You are on page 1of 367

P. GABRIEL M. RO SCH IN I O . S. M.

ma

MARIOLOGIA
TOMUS II

SUMMA

MARIOLOGIAE

Pars II - De privilegiis singularibus B. M. V.

SECU N D A

E D IT IO

R E V IS A E T N O T A B IL IT E R A U C T A

ROMAE
ANGELUS BELARDETTI EDITOR
ANNO

M C M X L V I II

P. GABRIEL M. ROSCHINI O. S. M.
S. Theologiae Magister
Socius Pont. Academiae S. Thomae Aquinatis et Religionis Catholicae
in Collegio Intemationali S. Alexii Falconieri de Urbe Professor

RIOLOGIA
TOMUS II

'

S U M M A M A R IOL OGI A E
PARS S E C U N D A

D e Beata Maria Virgine


considerata in suis singularibus privilegiis

SECU N D A

E D IT IO

R E V IS A E T N O T A B I L I T E R A U C T A

ROMAE
ANGELUS

BELARDETTI
ANNO

MCMXLV1I1

EDITOR

E x parte Ordinis nihil obstat quominus imprimatur.


R om ae, die 8 D e c. 1947.
F r. A l f o n s u s M . B e n e t t i
O . S . M . P rio r G en eralis

IM P R IM A T U R :
E C ivita te V atican a, die i a M a rtii 1948.
t F r. A l f o n s u s C . D e R o m a n i s , E p . P o rp h y r.,
Vicarius Generalis C ivitatis Vaticanae

PARS S E C U N D A

D E B E A T A M A R I A V. C O N S I D E R A T A
IN S U IS S I N G U L A R I B U S PRIVILEGIIS

Ratio huius secundae partis. Postquam consideravim us Beatissim am V irg i


nem in

s u a m is s io n e

sive relate ad Creatorem sive relate ad creaturas, accedim us

nunc, cum tim ore et tremore, ad illam in semetipsa considerandam. Est enim,
inter om nes, propinquissim a D eo qui est infinite perfectus et fons om nium
perfectionum .
Iam a priori dicere possum us Beatissim am V irginem perfectissim am undequaque fuisse tum quoad animam, tum quoad corpus. Si enim, exem pli gratia,
rex quidam m andatum dedisset artifici cuidam construendi dom um pro filio suo,
artifex, procul dubio, totis viribus incum beret in opus illud perficiendum ad hoc
u t persona tantae dignitatis minus esset indignum . Iam vero, B. V irgo, nonne
fuit domus aurea, regium palatium a D eo ipso, sum m o artifice, pro U nigenito
F ilio suo praeparatum? H in c ipsum tanto hospite dignum (dignitatis infinitae)
reddere debuit. E t hoc bene exprim it Ecclesia in oratione quadam liturgica:
O m nipotens sem piterne D eus, qui gloriosae V irgin is M atris M ariae corpus et
animam, ut dignum F ilii tui habitaculum effici m ereretur Spiritu Sancto coope
rante praeparasti etc. .
Insuper: si filius quidam potuisset eligere et sibi efformare m atrem suam,
nonne perfectissim am ipsam faceret?... Iam vero, quod nemo nostrum

facere

potest, D ei F ilius et potuit et fecit. M atrem suam ipse, semetipso dignam , ef


fecit. H inc vere D eus dicere potest: U na est perfecta mea (Cant., 6, 8).
Ipsam enim tot tantisque perfectionibus ditavit, ut iuxta dictum S. M ech tildis michrocosmos, id est, parvum m undum redderet, et E i plus curae D eus
im pendit quam universo condendo. Q uae in toto orbe sparsim videm us, in V ir
gine adunata inveniuntur. In te saduna quantunque in creatura di bontade (Par. 33, 20-21). H ac de causa studium perfectionum B. M . V irgin is per
difficile evadit. O m nia enim quae in S. T heologia vel in christiana philosophia
traduntur, prae oculis tenenda sunt, ut B. V irgo meliori quo fieri potest m odo
cognoscatur.

Divisio huius secundae partis. O rdo quem in hac secunda parte sequi debe
m us, ab Ecclesia ipsa in oratione liturgica O m nipotens sem piterne D eus indigitatur. D ivid i ergo potest in tres sectiones:
I.

D e his quae pertinent ad animam B. M. V.;

II.

D e his quae pertinent ad corpus B. M. V.;

I I I . D e his quae pertinent ad compositum, seu ad animam

corpus B. M. V.

simul et

SECTIO PRIMA
DE HIS Q U A E PERTINENT A D ANIMAM
BEATAE MARIAE VIRGINIS

II

IM MUNITAS B. M. V. A PECCATO ORIGINALI

Ratio huius sectionis. Q uia pars formalis cuiuscum que rei nobilior est parte
materiali, hinc ab anima B. M . Virginis, quae est pars eius formalis, consideratio
nostra incipere debet.
Divisio huius sectionis. Q uia vero anima B. M . V irgin is fuit im m unis a qualibet
im perfectione et fuit plena om nibus perfectionibus, hinc sectio haec in duo ca
pita apte dividi potest, videlicet:
I.

D e im m unitate anim ae B. M . V . a qualibet im perfectione;

II. D e perfectionibus animae B. M . V .

C ap. I - D E IM M U N IT A T E A N IM A E

B. M . V I R G I N I S A Q U A L I B E T

IM P E R F E C T IO N E .
Ratio capitis. Postulat logicus ordo, ut ante omnia rem oveatur ab

anima

B. M . V . quaelibet im perfectio, et ideo elem entum negativum ante elem entum


positivum rite statuatur.
Ordo capitis. Q uia vero triplex est animae im perfectio, videlicet, peccatum
originale, fom es peccati et peccatum actuale, hinc logice praesens caput in tres
articulos subdividitur, videlicet:
I.

D e im m unitate B. M . V . a peccato originali.

II.

D e im m unitate B. M . V . a fom ite peccati.

I I I . D e im m unitate B. M . V . a quolibet peccato actuali.

A rt. i - D E I M M U N I T A T E B . M . V. A P E C C A T O O R I G I N A L I
B IB L IO G R A P H IA
Bibliographia huius quaestionis est amplissima. Excrhus R oskovny in suo opere
B. V. Maria in suo conceptu Immaculata ex monumentis omnium saeculorum demonstrata,
9 vol. (Budapest, 1873-81), ultra 25.000 scripta (sensu tamen lato accipienda) circa prae
sens argumentum numeravit. Pariter, opera selecta et documenta Immaculatam
Deiparae conceptionem respicientia inveniri possunt in op. B e r n a r d i A. M c K e n n a ,
The Dogma of the Immaculate Conception - Historical Development and Dogmatic Fulfilment, Washington D . C. 1929, pp. 573-603.

12

BIBLIOGRAPHIA DE IM MACULATA CONCEPTIONE

Aliam Bibliographiam circa praesens argumentum tradit F. E s c a r d , in opere: B i


bliographie de l immacule Conception, in Polybiblion, pars litteraria, Paris, dee. 1879,
ian. 1880, pp. 165 sq. (opera opposita) 167 (confutationes).
Etiam in Bibliotheca Vaticana (Vat. lat. 13514), invenitur Catalogus immaculatus
marianus quingentorum et amplius auctorum pietate et doctrina maxime illustrium
inter quos multi dominicanorum qui de Conceptione immaculata Deiparae Virginis,
vel speciales tractatus ediderunt, vel eidem conceptioni titulum immaculatae, suis in
operibus addiderunt, servato temporum ordine, congestus 57 f.
Nos autem praecipua opera theologica tantum, iuxta varias linguas, indicabimus:
A) S C R IP T A L A T IN A :
de O. F. M . Obs., Monumenta antiqua Immaculatae Conceptionis sanctis
simae Virginis Mariae, ex variis auctoribus antiquis tam manuscriptis quam olim im
pressis, sed qui vix reperiuntur, Louvain, 1664.
A n o n y m u s , Quaestiones disputatae de Immaculata Conceptione B. M . V. Bibliotheca
Franciscana Scholastica M edii Aevi (t. 3 ed., 1904 ad Claras Aquas, Quaracchi
apud Florentiam).
A r e n d t G ., De Protoevangelii habitudine ad Immaculatam Deiparae Conceptionem, Ro
mae, 1904.
B a l i 6 C., O. F. M ., Ioannis de Polliaco et Ioannis de Neapoli quaestiones disputatae de
Immaculata Conceptione Beatae Mariae Virginis, Sibenici, 1931, in-8, 110 p.
De Ordine Minorum tamquam duce p ii fidelium sensus de Immaculata Conceptione B. V.
Mariae, Quaracchi, in-8, 57 p.
De dento peccati originalis in B. Virgine Maria, Romae, 1941 (extractum ex Antonia
num, 1941, 205-252, 317-372).
B a l l e r in i A ., S. I., Sylloge Monumentorum, ad Mysterium Virginis Deiparae illustran
dum. Pars I, Romae, 1854, 2 voli., ed. Lecoffre, Paris, 1857.
B ig a r o P., Purissimae Virginis Mariae Dei Genitricis Conceptus brevis disquisitio Theologico-Critica, Venezia, 1850.
C aesari T h ., Ord. C is t., Ordinis Cisterciensis suffragia, pro dogmatica ferenda sententia,
super mysterio Immaculatae Conceptionis B. V. M . elucidata (Pareri, vo l. 9, p p . 2 70 -3 12 ).
C o r n o l d i G . M ., Sententia S. Thomae de Immunitate B . Virginis Dei Parentis a peccati
originalis labe, N a p o li, 1870.
C erri D., Enchiridion Auctoritatum super duodecim Momenta fundatum ex quibus exurgit
triumphus B . Mariae Virginis, Matris Dei in originale peccatum, Taurini, 1851.
C y p r ia n u s a S. M a r ia , O. F. M . Rf., Compendium quo probatur mysterium Immac.
Cone. Beatae Virginis Mariae esse prope definibile, Granatae, 1651, vide Bibliotheca
Hispanica Nova, Madrid, 1783, vol. I, p. 260.
C o z z a - L u z i , De Immaculata Deiparae Conceptione hymnologia Graecorum, Romae, 1872.
D o u c e t V., O. F. M ., Magister Aegidius Carlerii ( f 1472) eiusque quaestio de Immacu
lata Conceptione B. Mariae Virginis, in Antonianum, 5 (1930), 403-432.
E a d m er o f C a n t e r b u r y , Tractatus de Conceptione Sanctae Mariae, Herder, St. Louis,
1904.
E h r m a n n A., S. M ., Maria Immaculata, in Zeitschr.f. Ass. u. Myst., 5 (1930) 193-212.

A l v a , P etru s

BIBLIOGRAPHIA DE IM MACULATA CONCEPTIONE

13

a r t in e z , De Natura et Gratia Admirabilis et Purissimae Concep


tionis Deiparae V. Mariae, elucidationes utiliter congestae, 5 voli., Interamnae,
1852-1854. De utilitate et ratione sufficienti ad dogmaticam definitionem super
Immaculato Deiparae Mariae conceptu, cfr. Civilt Cattolica, Ianuar. 20, 1855.
F r ie t h o f f C., O. P ., Quomodo caro B. M . V. in originali concepta fuerit, in Angelicum,
10 (1933) 321-334.

F ebrer R a y m u n d o M

A n n u n t i a t a O. C. D ., De fide in Immaculatam Conceptionem apud Carmelitas usque ad saec. X V I, in Annal. Ord. Carm. dise. 5 (1930-31) 31-44, 81-87.
G a u d e P., O. P., De Immaculato Conceptu eiusque dogmatica definitione in ordine prae
sertim ad scholam thomisticam et institutumj F F . Praedicatorum, Romae, 1854. Cfr
Civilt Cattolica, Ianuar. 5, 1855, P- 9 T
H a y e (d e l a ) I., O. F. M . Obs., De maxima Alexandri Halensis in Deiparam pietate,
et pro Immaculata eius conceptione Apologia, Parisiis, 1747 (vide Roskovany, 3, 298).
H o l z a p f e l H ., Bibliotheca Franciscana de Immaculata Conceptione B. M . V. (ed. 1904,
Quaracchi).
G

a b r ie l a b

L e B a c h e l e t X . M ., Auctarium Bellarminianum, Paris, 1913. Ven. servi Dei Roberti

Card. Bellarmini de Immaculata Beatae Mariae Virginis conceptione votum, Pa


ris, 1905.
M eier L ., O. F. M ., loannes Bremer O. F . M . Immaculatae Conceptionis strenuus de
fensor, in Antonianum, 2 (1936) 429-486.
P a s s a g l ia C., De Immaculato Deiparae semper Virginis Conceptu. Commentarius, 3 voli.,

Romae, 1854. Cfr Civilt Cattolica, october 1, 1854, p. 69; december 2, 1854, p. 552.
P a t r iz i X ., De Immaculata Mariae origine a Deo praedicta disquisitio, Romae, 1854.
P er ro n e I., S . I., De Immaculato B. V. Mariae Conceptu. An dogmatico decreto definiri

possit disquisitio theologica, Romae, 1847.


P l a z z a B., Causa Immaculatae Conceptionis, Palermo, 1747.
P rado N .

d e l , O. P ., Divus Thomas et Bulla dogmatica Ineffabilis Deus (ed. Friburgi


Helvetiorum ex typis consociationis Sancti Pauli, 1919).
R o m er i C., O. F. M ., De Immaculata Conceptione B. M . V. apud S. Antonium Patavi
num, Romae, 1939.

S a c s P ., O. F . M ., Doctrina de Immaculata B. V. Mariae conceptione apud P. Ludo-

vicum de Carvajal, O. F . M . ( f 1552), in Antonianum, 18 (1943) 141-162; 245-270.


V.
Iussu Rmi P. Dionysii Schuler, totius Ordinis Fratrum Minorum Ministri Gene
ralis, composita a P. Geriberto Holzapfel, O. F. M ., S. T . D., Florentiae, 1904.
S e r ic o l i C., O. F . M ., Immaculata B . M . Virginis Conceptio iuxta Xysti I V constitutio
nes, Sibenici, 1945, 174 p., 24 cm. (Bibi. Mar. M edii Aevi, fase. 5).
S ix tu s IV , Pontif. Max., De conceptione Beatissimae Virginis, Romee, 1471. Eulae Cum
praecelsa, 1477; Libenter, 1480; Grave nimis, 1483.
T h u r st o n H., et T h . S l a t e r , Ecdmeri Cantuariensis tractatus de Conceptione Sanctae
Mariae, olim sancto Anseimo attributus, nunc primum integer ad ccdicum fidem editus,
adiectis quibusdam documentis cctaneis, Freiburg, 1904.
V an Rossum G ., C . SS. R., S . Alphorsus M . De Ligcrio et Immaculata Corceptio
B . M . V ., Romae, 1904.
S c h u l e r -H o l z a p f e l , Bibliotheca Franciscana de Immaculata Conceptione B . M .

14

BIBLIOGRAPHIA DE IMMACULATA CONCEPTIONE

V a zq u ez A., O. F. M ., Expositio theologica historica et moralis super Bullam Alexandri V II

de vero sensu ab Ecclesia semper retento circa cultum Imm. Cone. Virginis Mariae,
(Bibliotheca Hispanica Nova, i, 51, Matriti, 1783).
V elasq u ez I o a n . A n t . fDissertationes de Maria Immaculate Concepta, Lyon, 1653.
W a d d in g L ., O. F. M . Ree., De B. M . V. Conceptione, Redemptione et Baptismo, Ro
mae, 1655.
Z im m e r m a n n B. M ., O. C. D., Ricardi Arch. Armacani bini sermones de Immaculata
Conceptione B. V. M ., habiti in Ecclesiis Carmelitarum annis 1348 et 1349 e codi
cibus Oxoniensibus nunc primum editi, in Anal. Ord. Carm. Disc., 6 (1931) 158 ss.
B) S C R IP T A IT A L IC A :
A n o n y m u s , L 'Immacolata Concezione di Maria ed i Francescani, in occasione del Cin

quantesimo anno dalla dommatica definizione (pp. xvi-272, ed. 1904). Typographia Collegii S. Bonaventurae, Ad Claras Aquas.
B er ard o S., O. S. M ., L 'Immacolata negli scritti di Maestro Lorenzo da Bologna, in Pa
lestra del clero, 1943, pp. 225-280.
B ia n c h e r i R. P., C . M ., Voto, in forma di dissertazione, sulla definizione dogmatica del
l'immacolato Concepimento della beata Vergine Maria, Tivoli, 1848. (In Pareri,
voi. 5, p. 181).
B ib b ie n a M ic h a e l A n g e l u s d e , La Donna dellApocalisse, Maria S S . Madre di Dio,
sempre Vergine, concetta in grazia, Lucca, 1712 (vide R o s k o v NY, 3, 624).
B r u n i , Vescovo d i Ugento, Breve risposta alle principali obbiezioni che si oppongono alla
definizione dogmatica del mistero dellImmacolata Concezione di Maria Santissima,
Roma, 1853.
C a n t i n i G ., O. F. M ., Il pensiero di S. Antonio da Padova intorno al concepimento di
Maria, in Studi frane., 28 (1931) 129-144.
C a s t a g n o l i , C . M ., Contributo alla storia del domma dellimmacolato Concepimento di
Maria S S ., in Div. Th. (Plac.), 35 (1932) 17 ss.
E u p iz i S., I l pensiero di Tommaso dAquino riguardo al dogma dellimmacolata Conce
zione, Varallo Sesia, 1941. 1
G r a m m a t ic o A., O. C., L Immacolata Concezione di Maria e i Dottori Carmelitani, in
I l monte Carmelo, 1929, extr. in-8, 36 p.
G u a l c o D o m e n ic o , La dogmatica definizione dell'immacolato Concepimento della B . V.
M ., Genova, 1855-1856, 2 voli., 910 p. C f r Civilt Cattolica, oct. 1856, p. 88.
L a m b r u s c h in i , Card., Sull'Immacolato Concepimento di Maria. Dissertazione polemica,
Roma, 1843.
M a n c in i V., I l primo difensore dellImmacolata Concezione di Maria stato un Merce
dario: S. Pietro Pascasio, Napoli, 1939.
M a r in i N., L Immacolata Concezione di Maria Vergine e la Chiesa greca ortodossa dis
sidente, Roma, 1908.
M eester P. D e , La festa della Concezione di Maria S S . nella Chiesa greca, Roma, 1904.
M a r io t t i C., O. F. M ., L 'Immacolata Concezione di Maria Santissima, R om a, 1896.
1 C fr ea quae de hoc opere scripsim u s in M arianum , 3 (19 4 1) 294-297; 4 (1942) 62-69.

BIBLIOGRAPHIA DE IMMACULATA CONCEPTIONE

M ura B., O. S. M ., Sunto analitico dell'opera del R. P. Perrone d. C. d. G. intitolata.

De Immaculato B. V. M . Copceptu , Roma, 1848.


d i M a r ia A d d o l o r a t a , Alcantarino O. F. M ., Delia origine,
progressi e stato presente del culto e festa dellImmacolatissimo Concepimento della
Grande Genitrice di Dio, Maria, e della sua dogmatica definizione. Ricerche storicocronologico-critiche, Napoli, 1852, 1000 p. (Cfr Civilt Cattolica, febr. 1854, p. 322).
P a l m ie r i A ., I l dogma dell'immacolata Concezione e l'Accademia ecclesiastica di Kiev
nel secolo X V III, in Bessarione, 6 (1909) 1-12.
Pareri dellEpiscopato cattolico, di congregazioni, di universit, di personaggi ragguardevoli,
etc. sulla definizione dogmatica dellimmacolato concepimento della B. V. Maria, Roma,
1851-1854.
P a r o d i L ., La fede e la divozione a Maria sempre Immacolata, dichiarata e proposta coi
sentimenti e colle parole de S S . Padri, Roma, tip. della Civilt Cattolica, 1856, 318 p.
P ia n o r i A., O. F. M . Obs., Episcopus Faventinus, Fondamenti ortodossi per la definibilit dellImmacolato Concepimento di Maria Santissima, Cesena, 1854.
R ivarola G ., Abbate Cassinese, Dissertazione in cui si prova che Maria Vergine sia stata
necessariamente concepita immacolata, per necessaria conseguenza dellinfallibile dogma
della divina sua maternit, Palermo, 1822 (in Pareri, voi. 5, pp. 7-97).
S a r d i V ., La solenne definizione del dogma dellImmacolato Concepimento di Maria San
tissima. Atti e documenti pubblicati nel cinquantesimo anniversario della stessa
definizione, Roma, 1905.
S c a r a m u z z i D ., O. F. M ., L Immacolato Concepimento di Maria. Questione inedita di
Landolfo Caracciolo O. F. M . ( f 1351), Firenze, 1931, 38 p.
S pa d a M ., O . P ., Esame critico sulla dottrina dellAngelico dottore san Tommaso dAquino,
circa il peccato originale, relativamente alla beatissima Vergine Maria, Napoli, 1839.
S t r o z z i T h ., S . I., Controversia della concezione della beatissima Vergine Maria, Palermo,
1700-1703.
P a c if ic o F. A g o s t in o

C) S C R IP T A A N G L I C A :
A. C., The Immaculate Conception and th contracting of Sin, in Eccles. Rev., 72 (1925)
76-82.
A n o n y m u s , The Immaculate Conception of Olir Lady, Murphy, Baltimore, 1855.
B ish o p E d m u n d , On th Origins of th Feast of th Conception of th Bl. Virgin Mary,
London, 1904.
B r y a n t T . D., The Immaculate Conception of th Most Blessed Virgin Mary Mother of
God. A Dogma of th Catholic Church, Boston, 1855.
F a ber W ., An Explanation of th Doctrine and Dfinition of th Immaculate Conception
with a Mditation, J. Murphy, Baltimore, 1855.
H ar per T ., S . I., The Immaculate Conception. Revised and introduced by th Rev. Joseph
Rickaby, S. /., Burns e Oates, London, 1919.
H o g a n S . M ., O . P ., Mother of Divine Grace: A chapter in th Theology of th Immacu
late, Burns and Oates, London, 1920.
H u se n b e t h , The Chain of th Fathers. Witnesses for th Doctrine of th Immaculate Con
ception of th Blessed Virgin Mary, Mother of God, Richardson, London, 1885.

i6

BIBLIOGRAPHIA DE IM MACULATA CONCEPTIONE

L o n e r g a n W . J., S. J., Mary Immaculate, New Y o r k , 19 3 1, in-8, 16 p.


L u m br era s P e t e r , O . P ., Saint Thomas and. the Immaculate Conception, Notre Dame,

Indiana, 1924.
M ayer O . F . M . C on v., The Teaching of Ven. Duns Scotus concerning th Immaculate
Conception of Our Lady, in Franciscan Studies, 1927, 39-46.
M ildner F ., O . S. M ., The Immaculate Conception in England up to the time ofjohn Duns

Scotus, in Marianum, a. 1939-1940.


S to r f f H., O. F. M ., The Immaculate Conception. The teaching of St. Thomas, St. Bo-

naventure and Bl. J. Duns Scotus on th Immaculate Conception of the Blessed Virgin
Mary, S t. Francis Press, California, 1925.
T h u r sto n H., The Irish Origins of Our Lady's Conception Feast, in The Month, 103
(1904) 449 ss.
T o r m e y M ., The Immaculate Conception, an essay, Dublin, 1855, 236 p.
U l l a t h o r n e , A r c h b is h o p , The Immaculate Conception of the Mother of God. New Edi
tion. Revised by the Very Rev. Canon Iles. Introduction by the Bishop of Birmin
gham, Benziger Bros., New York, 1904.
D) S C R IP T A G A L L IC A :
A n o n y m u s , Tmoignages de VEglise Syro-maronite en faveur de VImmacule Conception,

Beirut, 1904.
B a in v e l J. V ., L'histoire dun Dogme, in Etudes, Paris, 101 (1907) 612-632.
B er n ar d R., O. P., L Immacule Conception, in Vie Spir., 29 (1931) 238-255.
B it t r e m ie u x I ., Le sentiment de S. Bonaventure sur l'Immacule Conception de la Sainte

Vierge, in Et. Franc. 40 (1928) 367-394.


B o u r d a l o u e , Sur la conception de la Vierge. ( C fr B o u r d a l o u e , uvres compltes, t. 4,

p. 371, ed. Lyon, 1864).


B u r r id g e A. W ., L 'Immacule Conception dans la thologie de l Angleterre mdivale, in

Rev. Hist. Eccl. 32 (1936) 570-597.


C a p e l l e , O. S. B., La pense de saint Augustin concernant l immacule Conception, in

Rech. Thol. Ane. Md., 4 (1932) 361-370.


C o l l a e s P ., L Immacule Conception de Marie dans ses figures prophtiques, Bruxelles,

1885.
A., Essai historique sur VImmacule Conception de la trs Sainte Vierge, Bray,
Paris, 1852.
D e G r a n d effe A., L Immacule Conception au point de vue rationnel, Lacour, Paris, 1857.
D en effe A., S. J., Deux questions mdivales concernant l'immacule Conception, in Rech.
Thol. Ane. Md., 4 (1932) 401-432.
D o n c o e u r P., Les premires interventions du Saint-Sige relatives l'immacule Con
ception (xii-xiv sicle), Louvain, 1908. Extrait de la Revue d'histoire ecclsiastique,
vol. 3, n. 2, 4; 9, n. 2.
D o u c e t V., O. F. M ., P . I. Olivi et VImmacule Conception, in Arch. franc, hist. 26 (1923)
560-563.
E a d m e r , La Conception Immacule de la Vierge Marie. Introduction et traduction par
Dom B. Del Marmol, Lethielleux, Paris, 1924.
D

arras

BIBLIOGRAPHIA DE IM MACULATA CONCEPTIONE

*7

E ssen (van der) L ., La dfinition du dogme de VImmacule Conception et la Facult de

Thologie de VUniversit de Louvain, in Rev. hist. eccls., 24 (1928) 650-655.


G a g a r in J., S. S., L'Eglise russe et l Immacule Conception, Paris, 1876.

Card., La croyance gnrale et constante de l'Eglise touchant l Immacule Con


ception de la B. V. Marie, prouve principalement par les Constitutions et les actes des
Papes, par les lettres et les actes des Evques, par l enseignement des Pres et des Doc
teurs de tous les temps, LecofFre, Paris, 1855.

o u ss e t ,

ueranger

P., O . S. B., Mmoire sur la question de l'Immacule Conception de la trs


sainte Vierge, Paris, 1850.

H il a ir e , D e Paris,

Cap., Notre-Dame de Lourdes et VImmacule Conception, Lyon,

1880.
H o b e ik a J., Religieux Maronite Libanais, Tmoignages de l Eglise syro-maronite en fa

veur de l immacule Conception de la trs sainte Vierge Marie, Basconta, 1904.


J u g ie M ., Le tmoignage de Saint Luc sur l immacule Conception, in Notre-Dame, 1

(1911) 67-69. - L Immacule Conception dans la tradition grecque', les Pres antnicens et l immacule, in Notre Dame, Paris, 1 (1911) 41-42, 257-259.
- La doctrine de l'Immacule Conception et les Pres orientaux du I V e sicle, in NotreDame, 2 (1912) 129 ss.
L Immacule Conception dans l Eglise grecque aprs le Concile dEphse, in Dict. Thol.
Cath., t. 7, coll. 893-975.
L Immacule Conception chez les Russes au X V I e sicle, in Echos d Or., 12 (1909) 56-75.
L 'Immacule Conception en Moscovie au X V I I e sicle, in Echos d Or., 12 (1909) 321-329.
L a g ie r P ., O. M . I., L Immacule Vierge Marie, Paris, 1855.
L e B a c h e l e t X . M ., L Immacule Conception, Paris, 1902. Le Votum Bellarmini
sur l Immacule Conception, in Les Etudes, Paris, 1904.
Immacide Conception, in Dict. thol. cath., t. 7, coll. 854-893; 979-1218; et in Dict.
apol., t. 3, coll. 209-275.
L estre H., L Immacule Conception et l Eglise de Paris, Paris, 1905.
L o n g p r E., O. F. M ., Fr. Bernard de Deo O. F. M . (1318) et l'Immacule Conception,
in Archiv. franc, hist., 26 (1933) 247-249. Le sentiment de Saint Bonaventure sur
l Immacule Conception de la Sainte Vierge, in Et. Franc., 40 (1928) 367-394.
Robert Grossette et l immacule Conception, in Arch. franc, hist., 27 (1933) 550 s.
M a l o u T . B., Iconographie de l Immacide Conception de la trs-sainte Vierge Marie,
H. Goemacre, Bruxelles, 1857.
L Immacule Conception de la trs sainte Vierge Marie, considre comme dogtne de foi.
2 voli., Goemacre, Bruxelles, 1857.
M a u r e l P., L Immacule Conception de la Sainte Vierge, Lyon, 1854.
M ic h e l -A n g e , O. M . Cap., Saint Thomas et l Immacide Conception, in Orientalia,
11 (1927) 300-307.
N o y o n A., Notes bibliographiques sur l histoire de la Thologie de l Immacule Conception.
V I. La doctrine, au X I I e sicle, in Bulletin de littrature ecclsiastique, Toulouse,
Iul.-August, 1920, pp. 296 ss.
P a r is is , Dmonstration de l'immacule Conception, Lecoffre, Paris, 1849.
P a u w e l s P ., O . F . M ., Les Franciscains et Y Immacule Conception, M a lin e s, 1904.

i8

BIBLIOGRAPHIA DE IM M ACULATA CONCEPTIONE

P e t r id e s S ., L'Immacule Conception et les Grecs modernes, in Echos dOr., 8 (1905)

257- 270

R e n a u d in P., O. S. B., La pense de Saint Thomas sur l'Immacule Conception, Avignon,

1926, 16 p.
R o b it a il l e , Trait historique et dogmatique de la dfinition du dogme de l immacule Con

ception de la Sainte Vierge, Lefranc, Arras, 1857.


S a l a v il l e S., La croyance et le culte de VImmacule Conception chez les Grecs et les Sla

ves au X V I I I e sicle, in Marianum, 2 (1940) 114-144, 267-283.


J. B., S. I., L Immacide Conception, Paris, 1904.
V a c a n d a r d E., Les origines de la fte et du Dogme de l Immacule Conception, in Etudes
de critique et de lHistoire religieuse, vol. 3, Paris, 1912.
T

er rien

E) S C R IP T A G E R M A N IC A :
H ., Der heilige Augustinus und das Dogma der TJnbefleckten Empfngnis Mariens,
in Jahrbuch fiir Philosophie und speculative Theologie, Paderborn, 1907.
B a r t m a n n B ., Maria, die unbefleckt Ernpfangene in Dogma und Predigt, in Kath. Kanzel,
1926, pp. 210-218.
B in n e b e se l B ., Die Stellung der Theologen des Dominikaner-ordens zur Frage nach der
unhefleckten Empfngnis Marias bis zum Konzil von Basel, in Kallmiinz bei Regensburg, 1934, in-8, xvu-86 p.
G tz I., Augustin und die Immaculata Conceptio, in Theol. Glaube, 25 (1933) 739"744H o f m a n n F ., Die Stellung des hl. Augustinus zur Lehre von der Unhefleckten Empfngnis
Maria, in Theol. Quartalschr., 130 (1932) 299-319.
K a n p J., O. F. M ., Duns Skotus als Vollender der Lehre von der Unhefleckten Empfngnis,
in Aus der Geisteswelt des Mittelalters, Mnster, 1935, pp. 98.1-1010.
I o s e p h a L e o n is s a , O. M. Cap., St. Bonaventura zur unhefleckten Empfngnis Marias,
in Franzisk. Stud., 20 (1933) 304-308.
L a n d m a n n F., Die Unbefleckte Empfngnis Mari in der Predigt zweier Strassburger
Dominikaner und Geilers von Kaysersberg, in Arch. elsss Kirchengesch., 6 (1931)
189-194.
L e h m k u h l A., Bedeutung der Dogmatisierung der unhefleckten Empfngnis fr unsere
Zeit. In marianischer Congress-Bericht vom August, 1902. (Ed. Fribourg, Switzerland, 1903).
M u e l le r F r . S., S. I., Die Unbefleckte Empfngnis Marias in der syrischen und armenischen Ueberlieferung, in Scholastik, 9 (1934) 161-201. Die Unhefleckten Emp
fngnis der Gottesmutter in der griechischen Ueberlieferung, in Gregorianum, 16 (1935)
74-94; 17 (1936) 82-115.
S ch erer W ., Zur Frage ber die Lehre des heiligen Augustinus von der unhefleckten Emp
fngnis, in Theologie und Glaube, Paderborn, 1912.
S ch errer P., Zwei neue Schriften Thomas Murners: Mendatia Lutheri (1524) und Tracta
tus de Immaculata Virginis Conceptione (i4g), in Basier Zeitschr. Gesch. Altertumskunde, 29 (1930) 145-167.
S c h m u t z S ., O. S . B., War der hi. Thomas Gegner der Unhefleckten Empfngnis?, in
Benediktiner Monatschrift, 2 (1929) 523-527.
K

ir fel

*9

BIBLIOGRAPHIA DE IM MACULATA CONCEPTIONE

F) S C R IP T A H IS P A N IC A :
A u g u sti V., S. I., La Inmaculada Conception y los errores modernos, Ra?n y F (M adrid).
A r q u s R a m n , Lo Dogma de la Inmaculada en la hterattira catalana antigua, Lrida,

1904.
C a p a r r o so , La Inmaculada Conception de Duns Escoto, Pamplona, 1908.
C a s t e l l o t e , Memoria sobre las vicisitudes por que ha pasado en Espan 2 la creencia en la

Conception Inmaculada de Maria Santisima, Madrid, 1904.


R u p e r t o M . de, Libro de la Conception Virginal atribuido al Beato Raimundo
Lull, version castellana, Barcelona, 1906.
M o r il l a H., San Augustin defensor de la Conception Inmaculada de Marta. (En la Ciudad
de Dios, Valladolid, 1908, c. 75, p. 385).
O r t e g a A., O. F. M ., La Inmaculada Conception y los Franciscanos.
P rad o N. del, O. P ., Santo Tomas y la Inmaculada, Barcelona, 1909.
R a m ir e z , Historia de los hechos y escritos del clero secular en honor de la Inmaculada, M a
drid, 1776.
V il l a e s c u s a M . H., La Inmaculada Conception y las Universidades Espaitolas, Segunda
edicin, Onate, 1901.

a n r esa

Prop.: Beatissima Virgo M aria, in primo instanti suae conceptionis, fu it sin


gulari omnipotentis D ei gratia et privilegio, intuitu meritorum Christi Iesu Salva
toris humani generis, ab omni originalis culpae labe praeservata immunis.
Propositio est de fide definita a Pio Papa IX die 8 dee. 1854, eiusque verba
in ipsa form ula definitionis inveniuntur.
P R O P O S IT IO N IS D E C L A R A T IO
Propositio haec, prout ex ipsius term inis patet duo respicit, videlicet: decla
rationem privilegii definiti, et certitudinem privilegii.
I)
D e e l a r a t i o p r i v i l e g i i . Indigitantur, enim, causa materialis (seu
subiectum ), causa formalis (seu obiectum ), causa efficiens et causa finalis privilegii.
A)
Causa materialis seu subiectum privilegii: est persona B . Mariae V ..., in
primo instanti suae conceptionis passivae consummatae, 1 seu, in ipso instanti in
1 C o n cep tio d iv id itu r
in
activam

passivam
( = term inu s actus gen erativi pa

( = actu s generativua
parentum )

ren tu m , seu, foetu s hu m an us ex


ipso productus)
inchoata
(antequam foetus
anim a rationali)

consummata
in fo rm etu r

(in ipso instanti in q u o foetus


anim atu r anim a rationali)

20

TERMINORUM DECLARATIO

quo foetus anim atur anima rationali. D e instanti vero in quo anima infunditur
in corpus (i. e. utrum inde ab initio conceptionis, prout vellent recentiores, an
postquam foetus est sufficienter organizatum , prout vellent veteres philosophi)
nihil dicitur aut innuitur, et quidem ex intentione, in definitione (cfr S a r d i , o .
c., t. 2, pp. 33, 87, 242-45, 292, 312).
E rra v e ru n t ig itu r q u i p o su eru n t san ctificatio n em D e ip arae ante animationem, cu m
tu n c n on d u m fu e rit persona, et ideo su b ie ctu m gratiae au t p eccati capax.

B)

Causa formalis seu obiectum privilegii: est praeservatio (personae D e i

parae) ab omni originalis culpae labe. H isce verbis a) directe negatur in B. V irgin e
peccatum originale (ab Adam o patratum et in posteros eius per carnalem genera
tionem transm issum ), et b) indirecte, ratione oppositi, ponitur in B. V irgin e gratia
sanctificans inde a prim o instanti suae personalis existentiae.
Peccatum enim originale, iuxta Ecclesiae doctrinam, secum fert privationem
sanctitatis et iustitiae originalis, inim icitiam divinam. Exim ere igitur directe D e i
param ab effectibus istis essentialibus peccati originalis, idem est ac asserere
indirecte in D eipara sanctitatem et iustitiam seu gratiam sanctificantem, filia
tionem adoptivam et D ei am icitiam (cfr Conc. T rid ., Sess. 5, can. 1 et 2; Sess.
6, c. 1, 4, 7).
H in c fit ut privilegium Im m aculatae Conceptionis duplici form a exprim i
valeat, videlicet: a) negativa (B. V irgo non habuit peccatum originale), b) posi
tiva (B. V irgo habuit semper gratiam sanctificantem). In form ula definitionis
adhibetur form a negativa. A t in decursu Bullae, etiam forma positiva haud raro
adhibetur. Idem fit in scriptis S S . Patrum et Scriptorum Ecclesiae, in quibus
privilegium hoc D eiparae m odo form a negativa, m odo vero forma positiva ex
prim itur.
A t, etiam angeli et protoparentes (ante lapsum) im m unes fuerunt a culpa
originali. Iure igitu r exponitur etiam modus talis im m unitatis. M odus im m uni
tatis Deiparae, fu it praeservatio: praeservatam immunem . E t ratio est quia
D eipara, utpote vera filia Adae, ab ipso per carnalem generationem descendens
(fuit enim generata a suis parentibus m odo com m uni), debuisset (in ipso actu
unionis anim ae cum corpore) peccatum originale contrahere, nisi praeservata
fuisset. E x hoc capite, ergo, im m unitas D eiparae a labe peccati originalis, differt
sive ab im m unitate quae convenit angelis bonis et protoparentibus (ante lapsum)
sive ab im m unitate quae convenit Christo. D iffert a) ab im m unitate quae conve
nit angelis bonis et protoparentibus (ante lapsum) eo quod isti non solum de ja cto
fuerunt in gratia constituti (probabilius statim ac creati), sed etiam de iure, seu
debuerunt, iuxta D e i consilium , tunc in gratia constitui; dum , e contra, Deipara,
quam vis de facto tunc fuit in gratia constituta, debuisset tam en tunc gratia carere.
b) D iffert, insuper, im m unitas D eiparae ab im m unitate Christi propria, eo quod
C hristus non fu it m odo com m uni (i. e. secundum seminalem rationem) con-

TERMINORUM DECLARATIO

21

ceptus, sed virginaliter (i. e. de Spiritu Sancto) conceptus; dum e contra D eipara
fu it m odo com m uni concepta.
Erraverunt igitur illi qui. ad privilegium Deiparae defendendum, admiserunt D ei
param fuisse virginaliter conceptam. Si enim ita fuisset, Deipara, eodem modo quo Chri
stus, peccatum originale contrahere non debuisset.
Erraverunt pariter illi qui, ad tale privilegium explicandum, asseruerunt minimam
massae corporalis partem in Adam incorruptam mansisse et usque ad parentes Deiparae
pervenisse, ad Deiparae corpus efformandum. Phantastica haec opinio a quibusdam
veteribus scriptoribus invecta, renovata fuit saec. xix a Rosmini in propositione|(34a)
a Leone X III (die 14 dee. 1887) condemnata: Ad praeservandam B. Virginem Mariam
a labe originis, satis erat, ut incorruptum maneret minimum semen in homine, neglectum
forte ab ipso daemone, a quo incorrupto semine de generatione in generationem trans
fuso, suo tempore oriretur Maria . 1 Etiam in tali casu, enim, nullum debitum in D ei
para fuisset culpam originalem incurrendi, a qua praeservari debuisset.
C irca naturam debiti contrahendi peccatum originale, utrum nem pe fuerit
proximum vel remotum, non conveniunt Theologi. V idebim us infra, in speciali
quadam appendice, quid nobis tenendum videtur.
C)
Causa efficiens privilegii fuit singularis D ei dilectio erga futuram suam
M atrem , quae illum m ovit ad illam a lege com m uni excipiendam . T a le autem
singulare privilegium (nulli alteri concessum , utpote singulare), collatum fuit a
D eo intuitu meritorum Christi Iesu Salvatoris generis humani . Consequenter,
etiam Deipara fuit a Christo redempta, seu m elius, praeredempta, vel sublimiori
m odo redempta. D u m enim aliis hom inibus Salvatoris m eritum applicatur ad
illos a malo seu a peccati labe iam contracta liberandos, Deiparae, e contra, S al
vatoris m eritum applicatum fu it ad illam a peccati labe praeservandam. D u m ig i
tur aliorum redem ptio dicenda est restaurativa, seu liberativa, D eiparae redem
ptio dicenda est praeservativa, et ideo incom parabiliter nobilior. Sic, e. g., qui,
iam damnatus ad carcerem, illi praeeripitur (antequam de facto in carcere in
cludatur), nobiliori m odo salvatur quam alius qui, in carcere iam inclusus, p o
stea ab eo liberatur.
H oc posito, patet quom odo per Im m aculatam D eiparae conceptionem nullim ode derogetur universalitati redemptionis Christi, prout magni D octores m ediae
aetatis putabant. Etiam Deipara, enim, quam vis im m aculate concepta, fuit a
Christo redempta, imo, sublim iori m odo redem pta. C hristus igitur fu it causa
meritoria illius singularis gratiae et privilegii.
1 C ard . C

a l a t in u s ,

O . M ., in o. D e arcanis catholicae fidei, lib . 7: D e S S . M atre M essiae,

cap. 4, asserit talem fuisse V eteru m H eb raeoru m op in io n e m ... d ice n tiu m M atrem M essiae
ex nobiliori parte massae A da e factam fuisse, atque ideo absq ue o rigin ali p eccato con ceptam ;
et ten et talem op in io n em veram esse . H aec eadem op in io d am n atur ut haeretica a S . T h o m a
in S . Theol. I I I , q. 3 1, a. 7, in I I I S en t., dist. 3, q . 4, a. 1, et in Comm. in Evang. Ioann.,
cap. 3, lect. 5.

22

TERMINORUM DECLARATIO

D)

Causa finalis definitionis dogm aticae Im m aculatae Conceptionis fuit,

iuxta verba ipsius definitionis, honor sanctissimae et individuae Trinitatis,


decus et ornam entum V irgin is Deiparae, et exaltatio fidei catholicae et christia
nae religionis . Finis vero ipsius singularis privilegii a D eo B. V irgin i collati, fuit
prout apparet ex expositione Bullae dogm aticae
plane... habitaculum pararetur.
II)

Certitudo

a Deo revelata

privilegii.

ut F ilio suo idoneum

D octrina Im m aculatae conceptionis dicitur

atque idcirco ab om nibus fidelibus firm iter constanterque

credenda . P rivilegium igitur definitur a Sum m o Pontifice tam quam veritas


formaliter revelata (i. e. im plicite aequivalentibus terminis) non vero tam quam
veritas virtualiter revelata, qualis esset conclusio theologica. Continetur igitur,
talis veritas, in deposito revelationis.
Q uia vero depositum revelationis iuxta fidei catholicae principia con
tinetur com plete in S. Scriptura et in A postolica Traditione, necesse om nino est
ut privilegium hoc suum fundam entum obiectivum saltem in uno ex hisce duo
bus fontibus habeat. Attam en, ad clariorem huius rei intellectionem duo bene
cum cl. P. L e B a ch e le t1 hic perpendenda sunt, videlicet:
1) A liu d est factum inclusionis alicuius veritatis in revelationis deposito^ et
aliud est modus huius inclusionis. C u m enim revelatio alicuius veritatis fieri pos
sit explicite vel im plicite, inclusio etiam veritatis in deposito revelationis esse
potest im plicita vel explicita. Iam vero, in form ula definitionis Pii I X

dicitur

solum m odo quod veritas haec continetur in deposito revelationis ( esse a D eo


revelatam ); m inim e vero dicitur utrum explicite vel im plicite. A g it ergo de facto
inclusionis huius veritatis in deposito fidei, non vero de modo quo includitur.
2) A liud est quod veritas aliqua contineatur in deposito revelationis et aliud
quod veritas ista profiteatur aut credatur explicite in Ecclesia. Sunt enim duae
quaestiones ad diversum ordinem pertinentes: prim a enim quaestio ad ordinem
obiectivum seu ontologicum, secunda vero ad ordinem subiectivum seu logicum
pertinet. H oc posito nullo m odo requiritur quod uterque ordo sem per parallelo
m odo procedat ita ut sem per inveniatur in uno (i. e. in ordine logico) id quod
realiter in alio (i. e. in ordine ontologico) continetur. H oc enim absolute loquen
do, nec in ipsis veritatibus explicite revelatis sem per verificatur; a fortiori, ergo,
exigi nequit cum de aliis veritatibus (i. e. im plicite revelatis) agitur. Fieri enim
potest quod professio aut fides explicita non m anifestetur, aut etiam non habea
tur realiter ab initio, sive quia dubitatur de veritatis alicuius inclusione in depo
sito revelationis, sive quia, ob quam cum que rationem , aliquis de ea nondum con
scientiam habeat.
Iam vero, quaestio utrum habita sit vel non in initio haec explicita fides relate
a d privilegium Im m aculatae conceptionis, ad historiam pertinet et ideo argu1 D ict. Thol. C a th ., t. 7 , co li. 847-848.

IMMAC. CONC. ET MAGISTERIUM ECCL.

23

m entis historicis solvi debet. H anc vero quaestionem , Pius I X in sua dogm atica
definitione m inim e solvit; quem adm odum quaestionem non solvjt utrum impli
cite aut explicite hoc dogm a in fontibus prim itivis revelationis contineatur.

Adversarii huius privilegii: hodie inveniuntur tantum m odo inter acatholicos


i. e. G raecos O rtodoxos seu schism aticos, Rationalistas, Protestantes et V e
teres Catholicos . Isti omnes tum contra doctrinam, tum contra definitionem
eiusdem m ilitant. Contra doctrinam, omnes illas difficultates repetunt quae a
veteribus adversariis huius dogm atis, ante eiusdem solem nem definitionem ,
propositae et etiam feliciter a theologis solutae fuerunt. Contra vero definitionem
a Pio I X latam, negant Im m aculatam V irgin is Conceptionem esse fidei dogma
et veritatem divinitus revelatam.

Sic H arnack aiebat: Si haec veritas revelata

est, quando et cui revelata fuit? . Wann? W em ? (Lehrbuch der Dogmengeschichte,


T b in g en 1910, t. 3, p. 747, nota 1). A ntym us. Patriarcha Constantinopolitanus.
Ecclesiam Rom anam redarguebat de innovatione in d o ctrin a .1
C ontra hos omnes ponitur, iuxta sensum declaratum , nostra propositio,
quae probatur I) ex M a g is t e r io E c c l e s ia s t ic o , II) ex S . S c r ip t u r a , III) ex
et IV ) ex R A T IO N E T H E O L O G IC A .

T R A D IT IO N E

I -

PROBATUR

EX

M AGISTERIO

ECCLESIASTICO

In Bulla enim Ineffabilis haec leguntur: A d honorem Sanctae et Individuae


Trinitatis, ad decus et ornam entum V irginis Deiparae, ad exaltationem fidei catho
licae et christianae religionis augm entum , auctoritate D om ini N ostri Iesu C h ri
sti, beatorum Apostolorum Petri et Pauli, ac Nostra, declaramus, pronunciam us
et definimus, doctrinam, quae tenet beatissim am V irginem M ariam in prim o
instanti suae Conceptionis fuisse singulari om nipotentis D ei gratia et privilegio,
intuitu m eritorum Christi Iesu Salvatoris humani generis, ab omni originalis
culpae labe praeservatam im m unem , esse a D eo revelatam , atque idcirco ab
om nibus fidelibus firm iter constanterque credendam .
Circa modum huius definitionis animadvertit Card. Lpicier advertendum
cs: Pium IX, per hunc solemnissimum actum, minime praevenisse definitionem dogmadcam de pontificia infallibilitate; etsi enim rogantibus episcopis Romae praesentibus,
-1"r solus definitionem ediderit, non omisit tamen mentionem facere de votis Episcor
r: qui, illius rogatui arcessituique respondentes, fere unanimiter erant testati suam
; B iblio grap h ia com p leta operu m a d versariorum con tra dogm a Im m aculatae C o n c ep tio *

in v e n iri potest ap ud L e B a c h e l e t , Immacule Conception, in Dictionnaire de Thol. C a th .,

col. 1213; c fr etiam art. L a dottrina dei moderni Ortodossi intorno alla B . Vergine, in
C rrtft Cattolica, 78 (1927), 524-535; P a u v l o w s k i A ., L e dogme de l immacule Conception
-

j lumire de la thologie orthodoxe russe moderne (in lin gu a polacca), V arsaviae, 1930, in-8 ,

24

IMMAC. CONC. ET MAGISTERIUM ECCL.

populorumque sibi commissorum sententiam esse, Virginem in suo Conceptu Imma


culatam fuisse . 1
Subnectimus hic brevem analysim Bullae Ineffabilis Deus .
1. E n u n c ia t io t h e s is : Deus ab initio, Filio suo Matrem elegit, eamque prae ceteris
creaturis amavit et coelestibus donis ita cumulavit, ut ab omni peccati labe libera fuerit.
Convenientia summa huius rei.
Deinde Bulla exponit modum quo se gesserunt, coram hac thesi i . Ecclesia Ro
mana, 2. Patres et Scriptores Ecclesiae, 3. Pius IX .
II. M o dus q u o se gessit E ccl esia R o m a n a . Ecclesia Romana doctrinam istam
semper magno studio prosecuta est. Etenim, Romani Pontifices: 1 .festum Conceptionis
instituerunt, atque ad totam Ecclesiam extenderunt; cultum quoque et pietatem fideium erga Immaculatam Conceptionem excitarunt.
2. Obiectum illius cultus ac doctrinam declarare studuerunt, signanter Alexander V II.
3. Doctrinam Immaculatae Conceptionis sartam tectamque tueri et opinionem
adversam defendi prohibuerunt, signanter laudatus Alexander V II.
4. Ista doctrina tradita et propugnata fuit a religiosis familiis, celebrioribus academiis theologicis et praestantioribus doctoribus; eam etiam Episcopi in synodis professi
sunt; ipsumque Concilium Tridentinum innuit.
5. Doctrinam istam in Ecclesia semper extitisse testantur antiqua monumenta
Ecclesiae orientalis et occidentalis; nec enim Ecclesia permutat dogmata, sed limare et
expolire studet, ut accipiant evidentiam, lucem, distinctionem.
III. M o d u s q u o se gesserunt P atres E cclesia eq u ae S c r ip t o r e s , i. Patres et
scriptores Ecclesiae B. Virginis sanctitatem, dignitatem et ab omni labe integritatem
praedicarunt et extulerunt; ideoque docuerunt, per verba: inimicitias ponam inter te
et mulierem, et semen tuum et semen illius, Christum simul et B. Virginem desi
gnatam fuisse.
2. Iidem Patres Virginis de daemone triumphum, eiusque sanctitatem et ab omni
labe integritatem viderunt in variis figuris veteris Testamenti.
3. Patres ad originalem Virginis integritatem describendam adhibuerunt Prophe
tarum eloquia, ipsaque verba tum Gabrielis Archangeli, tum Elisabeth eam benedictam
inter mulieres vocantis.
4. Concors Patrum sententia est gloriosissimam Virginem ea gratiae plenitudine
eaque innocentia emicuisse ut ineffabile Dei miraculum, immo omnium miraculorum
apex extiterit.
5. Patres eam condecorarunt variis titulis innocentiam originalem significantibus.
6. Patres nobilissimis effatis Virginis Conceptionem concelebrarunt.
7. Pastores et fideles ferventissimo affectu doctrinam de Immaculata Conceptione
magis in dies professi sunt, et nihil ipsis dulcius fuit quam Deiparam ita ubique colere,
venerari, invocare et praedicare. Plures iamdudum efflagitarunt ut Immaculata Con
ceptio veluti dogma fidei definiretur.
1 Tractatus de B . M . V ., ed. 5, R om ae, 1926, p. 128.

IMMAC. CONC. IN S . SCRIPTURA

25

IV .
M odus q u o se gessit P ius IX. i. Ad Petri cathedram evecti nihil antiquius
habuimus quam ea peragere quae adhuc Ecclesiae in votis esse poterant, ut B. Virginis
honor augeretur, eiusque praerogativae uberiore luce niterent; unde peculiarem Cardina
lium congregationem instituimus ut, quae Immaculatam Virginis Conceptionem respi
ciunt, accurate perpenderent, et litteras ad omnes Episcopos dedimus Caietae 2 fe
bruarii 1849.
2. Episcoporum-responsa singularem pietatem populorum erga Immaculatam Vir
ginis Conceptionem confirmarunt, et commune votum detulerunt ut Immaculata
conceptio supremo nostro iudicio definiretur, quod et Cardinales praefatae congrega
tionis fecerunt.
3. Consistorium habuimus in quo Cardinales a nobis postularunt, ut dogmaticam
de Immaculata Deiparae Virginis Conceptione definitionem emittere vellemus.
4. Itaque minime cunctandum esse censuimus pientissimis orbis catholici desi
deriis satisfacere.
5. Praemissis ieiuniis et precibus privatis et publicis ut Spiritus Sanctus nos diri
gere dignaretur, declaramus, pronuntiamus et definimus, doctrinam quae tenet B. V ir
ginem Mariam in primo instanti suae Conceptionis fuisse ab omni originalis culpae
labe praeservatam immunem, esse a Deo revelatam, atque idcirco ab omnibus fidelibus
firmiter constanterque tenendam esse.
6. Gaudio replemur et Iesu Christo gratias agimus quod hunc honorem sanctis
simae Matri suae offerre nobis concesserit, et certissima spe nitimur fore ut B. Virgo
patrocinio suo velit efficere, ut sancta Mater Ecclesia ubique magis vigeat, floreat ac
libertate fruatur.
7. Hortamur fideles ut B. Virginem sine labe conceptam ardentiori usque pietate
pergant colere, invocare et exorare.
8. U t haec nostra definitio ad universalis Ecclesiae notitiam deducatur, has lit
teras apostolicas extare voluimus, earumque transumptis fidem adhiberi mandamus.
9. Nullus audeat nostrae declarationi adversari, et si quis hoc attentare praesump
serit, noverit se indignationem Dei et SS. Apostolorum incursurum.
II - P R O B A T U R

EX

SACRA

SC R IP T U R A 1

S. Robertus Bellarm ino in voto quodam coram Paulo V anno 1617 perlecto,
de hoc dogm ate agens, dixit: In Scripturis nihil habem us i. e. nihil habem us
quod dogm aticam eius definitionem aut condem nationem contrariae opinionis
tam quam haereticae perm ittat (cfr L e B a c h e l e t , Auctarium Bellar minianum,
Paris 1913, p. 627). Idem alii graves theologi sentierunt. Attam en, iuxta quamplurim os T heologos, inveniuntur in S. Scriptura textus quidam qui testim onium
in favorem revelationis Im m aculatae conceptionis im plicite continent. T ex tu s
isti S. Scripturae dividi possunt in primarios i. e. maioris m om enti, et secun
darios i. e. m inoris m om enti.
1 C fr B o n n e t a i n P ., P. S. S ., art. Immacule conception, in D ict.
1943, co ll. 233-298.

26

IMMC. CONC. IN S. SCRIPTURA V. X.

I.
Textus primarii sunt I. E x Veteri Testamento: Protoevangelium (G en ., 3,
15); II) E x Novo Testamento: Salutatio Angelica (L u e., 1, 28, 42). In V . T . ha
betur, im plicite, nuntium huius privilegii; et in N . T . habetur testim onium (im
plicite) de adimpletione huius nuntii. Si ergo duorum istorum term inorum appro
pinquatio fiat, lux fulgidior habetur.
I - Ex Vet.

Testamento

Protoevangelium: Inim icitias ponam inter te et m ulierem , et semen tuum


et semen illius. Ipsa conteret caput tuum et tu insidiaberis calcaneo eius (G en .,
3, 15). Expositio exegetica huius textus videri potest in Parte I, pp. 71-9 7 . M u
lier illa, et quidem , in sensu litterali, est B. V irgo.
In textu allato, privilegium Im m aculatae Conceptionis implicite, non vero
explicite continetur. Patres enim priorum saeculorum et D octores quidam (inter
quos S. Bernardus), quam vis in muliere illa B. V irginem , novam Evam , viderint,
tam en im m aculatam Eius conceptionem explicite significatam non viderunt. A t,
haec est pura quaestio de facto quae nullum praeiudicium affert quaestioni de iure.
E xorta vero controversia, defensores privilegii (e. g. O sbertus de Clare et Petrus
Com estor, in serm onibus de conceptione) ex Protoevangelio argum entum pro
Im m aculata deduxerunt.
H isce praenotatis, ex hoc textu duplex erui potest argumentum:
a) Enunciat textus specialem et sem piternam inimicitiam seu perfectam et
continuam oppositionem futuram esse inter diabolum , seu peccatum , et inter m u
lierem , seu B. V irginem (sicut inter diabolum et Christum ). A tq u i oppositio illa
non esset com pleta si, etiam per unicum tem poris instans, B. V irgo originali pec
cato (seu diabolo) subiecta fuisset. E rgo...
Si enim verum est quod peccatum reddit nos diaboli am icos et D ei inim icos,
etiam verum esse debet ratione contrariorum quod carentia peccati (quae
per gratiae infusionem habetur), est id quod nos reddit diaboli inim icos et D ei
amicos. M ulier ergo, cuius inimicitia cum diabolo ab ipso D eo, m odo tam abso
luto, quasi antonomastice declaratur, semper im m unis esse debuit a quolibet pec
cato sive actuali sive originali, et ideo semper gratiam habere debuit. Secus, tem
pus aliquod fuisset, in quo ipsa diaboli amica et D e i inim ica fuisset. E t ita, quo
m odo potestatis diabolicae debellatrix evadere potuisset?...
b) Insuper, declarat textus genesiacus eam dem B. V irginem , simul cum Filio
suo (ob com pletam inim icitiam cum diabolo) plenum triumphum relaturam esse
supra diabolum ac peccatum (Adam et E va victis, Christus et V irgo victores su b
stituuntur). L icet enim pronom en ipsum in textu hebraico directe referatur
ad semen m ulieris i. e. Christum, debet tam en indirecte referri ad matrem eius,
ad hoc ut antithesis in prim o m em bro enunciata, et semen illius , com pleta sit.
A tq u i talis victoria plena non esset, si B. V irgo in prim o suae Conceptionis in-

IMMAC. CONC. IN S. SCRIPTURA V. T.

27

stanti, peccato m aculata et ideo a diabolo victa fuisset. Ergo... Iure ergo Piazza
de Protoevangelio scribere potuit: N u llu m fere est in sacris litteris, pro praeservatione B. V irgin is ab originali peccato, locupletius testim onium (o. e.,
nn. 77 sq.). 1
A d valorem huius argum enti rite determ inandum , prae oculis habendae
sunt conclusiones Pontificiae Com m issionis a Pio I X constitutae pro definitione
dogm atica Im m aculatae Conceptionis. D ie 10 iulii 1852, Pontificia Com m issio
sibi quaestionem proposuit: Se nella S. Scrittura vi abbiano testim onianze le
quali solidam ente provino l im m acolato Concepim ento di M aria . A d has con
clusiones unanim iter pervenit:
I. N o n si pu togliere solido argomento per l im m acolato concepim ento
d ella B. V ergine dalle parole del G enesi (cap. I l i , n. 15): Ipsa conteret caput
tuum . C i per due ragioni: 1) perch la lezione ipsa in luogo di ipse (che sembra
pi am m issibile) incerta; 2) perch la stessa Volgata ha dei codici contenenti
ipse e non gi ipsa.
II. L a prerogativa d ellim m unit dalla colpa originale nella S S . V ergine
ha solido fondam ento nelle parole del Genesi (cap. I l i , n. 15): Inim icitias po
nam inter te et m ulierem , et inter semen tuum et semen illiu s . E ci si deduce
1. dalle parole stesse; 2. da una tradizione allusiva a quel luogo. S i prova dalle
parole stesse: Im perocch se il seme della donna il Redentore, il quale secondo
la dottrina dei cattolici ivi prom esso, sicch questo si suole chiam are il proto
vangelo; dunque la donna la S S . sua M adre. C i posto, chiaro che ivi si sta
bilisce il m edesim o rapporto di inim icizia tra il serpente e la donna, che si pone
tra il seme del serpente e il seme della donna, giacch le stesse parole inimicitias
ponam si riferiscono alluno e allaltro inciso; e sarebbe affatto contro le regole del
parlare che dicendosi inimicitias ponam 1) inter te et mulierem-, 2) inter semen tuum
et semen illius, quelle parole dovessero prendersi in un senso pel prim o inciso,
in altro pel secondo. M a del pari m anifestam ente falso, che l inim icizia tra il
seme del serpente e il seme della donna, sia u n inim icizia che sia succeduta ad una
anteriore am icizia. D u n qu e anche tra il serpente e la donna sindica u n inim icizia,
che non succeduta a precedente amicizia. D u n qu e quella donna, la S S . V ergine
M adre di D io non fu mai amica, fu sem pre nem ica del serpente, cio del demonio.
N on fu dunque mai per colpa di veruna specie al dem onio soggetta.
1
C irca v alo rem hu iu s argu m en ti haec scrip sit P a l m i e r i : su adetur saltem veh em en tisso n e Im m acu lata con cep tio (D e Deo creante, p. 723).
M ih i tam en d ice n d u m /videtur veritatem Im m acu latae con cep tio n is in te x tu genesiaco
' r'nuliter implicite (non vero virtualiter implicite) con tin eri, eo q u od ex ipso immediate in fertu r.
R e ve la tu r enim totalis triu m p h u s D eip arae supra diabo lum . Iam vero, Im m aculata C o n cep tio
pars hu iu s triu m p h i totalis; si ergo totum (i. e. p len issim us triu m p h u s supra d iabolum ) est
f i^maliter e x p l i c i t e revelatu m , pars hu iu s to talis triu m p h i (i. e. Im m aculata C o n cep tio) dicend a
e n t form aliter im plicite revelata, eo quod pars co n tin etu r in toto.

28

IMMAC. CONC. IN S . SCRIPTURA N. T.

C i si conferm a per una tradizione ecclesiastica allusiva acquei luogo; della


quale pu aversi com e tenue saggio il poco che aggiungiam o . E t adducuntur testi
monia Prudentii (in hym no A nte cibum, Cathem . H ym n. I l i , n. 141), S. Proeli
(O r. I V In D ei Gen. n. X V I , Galland, t. 9, p. 643), A u ctoris graeci H om iliae
in Annuntiationem Deiparae (inter O p. Chrysostom i, t. 9, edit. M on tfau c.), T h e o
phanis (in ode I X recitata ab Ecclesia graeca die 16 Ian.), S. Ioseph H vm nographi (in O de V I diei 21 A u g.), etc.
causa in Sylloge argum entorum pro
Pont. Com m issione proposita, dicitur:
legium iam a prim is ipsis conditi orbis

(cfr S a r d i , o . c ., pp. 796-804). H ac de


extensore Bullae dogm aticae, ab eadem
Singulare hoc unicum B. M ariae p rivi
terrarum diebus D eus non obscure praesi-

gnificasse videtur ( S a r d i , o. c., II, 47).

II

- Ex

Novo Testamento

E x salutatione angelica. A ve, gratia plena, D om inus tecum (L u c., 1, 28).


H aec angeli verba, m aterialiter accepta, certe non sufficiunt ad privilegium B .
V irginis probandum ; probant, autem, si ipsis traditio exegetica Patrum adiungatur. H oc posito sit: In A ngelica salutatione, B. V irgin i tribuitur omnimoda
seu perjecta gratiae plenitudo, talis nem pe plenitudo qualis in sim plici creatura
inveniri possit. A tq u i illa gratiae plenitudo perfecta non esset nisi sese extenderet
etiam ad prim um instans personalis existentiae B. Virginis. E rgo... Plenitudo
igitur gratiae B. M . Virginis, nedum intensiva sed etiam extensiva (i. e. usque ad
prim um instans suae existentiae) esse debuit.
A d plenam vim huius argum enti intelligendam , singula salutationis verba
bene p erpen dan tu r.1 D ixit Angelus: 1) Ave, gratia plena ^alpe Ke^apnoofivri .
Participium perfectum KexapiTMfivt] non m inus factum illudque praeteritum
quam eius continuationem adsignificat (cfr W

in e r ,

Gramm. N . T ., de usu verbi,

cap. 4, par. 46, de participio, p. 407). V is ergo salutationis angelicae haec est:
A ve tu quae, gratia referta donisque supernis divinisque charism atibus ornata
sic fuisti, ut gratiosa porro sis, et gratiae plenitudine redundes . E quibus sua
sponte consequitur: a) talem gratiae copiam V irgin i comparate deferri, quam
nemo alius acceperit; b) de ipsa positive affirmari quod semper plenitudine gra
tiae insignis exstiterit. H aec autem cum originali inim icitia nullim ode com poni
possunt. Insuper anim adverti potest angelum non dixisse: A ve , M aria, gratia
plena , sed A ve, gratia plena , tam quam gratia plena , quod est nomen ap
pellativum , sit nom en ipsius proprium. 2 Iam vero nom en proprium , quando im

1 Pro am p liore exp o sition e h u iu s argu m en ti, con fera tu r Passaglia, o. c., t. 2, pp. 648-681,
cuiu s argu m en tation em hic syn th etice referim us.
2 E t revera n om en M aria sign ificare v id e tu r dilectam a D eo, quod id em est ac gratia plenay
quia gratia est effectu s dilectionis d ivin ae in ord in e su p ern aturali.

1MMAC. CONC. IN S . SCRIPTURA N. T.

29

ponitur a D eo, sem per proprietatem rei vel personae cui im ponitur, exprim it.
Proprietas ergo M ariae est ut sit gratia plena . Sed proprietas alicuius rei vel
personae semper, non aliquando tantum , rei vel personae com petit. Ergo p le
nitudo gratiae , tam quam proprietas, sem per B. V irgin i, inde a prim o instanti
suae existentiae, competit.
2) D ixit insuper, Angelus: D om inus tecum Kvpios fiera <tov . Incisus iste
cum verbis praecedentibus intime, tam quam illustratio cum re illustrata, connectitur, et designat praesentiam absolutam, incircumscriptam, i. e. D om inus te
cum , non solum nunc, neque solum paulo ante, sed simpliciter. N u llu m enim
adhibetur verbum quo D ei praesentia certo constricta tem pori declaretur: sive
quae praecedunt (A ve, gratia plena) sive quae sequuntur (benedicta tu in m ulie
ribus), tem pus universum a quo V irgo existit, com prehendunt. Incisus ergo
D om inus tecum ratione contextus, eo, suapte vi, spectat, ut V irginis cum D eo
societatem perpetuam , nullo um quam tem poris m om ento interruptam , patefa
ciat. Sed haec societas interrupta fuisset si B. V irgo peccatum originale contra
xisset. Scite ergo S. Robertus Bellarm ino, in sua D octrina Christiana, a C lemente V I I I approbata, quaestioni quid significet Dominus tecum, respondet:
H aec altera singularis est laus B. Virginis, qua significatur D om inum nostrum
ab initio conceptionis suae assistendo illi, gubernando illam, instruendo et de
fendendo perpetuo cum ea fuisse . V erba ergo D om inus tecum im m unita
tem V irginis a peccati originalis labe sat aperte declarant. Quae im m unitas etiam
m uneri et dignitati M atris D ei, quem iuxta verba A n geli conceptura erat
in utero et paritura, apprim e respondet.
3) D ix it tandem Angelus: Benedicta tu in m ulieribus ev\oyt]fievtj <rv eV
yvvai&v . H aec verba cohaerent omnino cum praecedentibus, quorum uberior
explicatio sunt. D icitu r enim B. V irgo nedum benedicta, sed, comparate, bene
dicta inter mulieres et ideo, iuxta hebraicum loquendi m odum , sum m o m axim oque gradu, vel per antonomasiam, benedicta. H aec vero m ulier, tali m odo b e
nedicta, alia esse nequit ab illa m uliere Protoevangelii quam D eus se excitatu
rum esse prom isit ut spem protoparentum erigeret, et per quam hom inum m a
ledictum superna benedictione revocaretur. Sat evidenter ergo, m ulier illa, prae
om nibus m ulieribus per antonomasiam benedicta, Evae maledictae

opposita,

et universalis benedictionis causa, sum m a benedictionis ubertate, et ideo abs


que illa m aledictione seu peccato semper esse debuit.
Insuper: benedictio, ex usu Scripturae, opponitur maledicto (cfr M atth ., 5, 44;
L u c., 6, 28; Rom ., 12, 14; lac., 3, 10). Iam vero, m aledictum , quod a D eo, su
prem o iudice dimanat, tam effectum quam poenam peccati significat (G ai., 3,
10-13; H ebr., 6, 8; 2 Petr., 2, 14). E t ideo, sicut unum est peccatum, per antono
masiam, in universam posteritatem ex protoparentibus diffusum ( peccatum
m undi , per unum hom inem peccatum in hunc m undum intravit ) ita unum
pariter est maledictum, per antonomasiam, cui omnes ex A dam o seminaliter ge-

1MMAC. CONC. IN S. SCRIPTURA N. T.

30

niti subiiciuntur et filii irae nascuntur. B. V irgo, igitur, quae, per antonomasiam
benedicta est et dicitur, a m aledicto per antonomasiam, i. e. a peccato protoparentum seu originis im m unis et soluta esse debuit.
Conclusio haec confirm ari potest ex locis parallelis, videlicet: a) ex sententia
a D eo contra serpentem lata: maledictus tu prae om nibus bestiis terrae (G en .,
3, 14). Sicut maledictio serpentis effectus fuit ac pena peccati et doli, ita benedictio
M ariae effectus fuit et consequentia im m unitatis a qualibet culpa. Sicut peccati
auctor m aledicto plectitur, ita salutis auctrix seu m ediatrix benedictione coro
natur; b) ex verbis S. Elisabeth: benedicta tu inter mulieres, et benedictus fru c
tus ventris tui (L u c., 1, 42). Beata V irgo eadem benedictione ac F ilius eius
debita proportione servata benedicta dicitur. E x quo patet B. Virginem a quo
vis m aledicti reatu rem otissim am semper fuisse. Q uare concludit P. Passaglia, o. c., vol. 2, p. 681 nullum est incisum angelicae salutationis, e quo rite
ac uti par est expenso, singularis praestantia Deiparae, eiusque im m aculatus
conceptus luculentissim e non adprobetur. A dprobatur enim inciso ave, gratia
plena, quo formalis prope causa exim iae sanctitatis et omnim odae puritatis offer
tur. A dprobatur inciso Dominus tecum, quo causa effectrix et princeps origo tantae
sanctitatis, tantaeque puritatis exprim itur. E t adprobatur inciso, benedicta tu in
mulieribus, quo duplex fructus tam form alis quam effectricis causae aperitur,
fructus omnimodae praeservationis a m aledicto, et fructus cum ulatissim ae bene
dictionis .
A d valorem huius argum enti determ inandum , prae oculis habeantur conclu
siones Pont. Com m issionis de qua superius egim us, videlicet:
L L e parole d ellA ngelo presso S. L u ca (cap. I, n. 28): A v e gratia plena,
Dominus tecum; benedicta tu in mulieribus per s non hanno forza sufficiente a
provare la prerogativa della B. V ergine, di cui discorso. N o n prova per s l e
spressione piena di grazia: perch tal sentenza sarebbe vera ancorch non si
estendesse ad ogni tem po. N abbastanza giova il confronto con le parole di
S. G iovanni (cap. I, n. 14), ove detto pieno di grazia C risto Signore: 1) perch
nel testo greco originale i vocaboli sono differenti, dicendosi della B. V ergine
KexapiT(Ofit>tj e del Signore -irXiiprts ^apiTOs; 2) perch l espressione stessa
-irXtiptjs %apiTos dicendosi eziandio di S. Stefano negli atti degli A postoli (cap.
V I , n. 8, secondo la lezione pi probabile, cui si aggiusta la Volgata), perci
chiaram ente ha diverso valore secondo la diversit del soggetto, di cui si dice,
e non gi un valore assoluto.
N per s han tal forza eziandio le parole: benedicta tu in mulieribus, cui si
possono m ettere a fronte quelle del libro di G iu d itta (cap. X I I I , n. 23) Benedieta es tu filia a D om ino D eo excelso prae om ibus m ulieribus super terram .
II.

L e parole allegate dallA ngelo alla B. V ergin e valgono a provare la p re

rogativa dellim m acolato concepim ento, quando si aggiunga la tradizione ese-

TEXTUS S. SCRIPT. MINORIS MOMENTI

31

getica dei S S . Padri, della quale si offre un saggio . E t afferuntur testim onia
O rigenis (In L u c . H om . V I , t. 3, p. 929), S. A m brosii (In L u c . lib. I I , n. 9),
S. Sophronii Hierosol. (T rad . t. 4, Spicileg. Rom. per Angelum M ai, p. 183),
S. A ndreae Cretensis (In Annuntiat. Deip., G alland. t. 13, p. 105), Dam asceni
(In Annuntiat. Deip., t. 2 p. 338), A uctoris H om iliarum sub nom ine S. G regorii
Neocaesariensis (Orat. 1, In Annuntiat., p. 12).
In om nibus hisce testim oniis implicite invenitur praerogativa Im m aculatae
Conceptionis. In ven itur vero esplicite in H om ilia S. A ugustino, S. Severiano et,
m elius, Fulgentio tributa (A ug. t. 5, A ppend. Serm . 123, n. 2), in H om ilia pseudoChrysostom i (In Annuntiat. Deip., O pp. t. 11, p. 139) et in testim onio N ysseni
(Orat, in diem N at. Christi, O pp. t. 2, p. 779). E t ita concludit: D op o che,
rimase nella Com m issione a voti unanim i conchiuso, che anche il N u o vo T e s ta
m ento non disgiunto dellinterpretazione dei Padri contiene quanto basta ad
affermare, che in esso i nostri m aggiori hanno creduto contenere rivelato l im
macolato concepim ento della B. V ergine (1. c., p. 804). A gitu r ergo de argu
m ento non iam pure scripturistico, sed scripturistico-patristico.
II.

Textus minoris momenti. Sunt: I. E x Veteri Testamento-. 1) textus q u i

dam Cantici Cant., Psalm ., librorum sapientialium et aliorum qui se referunt


ad figuras B. Virginis in V . T .; 2) ex Novo Testamento: textus S. Ioannis relate
ad m ulierem amictam sole (A poc., 12).

I - Ex

Veteri

Testamento

a) C a n t., 2, 21: Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias; 3, 6:
Quae est ista quae ascendit per desertum sicut virgula fum i ex aromatibus
m yrrhae et thuris et universi pulveris pigm entarii?... .
Cap. 4, vv. 1, 7, 12, 13: Q uam pulchra es, amica mea, quam pulchra es^...
T o ta pulchra es, am ica mea, et m acula non est in te... H ortus conclusus soror
mea sponsa, hortus conclusus, fons signatus. Em issiones tuae paradisus m alorum
punicorum , cum pom orum fructibus.
Cap. 5, v. 2: A p eri m ihi, soror mea sponsa, colum ba mea, im m aculata m ea .
Cap. 6, v. 9: Q uae est ista, quae progreditur quasi aurora consurgens, pu l
chra ut luna, electa ut sol, terribilis ut castrorum acies ordinata? .
b) P salm ., 45, 6: D eus in m edio eius non com m ovebitur; adiuvabit eam
D eus mane diluculo .
86, vv. 3, 5: G loriosa dicta sunt de te, civitas D ei... Ipse fundavit eam
Altissim us .
136, v. 8: Surge, D om ine, in
tuae! .

requiem tuam, tu et arca sanctificationis

TEXTUS S. SCRIPT. MINORIS MOMENTI

32

c) E c c l ., 24, 14: A b initio et ante saecula creata sum .


d) P ro v ., 7, 22: D om inus possedit me in initio viarum suarum , antequam
quidquam faceret a principio .
e) Sap.,

i,

4: In malevolam animam non introibit sapientia, nec habitabit

in corpore subdito peccatis .


O m nes isti textus V irgin i Im m aculatae accom m odati fuerunt: quidam raro,
quidam vero frequenter, praesertim in L iturgia. A pplicationes istae, de caetero,
nobis revelant fidem personalem illorum qui illis utuntur; quia vero applicationes
istae factae sunt ab Ecclesia, nobis fidem ipsius m anifestant et ideo vim argumenti
theologici (ex Liturgia) induunt. A t alia hic est quaestio; quaeritur, nempe: appli
cationes istorum textuum correspondent ne sensui litterali aut spirituali S crip
turae? Certe, non correspondent sensui litterali saltem directo et primario: agi
tur, enim, in Psalmis, de Hierosolyma, civitate sancta; et in libris sapientialibus
agitur de divina Sapientia personificata aut personali; et in Cantico agitur, iuxta
plures, de Sinagoga aut de Ecclesia.
A t si quaeratur utrum applicationes istae sensui litterali secundario et indi
recto (intentus et ipse a Spiritus S.) correspondeant, respondendum nobis vid e
tur affirmative. E t haec est opinio quorundam Theologorum , ut L p icier, M alou, Scheeben (Handbuch, t. 3, nn. 1534-1549; 1690) etc.
H isce textibus ergo, innuitur, saltem, perfectissim a puritas et sanctitas, abs
que limite temporis (hinc inde a prim o instante existentiae) B. M ariae V .
II - E x

Novo

Testamento

Vis 0 apocalyptica de muliere et dracone (A poc., c. 12). M ulier illa, iuxta


plures esset Ecclesia; iuxta alios, vero, praesertim inter Graecos, esset B. V irgo.
A lii, tandem, praesertim recentiores, iuxta sententiam longe com m uniorem , in
m uliere illa Ecclesiam sim ul et B. Virginem vident, aut saltem B. Virginem non
exclu du nt eo quod inter B. V irginem et Ecclesiam com penetratio quaedam ha
betur. 1
A pocalypsis est quidam E pilogus totius sacrae H istoriae ac doctrinae in ce
teris sacris libris revelatae, in quo im maculata origo Christi et M atris eius, eorum
victoria et im perium supra diabolum m anifestantur, sive prout fuerant ab ae
terno in m ente D ei sive prout fuerunt in tem pore.
Iam vero, a) B. V irgo apparuit sim pliciter amicta sole i. e. gratia Christi,
qui est sol iustitiae, seu luce undequaque perfusa: quod com poni non potest cum
macula peccati quae, iuxta A ngelicum , 2 nihil aliud est nisi quoddam detrim en
tum nitoris, animae superveniens eo quod aliquibus rebus inhaeret amore, con1 C fr t. 2 hu iu s op eris, pp. 2 15 -2 2 1.
2 Summ . Theol., I, I I , q. 86, a. 1.

TEXTU S S . SCRIPT. MINORIS MOMENTI

33

tra refulgentiam lum inis rationis et fidei. O b hanc rationem peccata ab A postolo
opera tenebrarum vocantur, quia sunt opera lum ine rationis et gratiae non illum i
nata. D efectu s ergo nitoris et gratiae excludi omnino debet a m uliere illa quae
sim pliciter amicta sole exhibetur.
Insuper: b) lucta continua, et quidem trium phalis
sicut in Protoevangelio
etiam in hoc textu describitur: quod concipi non posset si B. V irgo etiam in
unico vitae suae m om ento a diabolo victa fuisset.
Tandem , c) quam vis diabolus D ei matrem num quam vicerit, tam en, num
quam desiit eidem insidias tendere, iuxta illud Protoevangelii: E t tu insidiaberis
calcaneo eius . D icit enim S. Ioannes: Et misit serpens ex ore suo post m u
lierem , aquam tam quam flumen, ut eam faceret trahi a flumine, etc. . Q uando
nam D iabolu s hoc fecit contra mulierem? Q uando seduxit Evam et A dam , quo
rum peccatum transfusum fuit, tam quam flum en, in posteros eorum , ut in pec
cato illorum etiam divinam m ulierem , Christi M atrem , com prehenderet. A tta
m en talibus insidiis, diabolus M atri D ei nocere non potuit, id est facere non
potuit ut traheretur a dicto flum ine originalis peccati, quia humanitas Christi,
F ilii sui, adiuvit eam, prout aperte narrat S. Ioannes ibi, im m ediate subiungens:
E t adiuvit terra (id est, H um anitas Christi) m ulierem , et aperuit terra os suum,
et absorbuit flumen, quod m isit draco de ore eius , scilicet quando Christus,
iuxta vaticiniu m Isaiae c. 53, peccatis nostris onustus, seipsum pro nobis obtulit
Patri in A ra Crucis, factus pro nobis peccatum et m aledictum , et faciens poten
tiam in brachio suo, M atrem suam praeservavit a dictis diaboli insidiis et ab
om ni labe peccati. Q uam ob causam, diabolus prout prosequitur Ioannes
iratus est in eam: et abiit facere proelium cum reliquis de semine eius (i. e. cum
reliquis de genere hum ano)... .
Refert ergo, S. Ioannes, in ultim o ex L ib ris Sacris, i. e. in A pocalypsi (qui
est E pilogus totius sacrae Historiae) adimpletionem vaticinii in prim o ex libris
sacris i. e. in G enesi, c. 3, 15, relati: Inim icitias ponam ... Ipsa conteret... . H oc
vaticinium , iuxta S. Ioannem , in M atre Christi et in semine eius i. e. in H um a
nitate Christi, adim pletum est. Ioannes enim, ea quae scribit non ut futura
sicut prophetae repraesentat, sed ut praeterita, quia revera, quando ipse scri
bebat, iam praeterita et ideo adim pleta erant.

Obicitur ex S. Scriptura 1
1)
In omnes homines mors pertransiit, in quo (Adam ) omnes peccaverunt
(Rom ., 5, 12-19). Ergo etiam B. V irgo in Adam peccavit.
R E S P O N D E T U R : D ist. consequens: B. V irgo peccavit in A dam contra
hendo debitum peccati originalis, conc., contrahendo maculam peccati, nego.
1

C fr P l a z z a ,

o. c.

A c t., c. 1 : S crip tu ra e testim o n ia ab adversa parte allegata . S a r d i ,

Silloge degli argomenti, p p. 48, 55.

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. I AD SAEC. V

34

Etenim , lex universalis exceptiones patitur; et in casu de quo agitur, exceptio,


ut probavim us, pro B. V irgin e adm ittenda est. H oc bene illustratur exem plo
A ssueri dicentis ad Ester, quae fuit typu s M ariae: non morieris: non enim pro
te, sed pro omnibus haec lex constituta est (Esth., 15, 13).
2)

O m nes homines, iuxta S. Scripturam , redem ptione Christi indigent. Ergo

etiam B. Virgo.
R E S P O N D E T U R : D ist. consequens: B. V irgo indiguit redem ptione praeservativa conc., liberativa, nego. Et ideo etiam B. V irgo redem pta fuit, sed su
blim iori modo, redem ptione nempe praeservativa a peccato, non vero liberativa.
I II - P R O B A T U R

EX

TR A D ITIO N E

L ud ovicu s A nt. M uratori, in op. D e Superstitione vitanda, cap. 23, p. 179


asseruit piam sententiam de Im m aculata conceptione esse contra divinam Tradi
tionem, oppositam vero sententiam esse secundum divinam T rad ition em . E t in
Epistola 14 Valdesiana, p. 192, asseruit: E quidem fateor m e sincero amore v e
ritatis exquisivisse in scriniis Patrum , quaenam de hac re fuerit eorum sententia,
sum m opere apud eos invenire cupiens decantatum hoc privilegium ; quis enim,
nisi perditus m alignus et im pius Sanctae D ei G en itrici honorem hunc invideat,
si certa ratione constare possit, illud a Patribus fuisse tributum ? M aerens dico:
ne unum quidem reperi, quod et antea contigerat praelaudato im m ortalis no
m inis viro D ionysio Petavio... . Q uidam recentiores dixerunt Patres, in suis
scriptis, agere tantum de puritate virginali non vere de puritate originali, vel
etiam de puritate B. V irgin is post Annunciationem .
Q uam falsae sint assertiones istae, sequentia plene dem onstrabunt.
T rad itio divina circa hoc privilegium , claritatis gratia in quatuor veluti stadia
distingui potest:
I.
A
II. A
III . A

SAE C. I

AD SA E C . V ;

SAE C. V

USQUE AD SAE C. X I;

SAE C. X I

USQUE A D SAEC. XV;

IV .

SA E C . X V USQUE AD F IN E M

SAE C. XIX.

I.
A saec. I ad saeculum V. A p u d Patres quatuor priorum saeculorum doc
trina Im m aculatae conceptionis implicite tantum invenitur, a) in com paratione
M ariae cum Eva; b) in generali doctrina de om nim oda B. V irgin is puritate et
sanctitate; c) et in veritate divinae maternitatis. N u lla enim adhuc orta erat con
troversia de peccato originali, et ideo nulla erat ratio cur Patres Im m aculatam
Conceptionem B. M . V . directe et explicite assererent.
a)

In comparatione M ariae cum Eva. Patres, parallelism um Paulinum inter

A d am et Christum , novum A dam , com pleverunt iuxtaponendo Evam et M ariam


novam Evam , ita ut locum quem tenuit E va prope A d am in hum ani generis ruina,

TRADITIO DE IMM. CONC. A SAEC. I AD SAEC. V

35

illum occupet M aria, prope Christum , in humani generis reparatione. Ita S. Iu s t in u s ,

S. I r e n a e u s , T

e r t u l l ia n u s ,

S. E p h r a e m , S. E p ip h a n iu s etc. Iam vero

parallelism us a Patribus descriptus inter Evam et M ariam , duplicem im portat


relationem: similitudinis nempe et dissim ilitudinis seu oppositionis; sim ilitudinis
quidem eo quod utraque im m aculata et innocens e m anibus D ei prodiit; si enim
prodiit e m anibus D ei im m aculata quae m ortem om nibus attulit, a fortiori im
m aculata prodire debuit illa quae vitam om nibus allatura erat; et oppositionis
eo quod Evae inoboedientiae, peccatum originale per A d am in m undum intro
ducenti, opponitur M ariae oboedientia, quae salutem et reparationem, per C h ri
stum, in m undum introduxit; ex quo rursus eius im m aculata conceptio eruitur.
Fieri enim potuit ut esset com m une perfugium , universalis expiatio et reconci
liatio illa quae perfugio, expiatione et reconciliatione indigebat?... A d hoc ergo
ut esset Corredem ptrix generis hum ani i. e. nova Eva, B. V irgo, Im m aculata esse
debuit. 1 Q uare Card. N ew m an asserere non dubitavit Im m aculatam V irgin is
Conceptionem im plicite a Patribus doceri in am plitudine principii de M aria nova
E va (cfr Anglican difficulties, apud N aulaerts, D e M aria N ova Heva doctrina
Patrum Antenicaenorum, in D iv. Thomas [Plac.], pp. 5-6, 1931)b)
In doctrina de omnimoda M ariae puritate et sanctitate, quae sum m is lau
dibus a Patribus effertur, a) S. H i p p o l y t u s B. V irgin em com parat cum lignis
putredini non obnoxiis: Porro autem arca ex lignis quae putrescere non pote
rant, erat ipse Salvator. P er hanc enim , putredinis et corruptionis expers eius
tabernaculum significatur, quod nullam peccati putredinem genuit... D om inus
autem peccati expers erat et ex lignis putrefactioni non obnoxiis secundum h o
m inem , hoc est, ex Virgine et ex Spiritu Sancto, intus et foris tam quam purissim o
V erbi D ei auro, circum tectus . (A pud Theodoretum , in dialogo Eranistes, P G
10, 610). b) S. G r e g o r i u s T h a u m a t u r g u s : Inveniensque (Verbum ) virginem
spiritu corporeque sanctam, ex ea anim atum corpus suis congruum consiliis as
sum psit . (Serm. in nativ. Christi, ap. P i t r a m , Analecta sacra, t. 4, p. 13 6 ). c) S.
E p h r a e m V irgin i talem puritatem et sanctitatem adscribit, quam cum solo C h ri

sto participat quaque omnes reliqui homines carent. T u revera et mater tua
soli estis, qui omni ex parte pulchri estis; in te enim, D om ine, nulla est labes,
nec ulla in M atre tua m acula (Carmina Nisibena, edita L eip zig, 18 6 6 a Bickell,
p. 4 0 ).2 d) S. A m b r o s iu s sic alloquitur Christum : V en i... Suscipe me non ex
1 H o c m o do a rgu it A

m p h il o c h iu s

I c o n i e n s i s ( f circa finem saec. iv) asserens qu od sicu t

D eus creavit E vam absq ue u lla culpae m acula, ita etiam absq ue m acula creavit M ariam , n ovam
E vam (cfr C o m b e f i s , Or. in S . D eip., p. 42). A ttam en de authentia h u iu s O ratio n is du bitatur.
2 R elate ad testim o n iu m S. E p h raem , iu va t referre iu d iciu m B ickell, qu i ex Protestante
factu s est postea cath olicu s et S acerdos: M en tre io n e llin ve rn o d e l 1862, m i occu p avo a L o n
dra nel trascrivere i fino allora sco n o sciu ti can ti n isib en i d i s. E frem , m i ven iva con tin uam en te
l idea, com e se fossi eccitato d al d i fu o ri, che qualora io trovassi in queste poesie u na in d u b b ia
testim onianza di queHin segn am en to ( lim m acolata con cezio n e), io d o vrei riten erla com e una

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. I AD SAEC. V

36

Sara, sed ex M aria, ut incorrupta sit V irgo, sed virgo per gratiam , ab omni inte
gra labe peccati (Enarrat. in Ps., 117, P L 15, 1599). e) S. A u g u s t in u s , orta iam
controversia circa peccatum originale, scribebat: E xcepta S. V irgin e de qua
propter honorem D om ini, nullam prorsus cum de peccatis agitur haberi volo
quaestionem (De nat. et grat., c. 36, n. 42, P L 44, 2 6 7 ).1
H aec omnia Patrum elogia om nem prorsus m aculam a B. V irgin e excludunt,
nedum peccati actualis sed etiam originalis et ideo im m aculatam Deiparae con
ceptionem implicite continent.
Praestat hic ut recenseantur duo opera apocrypha in quibus indicia et v e
stigia magis m anifesta huius veritatis habentur, videlicet: 1) P r o to e v a n g e liu m
S. Ia co b i, graece conscriptum m edio saeculo 11, in quo sermo est de conceptione
miraculosa (secundum quaedam m anuscripta, virginalis) B. M . V irgin is ex parte
S. Annae, ob preces parentum , post longam sterilitatem . Fuisset ergo B. V irgo
secundum auctorem Protoevangelii im m aculate concepta nedum in C o n
ceptione passiva consummata (prout definivit Pius IX ), sed etiam in conceptione
activa, sicut D . N . I. Christus. Attam en, fatendum est hoc testim onium haud
repraesentare quid senserit Ecclesia, neque probare talem fidem popularem tunc
fuisse com m unem . 2) A c t a S. A n d rea e, quae dicuntur conscripta a P resby
teris Achaiae (circa a. 80, prout tenent C . W oog, Protestans, et Gallandi; sed
probabiliter sunt saec. h i) in ore S. Andreae haec verba ponunt: E tprop terea
quod ex im m aculata terra creatus fuit, necesse erat ut ex immaculata Virgine
fiwfios 7Tapdevos irreprehensibili virgine nasceretur perfectus homo, quo Filius D ei,
qui antea condiderat hominem , vitam aeternam, quam perdiderant homines per
A dam um , repararet (in Bibliot. Patrum , G a l l a n d i , t. 1, p. 157). V is huius te
stim onii perantiqui, non tam in verbo immaculata quam in com paratione inter
A d am et Christum sita est. Sicu t A d am creatus fu it ex terra immaculata seu
irreprehensibili i. e. nondum a culpa sive ipsius A dae sive aliorum foedata, et
ideo nondum m aledicto obnoxia, ita Christus etc.
c)

In veritate divinae Maternitatis, cum qua nulla omnino culpa com poni

potest. A sserunt enim Patres B. V irgin em talem puritatis et sanctitatis gradum


attigisse ut M ater D ei esse m ereretur. Sic: a) S. A m b r o s iu s : Bene enim sola
gratia plena dicitur, quae sola gratiam quam nulla alia m eruerat, consecuta est,
ut gratiae repleretur A u ctore (P L 15, 1556). b) S. H ie r o n y m u s : Propone tibi
prova della sua verit e della verit della C hiesa cattolica. Q u esto sen tim en to m i perm ise di
p regar D io d i tu tto cu o re, che se la C hiesa cattolica era veram en te l unica vera, ed i suoi in se
gn a m e n ti do vevan si credere, sotto pena della dan nazione, e gli si degnasse d i farm elo con oscere
n ella v ia in dicata. In p ari tem p o , in questa occasion e, p er la prim a volta in vita m ia, in vo cai
l in tercession e della M ad re d i D io . E d i fa tti io tro v ai nella raccolta d i q u ei can ti la desiderata
testim onian za d ecisiva (cfr R o s e n t h a l , Konvertitenbilder, I I I , 2, p. 4 1 5 ) . C irca hoc te stim o
n iu m c fr Introd. in M a r., p . 12 1.
1 C irca testim o n iu m S . A u g u stin i, c fr ea quae scrip sim u s in Introd. in M a r., pp. 146-151.

TRADITIO DE IMM. CONC. A SAEC. I AD SAEC. V

37

M ariam quae tantae extitit puritatis ut M ater D om ini esse m ereretur (Ep. 22
ad Eustochium , P L 22, 422).
Implicite ergo in doctrina Patrum quatuor priorum saeculorum Im m aculata
V irginis conceptio continetur. Attam en, contra hanc Patrum doctrinam , duplex
obiectionum classis, ex ipsis Patribus, ab adversariis affertur, videlicet:
O B I C .: 1) Iuxta illorum Patrum doctrinam
sine peccato.

dicunt

Christus solus est

R E S P O N D E T U R : C u m dicitur aliquis sine peccato et ideo innocens, hoc


intelligi potest dupliciter: a) vel de facto et per gratiam , vel b) de iure et per
naturam . Iam vero haec secunda innocentia soli D eo et H om ini-D eo i. e.
C hristo com petit; sed alia (i. e. innocentia de facto et per privilegium ) a D eo,
etiam creaturae concedi potest. Iam vero, Patres, in textibus qui nobis obiciuntur, agunt prout sat evidenter apparet de innocentia de iure et per naturam
non vero de innocentia de facto et per gratiam: secus concludere deberem us
etiam nullum ex A ngelis sine peccato fuisse, eo quia A ngelu s neque D eu s est
neque divinitati hypostatice unitus. Relate vero ad im perfectiones et defectus
V irgin is ex Evangelicis textibus a Patribus deductos, anim advertere iuvat cum
Petavio (De Ineam ., 1. 14, c. 1, n. 2) Patres quosdam id fecisse levissim is in
ductos rationibus, imo nullis . Ceterum , dicta quorumdam Patrum neque tradi
tionem neque fidem com m unem Ecclesiarum in quibus ipsi scribebant reprae
sentant eo quia doctrina com m unis illarum Ecclesiarum sanctitatem et purita
tem om nim odam B. Virginis, etiam ante Concilium Ephesinum , profitebatur.
Ita N e w m a n , in op. D u culte de la Sainte Vierge, p. 213.
O B I C . 2) Iuxta illorum Patrum doctrinam et praesertim S. A m brosii,
dicunt habetur universalitas peccati originalis et redem ptionis. E rgo nec B.
V irgo fuit im munis.
R E S P O N D E T U R : Im m unitas sub duplici respectu existere potest: de facto
tantum (in illo qui de iure, ratione conceptionis ordinariae, esset peccato subiectus) et de iure (in illo qui ratione conceptionis virginalis non esset legi subiectus). Tantum m odo iste secundus m odus in C hristo locum habere potuit, et ideo
conceptio eius fu it tota pura et sancta. T a lis est significatio prim aria et directa
textus S. Am brosii, qui citatur a S. A ugustin o in Contra Iulianum 2, 4, P L 44,
539. E t hoc m odo i. e. de iure B. Virgo., conditione nascendi, non erat im m unis a
peccato. Sed nihil excludit possibilitatem im m unitatis de facto, ratione interven
tus divini.
A saec. V ad saec. XI. In hoc secundo stadio incipit professio explicita
h
privilegii. A ttam en non pari gressu procedunt Ecclesia G raeca et E cclesia
Latina.
II.

