-12, M atriti, 1666; 9) Nodus indissolubilis de conceptu m entis et conceptu
ventris, M atriti, 1661 et 1663; 10) Allegationes et avisamenta Ioannis de Segovia,
episc. Caesarin. ad patres concil. Basileensis, a. 1436, circa Virginis M ariae Im ­
m aculatam Conceptionem , in-4, M atriti, 1664; 11) Exsufflationes pro defensione
Immaculatae Conceptionis Deiparae adversus m inutissim os atque futiles atomos,
quibus nonnem o offuscare praesum psit Solem V eritatis, in-8, Saragotiae, 1662;
12) Risus Aurorae, in-8, Lovanni, 1663, in quo praecedens opus defendit. Om nia
m anuscripta huius A u ctoris — quarum plura inedita rem anserunt — 40 volu ­
m inibus in-folio correspondent.

36. CRISTOPHORUS VEGA, S. I. (1595-1672)
E ius opus Theologia Mariana (N eapoli, 1866, duo vol.), quod tem pore A u c ­
toris m agno favore exceptum fuit, hodie com m uniter parvi fit. Est enim m ario­
logia haud raro sine m odo et sine gustu (cfr S c h e e b e n , Dogmatik, t. 3, p. 478).
19

290

SCRIPTORES OCCIDENTALES SAEC. XVII

Quaestiones futiles abundant. Risum m ovent hodie verba: « Q ui enim vel dubiis
M ariae laudibus fidem non facit, sui silentii ac tem eritatis poenas persolvere
prom eretur » (1. c., t. 1, p. 14). N on desunt tamen quaedam magni m om enti,
praesertim circa excellentiam M aternitatis divinae et circa Mediationem B. M . V .
in opere salutis.

37. MAXIMILIANUS REICHENBERGER, S. I. ( f 1673)
Sex diversis vicibu s opusculum W idenfeldt refutavit (cfr T e r r i e n , L a Mère
des hommes, t. 2, p. 479). Praecipuum eius opus inscribitur: M ariani cultus vin­
diciae, Pragae, 1577, 4, p. 184).
38. VINCENTIUS CONTENSON, 0 . P. (1641-1674)
In percelebri opere « T h eo logia m entis et cordis » sat longam et lucidissi­
mam dissertationem privilegiis B. M . V . illustrandis consecrat (t. 3, Dissert.
6, Mariologia, seu de incom parabilibus D eiparae M ariae V . dotibus, ed. V ivès,
1875, pp. 259-300). In 4 distinctis capitibus stricte inter se connexis agit de prae­
rogativis 1) naturae, 2) gratiae, 3) gloriae B. M . V ., nec non 4) de illa praero­
gativa quae ex ordine unionis hypostaticae exurgit.

39. HIPPOLYTUS MARRACCI (1604-1675)
F u it alum nus Congregationis Clericorum R egularium M atris D ei. Plura de
B. M . V . scripsit, quorum elenchus ita ab ipso traditur in suo op. Bibliotheca
Mariana, vol. I, 599, ed. Romae, 1648:
« Prophetas Marianos, seu de Prophetis M ariae D eiparae V irgin is praecultoribus, lib. I. — Apostolos Marianos, seu de singulari SS . A postolorum in M a ­
riam D eiparam V irgin em pietate, lib. I., Rom ae typis Francisci M onetae 1643,
in-8. -— Pontifices Maximos Marianos, seu de Rom anorum Pontificum in M ariam
D eiparam V irgin em ardenti Studio ac Pietate, lib. 1 . Ibidem , typis Francisci
Caballi, 1642, in-8. — Purpuram Marianam, seu Purpuratis Patribus Em inentissim is S. R. E . Cardinalibus, pietate in M ariam D eiparam insignibus, lib. I.