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. V AD SAEC. X I

A)
In E e e l e s i a G r a e c a . Patres nedum sum m is laudibus puritatem et
sanctitatem D eiparae celebrant, sed perspicuis etiam verbis im m aculatam eiusdem
conceptionem declarant.
T itu lu s Deipara B. V irgin i a Concilio Ephesino solem niter tributus, initium
constituit duplicis evolutionis: doctrinalis et liturgicae.
I.

Evolutio doctrinalis. Im pii conatus N estorii contra D eiparam , occasionem

praebuerunt Patribus illustrandi exim ias praerogativas B. V irginis.


1) S a e c . v . - a) Ipsem et N e st o r iu s m iranda res! subtrahere videtur
B. V irgin em a peccato originali. Subtrahit enim B. V irgin em explicite a poena
peccati originalis, m ulieribus propria i. e. a doloribus partus (cfr M . J u g ie , N e
storius, pp. 258, 286). M agis explicite b) T h e o d o t u s E p . A n c y r a n u s : L oco
autem eius, quae ad m ortem ministra extiterat virgo Eva, D ei gratia im pletur
V irgo; in vitae m inisterium assumitur; virgo m uliebri com prehensa sexu, at mu
lieris exsors nequitiae; virgo innocens, sine macula, omnino irreprehensibilis, in
tem erata, im polluta, anima et corpore sancta, sicut lilium inter medias spinas
exorta (Or. in S . M ariam D ei Genitr., P G 77, 1427). D eform atio naturae fem i
neae quam effugit B. V irgo, intelligi debet de culpa originali quae prim itivum
Creatoris opus deform avit, c) S . P r o c l u s , Patriarca Constantinopolitanus ( j 446):
H audquaquam architecto dedecori est, ut eam incolat dom um , quam ipsemet
exstruxerit, neque lutum figulum inficit, cum ille vasculum quod finxerat refin
git; ita nec quidquam D eum purissim um polluit, quod ex virginali utero prodiit.
Q uam enim citra omnem sui labem form averat ex ea nulla contracta m acula pro
cessit (De Laud. S . M ariae, 1, P G 65, 681).
E t postea: M aria novae creaturae caelestis globus, in quo sol iustitiae nun
quam occidens om nem ab anima peccatorum noctem fugavit .
D icit insuper B . V irgin em form atam esse ex m undo luto (P G 65, 679-692,
717 , 681, 684). d) H e s y c h iu s H ie r o s o l . ( f c. 450) in hom il. V , de Sancta M a
ria D eipara (P G 43, 1464-1465), incorruptibilitatem , im m ortalitatem , im m u
nitatem a concupiscentia, im peccabilitatem , trium phum supra daemonem, m is
sionem corredem ptivam D eiparae extollit: quae omnia, relate ad privilegium Im
m aculatae Conceptionis, sunt veluti effectus relate ad causam, veluti partes relate
ad totum . B a s il iu s S e l e u c e n s is (Hom . in Annuntiationem 6, P G 85, 452) et
A n t ip a t e r B o st r e n sis (In Annuntiationem Deip., P G 85, coli. 1777, 1784), abso

lutam sanctitatem Deiparae extollunt.


2) S a e c . v i: a) S . R o m a n u s in quodam cantico dicit Christum m aledictio
nem per V irginem abstulisse et A d am in suo statu prim itivo restaurasse ( P it r a ,
Analecta sacra, Paris, 1876, t. 1, p. 226). D icit insuper B. V irginem liberasse
A d am et E vam (i. e. naturam humanam) a corruptione m ortis (i. e. a labe ori
ginali), (1. c., p. 198). b) S . A n a s t a s iu s I P.ca Antioch. ( f 599) aequivalentibus
verbis im m aculatum V irgin is conceptum exprim it (Or. I I I de Incarn. 6, P G 89,

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. V AD SAEC. X I

1338, 1377, 1388). c) T

h eophanes

39

ita laudat M ariam : O a cunctis sordibus in

contaminata et super omnes inculpatos inculpatissim a D om ina (Od. 4 et 5).


E t alibi: Purissim us D ei Filius, cum purissim am te solum invenisset, o prorsus
im m unis ab omni labe, ex utero tuo genitus, a labe em undat credentes (O d. 7).
3) S a e c . v i i : a) S . S o p h r o n iu s , P.ca H ieros.: Invenisti gratiam apud D eum
prae om nibus splendidam , invenisti gratiam apud D eum integram ... invenisti
gratiam apud D eum perpetuam . Invenisti gratiam, quam nemo recepit... N em o
praeter te praepurificatus est (P G 87, 3248). E t in eius Epistola Synodica a
Conc. Oec. V I adprobata, legitur: Sancta, anima et corpore immaculata, atque
ab omni contagione prorsus libera (P G 87, 3160-3161). b) S . M o d estu s P.ca
Hieros. ( f 634) B. V irginem appellat totam sanctam m agis sanctam quam
cherubini et seraphim ; dicit illam e sse portam orientalem in qua nunquam
accessum habuit m endacium (P G 86b, 3280, 3281, 3284, 3301, 3305).
4) S a e c . v m : a) S. A n d r e as C r e t e n s is : C u m Redem ptor generis nostri
novam priori succedaneam nativitatem ac form ationem exhibere voluisset, quem
adm odum illic prius accepto lim o ex virgine ac illibata terra, prim um Adam
effinxit, sic et hic m odo suae ipse Incarnationis auctor, alterius, ut sic dicam, vice
terrae, m undam hanc im m aculatissim am que virginem e tota natura eligens,
nostrum que ex nobis in ea figm entum nova ratione com ponens, etc. (P G 97,
813-816). E t in serm. pro Annunciat. scribit:
N e timeas, invenisti gratiam apud D eum , nim irum gratiam, quam H eva
am iserat... G ratiam invenisti, quam nullus a saeculo, sicut tu, invenit (P G 97,
904, 888, 892). b) S. G e r m a n u s P .ca Constantin.: Paradisus es a D eo plantatus
(o M aria) et ex quo genitalibus naturae legibus tibi propriis sata fuisti. D eus
m andavit Cherubim ut et gladium flam m eum atque versatilem, in orbem circa
te rotarent, teque undequaque inaccessam fraudulenti serpentis insidiis serva
rent (cfr Civilt Cattolica, fase. 20, septem bre 1856). c) S. Io a n n e s D a m a sc e
n us: N atura enim gratiae cedit, statque trem ula pergere non sustinens. Q uo

niam igitur futurum erat ut D eigenitrix V irgo ex A nna nasceretur, natura gratiae
germ en antevertere non ausa est. Sed mansit fructus expers, dum gratia fructum
ederet (Homil. de N at. B . V ., P G 96, 664, 665). 1 d) Io a n n e s E p. E u b o ic u s
( f c. 750) in H om il. pro festivitate Conceptionis, asserit specialem S S . T rin itatis
interventum ad dignum V erbi Incarnati habitaculum praeparandum , et de V ir
gine novam creationem fecisse i. e. in statu originalis iustitiae illam creasse (P G
96, 1500, 1485, 1488, 1477).
5) S a e c .

ix :

a) S . T

a r a siu s

P .ca Const. ( f 806) in hom ilia de Praesentatione

B. M . V .: Inde a creatione m undi praedestinata, inter omnes generationes electa


ut esset im m aculatum dom icilium V erbi, et m nipotenti in tem plo

sancto oblata,

1 J u g i e M ., S a in t Jean Damascene et l immacule Conception, in Bessarione, 39 (1923) 1-7.

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. V AD SAEC. X I

n on n e V irg o est h o n o re d ign a, p u ra et im m aculata? N o n n e ip sa est n atu rae h u


m anae ob latio im m acu lata? . H a ec im m acu lata pu ritas, iu x ta m en tem a u ctoris,
lab em origin alem e x clu d it, p ro u t a p p aret e x ead em h o m ilia in q u a B . V irg o a p
p e lla tu r D e i filia p e r ex cellen tia m , im m acu lata p er ex c ellen tiam , illa q u ae
lib e ra v it A d a m ex m a le d icto et E v a e d eb itu m so lv it ( P G 98, 1497, 1481, 1489).

b) S . T h e o d o r u s S t u d i t a

( f 826) in

h om il.

de N a tiv ita te

B . M . V . (falso

S . Io an n i D a m . trib u ta) asserit D e u m m iserico rd ite r creasse n o v u m m u n d u m , n o


v u m co elu m , n ovam terram , n o v u m m are ad h oc u t esset h a b ita cu lu m In c o m p re
h en sib ili, gen u s h u m a n u m reform are c u p ien ti, q u em a d m o d u m an tequ am crearet
A d a m , eid em m a gn ificu m creatio n is p a latiu m aed ifica vit. B . V irg o est terra q u a e
non fu it m aled icta, sic u t p rim a terra, sed su p ra q u am D e i b e n e d ic tio d escen d it
( P G 96, 697-698, 684-685). c) E p ip h a n iu s M o n a c h u s C o n s t . in q u ad a m

V ita

B. M . V . d o cet B. V irg in e m p e r n atu ram (et id eo in d e a sua c o n cep tio n e) im m u


n em fu isse a co n cu p isce n tia (et id eo iu stitia origin ali d on atam ; P G

120, 193,

197). d) Io se p h H y m n o g r a p h u s ( f 833) asserit leg em m ortis ille g a le m fu isse


p ro V irg in e eo q u ia ip sa est ab om n i p e cca to im m u n is, sola pu ra, sola im m a c u
lata, tota sin e m acu la ( P G 105, 984, 985, 989, 1080, 1000, 1001). e) P h o t i u s P .ca
C o n st., tristis p ater tristissim i sch ism atis E cclesia e G ra e ca e ab E cc le sia L a tin a ,
testifica vit C o n c iliu m O e c u m e n icu m V I ad B . V irg in e m sa lu tatio n em h an c d i
rexisse: Q u a e im m acu lata sem p er ex titisti ab exo rd io tu a e cre atio n is (in E p ist.
ad P rin e. B u lg .). In II h om il. de A n n u n t. B. M . V . clarissim e d ocet D e ip a ra e im
m u n itatem a p e cca to origin ali ( A r i s t a r c h i s , (Pm t io v Xoyot

kciI

jiiXiai, C o n sta n tin .,

1901, t. 2, p p . 372-374, 376, 348). / ) G e o r g iu s N ic o m e d ie n s is , P h o tii am icu s,


c u m ipso p a rticip a v it in suis 170 h om iliis, sen ten tiam de V irg in is im m u n ita te a
p e cca to origin ali (H o m il., 3, in P raesen tation e, P G

100, 1453, 1444)- B . V ir g i

n em e x im it a q u a lib e t co n cu p isce n tia , su b q u a lib e t fo rm a (1. c., 1448, 1449). D i


cit etiam q u o d p e r Ip sa m , im m acu latam , im ag o D e i q u ae d efo rm a ta fu era t a
pecca to , su am p u lc h ritu d in e m ru rsu s o b tin u it. Ip sa est m ed ia trix n ostrae reg e
n eration is et causa n ostrae refo rm atio n is (In P ra esen t., 1, coi. 1416). g) T h e o g n o s t e s , m on ach u s B iz an tin u s, asserit B. V irg in e m h a b u isse v ita e in itiu m san
ctu m , q u ia in primo instanti san cte co n cep ta

(cod. 763 fu n d i G r a e c i B ib lio th .

nat. P arisien sis, fol. 8, V ). E x h o c sancto in itio , ad san ctam finem , seu ad g lo rio
sam V irg in is A ssu m p tio n e m co n c lu d it.
6)

S a e c . x : a) N ic e t a s D a v i d , dictus Paphlagoniensis, plus m inusve aperte

Virginis privilegium extollit, dicens S . Annam veluti m olem lapidum (una diga)
torrentibus iniquitatis opposuisse (In diem natalem S . M ariae, P G 105, 21, 24).
D icit B. V irginem rem edium fuisse contra originalem tristitiam (ibid., coi. 17).
b) L eo S a p ie n s , Im perator ( f 911) in hom il. de Praesentatione, asserit quod
terra, quae antea, m aledictionis causa, spinas tantum m odo producebat, prim i
tias insolitas, pretiosissimas produxit, i. e. B. V irginem , quae

exurgit velu ti

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. V AD SAEC. X I

41

iiiiu m in ter sp in as hu m an ae m alitiae ex p ers m aled iction is et a m aritu d in is, b e n e


d ictio n is saporem h aben s ( P G 108, 12). c) S. E u t h y m iu s P .ca C o n sta n t, ( f 917)
in serm on e q u o d am asserit p len a m B. V irg in is san ctificatio n em in primo instanti
co n cep tio n is (C o d e x V a tie , gra ecu s 1617). d ) P etr us E p . A r g o ru m ( f po st a. 920)
in serm on e p ro fest. C o n ce p tio n is A n n a e san ctitatem

origin alem M a tris

D ei

aperte d ocet, eo q u ia n atu ra h u m an a lib erata est ab in fe ctio n e p e cca ti o rigin alis
in perso n a V irg in is in d e a sua co n cep tio n e in sin u S. A n n a e ( P G 104, 1352, 1360).

e) I o a n n e s G e o m e tr a ex p licite asserit B. V irg in e m in gau d io c o n cep ta m fu isse,


in gau d io gestatam et in gau d io n atam . Ia m ve ro ga u d iu m p ro Io an n e G e o m .
est sy n o n im u m gratiae sanctifican tis: d icit en im g a u d iu m et b en e d ictio n em ad
nos p e r u n u m h o m in em et p er u n am m u lierem p erven isse, sicu t tristitia et m a
led ictio ad nos p e r u n u m h om in em et p e r u n am m u lierem , d ev en it (In Deip.
Annuntiationem, P G 106, 820, 845).
D icit insuper B. Virginem inde a sua conceptione purificatam et exornatam

fuisse (1. c., coi. 825). Etiam in suis hym nis marianis pluribus m odis im m acula
tam V irgin is conceptionem exprim it. D icit V irgin is corpus m anibus divinis fo r
m atum fuisse, et Virginem a peccato m ortalium im m unem fuisse (H ym n. 3,
ibid., coi. 861). D eclarat insuper B. V irginem in statu iustitiae originalis in hunc
m undum venisse, et illam novum m undum , creationem novam appellat,
naturae nostrae decus, sum m um D ei opus, idealem pulchritudinem
catam etc. (1. c., coli. 857, 861).

personifi-

H abentur insuper et alia testim onia (fere omnia adhuc inedita), auctoris in
certi aut anonym i, in quibus plus m inusve explicite perpetua B. V irgin is sancti
tas significatur (cfr M . J u g i e , Immacule conception, in Dict. Theol. Cath., t. 7>
coli. 931-936).
O m nes hucusque recensiti scriptores talibus usi sunt locutionibus quae ideam
sufficienter claram et explicitam dogm atis Im m aculatae conceptionis continent.
Persaepe ad hanc veritatem declarandam form ulam positivam adhibuerunt. H inc,
loco dicendi: B. V irgo fuit praeservata a culpa originali , dicunt: B. V irgo
fuit gratia plena, semper in gratia, non indigens reconciliatione cum D eo, plene
sanctificata inde a prim a eius apparitione in hoc m undo in sinu matris. Ipsa est
nova creatura, sim ilis A dae antequam peccaret, purissim a etc. Ipsa fu it sola et
semper benedicta. D eus m odo plane singulari intervenit ad M atris suae concep
tionem sanctificandam etc.. Attam en, persaepe etiam locutionibus et form ulis
negativis utuntur, quam vis ipsa m aterialia verba definitionis ex cathedra non
inveniantur.
II.
Evolutio Liturgica. Festum Conceptionis subordinatum est festo N a ti
vitatis B. M . V ., et ideo tantum m odo post festum N ativitatis celebrari potuit.
Iam vero festum N ativitatis iam celebrabatur circa m edium saeculum sextum ,
prout ex cantico quodam S. Rom ani circa hanc festivitatem apparet. E t de facto

42

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. V AD SAEC. X I

prim um testim onium relate ad festum conceptionis Annae est exeuntis saeculi v i
et ineuntis saec. v ili, id est Canon S . Andreae Cretensis (660-740?), in Conceptio
nem Sanctae ac D ei aviae Annae (P G 97, 1305-1316). 1 Prim a vero hom ilia est
Ioannis Euboici qui tem pore S. Ioannis Dam asceni florebat ( f 749), (P G 96,
1459-1500). T em pore Photii festum hoc in Ecclesia G raeca iam universale erat,
p rout apparet ex pluribus serm onibus illius tem poris qui ad nos usque pervene
runt, videlicet: 4 H om iliae G regorii N icom ediensis, 1 homil. S. Euthym ii Patr.
Constant, ( f 917), 1 hom. Petri Ep. Argorum . In M enologio iussu Basilii II Im
peratoris com posito a. 984, festum Conceptionis assignatum videm us diei 9 de
cem bris (P G 118, 196).
A t, quodnam fuit obiectum huius festi?... Iuxta P. Jugie (1. c., p. 959), obiectum
huius festi, prout ex variis m onum entis eruitur, est valde com plexum , et sub
triplici veluti respectu considerari debet, videlicet, prout significat: 1) nuntium
conceptionis ab A ngelo allatum, prout a pluribus m enologiis, synaxariis enun
tiatur, et prout in origine festum hoc appellabatur; 2) miraculum conceptionis,
in sinu sterili S. Annae; 3) conceptio passiva futurae Deiparae. Prim um elem en
tum , seu m iraculosum nuntium (ad m odum illius quod in Evangelio S. L ucae
pro nativitate Ioannis Baptistae narratur), in Protoevangelio S. Iacobi conten
tum , institutionem huius festi prim o determinasse videtur. Attam en, alia duo
elementa, naturaliter et sponte ipsi adiuncta fuerunt; imo, tertium elementum
(conceptio passiva Deiparae) m entem hym nographorum et oratorum huius festivi
tatis iugiter, prae aliis elem entis, occupat. T itu lu s festum Conceptionis M atris D ei
frequenter inveniebatur in tota m edia aetate, nedum in regionibus graecis sed
etiam slavis. In conceptione passiva oratores insistunt (e. g. Ioannes Euboicus
et S. Euthym ius) et de ipsa praesertim in tota liturgia agitur. Festum hoc
occasionem oratoribus praebebat fidem ipsorum manifestandi circa perpetuam
et absolutam B. V irgin is sanctitatem. Ipsi enim V irginem exaltant ab omni m a
cula im m unem , inde a prim o instanti suae existentiae, a D eo m odo omnino sin
gulari formatam . F estum ergo Conceptionis, inde a saec. v i i in E cclesia G raeca
celebratum , argum entum validissim um praebet in favorem Im m aculatae con
ceptionis B. M . V .
B)
In E c c l e s i a L a t i n a , a Concilio Ephesino usque ad saec. x i habetur
proxim a praeparatio et veluti prim a lux (alba) fidei seu professionis explicitae
huius dogm atis. H in c evolutio m inus rapida est in O ccidente quam in Oriente.
H oc debetur praesertim barbarorum incursibus et reactioni antipelagianae. A tta
m en, non desunt testim onia in favorem gratiae initialis B. Virginis.

1 Q u id a m te n en t C o n cep tio n is festu m celebratum fuisse saec. v , quia de eo m en tio fit in


Typo S . Sabbae. S ed T y p u s seu rituale hoc saepe castigatu m et ed itu m fu it; et ideo iure d u b i
ta tu r u tru m festu m C o n cep tio n is in p rim a eius editio n e in sertum fu erit.

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. V AD SAEC. X I

43

I. Evolutio doctrinalis.
1) S a e c .

v:

sententia de im m unitate V irgin is a qualibet culpa, communis fuisse

videtur. Pelagius enim, ita contra S . A ugustin um arguebat: quam (M ariam )


sine peccato confiteri necesse est pietati .
H aec non erat personalis persuasio ipsius Pelagii sed com m unis fidelium
persuasio: et ex hoc vis obiectionis derivabatur.
H inc patet perversitas G . H erzog qui in articulis quibusdam (Rev. d Hist.
et de litt. relig., 1907, pp. 497-512) scribebat quod necessitas offerendi virginibus
aliquod exem plar, m ovit S. Am brosium ad omnes virtutes V irgin i tribuendas:
et ita la saintet de M arie a t introduite dans la sphre des dogm es (1. c.,
p. 507)! V erba Pelagii contra

S. A ugustin um

hanc assertionem

ad nihilum

redigunt.
L a u d a ri possun t: a) S . P e tr u s C h r y s o l o g u s d icit B. V irg in e m v e lu ti sp o n
sam d estin atam fu isse C h risto in d e ab u tero m atris suae, in in itio suae e x iste n
tiae: cui est in u tero p ig n o ra ta c u m fieret (S erm . 140, de Annunt., P L 52, 577).

b) S. M

a x im u s

E p . T a u r.: id o n eu m p lan e M a ria C h risto h a b ita cu lu m , n on pro

h a b itu co rp o ris, sed p ro gratia o rigin ali ( P L 57, 235). G ra tia originalis hic c o n
sid eratu r ta m q u a m d isp o sitio n ecessaria in illa q u ae M a te r V e r b i In carn a ti esse
d eb eb at, c) S e d u l iu s : ... u n d e

cu lp a d ed it m ortem , pietas d aret in d e sa lu

tem : E t, v e lu t e sp in is m ollis rosa surgit acu tis, nil quod laedat habens, m atrem q u e ob scu ra t h o n o re ... (Carmen Paschale, 1. 2, nn. 26-31, P L 19, 595 ss.).

2) S a e c . v i : a) V e n a n t iu s F o r t u n a t u s E p. Pictaviensis, B. V irgin em vocat


germ en iustum a D eo per lerem iam (23, 5) D avid i prom issum , figm entum
figuli, super omnia vasa decorum , atque creaturae fulgida massa novae (M i
scellanea, 1. 8, c. 7, P L 88, 277-281). b) S . F u l g e n t iu s , Ep. Ruspensis: Prim um
hom inem , inquit, m ulier corrupta m ente decepit: secundum hom inem V irgo
incorrupta virginitate concepit. In prim i hom inis coniuge nequitia diaboli se
ductam depravavit mentem; in secundi autem hom inis m atre gratia D ei et m en
tem integram servavit et carnem (Serm. de dupl. nativ. Christi, una aeterna
ex Patre, altera tem porali ex virgine, P L 65, 728). E t alibi: Sic enim earn legitur
salutasse: A v e gratia plena, benedicta tu inter mulieres. C u m dixit A ve, salutatio
nem coelestem exhibuit; cum dixit gratia plena, ostendit ex integro iram exclu
sam prim ae sententiae et plenam benedictionis gratiam restitutam; cum dixit
benedicta tu inter mulieres, virginitatis eius benedictum fructum expressit ut ex
eo benedicta dicatur inter m ulieres, quaecum que perseveraverit virgo (Serm.
de laud. M ariae ex partu Salvatoris, 1. c., coi. 899).
3) S a e c .

v ii

et v m : a) A u c t o r duodecim serm onum de S . M aria, inter opera

dubia S . H ildephonsi, scribit: Q uoniam haec est anima illa beata per quam A u ctor
vitae ingressus est m undum , per quam omnis m aledictio soluta est priorum pa
rentum , et coelestis benedictio in toto venit m undo. H aec est V irgo in cuius utero

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. V AD SAEC. X I

44

om n is ecclesia su b arratu r, co n iu n cta D e o fo e d ere sem p itern o c re d itu r (Serm.

I l de Assumpt. S . M ariae, 12, P L 96, 252, 279). b) P seu d o - H ie r o n y m u s B. V i r


g in em n im b o com p a ra t q u i n u n q u am in te n eb ris sed sem p er in lu ce fu it (Brevia

rium in Psalmos, P s. 77 , 4, P L 26, 1049). c) A m b r o s iu s A u t p e r t u s ( f 778) cu i


tr ib u itu r serm o de Assumptione, iam S . H ie ro n y m o tr ib u tu s (P L 30, 122), B. V ir
g in em d icit: id eo im m acu latam , q u ia in n u llo co rru p ta m et n u n q u a m ab in s i
d iis d iab oli v io la ta m (n. 9, coi. 132). d) P a u l u s W a r n e f r id u s , D ia e . A q u il. as
serit q u o d B. V irg o fu it vitio sita tis nodis fu n d itu s carens (Homil. in Assumpt.,

P L 95, 1567). D ic it in su p er q u o d B. V irg o a C h risto p ro cu l d u b io sp iritu a liter


in te m p o re n u m q u a m c re d itu r d efu isse (H o m il. 2, in E va n g .: intravit Iesus,
n. 5, coi. 1573).

4)

S a e c . ix et x: a) H a y m o n , Ep. Alberstadt (853) B. V irgin i illud E ccli, 24, 14:

A b initio et ante saecula creata sum accomm odans, dicit Sapientiam ita illam
creasse, ut F ilio D ei, volens naturam nostram reparare, ab illa, extra quem libet
concupiscentiae influxum , nasci posset (Homil. in solemn. perpetuae Virginis M a
riae, P L 118, 765). b) S. P a s c h a s iu s R a d b e r t u s ( f 860 c.) ex V irgin is im m unitate
a culpa originali infert partum eius absque corruptione et dolore: Quoniam ,
inquit, nisi A d am et E va prim um peccassent in paradiso, nemo deinceps nasce
retur sub culpa peccati. E t ideo com m unis ista lex non nascendi naturae est, sed
corruptionis et vitii. M aria autem, quia benedicta, culpam corruptionis non habuit,
propterea Christum non in dolore, nec sub corruptione genuit (P L 120, 1369).
E t paulo post: Q uoniam omnia fdolor, gem itus, molestia, aerum na...] iustissimae damnatae carnis in prim a origine, retributiones sunt et vindictae... Idcirco
cessent [haeretici] a talibus deliramentis et confiteantur cum sanctis patribus,
sic eum esse natum de V irgin e M aria, ut dignatus est et decuit D eum ; nullas
adseribant sacratissimae M atri contum elias intulisse, non gem itus, non dolores,
non aerumnas, non ullas viscerum vexationes, non ullas dirae tristitiae corrup
tiones, quia haec omnia, sicut saepe dictum est, in prim a origine illatae sunt v in
dictae et retributiones iustissimae primae praevaricationis. A quibus om nibus
B. V irgo M aria, quantum est aliena a culpa, tantum procul dubio libera fu it a
doloribus et a poena .
E t ibidem: Beata V irgo plena gratia nec dolorem sensit, nec corruptionem
viscerum pertulit. Spiritu Sancto in ea cooperante et virtute A ltissim i qua adum
bratur, in totum extranea a m aledicto primae dam nationis et tantum im m unis
perm ansit a corruptione carnis, necnon et a gem itu et doloribus, qu ibu s v e x a n
tur omnes filiae Evae, cum pariunt .
E t iterum: Sed exim iae pietatis honor est vobis et decus virtutis beatissim ae
Virginis pudicitiam praedicare incorruptam et incontam inatam et ab omni con
tagione prim ae originis confiteri alienam (De partu Virginis, opus falso S. H ildephonso tributum , 1. 1, 1. c., coi. 1 3 7 5 ). A ffirm at tandem quod B. V irgo neque

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. V AD SAEC. XI

45

contraxit, in utero sanctificata, originale peccatum (1. c., col. 1371). Quidam ,
im m erito, haec verba interpolata esse dicunt.
c)

S. F u l b e r t u s Ep. C a r n o t e n s is ( f 1028) in Serm. I V de N ativ. B . M . V.

explicite asserit: H oc igitur, in prim is adstruere fas


caro quam elegit, habitaculum sibi fecit sapientia D ei
im m unditia purissim a fuerunt (P L 141, 322). In
praesentiam Spiritus S. in parentibus V irgin is ab

est, quod anima ipsius et


Patris, ab omni m alitia et
alio sermone, recognoscit
initio procreationis suae

(Sermo I V , in ortu almae Virginis, coi. 326).

Evolutio liturgica
Q uod ad Ecclesiam O ccidentalem spectat, ferunt S. Ildephonsum A rchiepiscopum Toletanum in H ispania saeculo v i i prim um instituisse hoc festum;
sed alii authentiam docum entorum , quibus narratio innititur, iure in dubium
vocant; alii autem eo festo celebrari autum ant non B. Virginis conceptionem , sed
conceptionem V erbi D ei, sive ipsam M ariae m aternitatem 1 quae in regno V isigothorum tunc colebatur die 18 decem bris (cfr C . G u t i e r r e z , E l Culto L it r
gico de la Santisima Vir gen).
Saeculo ix festum im maculatae B. V irgin is conceptionis notum erat in Sicilia
et N eapoli, quae frequens com m ercium habebant cum O riente sub cuius ditione
m eridionalis Italia posita erat. Ita in veteri m arm oreo Neapolitanae ecclesiae
kalendario legitur haec inscriptio die 9 decem bris: Conceptio sanctae M ariae
V irginis .
In H ibernia festum Conceptionis B. Virginis celebrari iam saeculo ix aut
saeculo x ineunte, constat a) ex M artyrologio Tam lactensi, ubi V nonas M aii le
gitur: C rucis Christi inventio; M ariae V irgin is Conceptio; Eventii, T eod oli, A m
brosii , etc.; b) item ex kalendario manu scripto m etrice com posito, post m ortem
A lafridi regis, in quo festum illud V I Nonas M aii sic inscribitur: Concipitur virgo
M aria cognom ine senis; c) necnon ex kalendario O engui m onachi, in quo festum
C onceptionis sic annuntiatur die 3 maii: Feil mar M aire uage, M agnum festum
V irgin is Mariae.
A n te m edium saeculum x i festum Conceptionis celebratum fuit in Anglia,
ut constat a) tum ex kalendario A bbatiarum O ldm inster et N ew m inster in co
m itatu W intoniae, in quo sic indicatur ad diem 8 decem bris: Conceptio Sanctae
D ei G enitricis M ariae ; b) tum ex m artyrologio m onasterii S. Augustini Cantua
riensis, in quo eodem die legitur: Item ipso die conceptio Sanctae M ariae V ir
ginis; c) tum ex Pontificali primatialis ecclesiae Cantuariensis, ubi sub titulo:
Benedictio in die conceptionis sanctae D ei G enitricis M ariae , sequentes haben
tur preces: Coelestium carism atum inspirator terrenarum que reparator qui
beatam D ei genitricem angelico concipiendam praeconavit oraculo, vos bene
1 C f r P . P a u l u s C a n c i a n i , O . S . M ., D e barbarorum legibus, 1. 4, p . 192 .

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. V AD SAEC. XV

46

dictionum suarum ubertate dignetur locupletare et virtutum floribus. Am en.


E t qui illam prius sanctificavit nom inis dignitate quam edita gigneretur humana
fragilitate, vos virtutum copiis adiuvet pollere, et in nominis sui veneranda con
fessione infatigabiliter perseverare. Am en. Obtineat, vobis gloriosis intercessio
nibus prospera tem pora, iucunda et pacifica, et post praesentia saecula, gaudia
sine fine manentia, cuius venerandae conceptionis frequentam ini m agnifica sa
cramenta. A m en ; d) tum ex Pontificali ecclesiae cathedralis Exoniae, sub ru
brica Benedictio in conceptione sanctae M ariae; e) tum denique ex M issali L eo frici eiusdem ecclesiae Exoniensis.
Postea superveniente dom inatione

N orm annorum ,

abolitoque

kalendario

anglo-saxonico, festum Conceptionis B. M ariae decidit apud A nglos, sed iterum


restitutum et propagatum est saeculo x ii opera praesertim Anselm i abbatis edm undiburgensis, qui nepos fu it S. Anselm i Cantuariensis.
E xinde in alias O ccidentis partes extendi coepit, Germ aniam , Italiam, G allias, Flandriam et Hispaniam , quam quam in hoc regno

festum

Conceptionis

iam celebratum fuerit m edio saeculo xi in Benedictinorum coenobio dicto de


Irache in Navarra (C. G u t i r r e z , o . c .).
O biectum huius festi in A nglia celebrati non tam clare patet. Procul dubio,
saec. x ii, iuxta Eadm erum et alios, obiectum huius festi erat sanctitas initialis
B. Virginis. A t, ex docum entis hucusque repertis, non clare apparet utrum et
antea festum Conceptionis tale obiectum habuerit.
III.
A saec. XI ad saec. X V. In hoc tertio stadio habetur periodus discussionis.
Etiam in hoc stadio, traditio Ecclesiae Graecae et Latinae non pari gradu processit.

A)
In E c c l e s i a G r a e c a , inde a saec. xi, doctrina circa Im m aculatam
Deiparae conceptionem , ab antiqua traditione transmissa, nedum pacifice con
servatur usque ad finem saec. xv, sed magis m agisque firmatur et determ inatur,
ita ut nullus fere ex G raecis illam serio negaverit.
i)
S a e c . x i : a) M ic h a e l P s e l lu s ( f 1119 ? ) explicite asserit: A nim a V ir
ginis, in sua unione cum materia, nedum im puritatem aliquam contraxerit, sed
suo corpori pulchritudinem omnino spiritualem com m unicavit. Sola, inter omnes
animas humanas, anima haec in suo corpore im m aculato sicut splendor caelestis
lucebat (Sermo de Annuntiatione, in cod. 1630 fundi graeci Bibi. Parisiensis,
saec. x iv , fol. 24 1). b) I o a n n e s M

aropus

in serm. de assumptione, edito a P. B al

lerini (Sylloge, t. 2, pp. 549-602) variis modis, plus m inusve explicitis V irginis
privilegium significat; idem dicendum relate ad c) I a c o b u m M o n a c h u m in quin
que hom iliis editis a P. Ballerini et in homil. quae apud M ign e (P G 12,7, 543-70)
invenitur, d) T

h eoph ylactu s,

Archiep. Bulgariae ( f circa finem saec. xi) sat

clare indicat B. Virginem iustificationis gratiam recepisse inde a prim o suae con
ceptionis instanti {Homil. in Praesent. B . Mariae, P G 126, coi. 137).

T8ADITI0 DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

2) S a e c . x ii: a) Io a n n e s P h o u r n s in

47

sermone de D orm itione D eiparae

(edito a I. Palamas in fin e hom iliarum Theophanis Kram eus; jeros. 1860, p. 272),
im peccabilitatem B . V irginis eiusque im m unitatem a concupiscentia cum sua
originali sanctitate coniungit, ratione cuiusdam specialis D ei interventus. B . V irgo
iuxta ipsum non est sicut nos. E x im m unitate a' culpa originali idem auctor
B . V irgin is assum ptionem deducit, b) T h e o d o r u s P r o d r o m o s dicit im possibile
esse effingere in Virgine, quam libet vel m inim am peccati labem (H. M . S t e
Theodori Prodromi Commentarii in carmina sacra melodorum Cosmae

ven son ,

Hierosolymitani et Ioannis Damasceni, Rom ae 1888, p. 52). c) M i c h a e l G l y k a s


in Annales (P G 158, 440) et in sua 22 Ep. T heologica (edita ab Eustratiads,
A thenis, 1906, t. 1, p. 262) fidem suam in Im m aculatam V irgin is conceptionem
profitetur.
3) S a e c . x iii: a) N e o p h it u s R e c lu s u s ( f c. a. 1220) in hom iliis de N ativ. et
de Praesent., asserit D eum , in formatione V irgin is directe intervenisse; quia
enim carnem im maculatam V erbo praestare debebat, hinc et ipsa a qualibet m a
cula im m unis et prim itiae instauratae humanitatis esse debebat (in cod. 1189
fundi graeci Bibi. N at. Paris.).
b)
G e r m a n u s I I , P .ca C o n s t a n t , in sermone de Annuntiatione, edito
P. Ballerini (Sylloge, t. 2, pp. 282-283) sat aperte specialem D ei interventum in

form atione M atris suae significat, inde a primo conceptionis eiusdem instanti.
4) S a e c. x iv , th eologia M a ria n a, a p u d G ra e co s, q u o ru m m u lta op era ad h u c
su n t ined ita, cu lm e n v e lu ti attin git: a ) Io a n n e s G a b r a s in serm on e in P raesen t.
V ir g . o p p o n it laetitiam , in creatio n e V irg in is h ab itam , tristitiae h o m in ib u s p er
p ro to p a re n tu m in o b o ed ien tiam causatae ( Anecdota Graeca, P arisiis 1831, p p . S i
l i 1). b) G r e g o r i u s P a la m a s A rc h ie p . T h e s sa l. ( f 1360), in suis 65 h om iliis M a rio lo gica

d octrin a

refertis ( P G

151, 43 hom iliae S o p h o clis, A th en is, 1861, 22

h o m il.) clarissim e sign ificat sp ecialem S p iritu s S . in terven tu m ad V irg in e m a


lab e origin ali praeservan dam , ad h oc u t ipsa V e r b o carn em im m acu latam p ra e
b ere p o tu isset (In Christi genealogiam, S o p h o clis, o. c., pp. 213-214; In praesent.

Deip., S o p h o clis, pp. 120, 123). c) N i c o la u s C a b a s ila s ( f 1363) in trib u s h o


m iliis ad h u c in ed itis (in cod. 1213, in fu n d o graeco B ib i. N a t. P aris.) plu ries
et p lu rib u s m od is a b so lu tam V irg in is p u rita tem et ab om n i origin alis cu lp ae lab e
im m u n ita te m exaltat, d) M a t t h a e u s C a n ta c u z e n u s , Im p erato r C o n sta n t. (1354-

1356) in suo C o m m en ta rio in C a n tic u m C a n t. p lu ries, in d irecte, D eip a ra e sa n cti


tatem affirm at ( P G 152, 1037, 1040, 1016). e) I s id o r u s G la b a s ( f 1397) A rc h ie p .
T h e s sa l., d o ctrin a m

N ico la i C ab asilas, p raed ecesso ris sui, rep etit ( B a l l e r i n i ,

Sylloge, t. 2, p p . 426-427; t. 1 pp. 233, 234 etc.). /) D e m e tr iu s C y d o n e s in serm .


d e A n n u n tia tio n e, ad h u c in ed ito, m arian u m p riv ile g iu m exto llit.

5) S a e c .

xv:

a) E m m a n u e l P a l a e o l o g u s , Im perator (1391-1425), Dem etrii

Cydones discipulus, in sermone de D orm itione D eip. (P G 156, 91-108) clare

48

TRADITIO DE IMM. CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

doctrinam catholicam tradit dicens D eiparam inde a sua conceptione et a primo


instanti suae existentiae gratia a D eo repletam fuisse.
b) I o s e p h

B r y e n n io s

( f c. a. 1435) cuius opera edita fuerunt saec. x v m

ab Eugenio Bulgaris, t. 2, coli. 115 6 -116 1, innum eris m odis sanctitatem origi
nalem Deiparae extollit.
c) G a b r ie l
S im e o n

A rchiep. Thessal. (in cod. 58 Bibi. T h eologicae Halki)

et

A rchiep. Thessal. ( f 1429) marianum privilegium pariter profitentur.

d) G e o r g i u s S c h o l a r i o s

seu G ennadius P.ca Constant. (1454-1456) in

homilia inedita de D orm itione D eip. (cod. 1289 et 1294 fundi G raeci Bibi.
N at. Paris.) dicit quod B. V irgo tota pura esse debuit inde a prim o instanti suae
existentiae, quia purissim um parere debebat, quam vis, ratione suae originis,
culpam contrahere debuisset (cod. 1291, fol. 139).

B)In

Ecclesia

Latina

stadium discussionis habem us.

1) S a e c . x i et x i i habem us initium controversiae.


M agn a haec controversia, circa finem saec. x i a S. Anseim o Theologiae scho
lasticae patre, praeparata, 1 saeculo x ii incipit et continuatur duobus saeculis
subsequentibus usque ad Concilium Basileae (a. 1439).
Controversia incepit in A nglia ob festum Conceptionis, ab Anseim o Iuniore
restauratum et pluribus in locis propagatum . M agnum influxum in propagatione
huius festivitatis exercuit celeberrim a visio H elsinii A bbatis, qui a naufragio libe
ratus fuisset postquam prom iserat, nuntio cuidam coelesti, celebrationem festi
Conceptionis die 8 decem bris. H abebant plures adversarii festum quasi ratione
vacantem . F ructus controversiae fuit maior evolutio doctrinae im maculatae
Conceptionis, ex solutione difficultatum oppositarum proveniens. Inter asser
tores et defensores privilegii mariani em inent Eadmerus socius, amicus et biographus S. Anselm i Cant. et Osbertus de Clare. Eadm erus ( f 1124?) in suo T r a c
tatu de conceptione sanctae M ariae (P L 159 301-308), S. Anseim o falso adscripto, explicite in suis praecipuis elem entis marianum privilegium exponit.
N egat B. V irginem peccati alicuius ex primae praevaricationis origine, m acu
lam traxisse (n. 9). V eru m quidem est, iuxta verba Apostoli, omnes in A dam
peccasse sed locus superem inens quem M aria apud Filium suum occupat, illam
a lege com m uni subtrahit: ita te non lege naturae aliorum in tua conceptione
devinctam fuisse opinor (n. 12). Si igitur aliqua alicuius peccati m acula con
ceptio ipsa corrupta fuit fundam entum habitaculi sapientiae D ei ipsi structurae
1

Ipse enim d o cu it essentiam peccati origin alis sitam esse in privatione iustitiae originalis

seu rectitu d in is volu n tatis, id est, pro b a b iliu s, in p rivation e gratiae et d on oru m praetern aturaliu m . P o su it in su p er p rin cip iu m secu n d u m quod decen s erat u t D e u s B . V irg in em ta li p u ri
tate d on aret qua m aior su b caelo in te llig i n eq ueat. In hoc p rin cip io p riv ile g iu m m arianum
in clu d itu r.

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

49

non congruebat non cohaerebat (n. 13). D istin guit inter conceptionem activam
et passivam

et dicit quod si influxus peccati originalis, in M ariae conceptione,

adfuit, propagantium (i. e. parentum eius) et non propagatae prolis fu it (n. 9).
Puritas M atris D ei excludit peccatum originale proprie dictum inde a conceptio
nis eius exordio: rem ota omni labe conditionis hum anae (n. 13); om ni quod
te aliquatenus decoloraret peccati vulnere aliena prodisti (n. 20). H aec exclusio
videtur facta in ipso primo instanti creationis et infusionis animae. Scribit enim:
Igitur, si prim ordia creationis illius... (n. 12); verba: primordia creationis, ad
animae creationem, in ipso instanti infusionis, alludere videntur.
Privilegium hoc D ei om nipotentiae debetur. Clare docet m odum collationis
huius privilegii, i. e. per modum praeservationis. Si autem D eus praeservare po
tuit A ngelos bonos a peccato personali, quare praeservare non potuit a peccato
alterius m ulierem illam quae M ater eius esse debebat? Potuit voluit, fecit (n. 10,
> 13)N ec m inus clara est affirmatio huius privilegii apud O sbertum de C lare ( f cir
ca a. 1160) in Epistola ad Anselm um A b ., in Epistola ad W arin et in Sermone de
conceptione sanctae M ariae. In Ep. ad W arin, solvens obiectionem ex lege p ec
cati desum ptam , quae cuilibet sexuali generationi inhaeret, scribit: non de actu
peccati celebritatem faciunt, sed de prim itiis redem ptionis nostrae m ultiplicia
sanctae novitatis gaudia solem niter ostendunt .
In Ep. ad A nselm um A b ., clare affirmat sanctificationem M ariae in ipsa
creatione ipso creationis et conceptionis exordio (cfr H . T

h u rston

et T

h.

Sla-

Eadmeri monachi Cantuariensis tractatus de conceptione S . Mariae, F rib urg en


Brisgau, 1904, app. A .).

ter

A n te tam en Eadm erum et O sbertum , m arianum privilegium explicite in


H ispania docuerat P etr u s d e M ic h a , Compostellanus a p p ella tu s,1 in opere De
Consolatione Rationis, anno 1140 com posito (editum a. 1912, M nster). Scribit
enim convenientem fuisse Im m aculatam D eiparae Conceptionem eo quod ipsa
omnes illas gratias quae recipi possunt, a D eo accepit; et ideo a peccato originali
debuit esse im m unis. Asserit insuper D eiparam sanctificari non potuisse ante
quam anima infunderetur corpori, eo quod tun c natura rationalis non aderat,
quae est unicum subiectum gratiae capax; absque dubio tam en fuit ditata pleni
tu d in e gratiae in ipso instanti infusionis animae. 2
Vehem ens oppositio contra festum Conceptionis orta est etiam in G allia ex
parte Ioannis Belethi, T h eo logi Parisiensis et praesertim ex parte S. Bernardi
qui, in Epistola quadam ad Canonicos Lugdunenses, acriter illos reprehendit
quod festum Conceptionis M ariae in propriam Ecclesiam introduxerant.
1 C fr P e r e z F . C ., D e critica historico-teolgico M ariana. E l p rim er E scolastico que p ro
p u g n el P rivile g io in m acu lista de M aria, fu e u n E sp an o l, in Illustracin del Clero, 32 (1939)
17-2 0 , 56-63, 90-95.
2 C fr art. n oster in M arianum , 4 (1942) 130 s.

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

Inter Ecclesias Galliae aiebat constat profecto Lugdunensem hactenus praeeminuisse, sicut dignitate Sedis, sic honestis studiis et laudabilibus disciplinis... Unde
miramur satis quod visum fuerit hoc tempore quibusdam vestrum voluisse mutare co
lorem optimum, novam inducendo celebritatem, quam ritus Ecclesiae nescit, non probat
ratio, non commendat antiqua traditio... A t valde honoranda est, inquis, Mater Domini.
Bene admones; sed honor reginae iudicium diligit. Virgo regia falso non eget honore,
veris cumulata honorum titulis, infulis dignitatum. Honora sane integritatem carnis,
vitae sanctitatem; mirare fecunditatem in virgine; prolem venerare divinam. Extolle ne
scientem vel in concipiendo concupiscentiam vel in pariendo dolorem. Praedica reve
rendam angelis, desideratam gentibus, patriarchis prophetisque praecognitam, electam
ex omnibus, praelatam omnibus. Magnifica gratiae inventricem, mediatricem salutis,
restauratricem saeculorum; exalta denique exaltatam super choros angelorum ad coe
lestia regna; haec mihi de illa cantat Ecclesia, et me eadem docuit decantare. Ego vero
quod ab illa accepi, securus, et teneo et trado; quod non scrupulosius, fateor, admiserim.
Accepi sane ab Ecclesia illum diem cum summa veneratione recolendum, quo, assumpta
de saeculo nequam, coelis quoque intulit celeberrimorum festa gaudiorum. Sed et or
tum Virginis didici nihilominus in Ecclesia et ab Ecclesia indubitanter habere festivum
atque sanctum, firmissime cum Ecclesia sentiens, in utero eam accepisse ut sancta pro
diret. Et de Ieremia siquidem lego quod priusquam de ventre exiret, sanctificatus sit,
et de Ioanne Baptista non secus sentio qui ex utero Dominum in utero sensit... Quod
itaque vel paucis mortalium constat fuisse collatum, fas certe non est suspicari tantae
Virgini esse negatum, per quam omnis mortalitas emersit ad vitam. Fuit procul dubio
et mater Domini ante sancta quam nata; nec fallitur omnino sancta Ecclesia, sanctum
reputans ipsum nativitatis eius diem, et omni anno cum exultatione universae terrae
votiva celebritate suscipiens. Ego puto quod et copiosior sanctificationis benedictio in
eam descenderit, quae ipsius non solum sanctificaret ortum, sed et vitam ab omni dein
ceps peccato custodiret immunem. Quod nemini alteri in natis quidem mulierum cre
ditur esse donatum. Decuit nimirum reginam virginum singularis privilegio sanctitatis
absque omni peccato ducere vitam; quae dum peccati mortisque pareret peremptorem,
munus vitae et iustitiae omnibus obtineret. Sanctus igitur ortus, quoniam immensa
prodiens ex utero sanctitas, sanctum fecit illum. Quid adhuc addendum his putamus
honoribus? U t honoretur, inquiunt, et conceptus qui honorandum praeivit partum;
quoniam si ille non praecessisset, nec iste esset, qui honoratur... Nam, quid consequen
tiae habet, ut quoniam praecessit natalem conceptus praeterea reputetur et ipse sanctus?
Numquid, quoniam praecessit eum, fecit et sanctum? Et si praecessit ut esset, non ta
men ut sanctus esset. Unde etenim illa ipsi sanctitas quam secuturo transmitteret? A n
non potius quia praecessit sine sanctitate conceptus, oportuit nimirum sanctificari con
ceptum, ut sanctus sequeretur iam partus? An forte mutuatus est sanctitatem a poste
riori prior? Potuit sane illa quae in iam concepta facta est sanctificatio, ad ipsum qui
sequebatur transire natalem; redire vero retrorsum, ad conceptum qui praecesserat iam
omnino non potuit. Unde ergo conceptionis sanctitas? An dicitur sanctificatione prae
venta, quatenus iam sancta conciperetur, ac per hoc sanctus fuerit et conceptus, quem
admodum sanctificata iam in utero dicitur, ut sanctus consequeretur et ortus? Sed
non valuit ante sancta esse quam esse, siquidem non erat antequam conciperetur. An
forte inter amplexus maritales sanctitas se ipsi conceptioni immiscuit, ut simul et sancti-

TBADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

51

ficata fuerit et concepta? Nec hoc quidem admittit ratio. Quomodo namque aut sancti
tas sine gratia sanctificante, aut Sancto Spiritui societas cum peccato fuit? Aut certe pec
catum quomodo non fuit, ubi libido non defuit? Nisi forte quis dicat de Spiritu Sancto
eam et non de viro conceptam fuisse. Sed id hactenus inauditum. Lego denique Spiri
tum Sanctum in eam, non cum ea venisse, dicente Angelo: Spiritus Sanctus superve
niet in te. Et si licet loqui quod Ecclesia sentit, et verum ipsa sentit, dico gloriosam de
Spiritu Sancto concepisse, non autem et conceptam fuisse; dico peperisse virginem, non
et tamen partam a virgine. Alioquin, ubi erat praerogativa Matris Domini, qua singu
lariter creditur exultare et munere prolis et integritate carnis, si tantumdem dederis et
matri ipsius? Non est hoc Virginem honorare, sed honori detrahere. Si igitur ante con
ceptum sui sanctificari minime potuit, quoniam non erat, sed nec in ipso quidem con
ceptu propter peccatum quod inerat: restat ut conceptum in utero iam existens sancti
ficationem accepisse credatur, quae excluso peccato sanctam faceret nativitatem, non
tamen et conceptionem. Quamobrem etsi quibus vel paucis filiorum hominum datum
est cum sanctitate nasci, non tamen et concipi: ut uni sane servaretur sancti praerogativa
conceptus, qui omnes sanctificaret, solusque absque peccato veniens purgationem fa
ceret peccatorum. Solus itaque Dominus Iesus de Spiritu Sancto conceptus, quia solus
et ante et post conceptum sanctus. Quo excepto, de cetero universos respicit ex Adam
natos, quod unus humiliter de semetipso ac veraciter confitetur: In iniquitatibus inquiens, conceptus sum et in peccatis concepit me mater mea. Cum haec ita se habeant, quae
nam iam erit festivae ratio conceptionis? Quo pacto, inquam, aut sanctus asseretur con
ceptus, qui de Spiritu Sancto non est, ne dicam, de peccato est, aut festus habebitur qui
minime sanctus est? Libenter gloriosa hoc honore carebit, quo vel peccatum honorari
vel falsa videtur induci sanctitas. Alioquin nulla ei ratione placebit contra Ecclesiae
ritum praesumpta novitas, mater temeritatis, soror superstitionis, filia levitatis. Nam
si sic videbatur, consulenda erat prius Apostolicae Sedis auctoritas, et non ita praeci
pitanter atque inconsulte paucorum sequenda simplicitas imperitorum. Et ante quidem
apud aliquos errorem compereram, sed dissimulabam, parcens devotioni, quae de sim
plici corde et amore Virginis veniebat. Verum apud sapientes atque in famosa nobilique
ecclesia et cuius specialiter filius sum, superstitione deprehensa, nescio an sine gravi
offensa etiam vestri omnium dissimulare potuerim. Quae autem dixi, absque praeiudicio sane dicta sint sanius sapientis. Romanae praesertim Ecclesiae auctoritati atque
examini totum hoc, sicut et cetera, quae eiusmodi sunt, universa reservo, ipsius, si quid
aliter sapio, paratus iudicio emendare (Ep. 172 ad Canon. Lugdun., P L 182, 332).
Q uidam , authentiam huius Epistolae negarunt, illam tribuendo secretario
eius N icolao Claravallensi. A t im m erito, eo quia omnia m anuscripta, prout M abillonius scripsit (Praef. in op. S. Bernardi, nn. 15-16) authentiam eiusdem de
clarant. A t supposita authentia Epistolae, non una est, circa m entem S. Bernardi,
T h eologoru m

sententia. A lii, ut Perrone, M azzella, L p icier, Paquet, tenent

S. Bernardum ibi negare sanctam fuisse conceptionem activam et etiam passivam


inchoatam, non vero conceptionem passivam consummatam, prout ex ipsis rationi
bus quas S. D octor adducit apparet. E o vel magis quod tunc tem poris, quando
auctores de conceptione loquebantur, solum m odo conceptionem activam intel-

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. X V

52

ligebant. Sic, e. g. H alensis (Summa, I I I , q. 9, nn. 2, a. 2) conceptionem definie


bat: Conceptio dicitur com m ixtio quae est in principiis sem inalibus viri et m u
lieris . 1 A lii, e contra, inter quos Vasquez, M abillon, Benedictus X I V , M alou,
Janssens, Cam pana, tenent S. Bernardum nedum de conceptione activa et passiva
inchoata, sed etiam de passiva consum m ata locutum fuisse, ob sequentes ratio
nes: 2 a) S. Bernardus nullum discrim en agnoscit inter B. Virginem et sanctos
Ierem iam et Ioannem Baptistam , quam quod ea uberiori gratia perfusa est, hi
autem non ita large eadem gratia donati fuerunt; b) iuxta S. Bernardum sancti
ficatio B. V irgin is subsecuta est eius conceptionem , quia nondum erat, nec in
ipsa conceptione propter peccatum quod inerat, restat inquit, ut post conceptum ,
in utero iam existens sanctificationem accepisse credatur, quae excluso peccato
sanctam fecerit nativitatem , non tam en et conceptionem ; c) iuxta S. D octorem
etsi quibus vel paucis filiorum hom inum datum sit cum sanctitate nasci, non
tam en et concipi, quandoquidem esse sanctificatum in conceptione est honor
servandus soli Christo qui de Spiritu Sancto conceptus est; quo excepto, de
cetero universos respicit ex A d am natos, quod unus hum iliter de semetipso ac
veraciter confitetur: In iniquitatibus, inquiens, conceptus sum\ et in peccatis concepit
me mater mea . V id etur ergo S. Bernardus privilegium m arianum implicite negasse.
F ru c tu s co n tro v ersiae saec. x ii fu it p rog ressu s sive d o ctrin a lis sive litu rg icu s
veritatis im m acu latae C o n ce p tio n is.

C o n tra

S.

B ern a rd u m

ex p licite

professi

su n t piam sen tentiam : a) A u c to re s triu m serm o n u m q u o ru m p rim u s trib u tu s fu it


P e tr o A b a e l a r d o (ap u d P e tr u m de A l v a y A s t o r g a , Monumenta antiqua imma

culatae conceptionis
stori

(ibid .

laus a

L o v a n ii

1684, t. 1, p p . 118-138), secu n d u s P e tr o C o m e

p p . 2-12) et tertiu s P e tr o C a n t o r i (ibid ., pp. 10 7-117); b) N i c o

S a n c t o A l b a n o q u i d icit: B is anim am V irg in is glad io fu isse tran sfixam ,

sem el in passion e F ilii sui; et iteru m in con trad ictio n e co n cep tio n is suae (In ter
E p ist. P etri C ellen sis, 1. 2, ep. 171); c) H erveus d e M a n s . S. O . C . ( f 1150) B .V ir gin em ex im it a lege co m m u n i (E p . 2 ad C o r. c. V , P L 181, 698, 1048). Id e m as
serunt: d) B. O g le r iu s A b ba s C iste rc . (S erm . 13, de Verbis Domini in coena P L

184 194); e) E g ber tu s A b b . O . S. B. ( f 1184) in serm on e p a n egy rico ad B. V ir


g in e m n. 9, 11, P L 184, 1019, 1020);/) G a u t h ie r u s ( f 1180) iM a g istru m S en te n
tia ru m red argu eb a t eo q u ia v e rb is S . A u g u stin i, circa san ctitatem D eiparae- ad
te m p u s In carn a tio n em V e r b i su b seq u en s circu m scrip se ra t ( P L 199, 1155); u lte
riu s dicit: n ec a rb itro r q u o d aliq u an d o fu e rit filia irae ( Sermo in N ativ. B . M .

V. P aris. B ib i. N a t. m s. lat. 3578, fol. 87); g) A l a n u s L ille n sis ( f 1203) scrib e1 I o s e p h u s P a l e r m o in suo voto pro sententia Immaculatae Conceptionis definienda, iussu

P ii I X exarato (cfr vol. 2 A c to ru m et D o cu m en to ru m , pp. 315 et seq .), p. 315 scrib it: E odem
m odo quo S. B ernardus, exp lican d i sun t veteres scrip tores ecclesiastici, praesertim superius
laud ati A le x a n d e r de H ales, et A lb e rtu s M ag n u s, n ec n on Petrus L o m b ard u s, O ch am u s, A e g idiu s C olu m n a, D u ran d u s, Pelagiu s A lv a ru s, G re go riu s ab A rim in io .
2 A l a s t r u e y , M ariologia, t. 1, p . 268.

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

53

bat: N u llu m credim us in V irgine ante et post conceptionem fuisse peccatum


(Elucidatio in Cantica, c. 4, 6, P L 210, 80, 94); h) A d a m a S. V ictore ( f 1 1 7 7 )
pulchre canebat: Salve V erbi sacra parens

flos de spinis spina carens

flos spineti gloria. N os spinetum , nos peccati spina sum us cruentati


sed tu spinae nescia (Sequentiae. In Assumpt. B . M . V ., P L 196, 1052. C fr D r e v e s , Analecta hymnica, t. 54, p. 384).
Saeculo

x ii

igitur, notabilis evolutio doctrinae im maculatae Conceptionis

habetur. A ttam en m aior scriptorum pars adhuc pro V irgin is sanctificatione in


utero, quam vis aliquando dubitanter, decertabat, a) Q uidam sanctificationem
docebant post conceptionem proprie dictam , quae in peccato fuerat. Ita N icolaus
Claravallensis, M auritius Ep. Parisiensis ( f 119 6 ), Ioannes Lotharius (Inno
centius III , 1 1 9 8 -12 16 ). b) A lii sim pliciter affirmabant B. V irginem in sinu m a
terno sanctificatam fuisse, nihil dicendo quod relationem aliquam prioritatis
aut posterioritatis inter conceptionem proprie dictam et sanctificationem expri
m eret aut supponeret. Ita S. A m ideus Ep. Lausannensis ( f 1158 ), G odefridus
A bbas ( f 116 5 ), Petrus de Blois ( f 1200). Sunt ergo, in seipsis, testim onia quae
piae sententiae neque favebant neque adversabantur, c) A lii tandem dubitative
loquuntur. Ita Aichard a S. V ictore (115 6 ), Petrus Pictaviensis ( f 1205).
Sim ul cum evolutione doctrinali, magna fuit saec. XII evolutio liturgica. F e
stum enim Conceptionis, quam vis in Ecclesia Parisiensi abolitum fuerit, in p lu
ribus partibus G alliae et Germ aniae nec non in quibusdam partibus Belgii pro
pagatum est.
A ttam en status quaestionis nondum est clare determinatus, quia non una
erat acceptio term inorum conceptio et peccatum. E t ideo quaestio fuit im perfecte
soluta. Praesertim vero non fuit soluta quaestio haec: quom odo conciliari possit
B. V irgin is redemptio cum eiusdem immunitate a peccato originali. H aec magni
m om enti quaestio occasionem praebebit disputandi T h eo logis saec.
2)

saec.

Saec.
x iii,

x iii.

Oppositio

magnorum Scholasticorum.

x iii.

D octores

Scholastici

quaestionem de sanctificatione B. M . V . pertractant sive in C om m en

tariis in librum I I I Sent. Petri L om bardi sive in T ertiam partem propriae Sum
mae T heologicae et aliquando etiam in Quodlibetalibus.
P e t r u s L o m b a r d u s putavit peccatum originale aliud non esse nisi concupi
scentiam vel concupiscibilitatem quae non est actus sed vitium quoddam . C a r

nis autem concupiscentia transm ittitur in filios cum carne, quae concepta in
vitiosa concupiscentia polluitur et corrum pitur. Q uia vero in filios caro tradu
citur cum ea corruptione et vitio, ideo anima cum infunditur, ex contactu cum
carne inficitur m alitia et corruptione peccati sicut vitium vasis causa est ut v i
num ex se dulce in eo infusum acescat. H oc vitium et corruptio carnis non est
dicenda culpa prout solum in carne consideratur; sed radix et causa originalis
culpae quae soli animae tanquam subiecto inest; nam caro seorsim ab anima irra-

54

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

tionalis est: nulla autem irrationalis substantia subiectum culpae esse potest.
Porro carni secundum physicos non statim in ipsa conceptione anima rationalis
infunditur; sed fetus prius inform atur anima vegetativa deinde sensitiva et tan
dem post quadraginta vel octoginta dies a generatione anima rationalis a D eo
creatur et corpori infunditur (Sent. L . 3 d. 30-31).
Plures Doctores. M agistrum in suis com m entariis secuti

logice quaerunt

utrum caro M ariae m aculata fuerit ex concupiscentia parentum vel sanctificata


fuerit ante unionem cum anima rationali quia ex hac praevia carnis sanctifica
tione pendere videbatur solutio quaestionis de Im m aculata B. M . V . conceptione.
Q uaestio, ut patet, non in propriis suis term inis ponebatur.
A le x a n d e r H a le n s is

O . M in . ( f 1245) de sola sanctificatione carnis quaerit

in quatuor articulis.
P rim o quaerit utrum B. Virgo ante suam conceptionem (in parentibus) sanctificata
fuerit, et respondet negative, quia quamvis parentes eius personaliter possent esse sancti,
generatio tamen fit vi naturae quae est corrupta; ideo necesse est, ut quod generatur,
in generatione contrahat peccatum et propter hoc B. Virgo non potuit in parentibus
sanctificari, immo necesse fuit, quod in generatione sua contraheret peccatum a pa
rentibus. S ecundo quaerit, utrum et in ipsa conceptione sanctificari potuit, et respon
det negative, quia conceptio non respicit voluntatem generantium, quae potest esse
bona, sed naturam quae est corrupta. Licet ergo coitus ex una parte posset esse me
ritorius, nunquam tamen conceptio poterit esse meritoria, et ita nec sanctificatio in
conceptione . T ertio quaerit, an et post conceptionem ante animae infusionem, et re
spondet negative, quia corpus solum per unionem cum anima accipit ordinationem ad
gloriam; gratia autem ordinatur ad gloriam; ergo ante infusionem animae corpus non
potest sanctificari . Q uarto tandem quaerit, utrum et post infusionem animae in utero
matris, et hoc concedit docens Mariam sanctificatam esse in utero matris ad instar
Ioannis Baptistae et Ieremiae. Concedendum est quod gloriosa Virgo ante suam nati
vitatem post infusionem animae in suo corpore, fuit sanctificata in utero matris suae...
Nam legitur de Ioanne et Ieremia quod sanctificari fuerint in utero; sed quod aliis est
concessum, non est tantae Virgini negatum (in I I I Sent., q. 9, membr. 2).

S. B o n a v e n t u r a ( f 1274) propius ad quaestionem accedit seorsim de anima


et carne B. M . V . disquirendo.
P rim o quaerit, an caro B. Virginis sanctificata fuerit ante animationem, et respon
det: Dicendum quod caro B. Virginis ante animationem non fuit sanctificata, non quia
Deus non potuerit carnem Virginis purificare, antequam animaret, sed quia sanctificatio
habet esse per aliquod donum gratuitum superadditum, quod quidem non habet esse
in carne, sed in anima, ideo si caro B. Virginis debuerit sanctificari, aut hoc intelligitur
mediante gratia existente in eius anima, vel mediante gratia existente in animabus pa
rentum. Constat, quod non mediante gratia existente in eius anima, quia tunc esset op
positio in adiecto, scilicet quod caro sanctificatur ante animae creationem, et tamen san-

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

55

ctitcetur per virtutem gratiae illius animae; sequitur enim quo<J idem sit prius et po
sterius in uno et eodem.
Si autem intelligatur hoc fieri per gratiam quae collata fuit animabus parentum,
hoc non potest esse triplici ratione. Prima quia ratio sanctificationis non habet transfun
di a parente in prolem, pro eo quod proles non est in parente secundum animam; ideo
nec in parente habet sanctificationis gratiam... Secunda ratio est, quia etsi hoc esset pos
sibile, quod sanctificatio derivaretur a parente in prolem, sicut originalis iustitia, nun
quam tamen derivatur mediante coitu libidinoso, quia tunc duo opposita essent simul
et semel in eodem... Tertia ratio est, quia esto quod sanctificatio adesset et libido de
fuerit virtute divina, non tamen decuit ut deesset propter hoc quod haec est solius
B. Virginis praerogativa, sola namque ipsa, ut Sancti dicunt, sine peccato concepit et
sine dolore peperit, et ideo hoc parentibus concedi non potuit B. Virginis, sed soli V ir
gini reservari... Et ideo simpliciter concedendum quod caro eius ante animationem non
fuit sanctificata .
S e c u n d o quaerit, an anima B. Virginis sanctificata fuerit ante peccati originalis
contractionem, et respondit: Ad praedictorum intelligentiam est notandum quod qui
dam dicere volunt in anima gloriosae Virginis gratiam sanctificationis praevenisse ma
culam peccati originalis. Rationem autem huius assignant, quia decebat animam glo
riosae Virginis sanctificari excellentissime super animas aliorum sanctorum, non solum
quantum ad abundantiam sanctitatis, sed etiam quantum ad a'ccelerationem temporis;
ideo in instanti suae creationis fuit sibi gratia infusa, et in eodem instanti anima infusa est
carni. Et quia omnium mobilium mobilior est Sapientia, et nescit tarda molimina Spi
ritus Sancti gratia, et multo potentior est gratia, quam natura; hinc est quod effectus
gratiae sanctitatis magis praevaluit in carnem, quam effectus foeditatis in animam; et
ideo culpam non contraxit. Haec autem positio videtur posse fulciri multiplici congruen
tia, tum propter Christi praecipuum honorem, quem decebat de matre purissima fieri,
tum propter Virginis praerogativam singularem, quae debuit in dignitate sanctificationis
ceteros sanctos et sanctas praeire, tum etiam propter ordinis decorem-, sicut fuit persona
immunis ab originali et in carne et in anima, sive in causa et in effectu; et persona utro
que modo habens originale, sic esset persona media, quae quodammodo haberet et
quodammodo non haberet, et ista est B. Virgo quae mediatrix est inter nos et Christum,
sicut Christus inter nos et Deum. Et hoc dicunt sonare verbum Anselmi cum dicit, quod
B. Virgo purissima fuit ea puritate, qua maior sub Deo nequit intelligi... Fidei enim
christianae, ut dicit positio praedicta non repugnat, pro eo quod dicunt ipsam Virginem
ab originali peccato liberatam per gratiam, quae quidem pendebat et ortum habebat a fide
et capite Christo, sicut aliae gratiae Sanctorum. Et iterum, licet illa gratia praeveniret
anitnae infectionem, non tamen praevenit carnis foeditatem. Et ideo ratione illius foedi
tatis iuste remanserunt in Virgine poenalitates; gratia namque sanctificationis non ob
viat poenae sed culpae. Et hinc est quod B. Virgo poenalitatibus fuit obnoxia, et per
Christum liberata ab originali peccato; sed aliter quam alii. Nam alii post casum erecti
sunt, Virgo Maria quasi in ipso casu sustentata est, ne rueret', sicut exemplum ponitur de
duobus cadentibus in luto...
Aliorum positio est, quod sanctificatio Virginis subsecuta est originalis peccati
contractionem, et hoc quia nullus immunis fuit a culpa originalis peccati, nisi solus

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

Filius Virginis. Sicut .enim dicit Apostolus: Omnes peccaverunt et egent gloria D ei...
Hic autem modus dicendi communior est et rationabilior et securior. Communior, in
quam, quia omnes fere illud tenent quod B. Virgo habuerit originale, cum illud appa
reat ex multiplici ipsius poenalitate, quam non est dicere ipsam esse propter aliorum
redemptionem, quam etiam non est dicere per assumptionem habuisse, sed per con
tractionem.
Rationabilior etiam est, quia esse naturae praecedit esse gratiae vel tempore vel
natura; et propterea dicit Augustinus quod prius est nasci quam renasci, sicut prius est
esse quam bene esse; prius est ergo animam uniri carni quam gratiam Dei sibi infundi.
Si ergo caro illa infecta fuit, ex sua infectione nata erat animam culpa originali inficere ;
necessarium ergo est ponere quod ante fuerit originalis culpae infectio, quam sanctifi
catio. Securior etiam est, quia magis consonant fidei pietati et sanctorum auctoritati pro
eo quod communiter sancti, cum de materia illa loquuntur, solum Christum excipiunt
ab illa generalitate qua dicitur: Omnes peccaverunt in Adam. Nullus autem invenitur
dixisse de his quos audivimus auribus nostris Virginem Mariam a peccato originali
fuisse immunem. Pietati etiam fidei magis concordat, pro eo quod et si mater habenda
sit in reverentia et magna erga eam ipsam habenda sit devotio, multo maior tamen est
habenda erga Filium, ex quo est ei omnis honor et gloria. Et ideo quia hoc spectat ad
excellentem dignitatem Christi, quod ipse est omnium Redemptor et Salvator; et quod
ipse omnibus aperuit ianuam; et quod ipse unus pro omnibus mortuus est, nullatenus
ab hac generalitate B. Virgo Maria excludenda est, ne, dum matris excellentia amplia
tur, Filii gloria minuatur, et sic in illo mater provocetur, quae magis vult Filium extolli
et honorari quam seipsam, utpote creatorem creatura. Huic ergo positioni adhaerentes
propter honorem Iesu Christi, qui in nullo praeiudicat honori Matris, dum filius ma
trem incomparabiliter excellit, teneamus, secundum quod communis opinio tenet, V ir
ginis sanctificationem fuisse post originalis peccati contractionem (In I I I Sent., D . 3,
p. I, a. 1, q. 2).
T e r t i o quaerit, utrum B. Virgo sanctificata fuerit ante nativitatem et respondet:
Dicendum quod pro indubitato habet hoc Ecclesia, videlicet, quod B. Virgo fuerit in
utero sanctificata et illud ex hoc patet quod eius nativitatem tota Ecclesia celebrat, quod
non faceret, nisi sanctificata esset. Si autem quaeratur qua die vel hora sanctificata fue
rit, hoc ignoratur; tamen probabiliter creditur, quod cito post infusionem animae fuerit
facta infusio gratiae (ib., q. 3). S. Bonaventura, ut patet, rationes in favorem Imma
culatae Conceptionis ita clare exposuit, ut viam Scoto praeparaverit, prout animadvertit
P. Janssens (De Inc., p. II, sect. 1, membr 1, q. 27).
Halensis et S. Bonaventurae vestigia secuti sunt alii Theologi Franciscani qui tunc
temporis Parisiis docebant, ut Ioannes Rupellensis et Richardus a Mediavilla.

S. A lb e r t u s M . ( f 1280) in suo M ariale (q. 163, pars. I I I , O p. omnia, edit.


Vivs, vol. 37, p. 239) scripsit: Sed quaeritur illud, quare et unde fuerit quod
non fu it sine originali labe concepta? D icim u s quod fu it im possibile, nisi conci
peretur de virgine: et sic m ater sua fieret virgo m ater, et non esset suum p rivi
legium , scilicet, quod esset m ater et virgo, cum hoc matri prius fuisset com m u
nicatum (o. c., q. 163, 3). A dm ittere videtur ergo S. A lbertus necessarium

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

57

nexum inter conceptionem non virginalem et peccatum originale. E t in I I I Sent.


(dist. 3, a. 4, ed. cit., vol. 28, p. 47) scribebat: D icim us quod Beata V irgo non
fuit sanctificata ante anim ationem , et qui dicunt oppositum est haeresis condem
nata a beato Bernardo in Epistola ad Lugdunenses et a m agistris om nibus P arisiensibus . D icen d u m quod ante nativitatem ex utero sanctificata fuit; sed
quo die, vel qua hora, nescire quem quam hom inum : nisi quod probabilius est
quod cito post animationem conferatur quam longe expectetur (ibidem, a. 5).
P e tr u s a T a r e n t a s ia O . P. (1225-1276) qui fu it postea Innocentius V , idem
plus m inusve asserit in I V Sent., 1. 3, dist. 3, a. 1, a. 1: Quaeritur an sanctifi

cata fuerit caro eius ante animae infusionem . Q uatuor sanctificationis m odos,
sub respectu tem poris, distinguit: 1) ante conceptum et ortum (quod est im possi
bile), 2) post conceptum et ortum (m odus habitualis, sed pro D ei M atre insuffi
ciens); 3) in ipso conceptu et ortu (m odus proprius C h risti Redem ptoris), 4) in ortu
non in conceptu (m odus B. V irgin is proprius quae in utero m atris suae sanctifi
cata fuit). Sed sanctificatio ista ad quatuor distincta tem poris m om enta referri
potest, videlicet: 1) ante anim ationem , 2) in ipsa anim atione 3) cito post anim a
tionem , 4) diu post animationem. 1) A nte animationem (m odus im possibilis, quia
tunc nondum habetur subiectum gratiae capax), 2) in ipsa animatione (m odus
inconveniens). Etenim : aut B. V irgo non contraxit peccatum originale, aut co n
traxit: in prim o casu, non indiguisset redem ptione C hristi, quod est contra le
gem universalem ; in secundo casu peccatum et gratia simul extitissent: quod
est contradictorium . Rem anet ergo ut B. V irgo sanctificata dicatur post anima
tionem sed cito post (licet in Scriptura non habeatur) vel ipsa die vel hora (quam
vis non ipso m om ento) , quia non convenit tantae sanctitati, ut diu m orata
fuerit in peccato .
S.

T h o m a s ( f 1274) de hac quaestione ex professo pertractat in I V Sent.,

1. 3, a. 1, et in Summa Theol., 3, q. 27, a. 2.


In Com m entario in I V Sent, quaerit utrum B. V irgo fuerit ante sanctificata
quam conceptus eius finiretur (i. e. ante animae infusionem ). E t respondet negative>
quia proprium gratiae subiectum est natura rationalis quae ex anim a et corpore
constat. C ontra hanc conclusionem , duae hypotheses proponuntur quae in dua
bus prioribus quaestiunculis enuntiantur, videlicet: 1) hypothesis sanctificationis
cuiusdam mediatae (sive ante conceptionem carnalem , in parentibus, sive in ipso
actu conceptionis M ariae) et immediatae seu directae sive per sanctificationem ipsius
animae (in ipso m om ento unionis cum carne). S. T h om as nedum prim am sed
etiam secundam hypothesim reicit. D ocet quod sanctificatio carnis ante (animae
infusionem ) non potuit esse decenter quia tun c non habetur subiectum gra
tiae capax. D o cet insuper quod adm itti non potest sanctificatio directa animae
in ipso instanti infusionis ex qua praeservaretur a contractione peccati originalis,

58

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

quia hoc est privilegium proprium Christi: hoc autem esse non posset, si alia
anima inveniretur quae num quam originali m acula fuisset infecta . Rem anet
ergo quod anima B. V irgin is sanctificata fuerit post unionem animae cum corpore
et post peccati originalis contractionem . Esse sine peccato dicitur esse proprium
C hristo, quia ipse num quam nec actuali nec originali m acula infectus est, sed
V irgo m ater eius fuit quidem peccato originali infecta, a quo m undata fuit, ante
quam ex utero nasceretur, sed a peccato actuali om nino im m unis fuit . Idem
dicit in op. Compendium Theologiae
c. 222. Attam en, in eodem Com m entario,
et quidem in textu certe authentico, de B, V irgin e dicitur: Q uae a peccato ori
ginali et actuali im m unis fu it (in I V Sent., 1. 1, dist. 44, q. 1, a. 3, ad 3m). Ra
tione huius textus (ad alios textus comparati) quidam locuti sunt de retractatione
quadam im plicita (ita Ioannes de Segovia), alii de fluctuatione in doctrina (ita
M alou), alii de interpolatione om nium textuum opinioni de Im m aculata contra
riorum (ita Petrus de A lva, Card. Sfondrati, Card. Lam bruschini etc.). Iam vero,
quid dicendum de textu illo?... C erte ut authenticus ab om nibus habetur. A tta
men, ad hoc ut probativus esset, probari debuisset A ngelicum D octorem prae
oculis habuisse (dum illa verba scribebat) ipsum primum conceptionis instantem,
non vero aliud tem poris m om entum , i. e. m om entum prim ae sanctificationis in
utero aut secundae et perfectae sanctificationis in die annunciationis. Ita P. L e

1. c ., c o i. 1054.
In Summa Theologica quaestio ponitur eodem m odo ac in Com m . in L . Sent.,

B a c h e le t,

videlicet, utrum B. V irgo sanctificata fuerit ante animationem. E t conclusio eadem


est, quam vis argum entatio m agis sim plex appareat: Respondeo dicendum quod
sanctificatio B. V irgin is non potest intelligi ante animationem, duplici ratione:
prim o quidem , quia santificatio de qua loquim ur non est nisi em undatio a pec
cato originali... C u lpa autem non potest em undari nisi per gratiam, cuius su
biectum est sola creatura rationalis. E t ideo ante infusionem animae rationalis
B. V irgo sanctificata non fuit. Secundo, quia cum sola creatura rationalis sit susceptiva culpae, ante infusionem animae rationalis, proles concepta non est culpae
obnoxia. E t sic quocumque modo ante anim ationem B. V irgo sanctificata fuisset,
nunquam incurrisset m aculam originalis culpae, et ita non indiguisset redem
ptione et salute, quae est per Christum , de quo dicitur M atth ., 1, 21: Ipse salvum
faciet populum suum a peccatis eorum. H oc autem inconveniens est quod C h ri
stus non sit Salvator om nium hom inum , u t dicitur 1 ad T im oth . I V . Rem anet
ergo quod sanctificatio V irgin is facta fuerit post animationem, seu m elius, ut ipsem et d icit; postquam cuncta eius sunt perfecta scilicet corpus et anima . Sancti
ficatio enim, in praesenti ordine, est stricte personalis (ad 4m) et ideo habet pro
im m ediato subiecto personam et consequenter illam iam constitutam supponit;
sed si sanctificatio est stricte personalis, etiam redemptio stricte personalis esse
debet; quia persona est subiectum indigens redemptione: oportet autem ponere
quod quilibet p e r s o n a l i t e r redem ptione Christi indigeat, et non solum ratione

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

59

naturae (in L . Sent., 1. 4, dist. 43, q. 1, a. 4, sol. 1 ad 3 ). O b hanc rationem


S. T h om as sim ul reicit, in hoc art. Sum m ae, quam libet sanctificationem ante
personae constitutionem , in quolibet m omento, sive subiectum eius sit corpus,
sive subiectum eius sit anima. T a lis enim sanctificatio cum lege universali re
dem ptionis com poni non potest. Et haec est etiam ratio cur S. T h om as ideae pri
mae sanctificationis ideam etiam purificationis a peccato originali adiungit: San
ctificatio de qua loquim ur, non est nisi em undatio a peccato originali . Haec
tandem est ratio cu r etiam in Sum m a sicut in Com m . in L . Sent, concludat:
B. V irgo contraxit quidem originale peccatum , sed ab eo fuit mundata, antequam
ex utero nasceretur ( III, q. 27, a. 2, ad 2). Quandonam , praecise, fuit m un
data?... Respondet: quo tem pore sanctificata fuerit,

ig n o r a t u r

(ibid. ad 3 ):

C r e d it u r enim quod c it o p o s t conceptionem et animae infusionem fuerit sancti

ficata (Quodl., 6, a. 7).


H e n r ic u s G a n d a v e n s is ( f 1293) in Quodl., 13 (Venetiis 16 13) de obiecto
festi Conceptionis agens, doctrinam praecedentium D octorum non parum im m u
tavit, et ad plenam solutionem sese appropinquavit.

Ipse distinguit, ante omnia, inter conceptionem humanam seu naturalem, qua Virgo
est concepta mundo, et conceptionem spiritualem aut supernaturalem, qua Virgo est con
cepta Deo. In prima, B. Virgo neque sanctificata fuit sive in principio conceptionis, seu
in conceptione passiva inchoata (quia tunc erat gratiae et sanctificationis incapax), sive
in termino conceptionis seu in conceptione passiva consumtnata (quia tunc per pecca
tum originale quod contraxit, facta est filia irae ). Et ratio quam adducit est connexio
quae necessario habetur, in praesenti ordine, inter generationem humanam ex semine
immundo et peccatum originale. B. Virgo, igitur, sanctificata fuit post originalis pec
cati contractionem. Sed quandonam locum habuit sanctificatio illa?... Solemnis Doctor,
animadvertens peccatum originale et sanctificationis gratiam contraria esse, neque si
mul in eodem subiecto existere posse, admittit B. Virginem solum in transitu et per
instans in peccato originali fuisse et per totum tempus sequens in gratia. Illud idem
instans, in opinione Henrici, quod fuit culpae respectu conceptionis, est etiam gratiae
respectu sanctificationis; idem vero instans est terminus praeteriti et futuri; ut autem
erat terminus conceptionis naturalis et formationis corporis, sic respicit culpam tunc
contractam; in quantum autem erat principium futuri in quo gratia data est a sanctificante, sic respicit gratiam.
Quod autem B. Virgo solum per instans in peccato originali fuerit, probat H. Gan
davensis eadem argumentatione, Potuit, decuit, ergo fecit, qua schola scotistica initio
saeculi xiv Mariam sine labe originali conceptam esse demonstravit. Ita P. Bali doctri
nam Gandavensis contrahit: praeprimis Doctor Solemnis in memoriam revocat aliquod
factum inconcussum, scilicet hac de re Scripturam sanctam nihil, doctores autem sacros
modicum locutos esse. Caute ergo procedendum est, eo vel magis quia de re summi
momenti agitur. Recta ratione, sine ira et studio, res examini subiici debet, et tunc fiat
ipsa veritas auctoritas sine qua necesse est nec valeat auctoritas. Iam vero minime opus
est ratione Deum summum amorem erga Virginem habuisse et talem ac tantam matri

6o

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

suae puritatem et sanctitatem dedisse, qua nulla maior in puris creaturis inveniri potest.
Sed maius indicium magni amoris fuit Virginem sanctificare et liberare a peccato quam
primum possibile erat, quam diutius expectare; et sicut, iuxta doctrinam S. Anselmi,
decens erat ut eam tali puritate qua maior sub coelo intelligi nequit, dotaret, ita pari
modo decens erat ut eam tali puritate, quanto citius fieri potuit, praeveniret. Unde Henricus loquens de illis quae versantur in sensu communi Christianorum, pium sentire
extollens, sic concludit: Si ergo sanctificari potuit et mundari a peccato, ut nonnisi per
instans sive momentum in macula peccati originalis fuerit, recta ratione determinante,
ut mihi videtur, hoc pie sentiri potest. Decuit ergo quod Virgo solum in transitu et
per instans in peccato permaneret; sed utrum hoc fieri potuit? Henricus respondet af
firmative et hanc possibilitatem multipliciter probat et praeprimis sequenti modo: Quod
possibile est fieri virtute naturae, est possibilius adhuc virtute divina fieri. Sed virtute
naturae fieri potest quod aliquid in una actuali dispositione maneat per unum solum
instans. Antecedens probatur, quia si fabae motae sursum, in ultimo instanti sui motus
occurreret lapis molaris descendens deorsum, tunc faba in termino sui motus manebit
solum per instans, quia si maneret per tempus, necessario lapis quiesceret, quod est
improbabile. Et illud instans in quo faba remansit, est signum commune utriusque
temporis: praeteriti et sequentis. Et si spatium illud sibi aequale et totum residuum
spatii sursum, obscurum esset et tenebrosum, et totum residuum spatii deorsum, cla
ram esset et illuminatum, superficies fabae superior in illo instanti in quo esset in spatio
sibi aequali, esset obscura, et in toto tempore sui ascensus esset clara et illuminata, et
similiter toto tempore sui descensus. Sicut ergo in ordine naturae contraria possunt esse
simul sc. in exemplo allato accessus ad aliquid et recessus ab eodem, sic etiam virtute
divina anima B. Virginis potuit esse solum per instans in una dispositione, sc. in macula
culpae originalis. In illo enim instanti peccatum originale simul habuit esse primo et
ultimo, sed secundum aliud et aliud signum illius instantis, quia ut erat terminus tem
poris praeteriti, in illo habebat esse primo, ut vero illud instans erat initium temporis
sequentis in illo habebat esse ultimo per sequentem impulsionem gratiae a superiore in
tempore sequenti repellentem illam.
Ad huius probationis confirmationem affert Gandavensis testimonium S. Augustini;
deinde tres difficultates exponit et solvit. Deus Potuit, facere, decuit, ut faceret. Ad quae
stionem autem utrum hoc factum sit, respondet, sicut postea Duns Scotus, verbis illis:
Nescio, Deus scit. Videtur mihi quod originale in Virgine per solum momentum in
stantis fuisse potuit, rerum natura non repugnante. Sed an ita factum sit, Deus novit,
nec scio, nec assero; sed rationabile videtur mihi et possibile secundum praedicta ita fac
tum fuisse (op. cit., Prolegom.).
A e g id iu s C o l u m n a O . E. S. A . '(f 1316) in Comm. in libr. Sent., quaerit:

U tru m caro V irgin is fuerit sanctificata antequam animata? .


Postquam consideravit B. Virginem per respectum ad Adam, ad parentes suos et
ad Christum mediatorem, concludit ipsam fuisse in ira conceptam, in peccato originali
(in sinu matris suae) natam, a quo per Christum purificata est et cum Deo reconciliata.
(In I V Sent., 1. 3, dist. 1, 3, q. 1, a. 1). Ratio est quod secus B. Virgo membrum Christi
non fuisset: nam, in tantum fimus membra Christi, in quantum per suam gratiam li-

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

6l

berat nos a peccato originali vel actuali (ibid., 1. 2, a. 2, dub. 6; cfr dist. 31, q. 1, a. 2).
Contrarium tenere idem est ac B. Virgini tribuere conceptionem a carnali voluptate aut
unione sexuali independentem. Admitti igitur debet quod B. Virgo in peccato originali
concepta sit, et quod per aliquod tempus in ipso remanserit (Quodlibeta sex, Lovanii,
1646, q. 20). Quandonam B. Virgo sanctificata fuit? Doctor fundatissimus tenet valde
credibile esse, tempus inter culpae originalis contractionem et purificationem valde
breve et quasi imperceptibile fuisse. Et in 1 Sent.: Pie creditur valde quod modica
fuerit morula, idcirco dici potest quod semper fuerit sancta .
O d o Cardinalis Cisterc. ( f

1273), iuxta textum Petri de A lva (Radii solis,

coi. 1258) in Serm one X V tenuit: T u n c adiuvit eam diluculo, sed postm odum ,
non fortasse ordine tem poris, sed ordine naturae, quo prim arius sequitur uni
tatem et plura sequuntur num erum .
U t patet, via plenissimae luci iam parata est. N il remanet nisi ideae sanctifi
cationis purificatricis ideam sanctificationis praeservatricis aperte et definitive
substituere, ad hoc ut dogm a Im m aculatae Conceptionis habeamus.
R e su m e n te s ig itu r d octrin am m agn oru m

sch o la stico ru m saec. x m , d icim u s:

Q uaestio generatim sub hac form a proponitur: Quandonam locum habuit


prim a sanctificatio M atris D ei, ante vel post anim ationem quae habetur per ani
m ae infusionem in corpore sufficienter evoluto? . A ttam en, duo illa praecipua
m om enta saepe in plura alia decom ponuntur. Om nes, nullo excepto, tenent B.
V irginem sanctificatam fuisse in utero m aterno, ante eius nativitatem . Fere omnes
pariter negant B. V irgin em sanctificatam fuisse ante animationem et tenent san
ctificatam fuisse post animationem.
N on potuit sanctificari ante animationem, quia non potuit esse sancta ante
quam existeret, et ipsa non existit nisi post unionem animae cum corpore. N e
que potuit sanctificari in ipso instanti, quatenus tunc per gratiam animae infu
sam, m undata fuisset eo quia esse naturae praecedit esse gratiae vel tem pore
vel natura', et propterea dicit Augustinus quod prius est nasci quam renasci, sicut
prius est esse quam bene esse; prius est ergo animam uniri carni quam gratiam
D ei sibi infundi (S. B o n a v e n t u r a , In I I I Sent., d. 3, p. 1, a. 1, q. 2).
R elinquitur ergo ut

po st

a n im a t io n e m

B. V ir g o sanctificata fuerit. Sed

quaeri posset: de quanam posterioritate ibi agitur?... de posterioritate logica seu


naturae, vel de posterioritate chronologica seu temporis}... Sunt qui tenent ibi
agi de posterioritate logica seu naturae tantum , prout ex verbis S. Bonaventurae,
nuper citatis, apparet. Incurrere peccatum originale, igitur, pro ipsis, idem fuisset
ac incurrere debitum et quidem personale peccati originalis, quia B. V irgo sicut
et quilibet nostrum personaliter redem ptione Christi indigebat: quod debitum
personale intelligi non potest nisi post constitutionem personae, quae fit post
(posterioritate logica seu naturae) unionem animae cum corpore. H isce positis,
plurium saltem (si non omnium ) m agnorum Scholasticorum oppositio Im m a
culatae conceptioni apparens potius quam realis esset. Ipsi ergo non negassent

02

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

Im m a cu la ta m c o n cep tio n em q u alem a P io IX p o stea defin ita fu it, sed q u alem


a u ctores illius tem p oris d efen d eb an t. P lu ra en im a u ctores isti p ro fereb a n t q u ae
(p ro u t a n im ad verteb at iam saec. x v i Iu stin ia n u s A n tist, O . P ., Trait de l im
macule conception de la trs sainte vierge M arie mre de D ieu , par. n , trad. ex
lin g u a h isp ., P aris, 1706, pp. 27 sq.) red em p tion i C h risti relate ad M a tre m suam
ob staban t. In sig n e V irg in is p riv ile g iu m ex p licare praeten d eb an t p er sa n ctifica
tion em , sive carnis sive anim ae, u n io n e h o ru m

d u o ru m elem en to ru m essen tia

liu m com p o siti hu m an i anteriorem , et co n seq u en ter p er san ctificatio n em

con

stitu tion e ipsa personae anteriorem . Ia m vero , m agn i illi sch olastici sa n ctifica
tio n em h u iu sm o d i c u m red em p tio n e (p ro u t in d iv id u is, in praesen ti ord in e, a p
p licatu r) in socia b ilem p u tab an t. Q u ia en im red em p tio est stricte personalis, id eo
in persona ipsa n ecessitatem seu debitum m axim e proximum red em p tion is (p er
fu n d a m en tu m ipsi p ersonae inhaeren s) su p p on it. E t in h oc sen su th e o lo gi illi
d ix eru n t q u o d in ipso eo d em m om en to in q u o B. V irg o persona humana esse
co ep it (i. e. in ipso instan ti u n io n is anim ae c u m corp ore) p e cca tu m origin ale iure,
sed form aliter, con traxit; et q u o d sanctificari n on p o tu it nisi postquam ta li m od o
illu d con traxisset. S ed p o sterioritas illa est p o sterioritas n atu rae n on tem poris;
et id eo n on realiter p ecca tu m ip su m sed debitum p erso n ale p eccati B. V irg o c o n
trax it. In eo ru m scrip tis en im clare in v en itu r d u p le x illa d istin ctio , su p eriu s e x
posita, in ter ius scilicet et factum , in ter debitum peccati et peccatum ipsu m , inter
p o sterioritatem chronologicam et p o sterioritatem logicam seu sa tu ra e . D o c trin a
ig itu r m agn oru m sch olastico ru m , su b hac lu ce con sid erata, p o tiu s q u am d efin i
tion i P ii IX op posita, v ia m eid em d efin itioni p raeparavit, v ia m scilicet praeser-

vationis vere redemptivae o sten den d o, in m erito C h risti R e d e m p to ris fu n d atae,


et fu tu ra e D eip a rae , in d e a prim o instan ti existen tiae suae p erson alis applicatae.
Ita d o ctrin a m A n g e lic i D o c to ris in terp retati su n t C a p p o n i d e P o r r e t t a

O . P.

(Summa Theol., 3, q. 27, a. 2), Io a n n e s a S . T h o m a O . P . (Cursus Theol., t. i ,


diss. p raelim ., d isp. 2, a. 2), M a r ia n u s S p a d a O . P . (Esame critico sulla dottrina
dellAngelico Dottore S . Tommaso d Aquino circa il peccato originale, relativameiite
alia Beatissima Vergine Maria, N a p o li, 1839) et praesertim , n ostris d ieb u s, P .
N o r b e r t u s d e l P r a d o O . P. in op. Divus Thomas et Bulla dogmatica Ineffabilis
Deus , F rib o u rg (H elvetia) 1919 . P lu res alii au ctores istos secu ti sun t. A t m o d u s
iste in terp retan d i m agn os illos sch olastico s, praesertim S . T h o m a m , p a ru m vel
n u llim o d e p ro b ab ilis n o b is v id e tu r. V e r u m en im est, T h e o lo g o s illos affirm asse
(con tra alios T h e o lo g o s illiu s tem poris) sanctificationem B. V irg in is fieri non
p o tu isse ante anim ationem ; sed ve ru m etiam est, ipsos u lteriu s p rogressos fu isse
et d ixisse B . V irg in e m sanctificatam fu isse p o st anim ationem , et p er sanctifica

tionem non iam praeservationem, sed purificationem in tellexisse. O p o rtet S a n c ti


ficatio em u n d atio n em ab im m u n d itia sp iritu ali ponat, p ro u t n u n c .de san ctifi
catio n e lo q u im u r . Ita S . T h o m a s in I V Sent., sol. 1. E t id eo ille m od u s d icend i:
con traxit p e cca tu m d ictu s non iam de carne sed de anim a et de persona B. V ir -

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

63

ginis, istis dicendi m odis respondere videtur: originali m acula infecta , p ec


cato originali infecta , contagio originalis peccati infecta aut inquinata . R e
spectu vero redem ptionis, num quam discrim en aliquod substantiale ponere v i
dentur inter D eiparam et alios sanctos, sed tantum m odo accidentale, videlicet:
maior gratia ab ipsa recepta, fom itis extinctio aut ligatio, et consequenter im
m unitas a peccato actuali, et nihil aliud. D istinctiones ulterius positae, a magnis
illis doctoribus utique cognitae fuerunt, sed demonstrari debet ab ipsis de facto
adhibitas fuisse: quod diffcile est, si ad m odum loquendi ipsorum attendatur.
A ttam en, negare non possum us m agnos illos D octores, m ultas difficultates
solvisse et viam plenae solutioni parasse.
Inter defensores Im m aculatae conceptionis qui Scotum praecesserunt, re
censeri m erentur S. Petrus Pascasius, G ulielm us W are et Raym undus L ullus.
S.