— Antistites Marianos, seu de Catholicae Ecclesiae Episcopis, Archiepiscopis,
ac Patriarchis, qui praecipuo in M ariam D eiparam V irgin em amore praecelluere,
lib. I. •— Fundatores Marianos, seu de Sacrarum R eligionum Congregationum que Fundatoribus, M ariae D eiparae V irgin i singulariter addictis ac dilectis,
lib. I, Romae, typis Caballi, 1643, in-8. •— Religiosos Marianos, seu de R eligio­
sorum O rdinum Illustribus V iris, exim io in D eiparam M ariam V irgin em Cultu
praeem inentibus, lib. I. — Palmam Marianam, sive de Sanctis, pro Catholica
F id e ac Pietate, M artyrii Palm am inclytis, qui M ariam Deiparam V irginem sin­

SCRIPTORES SAEC. XVII

gularis venerationis cultu prosequuti sunt, lib. I. ■
— Lilia M ariana, seu de Can­
didissim is Sacrarum V irgin um in M ariam D eiparam et Virginitatis Principem
Studiis, lib. I. •— Heroides Marianas, seu de singulari Illustrium Faem inarum
Principum in M ariam Deiparam V irgin em A d fectu , lib. I. ■
— Caesares M aria­
nos, seu de Christianis Im peratoribus, pietate atque amore in M ariam Deiparam
V irgin em conspicuis, lib. I. — Reges Marianos, seu de Christianis Regibus in
M ariam D eiparam V irginem cultu ac devotione Illustribus, lib. I. -— Principes
Marianos, seu de praecipuis Christianorum P rincipum infra Caesares Regesque
in M ariam D eiparam V irgin em O bsequiis, lib. I. — D e Marianae Coronae C a l­
culis Romae in Ecclesia S. M ariae in Cam pitello asservatis, Dissertationem ,
Romae, apud Franciscum Caballum , 1642, in-8. ■
—- Prae m anibus h a b eo 1 Bullarium Marianum, seu Collectionem Bullarum , Constitutionum , D iplom atum ,
Brevium que Apostolicorum , in honorem cultum que M ariae V irgin is a Sum m is
Pontificibus

seu Sede Apostolica emanatorum, tom is 2. •— Polyantheam M aria­

nam, sive M ariae D eiparae V irgin is N om ina et Encom ia selectiora, e Sancto­
rum Patrum , aliorum que Sacrorum Scriptorum m onum entis collecta, atque
alphabetica serie digesta, tom is 3. ■
— Caelum Marianum, seu M ariae Deiparae
cum C oelis m aterialibus, in nom ine, natura, virtutibus, proprietatibus A dsim ilationem , tom o 1 .— Sacerdotium mysticum Marianum, seu Sacerdotis E vange­
lici dignitatem , m unus, et officium M ariae D eiparae spiritualiter adaptata,
tom o 1. — Bibliothecam, item , Magnam Marianam, continentem H istorica M e ­
thodo, et ordine tem porum , O pera omnia, quae Veteres Patres, atque antiqui
Scriptores Ecclesiastici de M aria D eiparente V irgin e peculiariter conscripta
reliquerunt, tom is com pluribus, et alia, quae auxiliari M agnae D e i M atris manu,
vita comite, proferentur in lucem ». In operibus istis et praesertim in Biblio­
theca Mariana, plura inveniuntur quae respuenda sunt, utpote apocrypha et
sensu critico carentia.
40. S. IOANNES EUDES (1601-1680)
Scripsit: 1) L a Dévotion au très Saint Cœur et au très Saint Nom de la B .
Vierge; 2) L e Cceur admirable de la M ère de Dieu, Caën, 1681. « C e livre — scribit
L évesq u e — est une Som m e M ariale, pleine d ’onction et de piété » (Le bien­
heureux Eudes, sa spiritualité, 1923, n. 9).
41. ALO YSIU S FR. D ’ARGENTAN, 0 . F. M. Cap. (1615-1680)
E st auctor operis Conférences sur les grandeurs de la Très Sainte Vierge (Rouen,
H180; Paris 1687, 1887; A vignon, 1756), quae sat solido fundam ento theolo­
gico innituntur.
1
O p e r a Polyanthea M ariana, Fam ilia M atian a, Apostoli M ariani, i n v e n i u n t u r i n Summa
aurea B o u r a s s é , v o l i . I X - X I , X I I I .