P e t r u s P a s c a s iu s

Ord. S. M ariae de M ercede (1225 c., f 1300) plura ha

bet relate ad privilegium D e ip a ra e .1


Sic in ore Christi haec verba ponit: T u enim es illa puella a Deo electa, in qua nul
lum peccatum veniale, mortale, originale, actuale, aut aliud cuiuscumque generis in te un
quam extitit-, et haec est ratio quare pater Adam purus et absque peccato creatus est.
Nonnulli dicunt, te, Mater teneri ad peccatum originale, sed magnum errorem et ini
quitatem dicunt; etenim supra iam dictum est, Patrem meum, priusquam Adam crea
retur, te puram et jnundam elegisse, ut ex te Filius eius carnem sumeret. Si igitur tu
peccati debitum 2 habuisses, dicere poterat Mater nostra Eva quod ipsa purior creata
fuisset sine ulla peccati macula: taceant ergo infideles illi qui huiusmodi macula ti ncusant .3
Et alibi, in Disputatione cum Hebraeis (composita circa a. 1299) tit. 18, haec habet:
Deus autem sicut omnipotens ignis naturam compescuit ne tunc calefacere posset,
neque ideo tres pueros urere, imo e fornace sani egressi sunt, ita ut nullam maculam in
toto corpore acceperint ex igne, quin etiam pulchriores quam antea fuerant inde exie
runt. Quanto igitur magis Virgo Maria a Deo electa ut Filium eius conciperet, et pa
reret, a Deo praeservata et liberata fuit ab omni macula-, propterea dicit Scriptura: sicut
lilium inter spinas, sic amica mea inter flores, id est, inter filias; et alia Scriptura dicit:
tota pulchra es amica mea et macula non est in te. Oportet ergo intelligere et credere,
et hoc per gratiam specialem, quod supra dicta virgo est ea, de qua prophetae locuti sunt,
quae ante mundi creationem fuerat electa ut esset Mater Dei: ergo praedicta Virgo fuit
omni tempore in gratia Dei... Deus... voluit praeservare eam a peccato originali, quod
est mortale, et ab omni alia inquinamenti laesione, et hoc fecit per specialem gratiam,
utpote qui de ea carnem erat sumpturus is qui speciosus futurus erat, et formosior prae

1 C fr M

a n c in i

V ., O . M ., II primo difensore d ellImmacolata Concezione di M aria stato

un Mercedario: S . Pietro Pascasio, N a p o li, R aim o n d i, 1939.


2 A g itu r de d eb ito proximo, p ro u t ap p aret ex to to con textu .
3 C fr Opera, v o i. 1, n n . 10, 12, 13, 14, 17, 18, ed itio P . V a len zu ela, im pressa R om ae annis
190 6 -8 .

C o llo q u iu m h o c scrip tu m est circa a. 1295.

64

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. X V

filiis hominum, sicut praenuntiatum fuerat. Peccatum originale venit in hominem per
inobedientiam, propter quam Dei iram incurrit homo ita ut Deus dixerit: poenitet me
fecisse hominem; si igitur Virgo Maria in peccato originali concepta fuisset, dicendum
nobis esset ipsam aliquandiu fuisse in ira Dei, quod nec dici ullo modo debet nec credi, sed
potius tum ante tum post Conceptionem suam extitisse in gratia et amore Dei. Hoc autem
fecit et potuit facere per gratiam specialem, eodem prorsus modo quo se gessit cum tribus
pueris, qui missi fuerant in fornace ad comburendum .
Ex locis istis apparet quomodo S. Petrus Pascasius i) invicte asseruit immunitatem
Virginis a culpa originali ob plures rationes validissimas; 2) et quidem, non tamquam
probabilem, sed tamquam simpliciter credendam-, 3) vi praeservationis et per gratiam spe
cialem. Excludit pariter 4) debitum proximum contrahendi peccatum originale. Admittit
tamen 1) sanctificationem carnis ante animationem ab infectione quam in parentibus
habuit; 2) non ostendit quomodo praeservata fuit intuitu meritorum Christi Redemptoris.
Imo, vi praedestinationis absolutae ad divinam maternitatem ante praevisum peccatum,
praeservatio intuitu meritorum Christi Redemptoris ut talis, exclusa videtur.
G u l ie l m u s W are O . M in. ( f c. 1300), U niversitatis O xoniensis et Parisiensis

Professor, in Com m . in I Sent., 1. 3, dist. 3 expresse quaestionem pertractat:


Q uaeritur, utrum beata V irgo concepta fuerit in originali peccato (Quaracchi,
1904, p. 1). Relatis quibusdam argum entis pro et contra, triplicem sententiam

T h eologoru m sui tem poris refert, videlicet: 1) quidam dicunt B. V irginem fuisse
in peccato conceptam , sed tamen im m ediate purificatam in u#io eodem que in
stanti reali, in alio tam en et alio signo eiusdem instantis ; 2) alii dicunt pariter
B. V irginem fuisse in peccato conceptam , et non fuisse im m ediate purificatam;
3) alii tandem negant B. Virginem peccatum originale contraxisse. W are hanc
ultim am sententiam vu lt tenere . E n eius verba: A lia est opinio quod non
contraxit originale. Q uam volo tenere, quia si debeam deficere, cum non sirn
certus de altera parte, m agis volo deficere per superabundantiam , dando M ariae
aliquam praerogativam quam per defectum dim inuendo vel subtrahendo ab ea
aliquam praerogativam quam habuit... Q uod sic factum est, sunt auctoritates.
Lincolniensis, ut dicitur, hoc posuit. E t Alexander N equam (Neckam ) in ultim o
vitae suae exposuit illud Canticorum : Tota pulchra es, amica mea, et macula non
est in te neque actualis neque originalis de beata V irgin e . D em onstrat deinde
huius privilegii 1) possibilitatem, 2) congruentiam, et 3) actualitatem, seu, aliis
verbis, potuit, decuit, fecit. A d stabiliendam 1) possibilitatem, recurrit ad theoriam
purificationis praeventivae: caro illa infecta, ex qua provenit (in m om ento unio
nis animae cum corpore) peccatum originale, fuit mundata, non sanctificata, quia
sanctificationis subiectum est anima tantum. H ypothesis haec, non derogat pri
vilegio Christi, eo quia privilegium eius semper remanet. Christus enim exiit
mundus de munda-, B. V irgo munda de immundis-, et nos immundi de immundis.
D em onstrat 2) convenientiam, quia Christus M atrem suam velle debuit ita
m undam sicut potuit ; et consequenter illam nedum purificare sed potius ab

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

om ni im m unditia praeservare debuit.

65

Posito tandem quod D eus potuit et

quod hoc facere decuit sequitur 3) quod D eus ita fecit. E t quod potuit, con
gruum fuit quod fecerit; et ex hoc sequitur quod ita fecerit, cum filius debeat
matrem honorare . Et laudat, ad m odum confirm ationis, Lincolniensem (i. e.
R obertus Grosseteste), Alexandrum N ekam , S. Anselm um , Richardum a S. V ic
tore et S. A ugustinum . T and em obiectionem capitalem ex universalitate
redem ptionis Christi ductam , solvit ad doctrinam S. A nselm i ( C u r D eus hom o
1. 2, c. 16, P L 158, 419) appellans: Q uoniam matris m unditia, per quam m undus
est, non fuit nisi ab illo . B. V irgo passione et Christi m orte indiguit ad propriam
puritatem obtinendam . Passione Christi, non propter peccatum quod infuit,
sed quod infuisset, nisi ipsem et F ilius eam per fidem praeservasset . D istinguit
igitu r W are inter purificationem et sanctificationem.
R a y m u n d u s L u l l u s ( f 1 3 15 ), qui docuit Parisiis circa finem saec. x i i i et
initium saec. x iv. L ib e r Principiorum theologiae anno 1276 com positus (Opera,

M ayence, 1721-1742, t. 1, p. 60), sic term inatur: Com pletae sunt regulae prin
cipiorum theologiae patrocinio beatae Virginis M ariae sine labe conceptae et
gratia sui gloriosissim i Filii in quo natura divina et humana mirifice sunt unita .
E t alibi: N um quam in ea m alum aliquod extitit, neque ex ea m alum aliquod
secutum est, neque potest sequi, adeo bona est et omni bono plena, quia tota
extitit bona (Lib, de laud. B . V. Mariae, c. 2, Parisiis, 1632, p. 159 s.). D icit
etiam: In qua (M aria) qui cogitat m aculam, in sole cogitat tenebram (Blaquernae anachoretae interrogationes et responsiones C C C L X V , de amico et amato, n. 276,
Paris 1632, p. 159 s.). D enique, quaestioni: utrum B. V irgo fuerit in peccato
originali concepta , absque ullo m etu respondet: O portet quod D om ina nostra
concepta fuerit absque peccato (Arbor Scientiae, L y o n 1635, p. 587).
D u m D octores scholastici disputabant, festum Conceptionis magis magisque
extendebatur (cfr L e B a c h e l e t , 1. c., coli. 1064-1067). A t circa obiectum huius
festi non una etiam tunc, erat opinio. A lii enim B . V irgin is im m unitatem ab ori
ginali peccato, alii vero eiusdem sanctificationem seu purificationem in sinu m a
tris a peccato originali celebrabant.
III)

S a e c . x i v et x v usque ad Concilium Basileae (1439). Reactio jranciscana

seu Scotistica. In hac periodo defensores privilegii M ariani augentur et cam pus
in duas veluti partes, pro vel contra privilegium , dividitur.
D u n s S c o t u s (i2 6 ? -8 nov. 13 0 8 ) prim um docuit O xonii circa annum 1300,
quando incepit Com m entarium in L ib ros Sent., seu Scriptum Oxoniense.

In I V Sent., 1. 3, dist. 3, q. 1, quaerit: Utrum beata Virgo fuerit concepta in ori


ginali peccato (ed. Vives, t. 14, p. 159). Scotus affert primo adversus immaculatam
B. Virginis conceptionem testimonia ex Scriptura et Traditione. In Adam omnes pec
caverunt Rom. 5, nonnisi quia fuerunt in eo secundum rationem seminalem; ita fuit in

66

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. X V

eo B. Virgo. Item Damascenus c. io et 48: Spiritus Sanctus purgavit eam; purgatio non
est nisi a peccato; igitur habuit peccatum, non actuale, igitur etc. Item Augustinus de
fide ad Petrum. Firmissime tene et nullatenus dubites omnem hominem qui per con
cubitum viri et mulieris concipitur, cum peccato originali nasci. Item idem illud Ioan.:
Ecce Agnus Dei etc. Solus innocens quia non sic venit scilicet secundum communem
propagationem. Item Leo Papa, in sermone de nativitate Domini: Sicut a reatu nullum
liberum reperit, ita liberandis omnibus venit...
Contra Augustinus, de natura et gratia: Cum de peccatis agitur, de Maria nullam
prorsus volo habere quaestionem; et Anselmus, de conceptu virginali c. 18: Decuit ut
ea puritate Virgo niteret qua maior sub Deo nequit intelligi; posset autem intelligi pura
innocentia sub Deo, qualis in Christo; igitur etc. .
Deinde exponit rationes contra immaculatam conceptionem desumptas ex duobus
mediis, quorum unum est excellentia Filii sui; ipse enim ut redemptor universalis
omnibus ianuam aperuit; sed si beata Virgo non contraxisset peccatum originale, non
indiguisset redemptione, nec ipse sibi ianuam aperuisset, quia non fuisset sibi clausa;
non enim clauditur nisi propter peccatum, maxime originale. Secundum medium ex
his quae apparent in beata Virgine; ipsa enim fuit propagata communi lege et per con
sequens corpus eius propagatur et formatur de semine infecto, et ita eadem ratio in
fectionis in corpore eius quae erat in corpore alterius sic propagati; et corpore infecto,
inficiatur anima, eadem ratio infectionis erat in anima eius quae et in animabus aliorum
communiter propagatorum.
Similiter habuit poenas communes naturae humanae ut sitim, famem et huiusmodi
quae infliguntur nobis propter peccatum originale et illae non erant voluntarie assump
tae, quia non erat redemptrix vel reparatrix nostra, quia tunc filius eius non fuisset re
demptor omnium generaliter; igitur erant sibi inflictae a Deo et non iniuste; ergo pro
pter peccatum et ita ipsa erat innocens .
Has autem rationes Scotus acute dissolvit. Contra primam rationem arguitur ex
excellentia Filii sui in quantum redemptor, reconciliator et mediator, quod ipsa non
contraxit peccatum originale. Perfectissimus nempe mediator habet perfectissimum
actum mediandi respectu alicuius personae pro qua mediat; sed Christus est perfectis
simus mediator; igitur Christus habuit perfectissimum gradum mediandi possibilem
respectu alicuius creaturae sive personae respectu cuius erat mediator; sed respectu nul
lius personae habuit excellentiorem gradum quam respectu Mariae; igitur etc. Sed hoc
non esset nisi meruisset eam praeservari a peccato originali. Quod probo tripliciter; pri
mo per comparationem ad Deum cui reconciliat; secundo per comparationem ad ma
lum a quo liberat; tertio per comparationem ad obligationem personae quam reconci
liat. Ad videndum primam probationem pono exemplum consonum exemplo Anselmi,
Cur Deus homo 1. 2, c. 16. Ex illo arguitur sic: nullus summe vel perfectissime placat
aliquem pro offensa alicuius contrahenda, nisi posset praevenire, ne illi offendatur; nam
si iam offensum placat ut remittat, non perfectissime placat. Sed in proposito Deus non
offenditur animae propter motum interiorem in ipso, sed tantum propter culpam in
ipsa anima; igitur Christus non perfectissime placat Trinitatem pro culpa contrahenda
a filiis Adae, si non praeveniat ut alicui Trinitas non offendatur et per consequens quod
anima alicuius filii Adae non habeat culpam talem. Et secunda via arguitur dupliciter;
primo, quia perfectissimus mediator meretur amotionem omnis poenae ab eo quem

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. X V

67

reconciliat; sed culpa originalis est maior poena quam ipsa carentia visionis divinae,
sicut declaratum fuit Dist. 36, secundi Libri, quia peccatum est maxima poena naturae
intellectualis inter omnes poenas eius; igitur si Christus perfectissime reconciliabit,
istam poenam gravissimam meruit ab aliquo auferri; nonnisi a matre; igitur etc. Ex
eadem via arguitur secundo sic. Christus immediatius videtur fuisse reparator et recon
ciliator noster a peccato originali quam ab actuali; quia necessitas incarnationis, passio
nis etc., assignatur communiter ex peccato originali. Sed supponitur communiter quod
ipse fuit ita perfectus mediator respectu alicuius personae, puta, Mariae, quod eam
praeservavit ab omni peccato actuali; igitur similiter a peccato originali. Ex tertia via
arguo sic. Persona reconciliata non summe obligatur mediatori, nisi ab eo summum
bonum habeat, quod potest per mediatorem haberi; sed innocentia illa, scilicet, praeservatio a culpa contracta vel contrahenda potest haberi per mediatorem; ergo nulla per
sona summe tenebitur Christo ut mediatori, si nullam praeservavit a peccato originali...
Secunda etiam ratio quae accepta fuit ex his quae apparent in Maria, non videtur
concludere. Quod nempe arguitur et primo de infectione carnis propter seminationem,
non arguit secundum viam Ans. de peccato originali, quae facta fuit dist. 32, secundi
libri; aut dato quod sic contrahitur peccatum originale communiter, tunc infectio car
nis manens post baptismum non est necessaria causa quare maneat peccatum originale
in anima; sed ipsa manente peccatum originale deletur per gratiam collatam, ita posset
Deus in primo instanti conceptionis Virginis dando tunc gratiam delere, ne esset causa
necessaria infectionis animae, si gratia tolleret culpam in anima. Aliud de passionibus
Mariae non concludit; potest enim mediator reconciliare aliquem ut auferantur ab eo
poenae sibi inutiles et relinquatur in poenis sibi utilibus; originalis culpa non fuisset
utilis Mariae; poenae temporales tamen fuerunt utiles, quia in eis meruit; igitur etc.
A d quaestionem igitur dico. Quod Deus potuit facere quod ipsa numquam fuerit
in peccato originali. Potuit etiam fecisse ut tantum in uno instanti esset in peccato. Po
tuit etiam facere ut per tempus aliquod esset in peccato, et in ultimo instanti illius tem
poris purgaretur. Primum declaro, quia gratia aequivalet iustitiae originali quantum
ad acceptationem divinam, ut propter hanc animae habenti gratiam, non insit pecca
tum originale; potuit enim Deus in primo instanti illius animae infundere sibi gratiam
tantam quantam aliae animae in circumcisione vel baptismo; igitur in illo instanti ani
ma non habuisset peccatum originale, sicut nec habuisset si postea fuisset baptizata, et
si etiam infectio carnis fuit ibi in primo instanti, non fuit tamen necessaria causa in
fectionis animae, sicut nec post baptismum quando manet secundum multos et infectio
animae non manet; aut potuit caro mundari ante infusionem animae ut in illo instanti
non esset infecta. Secundum patet, quia si agens naturale potest incipere agere in in
stanti, ita quod in illo instanti fuerit in esse quieto sub uno contrario et in tempore ha
bito est sub forma contraria in fieri, et quodcumque agens naturale potest agere, Deus
potest agere; igitur potuit et in tempore habito alicui instanti causare gratiam... Tertium
est manifestum. Quod autem horum trium, quae ostensa sunt esse possibilia, factum sit,
Deus novit; si auctoritati Ecclesiae vel auctoritati Scripturae non repugnet, videtur pro
babile quod excellentius est attribuere Mariae.
S i autem teneatur pars negativa quaestionis, ad omnes auctoritates in contrariam
partem respondetur quod quilibet filius Adae naturaliter est debitor iustitiae o r i g i n a l i s ,
et ex demerito Adae caret ea; et ideo omnis talis habet unde contrahat peccatum origi-

68

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

naie. Sed si alicui in primo instanti creationis animae detur gratia, ille, licet careat iusti
tia originali, nunquam tamen est debitor eius, quia merito alterius praevenientis pecca
tum datur sibi gratia quae aequivalet illi iustitiae quantum ad acceptationem divinam,
imnio excedit; ergo quantum est ex se, quilibet haberet peccatum originale, nisi alius
praeveniret merendo et ita exponendae sunt auctoritates quod omnes naturaliter pro
pagati ab Adam sunt peccatores, hoc est, ex modo quo habent naturam ab Adam habent
unde careant iustitia debita, nisi eis aliunde conferatur, sed sicut posset post primum
instans conferre ei gratiam, ita posset et in primo instanti. Per istud patet ad rationes
factas pro prima opinione, quia Maria maxime indiguisset Christo ut redemptore. Ipsa
enim contraxisset originale peccatum ex ratione propagationis communis, nisi fuisset
praeventa per gratiam mediatoris; et sicut alii indiguerunt Christo, ut per eius meritum
remitteretur eis peccatum iam contractum, ita illa magis indiguit mediatore p r e v e
niente peccatum ne esset ab ipsa aliquando contrahendum, et ne ipsa contraheret... Et
si arguas contra hoc, quia prius naturaliter fuit filia Adae quam habuit gratiam, quia
prius fuit persona quam habens gratiam; in illo igitur priori tenebatur ad iustitiam ori
ginalem, quia naturalis filia Adae, et non habuit eam; ergo in illo priori contraxit originale
peccatum. Respondeo. Dico quod cum opposita comparantur ad idem secundum ordinem
naturae, non simul ambo insunt, sed tantum alterum inest, reliquum autem quod dicitur
prius natura non inest, quia in eodem instanti oppositum inest, sed dicitur prius natura
quia tunc inesset quantum est ex parte subiecti, nisi aliquid extrinsecum impediret...
Quando igitur arguitur quod prius naturaliter fuit filia Adae quam iustificata,
concedo, quia illam naturam in primo instanti sic conceptam consequebatur esse filiam
Adae et non habere gratiam in illo instanti naturae; sed non sequitur, ergo in illo in
stanti naturae fuit privata loquendo de omnino primo instanti, quia secundum illam
primitatem natura animae ita naturaliter praecessit privationem iustitiae, sicut ipsam
iustitiam, sed tunc potest hoc inferri quod in ratione naturae quae est fundamentum
filiationis Adae, non includitur iustitia, nec eius carentia, quod concedo (in 3, d. 3, q. 1).
Et postea addit: Est ibi (in coelo) beata Virgo, mater Dei quae nunquam fuit ini
mica actualiter ratione peccati actualis, nec ratione originalis; fuisset tamen, nisi fuisset
praeservata (ibid., d. 18, q. unie.).
Scotus ut patet, dependet, substantialiter, a M agistro suo G ulielm o W are.
R elinquit m agistri theoriam de infectione carnis quae praevie m undatur, et ad
haeret theoriae S. Anselm i reponentis essentiam peccati originalis in privatione
gratiae sanctificantis.
D enuo de hoc privilegio pertractavit Parisiis (ab a. 1304 ad a. 1308) in Scripto
Parisiensi (Reportata Parisiensia) in quo eadem doctrina habetur.
Attamen tria notanda veniunt, videlicet: 1) refutat opinionem cuiusdam doctoris
dicentis quod in eodem instanti B. Virgo fuit in peccato et in gratia (nn. 2-3); 2) in 1. 4,
quem scripsit ante 1. 3, a. 1306, possibilitatem docuit sanctificationis independenter ab
idea purificationis: absolute potest esse infusio gratiae sine expulsione culpae praece
dentis, sicut fuit in B. Virgine (dist. 16, a. 2, n. 26); 3) affirmat tantummodo possibili
tatem privilegii: potuit esse quod numquam fuit in peccato originali . Imo, in dist. 18,
q. 1, ibid., p. 386, emollit id quod assertive docuerat in scripto Oxoniensi, et quasi du-

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

69

bitative scribit: nunquam fuit inimica actualiter ratione peccati actualis, et f o r t e nec
pr peccato originali, quia fuit praeservata, ut supra dictum est . Ultima ergo Scoti
sententia (a. 1308, paulo antequam moreretur, cum libros Sententiarum Parisiis expli
cabat), in forma quasi dubitativa proposita est. Magna controversia, ultimis hisce tem
poribus, orta est circa solemnem disputationem a Scoto Parisiis habitam. Quidam enim
gravissimi auctores (Natalis Alexander O. P., D u Plessis, dArgentr, Denifle O. P.)
illam denegant, eo quia nullo testimonio illius temporis roboratur, et de ea nulla vel
minima mentio fit sive in actis officialibus S. Sedis sive Sorbonae. Scriptores qui de illa
loquuntur, et quidem modo valde diverso, 150 annos ab illa distant. Ob has rationes non
desunt inter ipsos Fratres Minores auctores qui disputationem illam non admittunt.
P. Bali, (1. c., p. cxiv) substantiam facti tantummodo admittit: Fragmenta disputa
tionis Parisiensis ex saeculo xiv, quae deteximus non loquuntur de aliqua sollemnitate,
de praesentia Legatorum Summi Pontificis, de iuramento etc. Hoc verum est. Sed bene
notum est famam crescere eundo: et ex hoc quod quaedam sunt reponenda inter fa
bulas minime concludere licet, omnia reponenda esse; ex eo quod postea factum hi
storicum variis elementis ornatum fuerit, ipsum factum minime negare licet .
Conci.: Scotus nullum fere novum substantiale elem entum attulit et solum m odo possibilitatem (non vero existentiam ex S. Scriptura et Traditione) privi
legii M ariani dem onstravit, solvendo praecipuas difficultates quae, substantialiter
saltem, a praedecessoribus suis praesertim a G ulielm o W are solutae iam fuerant.
Im o, dum praedecessores Scoti privilegium M arianum assertive proposuerunt,
Scotus quasi dubitative, ultim o vitae anno, illud proposuit. N equ e dicendum est
id fecisse respectu habito D octorum Parisiensium qui aliter sentiebant. Scotus
enim nil novi dicebat eo quia iam ante ipsum G ulielm us W are et Raym undus
L u llu s idem, et quidem assertive (non dubitative) docuerant. M eritum ergo Scoti
in defensione huius privilegii, non tale esse videtur quale ab auctoribus com m u
niter proclam atur.
T heologorum adhaesio piae sententiae, etiam post Scotum , nec statim habita
est nec generalis fuit, etiam inter ipsos M inores. Ita B e r t r a n d u s d e l a T o u r
( f 1334), Cardinalis Tusculanus, fidelis remanebat scholae communi. (Serm . 1,
de N ativ. et de Conceptione, apud Petrum de A lva, Radii solis, coi. 114 1), A l v a P e la g iu s Episc. Lusitanus, circa a. 1332 opinioni com m uni adhaerebat,
licet quidam novi theologi a sensu Ecclesiae recedentes communi... (De planctu
Ecclesiae, 1. 2, a. 52, Venetiis 1560, p. 110). Praeterea, Dom inicani, fere omnes,
ru s

perpaucis exceptis, opinioni m aculistae favere non desierunt. Praeter D om inicanos, oppositores privilegii fuerunt Ioannes de Polliaco (de Pouilly), U niv. P a
risiensis D octor ( f post a. 1321), Iacobus H ussa vel de O ssa (qui fuit postea Io
annes X X II) , Benedictus X I I et Clem ens V I , antequam Pontifices essent (cfr
L e B a c h e le t , o. c., coli. 1079-1081).
Sententiae vero im m aculistae i n t e r m i n o r e s adhaeserunt Petrus A ureolus
(Auriol), Andreas a Castronovo, Ioannes de Basolis, Ioannes M inius, Franciscus
de M ayronis, Petrus Thom as, M onaldus, Iacobus Albenis, L andulphus Carae-

7o

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. X V

ciolo, Franciscus Asculanus, H erm annus Brucher. C irca finem saec. x iv, apud
Franciscanos, sententia im m aculista iam com m unis erat. Inter D o m in ica n o s
Ioannes T a u ler ( f 1361), Ioannes Brom iard et forsan S . Vincentius Ferrer (L e
B a c h e le t , 1. c., col. 1079). Inter S e r v o s M a ria e , em inent tres doctores Parisienses, videlicet: 1) B. M atthaeus Lazzari, G eneralis O rdinis ( f 1348) qui T r a c
tatum de Im m aculata Conceptione com posuit, et fratribus suis ita benedicere
solebat: Im m aculata V irgin is Conceptio sit vobis salus et protectio ; 2) N i
colaus P ieri ( f 1349) et 3) Laurentius O pim o, Episcopus Traguriensis ( f 1388)
qui validissim is argum entis privilegium V irgin is defendit. Inter C a rm e lita s ,
num erantur: 1) Ioannes Baconthorp 1 ( f 1346) antea contrarius, B. Petrus T h o
mas ( f 1366), Franciscus M arti (1390).2 Oppositores privilegii fuerunt Gerardus
Bononiensis, Generalis ab a. 1296 ad a. 1318, G u ido a Perpignano, G erardi suc
cessor, et Paulus Perusinus.
In ter A u g u s t i n i a n o s faverunt privilegio H erm annus de Schildis (a. 1340)
T h om as ab Argentia et Raym undus

Iordanus. O ppositores privilegii fuerunt

A ugustinus Anconitanus, H enricus de Vrim eria, G erardus Senensis, G regorius


Arim inensis, qui sententiam A egidii Colum na secuti sunt.
Post m edium saec. x iv , m agna lucta exarsit sive in G allia sive in Aragonia.
A nn o 1362, Ioannes Eschacier et Iacobus de Bosco ambo ex O . P ., ex cathedra
dixerunt opinionem im m aculistam esse falsam, haereticam, condem natione d i
gnam. Sed auctoritas Ecclesiastica contra ipsos processit et ipsis retractationem
im posuit ( D e n i f l e , Chartularium, t. 3, n. 1272, p. 99). Sed adhuc m aior fuit
oppositio I o a n n i s d e M o n t e s o n o O . P. qui a. 1387, Parisiis, in sua prim a lec
tione magistrali, haereticam declaravit sententiam im m aculistam , et hanc de
clarationem in doctrina S. T hom ae fundabat. Ipsi respondit, iussu Facultatis
T h eologicae Parisiensis, Ioannes V ital O . F . M . in op. Defensorium B . Virginis
M ariae (apud P e t r u m d e A l v a , Monumenta antiqua Seraphica, p. 89). Plusquam
300 theologi ipsi retractationem im posuerunt, quia unaquaeque propositio ab
ipso contra Im m aculatam posita erat revocanda tam quam falsa,

scandalosa,

praesuntuose asserta et piarum aurium offensiva , non obstante probabilitate


quaestionis utrum Beata V irgo in peccato originali concepta fuerit. E t hoc,
adiungebant Salva reverentia S. Thom ae, quem credim us verisim iliter bo
num habuisse sensum (Chartularium, t. 3, n. 1559, pp. 491-493 s.). Q uia vero
Ioannes de M ontesono noluit se subiicere, prius ab E piscopo Parisiensi et postea
a Clem ente V I I I , a. 1389 dam natus est.
A em ulus Ioannis de M ontesono in Aragonia fuit N i c o l a u s E y m e r i c O . P.
( f 1399), Inquisitor Generalis Aragoniae, qui plura scripsit contra L ullum , nota
1 C fr X

ib e r t a

B ., O . C ., F ra Francese M a r ti, Carmelita de Barcelona, i el dogma de la Im-

maculada, in P a r aula cristiana 5 (1929) 420-428.


8 C fr X

ib e r t a

B ., O . C ,,J o a n Baconthorp i el dogma de la Immaculada Concepci de M aria,

in Est. Francise. 40 (1928) 8 9 -111 .

TRADITIO DE IM M . CONC. A SAEC. X I AD SAEC. XV

71

haeresiae inurens sententiam privilegio mariano faventem . Sed Ioannes I, Rex


Aragoniae, illum exilio m ultavit et die 14 m artii 1393 praedicationem contrariae
sententiae fortiter prohibuit.
Controversiae istae evolutioni doctrinae haud parum profuerunt. Praeter
argum entum convenientiae, apparere incipit, in quibusdam scriptis illorum tem
porum , argum entum ex S. Scriptura, praesertim vero ex salutatione angelica
(apud G herardum Rondel et apud Petrum Thom am f 1366), et ex Protoevan
gelio (apud I. Baconem in sermone anonym o sub finem saec. xiv). Inquisitio
T raditionis tunc tem poris possibilis non erat. D efensores privilegii, com m u
niter nedum peccatum sed etiam fomitem, peccati a B. V irgin e excludunt. A t non
unanim iter explicant m odum quo B. V irgo a peccato originali praeservata est.
F estum pariter Conceptionis, saec. xiv , valde diffusum est. E lle existait
certainem ent chez les Trinitaires, les S e rv te s ,1 et autres O rdres ( B a c h e l e t ,
1. c., col. 1095). Ioannes de Segovia, in Conc. Basileense, de V irginis privilegio
agens, testim onium invocabat fere totius orbis . A nno vero 1438, Concilium
Basileense, post crebras discussiones in quibus praesertim Ioannes de M ontenigro G ener. O . P. et Card. de Turrecrem ata O . P. oppositores, et Ioannes G o n
zalez de Segovia, Canonicus Toletanus nec non Petrus Perqueri O. F . M . de
fensores fuerunt, sequens decretum emisit: N o s vero diligenter inspectis aucto
ritatibus et rationibus quae iam a pluribus annis in publicis relationibus ex parte
utriusque doctrinae coram hac synodo allegatae sunt, aliisque etiam plurim is
super hac re visis, et matura consideratione pensatis, doctrinam illam disseren
tem gloriosam V irginem D ei G enitricem M ariam , praeveniente et operante di
vini N um inis gratia singulari, num quam actualiter subiacuisse originali peccato,
sed im m unem semper fuisse ab omni originali et actuali culpa, sanctam que et
im m aculatam , tam quam piam et consonam cultui ecclesiastico, fidei catholicae,
rectae rationi et sacrae scripturae, ab om nibus catholicis approbandam fore, te
nendam et amplectendam , diffinim us et declaramus, nullique de cetero licitum
esse in contrarium praedicare seu docere . E t adiungit: Renovantes praeterea
institutionem de celebranda sancta eius conceptione, quae tam per Romanam,
quam per alias Ecclesias sexto ids decem bris antiqua et laudabili consuetudine
celebratur; statuim us et ordinam us eam dem celebritatem praefata die in om ni
bus ecclesiis, m onasteriis et conventibus christianae religionis sub nom ine C o n
ceptionis, festivis laudibus colendam esse ( M a n s i , Concil., t. 29, coi. 182 s.).
Sed tunc tem poris, Concilium non am plius legitim um erat quia Eugenius IV
illud anathemate percusserat, et ideo eius definitio infallibilitate et quolibet va
lore iuridico carebat. Attam en, m agnum piae sententiae progressum, seu m elius

1
Servitae p rim i fuisse v id e n tu r qu i E cclesias Im m acu latae C o n c ep tio n i d ed icaveru n t,
p rim u m A rim in i a. 13 12 (cfr Annales Ord. S erv ., cen t. 1, p. 223), dein de S en is, a. 1533 (ibid .,
t. 3, p. 108).

72

IM M . CONO. A SAEC. XV I AD SAEC. X IX

trium phum repraesentabat, praesertim propter Ecclesias et U niversitates in ipso


Concilio repraesentatas. Insuper, decretum hoc causa fuit cur pluribus in locis
Im m aculatae Conceptionis cultus m irabiliter augeretur.
IV . A saec. XVI usque ad saec. XIX.
A)

In E c c l e s i a

Graeco- Russiaca.

Post, miram Theologorum

con

cordiam circa sanctitatem initialem Deiparae, incipit m ira et fere inexplicabilis


discordia.
H aec aera discordiae initium sum psit saec. xvi, iugiter crevit saec. x v ii
ita ut circa finem saec. x v m , praesertim vero post definitionem dogm aticam Im
maculatae conceptionis (a. 1854) doctrina haec inter innovationes Ecclesiae R o
manae ab O rthodoxis reiciendas reposita fuerit. Inter adversarios Im m aculatae
eminent: Dam ascenus Studita ( f 1577) in suo Thesaurus (Athenis, 1893, pp. 5-6);
Ioannes N athanael (saec. xvi) in opere Divina Liturgia... (Venetiis 1574, p. 81);
M etrophanes Critopulos, Patr. Alexandrinus ( f 1639) in sua Professio F id ei,
c. 17; M eletius Sirigos ( f 1664) in Sermone de Annunciatane in cod. 254 M e tochii S. Sepulcri contento; D ositeus Patr. H ierosolym itanus ( f 1707), Sevastus Chim enites ( f 1702), Ioannes L in dos ( f 1796), N icodem us A ghiorites ( f 1809)
etc. C fr J u g ie M ., Dict. Thol. Cath., t. 7, coi. 965 ss.
Causa huius repentinae m utationis in influxu protestantico, in ignorantia
genuinae traditionis byzantinae, praesertim vero in spiritu contradictionis in
venitur. Q uo magis sententia de Im m aculata B. M . V irgin is Conceptione gra
tiam iniebat apud Rom anos Pontifices, eo m agis orientalium oppositio cre
scebat. C u m vero sententia illa tam quam fidei dogm a definita fuit, orientalium
oppositio omnem veluti lim item praetergressa est. A liquando eo devenit ign o
rantia ut Immaculatam Conceptionem cum virginali conceptione m ire confunde
rent, prout fecerunt, e. g. A ugustinus Episcopus Russicus in opere Theologia
Fundamentalis (M osca 1898, ed. 4, p. 257) et A ntonius Archiepiscopus in E pi
stola quadam publici iuris facta in Ephemeride notitiarum Ecclesiasticarum, or
gano S. Synodi (die 10 m artii 1912, p. 399). N o n defuerunt tam en in E cclesia
Graeca, etiam in hac tenebrosa periodo, invicti quidam huiusm odi veritatis asser
tores iisdem om nino term inis quibus usus est Pius IX in sua dogm atica defini
tione. Praecipuos tantum m odo hic breviter recensem us.
C y r il l u s L u c a r is , Patr. Constant, ( f 1638), de m irabilibus a D eo in B. V ir

gine patratis serm onem faciens, scripsit: Q uam vis alii m agni viri, ante eorum
nativitatem sanctificati fuerint, nemo tam en sanctificatus est sicut T o ta sancta
(Panaghia). Ipsa enim m odo excellenti fuit sanctificata, et haec sanctificatio tam
efficax fuit ut a peccati originalis m acula num quam tacta fuerit. C u m ergo nos
dicim us ipsam sanctificatam fuisse, hoc nullim ode significat ipsam a statu culpae
ad statum sanctitatis pertransisse, sed a statu m inoris sanctitatis ad statum m a-

IMM. CONC. A SAEC. XVI AD SAEC. X IX

73

ioris sanctitatis pervenisse. Ipsa fuit plene sanctificata in ipso conceptionis instanti,
cum anima eius corpori unita fu it (In Dormit. Deip., cod. 263 M etochii S. S e
pulcri, foli. 612 s.).
G e r a s im u s

I Patr. A lex. (1621-1636) in Serm . in Dormit. Deip., una cum

aliis eius serm onibus in bibliotheca patriarcali Cairensi asservato, asserit D e i


param nunquam fuisse peccato originali subiectam (cfr H y p s i l a n t i s , in sua
Chronica T fiera Tr/v akwcriv, Constantinopoli, 1870, p. 131).
N ic o la u s C u r s u la s

( f 1652) in sua Synopsis S . Theologiae (2 voli.) Z a cy n

thii publici iuris facta, fuse agit de quaestione nostra et docet B. V irginem , A dae
filiam, debito peccati subiectam fuisse; de facto tam en fuit a D eo a culpa originali
praeservata inde a prim o instanti unionis animae cum corpore, ita ut M aria
tamquam persona, num quam peccati particeps fu it (vol. 1, pp. 336-342).
E l ia s M i n i a t i s , E p isc o p u s et p ra ed ica to r officialis E cclesia e G ra e ca e ( f 1714 )
in sua Didach seu co lle ctio serm on u m V e n e tiis a. 1727 p u b lici iu ris p rim u m
facta, ex p licite asserit, p lu ries, B. V irg in e m certe ab sq u e u lla m acu la c o n c e p
tam fuisse, to tam p u lch ram . A d m itti n eq u it, p ro u t q u id a m asseru nt, ip sa m cu m
origin ali pecca to co n cep ta m fuisse, et po stea a gra tia d ivin a p u rifica ta m ad h o c
ut irrep reh en sib ilis

et im m acu lata

n asceretu r.

E ten im ,

q u an am

p u rifica tio n e

in d ig et sol ad h o c u t aureos su os radios illu m in et? A u t lu n a ad h oc u t a rg en tu u m


su u m sp len d o rem habeat? Ia m vero , M a ria sub u tro q u e h o c v o ca b u lo a S p ir itu
S an cto d esignatur: Pulchra ut luna, electa ut sol (C a n t., 6, 10) , (Didach, p . 378 s.,
ed. a. 1778. C fr S a l a v il l e , in Marianum, 2 [1940] 114-144).

Authentica haec byzantina traditio circa Im m aculatam D eiparae C onceptio


nem, exhibetur etiam, precis iaculatoriae more, in cursibus m anuscriptis A c a
demiae Ecclesiasticae K ievensis in periodo quae ab anno 1729 incipit et ad an
num 1736 pervenit. In ipsis enim saepe legitur haec sigla V. M . S . L . O . C . (V ir
gini Mariae Sine Labe Originali Conceptae). H uiusm odi siglae fidem pietatem que
sive professorum sive studentium testantur erga B. V . Im m aculatam (cfr S a l a 1. c., 266-283). Ceterum notum est saeculo x v ii et in prim o quarto sae
culi x v iii, Academ iam K ievensem Im m aculatam Conceptionem officialiter do
cuisse tam quam veritatem ad fidem pertinentem (cfr J u g i e M . L 'Immacule
v ille ,

Conception en Moscovie au X V I I sicle, in Echos d Orient 12 [1909] p. 321).


B)
I n E c c l e s i a L a t i n a habem us stadium trium phi. E ten im ,in hoc ultim o
stadio, Theologorum adhaesio huic privilegio in dies crescit, fidelium devotio
m odo om nino extraordinario m anifestatur et praesertim m agisterium E cclesia
sticum repetitis actibus intervenit, videlicet:
1) Sixtus I V festum Conceptionis solem niter adprobat;
2) Alexander V I I obiectum eius rite determinat; et
3) Clemens X I I festum ad universam Ecclesiam extendit.

IMM. CONO. A SAEC. X V I AD SAEC. X IX

74

i) A Concilio Basileensi ad Sixturn IV. D ecretum Concilii Basileensis m a


gnum exercuit influxum praesertim in G allia et in A ragonia ubi nempe C onci
lium tam quam legitim um habebatur.
In G allia, a. 1457 Concilium Provinciale Avenionense
Basii, sub poena excom m unicationis inviolabiliter custodire
Con di, t. 32, coi. 183). Eodem anno U niversitas Parisiensis
tamquam haereticus Dom inicanus quidam qui Im m aculatam

decretum C oncilii
m andavit ( M a n s i ,
iussit ut puniretur
Conceptionem ne

gaverat.
In Hispania M aria Regina Aragoniae a. 1439 audacem loquendi m odum
repressit Andreae Stefani O . P. et decreta Ioannis I et M artini I renovavit (R oSKOVNY, o. c., t. 1, p. 110).

In

Germania, firm iter

m arianum

privilegium

propugnaverunt

N icolaus

Blonius (1438), M ichal de Butzenbach O. S. B. ( f 1466) et G abriel Biel ( f 1495).


In Belgio, D ionysius Carthusianus ( f 1471) asserebat quod Ecclesia in n o
vissim o Concilio U niversali finem his dissensionibus im posuit (Op. omnia,
T ou rn ai, 1908, t. 35, p. 486).
In Italia praecipui defensores privilegii fuerunt: S. Laurentius Iustiniani
( f 1455), S. Bernardinus Senensis ( f 1464), P. A m brosius Spiera O . S. M . ( f 1451),
P. Carolus Faventinus O . S. M . ( f 1491), P. Petrus N ovelli O. S. M . ( f 1505),
P. Gasparinus Borro O. S. M . ( f 1490), P. M ichal P ucci O. S. M . ( f i4 4 i)q u i
in Concilio Florentino in Serm one quodam coram Patribus G raecis et Latinis
habito, V irgin is privilegium strenue defendit.
Attam en, circa m edium saeculum xv, oppositio violenta in Italia exarsit, pri
m um ex parte Raphalis de Pornassio O. P. qui in opere Tractatus de praeroga
tivis Domini nostri I. C . 62 testimonia, ex scriptoribus O rdini Praedicatorum
extraneis, desum pta, contra privilegium marianum opposuit ( D o n c o e u r , Les
premires interventions du saint-sige, p. 47-283). A nno 1470, alius religiosus O . P.
ex cathedra loquens, opinionem privilegio favorabilem tam quam erroneam, im
piam et haereticam damnabat.
Tandem , anno 1475, Vincentius Bandelli, qui fuit postea Generalis O . P.
(1501-1506) celeberrim us adversarius privilegii M ariani, in op. Libellus recollectorius auctoritatum de veritate conceptionis beatae Virginis gloriosae thesim hanc
statuebat: Impium est tenere beatam V irginem non fuisse in peccato originali
conceptam . Asserebat etiam: Q ui beatam Virginem sine peccato originali
fuisse asserit, christianae fidei fundam enta subvertit , Est dicere oppositum
eius quod est per Ecclesiam determ inatum . Praeter rationes theologicas, Scripturisticas et Patristicas, Bandelli afferebat etiam testim onia 200 scriptorum fam o
sissimorum, privilegio contraria. Auctoritate Syxti I V Romae magna et publica
disputatio habita est anno 1475 iuxta Roskovny, o. c., t. 1, p. 4 11, (vel 1477
iuxta alios) inter quosdam sacerdotes saeculares et regulares, inter quos eminuit
Franciscus Brixiensis, M inister Generalis O . F . M . C onv., qui a Syxto I V vere

IMM. CONC. A SAEC. X V I AD SAEC. X IX

75

fortissim us Satnson conclam atus est. A nn o 1477, die 27 februarii, Sixtus IV


Constitutionem em isit C u m praecelsa , festum Conceptionis nec non O ffi
cium Im m aculatae Sicut lilium et M issam Egredim ini a Leonardo de N ogarolis com posita, a d p ro b a v it.1 A ttam en Constitutio C um praecelsa finem
disputationibus im ponere non valuit. A nn o 1481 H ercules Estensis Ferrariae
D u x , curavit ut publica disputatio Ferrariae coram se et Episcopo habendam,
institueretur. 2 Inter oppositores em inuit celeberrim us Vincentius Bandelli, et
inter defensores resplenduerunt Bartholom aeus Bellati a Feltria, O . F . M . C onv.
( f 1479), Caesarius Ferrariensis O . S. M . et Baptista Ferrariensis O. Carm .
(cfr Annal. Ord. Carm., t. 7, p. 90). Sixtus IV , die 4 octobris 1480, novum offi
cium Conceptionis adprobabat a Bernardino de Bustis O . F . M . O bs., com po
situm. T u n c praecise V . Bandelli publici iuris fecit opus Tractatus de singulari
puritate et praerogativa Salvatoris nostri Iesu Christi ex auctoritate ducentorum
sexaginta doctorum clarissimorum, Bononiae, 1481. Iuxta ipsum asserere B. V irg i
nem sine peccato originali conceptam fuisse, erat impium', marianum privilegium
credere aut pertinaciter asserere et assertive praedicare, erat illicitum-, serm onibus
huiusm odi adsistere erat periculosum. Festum Conceptionis de festo sanctificationis
intelligebat, quando scilicet B. V irgo fuit concepta Deo. T u n c Sixtus IV , a. 1482,
Bullam G rave nimis em isit, in qua declaravit, com minata excom m unicationis
poena, falsas et erroneas ac a ventate alienas assertiones dicentium festum agi
de sanctificatione aut conceptione spirituali B. Virginis, et haereticos defensores
piae sententiae proclam antium . A ctu s iste, anno subsequenti rursus confirmatus,
oppositorum ardores extinxit.
2)
A Sixto IV ad Alexandrum VII. O ppositio iugiter m inuit et pia sententia
m agis m agisque profitetur, ita ut universalis fiat. A nno tamen 1494 oppositio
renovata est a Petro de V icetia O. P., et rursus a Vincentio Bandelli. Plures pri
vilegii defensores surrexerunt. Piae sententiae firm iter adhaeserunt: 1) U n iver
sitates Parisiensis (quae a. 1469 cuncta sua m em bra iuram ento ad eius defen
sionem obligavit), O xoniensis, Cantabrigensis, Tolosana, Bononiensis et plures
aliae; 2) O rdines religiosi, fideles et pastores, ita ut saec. x v i Card. Caietanus
( t I 53) scribere potuerit: D octores tenentes b. M ariam esse praeservatam a
peccato originali, sunt num ero infiniti, si ad m odernos spectem us ; et S. Petrus
Canisius ( f 1597): Q ui secus m odo sentiunt, eorum sane rarus est num erus .
Persistebat nihilom inus opinio contraria. Elaboratio theologica in dies profecit.
Q uaestiones quae saec. x v i et x v n magis agitatae fuerunt, sunt: a) Im m aculata
Conceptio est ne iam veritas fidei vel saltem fieri ne potest veritas fidei?... Q u o d
nam fuit in B. V irgin e debitum contrahendi peccatum originale?... Fuitne pro1 C fr S e r i c o l i , o . c . , pp. 33 s .

2 L . c ., p. 41.

76

IM M . CONC. A SAEC. XV I AD SAEC. X IX

ximum vel remotum Quaestiones istae T heologoru m inquisitionem in deposito


fidei seu in S. Scriptura et Traditione valde foverunt.
In Concilio T rid . sess. 5, die 16 iunii 1546, Patres ad controversias vitand as,
pro bono pacis hoc tantum statuerunt: D eclarat tamen haec ipsa sancta sy n o d u s,
non esse suae intentionis, com prehendere in hoc decreto, ubi de peccato o rig i
nali agitur, beatam et im m aculatam Virginem M ariam D ei genitricem , sed o b
servandas esse constitutiones felicis recordationis Sixti papae I V sub poenis in
eius constitutionibus contentis, quas innovat (Acta, pp. 233, 235, 238, 240).
A nno 1661, die 8 decem bris, Alexander V I I , in sua Constitutione Sollici
tudo om nium Ecclesiarum obiectum praecisum festivitatis Conceptionis deter
m inavit dicens: V etu s est Christi fidelium erga eius beatissim am M atrem V ir
ginem M ariam pietas, sentientium eius animam in prim o instanti creationis atque
infusionis in corpus, fuisse speciali D ei gratia et privilegio, intuitu m eritorum
Iesu C hristi eius Filii, humani generis Redem ptoris, a m acula peccati originalis
praeservatam im m unem , atque in hoc sensu eius Conceptionis festivitatem solemni ritu colentium et celebrantium . M agnus, procul dubio, progressus;
attamen, festum Im m aculatae Conceptionis nondum erat ad universam Ecclesiam
extensum , et ideo certitudo privilegii nondum practice acquisita dici poterat.
3)

Ab Alexandro VII ad Pium IX. (1667-1854). In hoc ultim o stadio, post

novas oppositiones sive ex parte paucorum catholicorum inter quos em inet L . A .


M uratori (1672-1750) qui fuit ultim us inter celeberrim os privilegii o p p o sito res,1
trium phus definitivus cultus habetur per extensionem festivitatis C onceptionis
ad universam Ecclesiam ope Bullae Clem entis X I Com m issi nobis die 6 de
cem bris a. 1708. Ita privilegii moralis certitudo solem niter declarabatur, cum
Ecclesia, iuxta principia com m uniter recepta, nonnisi de sanctis festum celebret.
D octrina ergo im maculatae conceptionis iam suam certitudinem

theologicam

acquisierat. Rem anebat ergo solum m odo certitudinis fidei acquisitio. G loria
haec Pio I X reservabatur. A . 1849, Pius I X omnes Catholici orbis Episcopos
rogavit ut quid de definitione ferenda sentirent, quidve optarent , scripto ape
rirent; responsa accepit 543, quorum 484 definitionem petebant, 18 illam non
esse faciendam tenebant, reliqui vero aut definitionem indirectam praeferebant
aut de opportunitate dubii haerebant. A nn o tandem 1854, die 8 decem bris, vota
fidelium et Pastorum obsecundans, Pius I X dogm a Im m aculatae Conceptionis,
solem niter definivit. 2
1 C fr ea quae scrip sim u s in M arianum , 1 (1939), 10 3-10 7.
2 D u r la p ro m u lgazion e d e l d ogm a per lo spazio d i otto m in u ti; ed il S. P adre, altam ente
com m osso del gran de atto che com p ieva, n ebbe d i tan to in tan to dal sin g h iozzo e dalle lagrim e
fatta fioca la voce ed in terro tta la p arola; sin g h iozzo e lagrim e, che m irab ilm en te si com u n ica
vano ezian d io n ei d e v o ti astan ti.
N o n da om ettersi, che n el p u n to in cui Sua Santit era p er definire il dom m a, u n raggio
d i sole, p ro ven ien te dal finestrone esistente sopra l altare d i M aria SSm a della C o lo n n a , la d i

RATIONES THEOLOGICAE PRO IM M . CONC.

IV

R A T I O N E S

77

T H E O L O G I C A E

Innum erabiles pene sunt scribit Card. L p icier o. c., p. 168 rationes
T heologicae, quae ad huius dogm atis probationem afferri possunt . E t reapse
Laurentius Opimus O . S. M . iam saec. x iv 13 rationes theologicas afferebat. A tta
men, omnes ad duo veluti capita, reduci possunt, videlicet: I) ad possibilitatem
seu ad non repugnantiam et II) ad m ultiplicem convenientiam, sive 1) ex parte
D ei, 2) sive ex parte ipsius Virginis, sive 3) ex parte generis humani.
I.
N u l l a e s t r e p u g n a n t i a , neque
B. Virginis, neque ex parte generis humani.
1)

N u lla habetur repugnantia

ex p a r t e

ex

e i:

parte

D ei,

neque

ex

parte

a) non ex parte Patris qui est

omnipotens, et efficere potest quidquid contradictionem non im plicat. Iam vero


m iraculum Conceptionis Im m aculatae nullam contradictionem im plicat, quia
D eus excipere potuit M atrem suam a lege com m uni.
b) N on ex parte Filii-, per Im m aculatam enim V irgin is Conceptionem nullim ode singulari eiusdem F ilii puritati derogatur, cum m odus conceptionis C h ri
sti singularissim us semper maneat, eo quia Christi conceptio sancta fuit ratione
ipsius conceptionis (virginalis), B. V irgin is conceptio e contra, sancta fu it non
ratione ipsius conceptionis (quae m odo com m uni facta est) sed ratione privilegii.
N equ e hoc privilegium derogat efficaciae redemptionis Christi, sed potius illam
magis extollit, eo quia B. V irgo privilegium illud habuit ex virtute m eritorum
Christi, et ideo non solum fuit redempta et ipsa a Christo, sed etiam sublim iori
m odo re d e m p ta .1
c) N u lla ex parte Spiritus Sancti, quia illam a culpa originali nedum purifi
care (post contractionem ) potuit, sed etiam praeservare.
2)
N u lla habetur repugnantia ex p a r t e B. V i r g i n i s quae, utpote creatura,
est totaliter Creatori subiecta, qui in illa virtutem suae potentiae ostendere potest
ubicum que term inorum im plicantia non habetur. A tq u i in m iraculo Im m aculatae

cu i ten da, gi dispiegata a scherm o d e l sole stesso, erasi in q u e llistante sollevata pel ven to che
sp irava, ven n e ad in vestire colla v iva sua lu ce la person a d el S. Padre ed il tron o pon tificale;
la q u al cosa rec veram en te in p i d i uno n o n p icco la m eraviglia p e l tem po in cu i era avven u ta,
e n o n fu straordinaria o sopran natu rale, com e talun o p er soverch ia credu lit pens, m a c o n si
derevole p e r la circostan za ( S a r d i ,

. c ., v o i. 2, p . 428).

1 Idea redemptionis praeservativae n ec n ova n ec v e lu ti p ro causae necessitate absque


fu n d am en to in vecta; sed trad itu r a S crip tu ra et a P atribu s. N a m (Ps. 85, 13) d icit P ro p h .:
E ru isti anim am m eam ex in fern o in fe r io r i . E t (Ps. 143, 10): R ed em isti D a v id servu m tu um
de gladio m align o . N e c tam en in in fe rn u m in fe rio re m P rop h eta ceciderat, au t a gladio m a li
gno caesus fuerat; sed quia p e ricu lu m erat n e id fieret, et gratia D e i p ericu lu m illu d evaserat;
ideo gratias e git d icen s: Eruisti, Redem isti etc. ( O . M a z z e l l a , Praelectiones Scholastico-Dogm aticae, v o l. 3, p. 239).

/8

SATIONES THEOLOGICAE PRO IM M . CONC.

Conceptionis nulla term inorum im plicantia habetur, quia exceptio bene fieri
p o tu it .1
Ergo...
N ec obiciatur privilegium hoc esse omnino extraordinarium, eo quia id quod
pro nobis extraordinarium est, pro Beatissim a V irgin e om nino ordinarium appa
ret, cum ipsa ordinem a se constituat, supra com m unes leges elevata.
N ec dicatur privilegium conceptionis immaculatae esse omnino ultra limites.
T a le enim esset pro om nibus aliis, m inim e vero pro beatissima V irgine. D eus
enim aliquid m agis excessivum ipsi contulit, videlicet maternitatem divinam .
D u m enim Im m aculata Conceptio ipsam supra hom ines peccatores, divina M a
ternitas ipsam supra omnes angelos elevat. Quisnam enim A ngelu s D eo dicere
potest: Filius m eus es tu, ego hodie genui te? Si D eus ergo illam supra omnes
Angelos, per divinam M aternitatem exaltavit, a fortiori supra homines pecca
tores Illam exaltare debuit. Prior excessus alterum necessario, sicut abyssus abys
sum , invocat. U n u s tantum m odo excessus in hoc tim endus esset: excessus indif
ferentiae filii relate ad m atrem suam.
Pulchre Bossuet: Que si nous remarquons, au contraire, en elle une dispense pres
que gnrale de toutes les lois; si nous y voyons, selon la foi orthodoxe ou du moins
selon le sentiment des docteurs les plus approuvs; si, dis-je, nous y voyons un enfante
ment sans douleur, une chair sans fragilit, des sens sans rbellion, une vie sans tache,
une mort sans peine; si son poux nest que son gardien, son mariage le voile sacr qui
couvre et protge sa virginit, son fils bien-aim une fleur que son intgrit a pousse;
si, lorsquelle le conut, la nature tonne et confuse crut que toutes ses lois allaient
tre jamais abolies; si le Saint-Esprit tint sa place, et les dlices de la virginit, celle
qui est ordinairement occupe par la convoitise; qui pourra croire quil ny ait rien eu
de surnaturel dans la conception de cette Princesse, et que ce soit le seul endroit de sa
vie qui ne soit marqu par quelque insigne miracle ? (I Serm. sur la Concept, de la S.te
Vierge, i er point).
1 Im m aculata C o n cep tio est v eri n om inis m iraculu m : eten im , est in re ista a liquid unde
vid e re tu r q u od a liter esse d eberet. N im iru m , n aturae cursu, anim a B. V irg in is, e x v i suae cre a
tio n is atqu e in fu sio n is in illam corp oream m ateriam , con trahere d ebu isset origin ale p eccatum ,
qu em ad m o du m illu d de n ecessitate co n tra h u n t q u o tq u o t ex v i sem inalis rationis ab A d a m
oriu n tu r: u n d e, q u od e x speciali p riv ile gio , M aria sic exem pta fu e rit, ad m iracu lu m p ertin et,
et qu id em , ad m iracu lu m prim ae classis, id est qu oad su bstan tiam facti.

O b icie n ti deesse,

in hoc facto , rationem visib ilitatis, quae ad m iracu lu m , u tp ote ord in atu m ad fidei m an ifesta
tio n em req u iritu r, respon detu r, p rim o, sat v isib ilite r apparere rem istam , n o n in se, sed in
suis effectib u s, id est in in sig n i sanctitate V irg in is D eip arae, qua m aior su b D e o n on fu it n ec
est, et quae in eius vita et in eius o p erib u s adeo sp len did e relu xit; secun do, p ertin ere m ira cu
lu m istud p otius ad classem eorum m iracu lo ru m , quae n on ord in an tu r ad m an ifestation em
fidei, sed de q u ibu s est fid e s.

Q u ae cu m ita sin t d icen d u m est, con cep tio n em q u id em B . V ir

ginis, sim p liciter accep tam , n o n fuisse m iracu lu m , fuisse v ero con cep tio n em , u t sic, im m acu la
tam : cu i con trariu m in C h risto e ven it, in qu o con ceptio m iraculosa fu it, n o n au tem m iracu lo
a d scrib itu r quod sine p eccato fu e rit con cep tu s, cum n on p er sem inalem ratio n em co n cep tu s s it

RATIONES THEOLOGICAE PRO IM M . CONC.

79

3)
N u lla habetur repugnantia ex p a r t e g en er is h u m a n i , quia quam vis in
A dam omnes peccaverunt (Rom ., 5, 12), tamen illa vox omnes non neces
sario ita intelligi debet ut nem inem excipere ea sinat. N o n desunt enim in S .
Scriptura et etiam in ipsis Epistolis S. Pauli exem pla huius vocis, ita usurpatae,
ut, si in illum sensum ea accipiant, falsa evadant. E. g. Omnis autem homo m en
dax (Rom ., 3, 4), Omnes declinaverunt, sim ul inutiles facti sunt (ibid., 12),
Omnia m ihi licent (2 Cor., 6, 12; 10, 22, 23), F ilii, obedite parentibus per
omnia (Coloss., 3, 20). L icet ergo B. V irgo ad hum anum genus pertineat, pro ipsa
tamen exceptio locum habere potest, quam vis et ipsa, utpote ad genus humanum ,
per peccatum corruptum , pertinens, culpam originalem incurrere debuisset.
Ergo p o t u it D eus B. V irgin em a m acula originalis culpae praeservare. Im m o
praeredem ptio (i. e. redem ptio praeservativa) etiam pro toto genere humano pos
sibilis fuit; a fortiori ergo pro B. V irgin e M atre D ei. C u i m aius donavit, i. e. m a
ternitatem divinam , ei donare potuit et m inus, i. e. praeservationem a culpa ori
ginali. A t, non solum potuit, sed etiam d e c u it .
II. M u l t i p l e x
1)

est c o n v e n i e n t i a .

Conveniens est ex parte Dei: 1) E x

parte

P a t r i s : a) Ratione specialis pater

nitatis: B. V irgo enim, erat filia eius et quidem primogenita i. e. prim a inter om nes
eius filias, iuxta illud: Ego, ex ore Altissim i prodivi, primogenita ante om nem
creaturam (Eccli., 24, 5). H oc posito, conveniens fuit quod num quam sub D ia
boli potestate fuisset sed semper sub D ei potestate. Ipsa ergo fu it una et sola
filia vitae (S. D ionysium A lex, in Ep. contra Paulum Samos. M a n s i , Concilio
rum Collectio, 1, 1043). M aria sola figlia della vita, a differenza delle altre che,
nascendo in peccato, son figlie della m orte (S. A l f o n s u s , Opere ascetiche, vo i. 6,
L e Glorie di M aria, p. II, p. 10).
b) Ratione proprii honoris: ab aeterno enim Pater illam in Filii sui M atrem
elegit; et ideo digna M ater F ilii sui esse debuit, quia dedecus F ilii, quem infinite
diligit, in Patrem etiam redundat. A tq u i non fuisset B. V irgo digna m ater F ilii
D ei, ad ipsum speciali m odo ordinata, si m aculam peccati originalis incurrisset.
E rgo...
Q uae enim ad D e i servitium ordinantur, sancta et m unda esse debent (S . Th.,
p. I, q. 36, art. 1, c.). Com e dunque possiamo pensare che D io, potendo far na
scere il F iglio da una m adre nobile, con preservarla dalla colpa labbia voluta
far nascere da una m adre infetta dal peccato perm ettendo che L u cifero avesse
potuto rinfacciarle lobbrobrio d esser nato da una m adre sua schiava e nem ica
di Dio? (S. A l f o n s u s , 1. c., p. 14).
c) Ratione similitudinis: etenim, D eus Pater illam in generatione F ilii sui sibi
sociavit, et ideo puritate sibi, qui est puritas et sanctitas per essentiam , similis,
quantum fieri potuit, esse debuit. Intelligi enim nequit quom odo Filius, in tali

RATIONES THEOLOGICAE PRO IM M . CONC.

infinito puritatis abysso seu in sinu Patris aeterne conceptus et aeterne natus, con
ciperetur et nasceretur tem poraliter in sinu M atris iam culpa foedato. Idem enim
Filius, ab aeterno a Patre, et in tem pore a M atre conceptus est. Sim ilis ergo cum
Patre in generatione eiusdem F ilii, B. V irgo etiam in puritate E i sim ilis esse de
bebat, illa nem pe pu n tate qua m aior sub D eo concipi nequit (S. A n s e l m u s ,
de Conceptu Virg., c. 18, P L 158, 451). Secus fuisset iniuria sanctissimae gene
rationi Patris illata, quam Pater nullim ode perm ittere poterat.
Sicch ben pot dire leterno Padre a questa Figlia diletta Sicut lilium inter
spinas, sic amica mea inter filias (Cant. 2, 2): Figlia, fra tutte le altre mie figlie tu sei
come giglio tra le spine, giacch quelle sono tutte macchiate dal peccato, ma tu fosti
sempre immacolata e sempre amica (S. A l f o n s u s , 1. c., p. 17).
2)

E x p a r t e f i l i i : a) ratione suae sapientiae et potentiae: si enim D e i Filius

M atrem sibi elegisset seipso indignam (utpote m acula originali foedatam), hoc
fecisset vel ob defectum sapientiae (quia nescivit) vel ob defectum potentiae
(quia non potuit); sed hoc asserere im pium est. Igitur fecit potentiam in bra
chio suo , et fecit ei magna qui potens est , inde ab initio suae existentiae.
b) Ratione filialis pietatis: cum enim illam ab aeterno in M atrem suam ele
gisset conveniens erat ut illam crearet undequaque et semper dilectione dignam,
nihilque in ipsa esset quo propensissim us eius amor in ipsam aut interrum pere
tur aut infirm aretur. Iam vero, si B. V irgo in peccato originali, etiam per unum
tem poris instans fuisset, D ei Filii dilectio, saltem per illud instans interrupta
fuisset quia tunc filia irae et ideo odio digna erat. A m or ergo F ilii M atrem pro
texit. E x quo M atrem suam a peccato praeservare potuit, convincitur quod hoc
fecerit. Si enim filius posset sibi m atrem pro libitu eligere, non servam sed libe
ram im o reginam , non ignobilem sed nobilissim am et om nibus praerogativis or
natam certissim e eligeret.
c) Ratione filialis obsequii, iuxta illud: honora patrem tuum et matrem :
iam vero, honori M atris suae non bene consuluisset, si ab ignom inia a qua prae
servare potuit non praeservavit.
A tutti gli altri figli non si concede di potersi sceglier la madre secondo il loro pia
cere; ma se a taluno ci mai si concedesse chi sarebbe quello che potendo averla nobile,
la volesse villana? potendo averla amica di Dio, la volesse nemica? Se dunque il solo
Figliolo di Dio pot eleggersi la Madre conforme gli piaceva, ben dee tenersi per certo
che se la scegliesse qual conveniva ad un Dio. Cos parla S. Bernardo: Nascens de
homine Factor hominum talem sibi debuit eligere matrem, qualem se decere sciebat .
Ed essendo ben decente ad un Dio purissimo lavere una madre pura da ogni colpa,
tale appunto se la fece... (S. A l f o n s u s , 1. c., p. 17).

Ergo sicut U nigenitus in caelis Patrem habuit quem Seraphim ter sanctum
extollunt, ita M atrem haberet in terris quae nitore sanctitatis num quam caruerit
(Bulla Ineffabilis).

RATIONES THEOLOGICAE PRO IMM. CONC.

8l

d) Ratione segregationis a peccatoribus: Christus enim nedum a peccatis sed


etiam a peccatoribus iuxta S. Paulum (H ebr. 7, 26) segregatus esse debebat,
quia peccatum tollere venerat. O portuit eum qui peccata venerat tollere, esse a
peccatoribus segregatum quantum ad culpam cui Adam subiacuit, et quem C h ri
stus a suo delicto eduxit, ut dicitur in Sap. 10, 2 (S . Th., 3, q. 4, a. 6, ad 2). A t,
quom odo Christus dici potuisset segregatus a peccatoribus si m atrem ipsam peccatr.cem habuisset?...
e) Ratione dignitatis suae. Etenim , G loria filiorum patres (et matres) eo
rum ; et ideo ignom inia matris suae, ex diaboli servitute orta, in Filium ipsum
redundasset. Ergo talem creavit eam ut ipse digne nasci potuisset ex ea (S. P e
t r u s D a m i a n i , Homil. in N ativ. B . M . V ., sermo 46, P L 144, 755).
Non fu gi dobbrobrio a Ges il sentirsi chiamare dagli Ebrei figlio di Maria per
disprezzo, come Figlio di una povera donna; Nonne mater eius dicitur Maria ?
(Matth., 13, 55), mentregli venne in terra a dare esempi dumilt e di pazienza. M a
senza dubbio allincontro gli sarebbe stato dobbrobrio, se da demoni avesse potuto
sentirsi dire: Nonne mater eius extitit peccatrix? . E che forse egli non nato da una
madre peccatrice ed un tempo nostra schiava? Anche indecenza sarebbe stata il nascere
Ges Cristo da una donna deforme e storpiata di corpo, oppure nel corpo invasata da
demoni. M a quanto pi poi il nascere da una donna deforme un tempo nellanima, e
nellanima invasata da Lucifero? Ah che questo Dio ch la stessa Sapienza ben seppe
fabbricare in terra quale gli si conveniva quella casa dove doveva abitare: Sapientia
aedificavit sibi domum (Prov., 4, 1) Sanctificavit tabernaculum suum Altissimus
{Ps., 45, 5, 6) (S. A l f o n s u s , 1. c., p. 23).
/ ) Ratione perfectissimi mediatoris. Christus est perfectissimus Mediator. A tq u i
perfectissim us M ediator habet perfectissim um actum mediandi possibilem re
spectu alicuius personae, pro qua m ediatur; ergo Christus habuit perfectissim um
grad um m ediandi possibilem respectu alicuius personae, respectu cuius erat m e
diator; respectu nullius personae habuit excellentiorem gradum quam respectu
M ariae; igitur etc.; sed hoc non esset nisi m eruisset eam praeservare a peccato
originali ( S c o t u s , Op. Oxon., 1. 3, d. 3, 3, q. 1, apud B a l i , o. c., p. 23).
C re scit vis argum enti si consideretur quod Prim ogenita Redem ptoris Filii
sui fuit beata V irgo. E t plus pro ipsa redim enda venit quam pro omni alia crea
tura ( S . B e r n a r d i n u s S e n . , Sermo de Immac. V. Conc., art. 3, c. 3, O p. Venetiis
! 745 >

g)

4.

P- 8 8 ).

Ratione exuberantiae operis salvifici. Etenim , iuxta S. Paulum , non sicut

delictum , ita et donum : quae verba exuberantiam operis salvifici, prae A d am i


tica ruina, innuunt. Iam vero, haec exuberantia operis salvifici expostulare vid e
tur quod sit quaedam creatura quae de Christo Redem ptore quam m axim e par
ticipaverit, nihil vero de A dam itico influxu, nisi debiti ligamen. Haec autem crea
tura nulla alia esse debuit quam ipsius Redem ptoris M ater.
6

82

SATIONES THEOLOGICAE PRO IMM. CONC.

h) Ratione summae obligationis. Conveniens est ut saltem aliqua persona sit


summe Christo obligata, conferendo illi sum m um bonum quod potest per m edia
torem haberi. A t hoc sum m um bonum est praeservatio a culpa originali contra
henda. E rgo...
Nulla persona summe tenebitur Christo ut mediatori si nullam praeservavit a pec
cato originali. Et si dices quod aequaliter tenetur persona, cui remittitur peccatum, quan
tum persona, quae praeservatur a peccato, propter illud Luc. 7: Cui magis dimittitur,
magis diligit quaere ibi responsionem Augustini, quod omnia non commissa, sunt
dimissa, ac si essent commissa. Imo excellentius beneficium est praeservare a malo,
quam permittere incidere in malum, et ab eo postea liberare. Videtur enim quod, cum
Christus multis animabus meruit gratiam et gloriam, et pro his sint Christo debitores
ut mediatori, quare nulla anima erit debitrix pro innocentia? Et quare, cum omnes an
geli beati sint innocentes, nulla humana anima erit innocens in patria, nisi sola anima
Christi? ( S c o t u s , ibidem, pp. 26-27). Dum ergo alii habuerunt liberatorem, B. Virgo
praeliberatorem habuit prout dicit Card. Cusanus (in op. Exercitationes ex sermonibus
R. P. Nicolai de Cusa, lib. 8, ex Serm.: sicut lilium inter spinas Opera, 1514, fol. 153).
i) Ratione communicationis carnalis. Corpus enim V erbi Incarnati ex ipsa
carne V irgin is a Spiritu Sancto form atum est. Iam vero, concipi nequit quod caro
Virginis, ex qua caro Christi sum pta est, animae peccato laetali contaminatae et
ideo D ei inim icae, diabolo subiectae, aliquam diu unita fu e r it.1
3)

E x p a r t e s p i r i t u s s a n c t i : a) Ratione spiritualis connubii: B. V irgo enim,,

iuxta D ei aeternum consilium , non est tantum D ei M ater sed etiam electa S p i
ritus Sancti Sponsa: Spiritus S. enim, ut sponsus, prolem divinam illi dare de
1 R atio haec p erp u lch re exposita fu it in poem ate qu od am italico a iu ven e qu od am 12 an
n oru m a daem on e possesso con fecto du ran tibu s exo rcism is, ann o 18 2 1.
V era M ad re son io d un D io c h figlio.
E son figlia d i L u i, b en ch Sua M ad re;
A b etern o n a c q u E g li, ed m io figlio.
In tem p o io n acqu i, ep p u r gli son o M ad re .
E g li m io C reato r, ed m io figlio;
S o n io S u a creatura e g li son M ad re.
F u p ro d ig io d iv in Tesser m io figlio
U n D io etern o, e m e a ver per M ad re.
L esser quasi com u n fra M ad re e figlio;
P erch Tesser dal figlio ebbe la M ad re.
E T esser dalla M ad re ebbe an ch e il figlio.
O r, se Tesser dal figlio ebbe la M ad re ,
O s ha da d ir che fu m acch iato il figlio,
O senza m acch ia s ha da d ir la M ad re.
( D e C a s t r i s , Raccolta di Poesie,

C o rn e to T a rq u in ia , 1904).

DATIONES THEOLOGICAE PRO IM M . CONC.

83

bebat, iuxta illud: Spiritus sanctus superveniet in te etc. . Iam vero, m aximi
m om enti est pro quolibet sponso quod sponsa eius sit puritate sem per ornata,
a qualibet ignom inia im m unis et quod nulli, praesertim ex hostibus sponsi subiacuerit. Sic, si princeps decrevisset sum ere sibi in sponsam alterius principis
filiam, curaret certe quantum posset, ut honestissime et nobilissim e inde ab initio
rationis educaretur; a fortiori id facere debuit Spiritus Sanctus relate ad futuram
sponsam. Ergo, sum m e conveniens erat ut illam ab originali labe praeservaret.
Eo vel magis quod ipsem et Spiritus S. suam sponsam efformare sibi debebat.
Se un eccellente pittore, scribit S. Alfonsus avesse mai a sortir la sua sposa
bella o deforme, qual egli medesimo se la dipingesse, qual diligenza ei mai non porrebbe
a farla quanto pi bella potesse? Chi dunque pu dire che lo Spirito Santo abbia ope
rato altrimenti con Maria, che potendo Egli stesso farsi questa sua sposa tutta bella
quale gli conveniva, non labbia fatto? No, che cos gli conviene e cos ha fatto, come
attest il medesimo Signore quando lodando Maria le disse: Tota pulchra es, amica
mea, et macula non est in te (Cant. 4, 7) (1. c., p. 29).
b)

Ratione specialis dilectionis-. D ivinus enim sponsus, A m or substantialis

Patris et Filii, i. e. Spiritus S ., inde a Virginis initio, plus amat V irginem quam
reliquos sanctos omnes ( S u a r e z , D e Incarn., pars II, d. 18, sect. 4, O pera om
nia, 17, Venetiis 1746, p. 154, coi. 1). Et ideo, inde ab eius initio, singularissim am
gratiae plenitudinem ei dare debuit, et praesertim ab originali labe praeservare.
Rationes congruentiae superius allatae ita paucis perstrinxit S. Anselm us:
D ecens erat, ut ea puritate, qua maior sub D eo nequit intelligi, V irgo illa nite
ret, cui Deus Pater F iliu m suum ita dare disponebat, ut naturaliter esset unus
idem que com m unis D ei Patris et Virginis Filius; et quam ipse Filius substantia
liter facere sibi M atrem eligebat; et de qua Spiritus Sanctus volebat, et opera
turus erat, ut conciperetur et nasceretur ille, de quo ipsa procedebat (De Conc.
Virg., c. 18, P L 158, 4 5 1).

II. Conveniens fuit ex parte ipsius Virginis.


a)

Ratione divinae Maternitatis. Etenim M aria fuit limus, ex quo secundus

Adam form atus est; decuit autem ut ille lim us puritate adaequaret illum ex quo
prim us A d am form atus fuerat. Insuper: Om nis arbor ex fructu suo dignoscitur.
A tqu i fructus i. e. Christus, fuit immaculatus; ergo et arbor i. e. Beata V irgo
immaculata esse debuit. T a lis ergo A gn u s qualis M ater A gni; ex m unda m u n
dus, ex V irgin e incorruptus... Q uoniam omnis arbor ex fructu suo dignoscitur
(De Verbo Incarnato Collationes seu Disputationes tres, Collatio 3, inter opera
H ugonis a S. Victore, P L 17 7 , 32 1). U n d e idem auctor exclamat: O digna digni,
formosa pulchri, m unda incorrupti, excelsa Altissim i! (Sermo de Assumptione
B . Virg., inter opera H ugonis a S. Victore, P L 17 7 , 12 12 ).

RATIONES THEOLOGICAE PRO IMM. CONC.

b) Ratione perfectae similitudinis cum Filio. D ecebat enim ut quodlibet o b


staculum perfectae sim ilitudinis in ttr F ilium et M atrem , quale est peccatum
originale quantum fieri poscet e m edio tolleretur.
c) Ratione suae missionis. B. V irgo enim esse debebat iuxta D ei aeternum
consilium , nova Eva, quae, sim ul cum Christo, et sub Christo, novo Adam o,
prioris E vae casum reparare debebat, daemonis fraudes superare, omnes alios a
servitute liberare, D eo reconciliare ac supernaturalem vitam om nibus redemptis,
tam quam Corredem ptrix, subm inistrare. A tq u i ad hoc ut posset prioris Evae
reparare casum, oportebat ut ipsa nunquam fuerit per peccatum originale lapsa;
ad hoc ut daemonis fraudes superare posset. oportebat ut num quam fuerit ab
ipso superata; ad hoc ut alios posset liberare, oportebat ut nunquam sub illius
servitute fuerit; ad hoc ut D eo omnes reconciliaret, nihil prorsus in se habere
debuit quo D eo ingrata redderetur; ad hoc ut vitam om nibus infundere posset,
oportebat ut ipsa nunquam vita illa supernaturali, per peccatum , caruerit. Ergo
B. V irgo, utpote nova Eva, et Corredem ptrix, a m acula originalis peccati im m u
nis esse debuit. E t haec est quidem iure anim advertit Card. L p icier propriissim a ratio cur Beata V irgo immaculata esse debuerit: ceterae quippe rationes
suadendi, non cogendi vim habent (o. c., p. 172).
d) Ratione plenitudinis gratiae et aliorum privilegiorum, quae, ab initiali sancti
tate separata, haud sufficienter explicarentur. G ratia initialis B. Virginis excedit
gratiam om nium aliorum , et talem plenitudinem exhibet quae soli plenitudini
Christi inferior est, et cuius mens nostra lim ites percipere nequit. Supposita vero
conceptione sine gratia et ideo in peccato, m ens nostra lim ites gratiae B. Virginis
facile percipere posset, quin ad Christi plenitudinem usque necessario ascendat.
Exem ptio ergo a culpa originali nos apparet velut pars integrans oceani gratiarum
quae sanctitatem Deiparae constituit. Q uinim m o omnia alia V irgin is privilegia
sine hoc privilegio veluti obscurata apparent.
Si enim originem, primaeva culpa maculatam, Virgo sicut ceteri homines sortita
uisset, quantumvis postea hac culpa emundatam eam Deus praegrandibus atque inef
fabilibus gratiae suae donis ditasset, non tamen his omnibus deleri atque abstergi ex
ipsa illud dedecus potuisset, quod sordidior origo nunquam non solet afferre ac veluti
notam inurere. Quid enim? Esset quidem illa caeli regina, sed quae olim inferno fuisset
subdita; esset mater gratiae, sed olim filia irae; esset peccatorum advocata et patrona,
sed olim et ipsa peccatrix; esset caeli ianua, sed olim ab huius ingressu exclusa; esset
Verbi Divini genitrix, sed quocum inimicitias olim habuisset; esset Sancti Spiritus
sponsa, sed olim serpentis antiqui laqueis implicata; esset adoptiva aeterni Patris Filia,
sed olim diaboli servitio mancipata. Quae quidem piorum hominum non modo aures
audire, sed et mentes cogitare refugiunt ac reformidant (Silloge degli argomenti, etc.
apud S a r d i , o. c., vol. 2, p. 46). Iure Suarez scribebat: Negando Virgini hoc privile
gium, enervatur omnis ratio affirmandi quodlibet aliud simile (1. c., coi. 475).

RATIONES THEOLOGICAE PRO IMM. CONC.

e)

85

Ratione dejectus maioris boni requisiti pro permissione lapsus. N am , D eus

non perm ittit lapsum in culpam , nisi propter maius aliquod bonum , ut tradit
D ionysius cap. 4, D e divin, nom ., et Augustinus in Enchiridio, et per se constat
ex bonitate D ei: sed perm ittere in V irgin e hunc lapsum, in B. V irgin e non solum
non affert maius aliquod bonum , sed etiam im pediret m ulta, et perfectissim a
bona, quae in praecedentibus rationibus explicata sunt.
Dicetur forte: Propter humilitatem Virginis permisisset hoc; sed contra, primo quia
illa ratione deberet etiam permitti Virgini, actualiter aliquando peccare, quia est maior
occasio humilitatis, quia habet magis de proprio defectu voluntario: deinde cum humi
litas oriri possit ex experientia culpae, vel ex perfecto lumine supernaturali, et cogni
tione Dei, et propriae conditionis et naturae; in B. Virgine non ponendus est prior mo
dus, sed posterior, qui est multo perfectior, qui etiam fuit in Christo Domino, cui opor
tuit Virginem esse maxime similem (S u a r e z , Tractatus theologicus de Immaculata Con
ceptione B . M . V., apud P ou r a s s e , Summa Aurea, t. 8, coi. 476).
/) Ratione immunitatis a peccato veniali. Si tanta est m aternitatis divinae ex
cellentia, ut, secundum Patrum et Ecclesiae sensum, B. V irgo in decursu vitae
suae mortalis, num quam debuerit ulla peccati, etiam venialis labe com maculari,
m ulto m agis debuit originali m acula carere, cuius effectus exitior longe evadit,
quam effectus peccati venialis, cum illud privet hom inem amicitia D ei, non au
tem istud (Card. L p i c i e r , o. c., p. 171). E o vel magis quod, iuxta doctrinam
S. A ugustini, inter peccatum originale et actuale est certa et infallibilis connexio.
g) Ratione tituli Reginae Angelorum: Angelis aliis peccantibus, bonos a pec
catis servavit, et fem inam M atrem suam m ox futuram , ab aliorum peccatis exor
tem servare non valuit? In aeternitate consilii fixum statuit, eam dom inatricem
et reginam fore Angelorum, et nunc inferiorem Angelis natam et consortium ac
ceptam esse credemus om nium peccatorum ? ( E a d m e r u s , D e Conceptione B . M . V.,
P L 159, 307).
C erte incongruum est ut A ngeli undequaque fideles, illi parerent quae ali
quando, licet per brevissim um instans, angelorum infidelium potestati subiecta
fuisset.
h) Ratione proportionis privilegiorum. Scim us enim ex S. Scriptura Ierem iam
et Ioannem Baptistam in utero m atris, antequam nascerentur, sanctificatos fuisse.
Iam vero, B. V irgin is excellentia ad ordinem longe altiorem pertinet quam excel
lentia utriusque prophetae. Ergo oportuit ut per privilegium altioris ordinis B.
V irgo ante nativitatem sanctificaretur. H oc autem privilegium altioris ordinis
non aliud esse potest quam praeservatio a culpa originali. Si igitur Ierem ias...
in vulva est sanctificatus, et Ioannes... Spiritus Sancti ex utero M atris repletus,
quis dicere audeat, singulare totius saeculi propitiatorium , ac F ilii D e i om nipo
tentis dulcissim um reclinatorium , m ox in suae conceptionis exordio Spiritus
Sancti gratiae illustratione destitutum? ( E a d m e r u s o. c., c. 305).

86

RATIONES THEOLOGICAE PRO IM M . CONC.

i)

Ratione immunitatis ab effectibus peccati originalis. B. V irgo enim praeser

vata est ab illis om nibus consequentiis peccati originalis quae in dedecus vergunt
et quibus F iliu s eius subiacere noluit. In ipsa enim nullus carnis stimulus; nulla
vel levissim a culpa semideliberata; m aternitas eius sine dolore fuit, corpus eius
absque corruptione sepulcri, et om nium coronidis instar, M aria, m ater effecta
est absque detrim ento virginitatis. Iam vero, haec omnia privilegia proprias radi
ces in privilegio Im m aculatae Conceptionis habent, quorum veluti com plem en
tu m apparet. Etenim , stim ulus carnis, com m unis peccandi fragilitas, dolores
maternitatis, corruptio sepulchri sequelae sunt peccati originalis; si ergo in B. V ir
gine non inveniuntur, evidens est quod neque eorum causa, i. e. originale pecca
tum , in ipsa inveniri debebat. Si illam a putredine corporis liberavit, quanto
magis a putredine animae illam liberare debebat?... D eiparae virginitas certe ex
im m aculata conceptione non profluit; attamen illam valide confirmat. A d hoc
enim ut digna M ater D ei esset, V irgo nedum corpore sed etiam et praesertim
anima esse debebat. Sed virginitas animae, quando est perfecta, im m unitatem a
qualibet peccati m acula postulat. Iam vero, si D eus, om nibus naturae legibus
derogavit ad hoc ut M ater eius virginitatem corporis intactam servaret, a fortiori
legibus iustitiae derogare debuit ad hoc ut M ater eius virginitatem animae ser
varet, quae pro M atre et etiam pro seipso maioris gloriae est. E o vel magis quod
virginitas animae, principium et custos virginitatis corporis esse debebat.
I)
Ratione comparationis cum aliis. Conveniens est ut, quod aliis (i. e. servis)
concessum est, Deiparae (i. e. Reginae) non negetur. A tqu i alii etiam creati fue
runt cum iustitia originali (e. g. A dam , Eva, Angeli). E rgo et B. V irgo. Etenim ,
non m inus fuit digna creari cum iustitia originali, quam fuerit A dam dignus
creari cum ipsa iustitia originali ( O p im o O . S. M ., Comm. in Libros Sent., p. n ) .
Im o, a fortiori, eo quia longe m aior est M atris D ei sanctitas, inde ab eius con
ceptione, quam sanctitas cuiuscum que, etiam suprem i, inter Angelos.
m) Ratione comparationis cum Ecclesia. B. V irgo a S S . Patribus et ab ipsa
L itu rgia Ecclesiae com paratur, ob evidentissim am analogiam quae inter utram
que deprehenditur. A tq u i Ecclesia ob specialem dilectionem Christi est semper
Sancta et im m aculata (Ephes., 5, 27). E rgo et B. V irgo, semper, inde a sua
conceptione, sancta et im m aculata esse debuit.
II. Conveniens fuit ex parte Generis humani:
a)
Ratione gloriae generis humani-. M ultu m enim spectat ad hom inum glo
riam , et quasi ad com plem entum beneficiorum D ei, ut sit non solum aliqua h u
m ana natura in Christo, sed etiam aliqua persona creata humana in B. V irgin e
perpetuo innocens, et num quam captiva daemonis; quod etiam suo m odo per
tinet quasi ad com plem entum gloriae regni beatorum , tum ob dignitatem R e
ginae, tum etiam ut in illo regno splendeant omnia genera gratiarum et m iseri

RATIONES THEOLOGICAE PRO IM M . CONC.

87

cordiarum D e i ( S u a r e z , Tractatus Theologicus de Immaculata Conceptione B .


M . V ., apud B o u r a s s , Summa Aurea, t. 8, coi. 476). Insuper gloria M atris in
filios redundat, im o in totam hum anam fam iliam, et ideo V irgin i im maculatae
vere dicere possumus: T u honorificentia populi nostri .
b) Ratione utilitatis pro genere humano. E x hoc enim privilegio, genus hum a
num suae dignitatis sensum rursus accipere potest, prom otis etiam .undequaque
iis quae ad hom inis perfectionem in religiosa civilique cultura pertinent (cfr A n iv i t t i , D ei vantaggi che il culto dell'Immacolata Concezione ha recato alla scienza,
alla letteratura, a llarte, alla civilt, Rom a, 1848).

Ergo decuit et quidem m ultipliciter, quod D eus B. V irginem a peccato origi


nali praeservaverit. A g itu r vero non de sim plici convenientia, id est de conve
nientia rei factae, sed de convenientia rei faciendae cuius oppositum inconveniens
fuisset. E xc.m us T izzan i, qui definitioni dogm aticae Im m aculatae Conceptionis
contrarius erat, scribere non dubitavit: G li argom enti teologici ossia di congruen
za sono per m e tali e tanti da persuaderm i essere stata veram ente M aria conce
pita senza peccato originale (cfr S a r d i , o . c ., voi. 1, p. 713).
Si ergo D eus p o t u i t B. V irgin em a labe peccati originalis praeservare; si d e
ut hoc faceret; Ergo concludere possum us f e c i t . V ere igitur Signum

c u it

m agnum apparuit in caelo: M u lier am icta sole et luna sub pedibus eius et in ca
pite eius corona stellarum duodecim (A poc., 12, 1). B. V irgo est amicta sole,
quia luce gratiae seu luce Filii sui, solis aeterni et indeficientis undequaque p er
fusa. Consequenter B. V irgo habet lunam sub pedibus eius, quia iugiter qualibet
m acula caruit et ideo iugiter lunam calcavit quae em blem a est candoris instabilis
et cum m acula m ixti. Est in capite eius corona stellarum duodecim quia ipsa, fu l
goribus solis i. e. gratiae iugiter perfusa et ideo qualibet peccati m acula iugiter
carens, om nium sanctorum agm inibus ex duodecim tribubus spiritualis Israel
congregatis, ut regina praesidet. H oc autem signum , vere m agnum , in coelo E c
clesiae fulgidior apparuit cum singulare V irgin is privilegium solem ni oraculo
proclam atum est, quod oraculum B. V irgo m irabiliter confirm are dignata est cum
S.

Bernardinae Soubirous ad rupem M assabielle apparens, respondit: Je suis

VImmacule Conceptioni . D efinitio caeli definitionem terrae confirmabat.

88

DEBITUM PECCATI ORIGINALI S

A P P E N D I X

D E P O S IT IO N E

B. M . V IR G IN IS C O R A M

PECCATI

LEGE

O R IG IN A L IS

B IB L IO G R A P H IA : A n o n . , La Bienheureuse Vierge tait elle comprise dans le


dcret qui nous rendait solidaires du pch d Adam? in Ami du Clerg, 40 (1923) 429;
E v a r is t o de l a V ir g e n d e l C a r m e n , Sobre el dbito del pecado original en Maria, in
Estudios Marianos, 5 (1946) 293-308.; L e B a c iie l e t , in Dict. Thol. Cath., t. 7, coll.
1156-1160; I a n sse n s L ., O. S. B., De Deo-Homine, 2, pp. 34-40; N a u l a e r t s I ., An fuit
in.B. M . Virgine debitum contrahendi peccatum originale}, in Vie Diocs., 15 (1926) 584-586;
O c e r in J a u r e g u i B., O . F. M ., Exencin del dbito y del fomes peccati en la V .
Maria, in Verdad y Vida, 5 (1947) 419-451; P esch C h ., Praelectiones Dogmaticae, 3,
nn. 297-299; V a n H o v e ., in Mariale Dagen van Tongerloo, 7 (1937), pp. 75-87, ubi
ampla bibliographia invenitur Alia scripta in decursu tractationis laudantur.

1) Tractationis ratio. O m nes norunt A dam , ob praecepti divini transgressio


nem, peccatum gravissim um superbiae com misisse quod ad om ne genus hum a
num transm isit per generationem id est per viam originis ab ipso, per virtutem
instrum entalem seminis. In G en. enim (2, 16, 17) clare refertur sive praeceptum
divinum eiusque sanctio: Praecepitque ei dicens: ex omni ligno paradisi com ede.
D e ligno autem scientiae boni et mali ne comedas; in quocum que enim die com e
deris ex eo, m orte m orieris ; sive transgressio praecepti: M ulier... tulit de fructu
... et com edit, deditque viro suo qui com edit (G en ., 2, 17, 3, 16).
O b hanc transgressionem praecepti divini omnes homines, ratione solidarietatis cum Adam o, capite naturae, in A d am peccaverunt et in A d am m oriuntur
(Rom ., 5, 12-19).
E xistit ergo lex contrahendi peccatum originale ex parte descendentium ex
A d am per viam generationis. Iure quaeritur, igitur, quom odo se habeat B. V irgo
relate ad hanc legem, utrum nem pe sit in ipsa inclusa vel exclusa.
2) Tractationis momentum ex hoc patet quod ex huius quaestionis solutione
sive dignitas Deiparae sive Im m aculatae Conceptionis cum universalitate re
dem ptionis conciliatio dependet.

DEBITUM PECCATI ORIGINALIS

89

3) Quid et quotuplex sit debitum peccati. Debitum peccati (quod contrapo


nitur actui peccati) definiri potest: ratio necessariae traductionis peccati originalis
in A dae posteris existens, ob eorum originem , per seminalem rationem, ab ipso.
D ebitu m vero distingui solet in proximum et remotum, secundum quod po
natur B. V irginem inclusam fuisse (debitum proxim um ) vel exclusam fuisse (de
bitum rem otum) ab ipsa lege contrahendi peccatum originale, intuitu m erito
rum Christi Redem ptoris.
Si ergo D eus inclusisset B. Virginem in lege qua statuit ut, Adam o peccante,
omnes posteri eius (per seminalem rationem ab ipso procedentes) iustitia origi
nali privarentur, tunc B. V irgo non solum incurrisset debitum rem otum ratio
ne humanae naturae ab A d am derivatae per naturalem generationem , sed etiam
ratione suae personae in illa lege inclusae.
Si vero D eus exclusisset B. V irginem ab ipsa lege contrahendi peccatum o ri
ginale, tunc habuisset tantum m odo debitum remotum contrahendi peccatum ori
ginale, id est, solum m odo ratione humanae naturae ab A dam (ob redem ptionem
hom inum ) derivatae. In hoc casu A d am gratiam amisisset pro om nibus suis po
steris, non vero pro B. Virgine, quae speciali privilegio, intuitu m eritorum C h ri
sti ei collato, a tali lege com m uni excepta fuit.
Posito vero debito proximo, et ideo posita inclusione V irgin is in lege contra
hendi peccatum , B. V irgo exclusa tantum fuisset ab applicatione legis. In hoc
casu, ergo, Adam , suo peccato, amisisset gratiam etiam pro B. V irgin e, quae ta
men, in ipso instanti unionis animae cum corpore, speciali D ei privilegio, intuitu
m eritorum Christi collato, a m acula peccati incurrenda praeservata fuit.
O biectum directum, igitur, decreti divini, iuxta assertores debiti remoti, fuisset
exemptio ab ipso decreto et ideo ab ipso debito proxim o incurrendi peccatum ori
ginale; iuxta vero assertores debiti proximi, fuisset exemptio ab applicatione de
creti seu ab ipso peccato originali proprie dicto.
H inc, debitum remotum appellari potest, et de facto appellatum est debitum
. conditionatum, in potentia, debitum debiti (peccandi); dum e contra debitum pro
ximum appellari potest et de facto appellatum est debitum absolutum, in actu,
debitum peccati. 1
1 Praestat term inos istos u lteriu s exp licare, ad p len io rem quaestion is in telligen tiam .
D e b itu m r e m o t u m , ita ap pellatu r, quia ex ipso rem ote seu mediate tan tum m odo con tractio
culp ae seq ueretu r; id enim qu o d immediate e x d eb ito rem oto seq u itu r, est con tractio debiti
con trah en d i p eccatu m , et h o c d eb ito mediante, con tractio ipsius peccati.

A p p e lla tu r etiam :

a) d eb itu m conditionatum, quia ad ip su m conditionate tan tum m odo (n on v ero absolute) seq u e
retu r p eccatum , id est, si fuisset in clu sa in ipsa lege transm issionis peccati origin alis; b) d e b i
tu m in potentia quia n o n est p ro p rie debitum peccati sed d e b itu m debiti.
D e b itu m vero p r o x i m u m , ita ap pellatu r, quia ex ipso p ro xim e seu immediate sequeretu r
p eccatu m , nisi im p ediatu r. A p p e lla tu r etiam : a) d eb itu m absolutum, quia ad ip su m absolute
seq u eretu r p eccatum , ob in clu sio n em in lege tran sm ission is p eccati; b) d e b itu m in actu, qu ia
e st d e b itu m ipsius peccati, n on vero d e b itu m debiti.

DEBITUM PECCATI ORIGINALIS

9
4)

Theologorum sententiae. 1) Sententia excludens quodlibet debitum. Card.