292

SCRIPTORES SAEC. XVI I

42. ALO YSIUS A B E L L Y (1603-1692)
Scripsit opera: 1) La Tradition de l ’Eglise touchant la dévotion particulière
des chrétiens envers la très Sainte Vierge M arie, M ère de Dieu, Paris, 1662; 2)
Sentiments des Pères et Docteurs de l ’Eglise touchant les excellences et prérogatives
de la très Sainte Vierge M arie ... pour servir de réponse à un libelle intitulé: A ver­
tissements de la B . V. M . à ses dévots indiscrets, Paris, 1674; 3) Réponse de M . de
Rodez à la lettre qu'on lui a écrite sur le sujet du livre des Avertissements salutaires,
Paris, 1674; 4) Défense de l'honneur de la très Sainte M ère de Dieu contre les enne­
mis de son Immaculée Conception (cfr Dict. d ’Hist. Ecclés., art. Abelly, t. 1, col. 102).

43. IOANNES CRASSET, S. I. (1618-1692)
Scripsit classicum opus: L a véritable dévotion envers la Sainte Vierge éta­
blie et défendue, Paris, 1679, 1687, et 1708.

44. NICOLAUS PALLAVICINUS, S. I. (16 2 1-16 9 2 )1
E didit opus: « L e Grandezze della Madre di Dio ». O pera in cui si rifiutano
le antiche e m oderne eresie contro la D ivina M aternità e le altre doti della V er­
gine ecc., Rom a, 1690.

45. P. PAULUS SEGNERI, S. I. (1624-11)94)
Scripsit opus II devoto della Vergine, editum Bononiae a. 1677, et postea
pluries et in pluribus linguis im pressum . In ipso expenduntur varia m otiva et
m edia honorandi B. M . V ., sim ul cum « un fond de doctrine très substantielle
et parfois très originelle »

( D il l e n s c h n e i d e r , o .

c., p. 223).

46. HENRICUS M. BOUDON (1(124-1702)
Fu it praecipuus refutator operis » M onita salutaria ». Scripsit: 1) A vis catho­
liques touchant la véritable dévotion de la B . Vierge; 2) La dévotion à l ’Immaculée
M ère de Dieu; 3) Dieu seul, ou le saint esclavage de l ’adm irable M ère de D ieu;
4) Les grands secours de la divine Providence par la très Sainte Vierge, Mère de
Dieu, invoquée sous le titre de Notre-Dame du Remède, dans /'Ordre de la très Sainte
Trinité et de la Rédemption des captifs.

1

SOM M ERVOGEL, o . c . . C o l.

117.

SCRIPTORES SAECULI XVIII

293

47. IACOBUS B. BOSSUET (1627-1704)
Scripsit plures sermones marianos, theologica scientia refertos (cfr Œuvres,
ed. M artin Baupré, 1868; L ebarcq , 1890).

48. A LO YSIU S BOURDALOUE, S. I. (1632-1704)
Plures reliquit Sermones de B. M . V . (Œuvres Orat., V iv es Paris, 1867).

XI). - SAEC. XVIII
1. B. LUDOVICUS GRIGNION de Montfort (16 7 3 -1 7 1 6 )1
N atus est in oppido M on tfort die 31 ianuarii 1673. Post studia philosophica
in Collegio Rem ensi apud Iesuitas peracta, studio theologiae incubuit Parisiis
in Sem inario S. Sulpicii, ubi sacerdotio initiatus est die 5 iunii 1700. Per sexdecim annos, in bonum anim arum, m issionum ope, inter persecutiones et cru­
ciatus fere continuos intensissim e adlaboravit, ad veram devotionem erga V ir ­
ginem , cuius amore flagrabat, omnes instanter excitando. Q uae in hisce M issio­
nibus docuit, postea scripsit (cfr Traité etc., n. 110). M ortuus est die 28 aprilis
1716.
Classicum opus cui titulus Traité de la véntable dévotion à la Sainte Vierge,
anno 1842 inventum et prim a vice editum , m agnum exercuit et exercebit influxum
in doctrinam et cultum B. Virginis. D octrina vero huius tractatus synthetice
proposita fuit ab eodem Beato in aureo opusculo L e secret de Marie.

Mariologia Montfortana est: a) originalis, b) solidissima, c) eminenter practica, d) unctione referta.
a)

Originalis. Q uam vis enim B. G rign ion ultim us sit inter discipulos C ar­

dinalis de Bérulle, et ideo a schola Berulliana, quoad ideas fundam entales operis
sui evidenter dependeat, originalitas tamen doctrinae eius ubique refulget.

<N on obstant des em prunts (à Bérulle et à Boudon), on doit dire que de la
prem ière ligne à la dernière de ce vivant opuscule, l ’originalité de l ’auteur s ’af­
firme vigoureuse. Il lui revient d ’avoir défini, m ieux que ses devanciers, la par­
faite dévotion à M arie et d ’en avoir réglé la pratique ju squ e dans les moindres
détails. C ’est dans ce sens q u ’il faut l ’entendre, quand il écrit: “ Je proteste hau­
tem ent, q u ’ayant lu presque tous les livres qui traitent de la dévotion à la M ère
1

C fr L

T o u rs, 1926; G

h oum eau,

ebh ard

S. M . M ., L a vie spirituelle à l'école du B . L . M . Grignion de M ontfort,

H . M .,

S. M . M ., Commento al trattato della vera divozione a M aria

Vergine, i n Regina dei Cuori-, R o s c h i n i G . M ., O . S . M ., L a Corredentrice degli uomini secondo
il B . di M ontfort, in Regina dei Cuori, a. 1940-1941.

294

B. LUDOVICUS GRIGNION DE MONTFORT

de D ieu, et ayant conversé fam ilièrem ent avec les plus saints et savants person­
nages de ces derniers tem ps, je n ’ai point connu ni appris de pratique envers
la Sainte V ierge, sem blable à celle que je vais dire
1
« O ù le Bienheureux accuse plus fortem ent encore la note personnelle, c ’est
quand il établit, dans la prem ière partie de son traité, la légitim ité du saint escla­
vage. L e cardinal de B éru lle en avait ju stifié la pratique, en dém ontrant q u ’el­
le n ’était q u ’une parfaite rénovation des vœ ux et des promesses du baptême.
L e vén éré Boudon en avait, pour l ’accréditer, appelé à l ’argum ent de la tradi­
tion. G rign ion de M on tfort rem ontera plus haut et prouvera que cette dévotion
répond de tout point au plan de la sagesse divine. A cette fin, il exploitera avec
une sûreté ae logique adm irable l ’idée de la m édiation de M arie dans l ’ écono­
mie de notre salut. C h ez lui, cette doctrine décrit toute sa courbe harmonieuse »
( D il l e n s c h n e id e r ,

1. c., pp. 247-248).

b) Solidissima. Supponit enim, prout vel legentibus patet, cognitionem
profundissim am theologiae marianae, praesertim patristicae. Ipsem et auctor
fatetur se legisse fere omnes libros de devotione ir ariana pertractantes ( Traité
etc., n. 118). E t alibi fatetur se textus marianos Patrum et doctorum ample col­
legisse (ibid., n. 41). Eius m ariologica scientia apparet etiam ex innum eris notis
m anuscriptis, adhuc ineditis. Iure, T ractatus M ontfortanus appellatus est «la
M etafisica della dottrina intorno a M aria V ergine ». N otatu praesertim dignis­
sim a apparet doctrina de M ediatione U niversali B. V irgin is, in tota sua exten­
sione ita ut « D octor M ediationis » vere appellari possit. Fundam enta devotionis
marianae, nullibi sicut in hoc tractatu, tam valide exponuntur. « L ib ro di pic­
cola m ole, scribebat Benedictus X V , ma di soavissima devozione e di solidis­
sima dottrina ». 2
c) Eminenter practica. Scopus enim tractatus est em inenter practicus: indi­
gitare, nempe, fidelibus, perfectissim am formam devotionis erga B. Virginem ,
in sancta servitute, seu potius captivitate reposita, ita ut omnia cum M aria, in
M aria, m ediante M aria et per M ariam peragantur. M a .ia enim est via facillima,
brevissim a, tutissim a, delectabilissim a qua ad Iesum pervenitur.
d) Unctione referta. M ariologia enim M ontfortana non est doctrina arida,
frigida, abstracta aut speculativa, sed est m irabiliter sapida quia m irabili unctione
perfusa ita ut sub speciali quodam Spiritu s Sancti afflatu conscripta appareat.
Ipsem et enim Beatus aperte testatur quod Spiritus Sanctus usus est ipso ad
librum illum scribendum ( Traité, n. 114).
H aec unctio ex hoc provenit quod paginae illae, antequam scriberentur, ab
ipso auctore, viro sanctissim o, ad praxim perductae fuerunt. « In questo libro,
1 La vraie dévotion, p. 86.
2 In E p ist. au th ogr. ad S up. G e n . S. M . M . diei 19 aprilis 1916, occasione II C enten arii
a m orte B eati. In variis L itte ris E n cy clicis R R . P on tificu m , et praesertim in L itt. E n c y cl.
Pii X Ad diem illum, haud raro echo quaedam doctrinae M on tfortanae percipitur.