Petrus Colonna O . F . M ., G alatinus appellatus, opinatus est in Adam et in aliis


Patribus, relictam fuisse particulam carnis quae pura conservata fuisset, et for
m andis corporibus Christi eiusque SS . M atris destinata {De arcanis catholicae
veritatis, 1. 7, Ortona, 1518). A t vana haec et omnino fabulosa theoria, prout
illam appellat Catharinus (Disputatio pro veritate immaculatae conceptionis B .
V. M ., Senis, 1532, 1. 1, p. 14 2 )1 rabbinicae originis, excluderet omnino quodlibet
debitum , sive proxim um sive remotum, contrahendi peccatum originale, et ideo
etiam quem libet Redem ptionis influxum.
E xcluderetur pariter quodlibet debitum in sententia de praedestinatione abso
luta D eiparae antecedenter ad praevisionem lapsus prim i hominis et simul
ahsque ulla relatione cum conditione parentum a quibus ortum acceptura essetH anc sententiam tenit A m brosius Catharinus O. P. (Annotationes in com
mentaria Caietani, L ugd un i 1143, 290; D e casu hominis et peccato originali, O pu
scula, L u gd u n i 1542, 193), Ioseph A ngls, O . F . M . (In I I I Sent. par. 2, dist. 31,
q. 1, A pp. 6), F r a n c is c u s H e rrera , O . F . M . (Relectio 3 in Scotum, 1. 2, Sent.,
disp. 24, q. 9), P. D id a c u s M u r i l l o , O . F. M . (Vida y Excelencias de la Madre
de Dios, I, Lerida, 1916, pp. 50-59). Saeculo vero x v n , anno 1615 F r. Ioannes
Soria O . F. M . et Fr. Franciscus Fresno O. F. M ., in Conventu T cletan o , in
publica quadam disputatione, sibi quaestionem proposuerunt: U trum V irgo
D eipara contraxerit debitum incurrendi peccatum originali . E t responsio fuit:
C onclusio est negativa (cfr F r a n c is c u s d e l C a s t i l l o V e la s c o , D e Incarna
tione Verbi Domini et Praeservatione Virginis M ariae ab originali, Antw erpiae,
1641, 525 s.). A t ambo delati fuerunt T ribu n ali Inquisitionis Toletanae. A uditis
T h eologis praecipuarum U niversitatum H ispaniae (Alcal, Salamanca, C o r
doba, Sevilla et Granada) adunatum fuit Suprem um T ribu n al Inquisitionis M a
ttiti die 22 ianuarii 1616, praeside A rchiepiscopo Toletano Bernardo Rojas, et

1 E n verba G ala tin i: Q u od M a te r M essiae n on fu e rit in peccato origin ali con cipien da;
e t quod ipsa fu it ante p eccatu m A d a e secun du m materiam creata, et caro ipsius sem per ab om ni
m acula p eccati praeservata. A d qu o ru m d eclaratio n em n otan d u m est, q u od o p in io q u o ru m
dam veteru m iu daeoru m fu it, M atrem M essiae n o n solu m in m ente D e i ab in itio et ante saecula
creatam fuisse, u t paulo superius d ictu m est; veru m etiam materiam eius in materia A dae fuisse
p ro d u ctam , ip sam q ue glo rio sam M essiae M a tre m prin cip alem extitisse causam c u r eius am ore
(u t d ictu m est) m u n d u s creatu s sit. N a m cu m D e u s A d a m plasm aret, fecit quasi massam, ex
cuiu s parte n o b ilio ri accep it intem eratae M a tris M essiae materiam... quae postea em anavit ad
S eth ; dein de, ad E n o s; d ein d e, succedan eo o rdin e, ad reliqu os, u squ e ad S . Ioach im . E x hac
d em u m v irtu te B eatissim a M a te r M essiae form ata fu it... E x qua q u id em op in io n e aperte co n
c lu d itu r carn em gloriosae M a tris M essiae n o n fuisse p eccato origin ali in fectam , sed p u rissi
m am a D iv in a P rov id en tia p raeservatam . Q u ocirca n ec anim a eius h u iu sm o di p eccatu m in
con cep tio n e con tractura fu it .
E x hac op in io n e G ala tin i, desum p sit p ro cu l d u b io R o sm in i su am d o ctrin am circa Im m a
cu la ta m C o n cep tio n em . (P rop . 34 in te r 40 p ropositiones dam natas a S. O fficio a. 1887).

DEBITUM PECCATI ORIGINALIS

ita decretum est: Propter quod suprem um Inquisitionis tribunal definit pro
positionem hanc defendi posse: Q uod B. V irgo M aria etiam nec in prim is paren
tibus fuit obnoxia peccato originali (cfr Io an n es P e r lin u s , Apologia Schola
stica sive controversia Theologica pro magnae M atris ab originali debito immuni
tate, L ugdun i, 1630, 117). C irca idem tem pus etiam in Conventu M inoritico loci
A lcal de Henares, disputatio quaedam locum habuit, dirigente P. A ntonio de
Velasco O. F. M ., in qua H enricus Villegas, A lborn oz et Aloysius M ontesino
im m unitatem Deiparae a quolibet debito peccati originalis defenderunt (cfr
F r a n c isc u s d e l C a s t i l l o , 1. c.). Post sententiam Suprem i T ribu n alis Inquisi
tionis, plures... in hanc sententiam sponte discesserunt ( S a l a z a r F. Q. de,
Pro Immaculata Deiparae Virginis Conceptione defensio, Com pluti, 1618, c. 24,
n. 1, p. 152). Iuxta D e V ega M aior T heologorum pars apud Hispanos vel in
lecturis privatis vel publicis vel libris editis, docet, V irginem M atrem a peccati
originalis debito fuisse im munem: quam partem propugnant et exornant D octores, praecipue post decretum supremae Inquisitionis, quod ab omni censura libe
rat opinionem exim entem Deiparam a tali debito ( Theologia M ariana..., L u g
duni, 1653, 183). Salvator M ontalbanus, O . M . C ap., a Catharino usque ad N ierem berg, 62 scriptores num erat qui sententiam hanc defenderunt (Opus theolo
gicum tribus distinctum tomis in quibus efficacissime ostenditur Immaculatam D ei
Genitricem... fuisse prorsus immunem ab omni debito, Panorm i, 1723, II, 72-77).
Eusebius N ierem berg, vero, 50 scriptores num erat (D e concordia debiti peccati
negati in Deipara cum gratia redemptionis, Opera parthenica, opus X , L ugdun i,
1659, 426 s.).
N ostris diebus sententiam de im m unitate D eiparae a quolibet debito de
fenderunt P. Bernardinus a S. Ioanne Rotundo O. F. M . Cap. (in op. S . Lauren
tius a Brundusio et Immaculata Conceptio, Isola del L iri, 1939, pp. 84-147) nec
non P. Bernardinus O cerin Juregui, O. F. M ., (art. cit.), qui im m unitatem a
quolibet debito cum exclusione a lege incurrendi peccatum originale identificare
videtur, ita ut qui tenent B. V irginem habuisse tantum m odo debitum remotum
incurrendi peccatum originale, illis om nino aequentur qui quodlibet debitum ab
eadem excludunt. H aec autem confusio om nino reprobanda videtur. Aliquod
enim debitum peccati in B. Virgine adm itti om nino debet, cum D eus ab aeterno
decreverit B. Virginem orituram esse, m odo om nibus com m uni, ex stirpe pecca
trice Adae. V i huius originis, debuisset, et Ipsa, peccatum originale incurrere.
Q uia tamen B. V irgo futura erat D ei M ater ac Eius Socia in opere redemptionis,
D eus illam a lege peccati (in qua includi debuisset) exclusit, intuitu m eritorum
Filii sui Redem ptoris. N egato quolibet debito incurrendi peccatum originale,
negatur etiam necessitas redem ptionis ex parte Virginis. Redem ptio enim praeservativa bene intelligitur pro im m unitate a contractione culpae originalis, m i
nim e vero pro im m unitate ab ipso debito contrahendi peccatum originale, quod
debitum supponitur omnino. Inutilis enim evadit redem ptio pro illo qui nullo

92

DEBITUM PECCATI ORIGINALIS

m odo redim i indiget, cum nullo m odo sit servituti obnoxius, neque re neque
debito. - Si D eus B. V irginem im m unem a quolibet peccati debito voluisset,
illam virginali modo ab Adam descensuram decrevisset: quod non fecit.
Potest igitur quis sese abstinere a determ inatione debiti, utrum nem pe sit
proxim um vel remotum, sed nullim ode quis sese abstinere potest a ponendo in
B. Virgine, saltem generice, debitum peccati. Post Bullam Ineffabilis Deus sen
tentia quodlibet debitum peccati excludens erronea vid etu r.
Sententia de im m unitate Deiparae a quolibet debito peccati originalis est
logica sequela illogicae praedestinationis absolutae Deiparae a Scotistis prop u
gnatae. D ixi: illogicae, eo quod quamvis ultra fateamur praedestinationem D e i
parae (sicut et Christi) independentem fuisse a praevisione et perm issione p ec
cati, cogim ur tam en adm ittere in praesenti ordine (qui unus om nino est) cum
praevisione et permissione peccati connexam esse: ad quod Scotistae attendere
non videntur.
Iure igitur de sententia quodlibet debitum excludens scripsit A egidiu s a
Praesentatione: Ego non suium cum Bellarm ino existim o non esse tutum in
fide... sed addo esse errorem in fide (o. c., 1. 2, q. 3, a. 5).
A dm ittendum igitur est debitum aliquod contrahendi peccatum ex parte
B. Virginis. A t quodnam debitum?.... Quaestio haec de natura debiti, pertractari
coepit saeculo xvi, cum proposita fu it distinctio inter debitum proximum et debi
tum remotum, iuxta sensum a nobis iam expositum .
2) Sententia asserens debitum p r o x i m u m seu absolutum. Iuxta hanc senten
tiam, B. V irgo inclusa fuisset in ipsa lege generali contrahendi peccatum originale.
B. V irgo igitur contrahere debuisset peccatum non solum ratione naturae seu
ratione propagationis com m unis ex Adam , sed etiam ratione personae, ita ut ha
buisset debitum non solum naturale sed etiam personale contrahendi peccatum .
Ita S . R o b e r t u s B e lla r m in u s (in De amissione gratiae et statu peccati, 1. 4, c. 16),
V a sq u e z (in I I I p ., t. 2, disp . 11 5 ), S u a r e z (De vitiis et peccatis, d isp. 9, sect. 4, n. 10 sq .,
ed. V iv s, t. 4, p. 614), G r e g o r i u s d e V a l e n t i a (Commentar, theolog., L u g d u n i, 1603,
t. 4, disp. 2, q. 1; cfr t. 2, 3, coi. 428), A e g id iu s a P r a e s e n t a t io n e O . S . A . (Deimma

culata beatae Virginis conceptione ab omni originali peccato immuni, C o im b ria e , 1 6 1 7 ,


1. 2), A n t o n iu s C o rd u b e n s is , O . F . M ., (Quaestionarium theologicum, q . 4 4 , co n ci. 5,
V e n e tiis 1604, 353-355), Io a n n e s d e O v a n d o , O . F . M . (Commentarii in l. I I I
Sent. Subt. Doct. Duns Scoti, V a le n tia e, 15 9 7, 12 9 ), P h ilip p u s a S S . T r i n i t a t e O . C .
(Maria sicut aurora consurgens, L u g d u n i, 1667, disp . 5), S a lm a n t ic e n s e s (Collegii Salmanticensis cursus theologicus, tract. 13, disp. 15, ed. P a lm , t. 8., p. 85) et recentiores
q u am p lu res, in ter qu o s D e l P r a d o (Divus Thomas et Bulla Ineffabilis, passim ), P e s c h
(Praelectiones dogmaticae, 3, nn. 297-299), V a n d er M eersch (Collationes Brugenses,
1906, p p . 436-429) etc.

3) Sententia asserem debitum remotum seu conditionatum. Iuxta hanc senten


tiam, B. V irgo fuisset exclusa ab ipsa lege generali contrahendi peccatum origi-

DEBITUM PECCATI ORIGINALIS

93

naie, attamen, ratione naturae seu ratione propagationis com m unis ex A dam , in
lege illa debuisset includi: ex quo oritur debitum, cuius obiectum directum est in
clusio in illa lege, obiectum vero indirectum (remotum, conditionatum ) est pecca
tum ipsum .
Ita A. S alm ero n S. I., (Disputationum in Epist. ad Roman., 1. 2, disp. 45, Coloniae,
1604, t. 13, p. 444), C ard . D e L ugo (De mysterio Incarnationis, disp. 7, sect. 3 et 4) qui
dicit: hoc tempore a pluribus recepta est , I oannes B a p t . L ezana O. C . (Liber apo

logetica pro immaculata Virginis Mariae conceptione, ubi non modo caruisse peccato origi
nali, sed neque in Adamo peccasse, nec debitum proximum originalis habuisse defenditur,
M adrid, 1616), F erdinandus S alazar , S. I. (Pro immaculata Deiparae Virginis conceptione
defensio, Alcal, 1618, c. sq.), I oannes P e r lin , S. I. (Apologia Scholastica, sive contropersia theologica pro magnae Matris ab originali debito immunitate, L u gd u n i, 1630), A dam
B urghaber , S. I., (Immunitas B. Virginis M . ab ipso etiam originalis labis contrahendae
debito, Lucernae, 1652), C hr . de V ega , S. I. (Theologia Mariana, L ugdun i, 1653, pai. 5),
P. M arcus Strugl O . S. M ., Theologia universa, t. 1, p. 552-557) etc. Inter recentiores
notatu digni sunt L aurentius I anssens O . S. B. (De Deo-Homine, 2, pp. 34-40), et
C am pan a (Maria nel dogma, ed. 4, 1936, p. 389).
4) Sententia asserens debitum simpliciter. Card. L p i c i e r O . S. M . quem se
quitur P. H u g o n O . P. (De Verbo Incarnato, p. 435, Parisiis 1920), putat distin
ctionem inter debitum proxim um et rem otum potius confusionem inducere, et
ideo eliminandam esse (o. c., p. 1 3 4 ) .1
5) Sententiarum discussio. P r i m a s e n t e n t i a (i. e. sententia Card. G alatini
excludens in B. Virgine quodlibet debitum contrahendi peccatum originale, com
poni nequit cum universalitate redemptionis Christi seu cum doctrina certa se
cundum quam etiam B. V irgo fuit a F ilio redempta.
Q

uarta

s e n t e n t ia

(i. e. Card. L p i c i e r ) de debito simpliciter, non videtur

bene probata. H oc enim m odo Card. L p icier illam probare conatur: Q uapro
pter m inus recta, confusionem inducens, et consequenter eliminanda est illa di
stinctio duplicis debiti in Beata Virgine, remoti scilicet et proximi, quatenus istud
ex ipsa generationis lege, illud vero ex D ei voluntate oriatur: non enim poterat
seminalis generatio peccatum originale citra* D ei ordinationem inducere: unde
et generaliter non est distinguendum in effectu id quod est causae primae ab eo
quod est causae secundae (1. c., p. 134).
A t anim adverti potest, quod fundam entum distinctionis inter debitum pro
xim um et rem otum , non invenitur proprie in ratione ab Em . A uctore assignata

H u ic sen ten tiae accedere v id e tu r etiam cl. P . B a l i o , O . F . M . in O p . D e debito peccati

originalis in B . Virgine M aria. In vestigatio n es de d o ctrin a qu am ten u it Ioannes D u n s S cotus.


R om ae 1941 (extractu m ex Antonianum , 1941, pp. 205-252, 317 -3 7 2 ). C fr recensio nostra in
M arianum , 4 (2942) 146 s.

DEBITUM PECCATI ORIGINALIS

94

sed in inclusione, vel m inus, B. V irgin is in ipsa lege contractionis peccati o rigi
nalis, prout supra fuse exposuim us. Confusio vero reapse deest.
Rem anent, igitur, s e c u n d a e t t e r t i a s e n t e n t i a de debito proximo et remoto.
U traque haec sententia com poni potest sive cum universalitate redem ptionis
sive cum dignitate Deiparae.
a) U traque com poni potest cum dogmate universalitatis redemptionis, postu
lantis quod B. V irgo vere redempta sit per Christum : quod in utraque sententia
conceditur. Etenim , sententia de debito proxim o exem ptionem ab ipsa lege tr i
buit pariter m eritis C h r is t i.1
b) U traque sententia com poni potest plus m inusve cum dignitate Deiparae,
quia utraque, de facto, nullam m aculam ponit in ipsa. Sententia enim de debito
remoto, non solum m odo excludit peccatum proprie dictum in persona V irginis,
sed etiam id omne quod illud appellare vel requirere videretur.
Sententia vero de debito proximo, si bene intelligatur iuxta doctrinam D ivi
T hom ae et Anseim i de A dam o capite physico naturae in ordine supernaturali,
dignitati D eiparae non detrahit hoc sensu quod nullam im portet personalem
maculam. T a le enim debitum , licet proxim um , in M ariam cadit m odo abstracto
et incom pleto consideratam, id est, in suis relationibus cum A dam , capite generis
humani, iuxta illud S. Anselm i: In Adam o omnes peccavim us quando ille pec
cavit, non quia tunc peccavim us ipsi, qui nondum eramus, sed quia de illo futuri
eramus, et tun c facta est necessitas ut, cum essemus, peccarem us (De conceptu
virginali, c. 7, P L 98, 441). 2

1 F aten d u m tam en est sen ten tiam de d eb ito remoto p ro u t a S co tistis defen d itu r, aegre
c o m p o n i posse cu m m eritis C h risti Redemptoris. Im m u n itas enim B. V irg in is a culpa origin ali,
n on v id e tu r p ro ced ere ex morte F ilii D ei praevisa, p ro u t d o cet E cclesia, cu m praecedat
S c o tis ta s

iuxta

p raevision em p eccati A d a e et m ortis C h risti R ed em p toris; C h ristu s, p ro in d e, n o n

posset d ici, p ro p rie lo q u en d o , Redemptor M a tris suae, sed solum M ediator. E t scim u s quod
om n is R ed em p to r est M e d ia to r (reconciliation is), sed n on om nis M ed ia to r est pariter R e
dem p tor. T e rm in u s h u iu s v ia e iure an im ad vertit D e l P r a d o cuiu s in itiu m est M y s te
riu m In carnation is ac praedestin atio B eatissim ae V irg in is ad C h risti M atern itatem ante prae
visionem peccati, necessaria et lo gica d e d u ction e est Im m aculata C o n cep tio B. V irg in is ante
m o rtem et p assion em C h risti a D e o decretam et praevisam . Q u od q u id em e x pro fesso dataqu e
ex opera re p eritu r trad itu m atqu e in term in is assertum et d eclaratu m in diversis scrip tis ip so
ru m d iscip u lo ru m S ch olae S co tisticae (o. c., p. 150).
2 N o n bene tam en, im o m ale sen ten tia de d eb ito proximo com po n i potest cu m sententia
de p eccato origin ali proposita sive a B illu a rt sive a C ath arin o. B i l l u a r t enim , et p lu res alii
cu m ipso, d o cu it D e u m inclusisse omnes voluntates hominum in voluntate A dae, cu m sit D om in u s
volu n tatu m . A t in hac sen ten tia, p eccatum origin ale esset p eccatum actuale et personae, n on
vero habituale et naturae; et id eo vere quis dicere posset: B . V irg o , in con sp ectu D e i per
plura secula p e ccatrix m ansisset! . Insup er, non p ossu n t in clu d i volu n tates n on d u m existen tes,
et d o m in iu m D e i n u llim od e efficit u t volu n tas n ostra, ipsa repu gn an te, aliq u id velit.
C a t h a r i n u s et alii cu m ip so, re cu rru n t ad A d a m n o n solum tam q uam cap u t naturae sed

etiam tam quam cap u t iuridicum, ratione p acti cuiu sd am positivi a D e o cu m A d a m o in iti. E tiam

DEBITUM PECCATI OKIGINALIS

95

Rem anet tam en in sententia de debito proximo, inclusio Deiparae in lege m or


tis spiritualis, seu vera damnatio ad mortem , quam vis talis damnatio executioni
non mandetur: quod dignitati D eiparae aliquom odo repugnare videtur.
6)
Nostra sententia. O m nibus perpensis, putam us sententiam de debito re
moto veram esse, non tam en m odo quo a quibusdam Scotistis proposita et vin
dicata est.
Ratio enim primaria existentiae Christi et Deiparae, prout iam alibi una cum
cl. P. I. M . Rocca ex p o su im u s,1 alia non est quam libera D ei electio praesentis
ordinis cum om nibus quae in eo continentur (i. e., cum Christo, cum V irgin e
eius M atre, cum peccato etc.), quae simul et semel a D ei voluntate decreta sunt.
Sim ul ergo, realiter voluit D eus et Christum M atrem que suam et perm issionem
peccati. Attam en, concedendum est D eum virtualiter prius voluisse C hristum eiusque
M atrem quam perm issionem peccati, ita ut nulla habeatur realis dependentia
Christi a perm issione peccati, sed e contra habeatur realis dependentia peccati
hom inis (in

sua permissione)

sicut

et

om nium

aliarum

rerum

a Christo.

B. V irgo, vi suae praedestinationis, prius fuit M ater D ei quam filia Adae; et in


A dam o nullimode peccavit. 2
C u m simul ergo a D eo ab aeterno volita sint et perm issio culpae originalis et
existentia Christi eiusque S S . M atris, bene intelligitur quom odo futura M ater
D ei a lege ipsa incurrendi peccatum exclusa fuerit ex praevisis meritis Redempto
ris: quod non habetur, u t vidim us, in sententia Scotistarum .
C u m insuper Beatissim a V irgo, vi suae singularissimae praedestinationis ad
m aternitatem divinam , ordinem a se constituat, ab ordine omnium aliarum crea
turarum omnino distinctum , et tantum m odo ratione naturae humanae ab Adam
derivatae cum aliis hom inibus conveniat, sequitur quod ratione tantum naturae,
non vero ratione personae, debitum peccati originalis contraxerit et redem ptione
Christi indiguerit; sed debitum ratione naturae contractum , est, prout omnes
concedunt, debitum remotum; ergo B. V irgo, tantum m odo debitum remotum con
traxit.
N ec dicatur debitum peccati originalis, si non est personale, esse mere chim e ric u m .1 D ebitu m enim ratione naturae seu descendentiae Adam iticae con-

haec sententia cu m dign itate D eip arae co m p o n i n on p otest, eo quod aliqu o m odo B. V ir g o
in A dam , n on ratione naturae et in abstracto, sed ratione personae et in con creto peccasset. P ro p terea C ath arin u s e t alii B. V irg in e m a debito exim un t.
1 C fr M ariologia, t. 2, pp. 19-42.
2 N o b is o b iici possent verba A p o sto li: in quo (A d am ) omnes p eccaveru n t (R om . 5, 12 .
A t verba ista p rorsus con trariu m osten derent; aperte enim dem on stran t B. V irg in em in m ulti
tudine hominum n on com p reh en d i, et ideo ab ipsa hominum multitudine separandam esse, ordinemque a se con stitu ere, iu xta illu d S . A lb e rti M ag n i: N o n cad it (B . V irg o ) in n um erum cum
aliis, quia non est una de omnibus, sed una supra omnes (M a ria le, 90).

IM M UN ITAS A FOMITE

tractum est verum debitum . Sic, e. g., si paterfamilias, ob malam rei fam iliaris
adm inistrationem , debitum contrahit, huiusm odi debitum contrahitur etiam
realiter a filiis eius, non iam ratione personae (quia eorum voluntas prorsus abfuit)
sed tantum m odo ratione o- ginis seu descendentiae a tali patre. Idem pariter de
B. Virgine videtur esse dicendum relate ad debitum peccati originalis.
Iure igitur applicare possum us Reginae nostrae verba illa Assueri ad Esther:
Non enim pro te, sed pro c mnibus haec lex constituta est (Esther, 15, 13).

A rt. 2 - D E I M M U N I T A T E B . M . V. A F O M I T E P E C C A T I 2

St. Q. - 1) Quid et quotuplex sit fomes peccati.


Poenalitates seu consequentiae peccati originalis

variae fuerunt,

videlicet,

concupiscentia seu fom es peccati, dolor, m ors et ignorantia. Praecipua tamen,


inter poenalites istas, est fom es concupiscentiae qui, statim post protoparentum
peccatum , velut flumen, rupto vallo, erupit... Est praecipua quia fomes, maiori
proclivitate quam aliae poenalitates, in peccatum inclinat.
Fom es concupiscentiae nihil aliud est quam rebellio appetitus sensitivi, seu
virium inferiorum hominis, contra rationalem appetitum seu rationem. V ocatur
etiam concupiscentia seu tendentia vel desiderium in bonum sensibile contra
vel ante im perium rationis. Ten dentia haec est quid hom ini naturale, eo quod
vires istae inferiores sunt caecae et necessario, in praesentia proprii obiecti sen
sibilis, sive boni sive m ali, agunt, ante vel contra im perium rationis. C u m ergo
fom es sit quid hom ini naturale, sequitur quod extitisset in hom ine etiam in statu
naturae purae. Attam en, in modo fom es excedit inclinationem naturae purae, et
ideo m inim e rationalem creaturam decet. 3 In statu tam en praesenti naturae
lapsae per peccatum originale, fom es concupiscentiae nedum quoad m odum sed
etiam quoad existentiam, est poenalitas peccati originalis et veluti materiale pec
cati originalis constituit. In peccato enim originali distingui potest aliquid ma
teriale et aliquid formale. Prim um in defectu originalis iustitiae consistit, seu in
dissolutione debitae subiectionis partis superioris (i. e. rationis) ad D eum . A lte
rum vero consistit in defectu subiectionis appetitus seu virium inferiorum rationi.
Secundum ex prim o sequitur: sublata enim (per defectum originalis iustitiae)
debita subiectione appetitus superioris seu rationis ad D eum , sublata etiam fuit,

1 C fr Estudios M arianos, 5 (1946) 109.


2 C f r A . V a n H o v e , D e immunitate B . M . Virginis a concupiscentia, in Collectanea M echli-

niensia, 14 (1940), 36-42.


3 Q u ap ro p ter fom es vald e d iffert sive a dolore sive a m orte, quae p er se n on in clin a n t ad
p eccatu m et legem naturae purae sibi relictae m in u s exced u n t. C o n seq u en ter d o lo r et m ors
a ssu m i possunt ab illo q u i est im m un is a p eccato origin ali qu in assum entis d ig n itati noceant;
in h oc casu tam en, d o lo r et m ors n on eru n t form aliter poenalitates.

IM MUNITAS A FOMITE

97

tam quam poena, praeternaturalis et gratuita subiectio appetitus inferioris rationi


(cfr I, II, q. 82, a. 3). P er baptism um restituitur iustitia originalis quantum ad
prim um , non vero quantum ad secundum , i. e. quantum ad fom item qui, u t ait
Conc. T r id . (Sess. 5, c. 5) in renatis remanet ad. agonem, et eatenus vocatur pec
catum (Rom ., 7, 27) quatenus ex peccato est et ad peccatum inclinat. Renati ergo,
concupiscentiae m otibus possunt quidem non consentire, at illos non sentire
seu carere, m inim e possunt.
Fom es dupliciter distingui potest: in actu primo et in actu secundo. Primus
nihil aliud est nisi liabitualis concupiscentiae m otus seu habitus producens pronitatem ad m alum et difficultatem ad bonum . Fom es in actu prim o potest ligari
vel extingui: ligatur quando im peditur ne prodeat in actus rationi contrarios, re
m anente tamen proclivitate facultatis ad ipsos; extinguitur vero quando tollitur
ipsa proclivitas facultatis ad actus rationi contrarios. Secundus vero est actualis
concupiscentiae m otus in obiectum sensibile malum . M otus actualis concupi
scentiae possunt esse a) primo-primi si illos nullus voluntatis consensus sequitur,
et ideo omni prorsus culpa carent; b) secundo-primi si cum im perfecta adverten
tia et im perfecto consensu fiunt, et sunt venialia peccata; c) secundi seu deliberati
si cum plena advertentia et pleno consensu fiunt, et, in materia gravi, sunt certe
peccata mortalia.
2)

Variae sententiae. Q uod in B. Virgine nullo m odo fuerit fom es in actu

secundo, et ideo quod om nibus pravis concupiscentiae m otibus expers fuerit,


omnes adm ittunt. Pravi enim concupiscentiae m otus sunt effectus peccati ori
ginalis quia originem ducunt ex ipso et aliquam cum peccato affinitatem habent.
A ctualis concupiscentia ait S. D octor est m otus peccati (3, q. 27, a. 3).
U nde, cum m otus isti ex peccato originali originem ducant, sequitur in B. V ir
gine om nino defuisse. Prim i ergo vitiorum insultus, repentinaeque carnis com
m otiones quos omnes, etiam Sancti, patiuntur, in Sanctorum Regina prorsus
abfuerunt. N um quam eam concupiscientiae fum us attigit, neque verm is vo
luptatis laesit ( H e s y c h i u s , Homil. I I , de S . Deip., Bibi. P P ., L u g d ., 1677, t. 12,
p. 187). N os vero illos effectus et perturbationes, quam diu in tabernaculo cor
poris huius habitam us, et fragili carne circum dam ur, m oderari et regere possu
m us, am putare non possum us (S. H i e r o n . , Ep. C X X X , ad Demetriad., n. 13,
P L 22, 1118).
A t, quaestio fit inter T heologos de fom ite in actu primo. Veteres quidam
auctores illum adm iserunt. C irca hoc vero triplex sententia distingui potest, vide
licet: 1) Q uidam (ne quid ad perfectionem virtutis pertinens in V irgin e su b
traheretur) dixerunt in B. V irgine fom item sublatum fuisse quantum ad id quod
facit pronitatem ad malum , non vero quantum ad id quod facit difficultatem ad
bonum ; 2) A lii vero putaverunt fom item in B. V irgin e sublatum fuisse quantum
ad infectionem seu corruptionem personae (prout scilicet, et im pellit ad m alum

98

IM M UN ITAS A FOMITE

et retrahit a bono) non vero quantum ad corruptionem naturae, prout est causa
transm ittendi peccatum in prolem ; 3) A lii tandem, ut S. T h o m as, tenuerunt in
B. V irgin e, in ipsa prim a eius sanctificatione, fom item remansisse quantum ad
essentiam, attamen fuisse ligatum , non quidem per actum rationis, sicut in viris
sanctis (quia Angelicus non adm ittit quod B. V irgo usum rationis in sinu m aterno
habuerit) sed per divinam gratiam et specialem providentiam ; postea vero, quando
scilicet D ei F ilium concepit, fom es in ipsa fuit totaliter sublatus. A ngelicus ergo,
duplicem in B. V irgin e recognoscit purgationem a Spiritu Sancto peractam: p ri
m am (quasi praeparatoriam ad Christi conceptionem ) quae non fuit ab aliqua
im puritate culpae vel fom itis, sed m entem eius magis in unum colligens et a
m ultitudine sustollens; nam et angeli purgari dicuntur, in quibus nulla im puritas
invenitur, ut D ionysius dicit (1. 1 D e Eccles. Hierarch., c. 6); aliam vero purga
tionem operatus est in ea Spiritus Sanctus m ediante conceptione Christi, quae
est Spiritus Sancti opus, et secundum hoc potest dici quod purgavit eam tota
liter a fom ite (S. T h ., I I I , q. 27, a. 4, ad 3m). C u m S. T h o m a conveniunt
S. Bonaventura, S. A lbertus M agnus, Richardus a S. Victore, et m aior pars
antiquorum D octorum (vide T e r r i e n , L a M re de Dieu etc., 1. 6, c. 1, p. 99).
Isti omnes ergo peccaverunt per dejectum, parum perfectioni B. Virginis tri
buendo. Remansisset enim in B. V irgin e intrinseca possibilitas m otuum con
cupiscentiae.
A lii, e contra, erraverunt per excessum , nim ium , si ita loqui fas sit, B. V ir
ginis perfectioni tribuendo. V ega enim posuit carnem B. V irgin is nullo modo
fuisse fom iti obnoxiam , etiam inspecta conceptione tantum m odo activa. E t haec
videtur fuisse etiam sententia S. T hom ae a Villanova scribentis: N on decebat
sanctuarium D ei, dom um sapientiae, reliquiarium spiritus, urnam mannae cae
lestis aliquam in se labem habere; propter quod antequam anima illa sanctissima
infunderetur, plene fuit caro illa m undata ab omni faece et labe; et anima cum
infusa est, nullam habuit ex carne, neque contraxit labem peccati, sicut scriptum
est: f a c t u s e s t i n p a c e l o c u s e i u s , id est dom us divinae Sapientiae sine omni
fom ite peccati formata est (Conc. 3, De N ativ. Virg., A u g. V in delic., 1757,
coi. 572). H in c ponitur.

Prop.: B . Virgo I. fomite caruit nedum in actu secundo sed e tia . , n actu primo-,
II. attamen caro debuisset esse fo m iti obnoxia.
Est propositio hodie theologice certa et apud recentiores theologos com m unis.
Fom es enim, seu concupiscentia, in praesenti rerum ordine, est sequela peccati
originalis; im plicite ergo in definitione Im m aculatae C onceptionis continetur. 1
1 C l. I a n s s e n s O . S. B. (D e Deo-H om ine, c., p. 4 1) ex verb is B ullae Ineffabilis ab omni
origin alis culpae labe praeservata im m un is d e d u cit exclu d en d am esse a B . V irg in e, v i defini-

IMMUNITAS A FOMITE

99

Prob. I. Pars: I. A u c t o r i t a t e : i ) S . S c r i p t u r a e : co n tin etu r enim im p li


cite in o m n ib u s illis locis a n obis ad d u ctis ad p rob an d am im m u n ita tem a p e cca to
origin ali.

2) P r o b . A

u c t o r it a t e

P atrum

et

S c r i p t o r u m E c c l e s i a e , qui im plicite sal

tem , im m unitatem B. V irginis a concupiscentiae fom ite in perfectissim a mentis


et corporis puritate agnoscunt. In particulari vero textus sequentes magis expiiciti afferri possunt, videlicet:
S. E p h r a e m , ita B. V irginem alloquitur: T o ta pulchra, tota im maculata, tota
illibata, tota im polluta, tota irreprehensibilis, tota laudabilis, tota incorrupta...
(Or. I V ad Deiparam). Pressius, in quodam hymno: Santo il suo corpo, pia
lanima sua, pura la sua mente la sua intelligenza nitidissima nel suo senso
compiutissima, casta, mite, soave, esimia, e piena di bellezza (cfr R i c c i o t t i ,
Inni alla Vergine, p. 12).
S. H e s y c h i u s H i e r o s o l y m i t a n u s , B. Virginem laudat quam concupiscen
tiae fum us non attigit, neque verm is voluptatis eam laesit (Serm o 4, P G 96,
1465-1466).
S. A

n a s t a s iu s

I, P a t r . A n t i o c h e n u s : C u m om nibus generationibus te so

lam beatam in m ulieribus praedicem us, quam neque sol, voluptatis flammam
im mittens, adussit, n. 8, P G 106, 817-818). Et alibi: Q uid vero voluptatis prae
terea cognitionem com memorem, quam virgo persensisti num quam , seu potius
quam non modo experta num quam es, neque fluxa vis lunae noctu laesit (P G
89 > 1377)S. G e r m a n u s ad im m unitatem a fom ite alludere videtur cum celebrat pu
rissim um ac im m aculatissim um D ei G enitricis corpus (In S . Marae Zonam,
P G 98, 375); et laudibus celebrat illud corpus virginale, totum sanctum, totum
castum, totum D ei dom icilium (In Dormit. Deip., i , ib. 346).
S. I o a n n e s D

a m ascen u s:

A ve, liber signatus, libidinosa omni contagione

innoxius (Homil. 2 in N ativ. B . M . V ., n. 7, P G 96, 691-692). E t alibi: Virgo


im maculata, quae nil terrenarum affectionum admisit, sed caelestibus enutrita
cogitationibus... (Homil. 2 in Dormitionem B . V. M ., ibid., 725-726).

tionis dogmaticae, om n em labem , n on solum moralem (i. e. p eccatu m p ro p rie dictu m ) sed etiam
p h ysica m (i. e. fom es con cu piscen tiae). S crib it enim : N o tan d a vald e su n t haec v erb a ... E s
sentia origin alis culp ae est caren tia supern aturalis iustitiae iu xta in itialem ordin ation em d iv i
nam debitae. H aec autem carentia to llitu r per gratiam sanctificantem . P roin d e p er haec d e fin i
tion is verba d eclaratu r, anim am B. M . V irg in is in ipso in stan ti con cep tio n is suae passivae fuisse
gratia supernaturah illustratam. Iam vero haec d estru ctio caren tiae gratiae ope in fusae gratiae,
n on com p o rtat p lu s et m in u s, p artem vel to tu m . C u r ig itu r definitio dogm atica lo q u itu r de
omni origin alis culp ae labe? Istu d omne v ix potest aliud sign ificare, p raeter vulnera p eccati o r i
gin alis, ac praesertim concupiscentiae fom item , qui in A d am o post lap su m excitatu m , per g e n e
rationem transm issus, corpora im m ediate in ficit (o. c ., p. 41).

IM M UN ITAS A FOMITE

IOO

G e o r g i u s N i c o m e d i e n s i s , D eiparam vocat H ortum illum conclusum , in


quem vitiosis cogitationibus nullus patet aditus... V ere illum signatum fontem ...

in quo turbidi luti nullae sunt deprehensae reliquiae (Oratio in S S . Deiparae


ingressum in templum, P G 100, 1425-1426).
Io a n n e s G e o m e tra :

Propter m ulierem m ulier eligitur... propter corruptam

integra virgo... propter inescatam blandim entis voluptatis, ea quae ne cogitatio


nibus quidem contaminata est... (Sermo in S S . Deiparae Annuntiationem, P G
106, 843 s.).
R i c h a r d u s V i c t o r i n u s : In reliquis sanctis m agnificum habetur quod a
vitiis nequeant expugnari; in V irgin e m irificum videtur quod a vitiis non posset

ipsa, vel in m odico, im pugnari (De Emman., 1. 2, 31, Rothom agi 1650, p. 312).
Prob. II. R a t i o n e :

1) E x perfecta sanctitate B . Virginis. Perfecta Deiparae

sanctitas postulat om nino ut quaelibet moralis deordinatio nec non quaelibet vel
m inim a culpa venialis ab ipsa arceatur. A tqu i hoc fieri non potuit absque im m u
nitate a fom ite concupiscentiae. Ergo...
A d M ai. Etenim , B. V irgo non potuisset esse dignissima M ater D ei et M e
diatrix hom inum , prout illam D eus voluit, absque im m unitate a qualibet deordinatione morali et a qualibet vel m inim a culpa actuali. M atris enim et Sociae
dedecus in F ilii et Socii ipsius dedecus vergunt.
A d M in. Fom es enim est a) deordinatio quaedam moralis, cum sit pronitas
ad malum, et ideo indecentiam quamdam involvit, ob quam ab Apostolo peccatum
pluries, m etaphorice sane, nom inatur. Est insuper fom es b) causa peccati venialis
quod, plerum que saltem, magis concupiscentiae m otibus voluntatem praevenien
tibus ac ex carne sponte orientibus quam malitiae voluntatis tribuendum est.
2) E x similitudine cum Christo. Iuxta principium similitudinis, Deipara de
buit esse, quantum fieri potuit, conform is Christo. Iam vero, inter perfectiones
humanitatis Christi fuit etiam im m unitas a fomite. E rgo... 1
3) E x Immaculata Conceptione B . M . V. Sublata causa fom itis, tollendus est
etiam effectus. A tq u i causa fom itis, in praesenti ordine, est de facto peccatum
originale. Ergo, sublato peccato originali, tollitur etiam effectus eius, id est fo
mes. Ita com m uniter.
Cl. Van Hove, de valore huius argumenti dubia quaedam movet. Scribit enim: De
valore huius argumenti aliquatenus dubitamus. Concedendum sane est illud probare
concupiscentiam non habere in B. Virgine rationem sive poenae sive elementi materialis
peccati originalis, quam rationem in nobis habet. At concupiscentia non est tantummodo
1 C fr D iek am p , Theologiae Dogmaticae M anuale, versio lat. A . M . H offm an n , I I , p . 410,
Parisiis 1933.

IM M UN ITAS A FOMITE

IOI

originalis peccati elementum et poena: est simul homini naturalis, quatenus homo,
compositus ex anima et corpore, ex elemento spirituali et materiali, ex ipsa sua consti
tutione, vires seu tendentias habet inter se discrepantes, eodem iure ac naturaliter homo
est mortalis, passibilis, laborans ignorantia aliisque defectibus, ita ut ex praesentia hu
iusmodi infirmitatum ac defectuum dogma peccati originalis nullatenus demonstrari
queat. Cum autem B. Virgo vere naturam humanam habuerit, debuit simul habere
eiusdem defectus connaturales, nisi tamen adsint motiva propter quae Deus ipsam immu
nem ab iisdem defectibus reddiderit. Huiusmodi motivum dari, relate ad concupiscen
tiam, in omnimoda sanctitate qualis Matrem Dei deceat, supra iam satis est declaratum.
Arguendum proinde ex sanctitate, non vero ex Immaculata Conceptione seorsum sumpta.
Qui argumentum ex Immaculata Conceptione validum reputant, instant tamen
asserendo gratiam originalem ac immunitatem a concupiscentia esse in ordine salutis
historico de facto coniuncta, hancque coniunctionem in casu B. Virginis perseverare.
Respondendum hanc coniunctionem extitisse quidem in primaeva Dei ordinatione,
in paradiso; at, nostro iudicio nullatenus est evidens eandem post peccatum perdurasse.
Ad praesentem Dei ordinationem pertinet ut omnes qui ex Adamo derivant, peccatum
originale et concupiscentiam debeant contrahere et de facto contrahant, nisi quis ex
traordinarie ob peculiaria motiva praeservetur. Quae praeservatio potest unum respicere
quin ad alteram sese extendat: de facto infusio gratiae qua peccatum originale deletur,
ac immunitas a concuoiscentia sunt duo dona prorsus distincta et separabilia, ut patet
ex baptizatis qui peccatum originale iam non habent, bene vero concupiscentiam. B.
Virgo, ut derivata ex Adamo, debuisset peccatum originale et defectus ad naturam hu
manam pertinentes contrahere; Deo prohibente ne maculam peccati incurrat, potuisset
tamen donum integritatis, prorsus distinctum et separabile, non obtinere (1. c.,p. 41-42)
At, contra argumentationem cl. Van Hove animadverti posset, coniunctionem im
munitatis a concupiscentia cum gratia, post peccatum non amplius perdurasse pro illis
omnibus qui in Adamo peccaverunt', perdurasse vero pro illa quae in Adamo numquam,
de facto, peccavit', ideoque praesentem ordinationem pertinere ad omnes, Immaculata
Deipara excepta. Hoc autem melius patebit ubi sermo erit de statu iustitiae originalis
B. M . Virginis.
Ceterum, ipsemet Van Hove, quamvis teneat immunitatem a fomite non necessario
derivare ex immaculata conceDtione, admittit tamen convenientissime cum ipsa coniungi.
Fatemur sane scribit argumentum ex Immaculata Conceptione deductum non
penitus esse inane. Nemne si tale privilegium est B. Virgini in eius conceptione con
cessum ut a peccato prorsus praeservaretur, convenientissimum videtur eam simul li
beratam iri a quavis inclinatione ad peccatum. Unum privilegium alterum appellat. Quod
argumentum tamen ex altissima Mariae sanctitate immediatius quam ex eius Immaculata
Conceptione derivatur. Insuper concedendum utrumque privilegium fontem habere com
munem; eximiam nempe sanctitatem quae tum Immaculatam Conceptionem tum im
munitatem a concupiscentia includat, exigit altissima dignitas Matris Dei (1. c., p. 42).
Ex verbis istis patet cl. Van Hove non omnem valorem argumento a nobis adducto
denegare, quamvis de valore eius aliquatenus dubitet.

H in c, trip le x recensita v e teru m

D o c to ru m sen ten tia su stin eri n on potest.

102

IM M UN ITAS A FOMITE

P rim a sententia sustineri nequit: i) quia eadem est contrariorum ratio; et


ideo fom es concupiscentiae repugnat rationi non solum quantum ad inclinatio
nem ad malum , sed etiam quantum ad difficultatem in bono; quapropter utrum
que ad ipsam fom itis rationem pertinere patet, et ideo ponere auod fomes re
manserit in B. V irgin e quantum ad difficultatem in bono, m inim e vero quantum
ad oronitatem ad m alum , idem est ac ponere duo opposita simul; 2) quia falso
supposito innititur: concupiscentia enim, seu potius difficultas ex concupiscentia
proveniens nullo m odo necessaria est pro acquisitione m eritorum , neque per se
m eritum auget. Si enim hoc esset, concludendum esset Sanctorum opera bona
m inoris m eriti esse quam aliorum opera eo quod Sancti ob virtutes morales ac
quisitas, m inores difficultates in bonis operibus exercendis patiuntur. D icendum
est ergo cum S. T h o m a (3, q. 27,3) quod difficultas ex carnis concupiscentia
seu ex fom ite proveniens, ad perfectionem virtutis non pertinet tam quam causa
perfectae virtutis, sine qua perfectio ipsa haberi non possit, sed tantum m odo
tam quam illius occasio. N on est autem necesse ponere in B. V irgin e om nem per
fectionis occasionem , sed sufficit ponere perfectam virtutem ex abundantia gra
tiae. Insuper, duplex operis difficultas distingui potest: obiectiva quae ipsi obiecto
inhaeret et subiectiva quae a voluntatis im perfectione dependet. Prim a (i. e. diff.
ob.) auget m eritum; sic, e. g. qui m ille denarios pauperibus distribuit, magis m e
retur, ceteris (dispositionibus subiectivis) paribus, quam ille qui, pauperibus
unum tantum denarium distribuit. Secunda vero (i. e. diff. sub.) non auget sed
m inuit m eritum (De Ver., 14-10-12; S . Th., 1, 2-114.2). In B. V irgin e vero, fuit
difficultas obiectiva, eo quod tota vita eius crux et m artyrium fuit; non vero d if
ficultas subiectiva, eo quod voluntate iugiter et alacriter, m agno animi ardore,
ob virtutes quibus erat instructa, ferebatur in D eum . N ec dicendum m agnum
tunc animi ardorem in D eum voluntatis libertatem veluti in B. V irgin e minuisse.
H abitus enim, non m inuit libertatem , eo quod libere est acquisitus et libere con
servatur; quin im m o habitus bonus libertatem ipsam perficit, cum voluntatem
inclinet ad ea expedite peragenda quae sunt rectae rationi conform ia. Id ergo
quod m eritum alicuius operis vere constituit, est puritas intentionis et fervor
caritatis quo quis operatur. H inc, etiam actus minoris m om enti et m inoris d if
ficultatis si fiat ab aliquo Sancto cum maiori caritatis ardore, magis m eritorium
erit quam opus magis praestans et magis difficile ab aliqua anima ordinaria posi
tum cum m inori gratia et fervore caritatis m inus intenso. Carentia ergo fom itis
non constituit pro B. V irgin e im pedim entum pro acquisitione m eritorum et qu i
dem incom parabilium . Sublatio fom itis, luctam abstulit, non vero id quod ad
verum et copiosum m eritum requiritur.

Secunda sententia pariter, sustineri non potest, quia libido per quam p ec
catum transm ittitur in prolem , non posset perm anere in quantum pertinet ad
corruptionem naturae si totaliter abesset in quantum pertinet ad corruptionem
personae: natura, enim, non existit nisi in concreto i. e. in persona.

IM M UN ITAS A FOMITE

103

Tertia sententia, (i. e. sententia! S. Thom ae) sustineri non potest. D u p lex
enim ratio ab ipso pro sua sententia adducta, non valet. Prima ratio a S. D octore
adducta anim advertit Card. L p i c i e r , o . c . p. 202, est quia talis positio,
scilicet fom item fuisse in M aria totaliter tunc sublatum , derogat, in aliquo, digni
tati Christi, absque cuius virtute nullus a prima damnatione liberatur. Sed ratio
haec, rem sedulo perpendenti vana et futilis apparet: quandoquidem , quod Beata
V irgo nec defectum originalis iustitiae unquam senserit, nec fom item concupi
scentiae u llo m odo habuerit, etsi non sit ex instrum entalitate physica humanitatis
Christi, cum haec nondum existeret, fuit tam en ex praevisis Christi Dom ini m e
ritis, qui, sicut potuit redim ere antiquos Patriarchas, suos nempe secundum car
nem rem otos progenitores, eos a peccato redim endo, ita potuit praeservare suam
M atrem ne unquam sub peccati teneretur potestate; concupiscentia vero peccati
rationem m aterialiter habet: nam S. Paulus iam regeneratus ingem iscens aiebat:
Carnalis sum, venumdatus sub peccato-, et rursus: Injelix ego homo, quis me liberabit
de corpore mortis huius?
N ec m elior est altera ratio quam tradit Angelicus, e x eo petita quod im m uni
tas damnationis prim o apparere debuerit in carne Christi; unde licet per fidem
Christi aliqui ante eius Incarnationem sint ab illa damnatione liberati secundum
spiritum , nullus tam en im m unis esse debuit a lege carnis seu a fom ite antequam
Christus fieret homo, sicut nullus adeptus est cam is im m ortalitatem antequam
caro Christi resurgeret im mortalis. H aec quippe ratio aliud non evincit, nisi
quod illorum m irabilium effectuum , gratiae scilicet et m iraculorum , qui antea
com pleti fuerunt, humanitas D om ini nostri non extiterit causa efficiens instru
m entalis, cum repugnet causam efficientem etiam instrum entaliter operari ante
quam sit; sed bene esse potuit causa meritoria illorum effectuum , secundum quod
Christus dicitur et est caput totius Ecclesiae, non solum secundum ordinem et
perfectionem , sed etiam secundum virtutem , tum per respectum ad animas ho
m inum tum etiam per respectum ad eorum corpora.
Q uocirca sicut Beata V irgo fuit, ex singulari D e i privilegio, in sua conceptione
ab omni peccato praeservata im m unis virtute m eritorum Christi licet non per
eius hum anitatem tanquam per instrum entum , ita retinendum est ipsam eadem
ratione ab omni peccati fom ite in sua conceptione fuisse liberatam, quod utique
catholice dicendum est, utpote tantae M atri dignius et redem ptionis oeconomiae
conform ius .

Corollaria: 1) P er doctrinam nuper expositam et vindicatam non excluditur


q u in B. V irgo delectabilia sibi (e. g. escam, potum , somnum), iuxta rationis ordinem
naturaliter, sicut nos, concupierit. H oc enim ad fom item m inim e pertinet: fomes
enim concupiscentiam delectabilium praeter im o, contra ordinem rationis importat.
2)

In B. V irgin e fuerunt etiam, indubitanter passiones sive appetitus concu

piscibilis sive irascibilis. L icet D eus ait S. Bernardinus Senensis perfecta

104

IM M UN ITAS A FOMITE

dispositione disposuerit M atrem suam, et absque omni culpa servaverit eam,


nihilom inus tamen cunctae passiones illae quae naturam sine peccato sequuntur,
quae scilicet sunt materia exercendae virtutis, in ea plenius remanserunt, tam
respectu sui, quam respectu Filii. U nd e in ea fuit amor, tim or, honor, admiratio
et huiusm odi, secundum quod in aliquo sine peccato esse possunt (Serm. I V de
B . M . V., art. 3, c. 2 ed. cit., t. 4, art. 3). D e se, enim, passiones malae non sunt,
quinim m o, bonae sunt si secundum rectam rationem ordinantur. In disciplina
nostra ait S. A ugustin us non tam quaeritur utrum pius anim us irascatur,
sed quare irascatur, nec utrum sit tristis, sed unde sit tristis, nec utrum tim eat,
sed quid timeat: irasci enim peccanti ut corrigatur, contristari pro afflicto ut libe
retur, tim ere periclitanti ne pereat, nescio utrum quisquam sana consideratione
reprehendat (De Civit. D ei, L . 9, c. 5, P L 41, 260).
Attam en, passiones istae in B. Virgine, sicut et in Christo, propassiones m elius
quam passiones dici debent. T rip liciter enim propassiones a passionibus, prout
sunt in nobis, distinguuntur, videlicet: a) quantum ad obiectum, quia in B. V ir
gine, sicut in Christo, non ferebantur, prout in nobis accidit, ad illicita: b) quan
tum ad principium, quia in B. Virgine, sicut in Christo, iudicium rationis, prout
in nobis accidit, non praeveniebant; c) quantum ad effectum, quia in B. Virgine
et in Christo rationem non secum trahebant, prout saepe in nobis evenit, sed in
tra am bitum appetitus sensitivi manebant.
3)

Probabiliter, etiam in B. Virgine, sicut in Christo, et quidem ob quadru

plicem rationem (cfr S . Th., 3, 41, a. 1) non quidem ex parte carnis aut exparte
m undi, sed ex parte diaboli tentationes fuerunt. Attam en etiam in ipsa, sicut in
Christo, omnis diabolica tentatio foris, non intus fuit (S. G r e g o r i u s M ., H o
mil. X V I in Evang., P L 76, 1135).

Prob. II. pars: Beata V irgo debuit esse fom iti obnoxia eo quod debuisset (nisi
intuitu m eritorum Christi praeservata fuisset) peccatum

originale contrahere,

et consequenter dono praeternaturali integritatis carere.


Q uam vis ergo fomes in B. Virgine num quam fuerit actu, neque in actu primo,
neque in actu secundo, fuit tam en in potentia, eo quod fom iti fuit obnoxia. Et
hoc sensu intelligi debent auctores asserentes fom item in B. V irgin e ligatum aut
extinctum fuisse. Ideoque vana videtur sequens anim adversio V ega, quem et alii
auctores sequuntur, videlicet: D icerem ergo in B. V irgin e num quam fuisse fo
m item ligatum , nec proprie extinctum , quia quod vinculis constringitur, suppo
nitur existere; num quam autem fuit fom es hic in B. Virgine, adeoque neque con
stringi potuit. Sim iliter id solum quod aliquando vixit, m ori et extingui dici solet;
sed in B. V irgin e num quam vixit fom es peccati; ergo perperam dicitur ligatus
et extinctus fom es in V irgin e D eipara (Palaestra 9, cert. 1, n. 869). A liq u id enim
potest existere et vivere actu vel potentia. E t etiam si existt vel vivat potentia,tolli
vel extingui iure dici potest.

IM M UN ITAS A PECCATO ACTUALI

B. Virpo ioitur, fuit fomiti obnoxia. Hoc tamen animadvertit Card. Lpicier,
o. c., p. 199 non efficit quominus Beatae Virginis parentes, divina illos protegente
gratia, absque actuali fomitis motu, sed solum ex ferventissimo in Deum amoris actu,
Beatam Virginem genuerint, sicut in Revelationibus S. Birgittae habetur, et S. Dam a
scenus ipse tradit, his verbis Virginis parentes alloquens Casta enim et sancta con
versatione vestra, virginitatis monile protulistis... Par enim erat ut germinans illic ex
castitate virginitas solum illud unigenitum lumen corporali ratione produceret (Homil.
I in Nat. B. M . V., p. 844, t. 2). Unde valde diminuta fuisse dicenda est ista fomitis
praeoccupatio in carne Beatissimae Virginis, non tamen omnino absens, cum sit sequela
illius dispositionis ex generatione seminali ortae et peccatum originale adducentis in
actu unionis animae cum corpore; nam sanctificatio personalis parentum non transit in
prolem carnaliter genitam, quia talis sanctificatio non respicit carnem, sed mentem:
siquidem, etiamsi parentes fuissent mundati a peccato originali, nihilominus illud tra
ducere debuissent in prolem, et consequenter fomitis quoque infectionem. Sed quia
singulari Dei privilegio Deipara in primo instanti suae conceptionis passivae fuit ab
originali peccato contrahendo praeservata, ideo etiam in illomet instanti caro eius fuit
expurgata ab omni dispositione ad fomitem, quam tamen de se habebat; ita quod non
solum nullo deordinato motu a recto virtutis tramite abduceretur aut ullum inferioris
partis conatum unquam pateretur, sed nec phantasia illius mentem a serenissima divi
nae contemplationis quiete ullo modo praepediret .
Opportune tandem animadverti potest quod sublatio fomitis in B. Virgine rationem
miraculi non induit. Etenim, in se quidem fomitis sublatio, si numquam citra Immacu
latam Conceptionem occurreret, miraculi rationem indueret, cum derogationem ordinis
naturae importet; at, cum in casu B. Virginis haec fomitis sublatio naturaliter resulta
verit ex praeservatione peccati originalis, cuius fomes est naturalis consequentia, ideo
in Maria miraculum haudquamquam fuit, sed fuit veluti contenta in miraculo Imma
culatae Conceptionis.
Conclusio. E x hucusque dictis consequitur B. Virginem rite proponi posse,
sub Christo et cum Christo, tam quam typum illius perfectae et integrae naturae
quam D eu s in A d am et E va prim itus condiderat, quam que peccatum foede cor
rupit. Iure ergo m eritoque B. V irgo Im m aculata Paradisus Incarnationis v o
catur (cfr C a m p a n a ,

o . c .,

p. 307).

A rt. 3 - D E I M M U N I T A T E

B . M . V. A

Q U O L IB E T

PE C C A TO A C T U A L I1
Rem ota a B. V irgin e qualibet labe peccati originalis, nec non probata fom itis
absentia, sive in actu primo sive in actu secundo, necesse est nunc ostendere im
m unitatem animae eius a quolibet peccato actuali, ad hoc ut tractatio de negativa
perfectione D eiparae com pleta evadat.
1

B I B L I O G R A P H I A : D u b l a n c h y E ., D T C 9, a rt. M arie c . 2 4 1 3 -3 4 2 1 .

D T C 7, a rt. Impeccabilite, c . 12 6 6 -12 8 0 . - J a n s s e n s ,

o. c.

I I , p p . 160-170.

R ic h a r d E .,

IM MUNITAS A PECCATO ACTUALI

io 6

Contendim us vero probare B. V irginem nedum a peccato proprie dicto, sive


m ortali sive veniali, sed etiam a quavis vel tenuissim a imperfectione morali prorsus
im m unem fu is s e .1
St. Q. T ria bene determ inanda sunt: I. Quaenam peccati im munitas B. V ir
gini tribui debeat (sensus theseos); II) A quo tem pore vitae suae B. V irgo hac
im munitate gavisa sit; III) Errores.
I) Quaenam a peecato immunitas B. Virgini tribui debeat. Sedulo in primis,
distinguere debem us inter impeccabilitatem et impeccantiam.
i)

Im peccabilitas duplex distingui potest: directa et indirecta, a) Directa pro

cedit im m ediate ex ipsa absoluta perfectione entitativa illius de quo praedicatur,


et involvit sanctitatem absolutam, substantialem. Im peccabilitas haec, solius D ei
est, qui Sanctus, Sanctus, Sanctus proclam atur, b) Indirecta provenit ex ali
quo adiuncto vel ex aliqua conditione illius cui com petere dicitur. Q uapropter,
in im peccabilitate indirecta varii gradus dari aut distingui possunt, et quidem ,
tum quoad dignitatem , tum quoad ipsam peccandi possibilitatem , non quidem
in sensu com posito sed in sensu diviso. Ideoque triplex impeccabilitatis gradus
distingui potest: a) primus (qui est nobilissim us) com petit naturae humanae Chri
sti propter titulum infinitae dignitatis i. e. propter unionem hypostaticam ; abso
lute enim repugnat naturam V erbo unitam aliqua infici labe peccati, eo quod
actiones sunt suppositorum , et ideo, si natura humana peccaret, V erbu m ipsum
peccans redderet. H aec est im peccabilitas metaphysica. b) Secundus com petit A n
gelis, et Beatis, quorum im peccabilitas in statu comprehensoris fundatur. Im pecca
bilitas haec (seu confirm atio in bono) fit per formam aliquam hom inem perm a
nenter in bono defigentem , quae form a lumen gloriae vocatur. H aec im peccabi
litas, ergo, oritur ex physica impossibilitate falso apprehendendi aliquid ut S u m
m um Bonum , dum reapse non est, ipsique adhaerendi: haec est enim peccati
natura. E t haec physica im possibilitas ex hoc praecise oritur quod illi qui D eum
perm anenter facie ad faciem (per lum en gloriae, tam quam per form am perm a
nentem) vident, nequeunt aliquid falso tam quam sum m um Bonum apprehen
dere, eo quod lum en gloriae form ae contrariae possibilitatem excludit. H aec est
im peccabilitas physica. Clare S. T h om as docet: E x hoc natura rationalis in iu
stitia confirm atur, quod efficitur beata per apertam D ei visionem , cui viso non
potest non inhaerere, cum ipse sit ipsa essentia bonitatis, a qua nullus potest
averti, cum nihil desideretur et ametur, nisi sub rationi boni. E t hoc dico secun
1 Im p erfectio m oralis n ih il aliud est quam libera transgressio v e l om issio a licu ius sani
c o n silii D e i aut su p erio ru m i n re ad m ores sp e d a n te , et ex se n ec vetita n ec im perata, attam en
ad m eliora im p ellen tis.

Iu xta quosdam , (e. g. G a rrig o u -L a g ra n g e, S ch ellin g, C reu sen , etc.)

im p erfectio n es istae m orales, etiam d elib erate positae, ne ven ialiter q u id em cu lp abiles d ici
p ossu n t. Iu xta alios v ero (e. g. H u g u e n y , P ru m m er, R a m w er etc.) sem per p eccam inosae essent.

IM MUNITAS A PECCATO ACTUALI

107

dum legem com m unem (1, q. 100, art. 2). H ucusque de im peccabilitate, quae
exclu dit possibilitatem peccati, c) Tertius gradus com petit B. V irgin i quae ratione
m aternitatis divinae, in ipsa sua persona titulum gessit ad im peccabilitatem . Haec
est im peccabilitas moralis. M oraliter enim repugnat M atrem D ei partes um quam
habere cum D ei et generis humani hoste.
2)

Im peccantia, e contra, ponit tantum m odo factum , seu carentiam peccati

com m issi. H aec autem carentia, rursus, duplicem gradum habet ratione exten
sionis, secundum quod, nempe, excluditur quodlibet peccatum actuale (de p ec
cato enim originali dici non solet ob diversam in hoc peccato rationem voluntarii),
ve l solum mortale.
Potest enim quis peccatum vitare ex hoc quod ei aliquod gratiae m unus con
fertur quo, ita inclinetur in bonum ut non de facili ab illo deflectere possit: quo
quidem non totaliter adim itur facultas peccandi, remanente radicali inclinatione
in m alum ex parte virium inferiorum seu ex fom ite, et innata capacitate in ratione
u t decipiatur. Iste im peccantiae m odus tribuitur Sanctis illis qui fuerunt in bono
confirm ati, e. g. Apostolis; etenim , cum habuerint peccatum originale, et con
sequenter fom item , poterat esse in illis, in parte inferiori, quaedam virium sensitivarum rebellio contra rationem , et in ratione ipsa quaedam deceptio: ad quae
superanda ordinabatur gratia sanctificans, ita tam en quod haec quidem m otum
virium sensitivarum reprim eret, non vero om nium talium m otuum possibilitatem
reprim eret, quantum vis gratia illa m agna esset, quia secus iam fom item ipsum
abstulisset. Existente igitur hac m otuum inordinatorum possibilitate, nec non
possibilitate alicuius deceptionis in ratione, praedicti Sancti divinam aliquam
adsistentiam acceperunt sive ex ipsa radice gratiae (ne m otus valde inordinati
exurgerent quibus postea in m ortale peccatum facile labi potuissent) sive,
maxim e, ex divina Providentia eorum voluntati adsistente ne m alum am plecte
rentur.
H isce praemissis, dicimus:
Privilegium Virginis non fuit im peccabilitas in primo gradu, ut patet, quia
erat pura creatura. U nd e S. Thom as, ubi puritatem B. V irgin is sum m is laudibus
effert, m oderam en addere solet: Sub D eo tamen, in quo non est aliqua potentia
deficiendi, quae est in qualibet creatura, quantum in se est (3 dist. 17, q. 11,
a. 4, 3). E t rursus: F u it tam en sub D eo, in quantum erat in ea potentia ad pec
candum (1 dist. 44, q. 1, a. 3).
N ec fuit im peccabilitas in secundo gradu, quia licet probabiliter possit retineri
Beatae V irgin i aliquando in vita m ortali visionem D ei per essentiam concessam
fuisse, haec visio tamen non fuit per lum en permanens, sed transiens, tale scilicet
quod non sufficienter subiectum defigat in bono. H oc modo, igitur, Christus so
lus fuit im peccabilis, quia etiam ante suam ascensionem fuit com prehensor et
sim ul viator.

io 8

IM M UN ITAS A PECCATO ACTUALI

F u it ergo im peccabilitas in tertio gradu. F u it insuper sum m us im peccantiae


gradus. D ixi: summus, quia im peccantia V irginis differt ab im peccantia quae
quibusdam Sanctis concessa fuit, e. g. Apostolis. C u m enim sancti illi habuerint
peccatum originale, consequenter fomitem etiam habuerunt. A t in Beata V irgin e
fom es prorsus defuit, quapropter, ex gratia ipsi in sua Im m aculata Conceptione
concessa, habuit sicut A dam et E va in paradiso ex originali iustitia ut nullus
um quam inordinatus motus in inferiori parte exurgeret; ideoque ex hac parte,
nulla speciali adsistentia indiguit, sed solum ex parte voluntatis ne in m alum
sicut in Adam et Eva acciderat deflecteret. Re quidem vera anim advertit
Card. L p icier prim a peccati origo in Beatissima Virgine non poterat esse ex
deceptione intellectus; nam deceptio quaecum que, etiam levissim a, m alum quod
dam est; sed, innocentia manente, quem adm odum in m em bris corporis erat qui
dem carentia perfectionis cuiusdam , puta claritatis, non tamen aliquod m alum
inesse poterat, ita in intellectu poterat esse carentia cuiusdam notitiae, non tamen
existimatio falsi aut deceptio, quae m alum est.
Quocirca, sicut in homine in statu innocentiae constituto, prim a origo p ec
cati non fuit nisi inordinatio voluntatis se amantis et D eum odio habentis, ita in
Beatissima V irgin e origo peccati alia esse non poterat: at, ex speciali D ei provi
dentia, tam recta iugiter fuit in ea voluntatis inclinatio, et tam efficaciter custo
dia ne in m alum deflecteret, quod num quam peccatum m ortale com m itteret et
consequenter omni peccato veniali careret. Quae quidem custodia

non debet

concipi ad instar formae inhaerentis, quale est in beatis lum en gloriae; sed potius
per m odum specialissimae actualis adsistentiae, qua Deiparae voluntas propen
sissimo caritatis fervore ita iugiter continebatur in D eo, ut num quam ab eo
averteretur .
E x quibus apparet Beatissimam Virginem , licet modo m inus perfecto quam
beatos, longe tamen perfectius quam caeteros sanctos, in bono confirm atam fuisse;
quia isti quidem , speciali providentia illis adsistente, ab omni voluntario actu
malo custodiuntur, non autem ab illis involiintariis m otibus qui prim o-prim i
dici solent, quos et ipse S. Paulus se pati testabatur, dum aiebat se videre in m em
bris suis legem repugnantem legi mentis et illum captivantem in lege peccati;
a quibus m otibus, tanquam a subreptione vetustatis, Ecclesia orat ut expurge
m ur. Q uocirca illi, quantum ad mortalia, fuerunt in bono confirmati, non autem
quantum ad venialia. Beata V irgo autem confirmata fuit in bono et quantum ad
omnia mortalia, et, consequenter, quantum

ad venialia quaecum que. Beatae

Virgini, ait S. Thom as, praestitum est ut de caetero non peccaret nec mortaliter,
nec venialiter; aliis autem sanctificatis creditur praestitum esse, ut de caetero m or
taliter non peccarent, divina eos gratia protegente (o. c., pp. 210-212).
H inc im peccantia quam B. Virgini in hac quaestione vindicam us, in hoc con
sistit quod D eus specialiter eius voluntati iugiter adstitit, ne in m alum aliquando
inclinaretur. H aec autem Deiparae im peccantia (seu confirm atio in bono) spe

IM MUNITAS A PECCATO ACTUALI

109

cialissimo D ei privilegio ex parte adscribenda est, ut docet S. T h om as (q. c. a. 2).


N o n enim status innocentiae secum fert de natura sua confirmationem in bono seu
in iustitia, sicut apparet ex A dam et Eva qui in statu illo peccaverunt, et etiam
ex hoc quod si pueri in statu innocentiae nati fuissent, in iustitia confirmati non
fuissent, sed quam diu non fuissent visione D ei beatificati, peccare potuissent.
H inc speciali privilegio haec im peccantia adscribi debet. D ixi: speciali, non vere
singulari privilegio: quia privilegium hoc etiam S. Ioseph concessum fuisse vid etur.1
II. De tempore quo B. Virgo hoc speciali privilegio gavisa est. Quaeri enim
potest: fuit ne ei concessum hoc privilegium inde ab initio vitae suae ab illo sci
licet instanti quo anima in eius corpus infusa est; an tantum m odo post Verbi In
carnationem, ut vult Angelicus D octor, iuxta sententiam de totali fom itis abla
tione in Deipara nonnisi post V erbi Incarnationem , ut iam vidim us?... Iam vero,
tutius affirmatur Deiparam , inde a prim o instanti suae personalis existentiae (in
quo fuit gratia, suo modo, ut postea dicem us, repleta) fuisse huiusm odi im pec
cantiae privilegio insignitam. V erbum enim, semper, etiam ante Incarnationem
consideravit et dilexit M ariam ut M atrem ; sed amor V erbi erga M atrem exclu
dere debuit quidquid talem amorem laedere potuit.
I I I . Errores. Im m unitatem B. V irginis a peccato negaverunt Lutherani, Calvinistae aliique Protestantes (exceptis forsan Anglicanis) qui omnes mensuram
propriae fidei in despectu quo de B. Virgine loquuntur veluti reponere videntur.
S ic C alvinus aiebat: N on m agnopere laborandum est ut M ariam purgem us ab
omni vitio (Hom. circa cap. 1, Luc.) unde in declarationem Concilii T riden tin i
vehem entissim e invehit (A ntid. Conc. Trid.) Eodem m odo loquuntur Magdeburgenses Centuriatores (Cent. I, D e Vita Marie) Sarcerius (in I et II c. L u c.)
Brentius (In Ev. D om . Iae post Epiph. et in c. 12 M atth.) Kemnitius (Exam.
Conc. T rid .). Inter hos non defuerunt qui B. Virginem gravius E va deliquisse
blasphem averint (cfr S. P e t r u m C a n i s i u m , D e Excell. B . V. M .). E x S. S crip
1

A lii, e. g. K e u p p e n s, im p eccabilitatem d iv id u n t in intrinsecarti et extrinsecam: a) Impos

sibilitas est extrin seca si eius p rin cip iu m est extra facultatem agentis. R ad ix huius im p e cca b i
litatis trip lex est: i) d im in u tio con cu p iscen tiae, 2) abun d an tia gratiae (hae duae su n t correla tivae), 3) sp ecialis d ivin a P rovid en tia arcens occasion em p eccati et con fortan s anim am , si quae
e xu rg u n t. b) Im p eccab ilitas est in trin seca, quando aliq u id habet in se sufficien s suae firm itatis
p rin cip iu m . R adix huius im peccabilitatis est vel ipsa natura, et tu n c habem us im peccabilitatem
absolutam, quae soli D e o com p etit; v e l ipsa facultas, quae ro b o ra tu r p e r a liquam form am in
trinsecarci d iv in itu s su p eradditam , ho m in em perm an en ter in bon o defigentem (i. e. lum en g lo
riae in B eatis), e t tu n c habem us im p eccab ilitatem relativam .
H aec om nia B. V ir g in i applicans, praefatus A u c to r d icit: C e rte ten eri d e b e t B. V irgin em
im p ecca b ilem fuisse extrinsece, sive m o raliter, eo quod D e u s sp ecialiter eius v olu n tati iu giter
ad stitit ne in m alum aliquan do in clin a re tu r . H aec im p eccabilitas B. V irg in is radicatur: 1) in
com p leta extin ctio n e fom itis con cu p iscen tiae; 2) in sin g u lari gratiae plen itu d in e, et 3) in sp e
c iali d iv in a P rov id en tia (M ariologiae compendium, p p . 71-7 3 ).

I IO

IM M UN ITAS A PECCATO ACTUALI

tura, praeter locutiones universalitatem peccati etiam actualis affirmantes (Or.


D om .; i Io. i , 8; lac. 3, 2, 8) quaedam opponuntur E vangeliorum facta sive verba,
ex quibus non verentur M ariam culpae, et haud levis, im putare, videlicet: incre
dulitatis, ob interrogationem Q uom odo fiet istud?, negligentiae, ob amissum
puerum Iesum , inanis gloriae, ob instantiam in nuptiis Canae et in Iesu praedi
cationibus factam etc.
E m odernis etiam Protestantibus perplures de B. Virgine non aliter sentiunt.
E st ergo magni m om enti quaestio. Interim observa anim advertit Ianssens
hos christianos Beatae V irgin is despectores longe cedere T u reis, nam de B. V ir
gine in Alcorano legitur: O M aria, omnibus viris et m ulieribus m undior atque
doctior, quae soli D eo studes perseveranter (cap. 5). Si ergo illi L utheri dicta
mini adhaerent, potius T u reae quam Papistae saltem de M aria Turearum
m ore sentiant! (O. c., p. 165).

Prop.: B . Virgo nulla umquam actualis peccati labe commaculata est.


Prob. I : E x M a g i s t e r i o E c c l e s i a s t i c o . Ecclesia aperte docuit et
docet hanc doctrinam. Circa notam seu valorem vero dogm aticum huius doctri
nae ab Ecclesia propositae, non una est theologorum , etiam hodiernorum ,
sententia, prout nuper anim advertit P. D e Aldam a. 1 Pro quibusdam enim est
de fide (ita T ep e, H errm ann, de V al, Otten, L picier, T anqu erey, A lastruey,
Jugie, K euppens, Plessis etc.); pro aliis est fidei proxima (ita H urter, Casajoana,
Lercher); pro aliis est doctrina catholica (ita M un cunill, M erkelbach, Schtz, etc.).
N ec deest qui illam habet saltem theologice certam (ita M endive, Inst. Theol., 3,
tr. 2, diss. 2 ep. 4 a. 1 n. 3 11s.). D iversus iste sentiendi m odus ex diverso valore
pendet canoni 23 Concilii Tridentini (sess. V I) tributo. C anon dicit: Si quis
hom inem semel iustificatum dixerit... posse in tota vita peccata om nia etiam
venialia vitare, nisi ex speciali D ei privilegio, quemadmodum de B . Virgine tenet
Ecclesia, anatema sit . 2
Iam vero, si attendatur ad historiam fcrm ulationis huius Canonis nec non ad
interpretationem T heologoru m post-tridentinorum , sufficienter apparet privilegium
im m unitatis B. M . V irgin is a quolibet peccato actuali esse de fide plus m inusve
directe definitam in C oncilio Tridentino.
A ttendendum igitur est, im prim is, ad historiam form ulationis Canonis 23, ad
hoc ut mens C oncilii Triden tin i circa hoc aperte pateat. In schem ate Canonum
circa iustificationem,] contra Novatores, examini P atrum proposito die 23 septem bris 1546, ita (can. 13) dicebatur: Si quis hom inem semel iustificatum d i
xerit... posse in vita peccata omnia etiam venialia vitare, nisi ex privilegio D eu s
1 I. A . D

ldam a,

S . I., E l valo r do gm a tico de la d octrin a sobre la in m u nid ad de pecado

venial en N u estra Senora, in A rchivo Teolgico Granadino, 9 (1946) 52-67.


2 Conc. T rid., 5, 799.

IM MUNITAS A PECCATO ACTUALI

III

aliquem praeservaverit, a. s. (C . T . 5, 427). B. V irgo igitur, in prim a form ulatione, explicite non nom inabatur. Quare, Andreas de Vega proposuit ut V irgin is
privilegium explicite in canone includeretur haec verba addendo: ex privilegio,
u t in B. V irgin e (1. c., 432 et 438). Episcopi quidam , seu Card. Gienniensis
(1. c., 492), Aquensis (1. c., 442) et Chironensis (1. c., 443) propositionis A ndreae
de V ega adhaeserunt, et Seripandus,j Generalis O rd. S. A ugustini, form ulam
proposuit quae postea (cum parva accidentali m odificatione) approbata fuit,
videlicet: nisi ex speciali divino (in form ula definitiva: Dei) privilegio, quem ad
m odum de B. V irgin e tenet Ecclesia (1. c., 490). Attam en, additio i!la Seripandi in canone 22 (antea 13) non placuit G enerali O rdinis Praedicatorum . In
canone 22 aiebat quod dicitur de B. V irgin e sicut tenet Ecclesia, non placet;
quia illud dicitur teneri ab Ecclesia quod in decreto speciali est definitum; dica
tur sicut pie sentit Ecclesia (1. c., 660). Idem anim advertit Episcopus Fanensis:
V idetur dici aiebat iste Ecclesiam hoc determinasse, quod verum non est,
et m ulti doctores tenent quod aliquo m odo B. V irgo venialiter peccavit. Posse
dici ut pie credit Ecclesia (1. c., 720 et 719). Attam en, cum die 6 ianuarii 1547
proposita fuit praelatis et theologis interrogatio: an placeat tenet [Ecclesia] de
B. V irgin e, quod non habuerit peccatum actuale etc. , affirmativa responsio
data est: quod cum omnibus placeret, probatur et firmatur (1. c., 761). In C o n
gregatione vero generali diei 11 ianuarii, canon plene approbatum fuit (1. ^ ,7 8 4 1 ),
et ita V irgin is im m unitas a peccato actuali fuit explicite in canone (23) inclusa
(1. c., 799).
E x hac historia canonis 23 apparet: 1) im m unitas B. V irgin is a peccato ac
tuali, non est tantum pia sententia Ecclesiae (prout voluissent Generalis D om in icanus et Episcopus Fanensis), sed est doctrina Ecclesiae; 2) definitio tridentina
sim ul cadit supra legem generalem peccati actualis et supra exceptionem ab hac lege
relate ad B. V irginem , quae ex D ei privilegio fuit im munis. E t ideo de fide est
sive lex generalis in canone expressa sive exceptio ab hac lege, seu, de fide est
doctrina quam tenet Ecclesia circa im m unitatem a peccato actuali. H aud so
lida ergo videtur anim adversio I. M endive, dicentis: N o n declarat autem (Con.
T rid .) qua certitudine, an divina scilicet, an vero theologica, id Ecclesia teneat;
unde non satis constare vid etur veritatem hanc inter fidei dogm ata esse com
putandam (Institutiones Theologiae Dogmatico-scholasticae, 3, tr. 2 diss. 2 cp.
4 a. 1 n. 311 s.). Constat enim eadem certitudine (fidei nempe) Ecclesiam le
gem generalem et exceptionem a lege tenere. G radus igitur certitudinis im plici
te dicitur. - N ec valida insuper videtur haec anim adversio P. M erkelbach:
N o n tam en est de fide, quia non dicitur Ecclesia id credere, sed solum tenere...
(Mariologia, p. 2, q. 2, n. 63). Etenim , prout pluribus adductis exem plis plene
probavit P. de Aldam a (1. c., p. 58 s.), iuxta m odum loquendi Concilii T riden tin i,
apparet quod verba tenere et credere unum idem que significent. Ita, e. g. asserit
C oncilium (in form ula Prof. fidei)-, Constanter teneo purgatorium esse (H ar-

112

IM M UN ITAS A PECCATO ACTUALI

duin, io , 200): ubi verbum teneo evidenter significat credo, seu, intellectualem
veritatis acceptationem . D efinitur itaque in canone 23 directe fides Ecclesiae
circa hoc D eiparae privilegium , indirecte vero ipsum D eiparae privilegium . Iure
anim advertebat N ovati: Pondera illud tenet: m odus hic loquendi non est re
ferre sententiam pie credendam , sed, veritatem , quam Ecclesia iam am plexa est
ex antiqua traditione (D e eminentia Deiparae, cp. 3 q. 13).
Interpretatio vero huius canonis 23 data a T heologis sive T riden tin is (qui inter
fuerunt Concilio, 1. e. D om inicus Soto, Andreas de Vega) sive post-tridentinis
(S . Petrus Canisius, B. de M edina, H enriquez, Velasquez, Suarez, N ovati, Vega,
L u g o , Vasquez, Ripalda etc., 1 unico excepto Sylvio qui contrariam sententiam
solum m odo tem erariam h a b e t.)2, interpretationem nostram confirmat.
Pariter in Bulla Ineffabilis Deus B. V irgo dicitur ab omni prorsus labe peccati
sem per libera, ac tota pulchra et perfecta . A ddi etiam potest doctrina Patrum
Concilii Basileensis, iuxta quod doctrina asserens B. V irginem im m unem semper
fuisse ab omni originali et actuali culpa, sanctam que et immaculatam, tanquam
pia et consona cultui ecclesiastico, fidei catholicae, rectae rationi et Scripturae
ab om nibus Catholicis approbanda est, tradenda et amplectenda, nullique de
cetero licitum in contrarium praedicare aut docere.
Tandem , condem nata est propositio Baii 73, in qua mors et afflictiones huius
vitae dicuntur in B. V irgin e fuisse ultiones peccati actualis et originalis (D enz.,
n-

953 )Prob. II: E x

S. S c r i p t u r a .

Veritas haec im plicite continetur in duabus veritatibus in S. Scriptura for


m aliter contentis, videlicet: 1) perfecta sanctitas B. M ariae V . et 2) maternitas
divina.
A d i.am a) Im plicite continetur in verbis Genesis 3, 15: Inim icitas ponam
etc... , eo quod in ipsis quaelibet com m unicatio M ariae cum diabolo, peccati
auctore, excluditur b) Im plicite continetur in plenitudine gratiae ab A ngelo M a
riae significata: A ve, gratia plena (L u c., 1, 28). Iam vero, ut anim advertit S. A l
bertus M . ubi aliquod de peccato veniali, ibi aliquod vacuum de gratia, sed
ipsa [Maria] plena gratia fuit; ergo nihil de peccato fuit in ipsa (Mariale, q. 133).

1 V id eas textu s ap. de A ld am a, art. c., p. 60-65.


2 S y l v i u s , In I I I , q. 27, a. 4. L . c. p. 65.

Iu x ta qu osdam auctores, C o n c iliu m C larom on tan u m a. 1095 sub U rb an o I I celebratum ,


im m un itatem B. V irgin is a q u o lib et p eccato ven iali tam quam fidei d ogm a definisset. A ttam en
in

C o n cilio illo n ih il om n in o circa hanc rem in ven itu r. P rim u s q u i de tali re lo cu tu s est,

v id e tu r fuisse C alv in u s qu i scripsit: D e speciali V irgin is M ariae p rivilegio, cum caeleste d i


plom a p ro tu lerin t, credem us quod iactant. N a m E cclesiam qu id app ellan t, nisi C o n c. C la ro
m ontanum ? ( C a l v i n u s , A cta Synodi Tridentinae cum Antidoto. C orp u s R eform atoru m vol. 35,
C a lv in i opera, 7) 481.

IM MUNITAS A PECCATO ACTUALI

E t revera gratia plena inventa non fuisset, si peccato, etiam levissim o obnoxia
fuisset, c) Im plicite continetur in verbis: T o ta pulchra es, amica mea, et m acula
non est in te (Cant. 4, 7). T o ta pulchra es inquit Idiota V irgo glorio
sissima, non in parte, sed in toto; et m acula peccati, sive mortalis sive venialis,
sive originalis non est in te, nec unquam fuit nec erit (In Contempi. Deiparae,
c. 2). E t Richardus a S. Victore: T o ta pulchra fuit quam tota possedit gratia,
quia nullum in ea locum habuit peccatum (Com m . in Cant. 4). Iure hic ani
m adverti potest quod verba T o ta pulchra nulli alteri, praeter V irginem , com
petunt, omnes enim saltem peccato originali com m aculati fuerunt.
A d 2.am: Im plicite etiam continetur im peccabilitas V irgin is in eiusdem di
vin a maternitate: requirebatur enim ad hoc ut esset idonea m ater Dei.
Contra haec, quaedam ex ipsa S. S c r ip t u r a obiiciuntur videlicet: 1) Verba
a S. L u ca relata (1, 34): Q uom odo fiet istud, quoniam virum non cognosco?
ostendunt B. V irginem incredulam sese exhibuisse verbis Angeli.
R E S P O N D E T U R : Responsio B. V irginis non ab incredulitate sed a religione
(ob votum virginitatis) inspirata fuit. Q uaerebat enim de modo ( quom odo...? )
et ideo certa erat, evidenter, de facto.
2) Petitio V irginis in nuptiis Canae (Io. 2), fuit superba et ab am bitione in
spirata. E t ob hanc causam Christus illam redarguit dicens: Q uid m ihi et tibi
m ulier?.... Ita interpretatus est verba illa S. Ioannes Chrysostom us: V olebat
enim tum de illis bene mereri, tum seipsam illustriorem per Filium facere (H o
m il. in Io., 21, alias 20, P G 59, 130 s.).
R E S P O N D E T U R : Petitio illa, si bene ad omnes circumstantias narrationis
attendatur, fuit ab exim ia caritate erga proxim um inspirata, et discretione et
m odestia enituit.
Responsio vero Christi non supponit vituperationem ob aliquem defectum
a M atre com missum , prout subsecutum m iraculum com probavit. V erba vero
S. Ioannis Chrysostom i quae, de cetero, furtim ,e calam o eius ceciderunt, possunt
p ie cum S. T h o m a (3, 27, 4) eo sensu intelligi quod in Ea D om inus cohibuisset
non inordinatum inanis gloriae m otum quantum ad ipsam, sed id quod ab aliis
posset aestimari .
3) B. V irgo, a) puerum Iesum duodennem in tem plo amittens (L u c., 2) negligentiae peccavit; b) ob amissum F ilium supra m odum doluit et im probis af
fectibus succubuit; c) expostulationis et com m oti anim i vitium ostendit cum F i
lium suum duodennem in tem plo com pellavit. E t d) ideo Christus ipse illam
durius alloqui visus est: an nesciebatis etc...?.
R E S P O N D E T U R : a) N ullam intercessisse V irgin is negligentiam in F ilii sui
amissione, ipsem et S. L ucas sat evidenter declarat dicens: existimantes illum
(Iesum ) esse in com itatu id est, cum sociis itineris, quia in illa occasione, tur-

ii4

IM MUNITAS A PECCATO ACTUALI

m atim proficisci solebant. Insuper cum B. V irgo et etiam S. Ioseph virtutem et


sapientiam Pueri Iesu, nec non eiusdem divinam filiationem bene perspectam
haberent, non erat cur de ipso nim is solliciti esse deberent: non egebat enim eo
rum veluti m anuductione et praesidio ad hoc ut in propriam dom um incolum is
reverti potuisset.
b) N eque nimius dicendus est B. V irgin is dolor, si attendatur ad eius ineffa
bilem amorem erga Filium , et ideo iustum et naturalem m aterni cordis affectum
manifestare potuit, amissum F ilium dolendo et illum sollicite quaerendo. Etiam
Christus, in cruce pendens, dolorem suum aperuit exclamans: D eus, D eus
meus, ut quid dereliquisti me? (M atth., 27, 46).
c) V erbis F ili, quid fecisti etc... B. V irgo non im patienter de F ilio conque
ritur, sed ineffabilem sui cordis amorem et dolorem pro F ilii absentia, pandere
voluit, maternam dignitatem auctoritatem que quodam m odo ostendendo, et ideo
causam aliquo m odo pro tali tantoque dolore hum iliter inquirendo.
d) V erba vero Christi non sunt verba reprehendentis; quia nulla fuerat in
ipsis culpa, sed sunt verba potius m agistri docentis suam que agendi rationem de
fendentis. Christus enim, praeter subiectionem parentibus in iis quae dom esti
cam vitam spectabant, aliam etiam subiectionem habebat a sua divina m issione
derivatam, ratione cu iu s non matri sed Patri coelesti tantum m odo subdebatur.
Q uam vis enim B. V irgo eiusque Sponsus probe cognoscerent, generali quadam
ratione, C hristum , iis quae Patris sui coelestis erant, attendere d e b u iss e ,1 non
bene tam en in particulari perspectum habebant quo tem pore, quo loco, qua par
ticulari ratione m unus suum esset obiturus. E t de hoc Christus illos amanter
edocere dignatus est, ostendens tem pus tunc advenisse, a Patre praestitutum , ut
prim o se m anifestaret m undo, licet eos adhuc incertos relinqueret quandonam
pubblicam suam m issionem resum pturus foret; et hac de causa S. L u cas subiungit: E t ipsi non intellexerunt (i. e. perfecte) verbum quod locutus est ad eos
(2, 50). C hristus interrogatione rethorica utitur, ad hoc ut veritas altius in eorum
cordibus insinuetur. V erb a igitur Christi, non sunt verba reprehensionis, sed
instructionis, docet enim, quod factum est, consilio et m ysterio divino gestum
esse; consolationis, quia causam dolendi et sollicite inquirendi non fuisse dicit;
defensionis, quia causam illis dolendi et anxie quaerendi se dedisse tacite negat
(cfr K

nabenbauer,

Comm. in E r. sec. Lucam, Paris, L ethielleux, 1896, p. 146).

4)
B. V irgo ambitiosam et importunam sese exhibuit cum Iesu loquente ad
turbas, alios cognatos secum adducens, ad Christum docentem voluit accedere
eum que com pellare (M atth., 12, 47). Ita Brentius. E t ipsem et S. Ioannes C h rysostomus, exponens verba: Q uae est m ater mea et qui sunt fratres mei ait:
1 C av e n d u m igitu r est ne verba C h risti h u n c sen su m habere dican tu r: S i d ilig en tiu s re m
con sid eravissetis, cogn ovissetis m e u tiq u e circa Patris n egotia o ccu p a ri deb u isse. E ten im , talis
con sid eration is d efectu s, p eccatum q u od dam , certe, fu isset.

IM M UN ITAS A PECCATO ACTUALI

Q uod illa fecit, ex ambitione proficiscebatur: volebat enim populo sese osten
tare ac si im peraret Filio, de quo nihil adhuc m agnum im aginabatur, ideoque
im portune accessit. V id e ergo et eius et fratrum arrogantiam. Q ui etiam M a
riae petitionem in Cana explicans, ait: V olebat enim et illos beneficio devincire,
seque splendidiorem per F ilium reddere et forte hum anum quippiam passa est,
ut et fratres eius qui dicebant: O s t e n d e t e i p s u m m u n d o , quod vellent ex m ira
culis sibi gloriam comparare; ideo sic illis asperius respondit... q u a e e s t m a t e r
m e a , e t f r a t r e s m e i. N ondum enim eam qua par erat de ipso opinionem h abe
bant, sed quia ipsum pepererat, m atrum more, putabat se illi posse omnia p rae
cipere, quae illum ut dom inum colere et adorare debuisset, ideo tunc ita respon
dit (Hom il. 44 in c. 12 M atth., t. 6, p. 313; H om il. 21, al. 20, ex cap. 1, Io.,
n. 2, t. 9, pp. 329, 330).
R E S P O N D E T U R cum S. Petro Canisio: N on cadit vel m inim a suspicio
am bitionis in eam V irgin em cuius ingens hum ilitas divino testim onio com m en
datur. Am bitionis, inquam , suspicio in M ariam non cadit, cum hoc vitium sit
plane diabolicum , quod in angelis et in hom inibus vel m axim e detestatur D e u s...
Peccavit Brentius haec tam pudenda et nefanda scribendo: non peccavit M aria
tale aliquid vel in omni vita cogitando, sibique vindicando. N ulla illi magis, quam
Christi gloria cordi fuit, omnem suam curam et fiduciam in illo uno defixam ha
buit: nec illi clarius, antiquius, suavius quidquam esse potuit,, quam divini n o
minis gloriam et coelestem regnum Filii sui conatibus egregie prom overi atque
am plificari... (o. c., 1. 4, c. 19). B. V irgo, igitur, non se praebet com item iis qui
inordinato affectu ad Iesum accedere voluerunt; nec im portunam se praebuit,
quasi Christum loquentem im pedire tentasset. Etenim N ih il tale prosequi
tur S. Canisius significant verba Evangelistae, qui narrat solum quod Christo
de M atris et cognatorum adventu fuerit renuntiatum . N e c est probabile Virginem
tam prudentem quam religiosam (si tamen illa nuntium ad Filium destinavit)
rem suam sic praepostere instituisse ut docentem D om inum vellet interpellare,
aut ad cursum doctrinae abrum pendum illam ibi praebere occasionem .

Q uis

enim credat, eam vel tam im portunam , vel tam im prudentem aut rudem fuisse,
ut non cogitaret atque intelligeret divini verbi praedicationem (officium in E c
clesia certe praestantissim um, m axim eque necessarium, et C hristo a Patre de
m andatum , ac Ecclesiae pastoribus, quibus vae, nisi evangelizaverint, im prim is
com m endandum ) haudquaquam interrum pi, sed m odis om nibus provehi opor
tere?... Ego vero sic arbitror, M ariam pro sua pietate et sapientia Christum do
centem per se vel per alium non interpellasse, sed potius accessum ad Filium
propterea expetivisse, ut, quia prae turba non licebat accedere propius, quem
adm odum L ucas m em init, locum ad audiendum verbum sibi et cognatis op
portunum pararet atque acciperet... H oc certo constat nullum Evangelistarum
expressisse, an et quom odo et quando ad Christum M aria miserit: potuit autem

ii

IM M UN ITAS A PECCATO ACTUALI

internuntius, quisquis ille fuit, a M aria non iussus, et omnino praeter et contra
eius m entem , Christum praedicationis tem pore interpellare. Q uid plura? ut fuse
dicta in pauca dem um contraham , de illo qui M ariae M atris adventum Christo
nuntiavit, sic habendum est, quod aut sponte, animo non bono, sed tentandi
gratia D om inum concionantem interpellavit, sicut H ieronym us interpretatur:
aut quod ab am bitiosis Christi cognatis, non a M atre subornatus accesserit: aut
dem um , si a M atre m issus dicatur, non id quidem factum esse ad sacrum docen
tis C h risti officium im pediendum , eum que m oleste interpellandum , sed po
tius ad significandum se quidem prae foribus expectare, ipse vero ut pro suo
nutu quid velit decernat ac iubeat. A tqu e haec sufficere putam us tum ad M a
riae V irgin is tuendam innocentiam , tum ad im probam adversariorum calum niam
depellendam qui certe nim ium inhoneste et inciviliter faciunt, cum totius h o
nestatis speculum tam graviter accusant, quod inhoneste et inciviliter adm odum
egerit, et propter suam im portunam evocationem , de qua nihil certi demonstrare
possunt, leges honestatis publice violaverit (1. c.).
Responsio vero Christi: Q uae est m ater m ea... m inim e detrahit honori
debito M atris. Sicut enim olim legitim e dixerat: In his quae Patris mei sunt
oportet me esse (L u c., 2, 49), ita pariter nunc, cum in his esset quae Patris sui
erant, dicit: Quae est mater mea... , insinuans derelinquendum non esse prae
dicationis officium ad hoc ut cum cognatis colloqui posset, et cognationi carnali
praeferendam esse cognationem spiritualem qua secum arcte iunguntur quicum
que voluntatem Patris sui fecerint, in quo num ero profecto aiebat S. A u g u
stinus etiam ipsam sanctam M ariam benignus includit. Faciebat enim et illa
voluntatem Patris eius (Ep. ad Laetum , P L 33, 1058).
Relate vero ad verba Chrysostom i, anim advertendum est tam diserta esse
quae alias Chrysostom us docet de M aria, eiusque morali perfectione, ut haec
dubia loca sub luce illius generalis doctrinae explicari debeant.

Prcb. III: E x

traditione.

T ria veluti stadia distingui possunt: I) a saec. 1 ad saec. v; II) a saec. v ad


saec.

x iii;

III) a saec.

x iii

ad saec. nostrum.

I. A saec. I ad saec. V. Q uatuor prioribus Ecclesiae saeculis veritas haec im


plicite tantum , sicut veritas Im m aculatae Conceptionis, profitebatur. Sic in L i
turgia O rientali (quae a S. lacobo dicitur tradita et quae fu it a C onc. O ec. V I ,
can. 32 suscepta), B. V irgo dicitur purissima, im maculata, om nibus m odis ir
reprehensa .
II. A saec. V ad saec. X III. Incipit explicita professio im m unitatis B. Virginis
a quocum que peccato in quolibet vitae suae m om ento. Insuper, interpretatio
magis vera exhibetur illorum textuum S. Scripturae qui, saec. m et iv d ifficul
tatem aliquam contra D eiparae im peccabilitatem creaverant. Praecipui sunt:

IM M UN ITAS A PECCATO ACTUALI

S . E p h ra e m B . V irg in e m sic alloq u itu r: Im m a cu la ta et intem erata, in c o r

i)

ru p ta et p ro rsu s p u d ica a tq u e ab om n i sord e et lab e p e cca ti alien issim a (ed.