SCRIPTORES SAECULI XVIII

295

scribebat P. Faber, si rileva il sentimento di un certo non so che di ispirato e
di soprannaturale che va aum entando, man m ano si progredisce nello studiarlo.
Lettolo e rilettolo, si è costretti a toccare con mano che la sua novità non invec­
chia, la sua pienezza non dim inuisce, il fresco profum o e il fuoco sensibile della
sua unzione non si altera nè vien m eno » .1
2. IACOBUS WENNER, S. I. (1659-1725) 2
E didit opus Resolutiones Partheniae, seu quaestiones 50 de B . V. Maria, brevi
methodo discussae, G raecii, 1701. In quest. 26, B. Virgini privilegia status inno­
centiae vindicat.
3. CAROLUS DEL MORAL, 0 . F. M Obs.

(t

17 3 1)3

Scripsit opus: Fons illimis Theologiae scoticae marianae, M atriti, 1730, vol.
2 in-fol. In ipsis docte agit de essentia et attributis maternitatis divinae, de m ira­
bili praedestinatione V irgin is, de iustitia originali, de gratia et V irgin is im peccabilitate, de m eritis et virtutibus. N ovas aliquando theorias profert.
4. IOANNES BAPT. VAN KETW IGH , 0 . P. ( f 1746) 4
Est auctor praeclari operis Panoplia Mariana ... Antuerpiae, 1720, contra
errores m ariologicos Iansenistarum . « U n des charm es — scribit Dillenschneider
— de cette M ariologie scolastique, et non le moins profond, est le souci constant
de son auteur, de ne pas s ’écarter d ’une ligne des principes de saint Thom as »
(o. c., p. 149). E st velut M ariologia ad mentem S . Thomae.
5. HYACINTHUS SERRY, 0 . P. ^ 659-1738 )
R eliquit opus Exercitationes historicae, criticae, polemicae de Christo eiusque
Virgine Matre, V enetiis, 1719 (cfr D ict. de Théol. Cath., art. Serry, coli. 19611962). A nn o 1722 opus istud a Suprem a S. C . S. O fficii in indicem librorum
prohibitorum insertum est.
6. S. LEONARDUS a Portu Mauritio, 0 . F. M. Ref. (1676 -1751)
In suiso peribus (editis Romae, a. 1853) inveniuntur plures Sermones de B. M .
V ., qui m agnum exercuerunt influxum in devotione erga B. M . V . prom ovenda.
1 In p raef. ad versionem anglicani ab ipso peractam , a. 1862.
2 C fr SOMMERVOGEL, O. C., col. 1071.
3 C fr H

u rter,

Nomenclator Literarius, t. 4, p. 1026; ed. 3, O e n ip o n te ,, 1910.

4 C fr Scriptores Ordinis Praedic., t. 3, pp. 820-824.

SCR IP TO R E S S A E C U L I X V III

7.

AM IDEUS M ARKEL, 0 . S. M. ( t 1 7 6 0 ) 1

In sua Theologia universa in 18 libros divisa, integrum librum III D eiparae
consecrat, sub titulo Tractatus de Deipara Virgine. E didit etiam a. 1734 tractatum
de virtutibus heroicis a B . Virgine exercitis in vita, passione et m ortel. Christi F ilii sui.
8. P. CAESARIUS M. SHGUAN 1 N, 0 . S. M. (169 2 -176 9 )2
F u it patria T yrolen sis, ex V alle Venusta, habitu O rd. Serv. M ar. Frohnleithii indutus die 25 ju lii an. 1713, lector philosophiae ac dein theologiae prius
in conventu O eniponti, postea in conventu S. M arcelli de U rbe, poenitentiarius in Basilica Vaticana. V ir scientissim us, insignis canonista, m ortuus est
Romae, cardinalis reservatus in pectore, cum fama sanctitatis. Fere innumera
opera scripsit, quae adhuc extant in A rch ivo O rdinis, de re philosophica, m o­
rali, canonica, hagiographica, historica, ascetica etc. vel typis mandata vel adhuc
m anuscripta. Sed ad nos quod attinet, ex m ultis et quidem ingentibus volu­
m inibus in folio m anuscriptis, vel contractis

titolis, pauca quae sequuntur,

mem inisse sufficiat, nem pe: i°) Super mysterio de universali reformatione relatio
quam de immediata voluntate M ariae Immaculatae Virginis et S S . D ei Genitricis...
ab Altissimo electae et constitutae mundi rejormatricis S S . Domino Domino C le­
menti Papae X I I in quinque libros distinctam detulit Caesarius etc. Relatio super
mysterio de universali reformatione etc., libri X I I I . — 20) Vita, Passio et Trium­
phus B . V. M ariae sine labe conceptae Virginis D ei Genitricis, Iesu Christi in
passione Sociae etc., et producta coram Summo in terris Iesu Christi Vicario C le­
mente X I I I etc., tomi I V . — 30) Tuba mirum spargens sonum, seu universalis
reformationis opus, quod de immediata voluntate M ariae Virginis Im maculatae...
in Urbe paratum S S . Diio Dno Clementi X I I I directum etc., tomi V. E t alia
quam plurim opera in quibus omnes propem odum quaestiones mariologicae
m ira doctrinae profunditate et concinna perspicuitate referuntur atque effuso
calamo pertractantur. Prim us om nium , a Clem ente X I I I definitionem dogm a­
ticam A ssum ptionis corporeae postulavit.
9. IOANNES CHRYSOSTOMUS TROMBELLI (1697-1784) 3
E d id it egregium opus Mariae S S . vita ac gesta, cultusque illi adhibitus per
dissertationes descripta, Bononiae, 176 1-1765, 6 vol.
1

C fr H u r t e r ,

o .

c .,

t. 4 , p .

13 77.

2 C fr B e r a r d o S., O. S . M ., La Mariologia del P . Cesario M. Shguanin, O. S .M ., in
Marianum, a. 1 9 4 7 , fa se . 1.

3 M

o r o n i,

Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica, v o l. 8 1 , p p . 9 6 -9 7 .

297

S. A L P H O N S U S M . DE LIG U O R I

10. S. A LPH O N SU S M. D E LIGUORI (1696-1787) 1
Inter M ariologos omnium saeculorum , nemo forsan, in doctrinam et cu l­
tum marianum, tam universalem et efficacem exercuit influxum sicut S. A lphonsus.
N atus est N eapoli die 27 sept. 1696 ex nobili fam ilia neapolitana. A nn o 17
aetatis suae lauream utriusque iuris in patria universitate assecutus est. V ig esi­
mum septim um annum agens, pericula fori vitare et D ei servitio se totum m an­
cipare cupiens, habitum ecclesiasticum sum psit, et postea Sacerdos consecratus
est. A n n o 1732 Congregationem instituit a SS . Redem ptore nuncupatam . Anno
1762 Episcopus S. Agatae G othorum consecratus, om nibus omnia factus est.
M ortuus est N uceriae Paganorum die 1 augusti 1787. Eum Pius Papa IX , anno
1871, U niversalis Ecclesiae D octorem declaravit. B. V irginis fuit semper sin­
gulariter devotus.
Plura egregie scripsit ad Theologiam M oralem et A sceticam spectantia.
E m inet, inter omnia eius opera, opus « L e Glorie di Maria, opera utile per
leggere e predicare divisa in due parti. N ella prima si ragiona delle m olte e copiose
grazie che la M adre di D io dispensa a ’ suoi devoti, dichiarate in diversi punti
sopra la Salve Regina. N ella seconda parte poi si ragiona delle sue Feste p rin­
cipali, e dei suoi Dolori, cosi in generale com e in particolare. Indi si tratta delle
sue eroiche Virtù. E poi degli Ossequi da praticarsi in suo onore. Infine vi è una
Raccolta di esem pi scelti » .2
In ter dissertationes invenitur quoque Dissertatio super censuris circa Immacu­
latam B . M . Virginis Conceptionem, 1748.
O pus L e Glorie di M aria, prim um editum N eapoli, a. 1750, et postea in varias
linguas translatum ac innum erabilibus vicibus editum , fuit revera signum con­
tradictionis. « D e D oellin ger qui donne le ton, ju sq u a D rew s, en passant par