V e n e t. 1754, p. 571)- 2) S . A u g u s tin u s : E x c e p ta ita q u e san cta V irg in e M a ria ,
de q u a, p ro p ter h on orem D o m in i, n u lla m p rorsu s, cu m de p ecca tis a gitu r, h a
b eri v o lo quaestion em : u n d e en im scim u s q u o d ei p lu s gratiae co lla tu m fu erit
ad v in c e n d u m ex om ni parte p ecca tu m , q u ae co n cip e re ac p arere m eru it, q u em
con stat n u llu m habu isse p eccatu m . H a c ergo V irg in e excep ta, si om n es illos
san ctos et sanctas, c u m h ic viv eren t, co n g rega re possem u s, et in terrogare u tru m
essen t sine p e cca to , q u id fu isse resp o n su ros pu tam u s? (Lib. de nat. et Grat.,
c. 37, n. 42, P L 44, 267). 3) S . P a s c a s iu s R a d b e r t u s (sa ec.ix ) q u i ex p licite
affirm at B . V irg in e m , to to vitae suae te m p o re a q u a lib e t cu lp a im m u n e m fu isse

(De partu Virginis, 1. 1, P L 120, 13 71 sq .). 4) E a d m e ru s n on so lu m id em d ocet,


sed et m o d u m p ro v id e n tia e sp ecialis exp licat: N u lli d u b iu m castissim u m c o r
p u s et sanctissim am
iu g i

an g elo ru m

anim am

cu sto d ia

eiu s

fu n d itu s

p ro tectam , u tp o te

ab om n i fu isse m acu la p eccati,


au lam ,

q u am

su u s

et

om n iu m

C re a to r D e u s corp o raliter in h ab ita tu ru s et e x q u o h om in em in suae p ersonae


u n itate in effab ili fu era t o p eratio n e su m p tu ru s (De excell. B . Virg., c. 3,

PL

159, 560). 5) H i ld e b e r t u s d u M a n s ( f 113 3 ) d ifferen tiam ex p lican s in ter M a


riam M a g d a len a m et M ariam M atrem D e i, e x p lic ite asserit D eip a ra m n u n q u am
p e cca tu m cogn ovisse (S erm . 69, P L 18 1, 677). 6) S. B e r n a r d u s : E g o p u to qu od
et cop iosio r sa n ctificatio n is b en e d ictio in eam

d escen d erit, q u ae et ip siu s n on

so lu m san ctificaret ortu m , sed et v ita m ab om n i d ein cep s p e cca to cu sto d iret im
m u n em , q u o d n em ini alteri in n atis q u id e m m u lieru m c re d itu r esse d o n atu m
(ep ist. 184, 5, P L 183, 420). Id e m d o cen t R ic h a r d u s

S . V i c t o r e ( f 1 1 7 3 ) (E x

plicatio in Cant. Cantic., 26, 29, P L 11 6 , 482, 516 ) et G a u t h i e r u s a S . V i c t o r e


( i 180) (Excerpta ex libris contra quatuor labyrinthos Franciae, P L 119 , 1 x 54 ss.).
M entitur ergo G . H erzog (o. c., pp. 52, 72, 84) asserens quod in prioribus
12 Ecclesiae saeculis traditionalis doctrina B. V irginem in peccato relinquebat.
A saec. v enim, usque ad initium

saec.

x iii,

im m unitas B. V irgin is a quolibet

peccato actuali explicite et com m uniter adm ittebatur. Purificatio quae, secun
dum quosdam auctores, in m om ento Incarnationis locum habuisset, non requ i
rebatur, iuxta illos, ad hoc ut B. V irgo a labe quadam peccati liberaretur, sed ad
hoc ut eius fom es penitus seu radicitus destrueretur, quam vis nullum actum ha
buisset.
III .

A saec. XIII ad dies nostros. Inde a saec.

x iii

quaestio principaliter poni

coepit circa principium im m ediatum seu causam im m unitatis B. Virginis ab omni


peccato, et simul, consequenter, circa ipsam im peccabilitatem Deiparae.
Saec. x i i i S. A l b e r t u s M . posuit causam im m unitatis B. V irgin is ab omni
peccato fuisse plenitudinem gratiae qua decorata fuit. (Super M issu s est 134,
Opera, t. 20, p. 91). Idem docet A l e x a n d e r H a l e n s i s (Summa Theologiae, p. III ,

i i

IM M UN ITAS A PECCATO ACTUALI

q. 9, m. 3, a. 2, Venetiis, 1575, p. 32). Iuxta S. T h o m a m , im munitas illa debeba


tur nedum gratiae sed etiam continuae Providentiae, quae quam libet occasionem
peccati im pediebat et voluntatem V irgin is ad bonum incessanter inclinabat (S .
Th., 1, q. 100, a. 2). Iuxta S. B o n a v e n t u r a m , B . V irgo, quam vis semper im m unis
fuerit ab omni peccato actuali, privilegium tamen im peccabilitatis in ipso Incar
nationis instanti recepit. Causam vero huius im peccabilitatis invenit in auxilio
quodam divino animae potentias confirm ante et omne defectum destruente (In
I I I Sent., dist. 3, p. 1, a. 3, q. 3, t. 3, pp. 77 sq.).
Saeculis x iv et xv adm ittitur com m uniter explicatio S. T h om ae aut S. Bonaventurae cum aliqua differentia in verbis magis quam in re. Relate vero ad m o
m entum in quo hoc privilegium B. V irgin i collatum est, iuxta plures auctores,
fuisset m om entum primae sanctificationis eiusdem.
A saec. x v i usque ad nostra tem pora, cum doctrina theologica im m unitatis
B. V irgin is a quolibet peccato actuali, a Concilio T riden tin o iam confirmata
fuisset, elaboratio theologica principaliter reposita est in difficultatibus adversa
riorum fidei catholicae solvendis. H oc peregit praesertim S. Petrus Canisius in
suo Commentario de Sacrosancta Virgine M aria Deipara, 1. 1, c. 10, 1. 4 c. 1 sq.,
20, 27. Ingolstadt, 1583, t. 2, pp. 73, 386 sq., 506 sq., 548 sq. Causa vero im
peccabilitatis com m uniter ab auctoribus invenitur, sicut antea, in peculiari adsistentia Providentiae voluntati Deiparae.
Q uae a Patribus quibusdam (i. e. S. Basilius, S. Io. Chrysostom us etc.) de
im perfectionibus B. V irgin is dicta sunt, praepropere - m onente Petavio (De
Incarnatione, 14, 1, De theologicis dogmatibus, A nvers 1700, t. 6, pp. 210 sq.)
sunt dicta, per transennam, et probabiliter ex idea minus laudabili de im perfe
ctiore indole morali m ulierum sunt enata.

Prob. IV : R a t i o n e .
1) E x idoneitate ad divinam Maternitatem.
Prim a et fundam entalis ratio ita a S. T h o m a (3, q. 27, a. 4) exponitur: Quandocum que D eus aliquem eligit ad quem dam specialem statum, ita electum prae
parat atque disponit, u t idoneus inveniatur ad id omne praestandum ad quod
eligitur; ita quippe S. Paulus: Sufficientia nostra ex D eo est, qui et idoneos nos
fecit ministros N o vi Testam enti. A tq u i D eus elegerat Beatam Virginem in M a
trem F ilii sui. E rgo electam suam M atrem per divinam gratiam idoneam fecit,
ut ea omnia praestaret, quae ad tantum officium pertinebant. A tqu i peccatum
Beatam Virginem ineptam reddidisset officio suo adim plendo. Ergo Beata V irgo
peccatum m inim e com misit.

Exponitur argumentum. Sane, a) quem adm odum gloria filiorum patres eorum,
ita ignom inia M atris etiam venialiter peccantis, in F ilium quodam m odo redundasset. Praeterea, b) cum Christus sit essentialis sanctitas, nec ullam, etiam te

IM M UN ITAS A PECCATO ACTUALI

119

nuem , peccati ullius m aculam admiserit, iuxta illud: quae conventio Christi ad
Belial, singularis affinitas quam habuit cum Beatissim a V irgin e m inim e sinebat
ut illa, ex qua carnem assumere non detrectabat, aliqua etiam um bratili labe
pollueretur. Rursus, c) quia in m alevolam animam non introibit sapientia, nec
habitabit in corpore subdito peccatis, ideo m ulier illa praecellens, quae corporaliter
et m odo quodam perm anenti aeternae Sapientiae Incarnatae habitaculum fiebat,
non debebat subiici, ullo vitae suae m ortalis tem pore, peccati insultibus (q. 24
de V erit., art. 9, ad 2). T an d em d) B. V irgo, qua D ei M ater, iugiter a F ilio suo
diligebatur, et amor Filii perennis, perenniter a M atre peccatum exclu d eb at.1
2) E x exclusione peccati mortalis. E xplicite excluso a B. V irgin e quolibet pec
cato mortali, im plicite exclusum manet etiam quodlibet peccatum veniale. E te
nim, firm iter tenendum est hominem in innocentia constitutum non prius poituisse peccare venialiter quam peccaret mortaliter; cum veniale peccatum atten
datur secundum rebellionem partis inferioris ad rationem , peccatum autem mortale
secundum rebellionem rationis ad D eum : porro pars inferior rationi perfecte sub
dita manebat, quousque ratio ipsa D eo subiiciebatur. Q uocirca, excluso in Beata
V irgin e omni m ortali peccato, iam im plicite exclusum manet peccatum v e n ia le .2
3) E x officio Corredemptricis. Congruebat enim ut illa quae electa fuerat a
D eo socia Christi m ediatoris in opere redem ptionis hom inum , ab omni prorsus
peccato libera existeret: peccatum enim ad m ediationem corredem ptivam et prae
sertim ad satisfactionem nihil confert, im mo virtutem m ediationis et satisfactio
nis evacuat. Iure ergo S. Bonaventura scribebat: H oc congruebat, advocatam
generis humani, ut nullum haberet peccatum , quod eius conscientiam rem orde
ret . E t rursus: Congruum etiam erat ut Beata V irgo M aria, per quam aufer
tur a nobis opprobrium , vinceret diabolum ut nec ei succum beret ad m odicum
(In I I I Sent. 3, part. 1, a. 2, q. 1).
4) E x continuo sensu divinae Maternitatis. H abuit nem pe (B. Virgo) actua
lem et experim entalem sensum filiationis D ei, intim e cogitando et saporando
quanti F ilii erat M ater, et quantum Ei obligata erat . Ita S. Bernardinus S e
nensis, Serm . 4, De Concept. B . M . V., a. 3, c. 2, tom. 4, p. 91.
B. V irgo, igitur, non pro seipsa sed pro aliis tantum illa verba orationis dom i
nicae repetere potuit: D im itte nobis debita nostra . N u llu m enim debitum cum
divina iustitia, toto vitae suae tem pore contraxit.

Corollarium. Si quaeratur quid in B. Virgine magis dedecens fuisset, utrum originale


peccatum, an actuale veniale (quaestio enim de mortali stulte omnino moveretur), re
spondendum videtur magis dedecere originale quoad habitualem statum quem inducit
et influxum quem habet in conditionem prolis generandae; magis autem veniale actuale
quoad personalem actum a quo est. Unde, personae dignitatem in B. Virgine respicientes,
1 L p i c i e r , 1. c ., p p . 2 0 6 -20 7.
2 Ib id ., p . 206.

123

GRATIA B. M . VIRGINIS

omnes illi Scholastici qui Immaculatam Conceptionem denegabant, immunem nihilo


minus eam a quovis peccato actuali praedicabant. E converso autem, nullus boni no
minis scriptor, B. Virginem Immaculatam agnovit quin eius impeccabilitatem quoque
proclamaverit. Omnes enim rationes quae privilegium Immaculatae Conceptionis ex
poscunt, privilegium immunitatis a peccato actuali a fortiori exigunt (cfr J a n sse n s , o . c .,
p. 166).
C a p . II

DE

P E R F E C T IO N IB U S

A N IM A E

B. M . V .

Rem ota qualibet im perfectione ab anima B. M ariae V ., et ideo om nim oda


sanctitate negativa vindicata, agendum nunc superest de perfectionibus animae
B. M . V ., et ideo de sanctitate eius positiva.
Perfectiones vero animae B. Virginis, sive ex parte voluntatis sive ex parte
intellectus consideratae, sunt: i) gratia liabitualis, 2) virtutes, 3) dona Spiritus
Sancti, 4) fructus, 5) beatitudines, 6) charismata seu gratiae gratis datae, 7) scientia.
Art. 1 -

D E G R A T I A B . M A R I A E V. 1

B. V irgo, ante omnia, fuit gratia plena .

T r i a p r a e n o t a n d a su n t: 1) quid et quotuplex sit gratia; 2) distinctio


inter Christum et B. V irgin em relate ad gratiam; 3) D ivisio praesentis quaestionis.
I.
Quid et quotuplex sit gratia. Originative, gratia x P ls dicitur id quod est
indebitum , seu gratis concessum . Iam vero, omnia quae nobis insunt (esse, con
servari, vivere) a D ei liberalitate pendent, et sub hoc respectu gratuita sunt, et
dici possunt gratia. A t semel supposito D eum voluisse nos in esse producere,
haec omnia sunt naturae debita, nec omni ex parte remanent gratuita.
Quocirca, ex usu apostolico et ecclesiastico, gratia proprie dicitur quod ne
quit ex natura oriri, quodque et vires et exigentias totius naturae excedit. P ro
prie, igitur, gratia est ens supernaturale, et definiri potest: D onum supernaturale
creaturae rationali a D eo concessum in ordine ad vitam aeternam .
Ratione causae finalis gratia dividitur in gratiam gratum faciens et gratis da
tam: a) gratia gratum faciens est illa quae per se in subiecti recipientis utilitatem
ordinatur, ipsum que D eo gratum et am icum reddit, sive inchoative (ut gratiae
actuales quae ad iustificationem praeparant) sive formaliter (ut gratia liabitualis
quae animam form aliter D eo gratam reddit) sive consummative (ut actus m eri
torii qui ex statu gratiae procedunt). H in c gratia gratum faciens nihil aliud est
nisi gratia actualis (quae subiectum tangit per m odum actionis transeuntis) vel
habitualis (quae subiecto inhaeret per m odum qualitatis perm anentis).
1

U tilite r co n su li p otest p ro hac q u aestion e R a v a g n a n B ., D e M ariae plenitudine gratiae,

V ice n za 1941 (extractu m ex M arianum , t. 3, 19 4 0 ).

C fr etiam G

u t ie r r e z

S ., O . S . A ., La

plenitud de grada de la Santisim a Virgen, in Estudios M arianos, 5 (1946) 16 5-20 4 .


I ., D e gratiae plenitudine in M aria, in C ollect. M ech lin ., 3 (1929) 33-39.

aulaerts

GRATIA B. M . VIRGINIS

b)

121

G ratia vero gratis data est illa quae prim ario et per se in salutem aliorum

et in Ecclesiae utilitatem ordinatur (e. g. donum m iraculorum).


In praesenti quaestione agim us de gratia habituali. G ratia haec, quae dicitur
etiam sanctificans, nos efficit filios D ei adoptivos cum iure ad haereditatem P a
tris, nec non, consequenter, consortes divinae naturae, per specialem et supernaturalem assim ilationem (longe transcendens naturalem sim ilitudinem tum v e
stigii, quae om nibus creaturis inest, tum imaginis, quae animae humanae et an
gelo im prim itur) et unionem qua Spiritus S. seu tota T rin itas singulari m odo
(non solum ratione im m ensitatis divinae) personaliter habitat in anima, id est,
sicut cognitum est in cognoscente et amatum est in amante (S. Th., I, q. 43, a. 3),
ita ut Eam vere possideamus, Eaque vere fruam ur.
H inc, animae gratiam possidenti, m irabilis inest pulchritudo: siquidem cla
ritate et gloria divina refulget, quem adm odum purissim i crystalli globus lucet
atque resplendet lum ine solis.
II. Distinctio inter Christum et B. Virginem relate ad plenitudinem gratiae:
gratia Christi, inde a primo Eius conceptionis instanti, talem plenitudinem ha
buit qua maior esse non potuit, et ideo nullim ode, saltem de potentia D ei ordi
nata, augm enti capax fuit. G ratia vero B. V irginis non talis fuit, inde a primo eius
conceptionis instanti, quae augeri, tem poris decursu, non potuit, et ideo pro
fectum usque ad m ortem admisit. E t huius rei ratio est quia B. V irgo, durante
tota sua vita, sim pliciter viatrix remansit, et solum m odo post assum ptionem sta
tum com prehensorum obtinuit. Quare, M aria non habuit nec potuit habere p le
nitudinem gratiae absolutam intensive , quia non habuit gratiam in sum m a
excellentia qua potest haberi; neque extensive, quia illam non habuit ad omnes
effectus gratiae (S . Th. III, q. 7, a. 10). H aec enim gratiae plenitudo absoluta,
intensive et extensive, est propria Christi, qui fuit caput m ystici corporis seu
Ecclesiae. B. V irgin i proinde gratiae plenitudo relativa tribui debet, illa nem pe
quae suae maternae missioni congruebat. A d rem S. Thom as: B. V irgo ... d ici
tur fuisse plena gratiae per com parationem ad seipsam, quia, scilicet, habebat
gratiam sufficientem ad statum illum ad quem erat electa a D eo, ut scilicet esset
M ater D e i (S . Th., III, q. 7, a. 5, a d '1). Igitur post eum (Christum ) habuit
m axim am plenitudinem gratiae B. M aria, que ad hoc est electa xit esset M ater
Christi (Comm. in Ep. ad Rom., c. 8, lect. 5).
II I . Divisio quaestionis. T rip le x quaestio, ut patet ex dictis, hic institui
potest, videlicet: I) de gratia quam habuit B. V irgo in sua prim a sanctificatione,
seu in prim o instanti suae personalis existentiae, paucis verbis, de gratia initiali
B. M . V .; II) de gratia quam habuit B. V irgo in suo progressu et infine; III) de na
tura huius gratiae.

GRATIA INITIALIS DEIPARAE

122

I) D e g r a t i a

i n i t i a l i B. M. V.

C irca gratiam initialem B. M . V . tria quaeri possunt: i) an fuerit ei collata seu


d e existentia gratiae initialis; 2) quomodo fuerit ei collata, 3) quanta fuerit.

1) De existentia gratiae initialis B. M. V.


C irca hoc nulla dubitatio oriri potest, ut ex dictis in praecedenti quaestione
patet. C um enim praeservatio ab originali peccato citra gratiae sanctificantis in
fusionem fieri non possit, hinc in ipso actu praeservationis a culpa originali, B.
V irgo gratia sa n tifica n te donata est. Q uapropter Im m aculata Virginis Conceptio
non distinguitur re sed ratione tantum a prim a Deiparae sanctificatione per gra
tiae infusionem , iuxta illud: (Patres Ecclesiaeque scriptores) affirmarunt eamdem beatissimam V irginem fuisse per gratiam ab omni peccati labe integram,
ac liberam ab omni contagione et corporis, et animae, et intellectus, ac semper
cum D eo conversatam, et sempiterno foedere cum Illo coniunctam , num quam
fuisse in tenebris, sed semper in luce; et idcirco idoneum plane extitisse Christo
habitaculum , non pro habitu corporis, sed pro gratia originali (Bulla Ineffabilis).
Prop.: In primo instanti suae conceptionis passivae B. Virgo sanctificata fu it
seu gratiam habitualem accepit.

Prob.: I. A u c t o r i t a t e : i ) S . S c r ip t u r a e : D e tabernaculo testim onii, quod


profecto M ariae figura fuit, dictum est quod, postquam cuncta in illo perfecta
fuerunt, nubes operuit et gloria D om ini im plevit illud (Exod., 40, 32). A pari,
ergo, cum cuncta in B. V irgin e perfecta fuerunt, scilicet et corpus et anima, recte
dicitur sanctificata fuisse, iuxta illud: Sanctificavit tabernaculum suum Altissimus (Ps., 45, 5), i. e. in prim o conceptionis eius instanti.
2) P a t r u m , quorum plura testim onia iam attulim us in decursu quaestionis
de Im m aculata Conceptione.

II.
R a t i o n e : C u m D eus scripsit Card. L p icier 1 hom inem ita
constituerit, u t eum ad ordinem supernaturalem gratuito elevaret, hinc necesse
est ut vel in gratia D ei existt, vel eius inim icus fiat; im possibile enim est, eum
in statu quodam neutrali permanere; unde, sicut im possibile est, secundum or
dinem a D eo praestitutum , hom inem gratia divina carere, quin peccato inficiatur,
ita im possibile est eum peccato carere, quin gratia divina exornetur. Q uapro
pter et ipsa Im m aculata Conceptio Beatae V irgin is sanctificatio vocari potest,
licet peccatum nunquam antecesserit, sicut et C hristus de se ipso dicebat: Quem
Pater sanctificavit; 2 at propter huius vocis abusus, ex parte eorum qui volebant
festo Conceptionis coli ab Ecclesia solum m odo V irgin is sanctificationem , Sum m i
Pontifices illam pro designanda Im m aculata Conceptione m erito proscripserunt .
1 O . C., p .

320.

2 I o ., 10 , 36.

GRATIA INITIALIS DEIPARAE

123

2) De modo collationis gratiae initialis B. M. V.


C irca m odum collationis gratiae initialis B - M . V ., haec, in prim is, cum Card.
L p icier, anim advertenda sunt: C u m unum quem que secundum m odum suum
D eus moveat; parvuli autem usum rationis nondum adepti, sint incapaces eli
ciendi actum voluntatis, hinc sequitur quod de lege ordinaria et m odo consueto,
D eus, illos in sacramento baptism atis iustificet absque illorum cooperatione. A t,
cum nobilius sit ad gratiam accedere proprio motu, quam tantum m odo motu
alieno, aliunde cum iam noverim us animam Christi D om ini proprio voluntatis
m otu ad gratiam se praeparasse, modo quaeritur utrum et hoc Beatissimae V ir
gini sit concedendum , ita ut ad gratiam in illo prim o instanti suae conceptionis
passivae se proprio actu disposuerit, sub influxu actualis m otionis gratiae divinae,
quam utique, ubicum que sermo est de iustificatione, nunquam praeterm itti de
bere novim us . 1

Prop.: In primo instanti suae conceptionis passivae, B . Virgo sanctificata fu it


proprio motu liberi arbitrii, quem saltem transeunter habuit.
Propositio haec est com m unis, et theologice certa dici potest. E i enim suf
fragantur S. V incentius Ferreri (Manuscript. Tolos. 346), S. Bernardinus Senen
sis (Serm. I V , de B . M . V ., a. 1. c. 2, t. 4, p. 86), S. Franciscus Salesius (Serm.
38, in fest. Purificat.), S. A lfonsus (Glorie di Maria, p. II, II discorso, II punto),
Suarez (De M yst. vitae Christ., disp. 4, sect. 7 et 8), V ega (Theol. M ar., n. 956),
Contenson (L ib . 10, diss. 6, cap. 1, specul. 2, octavo), M iech ow (Collat. 93, super
Litan. B . V.). Q uibus adhaerent com m uniter recentiores e. g. L p icier, H ugon,
etc... P. T errien declarat duos tantum adversarios, Gersonem nempe et M u ra
tori, se nactum fuisse (o. c., 1. 2, p. 27).

Prob.: 1) E x dignitate Deiparae. H uius veritatis potissim a ratio scribit


L p icie r 2 ex eo deducitur, quod decuit Beatam V irginem , propter sum m am
divinae m aternitatis dignitatem , modo huic dignitati magis congruo, proindeque
nobiliori, sanctificari. A tq u i, com paratione instituta, nobilior invenitur sancti
ficatio, quae fit in aliquo subiecto se ad illam liberis suis actibus disponente, quam
quae perficitur citra subiecti cooperationem , sicut etiam iustificatio adultorum
nobilior est quam iustificatio puerorum . E rgo Beata V irgo fu it sanctificata in
m om ento suae conceptionis, per proprium m otum liberi arbitrii.
Exponitur. Revera, gratia in anima Deiparae nullo modo cessit gratiae angelorum
aut gratiae primorum parentum, non solum secundum quantitatis mensuram, sed etiam
secundum adipiscendi modum. Atqui Angeli in primo momento suae creationis libere

O . C ., p . 2 3 1 .

2 O . C ., p p . 3 2 1 - 2 3 2 .

GRATIA INITIALIS DEIPARAE

gratiae consenserunt, utique sub operatione Dei illos ad se convertentis, iuxta illud
S. Augustini: 1 (Bonam voluntatem) quis fecerat (in angelis), nisi ille eos, cum bona vo
luntate, id est cum amore casto quo illi adhaererent, creavit, simul eis et condens naturam et
largiens gratiam? 2 Primi quoque nostri parentes gratiae consensere: cum motus volun
tatis non sit continuus, nihil prohibet, etiam in primo instanti suae creationis, primum
hominem gratiae consensisse, ait Angelicus. 3
Ad huius rei intelligentiam advertendum est quod, cum mutationes sunt instantaneae, simul et in eodem instanti potest esse terminus primae et secundae mutationis, sicut in
eodem instanti in quo illuminatur luna a sole, illuminatur ar a luna. Manifestum est autem
quod creatio est instantanea, et similiter motus liberi arbitrii in angelis... unde nihil prohibet
simul et in eodem instanti esse terminum creationis et terminum liberi arbitrii. 4 Praeterea,
motus liberi arbitrii non temporis antecessione, sed naturae ordine praecedit consecu
tionem gratiae. 5
Praeterea recolendum venit quod, cum nullum peccatum in Beata Virgine prae
cessisset, ideo ad eius sanctificationem non requirebatur motus liberi arbitrii in pecca
tum, sed tantummodo motus liberi arbitrii in Deum, scilicet per fidem et caritatem.
Porro, dispositio quae praeexigitur ut Deus gratiam infundat, alia non est, nisi quam
ipsemet facit; tanto autem citius materia disponitur, quanto virtus agentis fuerit fortior:
cum igitur virtus divina sit infinita, potest quamcumque materiam creatam subito disponere
ad formam, et midto magis liberum arbitrium hominis, cuius motus potest esse instantaneus
secundum naturam . 6
2)

E x comparatione Deiparae cum S . Ioanne Baptista. Q uod vel paucis m or

talium est concessum , fas non est credere tantae V irgin i esse denegatum (S.
B e r n a r d u s , in Ep. ad Can. Lugd., P L 182, 334). A tq u i privilegium hoc fuit S.
Ioanni Baptistae concessum . Ergo.
M aior est principium m ariologicum com m uniter adm issum .
A d Minorem. Q uod S. Ioannes Baptista usum rationis habuerit in utero m a
tris suae, vix am bigendum est. In Evangelio enim legitur: E t factum est, ut au
divit salutationem M ariae Elisabeth, exultavit infans in utero eius, et repleta es
Spiritu Sancto Elisabeth (L u c., 1, 41). G au diu m illud infantis, prout anim ad
vertit Caietanus (Com m . in I I I p., q. 27, a. 3) non fuit de re sensibili sed de C h ri
sti adventu, et ideo spiritualem requirit cognitionem seu usum liberi arbitrii.
Saltum illum et exultationem in sancto Ioanne Baptista naturales fuisse con
tendit Calvinus; naturale enim est, ait, ut dum m ater prae gaudio gestit, exultet
et infans. A t, contra, com m unis Patrum traditio hanc exultationem uti superna-

1 L . X I I D e civ. D e i, cap. 9, t. 7, co i. 2.
2 C fr 1, Q u aest. 62, a rt. 3.
3 Ib id ., Q uaest. 95, art. 1, ad 5.
4 I, Q u ae st. 63, art. 5.
5 I, I I , Q u aest. 113 , art. 8, ad 2.
8 I, I I , Q u aest. 113 , a rt. 10.

GRATIA INITIALIS DEIPARAE

turalem habet, cui Origenes, A m brosius, Euthym ius, S . Irenaeus, S. L eo, aliique usum rationis addunt, quibus suffragari videtur etiam S. Augustinus, dum
Ioannem se tanquam prophetam in visceribus maternis manifestasse dicit, exultatione corporis, non declaratione vocis; 1 propheta autem proprie non est talis
censendus, docet A ngelicus, nisi illuminetur eius mens ad iudicandum. 2 Sim iliter
S. G regorius M agnus ait de Baptista quod prophetiae spiritu intra matris ute
rum im pletus est; 3 quinim m o de eodem Ecclesia canit: 1
V e n tr s obtruso recubans cubili
Senseras regem thalamo manentem;
H in c parens nati m eritis uterque
A bd ita pandit . 5
3)

E x fecunditate gratiarum collatarum. M agna gratiarum copia B. V irgini

statim in initio collata, non erat conveniens ut sterilis et otiosa remaneret. A tqu i
nisi in initio adm ittatur in B. V irgin e usus liberi arbitrii, illa gratiarum copia,
superior gratia consum m ata aliorum Sanctorum , sterilis et otiosa remansisset.
Ergo...
Huiusmodi usus rationis certe fuit miraculosus, utpote praeter ordinem rerum. Nec
defuit animadvertit Card. Lpicier huic effectui visibilitas, quae est conditio ne
cessaria ad hoc ut opus aliquod miraculum dici possit; quandoquidem, etsi haec illu
minatio caeteros latuerit, non latuit tamen ipsam Deiparam; ad miraculum vero satis
est uni hominum, sin minus ipsimet in cuius gratiam fit, visibile reddatur. Porro Beata
Virgo potuit tunc reflexe cognoscere quid ipsamet tunc cogitaverit et voluerit, id quo
que serius cognoscere potuit, quando nempe iam ad annos discretionis perveniens,
speciem praecedentium cogitatorum in se denuo excitavit, ad laudandum et magnifi
candum Creatorem suum et Dominum, a quo tot et tanta beneficia acceperat (1. c.,
p. 227).
E x doctrina hucusque vindicata consequitur quod Beata V irgo in prim o
instanti suae conceptionis potuerit mereri: nam, cum m otus liberi arbitrii gratia
sa n tifica n te inform atus sit m eritorius, Beata V irgo autem fuerit prim o san cti
ficata secundum proprium m otum liberi arbitrii in D eum , ideo ipsa, non secus
ac C h ristus eius F iliu s, in prim o instanti suae conceptionis potuit m ereri
(C a rd . L p i c i e r , o . c., pp. 222-223).
Attam en, gratia haec quae est extraordinaria si consideratur in se et absolute,
non est talis si status B. V irgin is in illo prim o instanti consideretur. In illo enim
1 S e r m . 2 9 1 , n . 1; 2 2 3 , n . 2 .
2 2 .a 2 .a e , Q u a e s t. 1 7 3 , a r t . 2.
3 L . 3 , M oral., c. 5 , t . 1, p . 4 5 B .
4 I n h y m n o f e s t i S . I o a n n is B a p t ., a d V e s p .
5 C a r d . L e p ic i e r ,

o . c .,

p p . 2 2 4 -2 2 5 .

I2

GRATIA INITIALIS DEIPARAE

prim o instanti B. V irgo sim ul cum gratia Im m aculatae Conceptionis, m agnam


gratiarum copiam recepit quae infructuosa rem anere non poterat. A ttenta ergo
hac donorum plenitudine, usus liberi arbitrii in prim o illo instanti, de se extraor
dinarius, quodam m odo connaturalis evasit.
O B IC IT U R : i. S. Thomas hic (q. 27, a. 3) negat hoc Virginis privilegium dicens:
Non habuit B. Virgo usum liberi arbitrii adhuc in ventre Matris existens: hoc enim est
speciale privilegium Christi .
R E SPO N D E T U R : Privilegium Virginis nihil omnino detrahit privilegio Christi.
Etenim: 1) Christo, tale privilegium debetur iure proprio et nativo, tamquam sequela
quaedam unionis hypostaticae; Mariae, e contra, debetur per specialem quamdam et
omnino gratuitam Dei dispensationem, et quidem, intuitu meritorum Christi, ad hoc
ut idonee praepararetur ad divinam maternitatem. 2) In Christo tale privilegium fuit
simul cum visione beatifica: in B. Virgine, e contra, fuit solum per scientiam infusam,
seu per species a Deo ipso infusas (non vero per species acquisitas, et per conversionem
ad phantasmata, quorum naturaliter incapax erat). Ratio ergo adducta a S. Thom a con
tra hoc Virginis privilegium, non valet. Nec mirandum si S. Thomas verba illa scripse
rit. Tunc enim temporis, cum privilegium Immaculatae Conceptionis in plena luce po
situm nondum esset, non clare apparebant rationes quae usum liberi arbitrii in B. Vir
gine, inde ab illo primo instanti, expostulabant.
D ixim us in propositione quod B. V irgo, in ventre m atris, usum liberi arbitrii
saltem transeunter habuit. Potest enim fieri Q U A E S T I O : usus liberi arbitrii,
quem B. V irgo habuit (sim ul cum gratia) in prim o instanti suae personalis existentiae, perseveravit ne in ipsa?... Respondendum est non constare omnino, eo
quod de hac re Scriptura et T rad itio silent. Affirm ant tamen non pauci, ut Suarez, S. Franciscus Salesius, S. Alfonsus, T errien , Sauv (Jsus intime, t. I l i ,
p. 262). Card. L picier, e contra, scribit: utrum rationis usum , quem dixim us
D eiparam in m om ento suae conceptionis habuisse, perm anenter postea ipsa reti
nuerit, asserere non auderem , nulla existente ratione sufficienti ad ponendam
huius rei continuationem ; m axim e cum infantis natura, adhuc in utero matris et
iuvenilibus vitae suae m ensibus potius sit, ut dorm itet, aut ad sum m um vitam
mere animalem explicet; aliunde satis fuit ut Beata V irgo constanter in gratia
cresceret quando iam ad annos discretionis pervenit, quin etiam tunc usum liberi
arbitrii in somno habere debuerit, ut quibusdam visum fuit. N im irum , a Suaresio
discedendum nobis videtur, ponente usum rationis Beatae V irgin i in prim o in
stanti collatum in ea semper durasse; et potius cum Caietano decernendum cen
semus usum rationis, quem M aria pro prim o instanti habuit, fuisse per m odum
revelationis propheticae et transeuntis. N ec obstat quod sine poenitentia sunt dona
...D ei cum privilegium illud D eus Beatae V irgini non intenderit nisi m odo tran
seunte concedere. C u m hoc tamen stat quod specialibus quibusdam tem poribus
usus iste liberi arbitrii Deiparae infanti iterum concedi potuerit, ut inde gratiae

GRATIA INITIALIS DEIPARAE

127

augm entum acciperet: quo sensu etiam intelligi potest id quod de S. Ioanne
plures ex Patribus decernunt, illum videlicet in gratia crevisse, ex praesentia
Beatae Virginis, illis tribus m ensibus quibus apud Elisabeth m ansit .1
P. H ugon (o. c., p. 453) probabilem censet sententiam affirmantem , pro qua
duplicem rationem congruentiae affert, videlicet: r) quia si privilegium illud in
B. V irgin e non perstitisset, m ox post prim um instans Ipsa im perfectior evasisset,
utpote incapax actus humanos eliciendi: quod concipi non potest; quinim m o p o
tius contrarium concipi debet, videlicet B. Virginem semper profecisse et ideo
rationis usum in ipsa permansisse. II) Secunda ratio est quia excellentia status
initialis in B. V irgin e requirebat ut gratiae, virtutes et dona, vim suam exererent
et propriam fecunditatem deprom erent; cum enim fuerint divinitus et praeter
legem concessa, sterilitate laborare non poterant. A t, veram fecunditatem non
obtinuissent, sed potius sterilia permansissent, si usus liberi arbitrii in Ipsa d e
fecisset. Ergo, credere licet huiusm odi usum perseverasse.
3) De quantitate gratiae initialis B. M. V.
Post ea quae dixim us circa existentiam gratiae in Beata V irgin e inde a prim o
instanti suae existentiae et circa modum quo tunc E i gratia collata est, necesse est
ut inquiram us de quantitate gratiae, quam in illo prim o instanti B. V irgo accepit.
Iam vero, circa gratiae initialis quantitatem quatuor quaeri possunt, videlicet:
gratia initialis B. M . V . fuit ne m aior 1) gratia initiali et etiam 2) gratia fin ali seu
consum m ata cuiuslibet sancti vel angeli; 3) gratia initiali et etiam 4) gratia fin ali
seu consumm ata omnium sanctorum et angelorum sim ul sum ptorum ?...

Prop.: Gratia initialis B . M . V. maior fu it non solum 1) gratia i n i t i a l i et 2) gra


tia f i n a l i cuiuslibet sancti vel angeli; sed etiam 3) gratia i n i t i a l i et 4) probabiliter
gratia f i n a l i seu consummata omnium sanctorum et angelorum simul sumptorum.
Prob. I. pars: Gratia

in itia lis

B . M . V. maior fu it gratia in it ia li cuiuslibet sancti

vel angeli.
E st sententia certissim a et a theologis com m uniter admissa.

Prob.: 1) E x principio mariologico: quaelibet gratia alicui creaturae a D eo con


cessa, M ariae etiam, et in maiori quantitate, concessa est.
2) E x dilectione divina. G ratia proportionatur D ei dilectioni (est enim effectus
dilectionis divinae). A tqu i D eus inde a prim o instanti existentiae B. V irginis,
imo ab aeterno ipsam prae qualibet alia pura creatura dilexit. Ergo prae quali
bet alia pura creatura maiorem gratiam ei concessit.
3) E x speciali destinatione B . M . V. U nicuique a D eo datur gratia secundum
hoc ad quod eligitur (S . Th., III, 27, 5). A tqui B. V irgo, electa ad divinam raa1 O . c., p. 227.

128

GRATIA INITIALIS DEIPARAE

ternitatem , quae destinationem cuiuslibet purae creaturae excedit. Ergo B. V ir


gini, prae qualibet alia pura creatura, D eus m aiorem gratiae copiam dedit.
4) E x accessione ad Deum. Q uanto aliquid magis appropinquat principio in
quolibet genere, tanto magis participat effectum illius principii (S . Th., III,
27, 5). A tqu i B. V irgo inde ab initio fuit D eo, gratiae principio, prae qualibet
pura creatura, propinquissim a, utpote ad D ivinam M aternitatem destinata. Ergo..
5) E x signo: Intensitas gratiae ex eiusdem effectibus m anifestatur. Iamvero,
unus ex effectibus gtatiae initialis B. M . V . fuit perennis praeservatio ab incli
natione ad m alum seu extinctio fom itis, et perfecta confirmatio in bono ex gra
tiae abundantia causata: quod nulli homini vel angelo, in eorum prima sanctifi
catione, concessum est. H abuit ergo, B. V irgo, inde ab initio gratiam copiosio
rem gratia cuiuslibet purae creaturae.
N ec dicatur sufficere talem gratiae perfectionem collatam fuisse in illo m omento
in quo D ei M ater effecta est, quin exigatur inde a primo eiusdem conceptionis instanti.
Inde enim ab illo momento D eus illam respexit et dilexit ut Matrem, ad quam dignita
tem etiam remote disponi debebat. Principium enim debet respondere term ino et fun
damentum aedificio. N on enim hom ini sed D eo aedificabatur domus, cuius funda
m entum esse debuere lapides pretiosi om nium gratiarum . 1 Iure ergo P. T errien scri
bebat: C ette proposition brille d une telle vidence q u il est inutile de sy arrter plus
longtem ps (o. c., t. 1, p. 386).

Prob. II. pars: Gratia

in it ia l is

B . M . V. maior fu it gratia

f in a l i

seu consum

mata cuiuslibet Sancti vel Angeli.


E st sententia com m uniter a T h eologis admissa et dici potest theologice certa.
H anc doctrinam docent, inter alios, Suarez, M iechow , Vega, Contenson, S. A lfonsus, P. T errien, Card. L picier, P. G odts, H ugon, M erkelbach, etc.
Prob.: 1) E x M atris D ei dignitate. A d M atris D ei dignitatem , praeparatio
idonea non fuisset gratia finalis seu consumm ata cuiuslibet sancti vel angeli (quia
divina m aternitas est in ordine superiori, seu hypostatico, excedente ordinem
gratiae et gloriae). Ergo gratia initialis B. Virginis (qua disponebatur ad M atris
D ei dignitatem ) superare debuit gratiam consummatam cuiuslibet angeli vel
hominis.
2)

E x dilectione Dei. C u m gratia sit effectus dilectionis D ei, dilectioni D ei

proportionatur et ideo D eus m aiorem gratiam illi tribuit quem magis diligit. A t
qui D eus B. Virginem inde ab E ius conceptione magis dilexit quam singulos
sanctos vel angelos, etiam in eorum termino. Ergo...
A d M ai. D icit enim Angelicus: Illi sunt meliores et magis dilecti, qui plus
habent de gratia (Sum. Theol. I, q. 20, a. 4, ad 4).
1 D e R h o d e s,

Disp. Th. De Virg. Deipara,

p . 4 , S. 3, a. 1.

129

GRATIA INITIALIS DEIPARAE

A d M in. D e B. V irgin e idem fere dici potest ac de Christo: D eus Christum


diligit non solum plusquam totum genus hum anum sed etiam m agis quam totam
universitatem creaturarum ; quia scilicet ei m aius bonum voluit (1. c., x, q. 20,
a. 4, ad 1).
H inc pii quidam auctores, verba Psalm i 86: Fundam enta eius in m ontibus
sanctis, diligit D om in u s portas Sion super omnia tabernacula Iacob , hoc sensu
Beatae V irgin i accomm odant: quod est m ons et term inus in ceteris, est funda
m entum et veluti initium in sanctitate B. Virginis, ita ut ibi B. V irgo incipiat,
ubi alii desinunt.

Prob. III pars: Gratia i n i t i a l i s B . M . V. maior fu it gratia


Sanctorum et Angelorum simul sumptorum.

in it ia l i

omnium

H aec tertia P ars solide probari potest sive duobus rationibus in praecedenti
parte adductis, sive rationibus in quarta parte adducendis, eo quod rationes istae
a fortiori etiam pro ista tertia parte, prout patet, valent.

Prob. IV pars: Gratia

i n i t i a l i s B . M . V. maior fu it gratia f i n a l i seu c o n s u m


omnium creaturarum simul.
H aec pars non ab om nibus adm ittitur. Im pugnata enim fuit a Tostato, M u

m a ta

ratori, T h eo p h ylo Raynaud, Terrien, Card. L picier, et nuper a Baudim ent. 1


A dm issa tam en fuit a S. A lfonso, a S. Vincentio Ferreri, a V en . Ianuario M .
Sarnelli C . S S . R., a B. Claudio de la Colom bire, a Ven. D ruzbiki, a S. Ioanne
Eudes, a Valentia, D e los Rios, V asquez, Binet, D e Rhodes, Velasquez, Vega,
V iva, Bordoni, Billot, Rogerio Freddi, Legnani, Bucceroni, a Iustino de M iechow, Racinchelli, Contenson, D e G od oy, Billuart, M onsabr, H ugon, Francisco
de Paola C . S S . R., Card. D echam ps, H arte, Herm ann, Saintrain, Brouchain,
U rbany, L aurent, Lejeune, Priuli, Gervasio, Siuri, Sedlm ayr, M oras, Chatel,
Vincent, D epoix, Janssens, Jamar, Petitalot, Lagarde, Sala,
T an qu erey,

Perriot,

M annens,

H um phrey,

Com balot,

Coppola, Stamm,

M archaud,

Hamon,

Cappellazzi, G odts, Cam pana, Lahitton, N eubert, M erkelbach, D ourche, K e u p


pens, G arrigou-Lagrange, D illenschneider, Ravagnan, etc. 2 (C fr G o d t s , C.
SS . R ., La saintet initiale de l'immacule, 1904, pp. 194-227). H uic sententiae,
praeter auctoritates nuper laudatas, suffragari videntur Rom ani Pontifices nec
non rationes theologicae.
1)

E x auctoritate R R . Pontificum: A ) Pius IX in Bulla Ineffabilis asserit: Ab

initio et ante saecula U nigenito Filio suo M atrem ... elegit atque ordinavit, tan1 D e quelques outrances de la thologie mariale contemporaine, in L'anne thologique, 6 (1943)
10 5 -1 15 . Ip si resp on d it P. P . E . V a d e b o n c u r, C . S S . R ., art. Quelle est cette outrance}, in Rev.
de l'U n iversit d Ottaw a, 16 (1946) 2 o *-2 2 6 *.
2 Falsa ig itu r est assertio P . T e r rie n : L e s auto rits se con treb alancent, et c est m me
d u c t de l o p in io n n g ative q u elles se p orte n t plu s g n ralem en t , (o. c., i , 391).
9

130

GRATIA INITIALIS DEIP AEAE

toque prae creaturis universis est prosecutus amore, u t in illa mia sibi propen
sissima voluntate com placuerit. Q uapropter illam longe ante omnes angelicos
spiritus cunctosque Sanctos caelestium omnium charismatum copia de thesauro
divinitatis deprom pta ita m irifice cum ulavit, u t Ipsa... eam sanctitatis plenitu
dinem prae se ferret, qua m aior sub D eo nullatenus intelligitur, et quam praeter
D eum nemo assequi cogitando potest... E t quidem decebat om nino ut perfectis
simae sanctitatis splendoribus semper ornata fulgeret... tam venerabilis M ater .
Circa quae verba, sequentia anim advertere iuvat, videlicet: a) Deus ab initio
B. V irginem dilexit prae creaturis universis : ergo prae om nibus A ngelis et
hom inibus simul sum ptis. D eus insuper in illa una sibi propensissim a voluntate
com placuit . Iam vero amor D ei non supponit sed ponit bonitatem in rebus quas
diligit, seu est gratiae effectivus. E rgo D eus, inde ab initio , m aiorem gratiae
quantitatem in B. Virgine posuit quam in om nibus aliis creaturis simul sum ptis.
b) D eus longe ante omnes angelicos spiritus cunctosque sanctos B. V irg i
nem caelestium om nium charismatum copia... mirifice cum ulavit . Sat evi
denter hic agitur de initio existentiae B. Virginis, eo quod Pontifex, per illam
abundantiam , ipsam Im m aculatam Conceptionem probare vult.
c) B. V irgo, inde a sua conceptione, talem sanctitatis plenitudinem prae
se tulit qua maior sub D eo nullatenus intelligitur . Iam vero, si gratia seu sancti
tas B. V irgin is m aior non fuisset gratia et sanctitate om nium angelorum et sancto
rum sim ul sum ptorum , facili negotio maior sub D eo gratia intelligi potuisset,
id est gratia quae fuisset m aior gratia consumm ata om nium creaturarum sim ul
sum ptarum . V id etu r ergo opinio haec in ipsa Bulla Ineffabilis im plicite contenta.
B) Eam dem doctrinam inculcare videtur L eo X I I I in E n cyclica M agnae
D e i M atris (t. 3, p. 143) in qua dicitur tantam fuisse gratiae copiam , ut longe
Ipsa cunctis hom inum et angelorum ordinibus antecellat, C h risto una omnino
proxim a .
H aec autem gratiae copia , inde ab initio donata est a D eo B. V irgin i,
ad hoc ut digna E ius M ater existeret . M agnum enim in quolibet Sancto,
quod habet tantum de gratia quod sufficit ad salutem m ultorum : sed quando
haberet tantum , quod sufficeret ad salutem om nium hom inum de m undo, hoc
esset maxim um; et hoc est in Christo et in Beata V irgin e .
C ) Etiam Pius X I I , in E ncyclica M ystici corporis Christi scribebat: V e
racem erga Ecclesiam amorem om nibus im petret D eipara V irgo, cuius sanctis
sima anima fuit, magis quam caeterae una sim ul a D e o creatae, divino Iesu C h ri
sti Spiritu repleta (A A S 35, 1943, 247). E t in nuntio radiophonico pro co
ronatione B. V irgin is de Fatim a, die 13 rnaii, aiebat: E lem pireo vide che
E lla era veram ente degna di riceverne lonore, la gloria, lim pero perch pi
ricolma di grazie, pi santa, pi bella, pi sublime, incomparabilmente pi dei mag-

GBATIA INITIALIS DEIP AEAE

glori santi e degli angeli pi eccelsi, soli o tutti insieme uniti... (Osservatore R o
mano, 19 m aggio 1946).
2) Rationes theologicae desum i possunt ex duplici m unere ad quod B. V irgo
a D eo praedestinata fuit, ex m unere nempe M atris D ei et M ediatricis hominum .
a) E x munere M atris Dei. G ratia per quam persona aliqua idonea redditur
ad hoc ut sit M ater D ei, est praestantior gratia consumm ata om nium creaturarum sim ul sum ptarum . A tq u i gratia initialis B. M . V . illam idoneam reddebat ad
hoc ut esset M ater D ei. E rgo...
A d mai. G ratia enim proportionatur dignitati. Iam vero dignitas m aternitatis
divinae B. V irgin em in ordine quodam , ordine om nium creaturarum superiori,
collocat cui gratia etiam consum m ata om nium creaturarum dispositio proportionata esse non potest.
A d M in. G ratia initialis B. Virginis licet non fuerit dispositio proxima ad d ivi
nam m aternitatem, erat tam en praeparatio idonea ad illam, iuxta illud S. Thom ae:
Prima quidem [perfectio gratiae] quasi dispositiva, per quam reddebatur idonea
ad hoc quod esset M ater Christi . Q uam vis in initio Conceptionis B. V irgo non
fuerit actu m ater D ei, tamen, iam tunc creabatur et praeparabatur ad tantam digni
tatem et ideo dispositive iam tunc M ater D ei dici poterat. Inde enim a sua C o n
ceptione, B. V irgo considerabatur a D eo ut futura V erbi sui M ater: et non ex filia
A dae facta est M ater D ei, sed ad hoc ut esset M ater D ei facta est filia Adae.
Ratione autem divinae maternitatis, inde a prim o instanti suae existentiae,
D eus Illam magis dilexit quam omnes A ngelos et homines, quia diligebatur ab
Eo ut mater et ideo erat Ei carior om nibus creaturis; consequenter contulit ei
m aiorem gratiam, in primo instanti suae existentiae, quam om nibus A ngelis et
hom inibus simul sumptis; amor enim D e i non est sicut amor noster, m ere affectivus, sed effectivus et boni com m unicativus; gratia ergo amori proportionatur,
iuxta illud S. Thom ae; D eum diligere magis aliquid nihil aliud est quam ei
m aius bonum velle; voluntas enim D ei est causa bonitatis (I, q. 20, a. 4).
b) E x munere Mediatricis hominum. Ipsa enim praeelecta fuit ut esset univer
salis gratiae M ediatrix, ita ut omnia bona ab Ipsa in nos derivarent. In ipsa ergo
esse debebat plenitudo fontis ex qua omnia bona derivarentur in homines. A tqu i
plenitudo fontis om nem plenitudinem ex ipsa fonte manantem incom parabiliter
excedit. E rgo... C et argum ent de Saint Alphonse

scribit P. G od ts

est

prem ptoire: Si tous les enfants reoivent de leur m re tout l argent quils ont,
il est vident que la mre est plus riche que tous les enfants runis. M ais M arie
a t M re des homm es ds l'origine: cette m aternit, cette m diation entre
D ieu et les homm es est mme sa raison d tre. Par consquent des son origine
M arie et plus de grces que tous les Saints ensem ble .1
1 L a saintet initiale de VImmacule, p. 1 7 1 , B ru xelles, 1904.

132

GRATIA INITIALIS DEIPARAE

Ratione huius officii, id est universalis m ediationis, B. V irgo omnes homines


D eo gratos reddere debebat; necesse ergo erat ut carior et gratior D eo esset om ni
bus sim ul hominibus.
G ratia initialis, ergo, B. V irgin is superat gratiam consumm atam om nium ho
m inum et Angelorum simul sum ptorum . Iuxta P. D e los Rios, B. V irgo om
nium gratiarum fuit veluti com pendium ... M aria est m icrocosm us gratiarum
(Hierarchia Mariana, 1. 5, c. 19, p. 548).
O B I C I T U R 1 : Sententia haec (de gratia initiali D eiparae gratiam om nium
Sanctorum sim ul sum ptorum superante) nullam habet significationem . 1 Su m
m am enim facit gratiae Sanctorum et A ngelorum . A tq u i huiusm odi sum m a
peragi nequit: gratia enim , ad praedicam entum qualitatis, non vero ad praedi
cam entum quantitatis reducitur. R E S P O N D E T U R distinguendo inter quantitatem dimensivam et quantita
tem virtutis quae attenditur secundum perfectionem alicuius naturae vel for
m ae, quae quidem quantitas designatur secundum quod dicitur aliquid m agis
vel m inus calidum (Summ. Theol. I, q. 42, a. 1, ad 1). H oc principium ad cari
tatem applicando, A n gelicu s scribit: D icen d um quod caritati non convenit
quantitas dim ensiva sed solum quantitas virtualis (op. c. I I - I I , q. 24, a. 4, ad 1).
Iam vero idem et de gratia dici potest. N o n convenit gratiae quantitas dim ensiva
sed convenit ei quantitas virtualis. H oc concedit etiam Baudim ent, cum asse
rat gratiam D eiparae superare gratiam m axim i inter Sanctos. H oc non obstan te,
tenet praedictus A u cto r sententiam a nobis vindicatam nullam significationem
h abere ( parat un non-sens ). A t hoc verum non videtur. A d hoc rite intelligendum , attendendum est ad duplicem plenitudinem gratiae, intensivam nempe
et extensivam. A d rem S. Thom as: H uiusm odi autem quantitas virtualis at
ten d itu r prim o quidem in radice, idest in ipsa perfectione formae vel naturae,
et sic dicitur m agnitudo spiritualis... Secundo autem attenditur quantitas vir
tualis in effectibus formae. P rim us autem effectus form ae est esse... Secundus
autem effectus est operatio, nam omne agens agit per suam form am (op. c. I,
q. 42, a. 1, ad 1). S iv e ergo intensive, sive extensive, quantitas virtualis gratiae
D eip arae collatae excedere potuit quantitatem gratiae aliis om nibus sanctis collatae. V i huius singularis plenitudinis gratiae B. V irgo om nium virtutum opera
exercuit dum , e contra alii sancti specialia quaedam : quia alius fuit hum ilis,
alius castus, alius m isericors; et ideo ipsi dantur in exem plum specialium virtu
tum ... Sed Beata V irgo in exem plum om nium virtutum (O pusc. 6, ed. V ivs,
t. 27, p. 200). G ra tia igitu r D eiparae virtu tem h abu it p rod u cen di actum v ir
tutu m non alicuius aut aliquorum Sanctorum tantum m odo, sed om nium . V i
etiam singularis plenitu din is gratiae, D eiparae m erita sicut et gloria caelestis,
1 Ita B au dim en t: C e tte n o n c ... n ou s parat u n n on -sen s (art. c it., p . 105).
2 L . c., p. 105.

GRATIAE PROGRESSUS

I 33

incom parabiliter exced u nt m erita et caelestem g lo r ia m 1 non solum alicuius aut


quorundam Sanctorum sed om nium om nino. Ipsa enim , sicut et C h ristus, prout
docet S. T h o m as, tantum (gratiae habuit) quod sufficeret ad saiutem om nium
hom inum de m undo id est m axim um (L . c. p. 200).
O B I C I T U R 2: S i B. V irgin i tanta conceditur gratia inde a prim o vitae suae
instanti, iam excluditur in eius gratia et sanctitate progressus, qui tam en om nino
adm itti debet.
RESPONDETUR

negando consequentiam . Q uaelibet enim gratia, etiam

gratia finali om nium hom inum et A ngelorum praestantior, semper rem anet finita
(i. e. finita participatio naturae divinae) et ideo iugiter, usque ad ultim um te rm i
num , qui m orte praestituitur, augeri et perfici potest, eo quod num quam e x
hauritur participabilitas D e i ad extra. G ratia enim D eiparae infinita dici nequit
sive in ordine entis (quia quaelibet gratia, utpote accidens creatum , est et rem anet
semper aliquid essentialiter finitum ), sive in ordine moralitatis seu in esse m oris
(quia actus Deiparae, utpote non theandrici, infinitam perfectionem , sicut actus
D ei-H om inis, induere non possunt), sive in ordine ipsius gratiae (quia gratia in
Deipara non habuit quidquid pertinere potest ad ipsam rationem gratiae, sicut
in Christo).
H oc posito, iam aperitur via ad quaestionem de gratia D eiparae in suo pro
gressu pertractandam .

II) D e g r a t i a B . M. V i r g i n i s i n s u o p r o g r e s s u
et in s uo f i n e
St. Q. 1) Quotuplici modo gratia augeri possit.
Progressus in gratia ex duplici capite attendi potest, videlicet, ex opere ope
rantis seu per viam m eriti, et ex opere operato, seu per sacramenta. E x utroque
autem capite B. V irgo crescere potuit in gratia.
2) Opiniones. Plures veteres, ut P e t r u s V e n e r a b i l i s (Epist. V II, 1. 3, P L 189,
287), putarunt tantam fuisse gratiam B . V irgin i in conceptione C h risti collatam ,

ut fuerit deinceps (i. e. inde a Conceptione Christi) incapax augm enti. Idem do
cuit Richardus a S . V ictore (De Emman., 1. 2, c. 80, Venetiis 159 2. C fr S u a r e z ,
disp. 18, sect. 3). Idem pariter docuit S . B e d a V e n . (P L 189, 283). S c o t u s vero
dubitanter hanc sententiam proposuit: Q uia forte ait habuit in conceptione
Filii sui illam plenitudinem gratiae ad quam D eus disposuit eam pervenire (In
I V Seni., dist. 4, q. 6, ad 1). A t sententia haec hodie ab om nibus iure reicitur.
1 A iu n t en im Salm an ticen ses: V isio beata anim ae C h risti D o m in i est lo n g e p e rfectio r
qu acu m q u e visione cu iu svis A n g e li, im o sola ipsa singillatim sumpta est nobilior omnibus aliis
in unum collectis ( Cursus theologicus, P arisiis-R om ae 1870, t. 1, p. 255). A n te ce d e n s a d d u n t

est D . T h o m a e lo cis citatis, et com m u n iter d o ce tu r a T h e o lo g is (ibid .).

GRATIAE PROGRESSUS

134

P rop .: B . Virgo i) toto vitae suae tempore, etiam post Christi Conceptionem,

crescere p o t u i t in gratia, et de ja cto iugiter crevit 2 ) sive ex o p e r e o p e r a n t i s sive


3)

ex o p e r e o p e r a t o .
P a rs I: B . Virgo, toto vitae suae tempore, crescere p o tu it in gratia.
P rob.: I. A u c t o r i t a t e :

1) C o n c i l i i T r i d e n t i n i docentis gratiam sancti

ficantem in hom inibus viatoribus, capacem esse augm enti (Sess. 6, c. 32). A tqu i
B. V irgo, toto vitae suae m ortalis tem pore, etiam post Christi conceptionem , fuit
viatrix. Ergo...
2) S c r ip t o r u m E c c l e s ia e : R u p e r t u s A b ba s scrip sit q u o d V irg o , in sua
p rim a san ctificatio n e fu it u t aurora, in F ilii co n cep tio n e u t lu x, in m orte u t sol

(1. 6, in Cant., P L 168, 936). S . T

h o m as:

tiae: P rim a q u id e m quasi d isp o sitiva,

In B. V irg in e fu it trip le x p e rfe ctio gra

p e r q u am red d eb atu r id on ea ad h oc esset

m ater C h risti: et haec fu it p e rfe ctio (prim ae) san ctification is. S ecu n d a au tem
p e rfe ctio gratiae fu it in B. V . e x praesen tia F ilii D e i in eiu s u tero incarn ati. T e r tia
au tem p e rfe ctio finis, q u am h a b e t in gloria (III, q. 27, a. 5, ad 2). D o m i n i
cu s

S o t o : Q u is en im am bigat, cu m m erita p ra em iu m praeced an t, p er tam e g re

gia v irtu tu m om n iu m officia, q u ae post sacratissim u m p a rtu m accu m u lav it, c u


m u latio r etiam in d ies et ex cellen tio r illi a ccresceret gratia? F u it q u id e m gratia
p len a ante co n cep tio n em F ilii, q u an tu m p a r erat u t fieret C h risti M a ter; attam en,
gratia illa n on fu it eo m od o su m m a, u t n on posset d ein cep s m eritis au geri (in
I V , dist. 5, art. 2).
II. R a t i o n e .

Ratio theologica huius rei desum itur ex differentia inter C h ri

stum et B. Virginem . E t revera, in Christo gratia augeri non potuit nec ex parte
obiecti seu ex parte ipsius gratiae, neque ex parte subiecti gratiam p articip an tis.1
N on ex parte gratiae, quia finis gratiae est unio creaturae rationalis ad D eum :
non potest autem intelligi m aior unio creaturae rationalis ad D eum , quam quae
est in persona; ideo initialis gratia Christi pertingit ad summam mensuram gra
tiae. N o n ex parte subiecti, quia a prim o instanti suae conceptionis, Christus fuit

1 R eco la tu r q u od au gm en tu m in form is atten d i potest du p liciter: u no m odo, ex parte


subiecti, secu n d u m quod form a illa m agis m in u sve in su biecto radicatur, sicu t ar d icitu r m agis
vel m inus calid us; alio m odo, ex parte ipsiusm et form ae, secu n d u m quod form a ipsa quam dam
la titu d in e m a d m ittit, sicu t scientia, quae in se considerata potest recip ere augm en tu m p er a d
dition em con clu sio n u m .
P o rro , eviden s est gratiam accipere posse augm en tu m ex parte su b iecti, puta in h om in ibu s
viato rib u s, qu i p ossu n t m agis m agisqu e redu ci in actu m gratiae; sed con sequ en ter, ex parte
ipsius gratiae, augm en tu m haberi p otest: non quod de ratione ipsius gratiae sit u t accipiat m a
gis et m in u s, n am om n is gratia, etiam m in im a, co n iu n git creaturam S u m m o B on o, sed quia
cu m gratia sit accidens, a cciden tis autem esse sit inesse, ex eo q u od quis m agis re d u citu r ad
a ctu m gratiae, p ro p in q u iu s a ttin git ad su m m um gratiae grad um (cfr Q uaest. 23, de V e rit., a. 5).

GRATIAE PROGRESSUS

135

v e ru s et p len u s com preliensor. A t, u n io d ivin ae m atern itatis ced it, u t d ictu m est,
u n io n i hyp o staticae: et B eata V irg o fu it p u re via trix, etiam p o st C h risti In c a rn a
tion em . E rg o toto vitae suae d ecu rsu in gratia crescere p o tu it, n on so lu m e x parte
su b iecti, sed etiam e x parte ip siu sm et gratiae ( L p ic ie r , o . c ., p. 236).

OBICITU R-. 1. S. Thomas docuit gratiam B. Virginis in conceptione Filii Dei


fuisse consummatam. Scripsit enim: In conceptione autem Filii Dei consummata est
eius gratia, confirmans eam in bono (III, q. 27, a. 5, ad 2). Idem pariter docuit S. A l
bertus M.: 0 Credimus, sine praeiudicio melioris sententiae, B. Virginem in conceptione
Filii Dei, charitatem talem et tantam accepisse, qualis et quanta percipi poterat a pura
creatura in statu viae (Sup. Missus, resp. ad quaest. 49).
R E S P O N D E T U R : Haec et similia loca intelligenda esse non de consummatione
gratiae, qualis quidem fit per hoc quod quis extra augmenti possibilitatem ponitur, sed
de consummatione illius mensurae gratiae ad quam B. Virgo praedestinata fuerat ut
congrue esset Mater Dei. Unde nec S. Thomas absolute dicit gratiam Virginis tunc
fuisse consummatam, sed solummodo quatenus haec gratia illam confirmaverit in bono;
licet nobis certius visum sit Beatam Virginem, statim post suam conceptionem, in bono
fuisse confirmatam. Quapropter, distinctio fieri potest: Beata Virgo, in momento In
carnationis, tantam gratiam recepit quantam recipere potest creatura viatrix, dispositive,
conc.\ perfective et terminative, nego.
Ex hisce apparet, diverso modo plenitudinem gratiae praedicari de Christo et de
Beata Virgine. Christus enim est plenus gratia, non solum ex parte subiecti, sed etiam
ex parte ipsius gratiae, cum pertingat ad summum gratiae, tum quantum ad essentiam
gratiae, habens illam in maxima excellentia qua haberi potest, tum quantum ad virtu
tem, scilicet per respectum ad omnes effectus illius. A t Beata Virgo dicitur plena gratiae
solum ex parte subiecti, quia scilicet habuit gratiam sufficientem ad statum illum ad
quem erat electa a Deo ut esset Mater Unigeniti eius: non autem habuit gratiam in
summa excellentia qua potest haberi, nec ad omnes effectus eius; ideoque gratia eius ex
hac parte potuit augeri. Unde, stante hac subiectiva plenitudine gratiae ad Matris Dei
dignitatem commensurata, potuerunt ex Virginis actibus novae accessiones iugiter fieri,
praesertim cum, succrescente tempore, nova munia, puta Christi sociae in passionibus,
hominum Matris, Apostolorum consolatricis et privatae magistrae, obire debebat
Ita Card. L p i c i e r , o . c., pp. 237-238.
2)
B. Virgo in ipsa die Annuntiationis salutata fuit ab Angelo gratia plena . Si
ergo habebat iam plenitudinem gratiae, quomodo in gratia crescere potuit?
R E S P O N D E T U R : B. Virgo, nedum in die Annuntiationis sed inde a primo vitae
suae instanti fuit gratia plena . Attamen, fuit gratia plena non absolute, sicut Chri
stus, sed relative, id est relate ad capacitatem suam subiectivam. Et ideo, quamvis fuerit
gratia plena sive in initio vitae suae sive in momento Incarnationis, sive in termino
vitae suae, tamen una plenitudo fuit alia perfectior. In primo vitae suae instanti, illam
plenitudinem habuit quae tamquam dispositio requirebatur ad futuram Matris Dei di
gnitatem; in momento Incarnationis Verbi, illam plenitudinem habuit quae actuali D ei
parae dignitati proportionata esset; et in ultimo vitae suae instanti, plenitudinem habuit

136

GRATIAE PROGRESSUS

plenitudine gloriae coronatam, talem plenitudinem, nempe, quae in suo genere infinita,
latu sensu, dici posset.
Nec dicatur: Quum vas quoddam usque ad summum repletum est nihil ei adiungi
potest. Atqui B. Virgo fuit gratia plena inde a primo vitae suae momento. Ergo nihil
Ei adiungi ulterius potuit. Etenim, si vas iam repletum id quod est remanere pergit,
nihil ei certe adiungi potest; at si capacitas cum ipso liquoris augmento continuo auge
tur, continuo ei aliquid addi potest. Et ita relate ad B. Virginem fuit. Plena gratia
inde a primo vitae suae instanti, potuit nihilominus crescere in gratia eo quod capacitas
eius cum ipsa gratia recepta continuo augebatur. Et ita vere potuit in gratia proficere
usque ad ultimum vitae suae momentum. In ogni momento della sua vita Maria fu
penetrata dai raggi della divina grazia... ma col procedere negli anni, lessere di Maria
si sviluppava, i suoi sentimenti diventavano pi profondi e pi estesi. Tutto ci deter
minava in Lei una maggiore capacit di grazia: questa capacit veniva subito colmata,
e per tal guisa si aveva il continuo cammino di Maria sulle vie della santit e della intima
unione con Dio. Questa ascensione di Maria verso lideale della santit era continua,
uniforme, non a scatti, senza alcuna sospensione. Come nella illuminazione del giorno
si passa gradatamente, senza soste e con un movimento continuo dallalba allaurora, al
mattino, fino al meriggio, cos in Maria, tutta la sua vita ebbe un movimento in avanti,
non mai interrotto verso la perfezione consumata ( C a m p a n a , o. c ., p. 604). Ita etiam
semita B. M . V., sicut Iustorum semita, quasi lux splendens procedit, et crescit usque
ad perfectam diem (Prov., 4, 18).

Pars II. B . Virgo, de jacto, crevit in gratia, ex

o p e re o p e r a n tis

seu per propria

merita.

Prob. I. A u c t o r i t a t e . 1) C o n c i l i i T r i d e n t i n i iuxta quod Iusti, per bona


opera, m ereri possunt de condigno augm entum gratiae (Sess. 6, c. 32). M otio
enim alicuius m oventis sese extendit non solum ad ultim um terminum m otus sed
etiam ad totum progressum in m otu. Iam vero, term inus ultim us gratiae est vita
aeterna, progressus vero in hoc m otu est secundum augm entum caritatis vel
gratiae. 1 A tq u i dubitari non potest Beatam V irginem , toto vitae suae tem pore,
actus m eritorios perfecisse. Ergo...
B. V irgo insuper gratiae augm entum m eruit omnibus et singulis suis actibus
humani?, eo quod ratio eius prout docet S. A lbertus M agnus, M ariale, q. 135
in discernendo non potuit errare, et voluntas eius non potuit eligere m alum .
O m nia igitur et singula peracta fuerunt a B. V irgin e propter optim um . Item : sicut
anima se habet ad corpus, ita caritas se habet ad animam. Iam vero, anim a elicit
omnes et singulas operationes a corpore. Ergo et caritas, quae in B. V irgin e ha-

R eco la tu r hic d o ctrin a de m o do qu o gratia p er b o n os actus in n ob is a u ge tu r ad h o c u t

a u gm en tu m gratiae in B. V irg in e rite in te llig a tu r (cfr C ard . L e p i c i e r , o . c ., p. 246). G ratia e x


vi habitus p raeexisten tis au getu r, p er actus m eritorios in ten sos, ita q u id em u t in h a b en tib u s
caritatem , om n is actu s q u i n o n est p eccatu m ven iale, sit sem per m eritoriu s.

GKATIAE PROGRESSU S

I 37

buit plenitudinem formae, elicuit omnes et singulas operationes ab anima illasque


m eritorias reddidit.
T rip le x conditio ad actum m eritorium habendum (i. e. status gratiae, dom i
nium propriorum actuum , et moralis bonitas eorum dem ) plenissim e fuerunt in
B. V irgin e. F u it enim, inde a sua conceptione, plena gratia; plenissim um sem
per habuit suarum actionum dom inium , eius autem opera fuerunt i) obiective
excellentissima, 2) subiective perfectissim a et 3) numerice vero innum erabilia, seu
melius, continua.
Opera eius fuerunt: 1) obiective excellentissima. T o ta enim vita B. M . V . in
tres veluti periodos dividi potest, videlicet: a) ab eius Im m aculata Conceptione
usque ad V erbi Incarnationem , b) ab Incarnatione V erbi usque ad Ascensionem
D . N . I. C ., et c) ab Ascensione D . N . I. C . usque ad assum ptionem .
a) In prim o vitae suae periodo praevaluerunt in Ipsa actus vitae contem
plativae. In T em p lo enim, in quo, prout fert traditio, ab aetate trium annorum
usque ed aetatem quindecim annorum permansit, per iugem contem plationem
flam m as caritatis erga D eum et proxim um in corde suo excitavit.
b) In secundo vitae suae periodo, praevaluerunt in Ipsa opera vitae activae,
cum perpetua Iesu sectatrix prout dicit S. Epiphanius 1 effecta est, in
eiusque servitium incum bens, actibus caritatis aliarum que virtutum iugiter in
tenta.
c) In tertio vitae suae periodo praevaluerunt rursus opera vitae contem pla
tivae; tun c enim prout asserit S. Laurentius Iustinianus 2 desideriorum
crem abatur incendio, crebris suspiriis augebatur, ac suavissim is cogitationibus
exercebatur. N ec praetereunda sunt egregia verba S. Am brosii, Deiparae vitam
describentis: Q uid ego exequar ciborum parsimoniam , officiorum redundan
tiam; alterum ultra naturam superfuisse, alterum pene ipsi naturae

defuisse:

illic nulla intermissa tem pora, hic congem inatos ieiunio dies? E t si quando refi
ciendi successisset voluntas, cibus plerum que obvius, qui m ortem arceret, non
delicias m inistraret. D orm ire non prius cupiditas quam necessitas fuit; et tam en
cum quiesceret corpus, vigilaret animus; qui frequenter in somnis aut lecta re
petit, aut somno interrupta continuat, aut disposita gerit, aut gerenda praenun
tiat . 3
Sed ulterius, opera B. M . V . fuerunt 2) subiective perfectissima, id est, m a
xim o caritatis ardore inform ata et a m axim a puritatis intentione inspirata, iuxta
m ensuram gratiarum actualium abundanter a D eo collatarum . N ih il pariter in
Ipsa erat quod perfectam eiusdem cooperationem ad gratiam aut im pediret aut
retardaret, cum sine fom ite et absque ulla potentiarum deordinatione ac lassi
1 Haeres. 78, n. 13, P G 42, 718 D ).
2 Serm. in Assumpt. Virg. M ., B rixiae, 1556, t . 2, fo l. 49.
3 L . 2, D e Virg., c. 2, n. 8, t. 4, coi. 213.

GRATIAE PROGRESSUS

13

tudine esset. Fragrabat passim odore boni operis M aria, intendebat ad sublim ia
intentione continua cordis (S. P e t r u s D a m i a n u s , Serm. I I I , de N ativ. Mariae,
144, 754).

PL

Insuper, cum actiones sint suppositorum , ideo m aior personae m erentis di


gnitas, ad maius m eritum de condigno conducit, quem adm odum C hristi opera
infiniti valoris fuerunt propter infinitam personae dignitatem . Q uapropter M atris
D ei dignitas fuit in B. V irgin e ratio maioris m eriti et ideo maioris gratiae aug
menti.
T and em , opera bona B. M . V . fuerunt 3) num erice innumerabilia, imo con
tinua. B. V irgo enim, per omnes suos actus humanos (non vero per actus mere
naturales, sive corporis e. g. ferri deorsum , sive animae vegetativae e. g. nutritio,
augm entum , quae actiones nullo modo, saltem directe, rationi, subiciuntur) m e
ruit. H oc est certum , saltem si agatur de B. V irgin e in statu vigiliae. E t ideo in
B. Virgine, inde a primo vitae suae m om ento usque ad ultim um vitae instans,
nulla fuit dies, nulla hora, nullum instans fuit, in quo eius merita aucta non fue
rint.
D u o enim ad hoc requiruntur, et sufficiunt, videlicet: 1) usus continuus liberi
arbitrii et 2) continua adhaesio voluntati divinae. Iam vero, utrum que Beatissima
V irgo habuit: H abuit continuum usum liberi arbitrii ratione scientiae infusae
quae, utpote supernaturalis, exerceri potuit independenter a conversione ad
phantasmata; nulla proinde in B. V irgin e adm ittenda est actuum huius scientiae
interruptio

nec aliqua defatigatio ex continuo ipsius scientiae exercitio, quia

haec omnia proveniunt in nobis ex intimo et naturali com m ercio animae intel
lectivae cum phantasia et cum ceteris facultatibus sensitivis ad m ateriales con
ditiones alligatis. H abuit etiam continuam adhaesionem voluntati divinae ratione
im m aculatae conceptionis, seu ratione privilegii vi cuius omnes potentiae semper
D eo subderentur ita ut nullus exurgeret m otus in D eum , finem ultim um , non
ordinatus.
B. V irgo, igitur, quocum que m otu m erebatur . Q uod ita probat S. A lb er
tus M .: Apostolus ad Coloss. 3, 17: Om ne quodcum que facitis in verbo aut
in opere, omnia in nomine D om ini nostri Iesu Christi. E t 1 Cor. 10, 1 1: Sive...
manducatis, sive bibitis, sive aliud quid facitis, omnia in gloriam D ei facite .
A u t ergo aliquis im plet, aut nullus. Si nullus: ergo frustra praecipitur, vel con
sulitur, vel monetur. Si aliquis, ergo beatissim a Virgo: ergo, in omni eo quod
fecit, m erebatur (Quaestiones super Missus, q. 135, Opera, L ugduni, 16 5 1, 20,
p. 9 1, coli. 1, 2).
A ctu s ergo meritorii B. Virginis continui seu ininterrupti fuerunt saltem in
vigilia. A t quaeri potest: interrupti ne fuerunt etiam tem pore quo B. V irgo somno
indulgebat?... N egant G erson (T r. 5 super Magnificat), Abulensis (super M atth.
1, q. 56) et inter recentiores L picier. Plures tamen affirmant, ut S. Bernardinus
Senensis (Serm . 51), D ionysius Cartusianus (in Cant., 1. 6), S. Petrus Canisius

GRATIAE PROGRESSUS

r 39

(o. c., 1. i , c. 13), S. Franciscus Salesius ( Trait de l Amour de Dieu, 1. 3, c. 8),


Contenson (0. c., 1. 10, diss. 6, c. 1, Specui. 2), Suarez (in 3, disp. 18, sect. 3),
V ega (o. c., Pai. 29, cert. 3), S. Alfonsus (Glorie di M aria, p. IV , par. 2), T e r
rien (o. c., 1. 7, c. 1), H ugon (De Verbo Inc., p. 458), G orrino (o. c., p. 69) etc.
Sententia haec, sive propter auctoritatem, sive propter rationem solide probabi
lis videtur. B. V irgini, enim, inde a prim o instanti suae existentiae, data est scien
tia per se infusa, quae, ut iam dixim us, probabiliter perduravit et quae, utpote
independens a phantasm atibus et a sensuum

operationibus,

potuit, durante

som no, phantasia et sensibus externis sopitis, exerceri, et ideo B. V irgo potuit,
durante somno, caelestium rerum contem plationi et amori D ei vacare illud C an
tici usurpans: E rgo dorm io et cor meum vigilat (Cant., 5, 2). U sus iste liberi
arbitrii durante somno est utique extraordinarius, miraculosus; at, supposito
prim o m iraculo in ipso instanti conceptionis, dicendus est quodam m odo conna
turalis, ne tot et tantae divitiae supernaturales, ut iam dixim us, infructuosae
rem anerent.
A t, dato etiam quod m eritum B. Virginis per som nium interrum ptum esset,
tam brevis dicenda esset illa interruptio ut quaedam m oralis continuatio seriesque
tunc haberetur. B. V irgo enim, ob optim am sui corporis dispositionem, nec non
ob temperantissimam vivendi rationem, exiguo somno indigebat, et ideo magnam
tem poris partem , quae som no destinari debuisset, orationi et caelestium rerum
contem plationi tribuebat. D orm ire scribit S. A m brosius non prius cu
piditas quam necessitas fuit (De Virgin., 1. 2, c. 2, n. 8, t. 4, coi. 213).
Quaeri autem posset: positis in B. Virgine innumerabilibus istis virtutum actibus,
sive subiective sive obiective perfectissimis, quanam proportione B. Virgo iugiter in gra
tia crescebat?...
P. D e R h o d e s , post Suarez et alios Theologos, dixit quod supputatio meritorum
Virginis, et consequenter eiusdem augmentum in gratia, quodlibet verbum, quamlibet
intelligentiam, quamlibet arithmeticam supputationem excedit. Gratia B. Virginis
scribit ita crevit sine interruptione ut per quemlibet eius actum semper duplo maior
effecta fuerit. Ita etiam docent Suarez (disp. 18, sect. 4, Conci. 1), Vega (Palestra 16,
art. 1), et alii multi.
Ratio evidens est, posito duplici principio. Primum videtur indubitatum quod actus
bonus producit gratiam sibi omnino aequalem in numero graduum. Actus v. g. inten
sus ut centum, producit centum gradus gratiae. Alterum principium est, quod Maria
semper operata est secundum totam activitatem gratiae et virtutum habitus, quia gra
tia in ea nunquam fuit vacua; imo voluntas eius totam activitatem gratiae semper ex
aequabat; alioquin fuisset aliqua imperfectio in ipsa.
Ex his duobus principiis sequitur omnino quod gratia Mariae semper fuit dupli
cata per singulos eius actus. Quod sic probo. Tunc gratia crescit secundum proportio
nem duplam, quando crescit secundum latitudinem et activitatem gratiae praecedentis;
ita ut si haberet nunc centum gradus, actus amoris esset ut centum, et produceret cen

SACRAMENTA A B. VIRGINE RECEPTA

140

tum gradus gratiae; sequens actus, adaequans activitatem ducentorum graduum, pro
duceret ducentos; tertius produceret quadringentos. Actus autem Mariae semper pro
ducebat secundum adaequatam virtutem gratiae ac habitus. Ergo gratia Mariae crevit
semper secundum proportionem duplam; imo aliquando potuit illam excedere, quia
interdum ea novo impetu amoris potuit operari supra perfectionem praecedentem.
Quae supputatio superat omne quod lingua dicere, quod arithmetica numerare, quod
intellectus potest cogitare (De Rhodes, 1. c., pp. 247-248).
P. M ie c h o w , O. P. sequentem tabulam conficiebat: Soit le premier acte: cent. Les
suivants seront deux cents, quatre cents..., six mille quatre cents, douze mille huit cents,
etc. En procdant de la sorte, vous arrivez pour le trentime seulement un total de
vingt-six milliards quatre cent quarante-deux millions sept cent quarante-cinque mille
six cents. Et que serait-ce si nous voulions calculer jusquau centime, jusquau mil
lime, etc. Donc ( la fin de sa vie) cette argumentation devient inexplicable et incom
prhensible (1 3 7 conf. sur les litanies).
Et encore animadvertit P. H u g o n pour ce calcul nous sommes partis dune
base peu leve, afin de ne pas trop dconcerter lintelligence; mais lintensit du pre
mier acte est dj prodigieuse, plus que mille, plus quun milliard, puisquelle dpasse
les mrites des Anges et des hommes ensemble (La Mre de grce, p. 123).
Quidquid sit, certum omnino est gratiam finalem B. Virginis maiorem fuisse quam
quae aestimari posset et, in suo genere, pene infinitam fuisse.

Pars IV: Gratia B . V. crevit etiam

ex opere o pe r a to

seu per Sacramenta.

A t quaenam Sacramenta B. V irgo recepit? D iscurram us per singula. Sacra


m enta sunt Veteris et N ovae Legis.

1)

Quoad Sacramenta V. Legis dici potest Beata V irgo habuisse illud auxi

lium quod pro fem inis, tam quam rem edium ad delendum originale peccatum
fuerat provisum ; quod probabiliter erat oblatio a parentibus D eo facta, cum
actu protestativo fidei in Christum venturum , quod quidem et in lege naturae
tam pro m asculis quam pro fem inis in usu fuerat. Ritus iste, qui correspondebat
circum cisioni pro m asculis institutae, gratiam quidem conferebat ex opere o p e
rato, non tam en instrum entaliter seu per effectivum influxum , sed m oraliter
tantum , seu per m odum causae finalis (Card. L

p ic ie r , o .

c., p. 2 3 9).

N ec huic rei obstare videtur immaculata Virginis conceptio. E tenim paren


tes eius probabiliter privilegium propriae filiae ignorabant, ideoque legi huius
sacramenti, iuxta traditionem m aiorum sese conform are debuerunt. C eterum ,
sacram entum illud B. V irgo recipere debuit non ut a labe peccati m undaretur,
sed ad hoc ut Ecclesiae visibili illius tem poris incorporaretur, et ad hoc ut gratia
sanctificans in ipsa augeretur. O b hanc rationem etiam Ioannes Baptista, quam
vis a peccato originali ante nativitatem liberatus fuerit, ritui circum cisionis pro
cul dubio subi acuit.

SACRAMENTA A B. VIRGINE RECEPTA

2)

H1

Quoad Sacramenta N. Legis:

1)

B.

V irgo suscepit B a p t i s m u m , ob triplicem rationem: a) Baptism us enim

ad hoc proprie institutus est ut baptizati, per im pressionem characteris, incorpo


rentur Christo capiti tam quam m em bra eius, habilesque reddantur ad alia sacra
menta recipienda, cum baptism us sit sacramentorum ianua. E t licet adultus qui
fidem et caritatem in Christum habet, iam sit ipsi m entaliter incorporatus, adhuc
tam en oportet ut ei per visibile sacramentum incorporetur corporaliter; unde,
concludit S. Thom as, quod illi qui sunt sanctificati in utero consequuntur q u i
dem gratiam em undantem a peccato originali; non tam en ex hoc ipso characte
rem quo Christo configurentur et propter hoc, si aliqui nunc sanctificarentur
in utero, necesse esset eos baptizari, ut per susceptionem characteris aliis m em
bris Christi conform arentur : 1 quod proportionaliter dicendum est de prae
dicto ritu sub lege mosaica.
b) C u m baptism us homini iam iustificato confertur, augm entum gratiae illi
praebet; ideo etiam sub hoc respectu Beata V irgo baptism um suscipere potuit.
c) B. V irgo baptism um suscipiens, Christi, F ilii sui, vestigia sequebatur, qui
a Ioanne in Iordane baptizari voluit, et hum ilitatis exem plum christianis prae
bebat, legi baptism i, sicut legi purificationis, obsequens.
Si vero quaeratur quando et a quo B. Virgo baptizata fuerit, responderi potest:
d) Relate ad tempus, probabiliter B. Virgo, sicut et Apostoli, baptizata est ante
Christi passionem et mortem (quamvis baptismus ante Christi mortem necessarium
non fuisset): Apostoli enim, et probabilissime etiam B. Virgo, Eucharistiam ante Chri
sti Passionem et mortem susceperunt, et de lege ordinaria nemo non baptizatus est sacra
menti alicuius capax, a qua lege ordinaria non constat Apostolos a Christo dispensatos
fuisse. Probabiliter ergo Apostoli a Christo baptizati fuerunt.
b)
Persona vero quae B. Virginem baptizavit, probabiliter, honoris causa, fuit ipsemet Christus. Euthymius Zigabenus (flor. saec. xii) cui assentitur Suarez (in 3, disp. 19,
sect. 1), ait quosdam, apostolorum temporibus proximos, scripsisse quod Christus P e
trum et Virginem Mariam baptizaverit, Petrus vero reliquos omnes Apostolos. 2
2)

Relate ad C o n f i r m a t i o n e m , tenendum est B. Virginem non quidem sa

cramentum ipsum (seu sacrum aut sensibile signum ) sed rem sacramenti (seu S p i
ritus S. gratiam et robur ad fidem profitendam) in die Pentecostes recepisse,
cum illam ipsam receperint Apostoli et discipuli, prout testatur Eugenius I V in
decr. pro A rm enis (D en z., n. 697). L egitu r enim in A ctibu s A p.: H i omnes erant
perseverantes unanim iter in oratione cum m ulieribus, et M aria M atre
(h

14)1 I I I , 69, art. 4.


2 Comment, in cap. I I I Ioannis, L o v a n ii, 1544, t. u n ie., p. 455.

Iesu

142

SACRAMENTA A B. VIRGINE RECEPTA

3) B. V irgo E u c h a r is t ia e Sacram entum ferventissim e recepit, et quidem


frequentissim e, im o quotidie, iuxta praxim priscorum fidelium , de quibus le
gitur: Q uotidie perdurantes unanim iter in tem plo, et frangentes circa domos
panem (Act. 2, 46). Christi enim M atrem fideles in fervore non sequi sed prae
cedere oportebat. Eo vel m axim e quod ob eius m ediationem et intuitu eius prae
sertim (ad hoc ut suae praesentiae desiderium in eius corde leniret), S S . E ucha
ristiae sacram entum Christus in s titu it.1 Insuper eius amor erga Filium , illam
ad sacram Com m unionem enixe im pellebat et in ipsa Christus hospitium m un
dissim um et ideo dignissim um inveniebat. Q uapropter putam us B. V irgin em ,
in ultim a Coena, statini post Apostolos, et quidem , sub utraque specie, E u ch aristicae mensae participem fuisse. Eo vel magis quod agnus paschalis com edendus
erat per fam ilias et domos (Exod., 12, 3) et ad familiae praesidem pertinebat
im m olatio eius; quia vero S. Ioseph iam m ortuus erat, caput sacrae fam iliae re
manserat Christus, et com estioni agni interfuit eius M ater quae procul dubio
tunc H ierosolym is erat (cfr L

p ic ie r ,

Diatessaron, Sect. 270, q. 13). Com m ode

vero B. V irgo potuit deinde quotidie ad sacram m ensam accedere eo quod S .


Ioannem , filium suum adoptivum , iugiter com item habuit.
4) O b defectum cuiuslibet materiae, sive remotae (i. e. peccata actualia post
baptism um commissa), sive proxim ae (i. e. actus poenitentis se dolorose a c c u
santis pro absolutione obtinenda), B. V irgo nunquam P o e n it e n t ia e sacram en
tum recepit, imo nec recipere potuit. Ipsa enim num quam vel levissim um p e c
catum com m isit, et ideo nec dolere de peccato, nec illud confiteri potuit. Q uod
si D eipara voluit purgationis observantiam im plere, hoc, ait Angelicus, non fu it
propter indigentiam , sed propter legis praeceptum; non quasi obligaretur ad
im pletionem illius praecepti, sed quia voluntarie purgationis observantiam im
plevit (3, q. 37, art. 4).
5) Relate ad sacram entum E x tr e m a e U n c t io n is disputatur inter T h eo logos.

Quidam ut S. A lbertu s M . (Mariale, q. 43), S. Petrus Canisius (o. c., 1. 1, c. 9),


Suarez (in 3, disp. 18, sect. 3), V ega (o. c., Pai. 21, 20, cert. 4), S. Antoninus
(3 P ., tit. 13, c. 8, par. 3), Bernardinus de Bustis (Mariale, P. IV , serm. 11, p. 3,
fol. 121) Sedlm ayr (o. c., p. III, q. 3, a. 9) tenent B. V irginem ante m ortem sa
cram entum hoc recepisse; licet enim nec peccatum nec peccati reliquias habuerit,
gratiae tam en corroborantis adversus illas reliquias, si adfuissent, capax erat;
et quam vis nulli subiecta fuerit m orbo, deficientia tam en corporalium virium
sufficiens corporis infirm itas esse poterat ad tale sacram entum valide su scipien
dum. B. V irgo, igitur, sacram entum illud suscepisset sive propter fructum eius,
sive ut fidelibus hum ilitatis et vitae christianae exem plum praeberet...

1 C fr R o s c h i n i O . S. M ., M aria S S . e VEucaristia, T o r in o , L .I .C .E ., 19 3 5 , p p . 7 - 1 4 .

I43

SACRAMENTA A B. VIRGINE RECEPTA

Si quis obiiciat hoc sacramentum ordinari ad reliquias peccati tollendas a


quibus B. V irgo totaliter im m unis extitit, responderi potest cum Francisco S y lv i o , 1 aliisque probatis auctoribus, proprium et prim arium

huius sacram enti

effectum non esse rem issionem peccatorum : non peccatorum mortalium, ad quae
ordinatur per se sacramentum poenitentiae; non venialium, cum nullum sacra
m entum N ovae L egis directe sit institutum contra peccatum veniale, quod potest
tolli per sacramentalia, puta, per aquam benedictam , vel aliquid huiusm odi.
Praeterea, dicente S. Iacobo: 2 E t si in peccatis sit, remitientur ei, ex eiusdem A p o
stoli mente eruitur, posse illum qui hoc sacramentum suscipit, omni peccato
carere; unde etiam sancivit Ecclesia, posse extrem am unctionem aliquando im
m ediate post baptism um adulto conferri. 3
Q uapropter, proprius et prim arius effectus sacramenti Extrem ae U n ction is
est gratia confortans hominem in ultim a pugna contra insidias inim ici, et sp iri
tualem alacritatem conferens ad ferenda m ortis incom m oda, laetoque animo ad
ventum D om ini exspectandum ; secundus autem effectus est sanitas corporalis,
si id quidem D eo placuerit, necnon rem issio peccatorum et abstersio reliq u ia
rum peccati. Ergo ad hoc ut quis valide possit sacramentum Extrem ae U nctionis
recipere, non est necesse ut aliquando peccaverit, sed sufficit ut in m ortis articulo
constitutus, confortari indigeat m odo explicato . 4
A lii tamen, ut Paludanus (In 4, dist. 22, q. 3, a. 2), G abriel Biel (In 4, dist.
30, q. 1, a. 3), V asquez (In 3, disp. 119, c. 8), Card. L p icier (o. c., pp. 241-242),
Paquet (De Sacramentis, disp. 5, q. 2, a. 3), H ugon (o. c., q. 2, a. 3), Cam pana
(o. c., p. 632), G orrino (o. c., p. 70) etc. negant om nino B. Virginem Extrem am
U nctionem ,

sacramentum

spiritualiter

convalescentium ,

suscepisse.

Et

huic

secundae sententiae adhaeremus, ob sequentes rationes:


a) Ratione subiecti huius sacramenti, quod est solus aegrotus periculose de
cum bens; atqui B. V irgo num quam fuit nec esse potuit aegrota; ergo...
b) Ratione formae huius sacramenti, quae est: Indulgeat tibi D eus quidquid
per visum ... deliquisti; atqui Beata V irgo num quam deliquit; ergo...
c) Ratione effectus huius sacramenti, id est, peccatorum reliquias abstergere,
et peccata si quae sint, remittere; atqui B. V irgo nec peccatum nec peccatorum
reliquias (i. e. pravae dispositiones ex peccato relictae) habuit; ergo...
A lius huius sacramenti effectus est alleviatio animae eiusque contra daem onis
ultim as insidias et m ortis angores roboratio; atqui B. V irgo talibus effectibus
non indiguit (daemon enim semper procul ab ipsa fuit; eiusque mors, si revera

1 In Supplem ., Q u aest. 30, art. 1.


2 C . s , 15.
3 L p ic ie r ,

o.

c ., p . 242 , S . Congr. de Prop. F ide, 26 s e p t. 1 8 2 1 .

4 L p i c i e r , o . c ., p . 242.

SACRAMENTA A B. VIRGINE RECEPTA

144

m ortua est, fuit placidissim a amoris extasis; laeto animo adventum D om ini expectavit).
6)
Sacram entum O r d i n i s B. V irgo non recepit, eo quod m ulieres, iure di
vino, ab hoc sacramento excluduntur; unde Innocentius III 1 aiebat: L icet

Beatissim a V irgo M aria dignior et excellentior fuerit A postolis universis; non


tamen illi, sed istis D om inus claves regni coelorum com misit . E t in C onstitu
tionibus apostolicis 2 dicitur: M ariae perm issum fuisset m unus docendi, nisi
officia sacerdotalia om nibus

retro saeculis novae et antiquae L egis m ulieribus

vetita fuissent . In quo anim advertit Card. L p icier

discrim en depre

henditur inter verum cultum , et cultum ethnicorum aut etiam haereticorum ,


qu o s inter Cataphrygae, Peputiani et Collyridiani, teste S. Epiphanio, fuere,
qui m ulieres quoque ad officium sacerdotale adm ittere consueverunt (1. c.,
P- 243).
Si vero interdum Deipara, Virgo Sacerdos appellatur, hoc nonnisi lato et im
proprio sensu intelligi debet, quatenus Christum , Sacerdotem simul et Victim am
nobis libere dedit, et in ara crucis una cum ipso Christo, pro nobis obtulit. 3
Quamvis vero Deipara Sacramentum ordinis non susceperit, huius tamen sacra
menti rem abundantissime recepit, prout exponit S. Antoninus: Licet autem Beatis
sima Virgo Maria sacramentum ordinis non receperit, quicquid tamen dignitatis vel
gratiae in ipsis (ordinibus) confertur de hoc plena fuit. Confertur in eis septiformis
gratia Spiritus Sancti, qua omnifaria plena fuit. Item cum tria sint in Sacramento Or
dinis, scilicet dignitas ministerialis, potestas spiritualis, administratio executionis, haec
autem tria Beata Maria aequipollenter habuit et excellenter. Ministri Ecclesiae habent
dignitatem beneficialem per characterem excellentiae; Beatissima autem Virgo habet
coronam regni Ecclesiae militantis et triumphantis; unde et summus ministrorum Papa
dicitur servus servorum Dei: haec autem est domina Angelorum et imperatrix totius
mundi. Item in ministris est potestas spiritualis, temporalis delegata a Deo vel subde
legata et vicaria: in ipsa enim est plenitudo potestatis caelestis ex auctoritate ordinaria.
Item in ministris est executio ligandi et solvendi, potestas ad ligandum et solvendum
per imperium. Et sic quicquid est in ordinibus dignitatis et gratiae constat Beatae M a
riae minime defuisse (p. IV, tit. 15, c. 16, Venet., 1581, p. 320, r. coi. 2).
7) Tandem , relate a d m a t r i m o n i u m , patet B. Virginem , illud non suscepisse
prout est N ovae L egis sacramentum cum fuerit coniuncta, et quidem vero et
proprio m atrim onio rato, Sancto Ioseph, sub V eteri L ege. In hypothesi tamen
quod Sanctus Ioseph supervixerit istitutioni huius sacramenti nec non susce-

1 C ap . N ova, E xtra, de P oenit.

L ib . 3, c . 6.

3 C fr H u g o n , L a Vierge-Prtre, exam en th o lo g iq u e d un titre et d u ne d o ctrin e. Paris,

SACRAMENTA A B. VIRGINE RECEPTA

H5

ptioni baptism atis ex parte B. V irginis, m atrim onium sub L ege V eteri ab ipsis
celebratum , evasisset statim verum novae L egis sacramentum, cum , baptism o
superveniente, ipsem et naturalis contractus,

adhuc m oraliter perseverans, sta

tim fiat sacram entum . Attam en, com m uniter tenetur S. Ioseph m ortuum fuisse
antequam C hristus Baptism i sacram entum institueret et contractum naturale
ad sacram enti dignitatem e le v a re t.1
N o n om nia ergo sacramenta, prout ex dictis patet, B. V irgo suscepit. A tta
men, ut ait S. A lbertu s M ., quidquid dignitatis vel gratiae est in sacramentis
Ecclesiae, plenitudini gratiae, quae fuit in beata V irgin e, om nino nihil deesse,
sed eam hoc totum vel in gratiis sacramentalibus, vel excellentius, plenarie pos
sedisse (M ariale, q. 44).
Praeter sacramenta, produxerunt augm entum gratiae ex opere operato (i. e.
ultra dignitatem m eriti ipsius, non tam en independenter a qualibet dispositione
vel libera cooperatione) m ysteria quaedam quae fuerunt in ipsa V irgin e operata,
praesertim a) m ysterium conceptionis Christi, b) m ysterium Calvariae et c) m y
sterium Pentecostes.
a) Mysterium conceptionis Christi, vi sua intrinseca, m agnam gratiae copiam
in B. V irgin e causare debuit ob novam intrinsecam , physicam et miram coniunctionem cum ipso gratiae fonte Christo. Etenim iuxtat illud S. Thom ae: Q uanto
aliquid magis apropinquat principio in aliquo genere, tanto magis participat e f
fectum illius principii . A tq u i tun c B. V irgo coepit esse coniunctissim a, physice
et m oraliter, cu m ipso gratiae fonte i. e. Christo. Ergo...
Q uod autem de conceptionis instanti dicitur, extendi etiam debet ad totam
aetatem infantiae Christi, qua perdurante B. V irgo quotidiana et intim a Christi
fam iliaritate usa est. Iure ergo S. A u gu stin us aiebat: L actabis infantem pro
prium ; Creatori succum porrigis lactis, et cibis caelestibus satiaris (Serm . 14,
de tempore, P L 39, 2104). E t clarius adhuc S. Petrus Canisius: P er crebram di
vinae carnis contrectationem ipsa subinde m undior, sanctior atque divinior ef
fecta est (De Deipara, lib. 4, c. 26). D ifficile tamen est determ inare gradum et
m ensuram gratiae quae tunc V irgin i conferebatur.
b) Mysterium Calvariae etiam fu it pro V irgin e causa gratiae. T u n c enim B.
V irgo M ater generis humani declarata est, quod quidem officium correspondentem gratiam exposcit. M aternitas insuper spiritualis, consectarium et veluti com
plem entum fu it m aternitatis divinae. Sicut ergo maternitas divina adnexam ha
b u it gratiam , ita et m aternitas spiritualis gratiam adnexam habere debuit. T u n c
enim m aterna pietatis viscera erga homines D eus ei conferre debuit.
c) Mysterium Pentecostes quod Apostolos in gratia confirm avit, in B. V ir
gine praestantissim os effectus operari debuit.
1 C fr L p i c i e r , o . c . , pp. 244-245.

IO

146

NATURA GRATIAE B. M . VIRGINIS

E x hucusque dictis patet gratiam quam habuit B. V irgo sub fine vitae suae
mortalis incom m ensurabilem fuisse, cum illius augm ento term inus aliquis adsignari non possit. Certe suprem um gradum attingere debuit ad quem pura aliqua
creatura pertingere valet. H inc est quod Patres B. Virginem passim appellant
gratiae abyssum , caeleste prodigium , gratiae oceanum , m irandum
spectaculum ... admiratio saeculorum . En cette sainte me scribit P.
Bernard la vie de grce a com m enc par une Im m acule Conception, et s est
term ine par une Assom ption, et par un couronnem ent de gloire. U n triom phe
de la grce pour com m encer, un triom phe pour finir. E t dans l intervalle une
constante sanctification, com m e parle St. T h om as (3, q. 27), un tat qui n a fait
que crotre et em bellir chaque instant et qui, chaque phase de son m agnifique
dveloppem ent, a ralis la perfection, et apport en M arie une pleine m esure
de vie divine, d abord la plnitude q u il fallait cette bienheureuse V ierge pour
se prparer tre la M re du Christ, puis celle q u il lui a fallu pour ltre en toute
vrit, prem irem ent dans ce m onde, et finalement dans lautre (in L a Vie S p i
rituelle, 1930). D u lce est pro nobis cogitare huius m irabilis sanctitatis cognitio
nem futuram esse partem deliciarum nostrarum in omnem aeternitatem .
III) - D e n a t u r a

gratiae

B . M. V i r g i n i s

Praesens quaestio quae nostris diebus agitari coepit, utilitate non caret. P o
sito enim quod gratia, in suo sensu m agis amplo, sit supernaturalis com m uni
catio, creaturae facta, realitatum quae propriae sunt divinitatis , iure quaeri po
test: quaenam species com m unicationis supernaturalis in maternitate

divina qua

tali verificatur? Estne huiusm odi gratia eiusdem vel diversae speciei ac gratia or
dinaria aliis om nibus D ei filiis concessa?

1) Recens quaedam sententia


Com m uniter tenetur gratiam V irgin is

benedictae eiusdem esse speciei ac

gratia aliorum filiorum D ei. A t nuper P. Ioachim A lo n so , C . M . F ., in disserta


tione quadam in Societate M ariologica H ispanica habita, dem onstrare conatus
est gratiam V irgin is diversae esse speciei ac gratia aliis collata.
A d hanc suam thesim probandam , exponit, im prim is,

conceptum gratiae,

uti ait, sub respectu trinitario, qualis nem pe a Theologia graeca (non vero a theo
logia latina) expositus est.
O pus sanctificationis (opus ad extra)

iuxta A . non solum est commune

tribu s personis divinis (prout tenet theologia latina) sed est etiam proprium
uniuscuiusque personae divinae, ita ut quaelibet persona SS . T rin itatis, in qu a
libet actione ad extra, aliquid proprium seu personale ponat. G ratia igitu r esset
relatio quaedam viva et personalis, prim ario et directe

ad Spiritum Sanctum ,

et per Spiritum Sanctum , secundario, ad alias duas personas pertinens. C o m

NATURA GRATIAE B. M. VIRGINIS

H7

m unicationes igitur divinae ad extra, sunt reflexus com m unicationum ad intra


propriasque rationes form ales inveniunt in illis. D u m ergo theologia latina, in
actionibus ad extra, contem platur com m unicationem essentiae seu naturae divi
nae quae secum trahit tres Personas divinas simul et eadem ratione, theologia
graeca, e contra, contem platur com m unicationem tam quam proiectio quaedam
vitae trinitariae: sunt enim personae divinae quae actuant, in nobis, iuxta ratio
nem personalem ipsis propriam , com m unicationem esse divini in nobis.
H aec autem principia D eiparae

applicando, P. A lonso haec statuit: etiam

gratia Deiparae considerari debet sub respectu trinitario superius exposito, hoc
sensu: Fecunditas Patris reflectitur in fecunditate M atris; aeterna Filiatio F ilii
reflectitur in Filiatione tem porali Incarnationis; A m or aeternus Patris et Filii
reflectitur in tem pore in eorum erga creaturas amore. G ratia igitur Deiparae in
ipso suo esse maternali consistit, et ideo est gratia maternalis, quae proinde a sim
plici gratia adoptionis, aliis com muni, specifice differt, et ideo om nino singularis
apparet. Fundamenta vero huius gratiae maternalis sunt: i) aeterna et singularis
praedilectio ratione cuius Pater com m unicare decrevit M ariae, in tem pore, attri
butum propriae fecunditatis aeternae; 2) actuatio, in tem pore, huius aeternae
praedilectionis inde a prim o instanti existentiae B. Virginis, in qua Pater F iliu s
et Spiritus Sanctus semetipsos Deiparae donant iuxta specialem uniuscuiusque
rationem trinitariam. 1

2) Praefatae sententiae refutatio


Sententia haec quae diversitatem specihcam ponit inter gratiam B. M ariae
V irgin is et gratiam nostram, non videtur sustineri posse ob plures rationes, qua
rum quaedam solutae iam fuerunt a P. Alonso, at m odo ut nobis videtur
parum vel nihil satisfacienti. Praecipuas rationes hic exponim us.
1)
Fundamenta huius novae sententiae parum solida nobis videntur. Si enim
in operationibus ad extra aliquid proprii personarum divinarum

(praeter vesti

gium vel imaginem ) reflecteretur, dogm a T rin itatis ex rebus ipsis, humano ra
tionis lum ine, cognosci posset: quod concedi non potest. Sequitur ergo quod
adm itti debeat unitas actionis ad extra personis divinis m inim e propria, in p o
tentia quae est com m unis, seu, in essentia una fundata, prout omnes Scholastici
tenent.
P. Alonso respondet argum entum hoc ad hominem retorquendo, et dicit:
Sicut essentia est trina, deberem us videre in operatione trinum illud quod

es

sentiam constituit (1. c., p. 109). A t haec assertio videtur sim pliciter falsa, cum
essentia divina aliquid absolutum non vero aliquid relativum subsistens per se
dicat. T rinitas enim non praedicatur de essentia. Stat ergo difficultas.
1 C fr N aturaleza y fundamentos de la gracia de la Vir g en, in Estudios M arianos, 5 (1946 )
i 1 - 1 10.

148

VIRTUTES B. M . VIRGINIS

2) Praeter fundam enta parum solida, quae principia novae huius sententiae
constituunt, eorum ad gratiam Deiparae applicatio non videtur sustineri posse.
Si enim gratia D eiparae non esset eadem specie cum gratia filiorum eius, m inim e
Deipara vera mater nostra in ordine supernaturali esset, cum m ater cooperari
debeat ad eandem specifice naturam com m unicandam quam ipsamet habet.
H uic obiectioni P. Alonso respondet distinguendo: in tali casu D eipara nobis
non com unicat eandem specifice naturam formaliter, concedo; causaliter-virtualiter, nego. A t etiam haec responsio non satisfacit. Inter veram matrem enim et
verum filium eius vera eiusdem specificae naturae com m unicatio requiritur. N on
sufficit ergo quod mater naturam illam causaliter eminenter possideat, sed requi
ritur etiam ut illam ipsam form aliter revera com m unicet.
3) N ova sententia, tandem, asserere aut saltem supponere videtur in B. V ir
gine gratiam divinae m aternitatis et gratiam sanctificantem unum idem que con
stituere: quod non videtur admitti posse, cum gratia divinae m aternitatis ad ge
nus gratiae gratis datae, dum gratia sanctificans ad genus gratiae gratum jacientis
pertineat. Q uidquid denum sit, maternitas divina et gratia sanctificans sunt res
omnino diversae, et ideo com m isceri non debent.
C u m agatur igitur de sententia quae, quam vis abilissime proposita, contra
com m unem theologorum sententiam militat, sustineri non posse videtur.
T en en d u m ig itu r est im m ensurabilem D eiparae gratiam eiusdem jspeciei
fuisse ac nostra.

A rt. 2 - D E

V IR T U T IB U S B. M . V . 1

Organismus vitae supernaturalis. Sim ul cum gratia habituali seu sanctificante, conferuntur hom ini virtutes, sive theologicae, sive morales, dona et fructus
Spiritus Sancti, nec non beatitudines. Etenim 1) quem adm odum radix vitae na
turalis est essentia animae (principium rem otum operationis), ita radix vitae su
pernaturalis est gratia habitualis quae se habet ut habitus entitativus dans animae
esse divinum .
2) Q uem adm odum ex essentia animae profluunt potentiae et actiones vitales,
ita et ex gratia habituali. Essentia enim non est im m ediate operativa sed opera
tur per facultates. H in c per m odum essentiae supernaturalis habetur gratia sancti
ficans. E x hac essentia vero profluunt:
1)
per modum potentiarum: a) virtutes theologicae, quae perficiunt hominem
in ordine ad D eum ; b) virtutes morales, quae perficiunt quatuor principaliores

1 C fr E l i a s d e l a D o l o r o s a , C . P ., Virtudes y dones del Espiritu Santo en la Santisima


Virgen, in Estudios M arianos, 5 (1946) 205-248.

VIRTUTES B. M . VIRGINIS

I49

potentias animae, c) dona Spiritus S ., quae hom inem disponunt ut sit facile m o
bilis a Spiritu S a n c to ;1
2)

per modum operationum-, a) fructus Spiritus S., qui sunt opera virtuosa in

quibus homo delectatur; b) beatitudines quae sunt opera perfecta quae in sum m i
tate vitae spiritualis consistunt et sunt veluti inchoationes futurae beatitudinis.
Haec, quoad sua varia elementa, m irabilis vita filii D e i adoptivi.
Exposita ergo quaestione de gratia B. V . M ., logice transitus fit ad expositio
nem illorum donorum quae ex gratia tam quam ex radice profluunt, a virtutibus
incipiendo.

Quid et quotuplex sit virtus. V irtu s est habitus inclinans hom inem ad bonum
operandum et ad m alum vitandum .
V irtutes autem, pro duplici actuum hum anorum ordine et fine (naturalis et
supernaturalis) dividi possunt in naturales et supernaturales: prim ae (naturales)
propriis actibus acquiri possunt; secundae vero (supernaturales) a D eo in fu n
duntur.
V irtutes naturales subdividuntur in intellectuales et morales secundum d u
plex operationis humanae principium : intellectum (intelligentia, sapientia, scien
tia, ars, prudentia) et voluntatem (virtutes morales).
V irtu tes autem morales subdividuntur in principales seu cardinales et secunda
rias seu adiunctas: primae (cardinales, sic dictae a cardine circa quem ostium vo l
vitur) sunt illae in quibus, tam quam in cardinibus, tota volvitur vita m oralis, et
sunt quatuor: prudentia, iustitia, fortitudo et temperantia; secundae vero (i. e.
secundariae et adiunctae) sunt illae quae a cardinalibus profluunt et ad illas tri
plici m odo referuntur, videlicet: a) ut partes integrantes (sine quibus virtutis
exercitium non esset perfectum et integrum ), b) ut partes subiectivae (in quas
virtus cardinalis

tam quam genus in species, subdividitur), c) ut partes poten-

tiales (quae, utpote non habentes totam potentiam virtutis principalis, ad aliquos
secundarios actus vel m aterias ordinantur).
V irtutes supernaturales dividuntur in supernaturales simpliciter et ratione sui
et sec. quid seu ratione causae: a) supern. simpliciter sunt virtutes per se infusae
quae propter eorum intrinsecam supernaturalitatem, num quam possunt homini
inesse nisi ei a D eo infundantur; b) supern. sec. quid seu ratione causae, sunt v ir
tutes naturales (quae idcirco actibus naturalibus acquiri possunt) infusae a D eo.

1 V irtu tu m m o raliu m in fu sa ru m plena evolutio in n o b is, e xig it, o b difficultates origin ale
p eccatu m con sequ en tes, concursum v irtu tu m m o ralium acquisitarum, qu em co n cu rsu m (dum
eo v irtu te s m orales in fusae u tu n tu r) elevan t.
V irtu te s vero th eologales et dona S p. S. au x ilio seu con cu rsu v irtu tu m n atu raliu m m in im e
in d ig e n t. D e m u m , caritas sola, alias virtu tes su p ern atu raliter v iven tes red d it, et id eo prim atu m
ob tin e t. C fr M a r m i o n , Cristo vita d ellanima, p p . 325-326, ed. 5.

VIRTUTES B. M. VIRGINIS

V irtu tes vero supern. sim pliciter subdividuntur in theologicas et morales:


primae (i. e. theologicae) habent pro obiecto, im mediate D eum ipsum , finem u l
tim um supem aturalem (fides, spes, caritas); secundae vero (i. e. morales) habent
pro obiecto im mediato mores seu actus honestos rectae rationi conform es (pru
dentia, iustitia, fortitudo et temperantia). Schematice:
Virtutes sunt:
naturales
intellectuales

supernaturales
simpliciter

morales

cardinales

secundariae

theologicae

morales

cardinales

partes:
1) integrantes
2) subiectivae
3) potentiales

sec. quid

secundariae

In praesenti agim us de virtutibus B. M . V . sive in genere, sive in specie et


quidem sive naturalibus sive supernaturalibus sive theologicis sive moralibus,
sive principalibus seu cardinalibus, sive secundariis seu adiunctis, saltem prae
cipuis.

I) D e v i r t u t i b u s B. M. V i r g i n i s i n g e n e r e
Prop.: In B . Virgine fuerunt excellentissime omnes virtutes.

Prob. I.: A u c t o r i t a t e :

1)

P o n tific u m :

a) L e o X I I I in E ncycl. Magnae

D ei M atris: E cce autem in M aria virtutis omnis exem plar vere bonus et pro
videns D eu s constituit nobis aptissim um illudque oculis et cogitatione intuentes,
non animos, quasi divini num inis fulgore perstricti, despondem us, sed ex ipsa
allecti com m unis propinquitate naturae, fidentius ad im itationem enitim ur
(cfr Lettres Apostoliques de S . S . Lon X I I I , Paris, Bonne Presse, t. 3, p. 150).
b) P iu s X in Enc. A d diem illum\ D ivin a lex est ut, qui aeternae beatitatis
m unere potiri cupiunt, form am potentiae et sanctitatis Christi, im itando, in se
exprim ant. N am , quos praescivit, et praedestinavit conform es fieri im aginis Filii
sui, ut sit ipse prim ogenitus in m ultis fratribus (Rom. 8, 29). A t quoniam ea fere
est infirm itas nostra, ut tanti exem plaris am plitudine facile deterreamur, pro
videntis D ei num ine, aliud nobis est exem plar propositum quod, quum Christo
sit proxim um , quantum humanae licet naturae, tum aptius congruat cum ex i
guitate nostra. Eiusm odi autem nullum est praeter Deiparam (A A S , 1, 82-84).
2) P a t r u m

et

S c r ip t o r u m : S . A m b r o s iu s : Sit igitur in vobis tam quam in

im agine descripta, virginitas, vita M ariae; de qua velut speculo refulgeat species

VIRTUTES B. M. VIRGINIS

castitatis et forma virtutis. H inc sum atis licet exem pla vivendi, ubi tam quam
in exem plari magisteria expressa probitatis, quid corrigere, quid effingere, quid
tenere debeatis ostendunt... Talis fu it Maria, ut eius unius vita omnium sit disci
plina (1. 2, D e Virgin., c. 2, n. 6, P L 15, 212-214).
S. T h o m a s A q u in a s : Ipsa [Maria] om nium virtutum opera exercuit, alii
autem sancti specialia quaedam: quia alius fuit hum ilis, alius castus, alius m ise
ricors: et ideo dantur in exem plum specialium virtutum : ... sed Beata Virgo in
exemplum [datur] om nium virtutu m (O pusc. 6, in Salut. Angelic., t. 16, p. 133).
S. B o n a v e n t u r a asserit: V erum est, quod V irgo gloriosa perfectissim e ha
bu it omnes virtutes (Serm . 1, de Purif., Op. 9, 638 a). T a lis fuit V irgo M aria,
qu ae illustrat totam Ecclesiam et m achinam m undanam ... illustrat enim suis
exem plis omnia tam quam lucerna super candelabrum m undi posita (Serm . 2,
de N ativ. B . M . V., Op. 9, 710). 1
R ic h a r d u s a S. L a u r e n t io : Q uidquid pulchritudinis habent alii sancti in

parte, habet M aria in toto. N em o enim sanctorum inventus est sim ilis illi in
gloria... Sim ilis inquam in humilitate, in sanctitate, in charitate, et sic de caete
ris virtutibus, quas omnes habuit in superlativo, et quot virtutes, tot habuit in
se pulchritudines... nulla ei defuit virtus, nec puritas angelorum, nec fides pa
triarcharum , nec scientia prophetarum , nec zelus apostolorum , nec patientia
m artyrum , nec sobrietas confessorum, nec innocentia aut humilitas virginum
(De laudibus B . M . V ., libri 12, inter op. S. A lberti M ., ed. V ivs, t. 36, p. 182).
S. T

hom as a

V il l a n o v a : H u n c puritatis librum digito D ei intus et foris

scriptum , assidue perlegite. L egite in eo sanctimoniam, legite pudicitiam , legite


prudentiam , legite charitatem , legite m ansuetudinem , legite hum ilitatem , legite
den iqu e om nium virtutum plenissim am plenitudinem (Conc. 1 de Annunt. B .
M . V., n. 9).
Pulchre P a l l a v ic in u s : O m nes in se virtutes, se in om nibus virtutibus
m ultiplicans singularem effecit. M ariam dixisses unam virtutum omnium
fuisse virtutem ; Im o, m igrantibus virtutibus in m iracula, M iracula in v ir
tutes rem igrarunt (Elog. 9).
II. R a t i o n e :

Q uanto perfectior est gratia in aliqua persona, tanto etiam

perfectius inveniuntur in illa virtutes ad perficiendas singulas animae potentias


ad omnes animae actus. A tqu i in B. V irgin e fuit perfectissim a seu excellentissima

1 P erp u lch re om n in o D an tes A lig h eriu s B. V irg in em tam quam om n iu m v irtu tu m e x e m


p la r exh ib et. In u n o q u oq u e en im e x septem P u rg ato rii circu lis in q u ib u s septem vitia capitalia
exp ian tu r, in te r exem p la v irtu tu m v itiis expian dis con traria, e xh ib e tu r iu giter, prim o lo co ,
e xe m p lu m v irtu tis ex vita D eip arae d esu m p tu m (cfr L p i c i e r , L a Vierge M arie dans le pome
de D ante, R o m e, 1934, p p. 33-40).

' 5*

VIRTUTES THEOLOGALES B. M . V.

gratia (prout in quaestione praecedenti dem onstravim us). E rgo in B. V irgin e


fuerunt excellentissim e omnes virtutes.
A d M ai. Est enim axioma: Quanto aliquod principium est perfectius, tanto
m agis im prim it suos effectus ; etenim , om ne agens agit in quantum est in actu,
et ideo m odus operandi (perfecte vel im perfecte) principii perfectioni proportio
natur. Iam vero gratia sanctificans est principium ex quo virtutes om nes super
naturales derivantur, et ideo, quanto altior est gratia, tanto perfectior im prim it
suos effectus, seu virtutes causat.
<Hanc excellentiam virtutum anim advertit Card. L p icier in Deipara,
Ecclesia credenda est voluisse sancire in litaniis lauretanis, in quibus nobilia quae
que epitheta hoc pacto m ultiplicata inveniuntur, quasi licet singula vera sint,
tam en imparia reputentur perfectionibus D eiparae significandis, et sic eorum
cum ulus existim ationem m inus indignam de Sancta V irgin e ingeneret (o. c.,
p. 266).
II) D e v i r t u t i b u s

B . M. V i r g i n i s i n s p e c i e

I) DE VIRTUTIBUS THEOLOGALIBUS
A) De Fide B. M. V.
1) Quid sit fides. E st virtus supernaturalis, qua, D e i aspirante et adiuvante
gratia, quae D eus revelavit et per Ecclesiam nos docuit, vera esse credim us non
propter intrinsecam rei veritatem naturali rationis lum ine perspectam , sed prop
ter auctoritatem ipsius D ei revelantis, qui nec falli nec fallere potest.
2) Errores. O r ig e n e s docuit B . V irginem fidem christianam amisisse in Pas
sione F ilii sui, aut de ilia dubitasse, eo quod si ipsa aliquo m odo non peccasset,
Iesus non fuisset m ortuus pro ipsa (Hom il. 17 in L u c., P G 13, 1845).
B . V irginem fidem sem per habuisse negavit B r e n t iu s qui dixit M ariam in

Passione Filii sui a fide excidisse, eo quia D om inus (apud M atth ., 26, 31) dixit:
O m nes vos scandalum patiem ini in m e in ista nocte (In Io. 19).
A lii autem excellentiam fidei B . V irgin is labefactare conati sunt. Ita L u t h e (apud Canisium , o. c., 1. 4, c. 2) asseruit fidem B . V irgin is a fide Centurionis
superatam fuisse, eo quod D om inus noster dixit: N o n inveni tantam fidem in

rus

Israel (in M atth ., 8, 10). E r a sm u s finxit B . V irgin em non statim post partum
F ilium suum adorasse, eo quia non constat tunc illum tam quam D eum agnovisse
(Ibid.).
C ontra hos om nes sequentem propositionem ponimus:

Prop.: B . Virgo I) habuit semper fidem, et quidem II) excellentissimam.


Prima pars. Prob.: I. A u c t o r i t a t e . 1) S . S c r ip t u r a e : Beata es M aria

dixit ei Elisabeth quae credidisti, quoniam perficientur ea quae dicta sunt

VIRTUTES THEOLOGALES B. M . V.

153

tibi a D om ino (L u c., i, 45). Fides autem M ariae haec fuit, quod crediderit
perficienda esse in ea omnia quae A ngelu s annuntiabat, se V irgin em superna vir
tute concepturam , quae erat res stupenda sine ullo in S S . L itteris exem plo prae
vio, filium fore m agnum , filium Altissim i, etc. ( K

nabenbauer,

C om m . in E v .

sec. Lue.).
Profecto scribebat P ius X si M ariae dicitur: Beata quae credidisti...
ut nem pe F ilium D ei conciperet pareretque; si idcirco illum excepit in utero,
qui V eritas natura est, ut novo ordine, nova nativitate generatus... in visibilis in
suis, visibilis fieret in nostris (S. L

eo

M ., Serm . 2, De N ativ., c. 2): quum F iliu s

D ei, factus homo, auctor sit et consum m ator fidei nostrae; opus est om nino san
ctissim am eius M atrem m ysteriorum divinorum participem ac veluti custodem
agnoscere, in qua tam quam in fundam ento post C h ristum nobilissim o, fidei sae
culorum om nium extruitur aedificatio (A d diem illum; A A S , 1, 71).
2) P a t r u m : S. I r e n a e u s : Q uod E va ligavit propter incredulitatem ,

hoc

M aria solvit per fidem (Contr. Haereses, 1. 3, c. 22, P G 7, 958-960).


S. A m b r o s i u s : V ides non dubitasse M ariam , sed credidisse, et ideo fidei
fructum consecutam (In L u c., 1. 1, P L 15, 1642).

II. R a t i o n e : F ides est de non visis. A tq u i B. V irgo in hac vita saltem p er


m anenter D eum intuitive non vidit. E rgo...
Insuper: B. V irgo iustificata est, inde a sua conceptione passiva co n su m
mata, m ore adultorum seu m otu liberi arbitrii gratiae divinae consentientis. A tq u i
talis m otus liberi arbitrii praerequirit actum fidei, quae est radix et fundam en
tum iustificationis. E rgo...
H aec autem fides in B. V irgin e fu it om nino com possibilis cum evidentia credibilitatis m ysterii Incarnationis quam ipsa habuit. A liu d enim est m ysterium
aliquod esse evidenter credibile (ratione, scilicet, testim oniorum extrinsecorum )
et aliud est idem m ysterium esse evidenter verum (ratione, scilicet, intrinsecae
evidentiae). Iam vero non evidentia credibilitatis sed tantum m odo intrinseca veri
evidentia fidem excludit.
A d obiectionem Brentii respondendum est ipsum perverse om nino verba
D om ini ad solos discipulos directa, ad B. V irgin em extendisse, cum

eadem B.

V irgo steterit iuxta crucem constans, intrepida, invicta, ac proinde om nibus tor
m entis superior. A d rem faciunt verba Pii X dicentis: Q uam vis autem deceat
filios M atris sanctissimae nullam praeterire laudem quin im itentur, illas tamen
eiusdem virtutes ipsos fideles assequi prae ceteris desideram us, quae principes
sunt ac veluti nervi ac artus christianae sapientiae: fidem, inquim us, spem , et
caritatem in D eum atque homines, quarum quidem virtutu m fulgore etsi nulla
in V irgin e vitae pars caruit, m axim e tam en eo tem pore enituit quum nato em orienti adstitit. A g itu r in cruce Iesus, eique in m aledictis obiicitur quia filium D ei

VIRTUTES THEOLOGALES B. M. V.

!5 4

se fecit (Ioan., 19, 7). A st illa, divinitatem in illo constantissim e agnoscit et colit.
D em ortuum sepulcro infert, nec tam en dubitat revicturum (A d

diem illum,

A A S , 1, 84).

Secunda pars. Prob.: I. A u c t o r i t a t e : D o c t o r u m : a) S. A l b e r t u s M .:


Fidem habuit in excellentissim o gradu, quae tam im mensae rei sibi prom issae
fidem habuit, quae etiam discipulis dubitantibus, non dubitavit; quae

omnia

possibilia esse credenti certissim a fuit (In L u e ., 1). b) S. A l f o n s u s fidem B.


V irgin is ita exaltat: D ice il P. Suarez che la S. V ergine ebbe pi fede che tutti
gli uom ini e tutti gli angeli. Vedea Ella il suo Figliolo nella stalla di Betlem m e, e
lo credeva Creatore del m ondo. L o vedeva fuggire da Erode, e non lasciava di
credere che E gli era il re dei regi. L o vide nascere, e lo cred eterno. L o vide po
vero, bisognoso di cibo, e lo credette Signore delPuniverso: posto sul fieno, e lo
credette onnipotente. Osserv che non parlava, e cred che E gli era la Sapienza
infinita. L o sentiva piangere, e credeva esser E gli il gaudio del Paradiso. L o vide
finalmente nella m orte vilipeso e crocifisso, ma bench negli altri vacillasse la
fede, M aria stette sempre ferm a nel credere che E gli era D io. Stabat iuxta cru
cem Iesu M ater eius. Sulle quali parole scrisse S. Antonino: Stabat M aria fide
elevata, quam de Christi divinitate fixam retinuit . C h e perci dice il Santo nell U fficio delle tenebre lasciarsi una sola candela accesa (Glorie di Maria, p. II,
p. 288, Opere ascetiche, voi. 7, Rom a 1937).

II. R a t i o n e : Fides B. Virginis excellentissim a fuit sive obiective sive su


biective inspiciatur: obiective, quia ad plura explicita fidei obiecta sese exten
debat, tum quia ipsi, utpote intim e associata operi redem ptionis, plura a Deo,
prae ceteris, revelata fuerunt, tum quia Christum ipsum , per m ultos annos D o ctorem et M agistrum habuit, et conservavit omnia in corde suo (L u c., 1, 51),
ideoque in divinarum rerum cognitione ita profecit ut apostolos et theologos
om nes qui in Ecclesia D ei fuerunt superaret ( S u a r e z , D e Incarti., p. II, disp. 19,
Sect. 1); subiective vero, excellentissim a fuit D eiparae fides, tum ex parte intel
lectus, ob firm iorem adhaesionem veritatibus revelatis, tum ex parte voluntatis
ob m aiorem prom ptitudinem : actus enim fidei procedit ab intellectu sub im pe
rio voluntatis (S . Th., 2, 2, q. 5, a. 4).
A d obiectionem vero Lutheri, respondendum est, C h ristum non com parasse
Centurionem cum om nibus et singulis qui in ipsum crediderunt, sed cum his
tantum quibus ipse praedicaverat et coram quibus m iracula patraverat, inter
quos Centurio ipse, vel sim pliciter, vel saltem proportionaliter (cum G en tilis
esset et neque ex Scripturis neque ex m aiorum traditione instructus esset) excelluerat (cfr S u a r e z , in 3, disp. 19, sect. 1).
A d obiectionem Erasmi respondendum est certissim e B. V irginem C h ristum
natum adorasse cum ab angelo didicisset filium suum esse Sanctum et F iliu m

VIRTUTES THEOLOGALES B. M. V.

: 55

A ltissim i, nem pe D eum praeter ordinem naturae conceptum ; unde Elisabeth


B. V irgin em M atrem D om ini sui iam ante ipsius partum vocabat (L u c., i , 43).
A udiverat, insuper, statim post partum , voces m ultitudinis coelestis decantantis:
G loria in excelsis D eo...
Sententia tandem O rigenis est peregrina omnino.
Q

uaeri

hic potest: U tru m in sola B. V irgin e fides christiana (seu in mysteria

a Christo praedicata) remanserit in triduo passionis et m ortis Christi.


R E S P O N D E T U R : D isputatur. Interpretes quidam , uti Iansenius (Concord.,
c. 133), Cornelius a L apid e (In M atth ., c. 26), L ucas Burgensis (In M atth ., c. 26),
S (In M atth., c. 26), etc., respondent affirmative, innixi verbis Christi: Om nes
vo s scandalum patiem ini in me in nocte ista . T a lis fu it etiam sententia S. A n to
nin i scribentis: Sola B. Virgo stabat fide elevata et fixa de eius divinitate, expectans indubie suam, tertia die, resurrectionem , ut m erito dicatur maris stella
a stando, et lum en fidei m undo naufrago retinendo. In huius signum , triduano
officio dom inicae passionis, cum quindecim candelae accensae firm entur ante
altare, paulatim et successive omnes extinguuntur; sola una accensa absconditur,
quae post officium om nibus praefertur ad illum inandum : quindecim candelae
accensae designant duodecim Apostolos et tres M arias: M agdalenam , Salom e
et A lp h ei, quae prae ceteris cum Apostolis videbantur fide illustratae et firmatae.
Sed in illo triduo omnes extincti sunt lum ine fidei deitatis Christi: solum in V ir
gine mansit lum en fidei occultum , quod postea om nibus patefactum est ad omnes
suo exem plo illum inandum . E t hinc est quod non accessit mane dom inica suae
resurrectionis ad m onum entum cum praefatis M ariis; non quia m inus arderet
am ore ad Filium , sed quia expectabat eum resuscitatum se esse visuram ante
omnes; et ideo non quaerebat viventem cum m ortuis ut illae (Summ. Theol.,
p. IV , tit. 15, cap. 41, par. 1, Veronae 1760, 4, coi. 1226).
A t auctores com m uniter negant. Ita, e. g. M elch ior Canus: D icere

apostolos

in universum omnes fidem perdidisse, non cum ratione solum, sed etiam cum
sacris L itteris pugnat (De Loc. Theol., 1. 4, c. 5). S. Robertus Bellarm inus: V i
detur periculosum dicere in sola V irgin e mansisse veram fidem[ (De Controv.,
1. 3, De Eccl. milit., O p. om n., t. 2, p. 104, N eapoli 1857). Banez: V id etu r nobis
haec sententia errori proxim a, si non est error (De fide, spe et charitate, q. 1,
a. 10).
V id etu r itaque distinguendum inter substantiam fidei et perfectionem seu in
tegritatem eiusdem.
Si ergo fides in Christum accipiatur quoad substantiam, tunc tenendum est
non in sola B. Virgine, in illo triduo passionis, mansisse; si vero accipiatur quoad
perfectionem, quatenus quem libet m utationis defectum excludit, tunc dicendum
est in sola V irgin e talem fidem remansisse. L icet enim A postoli et discipuli in
C hristo scandalum passi fuerint (M atth., 26, 31) et Christum solum reliquerint

VIRTUTES THEOLOGALES B. M . V.

(Ioan., 16, 32), non tam en fidem ipsam, sed potius anim i fortitudinem ad fidem
exterius profitendam

amiserunt. Pluries, enim , Christus A postolis passionem

suam, voluntarie susceptam, praedixerat, et ideo eius passio potius fidem ipsorum
confirm are quam infirm are debebat. Si Petrus tam scandalose defecit, statim, in
atrio sacerdotis flevit amare; Ioannes insuper Christo in C ru ce morienti adstitit.
Insuper, non pauci, sive H ierosolym is sive in G alilea et Iudaea erant fideles et
iusti. Tandem , si vera esset sententia contraria, sequeretur quod Ecclesia, quam
vis nondum

perfecte constituta, in triduo illo defecisset: quod adm itti non

posse videtur, eo quod Ecclesia est populus et regnum D ei, quod idcirco ex uno
tantum fideli (i. e. ex B. Virgine) constare non potest.
Attam en, adm itti om nino debet Apostolos, iuxta verba Christi, in fide hae
sitasse, vacillasse, et pusillanim itate et tim ore correptos, fugam cepisse et C h r i
stum dereliquisse. D u m e contra Beatissim a V irgo sem per firmissim a stetit.
E x dictis apparet quom odo B. V irgo per excellentiam fuerit Virgo fidelis,
credentium M ater, im o fidelium Caput, eo quia Christus fidem nullo m odo habuit,
cum inde ab initio suae conceptionis fuerit perfectissim e com prehensor, ideoque
nemo, absolute, B. V irginem in hac virtute superavit.
B) De Spe B. M. V.

Quid sit spes. Spes est virtus supernaturalis, qua expectam us vitam aeternam
et gratias ad eam assequendam necessarias, nixi D ei bonitate, om nipotentia et
fidelitate, qui nobis eas, ob m erita Iesu C hristi, prom isit.
Spes ergo prim o et principaliter innititur D ei bonitate, om nipotentia et fide
litate; attamen, quia D eus beatitudinem nostram vu lt non independenter a m e
ritis, seu a cooperatione nostra, hinc, secundario spes nostris m eritis, per gratiam
acquirendis, innititur. U nde, quam vis ex parte D e i spes nostra certitudinem ha
beat, ex parte tam en nostri, qui in cooperatione deficere possum us, est aliquom odo incerta, et ideo cum m etu et trem ore salutem nostram operari debem us
(Phil., 2, 12).

Prop. : B . Virgo habuit semper firmissimam spem.


P rob.: I. A u c t o r i t a t e :

S. S

c r ip t u r a e

in qua plura occurrunt huius ma-

rianae virtutis praeclarissim a exem pla. C u r M aria, e. g. post em issum virgin i


tatis votum , citra incontinentiae periculum nupsit Iosepho, nisi ob firmissim am
in D ei auxilio fiduciam? C u r Iosepho eam propter graviditatem dim ittere cogi
tanti non revelavit supernaturalis conceptionis secretum , nisi quia certissim e
confideret, D eum suam innocentiam et fam am esse aliunde tutaturum? C u r sta
tim post m onitum angeli cum Iosepho et puero Iesu secessit in A egyp tu m per
longum iter, et ignotum sine com itatu, et ulla provisione, nisi propter m agnam
spem in D ei providentiam ? C u r dem um in nuptiis Canae Galileae, cum m iracu-

VIRTUTES THEOLOGALES B. M. V.

Ium a Christo postulavit his verbis: Vinum non habent , dixit ministris: Quodcumque dixerit vobis (Christus) ja cite , post auditam duriusculam Christi respon
sionem: Quid mihi, et tibi mulieri nondum venit hora mea , nisi quia in divina
bonitate altissime confidebat} ( M

azzola,

D e B . Virgine Disputationes, p. 318).

II. R a t i o n e : 1) Fides sua sponte ducit ad spem . Q ui enim D e i fidelis et


om nipotentis prom issionibus firm iter credit, attendit cum fiducia obiectum pro
m issionum suarum , seu vitam aeternam et m edia ad illam obtinendam . A tq u i in
B. V irgin e fuit excellentissim a fides. E rgo...
2) Insuper, spes est de nondum habitis, sicut fides est de non visis. A tq u i
B. V irgo, in sua m ortali vita, visionem essentiae divinae, saltem perm anenter,
non habuit. E rgo illam sperare potuit.
N e c officit huic rei certitudo quam de propria praedestinatione ad gloriam
aeternam Beatissim a V irgo habebat. Bene enim spes cum hac certitudine com poni
potest; sic, e. g., animae in purgatorio detentae, quam vis sint de propria salute
certissim ae, tam en spem retinent, quia nondum beatitudine fruuntur, cum ipsam
adhuc et quidem ut bonum arduum expectent per graves difficultates assequen
dum , id est per labores iam superatos in via et per ineffabiles, quos actu patiun
tur, dolores.
Excellentia autem spei, D eiparae propria, ita a D ionysio Carthusiano cele
bratur:
Cum spes ex gratia meritisque procedat, sicut gratia D ei et merita copiosa in M a
ria dulcissima incomparabiliter abundabant, et sicut ipsa hoc certissime noverat, sic
plane spes eius incomparabiliter magna, perfecta, certa et consolatoria extitit. Quemad
modum etiam claritas suae notitiae fuit ineffabiliter superior cognitione fidei secundum
cursum communem, sic certitudo suae expectationis proportionaliter extitit maior cer
titudine expectationis spei in viatoribus ceteris.
Praeterea, spes pietati divinae innititur, et quanto quis propriam defectuositatem
et insufficientiam clarius noscit, atque immensitatem divinae misericordiae limpidius
contemplatur, eo plus confugit ad Deum et ab omni propriarum virium praesumptione
recedit. Itaque sicut utriusque istius saluberrima ac limpidissima agnitio excellentis
simae Virgini cum incomparabili eminentia est collata, sic ipsa perfectissimam habuit
spem in Deo et in ipso totam suam firmissime immobiliterque fixit fiduciam, cui, et
reflexit pure in omnem fontem bonorum.
Amplius, multa sunt quae pariunt, augent et conservant confidentiam unius in alio,
utputa, certitudo bonitatis et constantiae eius in quo quis confidit, experimentalis quo
que familiaritas illius ad se et experientia charitatis, communicatio beneficiorum et de
gustatio suavitatis ipsius. In quibus omnibus celeberrima ac divinissima Virgo Maria
circa Deum altissimum maxime abundavit. Nempe, Dei et proprietatum ipsius profun
dissima extitit contemplatrix; familiarissima quoque extitit ei, utputa, ex se nato U ni
genito Filio suo, ac Deo Patri tamquam suo comparentali atque Spirimi Sancto tamquam
suae mentis inhabitatori suavissimo incessanti. Conformiter charitatem Dei ad se fuit

158

VIRTUTES THEOLOGALES B. M . V.

eminentissime ac frequentissime prorsus experta, quippe cui ille tam propinquissime


ac dignantissime connivit, in tantum ut fieret Filius eius; sic et beneficia eius munifi
centissime scivit se accepisse, et abundantissime degustavit quod dulcis sit Dominus,
quod infinita sit magnitudo et copia dulcedinis eius. Idcirco ex his omnibus habuit
spem superperfectam et superplenam in Deo (De Laud. glor. Virg. Mar., I. 3, a. 2, op.
Tornaci, 1908, t. 36, p. 109 .
C ) De Caritate B. M. .

Quid sit caritas. Caritas est virtus supernaturalis, qua diligim us D eum super
omnia propter seipsum et nosmetipsos ac proxim um propter D eum .

Prop.: B . Virgo ivgiter habuit perfectissimam caritatem I) erga Deum et II) erga
proximum.

Pars I: Caritas B. M . V . erga D eum . Prob. I. A u c t o r i t a t e :


1) S . S c r i p t u r a e , in qua praeclarissim um habetur caritatis marianae exem
plum in plena conform itate voluntati divinae repositum , iuxta illud Christi: Qui
habet mandata mea et servat ea, ille est qui diligit me (Ioan., 14, 21).
Iam vero B. V irgo dedit semper D eo hoc prim um

et praecipuum amoris si

gnum , etiam pretio dolorum; angelo enim D ei voluntatem patefacienti,

absque

ulla haesitatione respondit: Ecce ancilla Dom ini; fiat mihi secundum verbum
tuum ! (L u c., 1, 38). In hac responsione tota vita B. Virginis reposita est, sive
D eus ei per angelum, per Ioseph, per im peratorem paganum aut per varias cir
cumstantias loquatur; iure igitur ea quae de amore Sponsae Cantici Canticorum
dicuntur ad V irginem etiam referuntur. Etiam V irgo amore languebat (Cant., 2).
2) P a t r u m

et

S c r ip t o r u m :

S . Bernardus: Est etiam sagitta

electa amor

Christi, quae M ariae animam non m odo confixit, sed etiam pertransivit, ut nul
lam in pectore virginali particulam vacuam amore relinqueret, sed toto corde,
tota anima, tota virtute diligeret, ut esset gratia plena (In Canticum , sermo 29,
n. 8, P L 183, 932, 933). Richardus a S . Victore-. Em m anuelis nostri puerpera
in omni fuerit virtutum consum m atione perfecta. Q uis illud prim um et m axi
m um m andatum sic nunquam im plevit, quis sic nunquam im plere poterit: D i
liges D om inum D eum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua? E x hac
utique exaestuantis amoris flamma exusta sunt scuta illa iam dicta (De Emmanuele libri duo, lib. 2, c. 29, P L 196, 663). S . Bernardinus Senensis-. Constat
quod haec excessit om nem creaturam in mensura amoris, tam naturalis quam
gratuiti. N aturalis quia in illo excessit homines et angelos. H om ines, quia sim i
litudo et propinquitas est causa naturalis amoris... Profecto inter filium et quam cum que aliam matrem tanta propinquitas et sim ilitudo non fuit, quia totus fuit
de sola substantia matris; igitur inter nullos tanta dilectio fuit. In hoc quoque
excessit angelos; nullus enim angelus, D ei filium naturalem sibi habuit, quia nus

VIRTUTES THEOLOGALES B. M. V.

r 59

quam Angelos, sed, semen Abrahae apprehendit (H ebr., 2, 16). Q uod M aria in
amore gratuito transcendat utrosque, videtur quia secundum mensuram gratiae
est m ensura gratuiti amoris: sed super omnes creaturas fuit gratia plena, igitu r
et amore superpiena fuit... E t sic in amore cunctas superat creaturas, prout dicit
Anselm us: Superat quippe etiam om nium creaturarum amores atque dulce
dines m agnitudo amoris V irgin is in F ilium suum et dilectionis im mensitas qua
liquefiebat anima eius in eum (Sermones pro festiv. B . V. M ., serm . 1, De
glorioso nomine V. M ., art. 1, cap. 2, p. 72, coi. 1, Opera 4, V enetiis 1745). Et
in serm. 51: T a n tu m D eum diligebat, quantum a se diligendum illum in telligebat. Q uis igitur exprim ere potest quanto ardore diligebat eum ex toto corde,
id est, super omnia tem poralia mundi; ex tota anima, id est, super corpus et car
m en suam, et ex omni mente sua, id est, super omnia superiora, scilicet, spiritua
lia et caelestia? .

II. R a t i o n e :

1) Q uo m aior est gratia, eo m aior est caritas (G ratia enim

nos D ei amicos efficit, et amicitia in m utuo am icorum amore fundatur, quorum


est idem velle, idem nolle). A tq u i gratia B. Virginis, inde ab initio suae existen
tiae, fuit excellentissima. (Quia superavit gratiam consumm atam om nium sim ul
creaturarum ). Ergo et eius caritas excellentissim a fuit.
2) Q uo m aior est cognitio de D eo, eo maior ordinarie est amor. A tqu i B.
V irgo sublim issim am habuit D ei eiusque perfectionum cognitionem . E rgo...
3) Ille tenetur plus diligere cui plus donatur; sed Beatissimae Virgini super
omnes creaturas plus est donatum: ergo super omnes creaturas plus diligere te
nebatur, et quantum tenebatur, tantum dilexit . Ita S. A lbertus M ., in M ariale,
q. 46.
Ad. M ai. Recolatur evangelica narratio (L u c., 7, 36 et seq.) de duobus debi
toribus. Rogabat autem illum quidam de pharisaeis, ut m anducaret cum illo.
E t ingressus dom um pharisaei discubuit. E t ecce m ulier quae erat in civitate pec
catrix, ut cognovit quod accubuisset in domo pharisaei,

attulit alabastrum u n

guenti. E t stans retro secus pedes eius, lacrym is coepit rigare pedes eius, et ca
pillis capitis sui tergebat, et osculabatur pedes eius, et unguento ungebat. Videns
autem pharisaeus, qui vocaverat eum , ait intra se dicens: H ic si esset propheta,
sciret utique, quae, et qualis est m ulier quae tangit eum: quia peccatrix est. Et
respondens Iesus, dixit ad illum: Sim on, habeo tibi aliquid dicere. A t ille ait:
M agister, dic. D u o debitores erant cuidam foeneratori: unus debebat denarios
quingentos, et alius quinquaginta. N o n habentibus illis unde redderent, donavit
utrisque. Q uis ergo eum plus diligit? Respondens Sim on dixit: Aestim o quia is,
cui plus donavit. A t ille dixit ei: Recte iudicasti .
Ad. M in. Etenim D ei amor est effectivus: non supponit sed ponit bonitatem
in rebus. Iam vero, si ex beneficiis B. V irgin i collatis amor D ei erga Virginem m en-

i6o

VIRTUTES THEOLOGALES B. M. V.

surari debet, amor iste vix exprim i potest; D eus enim liberalissim e prorsus eam
praevenit in benedictionibus dulcedinis, illam a peccato originali praeservando
et gratia replendo; Ipsi proprium F ilium suum in F ilium dedit, ad culm en fa
stigii, super omnes creaturas, elevando, ita ut vere dicere potuerit: Fecit mihi
m agna qui potens est (L u c., i , 49).
D eum ergo sum m e diligere tenebatur. E t D eum sum m e dilexit. Etenim :
4)

Q uo m aior est. unio, eo m aior est amor. A tq u i m axim a fuit unio cordis

B. V irgin is cum D eo. E rgo m axim us fuit eius am or erga D eum .


A d M ai. Etenim , amor est unitivus.
A d M in. Recolantur ea quae de perfectione caritatis S. T h om as scribit in 2,
2, q. 24, a. 8: Perfectio caritatis potest intelligi dupliciter: uno modo ex parte
diligibilis, alio modo ex parte diligentis: ex parte quidem diligibilis, perfecta est
charitas, ut diligatur aliquid quantum diligibile est: D eus autem tantum d iligi
bilis est, quantum bonus est: bonitas autem eius est infinita, unde infinite d ili
gibilis est: nulla autem creatura potest eum diligere infinite, cum quaelibet virtus
creata sit finita; unde per hunc m odum nullius creaturae caritas potest esse per
fecta, sed solum caritas D ei, qua seipsum diligit: ex parte vero diligentis, tunc
est caritas perfecta, quando diligit tantum , quantum potest: quod quidem con
tingit tripliciter: uno modo sic, quod totum cor hom inis actualiter semper feratur
in D eum ; et haec est perfectio caritatis patriae, quae non est possibilis in hac vita,
in qua im possibile est, propter humanae vitae infirm itatem, semper actu cogi
tare de D eo, et m overi dilectione ad ipsum: alio modo, ut homo studium suum
deputet ad vacandum D eo, et rebus divinis, praeterm issis aliis, nisi quantum
necessitas praesentis vitae requiritur; et ita est perfectio caritatis quae est possi
bilis in via: non tamen est com m unis om nibus habentibus caritatem; tertio modo
ita, quod habitualiter aliquis totum cor suum ponat in D eo; ita scilicet quod nihil
cogitet, vel velit, quod divinae dilectioni sit contrarium; et haec perfectio est com
m unis om nibus caritatem habentibus .
Iam vero, haec applicantes B. V irgin i dicim us: caritas B. Virginis, licet non
fuerit perfectissim a obiective seu ex parte obiecti diligibilis, eo quod D eus est
ex sese infin ite diligibilis, fuit tam en perfectissim a subiective seu ex parte d ili
gentis. N o n solum enim sicut iusti omnes secundum perfectionem com m unem
caritatis t otum cor suum ponebat in D eo, nihil cogitando, nihil volendo quod
sit divinae dilectioni contrarium; non solum, sicut sancti qui sunt in via se
cundum perfectionem quae non est com m unis om nibus habentibus caritatem
D eo et rebus divinis vacavit, praetermissis aliis nisi in quantum necessitas prae
sentis vitae requirit: ipsa enim erat ab omni distractione et inquietudine passio
num libera, gratia et donis plena; sed semper actualiter, ex privilegio, ad instar
beatorum in patria, totum cor suum in D eum dirigebat, non quidem ex aperta
D ei visione sicut beati quam perm anenter, V irgo non habuit, sed ex su-

161

VIRTUTES THEOLOGALES B. M . V.

perna illustratione, ita ut semper actu, etiam durante somno, cogitaret de D eo


et m overetur dilectione in Ipsum .
H ic autem iure q u a e r i p o t e s t : U tru m caritas B. M . V . in via intensior fuerit
caritate beatorum in patria.
R E S P O N D E T U R : Caritas patriae considerari potest dupliciter: i) ratione
suae intrinsecae perfectionis et 2) ratione suae extrinsecae perfectionis. Si caritas
patriae consideretur secundo m odo (i. e. ratione extrinsecae perfectionis pro
priae illius status) certe caritatem cuiuscunque viatoris excedit. Si vero caritas
patriae consideretur prim o modo (i. e. ratione suae intrinsecae perfectionis), te
nendum est caritatem, sive quoad habitum , sive quoad actum esse unam eamdem que, specie, in via et in patria, iuxta illud Apostoli caritas num quam exci
dit (1 Cor., 12, 8); et ideo saltem in diversis subiectis (e. g. in B. V irgin e et in
Beatis), tam a) habitus quam b) actus caritatis intensior esse potest in viatore
quam in com prehensore. Ratio prim i est quia m ulti com prehensores (e. g. par
vuli) non habent in coelo caritatem m aiorem illa quam habuerunt, per baptism um ,
in terra; dum m ulti sunt viatores qui caritatem in baptism o acceptam sive ex
opere operato sive ex opere operantis auxerunt. Ratio vero secundi est quia actus
caritatis, in beatis, proportionatur semper habitui; in viatore, autem, nedum
com m ensuratur habitui, sed potest etiam esse per gratiam actualem, ipso habitu
intensior (cfr R i p a l d a , D e ente sup., dist. 28, sect. 4; M

azzella,

De virtutibus

infusis, disp. 6, a. 6). H isce positis patet quom odo caritas B. V irgin is in statu viae
m aior fuerit caritate com prehensorum , tum quia habitus caritatis eius, inde a sua
conceptione, fu it ita intensus ut contineret sim ul omnes intensitatis gradus om
nium iustorum sim ul sum ptorum , cui habitui intensiores, et saltem aequales
actus iugiter respondebant; tum quia praeter illustrationes fidei, viatorum pro
prias, habuit scientiam infusam et etiam, interdum , scientiam beatam.

Secunda Pars. Caritas B. M . V irginis erga proxim um .


Prob. I. A u c t o r i t a t e : 1) S . S c r i p t u r a e in qua quaedam facta habentur
quae caritatem eiusdem ostendunt; ita, e. g., a) in visitatione Elisabeth (L u c., 1)
cum , caritate com pulsa, abiit in m ontana cum festinatione. A b iit ut visitaret,
u t salutaret, ut m inistraret Elisabeth. V id e quom odo illa visitatio M ariae plena
fu it caritate... Q uid enim eam ad officium caritatis festinare cogebat nisi caritas,
quae in corde eius fervebat? ( C o n r a d u s d e S a x o n i a , Speculum B . M . V ., c. 3,
inter O p. S . Bonav., ed. L ugd un . 1668)
b)
In nuptiis Canae Galilaeae, cum , deficiente vino, F ilio suo dixit: V in um
non habent (Ioan., 2, 3). B . V irgo compassa est verecundiae novorum coniug u m ; sicut m isericordem et benignissim am
Dom. I post Epiph., P L 183, 155).
II

decuit (S. B e r n a r d u s , Serm. 1,

I 2

VIRTUTES MORALES B. M . V.

II. R a t i o n e ,

i) Q ui diligit D eum , etiam proxim um diligit. A tq u i B. V irgo

D eu m m axim e dilexit. E rgo...


A d M ai. Etenim , qui diligit D eum , diligit etiam ea quae pertinent ad D eum ,
ea quae sunt im ago D ei, ea quae diliguntur a Deo; et talis reapse est proxim us
noster. H inc est quod D ei et proxim i amor uno eodem que praecepto im ponitur:
E t hoc m andatum habem us a D eo, ut qui diligit D om inum , diligat et fratrem
suum ( i Ioan., 4, 21).
2) M ater diligit filios suos. A tqu i B. V irgo est m ater om nium hom inum , qua
tenus omnes, aliquo modo, sunt m ystica m em bra Christi, Filii sui. E rgo...
3) M aiorem caritatem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro am i
cis suis (Ioan., 5, 13). A tqui B. V irgo non iam vitam suam sed F iliu m suum ,
quem m agis quam seipsam diligebat, pro hom inibus posuit. E rgo...
V ere, sicut S. Ioannes, de D eo dixit: D eus caritas est (Ioan., 4, 16), ita,
facta debita proportione, de M aria dicere possumus: M aria amor est : omnia
enim in ipsa, per am oiem explicantur, et ad amorem reducuntur.

II) DE VIRTUTIBUS MORALIBUS


Quid et quotuplex sit virtus moralis. V irtu s moralis est virtus, cuius obiectum
im m ediatum sunt actus honesti, rectae rationi conform es.
Ratione finis ad quem dirigitur virtus moralis, potest esse duplicis ordinis,
vel naturalis, si dirigitur ad assequendum finem ordinis naturalis, e. g. si quis
vino abstinet ne noceat sanitati, vel supernaturalis, si dirigitur ad assequendum
finem ordinis supernaturalis, e. g. si quis ieiunat ut accipiat a D eo rem issionem
peccatorum , vel ut castiget corpus suum et in servitutem redigat (1 C o r., 9, 27).
Praecipuae virtutes morales sunt quatuor: prudentia, iustitia, fortitudo, tem
perantia, quae etiam virtutes cardinales appellantur, quia sunt veluti cardo et
fundam entum totius aedificii moralis, et aliae virtutes m orales ad eas reducuntur.

De virtutibus moralibus in genere.


Prop.: In B . Virgine I) fuerunt omnes virtutes morales per se naturaliter acquisibiles, II) de facto tamen a Deo ipso infusae fuerunt inde a primo instanti vitae suae.

Prob. I. Pars: Q uaecum que ad perfectionem humanae naturae pertinent, in


B. V irgin e fuerunt. A tqu i omnes virtutes morales ad perfectionem humanae
naturae pertinent, eo quia inclinant potentias ad actus honestos connaturaliter et
expedite eliciendos. E rgo...
Frustra autem obiceretur has virtutes m orales ordinari ad pravos anim i m o
tus frenandos aut com pescendos qui tam en in B. V irgin e non fuerunt. Etenim ,
distinguendum est inter aptitudinem et actum', iam vero, de essentia harum vir
tutum non est actu moderari pravos animi motus, sed aptas esse ad illos m ode
randos in subiecto in quo tales m otus inveniuntur.

VIRTUTES MORALES B. M . V.

N ec dicatur tales virtutes per habitus infusos adaequate suppleri

potuisse;

etenim , virtus infusa potentiam elevat ad actus super naturaliter bonos; dum v ir
tus moralis disponit ad actus naturaliter bonos. E t quam vis B. V irgo iugiter ope
rata fuerit ex intentione finis supernaturalis, non propterea, tamen, denegare de
bem us tales actus elicitos persaepe fuisse, proxim e et im m ediate a virtutibus
m oralibus naturalibus, m ediate vero et im perative a caritate ad finem supernaturalem ordinatos.

Prob. II. Pars: Q uod est aliis concessum , non est B. V irgin i denegandum .
A tqu i, protoparentibus nostris, inde a prim o form ationis instanti, virtutes m o
rales naturales per infusionem datae fuerant. Ergo et B. V irgin i per infusionem
datae fuerunt, eo vel magis quod B. V irgo virtutes illas, inde ab initio, per pro
prios actus habere non poterat, deficientibus speciebus tot rerum et obiectorum
sensibilium . Si vero propriis actibus illas com parare debuisset, pluribus longo
tem pore caruisset: quod dignitati eiusdem derogaret.
a) De prudentia B. M. V.
Prudentia est illa virtus quae praestat, ut in om nibus rebus, quid expeten
dum quidve fugendum sit, vitae eternae causa, recte iudicem us. Brevius: recta
ratio agibilium .

Prop.: B . Virgo singulari prudentia exornata fu it.


Prob. I. A u c t o r i t a t e :

i ) S . S c r i p t u r a e , quae in tota narratione annun

tiationis (L u c., i ; m iram V irgin is prudentiam ostendit. Prudenter enim inquirit,


antequam A ngelo respondeat. Cogitat ergo

ait S . Petrus Chrysologus

quia cito respondere est facilitatis humanae, cogitare vero ponderis est maxim i
et iudicii perm aturi (Serm . 140, D e Annuntiat. S . M . V ., P L 5 2 , 5 7 7 ). E t R i
chardus a S . Laurentio: H abuit ex prudentia, quod siluit turbata, quod intel
lexit audita, quod respondit ad proposita (De Laudib. B . Mariae, 1. 3).
2) E c c l e s i a e , quae in officio Assum ptionis canit: Virgo prudentissim a, quo
progrederis quasi aurora valde rutilans?. E t in Litaniis: Virgo prudentissim a! .
3) P a t r u m , qui, praesertim

in expositione angelici nuntu, prudentiam B.

V irgin is laudibus efferunt. S . Ephraem: Princeps om nium prudentissim a ac


sagacissima et lucifera V irgo (Serm . De S S . D ei Genitr. V. M . Laudibus, A ss e m a n i,

op., t. 3, p. 5 7 5 ). S . Hildephonsus: V irgo non qualiscum que, sed una

de num ero prudentum , et prim a om nium inter primos, quae vadit post A gnu m
proxim ior quocum que ierit (Serm . 1, D e Assumpt. B . M ., P L 96, 247).S. B er
nardus: Prudens est Virgo: lam padem habet, sed in vase oleum portat (Serm . 2,
In Assumpt. B . M ., P L 183, 421), 1 S . Albertus M . asserit quod B. V irgo habuit
actum prudentiae excellentius omni viatore (Mariale, q. 54).
1 S erm o iste est d u b ia e auth en ticitatis.

VIRTUTES MORALES B. M . V.

164

II. R a t i o n e .

1) Prudentia est recta ratio agendi et sine prudentia non

datur virtus moralis. Ideoque B. V irgo aut prudentiam habuit aut nullam veram
virtutem m oralem habuit: quod repugnat.
2)

Partes quasi integrales prudentiae sunt: a) praesentium intellectio, b) prae

teritorum m em oria et c) futurorum praevidentia. A tq u i haec tria B. V irgo excel


lentissim e habuit. Ergo...
A d M in.: B. V irgo habuit:

1) praesentium intellectionem , prout patet ex eius

serm one cum Angelo; 2) praeteritorum

m em oriam , quia conservabat omnia

verba haec conferens in corde suo (L u c., 2, 19); 3) futurorum praevidentiam ,


F iliu m sedulo custodiendo, materne curando, et pericula ab eo rem ovendo.
b) De iustitia B. M. V.
Iustitia definitur: Constans et perpetua

voluntas ius suum unicuique tri

buendi .
Iustitia alia est generalis seu legalis et alia particularis, secundum quod re
spicit vel bonum com m une, ad quod lex ordinatur, vel bonum privatum singu
lorum hom inum . Iustitia legalis est in principe prouti im perat et in subditis prouti
secundum legem operantur.

Prop.: B . Virgo, prae cunctis, virtute iustitiae excelluit.


Prob.: a) Quoad iustitiam generalem seu legalem, B. V irgo legem divinam m a
xim e reverita est, etiam cum illi subiecta non fuisset, ut in circum cisione F ilii
et in purificatione sua (L u c., 2, 21-22).
b)

Quoad iustitiam particularem, B. V irgo iugiter declinavit a malo quod pro

xim o nocet, et fecit bonum ei debitum : quae duo, tam quam partes integrales,
iustitiam constituunt.
A d virtutem iustitiae reducuntur religio, oboedientia, liberalitas et gratitudo. Omnes
vero excellentissime in B. Virgine fuerunt, a) Fuit in ipsa virtus religionis quae inclinat
hominem ad exhibendum Deo cultum et honorem debitum. Hoc apparet ex eo quod,
adhuc trimula iuxta traditionem Deo semetipsam obtulit in templo, et ex eo quod
quotannis ascendebat Hierosolymam in die solemni Paschae (Luc., 2, 41), quamvis ad
hoc mulieres non tenerentur. Praecipuus actus internus religionis est oratio, et praeci
puus actus externus est sacrificium. Utrumque, vero, in B. Virgine invenitur. Fuit in
ipsa continua oratio. Non vi stata mai alcuna anima su questa terra scribit S. Alfonsus chabbia con tanta perfezione eseguito, come esegu la B. Vergine, quel
grande insegnamento del nostro Salvatore: oportet semper orare et non deficere
(Lue., 18, 1). Poich attesta il Beato Alberto M . che la divina Madre fu la pi perfetta
di quanti vi sono mai stati e vi saranno: Virtus orationis in B. Virgine excellentissima
fuit (Super Missus, 80). Primieramente perch la sua orazione fu continua e perseve
rante (Glorie di Maria, p. II, p. io). Quoad sacrificium vero, sufficit recolere quod
Filium suum et Filium Dei, non prout panis et vinum in corpus ipsius transferebatur

VIRTUTES MORALES B. M . V.

et sub speciebus alienis immolabatur, sed secundum quod in eius propria carne et in
sanguine secundum corpus formabatur, sub ipsa sua specie propria in qua eum genuit,
spontaneo eius consensu in eius passione pro nobis obtulit; per quam sufficientissimam
et gratissimam hostiam semel oblatam Deum toti generi humano reconciliavit; qui ni
mirum excellentissimus actus latriae in opere fuit (S. A lb e r t u s M ., Mariale, q. 41).
b) Fuit in B. Virgine oboedientia. Nullo enim nomine vocari voluit quam ancilla-.
Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc., 1, 38). Vere ancilla
scribit S. Thomas a Villanova quae neque dicto neque facto, neque cogitatu nun
quam contradixit Altissimo; vere ancilla, quae perpetuo servivit mancipata servitio;
libero namque aliae famulantur obsequio, haec, quasi mancipium, Deo se totam fa
mulari mancipavit, nihil sibi libertatis reservans, sed per omnia subdita Deo (In festo
Annuntiationis B. M . V., Concio 2, n. 6. Conciones, Mediolani, 1760, 2, coi. 192). Et
S. Bernardinus Senensis: Semper habuit continuum aspectum ad Dei beneplacitum,
promptumque consensum semper gerebat in mente, divina beneplacita adimplere
(Pro festiv. B. M . V., Serm. 4, De Immac. Conc. B. M . V ., art. 3, cap. 2, Opera, Vene
tiis 1591, 2, p. 517, coi. 1). Prompte oboedivit Imperatori Romano, S. Ioseph, etc.
c) Fuit in B. Virgine liberalitas. Ratio dubitandi ex summa Deiparae paupertate de
sumitur, quae proinde minime eam sinebat magnos sumptus, ad magna opera implen
da, liberali manu erogare.
Attamen, dubitari non potest liberalitatem etiam in Deipara fuisse, si inspiciatur
formalis ratio huius virtutis in eo consistens quod quis sit animo ita bene dispositus,
ut promptus sit actum illius virtutis exercere, divitias contemnendo, et illas in pauperes,
iuxta id quod conveniens est, erogando.
d) Fuit etiam in B. Virgine virtus gratitudinis, quae inclinat ad acceptorum benefi
ciorum memoriam retinendam et ad gratias pro illis referendas. Huius gratitudinis in
signe specimen dedit in cantico laudis: Magnificat anima mea Dominum, et exultavit
spiritus meus in Deo salutari meo... Quia fecit mihi magna qui potens est... , quibus
verbis B. Virgo, omnia beneficia quae in se videbat, ad Deum, tamquam radios in solem,
a quo sunt, referebat.
Cum autem poenitentia sit species iustitiae commutativae (S. Th., 3, q. 85, a. 3 et 4),
iure hic qu a eri p o t e s t : utrum virtus poenitentiae fuerit in B. Virgine.
R E S P O N D E T U R : disputatur inter Theologos. Quidam, enim, tenent B. Virginem
et habitum et actum poenitentiae habuisse. Ita Vega (o. c., Pai. 17, cert. 19), Sedlmayr
(o. c., p. III, q. 3, a. 8) etc.
A lii e converso tenent B. Virginem neque habitum neque actum poenitentiae ha
buisse. Ita Vasquez (De Poenit., q. 80, a. 4, dub. 2), Alastruey (o. c., p. 394) etc.
Alii tandem tenent B. Virginem habuisse poenitentiam quoad habitum, non vero
quoad actum. Ita Card. Lpicier (o. c., p. 276), de San (De Poenit., c. 6). Huic senten
tiae adhaerendum videtur. Habuit Deipara habitum poenitentiae, hoc sensu quod et
ipsa (sicut Adam) doluisset, si peccatum praecessisset. Non habuit verum actum in
ternum poenitentiae eo quod in ipsa defecit prorsus quod libet peccatum.
Frustra obicere videtur cl. Alastruey: Si enim ad hoc ut detur in aliquo virtus,
sufficit actus conditionalis circa propriam virtutis materiam, ei alias impossibilem, se-

i66

VIRTUTES MORALES B. M . V.

queretur in Christo fuisse virtutes fidei et spei, quibus ita esset dispositus, ut si non
videret ac frueretur Deo, in illum crederet et speraret; atque etiam in B. Virgine fuisse
virtutem continentiae, quia ita esset disposita, ut si pravas pateretur concupiscentias,
eas reprimeret ac superaret, quam quidem virtutem non habuit .
Frustra, dicimus, haec obiciuntur, quia deest omnino paritas. Etenim: conditionalis
existentia fidei et spei in Christo, est intrinsece impossibilis ob visionem beatificam quam
iugiter habuit; dum conditionalis existentia poenitentiae in Deipara non fuit intrinsece
sed solum extrinsece impossibilis; pariter, conditionalis existentia continentiae in D ei
para, fuit intrinsece impossibilis, quia fomite etiam in actu primo caruit, dum conditio
nalis existentia poenitentiae fuit intrinsece possibilis et solum extrinsece impossibilis,
ob adsistentiam divinam.
Frustra etiam idem cl. Auctor obicit: Christo negatur virtus poenitentiae, quia,
cum ab intrinseco impeccabilis sit vi unionis hypostaticae, non cadit in illo talis dispo
sitio animi, ut, si peccatum commiserit, de eo doleret. Idipsum pariter dicendum est
de B. Virgine quae, a primo instanti sui esse, Mater Dei decreto ab aeterno destinata
ad divinam maternitatem, cui, infra repugnantiam physicam, competit omnis moralis
repugnantia cum peccato . Etenim, neganda est omnino paritas inter Christum et D ei
param: dum enim Christus ratione unionis hypostaticae fuit physice et intrinsece
impeccabilis, B. Virgo, e contra, ratione maternitatis divinae, fuit tantum moraliter et
extrinsece impeccabilis, 1 ideoque, absolute loquendo, peccare poterat, et in ipsa erat in
trinseca possibilitas peccandi: quod sufficit ad habitum poenitentiae in ipsa ponendum.
c) De fortitudine B. M. V.
Fortitudo est virtus quae praestat, ut nullis difficultatibus vel persecutionibus
a sequendo bono deterream ur. A d ipsam reducuntur patientia, perseverantia, etc.

Prop.: B . Virgo in fortitudine singulariter excelluit.


Prob.: I. A u c t o r i t a t e : i) S . S c r i p t u r a e : Stabat iuxta crucem Iesu M a
ter eius (Ioan., 19, 25). Stabat ante crucem mater, et fugientibus viris, stabat
intrepida (S. A m b r o s iu s , L . de Instit. Virg., c. 7 , P L 16, 233).
2)
S c r ip t o r u m : S . Bernardus: Q uam vero aliam (praeter M ariam ) requi
rebat Salom on, cum dicebat, m ulierem fortem quis inveniet? . E t vere quis

B. V irgin e fortior, quae Ioan., c. 19 stetisse dicitur iuxta crucem filii patientis?
(Serm . 2 super Missus est, P L 183, 63). S . Alfonsus: D io ci diede la V ergine
M aria per esem pio di tutte le virt, ma specialm ente per esem pio di pazienza...
T u tta la vita di M aria fu un esercizio continuo di pazienza; m entre che, come
rivel l A ngelo a S . Brigida, la B. Vergine visse sempre tra le pene Sicut rosa
crescere solet inter spinas, ita haec venerabilis V irgo in hoc m undo crevit inter
tribulationes (Revelationes, Serm . ang., de excell. B . M . V ., c. 10). L a sola com

1 A u c to re s qu i te n en t m atern itatem d ivin am esse form am in trin sece sanctificantem , te


n en t etiam im p eccab ilitatem D eip arae fuisse intrinsecarti. H o c etiam ten et P. E lias ( 1. c., p. 234).

VIRTUTES MORALES B. M . V.

167

passione delle pene del Redentore bast a farla m artire di pazienza (Glorie di
M aria, p. II, p. 9).
II. R a t i o n e :

D u o sunt praecipui fortitudinis actus: ardua aggredi et su

stinere (S . Th., 2, 2, q. 123, a. 6, ad 1). A tq u i haec duo excellentissim e in B. V ir


gine fuerunt. Ergo...
A d M in. In B . V irgin e fuit prim us fortitudinis actus, videlicet: ardua aggredi,
cum , sum m is doloribus quibus semetipsam devovebat non obstantibus, proprium
fiat pronuntiare non dubitavit; tunc enim vere Crucifixa crucifixum concepit
(S . B e r n a r d in u s S e n e n s is , Pro festiv. B . M . V., sermo 8, De consensu virginali,

serm o 2, art. 2, cap. 1: Opera, V enetiis 1745, 4, 103, coi. 1). A t, fuit etiam in B.
V irgin e secundus fortitudinis actus, id est, sustinere, qui actus est difficilior: su
stinere difficilius est quam aggredi (S . Th., 2, 2, q. 123, a. 6, ad 1), eo quia co
natum continuum exposcit. V ita, enim, B. Virginis iugiter in dolore defecit.
Q uem adm odum quanto rosa in crescendo se plus dilatat tanto fortior et acu
tior spina afficitur: ita et haec electissim a rosa M aria, quanto plus aetate cresce
bat, tanto fortiorum tribulationum spinis acutius pungebatur... Sicut rosa con
stanter in suo loco stare cernitur, quam vis spinae circum stantes fortiores et acu
tiores effectae fuerint, ita haec benedicta rosa M aria, tam constantem gerebat
anim um , quod quantum cum que tribulationum spinae cor ipsius stim ulabant,
voluntatem tam en suam nequaquam variabant sed ad sufferendum ac faciendum
quidquid D eo placeret, se prom ptissim am exhibebat (S. B i r g it t a , Revelatio
nes, Serm o ang. de excell. B . M . V., cap. 16).
d) De tem perantia B. M. V.
T em perantia est virtus quae praestat ut pravas cupiditates com pescam us, et
sensibilibus bonis ne utam ur nisi secundum rectam rationem. A d tem perantiam
pertinent virtutes continentiae, humilitatis, etc.
Prop.: B . Virgo singulariter refulsit virtute temperantiae.
Prob.: C u m enim tem perantia sit circa pravas concupiscentias non adm it
tendas, ideo virtus ista tanto perfectior in aliquo invenitur, quanto magis pravis
concupiscentiis caret. A tq u i B. V irgo pravis concupiscentiis om nino caruit, cum
fom item concupiscentiae non habuerit. Ergo...
A d tem perantiam reducuntur continentia et humilitas:
Continentia, stricto sensu accepta, in B. V irgin e locum non habuit; conti
nentia enim, stricto sensu, est firm um animi propositum quo quis se continet in
bono rationis contra pravos concupiscentiae motus, ita ut continens ille sit qui
pravas concupiscentias patitur: D eipara autem, ob fom itis carentiam, huiusm odi
m iseriis om nino expers extitit.

i6 8

VIRTUTES MORALES B. M . V.

Si vero continentia sum atur lato sensu, pro castitate, tunc fuit in B. V irgin e
excellentissim o modo.
F u it etiam in B. Virgine, m odo om nino singulari, cordis humilitas, fu n d a
mentalis virtus, superbiam rem ovens quae est initium omnis peccati. Inclinat
hum ilitas ad propriam vilitatem signis vel factis profitendam, cohibendo inor
dinatum propriae excellentiae appetitum per veracem et ordinatum sui contem
ptum.
H um ilitatis fundam entum in intellectu invenitur, qui recognoscit quodlibet
bonum , quod invenitur in hom ine (sive in ordine naturali sive in ordine super
naturali) a D eo solo esse, et proprium hom inis nihil aliud esse nisi malum . E x
hac intellectus cognitione, voluntas inclinatur ad laudem fugiendam et ad illam
soli D eo tribuendam . H oc posito, quoniam in B. V irgin e nulla vel m in:m a culpa
fuit, defuit in ipsa hum ilitas illa qua quis se vilem peccatorem profitetur, et illa
tantum hum ilitas fuit quae ex divinae excellentiae et ex propriae nihilitatis co
gnitione derivatur. H aec autem hum ilitas excellentissim e in V irgin e fuit, prout
apparet ex ipsa S. Scriptura in qua statim post nuntium elevationis ad divinam
maternitatem , respondit: E cce ancilla D om ini... (L u c., i , 38). H inc iure Seraphicus D o ctor exclamabat: Im itam ini, omnes homines, D ei M atris hum ilitatem
(Serm . 2, de Annuntiat. B . V. M ., op. 9, 664 b).
D ei M ater actu effecta, ad Elisabeth, D om ina ad ancillam, properat, et E li
sabeth exclamanti: Et unde hoc mihi ut veniat M ater D om ini mei ad me?
(L u c., 1, 43), M aria, omnia, statim, de quibus m irabatur Elisabeth, ad D eum
referens, et ad vilitatem suam unice respiciens, exclamat: M agnificat anima
mea D om inum ... quia respexit hum ilitatem ancillae suae... (L u c ., 1, 46). V erbis
istis B. V irgo significare noluit, ut patet, propriam virtutem hum ilitatis (non est
enim hum ilis se reputare hum ilem ) sed significare voluit nihil a se esse vel h a
bere, id est vilitatem quam D eus respicere dignatus erat. V id e hum ilitatem
exclamat S. A m brosius - vide devotionem. A ncillam se dicit D om ini, quae
M ater eligitur, nec repentino exaltata prom isso est. Sim ul ancillam dicendo, n u l
lam sibi praerogativam tantae gratiae vindicavit, quae faceret quod iuberetur
(In L u c., 1, P L 15, 1639). Et alibi: H um ilior facta est, uti se a D eo cognovit
electam (De Virgin., lib. 2, c. 2, P L 16, 221). 1

1 Q uae h u cu sq u e d ixim u s p erp u lch re resum i p ossu n t verb is P . M o n sa b r : E t m a in te


nan t germ es d ivin s o b issez a u x ordres de la sagesse tern elle, fleurs p an o u issez-v o u s, re m
plissez de vos p arfu m s ce sain t parad is, p a re z-v o u s de p r c ieu x ram eaux, et ch an tez la glo ire
de D ie u , dans le p lu s beau de ses ou vrages. Obaudite me divini fru ctu s... florete flores... et date
odorem et frondete in gratiam et benedicite Dominum in operibus suis. L a v o ix de D ie u est e n ten
du e. L a g r c e p ro d u it son fru it dans l me de M a rie et, p ar u ne p l n i re effusion , les dons de
l E sp rit S ain t p e rfec tio n n e n t so n ou vrag e m esu re q u elle op re. T o u te s en sem ble les fleurs
m on tent, s e n tro u v ren t et e n voien t au ciel leurs parfu m s. V o ic i la foi n o u rrie de la lectu re et
de la m ditation des livres saints, a b reu ve des lum ires de la co n tem p la tio n , afferm e p ar la

169

DONA SPIR IT U S S. IN B. M. V.

V ere igitur B. V irgo fuit

o m n iu m

v ir t u t u m

exem plar

quod nos omnes ad

virtutem sectandam suavius, quodam m odo, quam ipsemet Christus invitat. M a


ria enim, m itiora quodam m odo et humaniora nobis praebuit exem pla quam F i
lius. Nam , Filium , qui D eus est, quis sequatur? A t M ariam , quae, pure creatura
est, quis a sequendo excusaretur? H inc Paulus: Imitatores mei estotes, inquit,
sicut et ego Christi (1 C or., 13, 16) quasi diceret: qui hom inem D eum sequi non
posse tim etis, me purum hom inem et m iserum sequim ini. Q uis enim non
poterit quod ego possum? M ariam enim posuit D eus in initium mandatorum
legis, im o Evangelicae perfectionis, non quod M aria illa docuerit verbo, sed exem
plo: faciens non docens, quia docens faciendo ( G a r a u , Deip. Elucid., Prine,
duod. et ult., sect. 2, par. 2).
A rt. 3 - D E D O N I S

S P IR IT U S

S A N C T I IN

B. M . V IR G IN E

Quid et quot sint dona Spiritus Sancti.


Praeter virtutes (quibus homo iustus exornatur eiusque facultates ad omne
opus bonum supernaturaliter instruuntur) septem ei dona Spiritus Sanctus con
fert, ex radice gratiae non secus

ac virtutes gratuito piom anantia. D ona sunt

habitus supernaturales, quae facultatibus animae infunduntur ad hoc ut prom


ptius et facilius motionem Spiritus Sancti sequatur. Essentiale discrim en inter
con versation des anges et les com m un icatio n s in tim es de la sagesse divin e; la fo i, que ni l in
c r d u lit des hom m es, ni les voiles d o n t se cou vrira la m ajest de D ie u , ni l ob scurcissem en t
de ses p erfectio n s dans le gran d scandale de la cro ix ne p o u rro n t bran ler ou tro u b ler. V o ici
l esp rance, qu i s em pare des prom esses de D ie u et con cen tre, dans le plus ferve n t des d sirs,
to u s les dsirs de l h u m a n it affam e de rd em p tio n ; l esprance, dj p rp are rsister aux
p reuves et aux aband on s qu i assureron t le triom p h e de la m alice des hom m es. V o ic i la ch arit
qui ne veu t s attach er q u au cleste b ie n -a im , qu i se d o n n e lu i sans rserve, qu i em brasse
toutes les cratu res p o u r les lui offrir; la ch a rit, qu i creuse, l avance, dans le c ur de n otre
fu tu re m re ces abm es de m isrico rd e o v ien d ro n t se r fu gie r to u s les p ch eu rs de la terre.
V o ici la p ru d en ce, si d licate q u elle p e u t se tro u b le r l app roche des anges et hsiter devan t
les glorieuses p ro p ositio n s du ciel. V o ic i la j stic e , p ro stern e devan t D ie u dans une con tin uelle
adoration , docile tous ses com m an dem en ts, soup le toutes ses in sp iratio n s, ten d rem en t ab an
d o n n e la sage con d u ite de la P rovid en ce, prte to u s les d evoirs ju s q u l o u b li de to u t repos,
m iro ir le p lu s fidle de cette tern elle ju stic e qu i sait d o n n er lib ralem en t to u tes les cratu res
la p art du festin au qu el la d ivin e b o n t les con vie. V o ic i la force, m agnanim e et in vin cib le sous
les voiles de la faiblesse, la force, qui s essaye dans l om bre aux com b ats de l ad versit, la force
q u i saura quand le tem ps sera ven u, se te n ir d eb o u t su r le G o lg o th a, recevoir, sans m u rm u re,
de la colre d iv in e les cou ps d estin e a u x pch eu rs, et faire d une vierge tim ide la reine des
m artyrs, du c ur de la plus ten dre des m res l autel o sera im m ol, d abord, le plus aim able
des fils. V o ic i la tem p ran ce, qu i se d tach e de to ute jo ie terrestre p o u r ne go ter que les chastes
p laisirs de la g r c e , et qui m archera b ien t t d un pas allgre et ferm e dans les saintes voies de
la p a u v ret.
A u to u r de ces vertus h ro q u e s, fleurs royales d u plu s beau des ja rd in s sp iritu els, se p re s
sen t les touffes des m ille vertus aim ables (L a Vierge M a rie, Paris, 1934, pp. 22-24).

DONA SPIR IT U S S. IN B. M. V.

virtutes et dona derivatur ex eorum diverso modo operandi in nobis. In exercitio


enim virtutum gratia nos sinit esse activos, sub influxu prudentiae; in u sa vero
donorum , cum ista plenam evolutionem in nobis adepta sint, magis requiritur
a nobis docilitas quam activitas. Q ui virtutes exercet, ut exem plo utamur, remis
navigando procedit, qui vero donis utitur, velis a vento im pletis, procedit, licet
ad eum dem term inum per undas tendit. D ona, virtutes theologales et morales
perficiunt.
Septem sunt dona Spiritus Sancti (ex Isaia, n , 2-3), videlicet: Sapientia,
Intellectus, Consilium, Fortitudo, Scientia, Pietas, et Timor Dei.
H aec dona nobis determinata quadam mensura conferuntur; B. V irgini, e
contra, fere sine mensura a D eo collata fuerunt.

Prop.: In B . Virgine excellentissime fuerunt omnia et singula dona Spiritus Sancti.


Prima pars (generica) Prob.: I. A u c t o r i t a t e :

S c r i p t o r u m E c c l . : a) R a y ad illud Prov., c. 9, v. 1: Sapientia aedificavit sibi domum,


excidit colum nas septem , ipsam Virginem ita alloquitur: Sapientia aedificavit
sibi domum, id est te, V irgo M aria, ut in te habitaret per humanae naturae as
sum ptionem . Septem colum nae, quibus firma stetisti semper, sunt dona Spiri

m undus Io rd an u s

tus Sancti, quae requieverunt in te, et num quam te deseruerunt per quae ste
tisti firm iter et perseveranter in omni virtute (De contempi. Deiparae, cap. 4).
b) C

onradus

A S a x o n ia :

Q uid m irum , si in illa virga est tanta donorum

Spiritus Sancti affluentia? M aria nam que est illa Virga, et F ilius M ariae est ille
flos, de quo dicitur in Isaiae c. 1: Egredietur virga de radice lesse... (Spe
culum B . M . V ., c. 6).
c) S. A n t o n i n u s , S. A lbertu m M . secutus, asserit quod habitus illorum do
norum, quorum actus consistunt in cognitione et affectione, ut dona sapientiae,
intellectus, consilii et scientiae, habuit excellentius omni viatore; m edio modo
inter statum viae, quantum ad actuum perfectionem , supra statum patriae, quan
tum ad m erendi conditionem . Dona vero in actione consistentia, ut fortitudo,
pietas, et tim or, habuit per m odum patriae, quantum ad actuum perfectionem :
sed secundum statum viae quantum ad merendi conditionem (4 P., t. 15, cap. 18).

II. R a t i o n e : 1) Q uo perfectior est gratia eo excellentiora sunt dona S p i


ritus S. (quia dona gratiam et caritatem consequuntur). A tq u i gratia in B. V ir
gine fuit perfectissim a. Ergo...
2)
Q ui perfectius a Spiritu Sancto m ovetur, perfectiora habet dona. A tqu i
B. V irgo perfectissim e, in om nibus, a Spiritu Sancto m ovebatur. Ergo...
H isce donis B. V irgo plena fuit inde a prim o conceptionis instanti; incom
mensurabile tamen horum donorum augm entum accepit in die Pentecostes,
quando Spiritus S. supra ipsam et apostolos, sub specie linguarum ignearum,
visibiliter descendit (A ct., 1, 4-8).

DONA SPIR ITU S S. IN B. M. V.

Secunda pars (quoad singula dona).


1 ) F u it in B. Virgine D o n u m s a p i e n t i a e . H o c donum enim, hominem adiuvat, ut divinarum rerum contem platione delectetur et tum de divinis tum de h u
manis secundum rationes divinas iudicet. A tq u i haec excellentissim e in B. Virgine

fuerunt. Ergo... Eo vel magis quod, iuxta Prov. n , v. 2: ubi est hum ilitas, ibi est
sapientia : quod de sapientia ista quae donum D ei est, potissim e intelligitur.
2) F u it in B. V irgin e

donum

in t e l l e c t u s .

oc

donum enim hominem adiu-

va t ad hoc ut m ysteria fidei m elius uti credibilia perspiciat quantum m ortalibus


licet. A tq u i B. V irgo mysteria fidei clarissime ut credibilia semper perspexit, ut,
puta, Virginem concipere et parere D eum , D eum esse hominem factum , D eum
esse trinum in personis et unum in natura, D ei Filium , in unitate personae, esse
pariter D eum et hominem , Redem ptorem humani generis etc...
3) F u it in B. V irgin e

donum

c o n s il ii.

H oc enim donum hom ini datur ad

hoc ut daemonis et m undi insidias iugiter caveat et in dubis, quid magis expe
diat gloriae D ei et suae proxim ique saluti, cognoscat. A tqu i haec omnia B. V irgo
praeclarissim e habuit. H uius rei insigne specim en habetur in consilio in nuptiis
Canae Galilaeae m inistris convivii dato: Q uodcum que dixerit vobis, facite
(Ioan., 2, 5). Consilium eius praevaluit, quia erat consilium a Spiritu Sancto ipsi,
circum stantiis prima fronte contrariis non obstantibus, inspiratum.
4) F u it in B. V irgin e

donum

f o r t it u d in is .

oc

enim homini datur ad hoc

ut singulari virtute praeparetur ad spiritualia im pedim enta superanda. A tqu i in


B. Virgine nulla um quam fuit debilitas sed m axim a et intrepida firmitas in qu i
buslibet arduis aggrediendis et sustinendis. Ergo...
5 ) F u it in B. V irgin e d o n u m s c i e n t i a e . H o c enim donum homini datur ad
hoc ut discernat credenda a non credendis et dirigatur in iis quae ad vitam sp i
ritualem pertinent. N os ergo adiuvat ad recte iudicandum de rebus creatis in

eorum relatione ad D eum . Iam vero, Beatissima V irgo continuo et veluti instinctu
quodam a rebus creatis ad Creatorem ex visibilibus ad invisibilia ascendebat,
intim asque et essentiales relationes rerum om nium ad D eum clarissime p erci
piebat.
6 ) F u it in B. V irgin e d o n u m p i e t a t i s . H o c enim donum nos adiuvat ad hoc
ut debitum cultum et officia praestemus D eo atque hom inibus nobis coniunctis

vel locum D ei erga nos obtinentibus, et ut miseris succurram us propter amorem


Dei: quae omnia B. V irgo semper praeclarissime praestitit.
7) F u it in B. V irgin e d o n u m t i m o r i s D e i . H o c enim donum nos inclinat ad
D ei maiestatem filialiter reverendam et ad separationem ab Eo, tam quam a Patre,
refugiendam .
Est ergo species aliqua tim oris casti. Etenim T im o r castus ait S. A lb e r
tus M . habet actus duos. U n u m secundum statum viae, qui est tim ere sepa

172

FR U C TU S SPIR IT U S

S. IN B. M. V.

rari: at iste non fuit in Beatissima Virgine. A liu m actum secundum statum pa
triae, qui est revereri, et illa fuit in Beatissima Virgine.
E st autem reverentia m ixta cum dilectione subiectio. H abuit autem actum
istius tim oris excellentius omni viatore: unde si alicui viatori revelaretur quod
deberet salvari; et sic non tim eret separari, sicut videtur de beato Paulo, qui di cit: C ertus sum quia neque mors, neque vita etc. (Rom . 8, 38); non tam en in
hac certitudine coaequaretur beatae Virgini; illa enim certitudo esset per scien
tiam et per effectum et per posterius; certitudo autem beatissimae V irgin is qua
se scivit non separari, fuit per m odum causae: scivit enim se in utero sanctificatam, et scivit se M atrem D ei esse effectam, et scivit se non peccasse et de cetero
non posse peccare et sic scivit se separari non posse per m odum causae (M a
nale. q. 69).

Art. 4 - D E F R U C T I B U S S P I R I T U S S A N C T I
IN

B. M . V IR G IN E

F ructus Spiritus Sancti donis iunguntur. F ructus autem a virtutibus et donis


ita distinguuntur sicut a potentia actus. N o n omnes tamen actus virtutum Fruc
tus licet appellare, verum hos tantum qui cum spirituali quadam suavitate iun
guntur. Initio enim virtutum actus haud raro conatus exposcunt, et non secus
ac fructus nondum maturus, quandam asperitatem habent. C u m autem quis largo
virtutum exercitio invaluerit, is profecto non parvam in illis sectandis felicitatem
experitur, im mo et gaudium . H i actus cum gaudio facti, Fructus appellantur et
acquiruntur ut patet exercitio virtutum . D uodecim S. Paulus enumerat,
videlicet: caritatem, gaudium, pacem, patientiam, benignitatem, bonitatem, longa
nimitatem, mansuetudinem, fidem, modestiam, continentiam et castitatem (G ai., 5,
22, 23). U b i tamen est anim advertendum S. Paulum m inim e horum num erum
exacte reddidisse, quare S. T hom as (i.a 2.ae, q. 70) m erito anim advertit talem
num erum esse sym bolice positum , ad indicandum scilicet omnes virtutum actus
in quibus animus spiritualem consolationem adinvenit.
E x istis fructibus:
a) Quatuor quos S. Paulus prim o loco enum erat scii, caritas, gaudium ,
pax et patientia respiciunt animam in eius relationibus ad Deum.
b) Quinque i. e. benignitas, bonitas, longanimitas, m ansuetudo et Fides
respiciunt animam in eius relationibus ad proximum.
c) Tres novissimi modestia, scii., continentia et castitas respiciunt ani
m am in eius relationibus ad proprium corpus.
Q uoniam autem ex auctoribus nullus luculentius quam Card. L p icier ( L Im
macolata, Corredentrice Mediatrice) de Spiritus Sancti fructibus in B. Virgine
disseruit, illum ergo presso vestigio sequem ur.

FR U C TU S SPIR IT U S

173

S . IN B. M. V.

1) Fructus qui respiciunt animam in eius relationibus ad Deum.


B. V irgin is caritas potest considerari vel ut virtus vel ut fructus. C um iam
illam secundum quod est virtus consideraverim us, rem anet ut eam considere
m us secundum quod est fructus. H oc m odo considerata nihil est aliud nisi ani
mae continua amoris in D eum actuum repetitio qui practice m anifestantur adm i
ratione, adoratione, gratiarum actione ad D eum ob Eius infinitas praerogativas.
E x quo deducitur quod incessanter Beata V irgo solita fuit in D eum tendere in
tensissim o amore. N ec enim illa suae caritatis obiectum longe a se requirere opus
habebat, quandoquidem in corde suo com morari sciebat, et in suis ulnis gestare
solebat. Q uod si eiusdem B. V irgin is m otus amoris ad nos convertebatur, in
innum eros compassionis, desiderii nostrae felicitatis, veniae pro peccatis no
stris, pro anim abus nostris ardentissimae precis actus resolvebatur.
S equ ebatu r autem in M aria caritatem gaudium, quod Beata V irgo noverat
obvenisse sibi ex perfecta possessione divinae gratiae

quae bonum est om

nium bonorum optim um qua plenam se esse ex A ngeli salutatione compererat.


N eque enim dolor V irgin is licet praegrandis eam poterat a gaudio suo d i
m overe; quapropter in adversis quibusque, num quam Beatae V irgin is anima
non est fruita laetitia ineffabili.
A liu s Spiritus Sancti fructus est pax seu tranquillitas animae in ordine sua
rum relationum erga D eum , erga seipsam et erga proxim um . D u o sunt quae
pacem perturbant:

nostrorum

desideriorum instabilitas, et exteriorum timor.

Porro in anima B. V irgin is nullum desiderium fuit nisi velle se F ilio suo acceptam
existere; quia vero quilibet eius affectus ita in gratia divina quam, moraliter
loquendo, am ittere non poterat
iugiter tranquilla gavisa sit. Pacem
tum tenet locum in donis Spiritus
quaeque sustineat. N u m quid non

radicatus erat, factum est ut B. V irgo pace


autem patientia comitatur; haec quae quar
Sancti efficit ut anima viriliter vitae adversa
sine exem plo fuit B. V irginis patientia, cum

tot tantosque perpessa dolores, invicta remansit?...

2) Fructus qui respiciunt animam in eius relationibus ad proximum.