1 C fr D

i l l e n s c h n e id e r

C ., C . S S . R ., La Mariologie de S. Alphonse De Liguori, vol. I,

Son influence sur les renouveaux des doctrines mariales et de la piété catholique après la tourmente
du Protestantisme et du Jansénisme, F rib o u rg (Suisse), 1931. —

V o l. II, Sources et synthèse

doctrinale, F rib o u rg (Suisse), 1934. — E st opus vere classicum , M ariolo gica eru ditione refer­
tu m , ac su b om n i respectu com pletu m ; A

ngel

L u is , La compasión de Maria segun San Alfonso

Maria de Ligorio, in Vida Sobrenatural, t. 39 (1940),

pp. 3-14; 8 1-9 1; 16 1 -17 4 . V a n R o s-

G . M ., C . S S . R ., S . A lp h o n su s M . D e L ig u o ri ec Im m a cu lata C o n cep tio B. M . V ir ­
gin is, R om ae, 1904.

su m

Pro vita et operibus S. A lp h o n si con su li possu n t C a p e c e l a t r o , La vita di S. Alfonso M .
De Liguori, R om a, 1893; K a r n m e n g i e s e r J., in Dict. de Théol. Cath.} t. 1, co ll. 906-920.
2 C fr. Opere ascetiche, v o l. V I , Le Glorie di Maria. Parte I. Sopra la Salve R egin a; parte II
D iscorsi ecc. E st editio critica accuratissim a et egregiis ad n otatio n ib u s referta, cura Patrum
C on gregation is S S . R edem ptoris (R om a, via M eru lan a, 31). E d itio n em criticam popularem
curavim us et nos anno 1940 (E d izion i Marianum), curn in tro d u ction e et notis.

S. A L P H O N S U S M . DE LIG U O R I

298

M eyrick, Pusey, Littledale, A chelis, Zoeckler, H eiler, W ernle, c ’est le même
refrain que nous entendons. A lphon se s ’est vou é au culte fanatique de M arie,
et son crim e est d ’avoir fait de trop nom breux prosélytes. O n n ’a pas idée à
quelle note disgracieuse se m onte souvent la polém ique autour de saint L iguori.
A u dire de Zoeckler, la dépravation et la paganisation de la vie de l ’Eglise, remonte
à la theologie- des O rdres religieux, notam m ent à celle qui eut pour chef, au
x v iu e siècle, l ’auteur des Glorie »J ( D i l l e n s c h n e i d e r , L a Mariologie de S . A l­
phonse de Liguori, I, p. vi). Inter Italos in synthesim veluti redigit im pias calum ­
nias contra S. A lphonsum illatas Franciscus Sciarelli, scribens: « Q uesto libro,
che è frutto del fanatism o mariolatrico di A lfonso de L ig u o ri, è pieno delle più
em pie e sacrileghe bestem m ie ... È questo un libro che largam ente favorisce
vivere im m orale; giacché, secondo quanto è ivi insinuato, gli uom ini più scel­
lerati e facinorosi, le donne più corrotte per vituperevoli costum i, sono certi
e sicuri della salvezza della loro anima, puchè dicano u n ’A v e al giorno, o abbiano
qualche altra divozione a M aria ... E intanto questo libro, ricolm o di bestemm ie
e fecondo di insinuazioni a dim orare im punem ente nella im moralità e nel delitto,
è il testo favorito dei predicatori cattolici, ed è solennemente approvato con un
decreto speciale ed infallibile di Papa G regorio X V I » (La Madre di Gesù Cristo,
pp. 1 2 4 - 1 2 7 , Rom a, 18 7 9 ).
E x adverso, auctores catholici magnis m eritisque laudibus opus illud cele­
brarunt et celebrant: « A v ec ses Glorie di M aria, scribit Rivière, 2 A lphonse eut
le m érite de porter au jansénism e le coup d écisif et de couronner avec plus
encore de plénitude théologique et de succès pratique l ’effort de ses préd éces­
seurs ». P. Adhem arus d ’A lès habet opus « pour le m anuel par excellence de
la dévotion confiante envers M arie ». 3 P. D eneffe tenet quod « Saint A lphonse
a condensé dans sa M ariologie tous les travaux de ses devanciers et assuré ainsi
le triom phe des thèses m ariales traditionnelles » .4
L audes istae, doctrinae marianae S. Alphonsi tributae, m inim e exaggeratae
videntur. M ariologia enim S. A lph on si hac triplici nota distinctiva nobis com ­
m endatam se offert, videlicet: est a) encyclopedica simul et progressiva, b) est
completa, c) fundatissima, d) unctionis plena et e) est eminenter practica. N il m irum
igitu r si tam universalem et tam efficacem influxum exercuit in omnes M ariologos posteriores.