H orum prim us est benignitas quae et affabilitas dicitur seu amabilitas. Est
autem cordis quaedam exterius manifestata dispositio qua affabili m odo semper
et libenti animo excipim us quoscum que ad nos veniunt pro auxilio et consola
tione. M ariae haec non defuit, siquidem tem pore omni quo Christus publice cum
hom inibus est conversatus, omnes illam adibant, quem adm odum Evangelium
testatur factum fuisse ad nuptias in Cana Galilaeae. Item memoriae traditum est
post Christi ascensionem Apostolos fidenter Illam interpellasse pro suis in apo
stolico m unere laboribus. N u n c autem quae caeli Regina cum Christo regnat,
num quid ad se venientes m aterne non excipiet, quippe quae universos advocat
dicens: Venite ad me om nes qui concupiscitis me? Parum tamen fatendum

FR U C T U S SP IR IT U S

I 74

S. IN B. M. V.

est illis haec omnia prodesse nisi iungantur cordis bonitati. H aec eadem est alius
Spiritus Sancti fructus quo anima ardet desiderio om nibus benefaciendi. T a lis
autem cordis V irgin is necessitas est quae nos magis percellit et occupat: scim us
nam que, cum ad illam accedimus, nos ante ianuam iam patentem consistere,
quandoquidem iuxta A ligherium M aria
M olte fiate liberam ente al dimandar precorre .
(.Parad., 33, 17-18).
Q uoniam vero hom inis bonitas in hac vita lim itibus circum scribitur, necessarius
est alius Spiritus Sancti fructus, ut illius prioris in tuto ponatur augm entum :
qui fructus longanimitas est, qua benefaciens benefacere non cessat.
E t huiusm odi longanim itas in B. Virgine fixas radices habuit: Ipsa enim ge
nus hum anum beneficiis replevit, replet, replere nec desinet um quam : M ater
quippe est cuius bonitas inexhauribilis. N e c denique tim endum est ne iniuria
vel ingratitudo talis bonitatis et m isericordiae fontem occludat. Mansuetudo enim
M ariae nobis arrha est eiusdem Virginis in nos iugis bonitatis: est autem m an
suetudo ille Spiritus Sancti fructus quo benefactor vel involuntarie indignis b e
neficia sua et gratias diffundit. Q uot enim gratiae rebelles fuerunt quos M aria
e barathro benignissim e eripuit! M aria ergo in bono vincit m alum sicut nos
agere docet Apostolus.
N um eratur autem inter Spiritus Sancti fructus qui hom inem respiciunt in
eius relationibus ad similes sibi, fides quae et sinceritas dicitur qua plures perso
nae concorditer et am icaliter vivunt: quae si absit, vita intolerabilis prorsus eva
dit. M aria autem hanc ita prae se ferebat ut omnes de eius consortio ineffabiliter
gauderent.

3) Fructus qui respiciunt animam in eius relationibus ad proprium corpus.


T res ultim i fructus Spiritus Sancti sunt modestia, continentia, castitas. M o
destia ita exteriores habitus com ponit quod homo tim oratus non tantum refugit
id quod suum pudorem offenderet, verum et in se ita continens est ut quos
cum que adeat ad puritatem et sanctitatem incitet.
M agna fuit haec virtus in M aria dum in terris ageret. Si enim m ultorum in
arte pingendi vel peritissim orum adm irantibus nobis tabulas M ariae faciem exhi
bentes, veluti divinitate radiantem ex com m ercio cum Iesu, anima in nobism etipsis deficit et veluti in extasim rapitur, quid dicendum si prout erat realiter v i
dissemus Illam?
M ariam igitur inspiciam us intueam urque semper, nos praesertim sacerdotes
Christi qui quotidie divinam victim am immolamus, quae fons est puritatis et
origo. A lius fructus qui m oderatur relationem hom inis cum parte sua inferiori
est continentia quae sensus ita cohibet ut nihil nisi quod iustum est et honestum
agant. Si iucundum est christianum aliquem adspicere qui et sibim et ipsi dom i-

BEATITUDINE S IN B. M. V.

*75

netur et num quam verbis, actionibus, adspectibus, tactibus, vel auditu offen
dit, periucundum certe est considerare M ariam quae ita regebatur in corpore ut
veraciter de illa dici posset quod conversatio eius in coelis erat .
A ccedit denique castitas qua praesertim innuitur puritas affectuum cordis
qui singuli in D eum dirigi debent nullim ode ab inordinata quavis passione de
turpati. In hoc autem singulari quadam refulgebat pulchritudine B. V irgo, quippe
cuius cor SSm o Cordi Iesu sim illim um erat. Q uaecum que enim pulchra, quae
cum que sublim ia, quaecum que divina de Corde SSm o C hristi dicuntur eadem
debita proportione servata et de B. V irgin is corde dici possunt.
A rt. 5 - D E B E A T I T U D I N I B U S
Q uam quam Beatitudo ut anim advertit Card. L p icier 1 una sit, scilicet,
D eus, m ulta tam en sunt opera quae ad ipsam perducunt, quaeque in nobis spem
pariunt illam obtinendi. H aec autem opera per m etonim iam

Beatitudines

appellantur, quia causa sunt et m eritum beatitudinisj perfectae. H aec virtutibus


adscribuntur, praecipue tam en donis Spiritus Sancti. Sunt ergo beatitudines
perfecti actus virtutum et donorum, quibus homo securitatem habet vitam aeternam
obtinendi . O cto sunt Beatitudines, seu potius septem cum octava sit veluti si
gillum praecedentium et manifestatio.
Ita S. M atthaeus in suo Evangelio (5, 3) eas tradit:
Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum .
Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram .
Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur.
Beati qui esuriunt et sitiunt iustitiam, quoniam ipsi saturabuntur.
Beati m undo corde, quoniam ipsi D eum videbunt.
Beati pacifici, quoniam filii D ei vocabuntur.
Beati qui persecutionem patiuntur propter iustitiam, quoniam ipsorum est
regnum coelorum .
Ergo beatitudines fructus sunt, fructus inquam talis m aturitatis ut nobis
vitam aeternam veluti praegustare faciant; sunt ideo Spiritus Sancti operis corona
ultim a in anima.
T re s in classes beatitudines distribui possunt, videlicet:
1) quae fallacem beatitudinem excludunt (spiritus paupertatis, iustitiae, fletus);
2) quae vitam activam respiciunt (famis et sitis iustitiae et misericordiae);
3) quae vitam contemplativam respiciunt (cordis m unditia et pax).
H ae beatitudines omnes in B. V irgin e quam perfectissim e inveniebantur,
siquidem in Ea tum virtutes tum dona perfectissim e fuerunt. Sed cum per vir
tutum exercitium praesertim autem donorum magis ac magis appropin
1 Instit. Theol. specui., cursus b rev io r, v o l. 2, p. 47.

176

BEATITUDINES IN B. M. V.

quet quis fini aeternae beatitudinis, consequenter ipsim et virtutum et donorum


actus D eiparam beatam faciebant, certam denique de suo ultim o fine assequendo
illam reddebant.

1) Beatitudines quae falsam beatitudinem excludunt.


Solent homines suam ipsorum beatitudinem in tribus reponere: a) in sati
sfaciendo desiderio honoris; b) in satisfaciendo appetitui irascibili, ad nihilum
veluti redigentes proprii amoris hostes; c) in satisfaciendo appetitui concupi
scibili, cuncta m undi gaudia cunctasque delicias sibi procurantes.
Q uapropter Christus desiderio honoris spiritualem paupertatem opposuit:
Beati pauperes spiritu ; hi enim gloriae humanae valedicunt, at sibi gloriam
coelestem acquirunt: quoniam ipsorum est regnum coelorum .
A ppetitui irascibili mansuetudinem opponit: Beati m ites . Hi enim terram
m ortuorum possidere dedignantes, certam sibi reddere curant possessionem ter
rae viventium : quoniam ipsi possidebunt terram .
A ppetitui denique concupiscibili opposuit fletum: Beati qui lugent . Hi
nim irum se a gaudio fallaci et a falsis huius m undi deliciis abstinentes, consola
tiones sibi in coelis ineffabiles comparant: quoniam ipsi consolabuntur . B.
V irginem his et om nibus honoribus m undanis scii., appetitui irascibili et con
cu piscib ili valedixisse, nobisque spiritualis paupertatis, m ansuetudinis et fletus,
sanctissim a exem pla reliquisse, nemo dubitare potest.
2)

Beatitudines quae respiciunt vitam activam.

V itae activae beatitudo in iis consistit quae proxim is nostris largim ur, et hoc
sive ex debito (famis et sitis iustitiae) sive ex benignitate (misericordia). Sunt qui
ab huiusm odi praestandis refugiunt, et auri cupidine, iustitiae opera contem nunt
proxim is qu o d iustum est non reddentes, quin im mo et illorum opibus inhiant
ut iis im pleantur. Iidem , eodem sem per execrabili amore perculsi, misericordiae
opera deserunt ne aliorum miseriis com m unicent. Propter hoc D om inus his qui
iustitiam sitiunt satietatem prom isit, et m isericordibus, m isericordiam qua ab
omni miseria liberentur.
Quanta aviditate esurivit B. V irgo iustitiam! Q uam sollicita in reddendo de
bito proxim is fuit ut ne cogitaret quidem de illorum substantia aliquid sibi arro
gandi. Q uanta ideo et D eus hanc eius fam em satietate satiare debuit!
Iustitiae autem erga proxim um B. V irgo et m isericordiam adiunxit. A liorum
miserias et afflictiones sibi proprias fecit, cuius rei signum est praeclarissim um
illu d quod Ipsa in nuptiis Canae Galileae fecit. C u m enim vinum deficere prae
sensisset, ne sponsi rubore oborto confunderentur, vinum m iraculo a F ilio suo
im petravit.
Q uod praem ium , quam ve beatitudinem D eus E i pro sic exercita m isericordia
praeparare debuit!

CHARISMATA IN B. M . V.

77

3) Beatitudines quae respiciunt vitam contemplativam.

H ae sunt: cordis mundities et pax. Illa hom inem disponit in seipso in hac vita,
haec vero per respectum ad alios: in hisce quippe duobus vitae contem plativae
beatitudo consistit. O culi autem m undities nos ad bene videndum disponit, quare
his qui m undo sunt corde visio D ei prom ittitur: Beati m undo corde quoniam
ipsi D eum videbunt .
Pax autem quam et secum ipso quis habet et cum aliis curat habendam, ho
m inem prodit im itatorem D ei ipsius, qui unitas est et pax; tali ergo homini prae
m io filiationis divinae gloria datur, quae in perfecta coniunctione cum D eo habe
tur: Beati pacifici, quoniam filii D ei vocabuntur .
Sanctorum nemini, sicut Sanctorum Reginae, haec quae de beatitudinibus
dicuntur applicari possunt: eius enim cordis munditiem unicam dixeris potius
quam raram; Sanctae Virginis cor vere fuit splendor lucis aeternae et speculum
sine m acula num quam obscuratum , num quam ab aliquo vel m inim o im purita
tis halitu vitiatum . F u it autem haec S S . V irgo em inenter pacifica: M ater dignis
sim a illius qui praenuntiatus fuerat futurus R ex pacificus . Externa enim et
interna V irgo suavissim a pace fruita est semper. Interna quidem quia nullum
um quam experta est inordinatum m otum cum fom ite concupiscentiae ca
reret; externa vero quia semper et cum om nibus harmonia perfectissim a usa.
A rt. 6 - D E

G R A T IIS G R A T IS D A T IS IN B. M . V IR G IN E 1

Quid et quotuplex sit gratia gratis data.


G ratia g r a t i s d a t a est illa quae datur alicui non quidem ut ipse form aliter
iustificetur (prout facit gratia gratum faciens) sed ad hoc ut cooperetur, tamquam
instrum entum , in aliorum iustificatione. H abet ergo m unus sociale et ordinatur
prim ario et per se in aliorum utilitatem , ut, e. g. donum m iraculorum; secunda
rio vero in utilitatem illius cui cedit, quando nem pe ea utitur prout oportet.
G ratia gratis data dividitur ab Apostolo in novem species: U nicu iqu e autem
d atur m anifestatio Spiritus ad utilitatem . A lii quidem per Spiritum datur sermo
sapientiae, alii gratia sanitatum in uno Spiritu; alii operatio virtutum , alii pro
phetia, alii discretio spirituum ; alii genera linguarum , alii interpretatio serm o
num (1 C or., 12, 7-10).
Convenienter autem ab Apostolo gratia gratis data in novem species dividitur: ete
nim, gratia gratis data ordinatur ad hoc ut homo cooperetur alteri ut hic reducatur ad
Deum. Atqui hoc facere nequit interius movendo sed solum exterius docendo et persua
dendo; ad hoc autem tria requiruntur:
a) ut homo praehabeat plenitudinem cognitionis divinorum;
1 C f r R a b a n o s R . , C . M ., L a gracia carismtica de M aria, in Estudios M arianos, 5 (1946)
249-270.
ia

178

CHARISMATA IN B. M . V.

b) ut possit confirmare vel probare quae docet;


c) ut doctrinam convenienter proponere valeat;
Ergo gratia gratis data tria genera gratiarum complectitur in alias species iterum
dividenda. Nam:
a) Sub primo genere habentur: 1 ) fides, quia doctor debet habere certitudinem
de rebus invisibilibus; 2) sermo sapientiae, quae est rerum divinarum cognitio: doctorem
enim habere oportet cognitionem abundatiorem circa principales conclusiones; 3) ser
mo scientiae, seu cognitio rerum humanarum, quae ad invisibilia ducunt;
b) Confirmatio doctrinae fidei fit per ea quae sunt virtutis divinae, unde doctor
debet facere ea quae solus Deus facere potest, tum in ordine ad salutem corporum, et
habetur 4) gratia sanitatum-, tum in ordine ad solam divinae virtutis manifestationem,
e. g. obscuratio solis, et habetur 5) operatio virtutum. Potest etiam doctrina confirmari
per manifestationem eorum quae solus Deus scire potest, scii, futura contingentia, et
tunc habetur 6) prophetia, vel occulta cordium et tunc habetur 7) discretio spirituum.
c) Facultas proponendi doctrinam ponitur vel penes idioma, et est 8) genera lin
guarum-, vel quoad sensum eorum quae proferuntur, et est 9) interpretatio sermonum.
Harum gratiarum, quae vocantur etiam charismata, quaedam dantur transeunter,
ut gratia miraculorum, quaedam vero habitualiter, ut sermo sapientiae et scientiae etc.
Prop.: In B . Virgine excellentissime fuerunt gratiae gratis datae I) omnes et

II) singulae, saltem in habitu.


Prima pars (generica). Prob. I. A u c t o r i t a t e :
Scholastici omnes, cum S. A lberto M . (Super M is
sus est, q. 112, et seq., Op., t. 20, p. 81), affirmant B. V irginem omnes has gratias
et quidem in gradu em inentissim o possedisse. E t quoi d tonnant scribit
P. T errien puisque thaum aturges, prophtes, docteurs, et privilgis de toute
S c r ip to r u m

E c c le s ia e :

nature la tiennent et doivent la tenir pour leur Reine? (o. c., p. 1, t. 2, ed. 4,
pp. 287-288).

II. R a t i o n e : 1) Ratione principii mariologici-. quidquid ceteris collatum ,


est, non est B. V irgin i denegandum . A tqu i ceteris collatae fuerunt omnes istae
gratiae gratis datae. E rgo... Eo vel magis quod B. V irgo ita propius ad omnis gra
tiae A uctorem accessit, ut reciperet in se eum qui est plenus omni gratia, et illum
pariendo, quodam m odo gratiam ad omnes derivaret. Q uod vero nulla ex istis
gratiis conditioni B. Virginis repugnet, im mo quod omnes sint valde convenientes,
videbim us in secunda parte huius propositionis, ubi de singulis gratiis serm o erit.
2) Ratione officii Corredemptricis. Q uidquid ad hom inum salutem ordinatur,
B. V irgini, utpote Corredem ptrici, tribui debet. A tq u i gratiae gratis datae, prout
praenotavim us, ad hom inum salutem ordinantur. E rgo...
3) Ratione

officii Dispensatricis

omnium gratiarum.

D ispensatrix

om nium

gratiarum in Ecclesia, oportet ut praehabeat omnes gratias quae aliis sunt di

CHARISMATA IN B. M. V.

179

spensandae. A tqu i B. V irgo est dispensatrix om nium gratiarum , et ideo etiam


charismatum, in Ecclesia. E rgo...

Prob. Secunda pars (specifica). Etenim : 1) In B. V irgin e fuit g r a t ia f i d e i , prout


est gratia gratis data, id est, exim ia rerum fidei intelligentia. G ratia fidei in
quit Suarez 1 dupliciter exponitur, prim o ut non tantum ad sermonem, sed
etiam ad interiorem mentis actum referatur, et im portat singularem et extraor
dinarium m odum certitudinis in rebus fidei credendis, vel absolute et per se, seu
quasi speculative, vel practice in ordine ad aliquid operandum ; et hoc sensu
nemo dubitare potest, quin B. V irgo gratiam fidei habuerit, quia om nibus modis
habuit perfectissim am mentis fidem ... A lio m odo refertur haec gratia fidei ad
sermonem, et nihil aliud est, quam speciale donum Spiritus Sancti ad proponen
das, et explicandas, res fidei m odo accomm odato hom inibus sim plicioribus, et
rudioribus, praesertim cum prim um ad fidem veniunt. E t hoc etiam sensu per
se satis credibile est, habuisse V irginem huiusm odi donum , seu auxilium , quia
om nium magistra fuit, et om nibus omnia fieri oportuit .
2)

In B. V irgin e fu it

ser m o s a p ie n t ia e ,

seu profundissim a rerum divinarum

cognitio. Etenim , prout scribit S. Antoninus, H ac sapientia freta (B. V irgo)


docuit Apostolos sapientissimos de m ultis m ysteriis fidei, et secretis divinis post
ascensionem filii. E t quid m irum , si sapientissima om nium fuit, quae fuit m ater
Christi, qui est D ei virtus, et D ei sapientia secundum Apostolum ? (p. IV , tit.
15, c. 19, par. 1).
Et Dionysius Carthusianus: In hac sapientia creditur celeberrima ac mundissima
Virgo Maria prae cunctis Doctoribus Evangelistis et Patriarchis excellentissimam et illu
minatissimam et Praelatis Ecclesiae, prae universis Apostolis ac Prophetis, praeextitisse, et ipsam scripturas intellexisse profundius; ordinem quoque et nexum et conso
nantiam ac rationabilitatem credendorum agnovisse limpidius, in tantum quod ipsi quo
que gloriosi Apostoli habuerunt ad eam refugium et illuminationem acceperunt ab ea
(De Laud. glor. Virg. Mariae, 1. 2, a. 4).
Beatam V irginem habuisse gratiam sermonis sapientiae quoad habitum , nemo
est qui negat. Attam en, S. T hom as asserere videtur B. V irginem tali gratia usam
non fuisse m docendo, cum hoc m unus fem inas non deceat, dicente Apostolo,
1 T im ., 2, 12: Docere autem mulierem non permitto-, sed tantum in contem plando,
secundum illud L u c. 2, 19: M aria autem conservabat omnia verba haec confe
rens in corde suo (III, q. 27, a. 5). D ixi: videtur. H aec enim verba S. T h om ae
intelligenda sunt congruenter ad locum illum , ubi scribit: Serm one potest ali
quis uti dupliciter: uno modo, privatim , ad unum vel paucos, fam iliariter co llo
quendo, et quantum ad hoc gratia sermonis potest com petere m ulieribus; alio
m odo publice alloquendo totam Ecclesiam , et hoc m ulieri non conceditur... U n d e
1 D isp . 20, sect. 2.

i 8o

CHARISMATA IN B. M. V.

m ulieres si gratiam sapientiae aut scientiae habeant, possunt eam administrare

secundum privatam doctrinam, non autem secundum publicam ( II- II, q. 177,
a. 2). Q uapropter tenendum est B. V irginem praefato dono sapientiae usam
fuisse si non in publica concione, saltem in privata et familiari Apostolorum
aliorum que fidelium instructione. E t in hunc sensum com m entatur Caietanus

verba S. Thom ae. Posset tam en dici, quod non publica doctrina sed familiari
instructione, quam constat m ulieribus non esse prohibitam , Beata V irgo aliqua
particularia facta explicavit Apostolis (in 3, q. 27, a. 5).
Iure ergo Dionysius Carth. scribebat: Iam enim ostensum est quod sacratissima
Virgo Maria multos edocuit; nec talem privatam doctrinationem, quae etiam est actus
sapientiae, quae est donum gratiae gratis datae prohibuit mulieribus Paulus, quamquam
et si eam illis prohibuisset, non tamen super excellentissimam Dei Matrem cecidisset
prohibitio illa, quippe super quam Paulus jurisdictionem non habuit, et quae est super
omnes magis quam omnium una (De laud. glor. Virg. Mar., 1. 2, a. 19).
Et S. Petrus Canisius: Licet enim iidem Apostoli per revelationem Spiritus Sancti
edocti omnem fuerint veritatem, incomparabiliter tamen eminentius ac manifestius
Maria, per eum Spiritum veritatis, illius veritatis profunditatem intelligebat et per hoc
multa eis per hanc revelabantur, quae in se non solum simplici scientia, sed ipso effectu,
imo experimento didicerat, ut Anselmi verbis utamur. Ad haec, Ruperti sententia,
oportebat Mariam cum aliis in prima illa Ecclesia religionis et fidei Magistram esse
(De Maria Virgine, 1. 5, c. 1).
3) In B. V irgin e fuit s e r m o s c i e n t i a e seu cognitio rerum hum anarum prout
ad invisibilia ducunt. C u m enim B. V irgo, prout superius dixim us, habuerit usum
sapientiae, credibile omnino est ipsam habuisse etiam gratiam serm onis scien
tiae, seu, in docendo adhibuisse, ad doctrinas revelatas illustrandas, causas in
feriores et exem pla rerum naturalium , quae obiectum scientiae constituunt, ad
im itationem Christi qui in parabolis et sim ilitudinibus divinas veritates expone
bat, explicabat et suadebat.
Hanc gratiam scientiae ait S. Antoninus habuerunt Apostoli docentes et
moralia, et etiam naturalia exempla ponentes, et sapientes mundi per rationes diver
sarum scientiarum, quum expediebat ad dilatationem fidei, confundentes... Gratiam
istam dicit Albertus habuisse B. Mariam super alios. In me enim, ait ipsa, Ecclesiastici
24, omnis gratia. Talis scientia dicitur per Apostolum gratia: ergo et ipsam habuit
(p. IV , tit. 15, c. 19, par. 2).
4) In B. V irgin e fuerunt g r a t i a s a n i t a t u m et o p e r a t i o v i r t u t u m , seu, uno
verbo, m iraculorum patratio, quae ad divinae potentiae manifestationem ordinatur.
H arum gratiarum usum negare videtur S. T h om as B. Virgini convenisse
dum viveret , eo quod tunc tem poris doctrina Christi confirm anda erat m i
raculis; et ideo soli Christo eiusque discipulis, qui erant baiuli doctrinae Christi,
conveniebat m iracula facere; unde etiam de sancto Ioanne Baptista dicitur quod

CHARISMATA IN B. M . V.

181

nullum signum fecit, ut scilicet omnes C hristo intenderent. A ttam en, circa
gratiam m iraculorum iure anim advertit Card. L p icier etsi retinendum sit
Beatam V irginem , usque ad Christi ascensionem, nullum m iraculum fuisse ope
ratam, cum tamen m iracula, quae quidem ad fidei confirm ationem ordinantur,
non necessario patrari debeant a solis fidei praedicatoribus, sed possint etiam a
sim plicibus fidelibus, D eo sic disponente, perfici, hinc dubitandum non est quin
m isericordiae M ater, ab aliquo Christi fideli in angustia posito forsan exorata,
enixe apud D eum pro eo intercesserit, et cum repulsam non patiatur, miraculose
obtinuerit petitam gratiam. Sane haudquaquam credibile est, aut fideles ad
M ariam viventem non recurrisse, aut gloriosam hanc V irginem , quae adeo se in
m isericordia divitem , labentibus saeculis, iugiter exhibuit, viscera sua petitioni
fidelium ante assum ptionem clausisse, aut D eum illius orationibus m inus atten
disse, aut denique nullum huiusm odi m iraculum tunc tem poris locum habere
debuisse (o. c., p. 281).
5) In B. V irgin e fuit g r a t i a p r o p h e t i a e ; quod pulchre exponit S. Antoninus:
Ioannes dicitur propheta non solum, sed plus quam propheta, quia de eo pro
phetatum est, et quia parentes in nativitate prophetas quodam m odo fecit, m a
trem videlicet, et patrem , ut patet in Evangelio L ucae 1. M ulto magis dici de
bet plusquam propheta B. M aria, quae copiosissim e, et aperte per prophetas
est praenuntiata, et a Patriarchis designata, et in m ultis generibus rerum figurata,
ut in arca, in virga, in vellere Gedeonis, et alias. Ipsam quoque videtur Ioannem
constituisse prophetam : nam, ut audivit salutationem M ariae Elisabeth, exultavit infans in utero ejus, scilicet Iohannes Baptista. U nd e nisi quia cognovit
m ysterium occultissim um om nibus, ei illud ostendi m odo quo potuit, scilicet
exultando, adorando; et tunc prim um Ioannes factus est propheta ex voce B .
M ariae, quinim m o etiam m ater repleta Spiritu Sancto cognovit, et declaravit
ipsam rem occultissim am cunctis clamans: U nd e hoc m ihi, ut veniat mater D o
mini ad me? N onne prophetissam se ostendit, quum ait in Cantico: Beatam
m e dicent omnes generationes, quae tunc erat om nibus ignota, sed futurum
erat post tem pora, quod dixit? Sed et quum m inistris nuptiarum , deficiente
vino, inquit: Q uodcum que vobis dixerit, scilicet filius meus, facite; ideo hoc
dixit, quia praescientia futuri m iraculi sciebat aquam in vin um convertendam .
A ve igitur gratia plena prophetiae (p. IV , tit. 15, c. 19, par. 4).
E t revera conveniens erat ut tali dono ornaretur quae a Christo M ater et
advocata fidelium , A uxiliatrix Ecclesiae militantis constituta erat: quae munia
praestare certo non poterat nisi m ulta ipsi de statu et progressu m ilitantis E ccle
siae eiusque filiorum revelata fuissent.
6) F u it in B. V irgin e g r a t i a d i s c r e t i o n i s s p i r i t u u m , ad iudicandum , v i
delicet, a quonam spiritu, utrum a spiritu bono vel a spiritu malo, interiores
cogitationes ac desideria procedant sive in seipsa sive in aliis. In seipsa: quia ne-

X8 2

CHARISMATA IN B. M . V.

que ab intrinseco (utpote fom ite carens) neque ab extrinseco (seu a diabolo)
B. V irgo potuit experiri in se m otum vel effectum aliquem qui non esset a S p i
ritu bono, seu a Spiritu Sancto inspiratus. E t ideo, sicut Christus, exterius tan
tum m odo, non vero interius per aliquem inordinatum m otum , tentari potuit.
A t, praeterquam relate ad seipsam, talis gratia fuit etiam relate ad alios, nedum
propter sum m am rerum spiritualium experientiam, quam iugiter habuit ( S p i
ritualis [enim] homo iudicat omnia i Cor., 2, 15), sed etiam ob singulare S p i
ritus Sancti donum , ad hoc ut proprium m unus M agistrae Apostolorum et fide
lium rite exequi posset.
7)

F u it in B. Virgine g r a t i a l i n g u a r u m seu glossolalia, et g r a t i a i n t e r p r e


. Etenim , ipsa fuit cum eis (Apostolis) quando apparue
runt dispertitae linguae tam quam ignis ; ergo accepit donum linguae cum
t a t io n is

sfrm o n um

ipsis (S. A

lbertus

M ., M ariale, q. 118). T a lis enim gratia, nedum apostolis,

ad E vangelium praedicandum deputatis, sed etiam aliis fidelibus a Spiritu Sancto


concedebatur prout apparet ex A ct. 19, 6: E t cum im posuisset illis manus P au
lus, venit Spiritus Sanctus super eos et loquebantur linguis et prophetabant .
A fortiori ergo Deiparae talis gratia concedi debebat. E o vel magis quod B. V irgo
tali dono indigebat, cum non pauci fideles ad illam recurrerent, venerationis,
consilii, solatii causa et ideo eorum om nium linguas callere debebat ad hoc ut
illos intelligere et ab illis intelligi posset.
Pulchre scribit Terrien: Aurions-nous le mme cur lui dire la Salutation an
glique, si nous pouvions douter quelle nous entende et comprenne aujourdhui, quand
nous la prions dans notre idiome natif? Ainsi, me semble-t-il, ces chrtiens des premiers
jours, ceux-l du moins qui ignoraient la langue de la Jude, lauraient salue moins
dvotement, sils navaient pu se faire entendre delle. Et Notre Segneur naurait pas
moins tromp les dsir de cette bienheureuse mre, en lobligeant rester muette en
prsence de ses fils. Pour moi, si j avais eu le bonheur de paratre devant elle, il me
semble que rien ne maurait t si doux que dentendre une parole de sa bouche; et si
quelque interpte avait voulu sinterposer entre elle et moi, j aurais dit ma mre, et
de toute lardeur de mon me: Je vous en conjure, montrez-mo votre visage, et que
votre voix se fasse entendre mon oreille: car votre voix est si douce, et si beau votre
visage
Donc, nhsitons pas saluer en Marie la primaut des grces gratuitement don
nes, comme nous avons affirm delle la prminence des grces i'armantes et sancti
fiantes. L e privilge quelle a dtre la Mre du Dieu incarn, cest--dire, de Celui qui
est la source de tout don surnaturel, exigeait quelle ft aprs son fils la premire en
tout. Si, pendant sa vie mortelle, elle neut pas toujours lusage universel de ces grces,
comme lenseigne Saint Thomas dAquin, et comme nous lavons fait remarquer avec
lui, la cause nen est pas chercher dans je ne sais quel dfaut de libralit du Christ
envers sa mre, mais uniquement dans les sages dispositions de la Providence, acceptes
et voulues par la mre aussi bien que par son fils (o. c., t. 2, pp. 312-314).

SCIENTIA B. M. VIRGINIS

A rt. 7 -

D E S C IE N T IA

183

B . M A R I A E V.

B IB L IO G R A P H IA : D u b l a n c h y R., Dict. Thol. Cath., art. Marie, cc. 2409-2413;


R. D ., Science de Marie, in Nouv. Rev. Thol., 49 (1922), 35-63, 409-20; Hug o n H., La science surnaturelle de la Sainte Vierge. A propos de certaines erreurs rcentes,
in Vie Spir. 18 (1928) (23)-(33); K e u p p e n s J., Mariale Dagen, 7 (1937), p p . 33-74; M er k e l b a c h A., in Standaard van Maria, 7 (1929) 257, 289; in Revue Eccl. de Lige, 1914,
p p . 257-260.
G

irerd

Inter perfectiones anim ae B. M . V . haud ultim um tenet locum divinarum


et hum anarum , naturalium et supernaturalium scientia, inde ab eius conceptione.
T antam enim habere debuit scientiam , dum in humanis ageret, quanta proprio
statui M atris et Sociae M ediatoris conveniebat. Iure ergo Conradus de Saxonia
aiebat: Q uia D om inus sapientissim us sapientissim e est tecum , ideo tu es sa
pientissim a secum et sapientissima es per ipsum (Spec. c. 8). D e hac igitur
agendum

est.

Quid et quotuplex sit scientia.

S c i e n t i a est cognitio rerum per earum causas


autem scientia distinguitur: acquisita, infusa et beata. C u m enim de
ratione scientiae prout anim advertit Card. L p icie r sit ut dicat respectum
T r ip le x

ad obiectum suum , non quocum que modo, sed form aliter qua scibile est, ideo
tot sunt scientiae, quot sunt rationes huiusm odi obiectum attingendi. Porro,
ratio qua aliquod obiectum in aliqua scientia attingitur, est lux sub qua huiusm odi obiectum m anifestatur et actu scibile redditur: quae pro nobis potest esse
aut lum en intellectus agentis secundum species phantasm atibus proportionatas,
aut lum en quoddam superius infusum secundum species excendentes propor
tionem phantasm atum , aut denique lum en quod sit ipsam et divina Essentia,
in qua, veluti in sim plicissim a specie, res videntur.
E t secundum hoc, alia est scientia acquisita, alia scientia indita vel infusa,
alia beata. E t illa quidem prior connaturalis est nobis in statu viae, cum omnis
nostra connaturalis cognitio hic incipiat a sensu et sit proportionata phantasma
tibus corporis; dividitur autem specifice in tot scientias, quot sunt gradus abstrahibilitatis a materia, verbi gratia, in physicam , mathem aticam , m etaphysicam,
etc. Secunda autem scientia connaturalis est angelis, quibus hoc ipsum quod
est intelligere, non fit per abstractionem a phantasm atibus, sed divinitus per
im m issionem specierum rebus proportionatarum , quae quidem scientia iterum
m ultiplex est, secundum differentiam specificam huiusm odi specierum . D e
nique scientia beata connaturalis est soli D eo, qui seipsum unico sim plicissimo
actu intelligit, unde haec scientia per alias species ulterius non dividitur (o. c.
p. 282).
H isce praemissis, speciatim de hac triplici scientia in B. V irgin e agen
dum est.

SCIENTIA BEATA IN MARIA

184

De S e ie n t ia

b e a t a B. M a r i a e V . 1

1) Quid sit scientia beata. Est illa quae in visione D ei immediata, seu in co
gnitione intuitiva Essentiae divinae consistit.
Scientia haec, connaturalis D eo tantum m odo, conceditur Sanctis, post huius
vitae cursum . Attam en, quia visio essentiae divinae longe excedit vires cuiuslibet
intellectus creati, hinc necesse est ut addatur supernaturale quoddam auxilium ,
elevans et confortans intellectum , quod lumen gloriae vocatur, sine quo im possi
bilis omnino evadit actus visionis beatificae. H oc autem lum en vel permanenter,
si visio Essentiae divinae est permanens, vel transeunter, si visio est transiens,
a D eo concedi deb et.
2) Opinio non probanda, est singularis opinio Francisci G uerra, O . M . (['1658)
iuxta quam B. V irgo, inde a primo instanti suae conceptionis, fuisset simul
viatrix et com prehensor , et quae possedisset habitum lum inis gloriae cum
habitibus fidei et spei (Maiestas gratiarum, ac virtutum omnium Deiparae Virgi
nis. Segoviae, 1659, t. 1, p. 67). V ega ut probabile habuit B. V irginem , in tota vita
terrestri, D ei visionem habuisse. (O c., Pai. 34, cert. 1).
N ostris diebus P. R b an o s2 demonstrare contendit visionem beatificam
perm anentem in B. V irgin e non repugnare, et rationes non deesse ad illam
adm itt ndam, modo analogo quo adm ittitur in Christo.
N o n repugnat, ante omnia, B. V irginem fuisse simul (non secundum idem )
viatrix et ccm prehensor, in statu viae et in statu termini: hoc enim conceditur
pro Christo (cfr S . Th. III , q. 15, a. 10), quin contradictio habeatur. Q uare
arguit praefatus A u ctor idem de M aria dici non potest? A rgum enta enim
quae in contrarium afferuntur, deducta ex fide, ex augm ento gratiae et m eriti
non videntur ita apodictica ut contradictionem evincant.
N ec desunt rationes convenientiae pro visione beatifica perm anente. Etiam
B. V irgo enim sicut et Christus ratione Corredem ptionis, rationem habuit
principii reductivi hom inum in D ei visionem . Etiam B. V irg o , insuper, sicut
et Christus tam intim e D eo unita ratione gratiae et ratione carnis, fuisset ei
unita etiam ratione cognitionis. Conveniens tam dem erat ut illa quae ab A ngelo
gratia plena (L u c., 1, 28) salutata est, non careret dono angelis concesso.

Prop.: B . Virgo, in hac terrestri vita, scientiam b e a t a m seu visionem beatificam


habuit, non quidem I) permanenter, sed probabiliter II) solmnmodo transeunter.

Prob. I. Pars: N on habuit B. V irgo visionem D ei perm anenter. Etenim , visio


haec, hominem extra viam et in statu termini ponit. A tqu i, B. V irgo, in hac
terrestri vita, fuit viatrix. E rgo non gaudebat modo perm anenti visione beatifica.
1 C f r D e A l d a m a I. A . , S. I . , ^Goz de la vision beatifica la Santisim a Virgen alguna vez en

su vida m ortali, in A rchivo Teol. Granadino, 6 (1943) 12 1-14 0 .


2 La gracia carismtica de M aria, in Estudios M arianos, 5 (1946) 261 s.

SCIENTIA BEATA IN MARIA

185

A d M in. Etenim , B. V irgo, ut iam suo loco dem onstravim us, 1) habuit fidem
quae cum visione perm anente componi non potest; 2) crevit iugiter in gratia:
quod esse non poterat si in statu term ini iam posita esset. Im o, haec est potis
sima differentia inter Christum et B. V irginem aliosque homines, quod C h ris
tus, visionem beatificam habere debuit ab initio, alii vero m inime, et ratio est
quia Christus erat prim um principium reductivum hom inum in D ei visionem ,
alii vero erant ab ipso reducendi ad illam; iamvero, id quod est in potentia, non
reducitur in actum, nisi per id quod est actu.
Relate ad argumenta a P. Rbanos adducta ad probandam possibilitatem v i
sionis beatificae perm anentis cum fide, dicendum videtur ea persuasiva non esse.
A d fidem enim cum visione beatifica perm anente com ponendam , distinguere
cogitur inter ea quae B. V irgo cognoscebat ex visione et ea quae aliter cognosce
bat. A t, distinctio haec in scientia D eiparae om nino arbitraria et absque funda
m ento videtur.
N e c magis valida nobis videntur argum enta ad convenientiam illius visionis
probandam allata. Prim um enim argum entum supponit paritatem D eiparae
cum Christo: quod adm itti non potest, cum Christus sit principium reducti
vu m aliorum in visionem D ei absolutum (respectu om nium omnino, inclusa
Deipara), dum e contra B. V irgo, sim ul cum Christo, sit principium reductivum
aliorum ad visionem beatificam tantum m odo relativum. D eest insuper paritas in
secunda ratione: alia est enim unio naturae humanae Christi cum D eo, et alia unio
M ariae. T e rtia tam dem ratio non valere videtur eo quod donum visionis beati
ficae quod statui angelorum debetur (utpote com prehensores) non debetur statui
D eiparae (quae non erat com prehensor).

Prob. II. Pars: I. A u c t o r i t a t e plurium Theologoru m qui hoc adm ittunt:


e. gr. S. Bernardus, Gerson, S. Antoninus, D ionysius Carthusianus, S. T h om as
a Villanova, S. Bernardinus Senensis, Suarez, N ovati, Sedlm ayer, L p icier, T e r
rien, D u blan ch y etc... Contrarium tenet M erkelbach (Mafiologia, pp. 197, ss.).

II.
R a t i o n e : 1) Ratione principii mariologici: Q u od vel paucis m ortalibus
constat fuisse collatum , fas certe non est suspicari, tantae V irgin i fuisse negatum
(S. Bernardus). A tq u i tale privilegium M oysi et S. Paulo concessum fuit. Ergo
et B. V irgin i.
A d M in. Etenim , com m uniter T h eologi, post S. A ugu stin um (P L 33, 610)
et S. T h om am (2, 2, q. 173, a. 3) adm ittunt tale privilegium M oysi et S. Paulo
fuisse concessum , 1 et satis congruenter exponit A ngelicu s 1. c. : nam sicut
M oyses fuit prim us D o ctor Iudaeorum , ita Paulus fu it prim us D o ctor gentium .
1 O p p o n it tam en M e r k e l b a c h : C u m ho d iern i in terp retes S crip tu rae sen ten tiam de v i
sione ipsius D e i a Paulo et a M o y se n on habeb an t vere fun datam (cfr. C e u p p e n s , Theologia
B ib lica, 1, D e Deo Uno, pp. 14 3 -14 5), co n seq u en ter evan escit exin de dedu cta pro babilitas v i
sionis in B. V irgin e (M ariologia, p. 198). A t adsunt etiam aliae rationes m in im e spernendae.

i 86

SCIENTIA BEATA IN MARIA

L egitim e ergo deducim us B. V irginem , D octricem A postolorum et M agistram


Ecclesiae (L eo X I I I , encycl. Adiutricem populi) idem donum habuisse; imo, a
fortiori: etenim Rationabiliter creditur quod illa quae genuit U nigenitum a Pa
tre, plenum gratiae et veritatis, prae om nibus aliis m aiora privilegia gratiae acce
perit (3, q. 27, a. 1). S. Bernardinus Senensis: Ideo m erito gratia plena in con
tem plando D eum et cuncta creata plus quam Paulus raptus in tertium coelum
sine com paratione; quia, si essent tot Pauli quot sunt creaturae, non attingerent
suum contem plari; nam Paulus vas electionis, V irgo vero M aria fuit vas divini
tatis (serm. 36). E t D ionysius Carth.: Si ergo D eus bonitatis im m ensae seipsum tam gratiose et clare in vita praesenti ostendit fam ulis suis, quanto magis
dilectissim ae suae M atri; imo pie credendum videtur, quod utiqu e suae dignis
sim ae atque purissim ae G enitrici tanto frequentius, clarius ac diuturnius ostendit
in vita ista essentiam D eitatis per speciem , quanto in hac gratia decuit M atrem
D e i prae ceteris honorari atque excellere (De laud. glor. Virg. M ar., 1. 2, a. 12).
2) Ratione divinae maternitatis. Etenim S i ipsa dedit D eo esse quod Ipsa
est, cur non E i dedisset D eus intelligere quod Ipse est? ( D io n y s iu s C a r t h .,
D e praec. et dign. M ariae, 1. 2, a. 78). Insuper B. V irgo, ratione m aternitatis d i
vinae in fam iliam divinam est veluti inserta et m iris ineffabilibusque relationibus
cu m tribus divinis personis (in quorum intuitiva visione scientia beata consistit)
colligata; conveniens ergo fuit ut, saltem transeunter, D eum clare videret prouti
est in se et prouti est humanae naturae ex ea sum ptae coniunctum .
3) Ratione consortii cum Christo in opere redem ptionis humanae. B. V irgo,
enim , cum Christo et sub Christo, est principium reducendi hom ines in visionem
beatificam ; iam vero sicut Christus, ob hanc rationem , habere debuit talem visio
nem perm anenter, inde ab initio; ita et M aria, ob eandem rationem , saltem tran
seun ter illam habere oportebat. Eo vel magis quod, ratione huius consortii cum
Redem ptore, nemo, sicut Ipsa, in hac vita m ortali tanta passa est, ideoque ne
m ini tanta consolatio danda erat, quantam B. V irgo accepit. F requentius ergo et
perfectius M oyse et Paulo videre debuit essentiam divinam.
A d obiectiones praecavendas opportune hic anim adverti potest quod haec
visio beatifica, transeunter B. V irgin i concessa, non destruebat in ipsa habitum
seu virtutem fidei (qui bene com poni potest cum actu transeunte visionis beati
ficae) sed excludebat solum m odo actum fidei qui, cum actu visionis, ut patet,
simul existere non potest (cfr S. T h o m ., D e veritate, q. 13, a. 2, ad 5).
S i vero q u a e r a t u r quibus vitae suae m ortalis tem poribus vel m om entis talis
visio B. V irgin i concessa sit r e s p o n d e t u r non unam esse T h eologoru m senten
tiam. Q uinque tam en m om enta, utpote solem niora, cum aliqua probabilitate
assignari possunt, videlicet: 1) In sua Immaculata Conceptione, prout tenet Salazar (o. c., c. 32), quia tunc vita eius incoepit et tot gratiarum donis fuit cum u
lata; 2) in nativitate sua, quia tunc veluti aurora consurgens m undo apparuit;
3) in conceptione Verbi, prout tenet G erson (super Magnificat) quia tunc lum en

SCIENTIA IN FU SA IN MARIA

187

aeternum , cum toto maiestatis suae fulgore in ipsam descendit; 4) in Nativitate


Christi, prout tenet S. A ntoninus (p. IV , tit. 15, c. 17), quia congruum erat ut
C h ristum , fontem gaudii, non solum absque dolore, sed etiam cum sum m o gau
dio, ex visione beatifica proveniente, in lucem ederet; 5) in resurrectione Christi,
quia congruum erat ut quae tot ac tantos dolores in passione Filii exhauserat,
beatitudinis solatium in resurrectione eius ad horam saltem experiretur (S. T h o
m a s a V i l l a n o v a , Serm. de Resurr.). Porro prout anim advertit card. L p i
cier ex Evangeliorum circa M ariam , M atrem D ei, hoc tem pore, silentio, altius
quid circa eam licet inferre. Enim vero, dum de inquisitione M ariae M agdalenae,
aliarum m ulierum , necnon Petri et Ioannis, atque de apparitione Christi ipsis
facta, apud Evangelistas sermo longior instituitur, nihil e contra de M aria, vera
C h risti M atre narratur: siquidem , non legitur vel quod ad sepulcrum perrexerit,
aut quod aliquod nuntium acceperit. Q uid autem sibi vu lt hoc, nisi quod in spe
ciali quodam ordine seorsim collocata, am pliori gratia fuerit donata, scilicet non
solum Christi hum anitatem viderit, sed etiam contem platione eius divinitatis
beata visione fuerit donata: quam tam en rem V irgo prudens nulli hom inum reve
lavit, quasi sibi soli secretum suum servare voluerit, quae etiam Incarnationis
m ysterium ne sancto Ioseph quidem patefecerat (o. c., p. 287).
II - D e s c i e n t i a i n f u s a B . M . V .

St. Q. I. Quid et quotuplex sit scientia infusa.


S c i e n t i a i n f u s a est illa quae non acquiritur proprio studio, sed per species
im m ediate a D eo im pressas in intellectu producitur. V ocatu r etiam indita\ atta
m en, stricte loquendo, scientia indita non est om nino unum idem que cum scien
tia infusa', in aliquo enim conveniunt et in aliquo differunt; conveniunt in hoc
quod utraque sine proprio labore acquiritur; differunt vero in hoc quod, dum

scientia indita concom itatur naturam subiecti et cum ipso producitur, velut illius
naturale com plem entum , scientia infusa, e contra, non concom itatur naturam,
sed advenit subiecto cui a D eo infunditur. Sic, e. g., A ngeloru m scientia proprie
indita dici debet, sim ul cum natura angelica, quia tam quam naturale intellectus
angelici com plem entum , a D eo infunditur; dum scientia A dae proprie infusa
dici debet, quia neque sequebatur in eo vi naturae hominis, neque eadem actione
qua anima eius est creata, sed alia actione a D eo superaddita est.
Scientia infusa

du plex

est: infusa per se et infusa per accidens. A uctores tamen

in definitione huius duplicis scientiae nondum plene conveniunt. Iuxta nos, ad


confusionem vitandam , s c i e n t i a per se i n f u s a est illa quae ex se postulat infundi,
ita ut aliter haberi om nino non possit. Scientia vero i n f u s a per accidens est illa
quae, licet virtute hum ani ingenii acquiri possit, de facto tam en non acquiritur
sed a D eo, hum anum laborem praeveniente, infunditur. Praecipuum vero inter
utram que discrim en in hoc positum est quod, dum scientia per se infusa est a
phantasm atibus prorsus independens sive in origine, sive in usu (quia habetur

SCIENTIA INFUSA IN MAKIA

i8 8

sine abstractione a phantasm atibus, et exercetur sine conversione ad illa), scien


tia infusa per accidens, e contra, quam vis sit independens a phantasm atibus in
sua origine (quia acquisita est, de facto, per species infusas) tam en, non est in d e
pendens a phantasm atibus in suo usu (quia exerceri non potest absque con ver
sione ad phantasmata).
II. Opiniones, i) Relate ad existentiam s c i e n t i a e i n f u s a e :
a) Card. L p icier, cui adhaerent Cam pana (o. c., p. II, q. 3, a. 4), D ourche
(o. c., p. III , c. 4), V an N oort, M erkelbach etc. docet B. V irginem non habuisse
permanentem scientiam per se infusam , quia consentanea non videtur statui h o
minis vitam m ortalem degentis, sed interdum tantum m odo, transeunti quadam
collustratione, illam habuisse. Si enim haec scientia aliquibus Prophetis et Sanctis
aliquando videtur concessa, ad hoc ut altius in contem platione assurgere possent,
m ulto magis dicenda est adfuisse in Deipara, quae Prophetarum et Sanctorum
om nium Regina extitit. Q uinim m o si divinam essentiam B. V irgo transeunter vidit,
m ulto magis scientiam per species pure intelligibiles, supra phantasm atum facu l
tatem, habere interdum potuit. H abuit ergo B. V irgo tantum m odo scientiam in fu
sam per accidens de pluribus, per m odum propheticae revelationis, praesertim
in m om ento suae conceptionis ad hoc ut seipsam disponeret ad iustificationem .
b) A lii tamen T h eologi, tum veteres tum recentiores, ut S. A lbertu s M .,
Gerson, S. Antoninus, D ionysius Carth ., Contenson, S. Franciscus Salesius,
Suarez, Salazar, V ega, Sedlm ayer, S. Alfonsus, T errien, G ariguet, H ugon,
D erckx etc., tenent B. V irginem habuisse perm anenter scientiam per se infusam
inde a prim o instanti suae Conceptionis. Posita vero hac scientia per se infusa,
non videtur adm ittendum esse novum m iraculum quo scientia infusa per acci
dens in B. V irgin e ponatur, eo quod per scientiam per se infusam iam sufficien
ter instructa fuisset circa veritates sive supernaturales sive naturales. 1
2 ) Relate vero ad extensionem s c i e n t i a e i n f u s a e :
a) S. A lbertus M . [Mariale, q. 96 et s.), S. A ntoninus (in 3, tit. 15, c. 19),
quos sequitur V ega (o. c., pai. 14, cert. 1 et s.), putant B. V irgin em omnes vel
fere omnes scientias naturales, et hum anas per accidens infusas habuisse.
b) A lii tamen, rectius, ut videbim us, hanc Deiparae scientiam lim itibus q u i
busdam coarctant, et tenent illam in genere, scientiam habuisse rerum supernaturalium perfectiorem scientia Adae collata, rerum vero naturalium non om nium

scientiam habuisse, sed illarum dum taxat quae ad perfectam Scripturae et rerum
supernaturalium nec non rerum agendarum intelligentiam requiruntur.
1
N o n valet en im obicere: B. V irg o h ab u it virtu tes p er accidens in fu sas; ergo, a pari h a
bere d e b u it etiam scien tiam p er a cciden s in fu sam . In hac en im ob iectio n e paritas deest. B. V ir g o
enim , habere d eb u it, in d e ab in itio , virtu tes p er accidens in fu sas qu ia secus illa ru m successiva
a cq u isitio carentiam alicu iu s p erfectio n is in anim a B . V irg in is in vo lvisset; su ccessivu m autem
a u gm en tu m scientiae reru m n aturaliu m , n u llam in anim a B. V irg in is carentiam p erfectionis
in v o lv it.

SCIENTIA INFUSA IN MARIA


D

iv is io

q u a e s t io n is .

uo

189

ergo circa scientiam per se infusam quaeri pos

sunt, videlicet: 1) D e eius existentia, et 2) D e eius extensione.


Prop. I: B . Virgo, per totam suam vitam, inde ab instanti suae Conceptionis,
habuit scientiam per se infusam.
Prob.: Scientia perm anens per se infusa non solum statui B. V irgin is non
repugnat, sed statui eius congruit om nino, imo necessaria apparet. Ergo ponenda
est in B. Virgine.
Prob. A ntec.: Scientia permanens per se infusa 1) non repugnat statui B. V ir
ginis: a) N on repugnat statui viatricis: cum enim haec scientia a visione beatifica
essentialiter differat, consequenter non ponit extra statum viae. Plures enim Sancti
transeunter talem scientiam habuerunt, cur ergo Regina Sanctorum illam perma
nenter habere non potuit? b) N ec repugnat statui hominis vitam m ortalem de
gentis ; etenim distinguendum videtur inter statum communem hom inum et
statum om nino particularem B. Virginis; iam vero scientia per se infusa quam vis
repugnet statui communi hominis, non solum statui particulari B. V irgin is non
repugnat, sed congruit, imo ab illo, ut statim videbim us, requirebatur omnino.
a) Scientia perm anens per se infusa congruit statui B. M . V . ut m ens D e i
parae et Corredem ptricis in contem platione D ei et rerum divinarum nullam pate
retur interruptionem , indesinenter in gratia et m eritis cresceret,. quin externa
activitas eius im pediretur aut suae intim ae et sublim iori operositati aliquo m odo
obstaret. A tq u i haec omnia sine perm anenti scientia per se infusa, utpote independente a sensuum m inisterio, im possibilia om nino evasissent. E rgo...
b) Scientia perm anens per se infusa necessaria fuit Beatae V irgini; hac enim
negata, im m ensa illa gratiarum copia B. V irgin i inde ab initio concessa, tempore
infantiae sterilis omnino remansisset. Q uapropter, perm anens scientia per se
infusa, quam vis communi hom inum statui repugnet et sit aliquid om nino extra
ordinarium , pro particulari statu B. Virginis quid aliquo m odo connaturale evadit,
prout iam exposuim us ubi de gratia initiali B. M . V . egimus.
Prop. II: Scientia infusa B . M . Virginis amplissima fu it, et in genere perfectior
fu it scientia infusa Adae collata.
Ideam aliquam habere possum us scientiae B. V irgin i a D eo, durante eius
vita, infusae, ex scientia infusa A d ae collata.
Iam vero, quaenam fuit scientia A d ae infusa? D ici potest quod prim us homo
scientiam habuit om nium naturaliter scibilium , in quibus homo natus est instrui,
prout apparet ex G en. 2, 19-20; supernaturalium vero, quantum opus erat ad
vitae regim en secundum statum supernaturalem .
H abuit ergo B. V irgo plenam cognitionem illarum rerum naturalium quae
requirebatur praesertim ad intelligentiam S. Scripturae, et ideo notitiam H isto
riae, G eographiae, Astronom iae, Cosm ogoniae etc. A ttam en quantum ad noti

SCIENTIA ACQUISITA IN MARIA

j go

tiam rerum civilium (e. g. m ilitiae, m ercaturae, etc.), m aiorem de illis notitiam
habuit Adam quam B. V irgo, quia eas scire nihil B. V irgin em referebat.
Relate vero ad res ordinis supernaturalis, ea omnia cognovit quae statui et
dignitati D eiparae et Corredem ptricis congrua erant. C ogn ovit ergo veritates
super naturales seu dogm aticas et theologicas cognitione superiori quam de illis
habent omnes A ngeli et omnes hom ines in statu viae, et hoc sive ratione suae
singularissimae perfectionis supernaturalis, prout erat D ei M ater, sive ratione
intimae cooperationis operi redemptionis, prout erat

Corredem ptrix hum ani

generis.
Relate vero ad cognitionem futurorum et praesertim relate ad consilium d ivi
num respiciens sanctificationem et salutem humanitatis, illud B. V irgo , saltem
com plexive, si non quoad omnia particularia, certe, tam quam C orredem ptrix,
cognoscere debuit, inde ab annunciatione. Probabiliter, insuper, cognovit etiam
id omne quod sanctificationem et salutem singulorum fidelium respiciebat, utpote
singulorum Corredem ptrix et M ater, ad hoc ut pro singulis proprios dolores
et proprii F ilii sacrificium offerre posset...
Praeter has cognitiones infusas, adm itti debet B. V irgin i plures speciales
revelationes, toto vitae suae tem pore, factas fuisse. T a le enim beneficium pluri
bus Sanctis, prout ex historia patet, collatum est. A fortiori ergo B. V irgin i tri
bu i debet, eo vel m agis quod tale beneficium est signum fam iliaritatis cum D eo
in qua B. V irgo singularissim a evasit.
Falso igitur Erasm us, L u theru s eorum que asseclae tenuerunt B. V irginem
ignorasse Christum , F iliu m suum , esse verum D eum , neque ut talem adorasse,
cum esset infans; et ipsam, sim ul cum Ioseph, propter m aterialem conceptionem
de regno tem porali M essiae, illum expectasse tam quam regem et ducem qui
restitueret regnum Israel (cfr S. P. C a n i s i u s , o . c ., 1. 4, c. 2 et 18).
III - D e s c i e n t i a a c q u i s i t a

B . M. V.

Quid et quotuplex sit scientia acquisita. Scientia acquisita est illa quae propriis
actibus acquiritur. D u p lex scientia acquisita distingui solet: simpliciter sperimentalis et vere deductiva.
a) prim a versatur circa particularia, et habetur cum quis, ea quae antea
per scientiam infusam iam cognoverat, postea experientia sua cognoscit;
b) secunda versatur circa univei'salia, et habetur cum quis propriam activitatem intellectualem exercet ope iudicii et ratiocinii.
Q uod in B. V irgin e fuerit scientia sim pliciter experim entalis, patet omnino,
eo quod m ulta B. V irgo quae per scientiam infusam cognoverat, postea expe
rientia etiam cognovit. Quaestio igitur m overi potest de scientia vere deductiva.

Prop.: B .

Virgo I) habuit scientiam acquisitam vere deductivam, et quidem

II) excellentiori modo quam quilibet homo.

SCIENTIA ACQUISITA IN MARIA

Prob. I. Pars: E x perfectione B . M . V. Ipsa enim habuit non solum intellectum


possibilem , quo est omnia fieri, sed etiam intellectum agentem, quo est omnia
facere per abstractionem a phantasm atibus. Iam vero, cum quaelibet res sit p rop
ter suam operationem , debuit etiam B. V irgo , proprio labore scientiam acqui
rere, per abstractionem a phantasm atibus.

Prob. II. Pars: i) E x excellentia ingenii B . M . V .: habebat enim intellectum


acutissim um , perfectissim am corporis com plexionem , nec non m agnam sensuum
tum internorum , tum externorum perfectionem ; gaudebat insuper dono integri
tatis id est perfectae subiectionis virium inferiorum viribu s superioribus, et ideo
nullam , in intelligendo, patiebatur animae perturbationem aut distractionem .
2)
E x excellentia fontium cognitionis. Scientiam enim hausit: a) ex assidua
S. Scripturae lectionis auditione (in Synagogis) et m editatione, 1 prout plures ex
Patribus, et potissim e Origenes, testantur: H abebat (M aria) legis scientiam et
S cien tia Scripturistica D eip ara e ex eius can tico M agnificat sat aperte apparet; in ipso
en im qu am p lures rem in iscen tiae bib licae in ve n iu n tu r, p ro u t ex seq uenti schem ate elucet:
1. M agnificat anima mea Domitium.

1. M agn ificate D o m in u m m ecum (Ps 33, 4).

2. E t exultavit spiritus meus in Deo salutari

2. E x u lta vit co r m eum in D o m in o (1 R eg.,


2, 1).

C fr etiam Ps. 94, 9.


meo.

E go au tem in D o m in o gaud eb o, et e x u ltabo in D e o Iesu m eo (H ab ac., 3, 18).


3. Q uia respexit humilitatem ancillae suae...

3. Si respicien s videris a ffliction em ancillae

4. Beatam me dicent omnes generationes.

tuae (1 R e g. 1, 11).
C fr etiam Ps. 30, 8; P rov . 2, 12.
4. B eatam
q u ip p e m e
d ice n t m ulieres

5. F ecit mihi magna.

5. F e cisti m agnalia (P s., 70, 19).

6. Sanctum nomen eius.

(D e u t., 10, 2 1).


6. S an ctu m et terrib ile n om en

(G e n . 30, 13).
D eus

qu i

tib i

fe c it

haec

m agnalia
eius

(P s.,

110 , 9).
C on fitean tu r n om in i tuo quon iam te rri

7. E t misericordia eius a progenie in proge


nies, timentibus eum.

bile et san ctum est (P s., 98, 3).


7 . M isericord ia D o m in i ab aeterno et usque
in
102

8. F ecit potentiam in brachio suo.

atern um

, 1 7 ).

8. D extera

su per

D o m in i

tim en tes
fecit

eum

(P s.,

v irtu tem

(Ps,

1 1 7 , 16).
9. Dispersit superbos mente cordis sui.

C fr etiam P s., 88, i i .


9. T u h u m ilia sti... su p e rb u m ... dispersisti
in im icos tuos (P s., 138, 11).

10. Deposuit potentes de sede et exaltavit hu


miles.

10. Sed es d u cu m su p erb o ru m d estru xit D eu s


e t sedere fe c it m ites p ro eis (E c cl., 10, 17).
C fr etiam P s., 146, 6.

SCIENTIA ACQUISITA IN MARIA

I2

erat sancta, et prophetarum vaticinia quotidiana m editatione cognoverat (H o


m il. 6, in L u e ., P G io , 1192).
b) E x consuetudine cum Christo, in quo erant omnes thesauri sapientiae et
scientiae, et cum quo tam fam iliariter, tam assidue, per triginta annorum spa
tium , conversata est; ab eo autem, ut Regina Saba a Salom one, m irum in m odum
didicisse procul dubio aestim anda est. H abitans (Christus) cum ea, inquit G u erricus A b b . Igniacensis (Serm . 1, de Assumpt., P L 185, 187), pascebat eam incom
parabili piorum suavitate m orum et divinorum desiderabili sapientia serm onum .
E t S. T hom as a Villanova (conc. 1, n. 6): Q u id dicam, de illa tam longa con
versatione cum puero, cum adolescente, cum iuvene, cum viro? Q uae verba, quae
colloquia, quae responsa; quae m ysteria, quae secreta, quae oracula? O felicem
scholam, u bi D eus et filius m agister est, et m ater et V irgo discipula! T a m longo
tem pore, tam continuo auditu, tam frequenti magisterio, quid a tanto m agistro
non didicisti? . U nd e non inconsulto S. L u cas scribebat: Conservabat omnia
verba haec in corde suo (2, 51).
c) E x colloquio cum Angelis, prout evidenter constat ex ipso Incarnationis
m ysterio D eiparae ab angelo revelato. N ec obstat quod Beata V irgo superior esset
angelis; superior enim utique erat quantum ad dignitatem M atris D ei; sed quan
tum ad statum praesentis vitae, inferior angelis erat: quia et ipse Christus, ra
tione passibilis vitae, m odico ab angelis m inoratus est, ut dicitur; sed tam en quia
C h ristus fuit sim ul viator et com prehensor, quantum ad cognitionem divino
rum , non indigebat ab angelis instrui: sed M ater D ei nondum erat in statu com
prehensorum , et ideo de divino conceptu per angelos instruenda erat. Q uod au
tem de revelatione m ysterii Incarnationis dicitur, extendi potest ad alias illu
m inationes angelicas circa fidei nostrae mysteria: sive illum inationes huiusm odi
haberentur per frequentia colloquia cum angelis ipsi visibiliter apparentibus,
sive etiam per internas collustrationes.
Revera, angelus potest illum inare intellectum hum anum , non quidem eo
m odo quo superior angelus illum inat inferiorem , id est dividendo veritatem
universalem conceptam secundum capacitatem inferioris angeli, sed intelligibilem veritatem hom ini proponendo sub sim ilitudinibus sensibilium , et hoc m odo
angelus potuit illum inare Beatam V irginem . Sed et angelus potest assumere cor
pus, et in eo nedum apparere, sed etiam voces sensibiles efformare; unde et an
geli custodes aliquando perhibentur cum aliquibus sanctis, sicut S. Franciscae
Rom anae evenisse fertur, conversati. H oc igitur privilegium M atri D e i omnino
denegandum non fuit.
1 1 . Esurientes im plevit bonis et divites ditnisit inanes.

i i . R e p le ti priu s p ro panibus se lo caveru n t,


et fam elici satu rati su n t ( i R e g ., 2, 5).

12. Recordatus misericordiae suae, sicut locu-

12. D ab is

tus est ad patres nostros, Abraham .

veritatem

Iacob ,

m isericordiam

A brah ae; quae iu rasti patribus nostris


a diebu s antiquis (M ic h ., 7, 20).

SCIENTIA ACQUISITA IN MARIA

193

Attam en, prout rite anim advertit Card. L p icier, B. V i r g o n i h i l a b h o m i


n i b u s d i s c e r e p o t u i t : Ratio est sum m a eius perfectio, tum
corporalis, tum
intellectualis; unde, cum illius sensus interni et externi essent ordinatissim i, sine
ulla difficultate hum ana cognoscibilia, sibi convenientia, per seipsam inventione
perfecte didicit, quem adm odum C hristo eius F ilio contigisse docet S. Thom as.
N e c huic sim ilitudini obstat quod C hristus erat caput Ecclesiae et m agister om
nium hom inum , unde a nullo debebat instrui; nam, secundum regulam datam a
Cardinale Caietano, M ater D e i sim ilis (debet) credi F ilio per omnia quantum
fas est; ideoque propter suam dignitatem et perfectionem , a nullo hom inum , sed
tantum a F ilio suo, edoceri debuit.
Q uod a nullo hom inum M aria fuerit edocta patet etiam ex hoc quod de Incar
nationis m ysterio non fuit instructa m ediante viro suo sed mediante angelo, ait
S . Thom as. Propter quod etiam ipsa est prius instructa quam Ioseph, nam ipsa
instructa est ante conceptum , Ioseph autem post eius conceptum .
N e c obstat fugam in A egyp tu m D eiparae per sanctum Ioseph nuntiatam
fuisse: agebatur enim tunc non de instructione, sed de dispositione circa sacram
Fam iliam , cuius cura sancto Ioseph com m issa erat, ut, iuxta divinum benepla
citum , Iesu et M ariae securitati provideret. O biicenti quoque Beatam V irginem
didicisse futuram C h risti passionem et suosm et dolores a sancto Sim eone pro
pheta, dicente: E cce positus est hic etc., respondetur, D eiparam iam per se
cognovisse, ex Scripturarum assidua lectione, substantiam passionis F ilii sui et
suae ipsius m aternae compassionis; unde hoc tantum Sim eon verbis suis obtinuit
relate ad M ariam , ut acerbi illius futuri eventus in eius m em oria profundius
figerentur.
Ceterum , quae de infantia V irgin is M ariae eiusque in scholis 1 praesentia,
ex evangeliis apocryphis deprom pta leguntur, eodem censu reiicienda sunt, ac
reiici debent sim ilia quae de C hristo ipso in iisdem libris reperiuntur, siquidem
haec omnia licet a pictoribu s figurata et a potis ornata, C h risti eiusque Beatis
simae M atris dignitati haud parum detrahunt (o. c., pp. 293-294).
M irabilis, ergo, fuit scientia in Deipara. C ontra vero hanc m irabilem D eipa
rae scientiam quaedam obiciuntur.
O B I C I T U R textus S. L u cae (2, 49, 50): E t ait (Iesus) ad illos: Q uid est
quod me quaerebatis? N esciebatis quia in his quae Patris mei sunt, oportet me
esse? E t ipsi non intellexerunt verbu m quod locutus est ad eos .
A t facile responderi potest hisce verbis certissim e non significari quod M aria
et Ioseph non cognoverint C hristum esse D eum ; (2) sed quod nondum perfecte
1 Eo v e l m agis quod histo rice con stat N azareth , tu n c tem poris, p u blicas scholas n on du m
erectas esse. S ch olae en im p u blicae in Palaestina fun datae fu eru n t anno 64 p. C . a S um m o S a
cerd o te Iesu ben G am ala (cfr. V i g o u r o u x , D ict. de la B ib le, in voce Ecole et Education).
2 H anc sen ten tiam n u p er d e fe n d it P . E. S u tc liffe , S. I. (in Irish eccl. Record, 68, 1946,

94

SCIENTIA ACQUISITA IN MARIA

cognoscerent quonam ordine, quo m odo, Christus suam m issionem exsequi de


beret. S ic enim D eus procedere solet, u t non sim ul omnia m ysteria, iis etiam qui
sibi carissimi sunt, revelet, sed tantum m odo cum tem pus ab eo sapienter prae
finitum advenerit. Ceterum , in hoc adm iratione digni sunt M aria et Ioseph quod,
cum Christi agendi rationem non plene cognoscerent, a curiosa tam en inquisi
tione se abstinuerunt, hum iliter expectantes donec huius m ysterii rationem C h ri
stus ipse eos edoceret, quod m ox factum fuisse credendum est, cum , subditus
illis, fam iliariter cum eisdem conversabatur.
H isce cohaerenter deserendus est Salm eron, qui illa verba: Pater tuus et ego
dolentes quaerebamus te, com m entans, autum at D eiparae dolorem ortum fuisse
ex tim ore cuiusdam negligentiae in servando tanto deposito admissae. H oc q u i
dem im prim is Beatam V irgin em latere non poterat, videlicet se Spiritu m San
ctum , etiam levi m acula, haudquaquam contristasse. Ita C ard. L p icier, o. c.,
p. 298.
E x hucusque dictis patet om nino B. V irginem im m unem fuisse a qualibet
ignorantia privativa (i. e. a carentia cognitionis alicuius rei, quam quis, iuxta suum
statum , scire tenetur); non vero a qualibet ignorantia negativa (i. e. a sim plici
carentia cognitionis alicuius rei quam quis scire non tenetur). E t hoc adeo certum
est ut contrarium , iuxta Suarez (in disp. 19, sect. 6) pias aures offendere videatur.
Im m unis pariter fuit B. V irgo ab omni e r r o r e seu a falsa cognitione. Ratio
est quia error, in praesenti ordine, est effectus peccati. A tq u i B. V irgo im m unis
fu it ab omni peccato. E rgo im m unis fu it etiam ab omni errore. M aior huius argu
menti ex hoc patet quod deceptio accidit in intellectu, non quantum ad se (quia
intellectus quando versatur circa proprium obiectum sem per verus est), sed
tantum m odo ex aliquo inferiori i. e. ex phantasia aut sensu ita praeoccupante
intellectum ut per rationem diiudicare non valeat. H oc autem hom ini in statu
innocentiae constituto accidere non poterat, eo quod in tali statu inferiora ita m enti
subdebantur (quem adm odum m ens subdebatur D eo), u t m entem a suo actu im
pedire non possent.
H in c iure dicebat S. Augustinus: adprobare falsa pro veris... non est natura
instituti hom inis, sed poena damnati (lib. 3, de Lib. arb., c. 18, n. 52, P L 32,1296).
Si vero obiciatur B. V irgin em de quibusdam rebus ad se pertinentibus aut
ignorantiam aut falsam existim ationem habuisse, sicut e. g. cum puero Iesu in
tem plo amisso, existimabat illum esse in com itatu (L u c. 2, 44), dum tam en in
illo non erat, respondetur quod B. V irgo, ita existim ando, sim pliciter iudicavit
id accidere potuisse, et ex circum stantiis occurrentibus existim avit id esse ve ri
similius: hoc autem erat iudicium probabile et fundatum proferre, ideoque de
se sufficiens ad B. V irginem a quolibet errore et a qualibet im prudentia
excusandam.
123-128). E i resp on d it P . F . P eter, O . F . M . C a p . (in Irish eccl. Record, 68, 1946, 14 5 -15 3 ;
69, 1947, 113 -12 4 ).

SECTIO SECUNDA
DE HIS Q U A E PERTINENT A D C O R P U S
BEATAE MARIAE VIRGINIS

CORPORALIS PERFECTIO B. M. V.

! 97

Ratio huius ssetionis. N u llu m com positum potest perfecte cognosci nisi de
partibus quibus constat accurata notitia habeatur. Expositis ergo iis quae ad
partem formalem , seu ad anim am B. M . V . pertinent, exponenda nunc veniunt
quae ad partem eius m aterialem , seu ad corpus pertinent. D eus enim nedum B.
Virginis animam sed etiam corpus ut dignum F ilii sui habitaculum effici m ere
retur Spiritu Sancto cooperante praeparavit.

Divisio huius sectionis. Q uia corpus B. M . V . fuit, prout videbim us, p er


fectissim um , passibilitati et m ortalitati subiectum , ideo hanc secundam sectio
nem in tria capita dividim us, videlicet:
I.

D e perfectione corporali B. M . V .

II. D e passibilitate B. M . V .
III . D e m ortalitate B. M . V .
Cap. I -

D E P E R F E C T I O N E C O R P O R A L I B. M . V I R G I N I S

R atio quaestionis. P erfectum prout opportune adm onet Card. L p icier 1


quod secundum vim nom inis significat totaliter factum , secundum rem illud
est cui nihil deest secundum m odum suae naturae. Porro, corpus est propter
animam, sicut materia propter formam; ideoque de perfectione corporali D e i
parae agendum est, non absolute et velut a priori, sed per respectum ad illius
animam, illo semper criterio prae oculis retento, quod tradit A ngelicus: In Beata
V irgin e debuit apparere omne illud quod perfectionis fuit, scilicet habito respectu
ad finem divinae m aternitatis. E t haec quidem perfectio potissim e ostendenda
erit, tum in ortu Deiparae, tum in form atione corporis illius, praeterm issis aliis
quaestionibus, verbi gratia, de anno, loco, tem pore nativitatis illius, et caeteris
huiusm odi, quae quidem ad alteram disciplinam scilicet historico-criticam , p o
tius spectant, circa quas vix quidquam tuto decerni potest.

Divisio quaestionis. Igitu r corpus B. M . V irgin is considerari potest in sua


origine, et in semetipso; si consideretur in sua origine, corpus B. M . V . fuit nobi
lissimum; si vero consideretur in seipso, fuit perfectissim ae com plexionis et mirae
pulchritudinis.
T re s ergo articuli poni possunt, videlicet:
1) D e nobilitate generis B. M . Virginis.
2) D e perfectissim a com plexione corporis B. M . Virginis.
3) D e singulari pulchritudine B. M . Virginis.
1 O . c., p. 3 1 7 .

198

NOBILITAS GENERIS B. M. V.

A rt. 1 - D E N O B I L I T A T E G E N E R I S B . M . V.

Quid sit nobilitas originis. A Boetio ita describitur: Q uaedam de m eritis


veniens laus parentum (L ib . 3 de Consol. Phil., Pros. 5).
Errores. Celsus, epicureus (cfr O rig. 1. 2, contra Celsum n. 32); Faustus M anichaeus (cfr S. A u gu st., 1. 23 Contra Faustum , c. 9, P L 42, 427), nobilitatem B.
M . V . excludere nisi sunt. H os vero veteres haereticos postea secuti sunt L u therus (In Exposit. in Cant. Magnificat) et C alvinus (In Harmon. Evang.) qui
personam B. M . V irginis ignobilem et despectam vocitare non sunt veriti. Contra
quos omnes sit:

Prop.: B . M aria Virgo fu it genere nobilissima, utpote orta I) de stirpe regia et

II)

sacerdotali.

Prima pars: B . Virgo orta est de stirpe regia.


P rob.: A u c t o r i t a t e :

S.

S c r ip t u r a e

in qua explicite asseritur Christi

origo e regia fam ilia D avidis. Etenim:


a) ipsi D avid prom ittitur: D e fructu ventris tui ponam super sedem
tuam (Ps. 131, 11);
b) A ngelu s annuntians B. V irgin i Incarnationem V erbi ait: E cce conci
pies in utero et paries Filium , et vocabis nom en eius Iesum . H ic erit m agnus
et F iliu s Altissim i vocabitur et dabit illi D om inus sedem D avid patris eius (L u c.,
1,

3 1 ' 32 );
c) horum autem adim pletio pariter legitur: L ib er generationis Iesu C h ri

sti, filii David, filii Abraham (M atth., 1, 1);


d) haec erat etiam com m unis pharisaeorum persuasio, prout apparet ex
S. M atth ., 23, 42: Congregatis autem Pharisaeis interrogavit eos Iesus dicens:
Q uid vobis vid etur de Christo: cuius filius est? D icu n t ei: D avid ; imo et pueri
ipsi hoc ipsum bene sciebant eo quod in trium pho H ierosolym itano clam averunt:
H osanna filio D a v id (M atth., 21, 9).,
e) in A poc. pariter de Christo dicitur: E cce vicit leo de tribu Iuda radix
D avid (A poc., 5, 5); im o ipsem et Iesus de seipso dicit: E go sum radix et genus
D a vid (ib., 22, 16). Christus ergo est de stirpe D avid, quae fuit stirps regia.
A tq u i B. V irgo est illa de qua natus est Iesus, qui vocatur C hristus (M atth.,
1, 16). E rgo et ipsa de regia stirpe D avidica esse debuit.
E o vel m agis quod C hristus est de fam ilia D avidis secundum carnem, prout
docet Apostolus: D e F ilio suo qui factus est ei secundum carnem . A tq u i caro
C h risti (utpote virginaliter, absque virili semine, concepta) ex M aria V irgin e
desum pta est. E rgo B. V irgo debebat esse, secundum carnem, ex regia familia

NOBILITAS GENERIS B. M. V.

199

D avidis. U n d e concludit Augustinus: 1 C u m evidenter dicat Apostolus Paulus,


ex sem ine D a v id secundum carnem C hristum , ipsam quoque M ariam de stirpe
D avid aliquam consanguineitatem duxisse dubitare utique non debem us . Quare
cum Su arez dicendum est rem esse de fide certam , Beatam V irginem , esse de
genere davidico, quod genus vere regale erat. U n d e E cclesia iure m eritoque canit:
Nativitas gloriosae Virginis M ariae, ortae de tribu Iuda, clara ex stirpe David. 2
Confirmatur. E x eo quod Ioseph qui erat de dom o et fam ilia D avid (L u c., 2,4),
uxorem d uxit B. V irgin em quae, utpote unica filia et paternorum bonorum heres,
iuxta N um erorum legem (36, 8) nubere debuit viro ex eadem fam ilia davidica
orto. 3

Pars secunda: B. Virgo orta est de stirpe sacerdotali.


P r o b a t u r a u c t o r i t a t e S . S c r i p t u r a e in qua B. V irgo ab A ngelo dicitur co
gnata E lisabeth (L u c., 1, 36). A tq u i Elisabeth erat de genere sacerdotali, prout

patet ex illis verbis: F u it in diebus H erodis regis Iudaeae, sacerdos quidam no


m ine Zacharias de vice A bia, et uxor eius de filiabus A aron, et nom en eius E li
sabeth (L u c., i , 5). D escendebat igitur Elisabeth, fem inea progenie ab Aaron,
qui sub L eg e M oysi sum m us pontifex fuit. U n d e Beatissim a V irgo, quae E lisa
b eth cognata, seu consanguinea erat, fuit et ipsa de genere sacerdotali. 4
Ita etiam tenent, inter alios, S. A ugustin us et S. Thom as. Ille quidem ait,
oportuisse, ut dominica caro non solum de regia, sed etiam de sacerdotali stirpe pro
pagaretur, 4 Sanctus T h om as autem prim o refert verba S. G reg. N azianzeni, 5
dicentis quod nutu superno contigit, u t regium genus sacerdotali stirpi iungeretur, u t Christus, qui rex est et sacerdos, ab utrisque nasceretur secundum car
nem; postea autem subdit: Unde et Aaron, qui fu it primus sacerdos secundum legem,
duxit ex tribu Iuda coniugem Elisabeth filiam Aminadab: sic ergo potuit fieri ut pater
Elisabeth aliquam uxorem habuerit de stirpe David, ratione cuius Beata Virgo M aria,
quae fu it de stirpe David, esset Elisabeth cognata (3, q. 31, art. 2, ad 2).
A ttam en cognatio ista M ariae ad Elisabeth non fu it ex parte patris, sed ex
parte m atris, iuxta illud S. Thom ae: (Beata V irgo) erat de stirpe sacerdotali- ex
parte matris-, quod patet ex hoc quod Elisabeth, quae erat de filiabus Aaron, dicitur
eius cognata (ibid., 4, 14). E t reapse, ut habet S. Paulus (H ebr., 7, 14), manife
stum est quod ex Iuda ortus sit Dominus Noster, in qua tribu nihil de sacerdotibus
Moyses locutus est', qui antea praemiserat (1. c., 11): Necessarium fu it secundum
ordinem Melchisedech alium surgere sacerdotem, et non secundum ordinem Aaron

1 Lib. 2 de consensu Evanget., c. 2, P L 34, 1072.


2 In o ffic. N a tiv . B. M . V .
3 L p i c i e r , 1. c., p. 3 1 9 .

4 Q u aest. 47 in lib . Iu d ., P L 34, 809.


5 C arm . de Generat. C hristi, n n . 38, 39, P aris, 1842, t. 2, p. 269.

200

PERFECTISSIMA COMPLEXIO CORPORIS B. M. V.

dici; unde concludit Angelicus: Q uia igitur sacerdotium veteris L egis erat figura
sacerdotii C hristi, noluit C hristus nasci de stirpe figuralium sacerdotum , ut osten
deretur non esse om nino idem sacerdotium , sed differre sicut verum a figurali
(3. q- 22> art- ! . ad 2).
Q uapropter, concludit Card. L p icier si Beata V irgo secundum lineam
paternam orta fuisset de stirpe sacerdotali, absolute et sim pliciter Christus dici
deberet ortus de stirpe figuralium sacerdotum , quod inconveniebat; unde, ut
ipsi etiam non deesset nobilitas ex genere sacerdotali, secundum lineam m ater
nam D eipara ex sacerdotibus ortum habuit. Q uae ita cum sint, concludendum est
cum B. A lberto M agno, D eiparam fuisse ratione originis nobilissim am ac dignis
sim am in sum m o, cui convenit id quod habet S. H ildephonsus, cum ait: D e proge
nie carnis nulla nobilior D ei M atre refulsit 1 (1. c., p. 320).

A rt. 2 - D E P E R F E C T I S S I M A

C O M P L E X IO N E C O R P O R IS

B E A T A E M A R IA E V IR G IN IS

Prop.: B . Virgo, I) perfectissimam corporis complexionem ita habuit II) ut aegri


tudini et morbo nunquam subiacuerit.

Prima pars: B . Virgo perfectissimam corporis complexionem habuit.


Prob.: pluribus m ediis, videlicet:
1) Ratione destinationis corporis B . M . V. Fini nobilissim o, corpus perfectis
sim um respondere debuit. A tq u i in corpore B. M . V irgin is praeparando D eus
finem nobilissim um habuit (i. e. carnem V erbo D ei dignissim am praeparare).
E rgo huic fini respondere debuit corpus perfectissim um . E t revera, si D eus cor
pus prim i hom inis conficiens, m agno illud affectu

prout ex ipsa Scriptura

apparet efform avit, eo quod prout anim advertit T ertullian us, 2 tun c C h ri
stum , ex illo nasciturum , cogitabat, quanto maiori affectu efform are debuit cor
pus B. M . V . ex qua non remote sed immediate V erb u m nasciturum erat?
2) Ratione proportionis cum anima. Perfectissim ae animae perfectissim um
corpus debetur. A tqu i anima B. M . Virginis, prout iam vidim us, perfectissim a
fuit. E rgo et corpus perfectissim um esse debuit.
A d M ai. C orpus enim est propter animam, sicut materia est propter form am ,
ideoque proportio inter utrum que requiritur. Anim a enim , prop ter suam su b
stantialem unionem cum corpore, extrinsece ab ipso in sua operatione intellectiva
1 Sem i. I I I in Assum pt., in ter O p . S. H ild ep h o n si, M a triti, 1782.
2 R eco gita to tu m D e u m illi o ccu p a tu m et ded icatu m m an u, sen su , opere, co n silio , sa
p ien tia, p ro vid en tia, et ipsa in prim is ad fectio n e, quae lineam enta du ctab at, qu od cu m q u e lim u s
exp rim eb atu r, C h ristu s cogitab atu r (D e resurrect. carnis, c. 7).

PERFECTISSIMA COMPLEXIO CORPORIS B. M. V.

20 T

dependet, et ideo, quanto perfectior est anima, tanto perfectius requiritur corpus.
Quapropter prout anim advertit S. A ntoninus 1 M ultu m iuvat ad bene
operandum bona com plexio corporis et debita organorum dispositio; et qui m e
liora naturalia habet, quod est ex dispositione corporis, ille instinctu gratiae per
fecta perfectius exequitur; et quia Beata V irgo optim a naturalia habuit et per
fectissim am corporis com plexionem et dispositionem , repleta gratia in sancti
ficatione perfecte operabatur .
N ec obstat anim advertit Card. L p icier 2 fem ineum sexum virili sexu
im perfectiorem esse; licet enim ita com m uniter contingat, tam en quandoque,
divina favente Providentia, possunt m ulieres viros in perfectione superare, sicut
de pluribus m ulieribus in historia tum profana tum m axim e sacra legim us, quas
inter em inuisse D eiparam haudquaquam dubitandum est: unde eam S. G r e
gorius N azianzenus egregie compellat: O fem ineum sexum , qui propter com m une
salutis certam en, virilem sexum superasti . 3 Insuper licet gratia (utpote supra
omne debitum naturae) secundum capacitatem naturae non detur, attamen, quia
naturalia non destruit sed perficit, quodam m odo in ipsis naturalibus fundatur.
Iam vero scientia et gratia B. V irgin i collata, excellentissim a, prout iam vidim us,
fuerunt. Ergo et corpus optim e dispositum habere debuit.
3)

Ratione similitudinis cum Christo. F ilii enim referre solent, iuxta naturae

cursum , suorum parentum im aginem in corporis perfectione et conform atione.


A tq u i corpus Christi fuit perfectissim e com plexionatum . Ergo et corpus B. M .
V irginis. Eo vel m agis quod sim ilitudo inter m atrem et filium m aior in C hristo
quam in aliis esse debuit, utpote qui ex sola matre corpus suum traxit.

Secunda pars: B . Virgo aegritudini numquam subiacuit.


Prob.: Ratione originis morborum: M orbi enim oriuntur: a) vel ex vitio nativo
(i. e. ex defectu virtutis form ativae, i. e. lepra), vel 2) ex propria culpa (e. g. ex
inordinato victu vel ex abusu passionis, ut epilessia), vel 3) ex hereditate, vel
4) ex agentibus externis (aris intem peries etc.). A tq u i nulla ex istis causa esse
potuit m orbi in B. V irgin e. Ergo.
A d M in. Causa m orbi in B. V irgin e, a) non potuit esse vitium nativum, quia
corpus eius prout anim advertit Contenson non sine m iraculo productum
est ex parentibus sterilibus; dona autem m iraculose collata, exquisita sunt, quia
D ei perfecta sunt opera (o. c., c. 1, spec. 1);
b) non potuit esse culpa personalis quae prorsus in B. V irgin e abfuit;

1 P . I V , tit. 15, c. 10.


2 1. c., p. 322.
3 O rat. 8 D e S . Gorgon., n. 14, t. 1, 227, P aris, 1778.

202

SINGULARIS PULCHRITUDO B. M. V.
c) N o n potuit esse ex hereditate parentum , quia corpus B. V irgin is fuit in

parentibus sanctissim is m iraculose form atum , iuxta antiquissim am et continuam


persuasionem fidelium;
d) non potuit esse ex agentibus externis quia licet B. V irgo illis obnoxia
fuerit, ob illa tam en salus eius periclitari non poterat, sive ob virtutem resistendi
propriam corporis sui, perfectissim e dispositi, sive ob exim iam scientiam et p ru
dentiam quibus pericula illa cognoscere et praevidere poterat, sive tandem et
praesertim ob iugiter E i adsistentem divinam Providentiam quae noxia quaeque
ab ipsa repellebat. Q uapropter, cum Gersone, debem us sacratissimae V irgin i
concedere om nem sanitatem (Serm. de Concept. Virginis, app. ed. A utw erp.,
t. 3, pp. 1318 s.); et cum Caietano: nec nervorum contractio, nec m orbus alius
in B. V irgin e fu it (opusc. de Spasmo B . M . V ., tract. 13, t. 2).

A rt. 3 - D E S I N G U L A R I P U L C H R I T U D I N E B . M . V . 1

Pulchritudinis notio. Pulchrum dupliciter spectari potest: subiective et obiective; subiective inspectum , pulchrum est id quod visum placet; obiective vero
inspectum , notas seu dotes quasdam im portat quae rem aliquam pulchram con
stituunt.
N otae seu dotes pulchritudinis, iuxta S. T hom am (in 1, q. 39, a. 8) tres sunt:
1) integritas, seu perfectio obiecti, sine qua res sunt deformes; 2) debita proportio,
seu consonantia partium , vel ordo, sine quo anim us non delectatur sed potius
offenditur; 3) splendor, seu claritas quaedam sine qua obiecti integritas et pro
portio oculis m entis vel corporis affulgere nequit. H in c recte a S. T h o m a p u l
chrum definitur: Splendor formae super partes subiecti proportionatas aut
super diversas vires vel actiones , Brevius a S. A ugustino: Splendor ordinis .
Prop.: B . Virgo singulari corporis pulchritudine excelluit.

Prob.: I. A u c t o r i t a t e : 1) S . S c r i p t u r a e , a) M ulieres quae B. Virginis


figurae fuerunt, passim ob eorum form osam corporis speciem celebrantur. Ita,
e. g. Sara dicitur pulchra nim is (G en . 12, 14), Rebecca pulcherrim a (ibid.,
24, 16), Rachel virgo decora facie et venusto aspectu (ibid., 29, 17), Iudith,
de quo A ssyrii dicebant: N o n est talis m ulier super terram in aspectu, in pu l
chritudine et in sensu verborum (11, 19), cui D eus, ratione suae m issionis pul
chritudinem am pliavit, ut incom parabili decore om nium oculis appareret ; Esther,
de qua dicitur: Erat enim form osa valde et incredibili pulchritudine, om nium
oculis gratiosa et amabilis videbatur (2, 19). Iam vero si tali pulchritudine dona
1 C o n su li possun t: B o s s u e t , I. Serm. sur ta N a tiv. de la S . V.; G

erson ,

Serm. de Concept.

B . V ., a p p ., ed. A n tw e rp ., t. 3, p p. 1318 ss.; J a n s s e n s , D e D eo-H om ine, p. I I , S ect. 1, M em b r.


1, pp. 192-200; S u a r e z , D e myster. vitae C h r., D . 2, s. 2; V

ega,

o. c., Pai. 6, cert. 6.

SINGULARIS PULCHRITUDO B. M. V.
tae fuerunt figurae, quali pulchritudine donata non est illa quae ab ipsis fuit figu
rata? Figuratum enim longe figuram excedit.
b)

In Cantico Canticorum diserte pulchritudo V irgin is celebratur: dicitur

enim pulcherrim a m ulierum ; Q uam pulchra es, amica mea, quam pulchra
es (4, 1); T o ta pulchra es, amica mea, et m acula non est in te (4, 7). Quae
om nia quam vis primo de spirituali pulchritudine dicantur, de corporali etiam
pulchritudine haud inepte intelliguntur.
2) L it u r g ia e , quae B . V irgin is pulchritudinem non semel ostendit. Q uo
abiit dilectus tuus, o pulcherrim a m ulierum? (In festo V I I dolorum)', N igra

sum sed formosa, filiae Ierusalem , ideo dilexit m e R ex et introduxit m e in cu bi


cu lum suum (Ant. 3, in Vesp. B . M . V.); Q uae est ista quae ascendit sicut
aurora consurgens; pulchra ut luna, electa ut sol? (ant. ad Benedictus in festo
Assum pt.); G aude V irgo gloriosa super omnes speciosa, vale o valde de
cora, et pro nobis Christum exora! (ant. Ave, Regina Coelorum).
3) P a t r u m et S c r ip t o r u m q u i variis et aptis fo rm u lis p u lc h ritu d in e m B.
V irg in is celeb ran t: 1 a) P s eu d o - G r e g o r iu s N a z ia n z e n u s exclam at: O V irg o ,
q u ae fo rm ae n itore caeteris praeis! (carm en de Christo patiente, in te r op . S.
G r e g . N a z ., P G 38, 147); b) G e o r g iu s N ic o m e d ie n s is exclam at: O p u lch errim a
p u lc h ritu d o o m n iu m p u lc h ritu d in u m ! (Orat. I, in praesent. Deip., P G

100,

14 16 ); c) S . A n d r e a s H ie r o s o l y m it a n u s , B . V irg in e m a p p e lla t v iv e n te m sta


tu a m ab ip so D e o e x cu lp ta m , im ag in em v iv a m p u lc h ritu d in is su p rem ae (serm .
1 D e dormit. S S . Deip., P G 9 7, 68, 1092); d) S . A n s e l m u s illam in vocat: O p u l
ch ra ad in tu en d u m , a m ab ilis ad co n tem p la n d u m , d electa b ilis ad a m an d u m , q u o
ev ad is cap acitatem co rd is m ei (O r. 5 1, [52] P L 158, 55); e) p ro S . B e r n a r d o ,
B . V irg o est corp oris d eco re p e rfu lg id a , sp ecie su a et p u lc h ritu d in e in caelesti
b u s c o g n ita (H o m il., 2 su p er Missus est, P L 183, 62).

II. R a t i o n e :

1) Ratione trium notarum pro pulchritudine requisitarum. Ad

pulchritudinem enim tria, prout praenotavim us, requiruntur, videlicet: corporis


integritas, proportio m em brorum et claritas venustasque coloris. A tq u i haec
tria excellentissim e in B. V irgin e fuerunt. E rgo...
A d M in. Q uod in B. V irgin e fuerint corporis integritas et proportio m em
brorum ex hoc praesertim patet quod corpus eius fuit m iraculose, ob parentum
sterilitatem , form atum , et opera m iraculosa prout docet S. T h om as per
fectiora sunt operibus non miraculosis. Q uoad claritatem et venustatem coloris,
anim advertendum est quod eiusm odi fulgor fu it quibusdam Sanctis concessus,
et ideo non est M ariae negandus. Si facies M oysis, e. g., resplenduit ex colloquio
1 A p o cry p h a su n t verba illa quae in ve n iu n tu r in E pisto la qu ad am ad S. P au lu m , Dionysio
Areopagitae trib u ta: T e s to r... si d ivin a d o ctrin a n o n m e d ocu isset, h an c v eru m D e u m esse
cre d id isse m (A p . C

a r t a g e n .,

1.

2, n om . 5, v o l. 1, N e a p o li, 1857, p. 110).

SINGULARIS PULCHRITUDO B. M. V.

204

cum divinitate (Exod. 48, 32, 33) ita ut filii Israel non possent intendere in faciem
eius, quanto m aiore splendore fulgere non debuit facies M ariae quae erat veluti
im m ersa in splendidissim ae D eitatis abysso?... A nim ae claritas certissim e redun
davit in corpus. Im o, ex hac m ira claritate, quae B. V irgin is vu ltum decorabat,
quidam explicant m odum quo Sim eon inter omnes m ulieres B. V irgin em agno
scere potuerit.
2) Ratione animae. Q uo nobilior est anima eo nobilius et pulchrius est cor
pus cui unitur. A tq u i anima B. V irgin is nobilissim a fuit, post animam F ilii. E rgo...
A d M in. C orpus hum anum - prout arguit S. A lbertus M . est nobilius
om nibus brutorum propter unionem ad animam rationalem; ergo nobilitas in
corporibus intenditur ad nobilitatem animae ad quam ordinatur; form a enim et
materia debent esse proportionata; sed anima beatissim ae V irgin is fuit nobilis
sima post anim am F ilii D ei: ergo et corpus eius erit nobilissim um et pulcherri
m um post corpus F ilii D ei (M ariale, q. 15).
3) Ratione propinquitatis ad divinitatem C orp us unitum divinitati arguit
S. A lbertu s M . perfectissim um est in pulchritudine, ita etiam quod A ngeli
desiderant in ipsam prospicere; ergo corpus im m ediate ordinatum ad ipsum ,
erit secundo loco pulcherrim um : hoc autem est corpus M atris unde form abatur
illud quod D ivinitati uniebatur: ergo erit illud secundo loco pulcherrim um
(Mariale, q. 15).
4) Ratione pulchritudinis F ilii. Q uo pulchrior est filius, eo pulchrior vi ordi
nariae legis naturae, est mater. A tq u i F ilius B. V irgin is pulcherrim us fuit. E rgo
et m ater pulcherrim a fuit.
A d M ai. F ilii enim parentum et praesertim m atris im aginem referunt, iuxta
illud: F ilii matrizant. Secundum philosophum anim advertit S. A ntoninus
naturae est vis insita rebus, ex sim ili sim ilem procreans. N isi ergo natura im
pediatur vel erret, filius erit sim ilis patri vel matri. U nde sequitur quod Filius,
qui
nec
sed
et

nascitur de M atre, et non de patre, tali operante quod im pediri non potest
errare, scilicet D eo, ibi necesse F ilium fieri sim ilem M atri et e converso:
ipse est pulcherrim us, iuxta illud: speciosus forma prae filiis hom inum
in ipsum desiderant A n geli prospicere E rgo V irgo Deipara est pulcher

rima (p. IV , t. 15). 1


A d iu n gi potest quod haec m irabilis pulchritudo, castas cogitationes in intuentibus fovebat, quia ex animae pulchritudine procedebat.
1 Si quis cogn oscere v elit varias op in io n es circa v u ltu m B . V irg in is, adeat B o u r a s s , Sum
ma A u rea , v o l. 7 , co ll. 860-67.

PAS SIBILITAS B. M. V.

C ap.

205

II - DE PASSIBILITATE B. M. V.