M ariologia S. Alphonsi est:
0)

Encyelopaedica et progressiva. In M ariologia enim, sicut in om nibus

aliis operibus etiam m inim is, S. D octor sapientissim e rationem habet omnium
1 H a u c k , Realenzyklopedie d. prot. Theologie, t. 12, c o i . 329.
2 C fr Rev. des Sciences religieuses, t. 12 (1932), p. 476.
3 In Etudes, t. 211 (1932), p. 233.
4 In Scholastik, 7 Jahrg. (1932), p. 613.

S. ALPHONSUS M. DE LIGUORI

2 99

quae a praecedentibus scriptoribus prolata fuerunt, ita ut veluti om nium echo evadat.
« L a M ariologie de S. A lphon se est le résum é exact de toute la tradition doctrinale
du m oyen âge touchant la Sainte V ierge » ( D i l l e n s c h n e id e r , o . c ., I, p. 282).
« Controversistes, théologiens, et auteurs spirituels avaient, au x v n e siècle,
rendu à la m ariologie catholique, les plus signalés services. L es prem iers s ’étaient
attachés à dissiper les préjugés et les interprétations tendancieuses que les adver­
saires avaient accum ulés autour des privilèges de M arie et de son culte. L es
seconds avaient par leurs spéculations hâté le progrès homogène et l ’enrichis­
sement des thèses mariales. L es derniers s ’étaient em ployés à encourager l ’ensei­
gnem ent courant sur la V ierge, et à redonner à la p iété catholique un regain
de ferveur pour la Reine du ciel. Il n ’était que de condenser les acquisitions
obtenues et de composer, à l ’usage des fidèles, un compendium marial à la fois
solide et pieux. C e fut la tâche à laquelle se dévoua saint A lphonse et q u ’il amena
à bon term e» (Ibid., p. 252). Q uidquid igitur boni, sive apud apologetas, sive
apud theologos sive apud auctores spirituales anteacti tem poris invenerat, in
suo opere diligenter S. D octor adunavit, ita ut parva quaedam encyclopaedia
mariana evaserit. A t, non in hoc tantum sistit S. Alphonsi m ariologicum m eri­
tum . Ipse enim, sua vice, et apologeta, et theologus et spiritualis auctor fuit.
Q ua apologeta, strenue et valide defendit contra L u d . A ntonium M uratori dogma
Im m aculatae Conceptionis et M ediationem Universalem B. M . V . Qua theologus,
novas dilucidationes et probationes identidem attulit quaestionibus mariologicis ante
ipsum pertractatis. Q ua auctor spiritualis devotionis fervorem sapienter moderatum,
erga B. V irginem , in om nibus fidelibus om nibus viribus prom overe sategit. Q ua­
propter, M ariologia Alphonsiana dicenda est sim ul encyclo pedica et progressiva.
b)

Completa.

U niversa

enim

M ariologia

Alphonsiana,

in

duplici

m is­

sione ad quam electa fu it Beatissim a V irgo, tam quam in duplici fundam entali
principio, fundatur, videlicet: M ater D e i et M ediatrix

hominum,

seu Socia

M ediatoris in universo M ediationis opere, seu in nostra reconciliatione, in nostra
regeneratione spirituali et in distributione om nium et singularum gratiarum.
E x hoc duplici fundam entali principio, seu ex hoc quod fuit B. V irgo digna
M ater