Ratio quaestionis. Q uaestione de perfectione corporis B. M . Virginis abso


luta, pronum est u t de eiusdem defectibus, cuius radix corpus existit, sermo
instituatur, et prim o quidem de passibilitate.
Quid et quotuplex sit passibilitas. Passibilitas est subiectio passioni. Passio
autem dupliciter sumitur: sensu lato et sensu stricto.
a) Passio sensu lato seu im proprio est illa quae secundum quam cum que m u
tationem contingit, etiam secundum m utationem quae ad naturae perfectionem
pertineat, qualis est, e. g., in parte rationali, intelligere, in parte sensitiva, sentire,
in parte vegetativa, dorm ire.
b) Passio sensu stricto et proprio est illa quae contingit secundum m utatio
nem qua rem ovetur patiens a naturali sua dispositione et transm utatur in de
terius.
Passio stricte seu proprie dicta subdividitur in corporalem et animalem:
a) Passio corporalis est illa quae provenit ex corporis laesione vel organorum
irritatione, e. g. digiti adustio, fames, sitis, defatigatio etc. C u m enim anima sit
form a substantialis corporis, et ideo cum unum sit esse animae et corporis, con
sequenter, corpore per aliquam laesionem perturbato, anima etiam per accidens,
ad corporis perturbationem , perturbatur, scilicet quantum ad esse quod habet
in corpore. V ocatu r corporalis quia incipit a corpore et term inatur in anima.
b) Passio animalis est illa quam anima experitur secundum m otus seu affectio
nes appetitus sensitivi, quae affectiones non fiunt sine transm utatione corporea
seu sine organica com motione; e. g. amor, tim or, dolor etc. V ocatu r animalis
quia incipit in anima et term inatur in corpore. Passiones istae undecim num e
rantur, ex quibus sex pertinent ad appetitum concupiscibilem , videlicet, amor
et odium quibus sim pliciter inclinam ur in bonum vel avertim ur a m alo, prae
scindendo ab eius praesentia vel absentia; desiderium et fuga, quibus ferim ur in
bonum absens et avertim ur a malo futuro; gaudium et tristitia quae sunt de bono
vel de m alo praesenti. A liae quinque ad appetitum irascibilem pertinent, vid e
licet: spes et desperatio quibus m ovem ur in bonum arduum sed adeptu possibile,
vel recedim us a bono arduo, sed adeptu im possibili; audacia et timor, quae ver
santur circa m alum im m inens evitabile, licet cum difficultate, vel inevitabile,
seu cui de facili resisti non potest; et tandem ira quae versatur circa m alum prae
sens arduum , non ad hoc u t penitus vitetur, cum iam adsit, sed ad hoc ut ultione
et vindicta dam num resarciatur.

Divisio quaestionis. Q uae cum ita sint, si agatur de passione late seu impro
prie dicta, patet omnino B. V irgin em passibilem fuisse; ordo enim naturalis postu

PASSIBILITAS B. M. V.
labat u t intellectus et voluntas, vires quoque vegetative et sensitivae perficiantur,
et harum virium perfectio in operatione consistit.
Quaestio itaque fit de passione vere et proprie dicta seu de passione sive cor
porali sive animali et praesertim de dolore. H in c duo articuli:
1) D e subiectione B. M . V irgin is passionibus et praesertim dolori.
2) D e m odo quo B. V irgo animi dolorem sustinuit.

Art. 1 - D E S U B I E C T I O N E B . M . V. P A S S I O N I B U S
E T P R A E S E R T IM D O L O R I

Passibilitas eorporalis, ut iam dixim us, est illa quae provenit ex corporis lae
sione vel organorum irritatione.
Errores. Erraverunt circa hoc Valentiniani et Collyridiani qui putaverunt B.
V irginem habuisse corpus non terrenum sed coeleste, quod proinde pati non
poterat.
M ariam vere doluisse, inanibus coniecturis negarunt quidam N ovatores,
inter quos Bullingerus qui, ut refert Fr. Carthagenas (1, 12, H om il., 1), acriter
M onachos 1 arguit, quod D eiparae M ariae acerbissim os dolores populo ad com
patiendum proponerent.

Prop.: B . Virgo passioni proprie dictae vere suhiecta f u it , praesertim dolori,


I) sive corporis, II) sive animi.

Prima pars: B . Virgo passioni proprie dictae vere suhiecta fu it, praesertim dolori.
Prob.: I. A u c t o r i t a t e

T h e o lo g o r u m :

B. V irgo, iuxta omnes, sicut C h ri

stus, habuit defectus qui com m uniter in hom inibus inveniuntur, ut sunt fam es,
sitis, frigus, lassitudo etc. E rgo, passioni corporali subiacuit. Im possibile enim
est corpus talibus defectibus prem i, quin anima, quae est ei substantialiter unita,
per accidens patiatur.
II. R a t i o n e : Subiectio passioni corporali m axim e conveniens erat: 1) R a
tione ordinariae conditionis humanae naturae quae est ut sit passioni corporali
subiecta, sine qua tam B. V irgo quam F iliu s eius, corpus potius phantasticum
quam reale habuisse viderentur.
2)
Ratione similitudinis cum Filio, qui illas corporales passiones pro humani
generis redem ptione assumere non recusavit; iam vero, parum congruum esset
si tales passiones corporales in M atre defuissent quae consors cum E o extitit

1 H a b etu r h ic evid en s allusio ad F ratres O rd in is S ervo ru m B. M . V ., cuiu s scopus p raecipuns est d ev o tio n em erga dolores V irg in is fovere.

PASSIBILITAS B. M. V.

207

laboriosae pro hum ano genere expiationis (L eo X I I I , enc. Iucunda semper,


8 sept. 1894).
3)

Ratione exempli et meriti : e x em p lu m en im n o b is n on d ed isset et th esau

ru m m erito ru m n o n h a b u isset, si h a ru m p assio n u m co rp o ra liu m p a tien te r s u p e


ran d i occasio n em n on h abu isset.

Secunda pars: P rob.: I. A u c t o r i t a t e : 1) S . S c r ip t u r a e : a) Sim eon, S p i


ritu divino actus, cum puerum Iesum in ulnis susciperet, prophetavit, V irgin i
dicens: E cce positus est hic in ruinam et in resurrectionem m ultorum in Isral
et in signum cui contradicetur; et tuam ipsius anim am pertransibit gladius
(L u c., 2, 30-35).
G ladius a S. Sim eone praedictus a) non est gladius m aterialis, eo quod B.
V irgo non ferro aut m orte violenta ex hac vita m igravit; nec est b) gladius d u b i
tationis in fide durante Christi passione, prout alibi iam ostendim us; sed est sum
m us animi dolor et sum m a tristitia quam B. V irgo passa est praesertim in Filii
passione cum stabat iuxta crucem .
E t iure quidem . L icet enim passio et mors Christi F ilii sui, ratione finis ad
quem ordinabantur, i. e. salus hom inis et gloria D ei, ultro a B. V irgin e am plecte
rentur, tam en, in seipsis consideratae, eius voluntati naturali adversabantur, et
ideo sum m am tristitiam in ipsa causabant. 1
2) S S . P a t r u m e t S c r ip t o r u m q u i praefata v e rb a S im eo n is in terp reta ti su n t
d e su m m o d olore q u i ta m q u a m g la d iu s anim am B . V irg in is in P assione et m orte
F ilii sui p e rtra n siv it. Ita S . E p h r a e m : O S im eo n ad m iran d e, ecce gla d iu s, q u o
co r m eu m tra jic ie n d u m p ra ed ixisti: ecce gla d iu s, ec c e v u ln u s, m i F ilii et D e u s
m eus. M o rs tu a cor m eu m su b iit, d isru p ta su n t m ea viscera , lu m en m eu m o b sc u
ratu m est, p e ctu sq u e m eu m d iru s g la d iu s p ertran sit ( Threni gloriosissimae Vir

ginis M atris M ariae, R o m ae, 1598, t. 3, p. 199).


S . B e d a V e n .: T u a m ipsius animam pertransibit gladius, id est, dolor pas

sionis D om inicae; quia non potuit videre eum crucifigi sine affectu materni do
loris, etsi speraret eum dem resurrecturum et m ortem devicturum (Exposit.
in Lucam, 1. 1, P L 92, 346).
E a d m e r u s : V ere pertransivit animam tuam gladius doloris qui tibi amarior
fuit om nibus doloribus cuiusvis passionis corporeae; quidquid enim crudelitatis
inflictum est corporibus m artyrum , leve fuit aut potius nihil, com paratione tuae

passionis, quae nim irum sua im mensitate transfixit cuncta penetralia tua tuique
benignissim i cordis intima (L . D e Excellentia B . V. M ., c. 5 inter O p. S. A n selmi, P L 159, 507).
1 R eco la tu r h ic d istin ctio in te r volu n tatem ut natura et volu n tatem ut ratio', prim a c o n si
derat b o n u m absolute et sine respectu ad finem ; secunda vero con sid erat b o n u m per respectu m
ad finem .

MODUS QUO B. V. DOLOREM SUSTINUIT

2 o8

II. R a t i o n e :

O biectu m

et m otivum tristitiae

ait S. T h om as est

nocivum , seu m alum interius apprehensum sive per rationem sive per im agina
tionem (3, q. 15, a. 6). A tq u i B. V irgo plura mala interius apprehendit sive per
rationem sive per im aginationem . Ergo...
A d M in. Etenim B. V irgo plura mala interius apprehendebat a) sive relate
ad semetipsam in variis dolorosis circum stantiis in quibus, toto vitae tem pore,
fuit: b) sive relate ad alios, ut proditio Iudae, peccatum Petri, et Iudaeorum C h ri
stum persequentium et occidentium , plurium aeterna perditio, non obstantibus
Christi et sui cordis doloribus; sive praesertim c) relate ad Christum F iliu m suum
quem supra seipsam ardentissim e diligebat, quem que passioni atrocissimae et
m orti crudelissim ae subiectum , suis m aternis oculis aspiciebat. H aec autem
C hristi passio et mors, quae eius tristitiae potissim a causa fuit (unde eius dolor
Compassio iure dictus est) toto vitae suae tem pore cor eius oppressit. N overat
enim Christi Passionem et circum stantias m ulto exploratius quam Isaias, D a
vid etc.
S t o ic o r u m o b ie c t io . Stoici tenebant tristitiam nullatenus in animum viri perfecte
sapientis cadere posse, hac ratione ducti, quod cum reputarent non esse aliquod bonum
nisi honestum, et malum nisi inhonestum, ideo tristitiam dicebant esse solummodo de
malo morali, scilicet de amissione iustitiae et virtutis, quam amissionem vir sapiens
minime patitur. A t in hoc graviter errabant. Quamvis enim honestum sit principale
hominis bonum, quia hoc pertinet ad ipsam rationem quae est principalis in homine,
sunt tamen quaedam secundaria hominis bona quae pertinent ad ipsum corpus, vel ad
exteriores res corpori deservientes, et secundum hoc potest in animo sapientis esse tri
stitia quantum ad appetitum sensitivum, secundum apprehensionem huiusmodi ma
lorum. Quocirca, non repugnat plenitudini sanctitatis et gratiae Virginis Beatae, ponere
in ipsa passionem profundae tristitiae.

Iure ergo, Stoicorum opinio tam quam stolida habetur, et iure quidam ita illam allo
quebatur: O philosophia! tyrannica sunt praecepta tua: amare iubes, et si quis ami
serit quod amabat, dolere prohibes!... .

A rt. 2 - D E

M O D O Q U O B. V IR G O A N I M I D O L O R E M
S U S T IN U IT

Sententiae reprobandae. M ulta sunt iure anim advertit


quae in liberculis sic dictis devotionis, continentur, a tantae
lentia prorsus aliena, quibus non vera quidem , sed ficta, pietati
qualiscum que devotio, fovetur.
S ic quippe passim legitur M ariam , sub C ru ce F ilii, absque

C ard. L p ic ie r 1
D om inae excel
minus proficua,
m iraculo diutius

vivere non potuisse, quasi fortitudinis virtus, quae ex im mensa gratia qua erat
1 O . c., p . 350.

MODUS QUO B. V. DOLOREM SUSTINUIT

209

ornata, insignis in ipsa prodibat, sufficiens non fuerit, iuxta dulcem D e i provi
dentiam , opportuna necessitatibus auxilia disponentis, illi congrue sustentandae.
S ic pariter M aria interdum misera M ater appellatur, quasi misera esse potuerit,
quae tot gratiae cum ulis tun c afficiebatur, et sua cooperatione m undum salvari
videbat. H aud raro etiam a scriptoribus aut a praedicatoribus, ita, ad auditores
ve l lectores com m ovendos, describitur M ariae dolor, ut omni prorsus consola
tione illa tunc caruisse dicatur, quasi superior illius animae pars ab inferiore, ut
in nobis saepe accidit, opprim eretur. D em um a quibusdam edicitur, in eo quod
nos M ariae C hristus filios dederit, filiorum com m utationem locum habuisse,
h om in ibus scilicet C hristo succedentibus, quasi C hristus desierit aut unquam
desinere possit esse F iliu s M ariae .
In su p er non pauci, B. V irgin i spasmum vel mentis deliquium in Passione
C h risti attribuerunt. 1 Sententia haec hausta videtur ex libro D e Lamentatione
Virginis, qui S. Bernardo falso tributus est, in quo legitur: Iuxta crucem stabat
C h risti em ortua M ater, vo x illi non erat, quia dolore attrita pallens iacebat, quasi
m ortua vivens, vivebat moriens; prae doloris vehem entia et amoris im mensitate
quasi exam inis facta fu it . H anc vero sententiam am plexus est pius auctor operis
M edit. -vitae Chr. (c. 77), asserens B. V irginem , prae nim io dolore et angustia
sem im ortuam fuisse, et sem im ortuam inter brachia M ariae M agdalenae corruisse.
H o c etiam tenuerunt S. Laurentius Iustiniani (De triumphali agone Christi, c. 21),
Dionysius Carthusianus (in cap. 19, Ioannis) et S. Birgitta in suis revelationibus
(1. 1, c. 10, et 1. 4, c. 70).
Im o, in T erra sancta, in loco ubi B . V irgo, Christo obviam facta, spasmum
passa est, S. H elena teste Quaresm o, Com m issario A postolico aediculam
extruxit, et petram illam, supra quam B. V irgo cecidit, supra aram m axim am
collocavit (cfr B e n e d i c t u s X I V , D e festis B . M . V ., 1. 2, c. 4). E t card. Caietanus
refert suo tem pore celebratam fuisse festivitatem Spasm i B . M . V . cum O ctava.
C u m vero pii quidam hom ines postulassent a Pontifice indulgentiam pro illa
festivitate, card. Caietanus rogatus fu it ut suam, ea de re, sententiam aperiret.
C aietan us opusculum conscripsit in quo dem onstravit falso affirmari B . V irg i
nem ullo spasmi genere fuisse correptam . Sententia haec de Spasm o B . M . V .
a M aldonato errori affinis (in Ioan., c. 19), et a M edina temeraria, scandalosa et
periculosa qualificatur (in 3, q. 27, a. 4). E t iure m eritoque, ut statim videbim us.

1 Spamus, iu xta C ard . C aietan u m (qu i scrip sit op u scu lu m de Spasmo B . M . V ., R om ae,
I 5 3 )) est qu id, ex veh em en ti dolore ortu m , quo, in terio rib u s con tractis corp oris partib us, pertu rb atisq u e sen su um sedibus, hom o fit rationis u su squ e sen su um om n ino im pos; rursus aliud
e st spasm i gen us, qu o, m em b ris frigescen tib u s, ita d eficiu n t vires, u t, q u am qu am rationis usus
e t sensum h om o retin eat, p ed ib u s tam en stare n on possit.

MODUS QUO B. V. DOLOREM SUSTINUIT

210

Prob.: B . Virgo I) quamvis maximos et ineffabiles animi dolores passa sit, tamen
II) neque spasmum passa est, neque a dolore oppressa remansit.
Prima pars: B . Virgo maximos et ineffabiles dolores passa est.
Prob.: I. A u c t o r i t a t e : i)
loris
Ita

B e r n a r d in u s

S e n e n s is

qui m agnitudinem do
p i c i e r , o . c . , pp. 3 4 2 - 3 4 6 ) .

E c c l e s ia e ,

M . V . m ultiplicibus m odis extollunt (cfr

B.

S.

S c r ip t o r u m

causas dolorum V irgin is exponit: Q uatuor fu e

runt, ex quibus quasi quadam com m ixtione, causabatur in Beata V irg in e maxim a
amaritudo vel immensa; prim o, ea quae vidit in Filio: secundo, ea quae vidit circa
F iliu m in am icis fugientibus; tertio, ea quae vidit circa F iliu m in inim icis per
sequentibus; quarto, ea quae considerabat in occurrentibus: quasi fuerunt in
ea aspectus com m ixti: prim us, respectu Filii; secundus, respectu am ici; tertius,
respectu inim ici; quartus, respectu sui (Serm. I I, de B . M . V ., art.

3,

t.

4,

p. 80).

Et S. F r a n c is c u s S a l e s i u s : Plusieurs amans sacrs furent prsents la mort du


Sauveur; entre lesquels, ceux qui eurent le plus damour eurent le plus de deuleur, car
lamour alhors estait tout dtremp en la douleur, et la douleur en lamour, et tous ceux
qui pour leu Sauveur estoyent passions damour furent amoureux de sa Passion et
douleur. Mays la doulce Mre, qui aymoit plus que tous, fut plus que tous outreperce
du glaive de douleur: la douleur du Filz fut alhors une pe tranchante qui passa au
travers du cur de la Mre, dautant que ce cur de mre estait coll, joint et uni son
Filz dune union si parfaite, que rien ne pouvait blesser lun quil ne navrait aussi vive
ment lautre. Or cette poitrine maternelle estant ainsy blesse damour, non seulement
ne chercha pas la gurion de sa blesseure, mais ayma sa blesseure plus que toute gu
rison, gardant chrement les traits de douleur quelle avait reus, cause de lamour
qui les avait dschochs dans son cur, et dsirant continuellement den mourir, puis
que son Fils en estait mort, qui comme dit toute lEscriture Sainte, et tous les docteurs,
mourut entre les flammes de la charit, holocauste parfait pour les pchs du monde
(Trait de l amour de Dieu, 1. 7, c. 13).
2)

L it u r g ia e ,

in qua in honorem huius ineffabilis doloris speciale festum

habetur.
Iuvat hic pulcherrima verba referre quae in Missali Ambrosiano inveniuntur in
praefatione festi Septem Dolorum Beatae Mariae Virginis: ... Per Christum Dominum
nostrum. Cuius sacratissima Humanitas ligno crucis suspensa, astante Virgine Matre,
Adae posteros, vetitae arboris attactu iustae morti addictos, ad aeternam vitam miseri
corditer revocavit. Vulnera, quae Iudaeorum perfidia castissimis Iesu Christi membris
infligebat, fortis dilectio in dulcissimae Matris corde renovabat. Christus ad delenda
hominum peccata mortem subire non timuit: Maria proprium pectum, mori entis Filii
doloris aemulum, immolavit. In corpore Christus, in mente crucifixa erat Maria: et
crudelis lancea, quae Filio iam mortuo dolorem afferre non potuit, Matris animam sae
vissimo vulnere pertransivit. Quapropter mutuae huius passionis memoriam hodierna
celebritate recolentes, tibi, Pater omnipotens, qui ad salvandos nos homines unigenito
Filio tuo parcere noluisti, debitas laudes referimus, supplici confessione dicentes:
Sanctus .

MODUS QUO B. V. DOLOREM SUSTINUIT


II.

Ratione:

211

M agnitudo doloris B. M . V . ex consideratione quatuor cau

sarum eiusdem quam m axim e elucet, id est, ex consideratione causae materialis,


formalis, efficientis et finalis.
1 ) C a u s a m a t e r i a l i s doloris B. M . V irgin is fuit m axim a eius sive secundum
corpus sive praesertim secundum anim am perceptio, cum eius inferiores vires
clarissime apprehendebant omnia et singula mala quae fuerunt tristitiae causa.

2)

C ausa

f o r m a l is

doloris fu it ardentissim us B. V irgin is amor erga F ilium

suum , quem suis oculis videbat tot tantisque doloribus et ignom iniis subiectum .
M ensura enim doloris est amor; et ideo, quo magis aliquem diligim us, eo magis
de illius doloribus affligim ur. 1
3) C a u s a e f f i c i e n s doloris B. M . V . fuit atrocissim a Passio F ilii, quam suis
oculis conspexit, nec non causa eiusdem passionis, videlicet peccatum, cuius infi
nitatem in m alitia vivid e percipiebat; quod est enim causa causae, est etiam causa
causati. N e c om itti debet consideratio inutilitatis, pro m ultis, sive Passionis F ilii
sui, sive propriae compassionis: etenim , privatio finis gravior est quam omnia
quae sunt ad finem.
4 ) C a u s a f i n a l i s dolorum B. V irgin is eadem fuit ac causa finalis dolorum
Christi, videlicet, redem ptio generis hum ani, satisfaciendo pro culpis omnium .

Iam vero, sicut dolores Christi superiores fuerunt doloribus om nium hom inum
sim ul sum ptorum , quia ad om nium redem ptionem ordinabantur, ita et dolores
B. Virginis. E x m agnitudine ergo finis deduci potest etiam m agnitudo m ediorum
ad finem, id est, m agnitudo dolorum.
C eterum aequum est ut ille magis patiatur pro quo Christus magis passus est.
A tq u i C hristus m agis passus est pro matre sua redim enda (qui redem pta fuit
redem ptione praeservativa) quam pro om nibus aliis redim endis (quia redem pti
fuerunt redem ptione liberatila). E rgo...
Anim advertendum etiam est dolorem V irgin is fuisse dolorem maternum.
Iam vero, parentes non miserentur de doloribus filiorum sed dolent tam quam de
propriis doloribus, prout docet Angelicus: Sicu t m isericordia non est proprie
ad seipsum , sed dolor, puta cum patim ur aliquid crudele in nobis, ita etiam, si
sint aliquae personae ita nobis coniunctae, ut sint aliquid nostri, puta filii aut
parentes, in eorum m alis non m iserem ur sed dolem us sicut de vulneribus propriis
(2. 2.ae, q. 30, a. x, ad 2).
Iure ergo B. V irgo M artyr, im o Regina Martyrum (non proprie sed secun
dum sim ilitudinem ) ab Ecclesia appellatur (cfr

L p ic ie r

. c .,

pp.

3 3 8 - 3 4 1 ).

H aec

omnia bene m editentur fideles qui prout pulchre anim advertit P. D ourche

1 P u l c h r e c e c i n i t A r i c i : C o m e 1 e c o s o l i t a r i a
n e l l a m is e r a - i l d o l o r d i q u e l l a c r o c e . -

(M aria Addolorata).

r e n d e i n t e r a a l t r u i la v o c e

r ip e r c u o te

C o l F i g l i o l t r a fi t t a a n c h E l l a - d e l l a c r o c e s i s u g g e l l a

MODUS QUO B. V. DOLOREM SUSTINUIT

212

pare che non veggano di M aria se non la lum inosa aureola di cui i pittori si
com piacciono di circondare la fronte, e i privilegi che su di L e i discendono com e
rugiada dal Cielo (La Tutta Santa, p. 188).

Secunda pars: B . Virgo neque spasmum passa est, neque a dolore oppressa re
mansit.

Prob.: I. A u c t o r i t a t e :

P atr u m et S c r ip t o r u m :

S. A m b r o s iu s : Stabat ante crucem M ater, et fugientibus viris stabat intre


pida... Stabat non degeneri M ater spectaculo, quae non m etuebat perem ptorem .
Pendebat in cruce F ilius, M ater se persecutoribus offerebat (P L 16, 1270). Q u i
nim m o B . V irginem , iuxta crucem , nec flevisse affirmare non renuit: Stantem
lego, flentem non lego (ibid.); quam quam hoc verius anim advertit L p i
cier

affirmari potest, cum lacrym ae naturaliter prorum pant non solum ex

tristitia sed etiam ex quadam affectus teneritudine (2.a 2.ae, q. 82, a. 4, ad 3m),
et ipsem et C hristus pluries in sua vita m ortali illacrym atus esse narretur . 1
R ic h a r d u s a S . V ic t o r e : A b s it u t d icam u s v e l cred a m u s B ea tam V irg in e m
M a ria m , p ro p ter m etu m p atien d i ve l tim o rem cad en d i, m ortis d esid erio u rgeri.
D e n u llo en im sa n cto ru m rec tiu s c re d itu r q u am de ipsa, q u o d parata fu e rit sem
p e r q u a n tu m in ip sa fu it, ad om n ia to rm en to ru m gen era p ro C h risti nom ine
su stin en d a. M e tu v e ro cad e n d i q u o m o d o u rg eri p o tu it, q u ae in carn e, q u a C h risti
carn em ge n u it, n u triv it, n il co n tra d ictio n is po rtavit? (De sacrif. Abrahae et M a

riae , R o th e r., 1650, p. 396).


S. A n t o n i n u s : Stabat verecunda, modesta, lacrym is plena, doloribus im
mersa; ita tam en divinae voluntati conform is, quod, ut A nselm us ait, si opor
tuisset, ad im plendam secundum rationem voluntatem D ei, ipsa F ilium in cru
cem posuisset atque obtulisset; neque enim m inoris fuit oboedientiae, addo, et
fortitudinis, quam A braham (p. IV , tit. 15, c. 41, par. 1).

II.
R a t i o n e : 1) Ratione pleni dominii in passiones et facultates inferiores:
B. V irgo enim plenum habuit dom inium super omnes passiones et ideo illas ita
regebat ut nihil indecorum in eis perm itteret. A tq u i indecorum fuisset, propter
partis inferioris tristitiam , corporis viribus et rationis usu privari. Ergo...
2)

Ratione officii Corredemptricis, rem overi debebant a B. V irgin e illi omnes

defectus qui cum ipso com poni non possunt. A tq u i dolor, corporis vires et usum
rationis auferens, est defectus qui cum officio Corredem ptricis com poni non
potest. E rgo...
A d M in. Etenim , talis privatio virium aut usus rationis m eritorum cursum
interrupisset, et quidem , eo tem pore quo plurim a m erendi occasione donabatur.
1 L p icie r,

1.

c., p .

349.

MODUS QUO B. V. DOLOREM SUSTINUIT

213

Insuper, cum pars intellectiva sit sensitiva nobilior, conveniens erat u t B. V irgo
com pateretur F ilio m agis secundum partem intellectivam (quia est proprie m eri
toria et per se talis) quam secundum partem sensitivam: quod fieri non potuisset,
si B. V irgo rationis usum tun c amisisset.
3)
Ratione plenitudinis gratiae: C u m enim (M aria) scribit Caietanus 1. c.
fuerit gratia plena, oportet corporales defectus de ea negare, qui plenitudinem
perfectionem que gratiae im pediunt . A tq u i dolor usum virium et rationis aufe
rens, plenitudinem perfectionem que gratiae im pedit. E rgo...
H ic anim adverti debet, non recte dici D eiparam , cum tot doloribus in F ilii
sui passione prem eretur, nonnisi per miraculum in vita fuisse conservatam . E te
nim , prout iure anim advertit C ard. L p ic ie r ,1 tenere debem us ad tantos do
lores sustinendos, D eiparae sufficientem fuisse virtutem fortitudinis, quae tanto
m aior in ea erat, quanto am pliori gratia donabatur. A tq u i crescente dolore, cre
scebat D eiparae m eritum , crescebat et gratia; consequenter crescebat virtus fo r
titudinis, in tantum ut nihil prorsus esset cui ferendo im par existeret generosa
V irgo .
A d di etiam potest ineffabiles dolores B. Virginis nedum cum ineffabili tran
quillitate et pace interiori sed etiam cum ineffabili gaudio coniunctos fuisse, sive
ob plenum dom inium suarum passionum , sive ob perfectissim am voluntatis suae
cum voluntate D ei conform itatem in om nibus, sive ob continuam contem platio
nem D ei cum fervidissim o amore coniunctam , sive ob suavissim am illam d u lce
dinem qua anima eius, in transeunte D e i visione interdum irrorata fuit, tum
praesertim ob considerationem fructuum passionis Filii sui, nem pe gloriae D ei,
et hom inum salutis.
Summum tristabile ut ait S. Albertus M ., quem refert Dionysius Carthusianus
in tali genere materiae est dupliciter accipere. Uno modo ut summe contrarium appe
titui, et sic summum infert dolorem; alio modo prout est via et medium ad summum
delectabile, sicque infert gaudium summum. Et sic anima beatissimae Virginis appre
hendit mortem Filii, ut summe contraria appetitui eius naturali, et sic intulit ei summum
dolorem. Et ut medium in redemptionem generis humani, et sic causavit in ea summam
delectationem, et possunt haec simul esse, quia unum materia est ad alterum (De laud.
glor. Virg. Mariae, 1. 3, a. 25).
H in c m erito Ecclesia Parisiensis in quodam hym no de B. V irgin e canebat:
N on eiulantem cernim us,
non unguis vellentem comas,
silensque plus novit pati
virtus dolore fortior .
1 O . c ., p . 348.

STATUS IUSTITIAE ORIGINALIS IN B. M. V.

214

QUAESTIO

SPECIALIS

STATUS IU STITIA E ORIGINALIS FU ITN E M A R IA E CONCESSUS?1


M os est apud auctores etiam hodiernos quaestionem de mortalitate et passibilitate B. M . V irgin is plus m inusve absolute absque ullo vel fere ullo respectu
ad statum iustitiae originalis pertractare. Q ua via et ratione non semper, uti opor
tet, quaestio proposita solvitur. C u m enim im m ortalitas sit unum ex donis praeternaturalibus hom ini, a liberalitate divina, in statu innocentiae seu iustitiae ori
ginalis concessum , quaestio quae circa tale privilegium versatur am pliori m odo,
ut patet, pertractari debet, et ideo loco quaerendi, prout auctores facere solent:
B. V irgo fuit ne de iure im m ortalis et im passibilis?... , magis logice quaeri de
beret: Status iustitiae originalis fuitne B. M . V irgin i concessus? . H oc m odo
tantum m odo quaestio quae inter hodiernos theologos sat acriter agitatur, legi
tim e solvi potest.
Praem issis ergo notionibus iustitiae originalis, duplicem de hac re senten
tiam nec non eorum praecipua argum enta exponem us, et rationibus om nibus
ad trutinam revocatis, conclusionem , quae nobis verior videtur, proponem us.

i)

Quid sit status iustitiae originalis. Definitio perfecta difficulter dari po

test, eo quod theologicus conceptus de iustitia originali est adhuc valde contro
versus. O m nes tam en T h eo lo g i tenent statum iustitiae originalis, seu statum in
quo inveniebatur A d am ante culpam , cum ulum im portare donorum supernaturalium et praeternaturalium quae ad hom inem supra suam conditionem ele
vandum ordinabantur, ad illum videlicet, ex una parte, ad finem supernaturalem
elevandum et ex alia parte ad illos defectus hum anos corrigendos qui obstaculum
constituere poterant ad talem finem assequendum . D ona ista ergo, harm oniam
quam dam in hom ine constituebant et ordinem inter varias suas partes et poten
tias ponebant; corpus enim animae, facultates inferiores facultatibus superioribus
et ratio voluntati D ei subdebantur. O riginalis ergo iustitia erat principium quod
dam rectitudinis pro hom ine, quod humanae naturae, ratione suorum elem en
torum constitutivorum , m inim e debebatur. D efiniri itaque potest: Rectitudo
perfecta, gratuito a D eo hom ini, ante peccatum concessa . Rectificatio ista de
fectuum naturalium effecta est per dona praeternaturalia: M ors per donum im
mortalitatis et impassibilitatis, concupiscentia per donum integritatis, ignorantia
per donum scientiae. D ona haec quae, sim ul cum dono supernaturali gratiae
sanctificantis, elem enta constituebant iustitiae originalis, transm itti debebant
1 C fr K e u p p e n s , M ariotogiae compendium, pp. 67-69; M
de Thol. C a th., t. 82, co ll. 2020-2042.

ic h e l ,

Justice Originelle, in D ici,

STATUS

IUSTITIAE ORIGINALIS IN B. M. V.

215

d escendentibus Adam , si fidelis D eo remansisset. E rat enim haec rectitudo


docet S. T h om as secundum hoc quod ratio subdebatur D eo, rationi vero in
feriores vires, et animae corpus (S . Th., p. I, q. 95, a. 1). Prim a subiectio (i. e.
su biectio rationis D eo) erat causa secundae et tertiae.
E x dictis sequitur iustitiam originalem consistere primario in subiectione
rationis ad D eum , et secundario (quam vis essentialiter) in subiectione inferioris
partis ad superiorem (seu in im m unitate a concupiscentia) et in subiectione cor
poris ad anim am (seu in liberatione a necessitate m oriendi et patiendi).
T res ergo illae subiectiones, in quibus consistebat rectitudo prim i hominis,
seu iustitia originalis, ita se habent ut prima, seu subiectio supernaturalis voluntatis
ad D eum , constituatur formaliter per gratiam sanctificantem; secunda vero et
tertia, causentur efficienter, ex consequenti, a prima. T e rtia subiectio solum lato
sensu ad iustitiam pertinet, cum agatur de dom inio animae in corpus; secunda
vero adiuvat et com plet iustitiam ut materiale eius: est enim im m unitas a concu
piscentia; prima, tandem , est iustitia seu sanctitas formaliter-. est enim superna
turalis subiectio voluntatis ad D eum .
H isce positis, quaeritur: B. V irgo estne gavisa hac triplici subiectione?...
Si agatur de prim a et de secunda subiectione, nulla dubitatio oriri potest,
et utram que, de facto, omnes T h eo logi adm ittunt.
Si vero agatur de tertia subiectione, disputatur: quidam enim affirmant; qui
dam vero negant. H in c duplex habetur sententia.
2)
Prima sententia, quae iam a Petro Galatino, a V ega, a Beza, a Sedlm ayr
tenebatur, et inter recentiores defenditur praesertim a card. L p icier (o. c.,
pp. 537 et s.), a Janssens (tract, de Deo-Homine, pars II, t. 5, p. 864) a P. D ourche
(La Tutta Santa, pp. 188 et s.) ab A lastruey (Mariologia, pp. 483 et s.) tenet B.
V irginem habuisse etiam donum praeternaturale im mortalitatis et im passibilitatis, et ideo B. V irgin i concessum fuisse statum iustitiae originalis sim pliciter
quoad omnia. Q uam vis vero B. V irgo de iure immortalis et im passibilis fuisset,
de facto tam en m ortalis et passibilis fuit, eo quod statim a prim o instanti vitae
suae (utpote usu liberi arbitrii donata et a D eo circa valorem passionis in ordine
actuali illustrata) huic iuri suo libere renuntiavit. Potest etiam dici quod B. V irgo
de facto gavisa est dono im passibilitatis, donec in die annunciationis, de suo
m unere Corredem ptricis plene conscia, iuri suo libere valedixit ad hoc ut Filio
suo Redem ptori plenius sese conform aret et amorem suum m aternum erga nos
m elius ostenderet: quod m eritum B. Virginis magis extollit. 1

H o c sen su S yn o d u s H iero so lym itan a, anno 1672 con tra C alvin istas adunata, sua fecit

haec verba C y r illi L u caris: V e ru m eam gratiam (B. V irgo ) o b tin u it u t m ortem si ita volu isset
n u m q u a m o b iret, sed coelu m , etiam n um
u ti n o lu it .

vitae com p os, in ferretu r; hac tam en praerogativa

2 i6

STATUS IUSTITIAE ORIGINALIS IN B. M. V.


3) Secunda sententia, quae defenditur a Suarez (D isp. 3, sect. 6, in I I I p .) r

a P. T errien (II, pp. 322 et 325), a P. H ugon (La M re de grce, p. 190), a G orrino (M aria S S ., pp. 60-61), etc., tenet B. V irginem non habuisse sim pliciter
statum iustitiae originalis, sed habuisse tantum m odo principales effectus illius
status, videlicet, gratiam sanctificantem et im m unitatem a concupiscentia. C a ruisset ergo dono im m ortalitatis et impassibilitatis, et ideo mortalitati et passibilitati naturaliter subiacuit, non quidem ratione peccati (quo caruit) sed unice
quia tales defectus sunt hom ini naturales.
4) Argumenta pro prima sententia. Pro prim a sententia argum enta haec a
Card. L p icier adducuntur, videlicet:
1. E x Bulla Ineffabilis Deus: Q uapropter illam longe ante omnes angelicos
spiritus, cunctosque sanctos, caelestium omnium charismatum copia de thesauro
divinitatis deprom pta ita m irifice cum ulavit, ut ipsa ab omni prorsus peccati
labe sem per libera, ac tota pulchra et perfecta, eam innocentiae et sanctitatis ple
nitudinem prae se ferret qua maior sub D eo nullatenus intelligitur, et quam prae
ter D eum nem o assequi cogitando potest . Q uibus verbis anim advertit card.
L p icier agnoscitur in augusta V irgin e status originalis innocentiae, cum
adm irabili praerogativa sanctitatis. A tq u i conditio im m ortalitatis erat adnexa
ex gratuito beneficio statui iustitiae originalis: unde, quia sine poenitentia sunt
dona... D ei, hinc nulla est ratio cur Beatissimae V irgin i im m ortalitatis privile
gium sit de iure denegandum .
2. E x salutatione Angelica-. A ngelu s M ariam salutavit gratia plenam-, iam vero,
potius dici debuisset B. V irgo gratia ex parte carens, si m ortis aculeo, qui est
effectus peccati, de necessitate subiacuisset. 1
3. D eus, in initio, prom isit se inim icitias constituturum inter diabolum et
M ariam , et quidem , tales inim icitias quibus Deipara in nullo prorsus a daemonio
vinci debuerit; quod quidem non esset, si saltem ex parte m ortis, quam ille sua
invidia introduxit in orbem terrarum , victoriam in M ariam reportas set. 2
1 A d iu n g i etiam p otest: P iu s I X in B ulla Ineffabilis d o cet quod Patres et E cclesiae scrip to
res d o cu eru n t, ex salutatione angelica osten di B. V irg in em n u m q u am fuisse maledicto obno
xiam et una cu m F ilio suo fuisse perpetuae benedictionis participem. B en ed ictio ista est opposita
com m u n i m aled iction i culpae origin alis. Iam vero, m aledictio p eccati origin alis, viris et m u lie
rib u s com m un is, trip le x est: culp ae, con cu p iscen tiae et mortis. E rgo , qu em ad m o d u m B. V irg o
e ffu g it m aled iction em culpae et con cu p iscen tiae, ita etiam m alediction em mortis effugere d e
bebat, et ideo de iure im m ortalis esse d eb eb at. F ru stra vero im m un itas a b hac tertia m alediction e
ad solam im p u lverization em corp o ris restrin gitu r. M o rs enim , sicu t et im p u lverizatio, cuiu s
est n aturale con sectariu m , ad illam m a led iction em e vid en ter p ertin et.
2 E tiam hic ad iu n gi potest quod Beata V irg o , p ro u t apparet ex G e n . 3, 15, et p ro u t d o ce t
exp licite Piu s I X , iu xta Patres et S crip tores (in B ulla Ineffabilis) referre d ebeb at supra serpen tem
plenissimum seu p erfectissim u m triu m p h u m . A tq u i si B. V irg o n o n triu m p h a vit supra m ortem
(ab in vid ia dia b o li in m u n d u m in tro du ctam ) n on retu lisset supra d iabo lu m plenissimum triu m

STATUS IUSTITIAE ORIGINALIS IN B. M. V.

217

Igitur Beatissima Virgo cum Christo et caeteris hominibus ex parte convenit, et


ex parte differt. Cum Christo et caeteris hominibus convenit in eo quod mortale corpus
naturaliter habuerit, id est corpus quod ex principiis humanae camis corruptibile est.
Differt autem ab aliis hominibus, eo quod immortalitatem gratiae supra illos habuerit,
quam etiam habuit Christus; sed tamen a Christo differt Beata Virgo, eo quod Christus,
cum esset etiam comprehensor, immortalitatem gloriae habuisset, nisi permisisset carni
agere et pati quae propria. Quapropter novissima Eva, in pristino originalis iustitiae
statu constituta, sicut Evae veteris innocentiam aequavit, ita et immortalitatem de iure
est assecuta.
Nec valet obicere quod gratiam quidem recuperaverit homo ad remissionem culpae
et meritum gloriae, non vero ad amissae immortalitatis restitutionem: hoc enim valet
pro iis qui in Adam peccaverunt, siquidem ait Apostolus: (Rom. 5, 12) Per unum homi
nem peccatum in hunc mundum intravit et per peccatum mors, et ita in otnnes hommes mors
pertransit, in quo omnes peccaverunt. Sed nullo modo hoc valet pro Beata Virgine, quae
in Adam minime peccavit, et in quam consequenter mors non pertransiit quantum ad
causam illius proximam, 1 quae est subtractio iustitiae originalis. Unde sicut Christus,
ex eo quod fuit sine peccato, non contraxit mortem, id est non habuit causam proximam
mortis, quae est carentia iustitiae originalis, ita et Maria, quae ab omni originalis pec
cati labe fuit praeservata immunis, non debet dici contraxisse mortem, id est habuisse
necessitatem proximam moriendi.
Sed nec obiiciantur S. Augustini verba: 2 Quia in (Christo) erat similitudo carnis
peccati etc., ex quibus deducit Angelicus conclusionem, Christum simpliciter necessi
tatem moriendi habuisse: nimirum, quod aiunt eximii Doctores, intelligendum est,
supposita ipsius Christi voluntate et libera mortis aliorumque defectuum susceptione;
quae omnia proportionaliter valent pro incomparabili et gloriosissima Deipara, quam
in omnibus, et signanter in praesenti re, dilecto suo Filio simillimam fuisse novimus.
4. Q uam vis privilegium im m ortalitatis et im passibilitatis A d ae concessum ,
pro universalitate generis humani fuerit revocatum , in illa tam en una, quae in
A d am non peccavit, adhuc perdurare debuit.
5. Revocatio huius privilegii, quantum vis gratuiti, habet rationem

poenae.

A tq u i poena m ortis supponit peccatum , dicente S. Paulo: Stipendia enim peccati


mors. 3 E rgo privilegium im m ortalitatis non fuit revocatum pro Beata V irgin e
quae om nino non peccavit.

p h u m , eo quod in aliquo saltem ei cessisset. P erfectissim u m enim gen us victoriae est, et p u l


ch errim u m , hosti numquam cessisse ( I V S en t., 49, 5, 3, qc. 1 ad i.u m ). M o rs enim est m axim a
poena et m agna victo ria illiu s q u i d ic itu r homicida ab in itio, iu xta illu d : M o rte m orieris .
D o lo r, m ors, im p u lverizatio etc. n o n su n t n isi plures adspectu s unius eiu sd em qu e m alediction is
in paradiso a D e o prolatae. U n d e , si unu s adsp ectu s illiu s m alediction is in B. V irgin e n on in v e
n itu r, ratio n alibiter ipsa m aledictio (quoad om nes suos adspectus) exclu d itu r.
1 D u p le x en im d istin gu i d eb et causa m ortis: remota et proxima.
2 L ib . 2 de P ecc. m er. et re m ., c. 29, n . 48, t. 12, coi. 66.
3 R o m ., 6, 23.

STATUS IUSTITIAE ORIGINALIS IN B. M. V.

2 l8

6. P rivilegium im m ortalitatis est unum ex illis quae com plexive revocata


sunt in poenam peccati originalis, ut sunt, verbi gratia, im m unitas ab ignorantia
et a fom ite, a debilitate naturali, a dolore in pariendo filios. A tq u i haec omnia
privilegia in Beata V irgin e revocata non sunt: ergo nec im m unitas a morte.
7 . In propositione septuagesim a tertia M ichalis Baii, inter condem natas
a S. Pio V , G regorio X I I et U rbano V I I I , legitur: N em o praeter Christum est
absque peccato originali, hinc Beata V irgo m ortua est propter peccatum ex Adam
contractum , om nesque eius afflictiones in hac vita, sicut et aliorum iustorum fue
runt ultiones peccati actualis vel originalis . Porro, sensus obvius damnatus in
hac propositione non est quidem quod Beata V irgo m ortua sit, sed quod m ortua
sit in poenam peccati originalis, quasi contraxerit peccatum originale, et in eius
poenam ipsa debuerit m ori sicut caeteri homines. A tq u i Beata V irgo peccatum
originale non contraxit. Ergo m ortis debitum non habuit: unde hucusque, quod
ad quaestionem iuris attinet, resolvendum est Beatam V irginem m orti non subiacuisse, iuxta illa verba superius recitata: N o li m etuere, non morieris; non
enim pro te, sed pro om nibus haec lex constituta est . 1 H aec argum enta allata
a card. L p icier, ab aliis etiam auctoribus M ariologiae passim, saepe etiam
eiusdem fere verbis, repetuntur. U n d e card. L p icie r praecipuus huius opinionis
defensor m erito habetur.
K eu ppen s (o. c., p. 69) fatetur quod rationes istae licet apodictice rem non
dirim ant, ad aliqualem probabilitatem assurgere videntur . G orrino, e contra,
asserit: Q uesta dottrina... non sem bra plausibile.
5)
Argumenta pro secunda sententia, ita a P. K eu ppen s resum untur: Pro
batur assertum ex eo quod hae infirmitates 1) sanctitati non adversantur; 2) quod
M aria eas de facto habuit; 3) quod utiles sunt ad m unus Corredem ptricis im
plendum et ad sese plene F ilio conform andum ; 4) quod gratia sanctificans in
V irgin e non habuit vim originalis iustitiae quia fuit gratia Redem ptoris. Quae
argum enta non sunt spernenda et validam tribuunt huic sententiae probabili
tatem (o. c., p. 69).
Prim um argum entum , enunciatum a P. K euppen s, ita a quibusdam (e. g. a
cl. Cam pana, o. c., p. 402) evolvitur:
M ortalitas et passibilitas nullo m odo sanctitati adversantur, sicut ignorantia
et fom es concupiscentiae; quinim m o suae futurae gloriae, tam quam occasio
m eritorum et virtutum , valde inservire poterat. E t ob hanc rationem D eus, M a
trem suam praeservando a peccato, cuius, utpote filia Adae, debitum habuit,
noluit illam a doloribus et a m orte liberare.

E x hac exp osition e p atet qu om od o G o rrin o (pp. 60-61) n on om nia argum enta a C ard .

L p ic ie r allata e xp o su erit ac exam in i su biecerit.

STATUS IUSTITIAE ORIGINALIS IN B. M. V.

219

En verba Cl.mi Campana: Maria ebbe il debito del peccato: senza uno speciale
privilegio di grazia avrebbe avuto le origini moralmente inquinate. Dio per la liber,
perch sua madre, da qualunque deformit morale, lasciandole del peccato solo quanto
non la disonorava minimamente, che poteva anzi servire come piedestallo della futura
sua gloria. Tali cose erano i dolori e la morte. L ignoranza, la debolezza della volont,
il fomite delle passioni bench non fossero formalmente peccato, non avrebbero potuto
trovarsi nellimmacolata, senza avvilupparla in unatmosfera moralmente vergognosa.
Questi difetti hanno un rapporto stretto col peccato: oltre allesserne la necessaria con
seguenza, ne sono anche una lagrimevole predisposizione. Tutta la loro azione tende
precisamente a far cadere, chi ne infetto, nella colpa. Per questo S. Paolo ha potuto
bollare la concupiscenza col vergognoso titolo di peccato. E quel che S. Paolo dice del
fomite delle passioni, lo si pu, per lidentica ragione, ripetere delle altre magagne che
direttamente intaccano lintelletto e la volont! Ecco perch Maria ne dovette andare
esente... M a la medesima ragione non varrebbe per limpassibilit. I dolorie la morte,
dopo che Ges li volle per s, si possono concepire anche nella natura rifulgente di mas
sima purezza. L a loro presenza non richiama neanche lontanamente lidea di deformit
morale. Servono invece eccellentemente come occasione e mezzo per praticare le virt
pi ardue, pi eroiche, quelle virt che apportano la pi imponente grandezza alla no
stra natura. Ed per questo che Dio, liberando la Madre sua dal peccato, a cui avrebbe
dovuto andar soggetta come figliuola di Adamo, non la volle per liberare dai patimenti
e dalla morte (o. c., pp. 402-403).
Ultimum vero argumentum ita a Gorrino evolvitur: Non esatto dire che a Maria
sia stato concesso lo stato di giustizia originale, perch tale stato cess immediatamente
e per tutti colla caduta di Adamo. Nello stato di innocenza luomo riceveva la grazia
vi generationis per il fatto stesso di ricevere la natura umana di cui la grazia era accidens
speciei (S. Tomm., 1. q. 100, a. 1). Invece Maria, vi generationis, avrebbe contratto il
peccato, se per privilegio personale e straordinario non fosse stata prevenuta dalla grazia.
Quindi Ella non appartenne allo stato di innocenza originale, ma a\\'ordine della ripara
zione, del quale anzi in unione col suo Figlio fu strumento efficacissimo.
In detto ordine non pi esistita la connessione del dono dellimmortalit colla
grazia santificante, per ragioni diverse tra la massa dei discendenti di Adamo da una
parte, e Ges Cristo e la sua Madre dallaltra. Per la posterit di Adamo, la privazione
dellimmortalit fu pena del peccato; in Cristo e in Maria fu effetto della volont posi
tiva di Dio, che ha scelto come mezzo di redenzione delluomo, il sacrificio del suo Figlio.
Si comprende che Ges Cristo dovesse avere un corpo che potesse patire e morire, poi
ch doveva riparare i danni del peccato appunto coi patimenti e colla morte; la stessa
cosa deve dirsi per Maria, che doveva essere simile al suo Figlio e aveva parte con Lui
nella stessa opera di salute. M a ci non fu per essi effetto e pena del peccato, ma con
dizione necessaria perch potessero essere strumento sublime di grazia nella mani di
Dio.
L affermazione del Lpicier, che Maria dotata di immortalit sia morta, perch ha
voluto essa stessa morire per essere simile al suo Figlio, oltre che non appoggiata ad
alcuna prova, suppone che non fosse gi ordinato nel piano della Provvidenza divina che
la Redenzione si compisse con la partecipazione della Madre di Ges ai patimenti del
Figlio; suppone anche che la perfetta somiglianza tra il Figlio e la Madre non rispon

220

STATUS IUSTITIAE ORIGINALIS IN B. M. V.

desse gi direttamente al volere di Dio. Ora chiaro che queste supposizioni non hanno
fondamento alcuno, anzi sono contro verit, poich la comunione di sorte fra Ges e
Maria era gi accennata nella promessa del futuro Redentore fatta ad Adamo (Gen.
3. 15) Dobbiamo pertanto conchiudere che Ges Cristo e Maria ebbero il corpo mortale
e passibile, poich tale era il mezzo con cui doveva operarsi secondo le disposizioni della
Provvidenza la redenzione delluomo.
M a tra il Figlio e la Madre notevoli furono le differenze.
risaputo che Cristo: 1) assunse di propria volont le imperfezioni e le deficienze
della natura umana, come mezzo per soddisfare i debiti del peccato; 2) per non ne as
sunse tutti i difetti, ma solamente quelli che sono propri della natura, escluse pertanto
le imperfezioni che dipendono dalla viziosa costituzione del corpo, o da deficienze con
tratte per disordini individuali, o che in qualsiasi modo fossero sconvenienti alla sua
dignit personale (S. Tom m. 3, q. 14, a. 4); 3) ancora, non assunse neppure tutti i difetti
propri della natura, ma solamente quelli che erano sufficienti per soddisfare al peccato
degli uomini (S. Tom m., c. 1. ad 2); per tale ragione non assunse le malattie e le passi
bilit per gli accidenti fortuiti o cagionati dalle cause naturali; 4) di pi Egli ebbe sempre
piena potest sul proprio corpo e sulle disposizioni di esso e anche le imperfezioni di
natura dipendevano assolutamente dal suo volere (S. Tom m., 3, q. 13, a. 3).
Per Maria le cose furono in questaltro modo: 1) in Lei le condizioni di passibilit
e mortalit del corpo non furono conseguenze del peccato, perch Ella fu libera da ogni
forma di esso; ma non pu dirsi che Ella abbia assunto di propria volont tali deficienze,
poich non aveva la potest sul suo corpo; 2) quindi Maria ricevette da Dio il corpo
mortale e passibile, perch nel piano della Provvidenza la redenzione delluomo esigeva
tale mezzo di espiazione; 3) ma poich la redenzione doveva compiersi propriamente
mediante i patimenti inferti dalla malvagit degli uomini e non per le sofferenze dipen
denti dagli agenti naturali, credibile che D io abbia protetto e difeso il corpo della
Beata Vergine dalle malattie e dai danni delle cause materiali; 4) e ci, non con un dono
intrinseco al corpo medesimo, che lo rendesse immune dal male (il che avrebbe impor
tato un vero miracolo), ma collopera della sua Provvidenza esterna, eliminando via via
le cause che avrebbero potuto nuocere alla Madre divina; 5) donde consegue che Maria
di fatto non avrebbe sofferto infermit, n danni per accidenti fortuiti, senza che il suo
corpo benedetto per condizione propria fosse esente dalle malattie.
Se poi si tien conto che nella tradizione dei Santi Padri non dichiarato che Maria
non fosse soggetta alle infermit ( T e r r i e n , 2, p. 235) e che lesistenza dei miracoli deve
essere dimostrata e non facilmente presunta, sembra potersi giustamente conchiudere
che la Beata Vergine, come era soggetta alla morte, era anche per propria condizione
soggetta alle infermit naturali, sebbene Dio con particolare assistenza, per un certo
riguardo al suo Figlio divino, possa aver disposto per la sua immunit anche totale
da ogni malattia.
Nel fatto poi, che realmente la Beata Vergine non abbia mai sofferto infermit an
che leggere, non risulta da alcuna prova positiva e quindi tale opinione rimane nel campo
delle libere pie credenze, dalle quali altri potrebbero liberamente dissentire .

STATUS IUSTITIAE ORIGINALIS IN B. M. V.


6)

221

Quid tenendum? Est difficile dictu. A ttam en si liceat m entem nostram

candide aperire, om nibus bene perpensis, argum enta pro secunda sententia nobis
valde debilia videntur.
A d primum argumentum responderi potest: verum est tales infirm itates sancti
tati non adversari et ideo absque ullo praeiudicio assumi aut im poni posse, sed
hoc non sufficit ad hoc u t quis concludere valeat: ergo in B. V irgin e adm itti de
bebant. Idem enim etiam de Christo quis concludere posset, qui tam en absque
dubio, de iure im m ortalis et im passibilis fuit. Insuper anim advertendum est quod
carentia talium infirm itatum rectitudinem inter animam et corpus (prout praeno
tavim us) in B. V irgin e congrue om nino ponebat, quem adm odum in progenito
ribus illam posuerat. E t ideo absentia im m ortalitatis et im passibilitatis deficientiam aliquam in ipsa arguebat. Concedim us ergo, infirm itates illas non esse ma
lum , et ideo praeiudicium non afferre ideae puritatis, sed concedi [etiam debet
im m unitatem ab illis esse aliquod, nec parvum , bonum ; est enim donum praeternaturale et carentia illius praeiudicium affert rectitudini generali quae etiam in
B. V irgin e, utpote sum m um D ei opus, sicut in progenitoribus, apparere debuit.
N e c iuvat asserere: B. V irgo habuit debitum peccati et sine speciali privilegio
gratiae habuisset originem m oraliter inquinatam . Etenim , prout anim advertit
Janssens, debitum m oriendi non respondet debito peccati, sicut m ors ipsa pec
cato. D ebitu m m oriendi causatur a contractione peccati, non a mero debito illud
contrahendi, nisi in ordine hypothetico. E t sane, debitum contrahendi peccati
originalis non est aliquid reale, sed m ere logicum, cui cum nihil reale a parte rei
in B. V irgin e respondeat, deest quoque in M aria reale substratum debito m o
riendi (1. c., p. 864).
A d secundum argumentum'. B. V irgo infirm itates illas de facto habuit. V eru m
est; sed aliquid dupliciter haberi, de facto, potest: vel ratione peccati originalis
(cuius sunt effectus) vel ratione conditionis vel m uneris Corredem ptricis. Iam vero
B. V irgo, passibilitatem habuit non ratione peccati originalis (quod nullim ode
contraxit) sed solum ratione conditionis seu m uneris Corredem ptricis, ad hoc
ut cum F ilio suo pro peccato satisfacere posset. In B. V irgin e enim nihil quod
effectus peccati est poni debet. Id quod in aliis est effectus peccati, in Deipara
ut effectus m uneris Corredem ptricis habendum est.
A d tertium argumentum. N em o negat tales infirm itates (i. e. passibilitas et
mortalitas) utiles esse ad m unus Corredem ptionis im plendum . Im o unica eorum
ratio m unus Corredem ptricis dici debet.
A d quartum argumentum. V eru m est (gratiam) B. V irgin i collatam fuisse gra
tiam Redemptionis, attamen, ex hoc non sequitur illam in B . Virgine non habuisse
vim originalis iustitiae. G ratia enim redem ptionis ideo in nobis non habet vim
originalis iustitiae, quia liberati sum us a peccato postquam in A d am de facto pec
cavim us; et omnia bona ipsi collata amisimus; in B. V irgin e e contra gratia R e

222

STATUS IUSTITIAE ORIGINALIS IN B. M. V.

dem ptionis habuit vim originalis iustitiae quia per ipsam praeservata est (non
liberata est) a peccato incurrendo, antequam, de facto, in A d am peccaret. Status
ergo iustitiae originalis im m ediate cessavit cum culpa A d ae pro ipso et pro illis
qui peccaverunt in ipso; non cessavit tam en pro illa quae, de facto non peccavit
in ipso (quam vis, ratione originis ab ipso, peccare et ipsa debuisset). Igitur, dum
nos omnes pertinem us ad statum naturae lapsae et reparatae, B. V irgo pertinuit
tantum m odo ad statum naturae reparatae (et quidem per praeservationem), non
vero ad statum naturae lapsae (quia de facto num quam lapsa est). Sed pertinere
ad statum naturae reparatae et quidem per praeservationem (non per liberatio
nem) idem est ac excludi de facto a statu naturae lapsae; et excludi de facto a
statu naturae lapsae idem est ac non excludi a statu iustitiae originalis: Duo enim
de facto, sunt status historici humanae naturae relate ad gratiam: status iustitiae
originalis seu naturae inocentis, et status naturae lapsae. A tq u i, B. V irgo num
quam pertinuit ad statum naturae lapsae. Ergo, remanet ut pertineat ad statum
naturae innocentis, seu iustitiae originalis. Consequenter gratia eius, quam vis
ei concessa intuitu Redem ptoris, vim habere debuit (secus ac in nobis) originalis
iustitiae.
Q uapropter obicienti: gratia redem ptionis im m ortalitatem veram et propriam
non conferebat; responderi potest cum distinctione: gratia redem ptionis prout
confertur nobis (qui a peccato liberati sum us) veram im m ortalitatem non confe
rebat, concedo-, gratia redem ptionis prout B. V irgin i (quae a peccato praeservata
est) confertur, veram et propriam im m ortalitatem non conferebat, nego.
Inane vero nobis om nino videtur quod G orrino contra card. L p icie r ani
m advertit, videlicet: L afferm azione del L p icier che M aria dotata di im m orta
lit sia morta, perch ha voluto essa stessa m orire per essere sim ile al suo Figlio:
oltre che non appoggiata ad alcuna prova, suppone che non fosse gi ordinato nel
piano della Provvidenza divina che la Redenzione si compisse colla partecipazione
della M adre di Ges ai patimenti del Figlio-, suppone dunque che la perfetta somi
glianza tra il Figlio e la M adre non rispondesse gi direttamente al volere divino.
O ra chiaro che queste supposizioni non hanno fondam ento alcuno, anzi sono
contro verit, poich la com unione di sorte tra G es e M aria era gi accennata
nella promessa del futuro Redentore ad A dam o .
H aec anim adversio, dixi, om nino inanis videtur eo quod gratis omnino in
sententia card. L p icier ea quae G orrino supponit, supponuntur. D eus enim ,
in suo aeterno consilio statuere poterat et de facto nos haec statuisse tenem us
nedum participationem B. V irgin is doloribus F ilii ob redem ptionem generis
humani, nec non sim ilitudinem M atris cum F ilio, sed etiam statuere poterat
ut talis participatio et talis sim ilitudo libere (iuri suo im passibilitatis valedicendo)
non vero necessario, verificarentur: quod in m aiorem V irgin is etD ei etiam g lo
riam et laudem evidentissim e cedit.
A t praecipuum argum entum ad hanc sententiam vindicandam , desum itur ex

STATUS IUSTITIAE ORIGINALIS IN B. M. V.

223

canone 2 Concilii Aransicani II (a. 529), a Bonifacio II solem niter approbato,


ubi dicitur: Si quis soli A dae praevaricationem suam , non et eius propagini
asserit nocuisse, aut certe m ortem tantum corporis, quae poena peccati est, non
autem et peccatum , quod m ors est animae, per unum hom inem in om ne genus
hum anum transiisse testatur, iniustitiam D eo dabit, contradicens A postolo d i
centi: Per unum hominem peccatum intravit in mundo... (D enz. 175). Sensus obvius
huius canonis est: transmissio m ortis (reatus poenae)in posteros A d ae sine trans
m issione culpae originalis, in praesenti rerum ordine, iniustitia quaedam esset.
A d est ergo ius quoddam ad im m ortalitatem in eo qui a culpa originali im m unis
est. D atur ergo, in ordine praesenti, nexus quidam iustitiae inter im m unitatem
a culpa originali et dona praeternaturalia (inter quae im m unitas a morte). Si quis
hunc nexum negaret, iniustitiam D eo daret, seu, in haeresim in cid eret.1
H aec omnia, sententiae a card. L p icier, prae aliis om nibus auctoribus fuse
propugnatae, haud leve robur, ni fallor, adiiciunt.
A d d i etiam potest, quod sententia quam rationibus unice m otis vindicam us,
m agnam congruentiam praesefert sive relate ad D eum , sive relate ad B. V ir g i
nem , sive relate ad genus humanum : relate quidem ad Deum, eo quod consilium
suum circa statum iustitiae originalis, in quo genus hum anum collocare statuerat,
om nino i. e. quoad omnes homines subverti a daemone non est passus; relate ad
B . Virginem quae, tali m odo, minora privilegia quam parentes nostri, non habuit,
dum illa rectitudine qua protoparentes gavisi sunt et Ipsa donata est: quod enim
aliis concessum est, B. V irgin i negari non potest; relate tandem ad genus huma
num, eo quod una saltem persona, et quidem quoad omnia (i. e. nedum quoad
am icitiam cum D eo, sed etiam quoad dona praeternaturalia) trium phali influxui
daemonis, cuius caput contritura erat, non subiacuit, ideoque flos nostrae stirpis
evasit.
C u m ergo sententia haec magis honorabilis sit pro Beata V irgin e, et cum
solidissim a probabilitate gaudeat, illam am plectim ur, illud G ulielm i W are 2 ex
animo repetentes: S i debeam deficere... magis volo deficere per superabun
dantiam , dando M ariae aliquam praerogativam, quam per defectum , dim inuendo
vel subtrahendo ab ea aliquam praerogativam quam habuit .
Asserere tam en non audem us Deiparam , proprie loquendo, in statu innocen
tiae seu iustitiae originalis sim pliciter constitutam fuisse; at neque asserendum
est illam in statu naturae lapsae et reparatae constitutam fuisse. D eipara, enim,
cum ordinem a se constituat ab ordine aliorum diversum , in nullo ex variis stati
bus ad quos alii om nes pertinent per se reduci valet; et ideo statum a se constituit
qui m edium veluti locum tenet inter statum innocentiae (eo quod de statu illo
habuit gratiam et dona praeternaturalia integritatis, im m ortalitatis et scientiae)

1 C fr K

o ser,

in Revista Eclesistica Brasileira, 7 (1947 255-276.

2 G u a r r a , Quaest. D isput. de Immac. C o n c Q u aracch i, 1904, p. 4.

MORTALITAS B. M. V.

224

et statum naturae lapsae (eo quod de statu illo habuit passibilitatem ob corredem ptionem ). Passibilitas enim in Ipsa non habuit rationem privationis alicuius
rei ipsi debitae (sicut in nobis) sed rationem habuit sim plicis absentiae ob h u
manae naturae restaurationem a D eo dispositae. Status iste peculiaris ad quem
D eipara pertinet, haud incongrue appellari posset status iustitiae originalis incompletus, seu, status peculiaris et personalis, iustitiae originalis, passibilitati dispen
sative coniunctus, vel, paucis, status privilegii.

C a p .

I I I - D E M O R T A L I T A T E B. M . V . 1

Ratio quaestionis. Postquam egim us de passibilitate B. M . V irginis, agendum


nunc est de m ortalitate eiusdem . H aec quaestio, prout anim advertit card. L p i
cier (o. c., p. 352) inter difficillim as theologiae marianae quaestiones m erito re
censetur.

Divisio quaestionis. D u o quaeri possunt, videlicet: 1) D e facto m ortis B. M .


V ., et 2) de modo m ortis eiusdem .
A rt. 1 - D E F A C T O M O R T I S B . M . V.

Sententiae. D e facto m ortis B. M . V irgin is prim us dubitasse videtur S.


p h a n iu s

E p i-

qui scripsit: Q uaerant vestigia Scripturarum , et invenerint utique ne

que m ortem M ariae, neque an m ortua sit, aut non m ortua, neque an sepulta sit
aut non sepulta... Ego enim non audeo dicere, sed cogitans silentium m ihi im
pero; fortassis enim alicubi etiam vestigia invenerim us sanctae illius ac beatae:
sicut neque invenire datur m ortem ipsius... N o n autem omnino definio hoc, et
non dico quod im m ortalis m ansit, sed neque affirmo an m ortua sit. E xcessit enim
Scriptu ra m entem humanam , et in suspenso reliquit, propter vas pretiosum ac
excellentissim um , ut ne quis ad suspicionem veniat carnalium de ipsa rerum.
S ive igitu r m ortua est, non novim us: sive sepulta est, non copulata fuit carni,
absit (Haer. 78, 10 -11, P G 42, 716). 2
P. Jugie (in Echos d Orient, 1926, pp. 286 s.) conatus est dem onstrare quod
inde a saec. iv vel v extabat traditio quaedam H ierosolym itana iuxta quam B.
V irgo m ortua non fuisset. 3 H uius autem traditionis testes et organa fuissent
T im oth eu s (P G 86, 245), H esychius (P G 93, 1464) et C hrysippus (Patr. O r., 19,
336-343), illius Ecclesiae presbyteri nec non narratio peregrinationis cuiusdam
1 C fr B a s i l i o

de

S . P a b l o , C . P . , S i la gracia de M a ria excluye o reclama su muerte, in Es tu

ditis M arianos, s (1946) 309-345; N

aulaerts

3 (1929) 591-593.
2 C fr com m en tariu s hu iu s textu s cl. D

I ., D e morte B . M . Virginis, in Collect. M echlin.,

raguet

in Rev. d H ist. E ccl., 1928, pp. 805 s.

3 C fr etiam op u s L a M ort et l Assomption de la Sainte Vierge. Etude historico-doctrinale


{ S tu d i e testi, 144).

C itt dal V a tican o , 1944, in-8 g r., v m -7 4 7 pp.

MORTALITAS B. M. V.

225

circa a. 570 conscripta (cfr G e y e r , Itinera Hierosol., Corpus Script. L at., 38,
20 3).1
F actu m m ortis in B . M . V irgin e negaverunt etiam inter recentiores D
n ic u s

o m i

A r n a l d i (in opere Super transitu B . M . Virg., M ediol., G h ezzi, 1879),

I o se p h u s P e n n a c c h i (apud Cam pana, 1. 1, P . I I , q. 5, c. 1, art. 1), et I o se p h A n


t o n iu s V ir d ia , O . F . M . C on v., E piscopus Cariati, qui, in petitione L eon i X I I I
directa, sub titulo: Pro dogmatica definitione integrae ad coelos assumptionis D ei
parae Virginis, scripsit: M e magis m agisque delectat, non repellendam esse

eorum opinionem , qui propugnant D eiparam V irginem , ratione suae praeservationis et im m unitatis ab omni peccati labe, nec com m unem quidem subiisse
m ortem , poenam adam itici piaculi (Catanzaro, T y p . V eltri, 1880). Idem etiam
nostris diebus tenuit P . I o s e p h M . A n g e l u c c i , O . S. M . (in Ephem . L a Regina
dei M artiri, Caserta, a. 1932-1933).
A t com m unis sententia tenet B. V irgin em vere m ortuam fuisse. H aec autem
sententia a card. L p icier dicitur theologice certissima (o. c., p. 360).

Prop.: B . Virgo M aria, iuxta communem Theologorum sententiam, I) vere mor


tua est; non tamen II) corruptioni sepulcri subiacuit.

Prima pars: Prob.: I. A u c t o r i t a t e : I) P a t r u m

et

S c r ip t o r u m E c c l e s .:

O r ig e n e s testatur D eiparam , virginem permansisse usque ad mortem (Origenes

Werke, B. IV : Der Iohannes Kommentar, fragm . 31, ed. E . Preuschen, L eip zig
* 9 3 > P- 5 6)- 2
S. E p h r a e m asserit signa virginalia Deiparae, per mortem, soluta non fuisse
(Hymni et Sermones, ed. T h . I. L am y, t. 2, M echiniae 1886, coi. 584, n. 2). 3
S. G r e g o r iu s N y s s e n u s , in op. D e Virginitate, c. 13, aperte m ortem D e i
parae profitetur (P G 46, 377). C fr Echos d Orient, 25 (1926), p. 131.
S. A u g u s t in u s , pluries de m orte D eiparae loquitur ( P L 35, 1456; 36, 335;
4 0 , 339)-

1 Timotheus Hieros. assertion em P. Ju gie probare v id e tu r cu m asserat M ariam u sq u e nunc


immortalem mansisse. A lia vero tria testim onia su n t sat generalia et vaga. S ic H e s y c h i u s ( f c. 452)
V irg in em ap p ellat arbusculum incorruptionis, paradisum immortalitatis ; C

h r y s ip p u s

( f 479) M a

riam ap p ellat radicem lesse iu gite r virescen tem . N arratio vero p eregrin ation is haec habet: E t
in ipsa valle est dom u s S. M ariae, de qua eam dicunt fuisse sublatam . C o n tra th esim P . Jugie,
scrip seru n t I a n s s e n s A
C

avallera,

.,

L a mort de la S . Vierge, in D ivus Thomas (P lac.), a. 34 (19 3 1);

A propos d une enqute patristique sur VAssomption, in

B u ll, de L it., 22 (1926)

9 7 -116 .
2 A tta m e n de au th entia h u iu s frag m en ti vald e d u b itatu r (cfr D

evresse

R ., Chanes ex-

gtiques, in D ict. B ib l., S up pl., t. i , co ll. 119 8 -119 9 ).


3 In E cclesia S yriaca, p raeter S. E ph raem , de m orte D eip arae lo q u itu r Iacobus Sarug
(cfr Oriens Christianus, 1905, pp. 91-99).

MORTALITAS B. M. V.

22

A n o n y m u s P l a c e n t in u s (ca. 570) traditionem H ierosolym itanam refert de

m orte V irgin is (Itinera Hierosolymitana, ed. G eyer, C S E L , 39, V in dobonae 1898,


170). 1
S. I o a n n e s D a m a s c e n u s : E x qua enim om nibus vera vita m anavit, qu o
m odo illa m ortem gustaret? Sed cedit legi latae ab eo quem genuit; et ut filia
veteris Adam , veterem sententiam subiit (nam et eius Filius, qui est V ita ipsa,
eam non recusavit) (Horn. I I in Dormit. B . M . V ., P G 96, 725).
S. A n d r e a s C r e t e n s is : aperte asserit D eiparam mortem gustasse, quam vis
in eius dom inio non rem anserit (Hom. I in Dormit., P G 97, 1053; cfr etiam Hom.
I I I in Dormit., P G 97, 1085).
E p ip h a n iu s A g i o p o l it a , in sua Enarratio Syriae, Urbis Sanctae et sacrorum

ibi locorum, circa annum 785 conscripta, aperte pariter asserit m ortem D eiparae
(P G 120, 261 C).
E p ip h a n iu s M o n a c h u s , a p ra eced en ti d iversu s, in su a Vita B . Virginis in ter

a. 780 et 813 co m p o sita (cfr D

ie k a m p ,

Hippolytos von Theben, M iin s te r i. W .

1898, p. 134 et s.) de m o rte D e ip a ra e lo q u itu r (P G 120, 216 A ).


S. I o a n n e s A r c h . T

h e s s a l .:

H aec, inquam , om nino gloriosa ac D eipara

V irgo, cum iam quoddam tem poris intervallum elapsum esset, ex quo singuli
A postoli, Spiritus Sancti iussu, ad praedicandum in universo m undo E vangelium , profecti essent, naturali obitu terram reliquit (Or. in Dormit. Deip., apud
J u g ie , in Patr. O r., t. 19, p. 344 s.).
M ic h a e l G l y c a s : Etsi V irgo M ater naturae legibus fuit obnoxia; tametsi
m ortem degustaverit: tam etsi ut hom o in sepulchrum est deposita, naturae tamen
fines atque term inos superavit et excessit; neque sepulcrum et mortalitas eam

in potestate sua retinere potu it (Annal., p. III , P G 158, 439).


N ic o l a u s C a b a s il a s : Oportebat, inquit, sanctissim am hanc animam a sacra

tissim o illo corpore solvi... C orp us vero paulisper in terra m oratum , et ipsum
com m igravit. O portebat enim illud per omnes incedere vias, per quas Salvator
transivit, et viventibus splendere et m ortuis, et in om nibus sanctificare naturam et
rursus congruum locum recipere (Serm . in Dormit. Deiparae, apud J u g ie , in
Patr. Or. t. 19, p. 508 s.).
2)

Liturgiae, quae in quadam collecta pro festo A ssum ptionis, olim in usu

habita et a S. G regorio edita, ita D eum exorat: Veneranda nobis, D om ine, huius
diei festivitas opem conferat salutarem, in qua sancta D ei G en itrix m ortem subiit
tem poralem , nec tam en m ortis nexibus deprim i potuit, quae F iliu m tuum D o
m inum nostrum de se genuit incarnatum (Sacram. Gregorian., P L 88, 133). Q u i
nim m o, in oratione secretali pro eodem festo nunc legitur: Subveniat, D om ine,
1

P. Ju gie, tam en , p u tat red action em p rim itiv am habuisse: ... de qua eam d ic u n t ad c a e

lu m fuisse sublatam (art. c it., p p . 292 sq.).

MORTALITAS B. M. V.

227

plebi tuae D ei G enitricis oratio, quam etsi pro conditione carnis migrasse cogno
scimus, in caelesti gloria apud te pro nobis intercedere sentiam us (ibid.): quae
quidem verba asserunt valorem dogm aticum habent, cum legem credendi
lex statuat supplicandi. Attente vero considerentur verba: pro conditione carnis ;
ipsa enim dicunt sat evidenter exprim unt m ortem , in B. V irgin e, non fuisse
stipendium peccati, sed consectarium humanae naturae, quia conditio m ateriae
seu carnis talis est u t eam separabilitas ab anima sequatur et ita m ors inducatur.
T and em , in Missale Gothico dicitur: N e c per assumptionem de morte sensit inpluviem , quae vitae portavit auctorem (P L 72, 243-47).
3)
Universalis fidelium sensus. Fideles enim prout anim advertit Card.
L p icie r 1 unanimiter tenent Beatissim am V irgin em , nonnisi m edia m orte co r
porali ad aethereas sedes, per gloriosam assum ptionem , pervenisse. Porro, cum
unanim is fidelium sensus in rebus fidei et m orum a Spiritu Sancto im m ediate
proveniat, hinc nullo m odo catholico viro licet a sententia discedere, qua tenetur
Beatissim am V irgin em m ortem vere obiisse, m ox in carne resurrecturam , et in
caelum gloriose conscensuram .
N ec m agni faciendae sunt anim advertit idem Em us A u ctor quae in
contrarium obiiciuntur rationes.
Q uarum prim a in hoc sita est, quod m onum enta quibus innititur traditio
circa almae V irgin is m ortem , omnia sunt apocrypha. Porro ista sum m atim ad
duo reducuntur: scilicet ad librum de Divinis Nominibus, quem falso adscribunt
D ionysio Areopagitae, et ad alterum Pseudo-M elitonis de T ran situ B. M ariae V .
ex quibus Dam asceni liber de D orm itione V irgin is, ad quem in facto et circu m
stantiis facti referendis com m uniter appellatur, ex toto contexitur.
A t facile respondetur, aliud esse factum , aliud vero circum stantias facti m or
tis Beatae M ariae Virginis; et has quidem ex apocryphis m onum entis desumi;
illud vero ex constanti Ecclesiae traditione, a praefatis m onum entis praescindente, derivari (1. c., p. 364).
II.
R a t i o n e : Variae rationes congruentiae quibus T h eo logi factum
B. M . V . suadere conantur, sunt:

m ortis

1) Ratione conformitatis cum F ilio qui m ortem sustinuit et per m ortem ad


gloriam pervenire voluit. Iam vero, m atris conditionem conditione F ilii sui m e
liorem esse non congruebat.
2) Ratione confirmationis veritatis Incarnationis: ex eo enim quod B. V irgo
pro conditione carnis m igrasse cognoscitur, veritas hum anitatis C hristi, ex V ir
gine desum ptae, valide confirm atur. Secus enim suspicio oriri posset non verum
sed phantasticum esse illud quod de im mortali m uliere natum fuisset.
1 O . c., p. 363.

228

MORTALITAS B. M. V.

3) Ratione associationis operi redemptionis. C ongruum erat quod B. V irgo,


socia Redem ptoris seu Corredem ptrix, m ortem suam sociaret m orti C hristi, per
quam salus nostra operata est.
4) Ratione exempli. C ongruum erat quod B. V irgo exem plum patientiae nobis
praeberet praesertim in sum m o om nium physicorum m alorum , id est in morte
subeunda. D ivin a bonitas scribit S. Petrus Canisius hoc nobis solatium
tribu it ut non C hristi m odo sed et M atris eius m orientis exem plo confirm em ur,
nosque et alios consolem ur, quando suprem am illam difficillim am que pugnam
sudor ille m ortis erum pens ostendit, aut m ortis angores et pericula nos obruunt
(o. c., 1. 5, c. 1).

Secunda pars: B . Virgo corruptioni sepulcri non subiacuit.


Prob.: I. A u c t o r i t a t e :

1) S . S c r i p t u r a e : In G en. 3, 15 prom ittitur ini

m icitia perpetua B. V irgin is cum diabolo ac plenus trium phus super ipsum . Iam
vero trium phus iste plenus non fuisset, si B. V irgo corruptioni sepulcri quae
est sequela m ortis, a diabolo in orbem terrarum introducta, subiacuisset.
2) P a t r u m e t S c r ip t o r u m : S . M o d e stu s H y e r o s o l y m it a n u s : O beatis
sim a dorm itio gloriosissim ae D eiparae, post partum semper Virginis, quae cor
poris, quo vita continebatur, nullam passa est in sepulcro corruptionem (Encom.
in dormit. Ss. Dom. nostrae Deip. semperque Virg. M ariae, P G 86, 3293).
S . A n d r e a s C r e t e n s is : U t enim m inim e corruptus est parientis uterus, ita

nec interiit defunctae caro. O mirandas res! Partus om nino corruptionem effugit;
nec sepulcrum illam a m orte extrem am corruptionem adm ittit (Hom. I I in
dormit. Ss. Deiparae, P G 97, 1081 D ).
S . G e r m a n u s Patr. Const.: Q uom odo carnis te dissolutio in cineres ac pul

verem potuisset redigere, quae hum anum genus a m ortis corruptione per N ati
ex te assum ptam carnem liberasses? (In dormit. B . Mariae, P G 98, 345).
S. I o a n n e s D a m a s c e n u s : H anc vere beatam quae D ei V erbo aures praestitit,
et Spiritus Sancti operatione repleta est, atque ad A rcangeli spiritualem saluta
tionem sine voluptate et virili consortio D ei F iliu m concepit et sine dolore aliquo
peperit, ac totam se D eo consecravit, quonam m odo m ors devoraret? quom odo
inferni susciperent? quom odo corruptio invaderet corpus illud in quo vita su
scepta est? (Homil. I I in Dormit., P G 96, 728 B).
S . T h o m a s a V i l l a n o v a : N ec iustum est, ut subsit corruptioni corpus,

quod nulli fuit subiectum concupiscentiae, et indignum , ut putrescat in sepul


cro, quod non fu it vitio contam inatum , et sentiat labem putredinis quod non
est expertum labem crim inis (conc. 4 in Assumpt. B . M . Virginis).
In antiqua liturgia, pro die Assum ptionis haec habetur oratio: Veneranda
nobis, D om ine, huius diei festivitas in qua sancta D ei G en itrix m ortem subiit
tem poralem , nec tam en m ortis nexibus deprim i potuit, auae F ilium tuum D o
m inum nostrum de se genuit incarnatum (Sacram. Gregorianum, P L 78, 133).

MODUS QUO B. VIRGO MORTUA EST

229

C irca quam orationem sic disserit S. A l b e r t u s M a g n u s : M od o quaero,


quid appellatur nexus mortis? vel est bonum vel est malum . N o n bonum , quia
omnis boni incapax fuit; item bonum non deprim it, sed elevat. E rgo nexus non
nom inat ibi aliquid boni. Si autem est malum , aut est m alum culpae aut m alum
poenae. N o n culpae, quia m ors non est nexus ad culpam ; quia post m ortem non
est status culpae sed poenae... Si autem est m alum poenae, quaero, quam poe
nam importat? N on gehennae; quia ad illam non nectit mors; quia m ulti m oriun
tur, qui non vadunt ad gehennam . Eadem ratione nec ad purgatorium ; quia m ulti
m oriuntur qui non vadunt ad purgatorium . N e c etiam potest dicere poenam
tem poralem ; quia ad illam non nectit mors, sed absolvit ab illa. Item , non potest
dicere poenam mortis; quia beatissim a V irgo vere m ortua fuit. E rgo relinquitur
quod non potest significare nisi incinerationem ; ergo erit sensus: N o n potuit
nexibus m ortis deprim i, id est, non potuit incinerari (M a n a le, q. 132).

II.
R a t i o n e . 1) Ratione discriminis inter mortem et corruptionem: M ors
enim nullam im perfectionem , quam D eiparam non deceret, involvit, ac insuper
sum m e m eritoria fuit; corruptio vero sepulcri in dedecus V irgin is fuisset, nec
m eritoria esse poterat. Q uam vis ergo B. V irgo convenienter m orti subiacere po
tuerit, corruptioni tam en sepulcri subiacere non conveniebat.
2)
Ratione pietatis F ilii erga matrem: pietas enim filialis exigebat ut M atrem
a quovis dedecore, quale est corporis corruptio, praeservaret. E o vel m agis quod
talis exem ptio quibusdam Sanctorum corporibus a D eo concessa est. Putandum
est proinde B. V irgin em n o n d iu , nec per triduum sicut Christus, prout vellent
apocrypha, m o r t u i s u b ia c u is s e . A d est enim m agnum discrim en inter C h ristum et
B. V irginem . C hristus enim, ob unionem hypostaticam cum V erbo, suam numericam identitatem non amisit; corpus B. Virginis, e contra, ab anima separatum , non
rem ansit idem num ero ac antea; et ideo m inim e decebat corpus illud, quod vitam
V erbo Incarnato dederat, ita m ancum et im perfectum diutius manere. Putat ergo
card. L p ic ie r ,1 corpus illud sacratissim um non diu remansisse ab anima separa
tum , sed statim post mortem gloriose resurrexisse et fuisse animae iterum unitum .
U tru m vero B. V irgo H ierosolym is an Ephesi m ortua sit, et quanam aetate,
inter eruditos adhuc disputatur.
A rt. 2 - D E M O D O Q U O B . V I R G O M O R T U A E S T

Variae Doctorum sententiae:


1)

N onnulli, de quibus m entionem facit S. Isidorus (De vita et obitu Patrum,

c. 67), Sim eonis oraculo innixi ( E t tuam ipsius animam pertransibit gladius
L u e. 2, 35), putaverunt B. V irgin em m artyrio m ortem subiisse. Ipsem et S. Isi
dorus anceps haeret.
1 O. c., p. 367.

230

MODUS QUO B. VIRGO MORTUA EST

2) S. Petrus D am iani affirmat B. V irginem ex vi doloris obiisse. Ita enim


scribebat ad Erem itas illos qui ieiunium in vigilia A ssum ptionis non servabant:
A t fortasse, inquit, dicitur quia B. V irgo, quae sine dolore vitae auctorem edidit,
dolorem m oriendo non sensit? Sed, qua auctoritate, eam quis divinetur in corpore
non doluisse m orientem , cuius anim am pertransierit gladius adhuc etiam in carne
manentem? Praesertim , cum et ipse m ediator D ei et hom inum m oriturus dicat:
T ristis est anima mea usque ad mortem? .
H in c subinfert vigiliam Assum ptionis ieiunio celebrari, sicut pervigilium
nativitatis S. Ioannis, qui cum dolore et vagitibus natus est. Si rei dignitas vig i
lanter inspicitur, idcirco utraque haec festivitas digne praemissis est excipienda
ieiuniis; quia et B. V irgo molestias carnis m oriens pertulit, et beatus Ioannes
per conditionem nascendi ex m aternis visceribus vagiendo atque plorando pro
cessit (opusc. 55, c. 1, De celebrandis Vigiliis, P L 145, 801).
3) A lii, sat com m uniter affirmant B. Virginem m ortuam fuisse ex ardore
amoris D ei ex quo veluti occisa remanserit.
Prim us qui hoc tenuit videtur fuisse A u ctor Epistolae A d Paulam et Eustochium (Paschasius Radbertus).
Scripsit enim: Quaeso, si qua sunt in vobis viscera pietatis, considerate quo cru
ciabatur amore, quoque desiderio aestuabat haec virgo, dum revolveret animo cuncta quae
audierat, quae viderat, quod cognoverat. Puto quod quiquid cordis est, quidquid mentis,
quidquid virtutis humanae, si totum adhibeas, non sufficiat ut cogitare valeas, quanto
indesinenter cremabatur ardore pii amoris-, quantis amovebatur repleta Spiritu Sancto
caelestium secretorum incitamentis: quia etsi diligebat Christum ex toto corde, et ex tota
anima, et ex tota virtute, novis tamen quotidie inflammabatur praesentia absens desiderio
rum affectibus-, tanto siquidem validius, quanto divinis illustrabatur intus visitationibus;
quam totam repleverat Spiritus Sancti gratia, quam totam incanduerat divinus amor:
ita ut in ea nihil esset, mundanus quod violaret affectus, sed ardor continuus et ebrietas
perfusi amoris... Denique, amor Christi desiderium pariebat. Desiderium vero gliscens,
quasi novis reparabatur ardoribus, in tantum ut credam nonnumquam, quod omnia et
etiam semetipsam transcenderet: quia omnino amor impatiens, quod amat, non potest
non videre ( P L 30, 140-41). Idem asserunt plus minusve P s - M o d e s t u s , Homil. in
Dormit., P G 1762, 3308 A, G u e r r ic u s Abbas Igniacensis ( f 1157) cfr P L 185, 190-93
et S. A l b e r t u s M . (Mariale, q. 131, Op. ed. Vivs, t. 37, p. 183).
Ita etiam S. Franciscus Salesius: L a Vierge Mre ayant assembl en son esprit,
per une trs vive et continuelle mmoire, tous les plus aymables mystres de la vie et
mort de son Filz, et recevant tous-jours droit fil parmy cela les plus ardentes inspirations
que son Filz, soleil de justice, jettast sur les humains au plus fort du midy de sa charit,
puis dailleurs faysant aussi de son cost un perptuel mouvement de contemplation, en
fin le feu sacr de ce divin amour la cosuma toute, comme un holocauste de suavit; de
sorte quelle en mourut, son me estant toute ravie et transporte entre les bras de la
dilection de son Filz. O mort amoureusement vitale, o amour vitalement mortel ! . Et
rursus: Bien que cette sainte me aymast extrmement son trs-saint, trs-pur, et

MODUS QUO B. VIRGO MORTUA EST

231

trs-aymable corps, si le quitta-t-elle nanmoins sans peine ni rsistance quelconque,


comme la chaste Judith, quoyquelle aymast grandement les habitz de pnitence et de
viduit, les quitta nanmoins et sen dspouilla avec playsir pour se revestir de ses habitz
nuptiaux, quand elle alla se rendre victorieuse dHolophernes; ou comme Joanathas,
quand, pour lamour de David, il se dspouilla de ses vestements. L amour avoit donn
prs de la Croix cette divine Espouse les suprmes douleurs de la mort; certes, il estoit
raysonnable quenfin la mort luy donnast les souveraines dlices de lamour ( Trait de
l'amour de Dieu, 1. 7, c. 13).
Ita etiam Bousset: Si vous men croyez, saintes mes, vous ne chercherez point
dautres causes de la mort de la sainte Vierge; son amour tant si ardent, si fort et si en
flamm, il ne poussait pas un soupir qui ne dt rompre tous les liens de ce corps mortel;
il ne formait pas un regret qui nen dt dissoudre toute lharmonie; il nenvoyait pas un
dsir au ciel qui ne dt tirer aprs soi l me tout entire. Je vous ai dit, chrtiens, que
sa mort est miraculeuse; je suis contraint de changer davis: la mort nest pas le miracle,
c en est plutt la cessation. L e miracle continuel, c tait que Marie pt vivre spare
de son Bien-Aim... Ainsi point dautre cause de la mort de Marie, que la vivacit de son
amour (2e Sermon sur l Assomption de la Sainte Vierge, 2e point, uvres, etc., t. 2, p. 805).
Ita etiam Suarez: Fieri enim potest ut mens tanta efficacia et intentione in his acti
bus occupetur, ut veluti destituat corpus, ita ut paulatim eius dispositiones remittantur
ac deficiant ac tandem ob earum defectum non possit anima in corpore conservari
(in 3, disp. 21, sect. 1).
4)

C ard . L p ic ie r ,1 quem sequi videtur P. D ourche, O . S. M ., 2 asserit m or

tem D eiparae anim aeque illius a corpore separationem , potius quam m ortem ,
placidissim am dorm itionem ac velu t tranquillum som num fuisse. 3
E t hoc m odo suam sententiam exponit:
Cum enim eius mens vehementissima in Deum fereretur extasi, anima nexibus
corporis soluta evolavit, mox suo corpori coniungenda, ut in caelum tota corporaliter
conscenderet, a suo Filio in universi Reginam coronanda: dormitio, enim est, aut som
nus, a quo quis citius excitatur.
Quod tamen ut rite intelligatur, primo loco supponi debet, quod alibi ostensum
est (p. II, c. 1, a. 5, n. 22), Beatae Virginis in Deum caritatem iugi profectu ita crevisse,
ut appropinquante termino eius mortalis vitae a divina Providentia praefixo gradum
attigerit omni humana cogitatione maiorem.
Iamvero, vehementioris amoris effectus est, ut docet Angelicus D o cto r,1 amantem
ab eo quod est secundum naturam, in id quod est supra naturam ita elevare, ut illum
1 O . c., p. 368-371.
2 L a Tutta S a n ta , p p . 198-208, R o m a, 1929.
3 E tiam T h e o d o ru s A

bou-

urra

( f 820), S . Ioann is D am ascen i d iscip u lu s, hoc fere m odo

D eip ara e m o rtem e xp lica b at. D ice b a t qu od , sicu t A d a m , d u m dorm ieb at, costula p rivatu s
rem an sit, ita D eip ara, v elu ti in som m o, san ctissim am suam anim am D e o trad id it ( P G 97, 1497
B ). Id em d o cu e ru n t S . Ioannes D am ascen u s et S . G erm an u s etc., p ro u t ex tex tib u s afferendis
in q u aestion e de A ssu m p tio n e p atebit.
4 S. T

hom

., 2a, 2ae, Q . 17 5 , a. 2.

MODUS QUO B. VIRGO MOETUA EST

232

extra se rapiat: ex hoc enim ipso quod appetitus ad aliquid vehementer afficitur, potest con
tingere quod ex violentia affectus homo ab omnibus aliis alienetur, quod maxime verum est
de divino amore; unde etiam Paulus, ex virtute divini amoris extasim faciente, dicebat:1
Vivo autem, iam non ego, vivit vero in me Christus .
Quapropter, Beata Virgo pro immensa caritate qua flagrabat, dicenda est, sub fine
vitae suae mortalis, extases et raptus quasi incessanter habuisse, in quibus divinam bo
nitatem contemplabatur, sive per similitudines quasdam imaginarias, qualis fuit, verbi
gratia, excessus mentis qui cecidit supra Petrum, 2 sive per intelligibiles effectus, sicut
fuit excessus David dicentis: 3 Ego dixi in excessu meo: Omnis homo mendax.
Huiusmodi tamen raptus tales sane fuerunt, ut compossibiles essent in Maria cum
statu vitae praesentis, cum haec contemplatio non solum non tollat unionem animae ad
corpus; sed nec conversionem ad phantasmata excludat. La trs sainte Mre, ait S. Fran
ciscus Salesius, n'ayant rien en soi qui empcht l opration du divin amour de son Fils, elle
sunissoit avec iceluy dune union incomparable, par des extases douces, paisibles et sans effort,
extases esquelles la partie sensible ne laissoit pas de faire ses actions, sans doner pour cela
aucune incommodit l union de l esprit, comme rciproquement la parfaite application de
son esprit ne donnoit pas fort grand divertissement aux sens ( Trait de l amour de Dieu,
1. 7, c. 14, Paris, 1862, t. 2, p. 194). Dicendum igitur quod, cum Beata Virgo ad tantum
contemplationis gradum vi intensissimi amoris antea elevata fuisset, tempore a Deo
praestituto, raptu excellentiori ad tertium caelum sublimata est, ut scilicet ipsam di
vinam Essentiam in seipsa, sine ulla specie, contemplaretur, non quidem per modum
passionis transeuntis, sicut alias ipsi obtigerat, sed per modum formae permanentis.
A t recolendum est divinam Essentiam, quia excedit in infinitum non solum omnia
corpora, sed etiam omnem intelligibilem creaturam, ideo non posse videri mediantibus
phantasmatibus, sed nec mediante quacumque specie intelligibili creata: unde necesse
est hominem in statu viae abstrahi seu alienari totaliter a sensibus, ad eam facialiter
videndam. 4
Haec autem abstractio, seu alienatio dupliciter fieri potest: uno modo sic, ut aufe
ratur ab anima actualis conversio ad phantasmata et sensibilia, alio modo, ut auferatur
ab anima etiam connaturalis habitudo ad praedictam conversionem, quod nonnisi per
mortem corporalem compleri potest. Quae duo ita complectitur S. Augustinus:5 Nemo
videns (Deum) vivet ista vita, qua mortaliter vivitur in istis sensibus corporis, sed nisi ab
hac vita quisque quodammodo moriatur, sive omnino exiens de corpore, sive ita aversus et
alienatus a carnalibus sensibus, ut merito nesciat, sicut Apostolus ait, utrum in corpore an
extra corpus sit, cum in illam rapitur et subvehitur visionem.
Porro, ad visionem divinae essentiae per modum passionis transeuntis perfi
ciendam, sufficit prior abstractio, quae quidem mortem de necessitate non inducit, ut
dictum est, et miraculose per virtutem divinam completur, sicut si corpus per violentiam
fortioris virtutis elevatur supra locum convenientem sibi secundum speciem suae naturae',6
1 G a i., 2, 20.
2 A c t., i o , 10.
3 P s., 1 15 , II.

4 S. T h o m ., 1. c ., art. 3, ad 2um .

5 L . 12 S u p . G e n . ad litt., c. 27, t. 3, pars I, coi. 3 17 .


6 Ib id ., ad 2um .

MODUS QUO B. VIRGO MORTUA EST

233

visio autem divinae essentiae quae est per modum formae permanentis, scilicet per lu
men gloriae, non potest perfici, nisi habitudo connaturalis animae ad intelligendum per
conversionem ad phantasmata radicitus tollatur: radicitus autem nequit tolli, nisi per
separationem animae a corpore, ut innuimus: unde huiusmodi visio divinae Essentiae
mortem corporis secumfert, iuxta illud: 1 Non enim videbit me homo et vivet', et rursus: 2
Scientes, quoniam dum sumus in corpore, peregrinamur a Domino, per fidem enim ambula
mus, et non per speciem. Audemus autem et bonam voluntatem habemus magis peregrinari
a corpore, et praesentes esse ad Dominum.
Cum igitur tempus advenisset quo Deiparae intensissimus amor coronari deberet,
ipse se Deus ei conspiciendum exhibuit facie ad faciem, non transeunter, sed perma
nenter, ex quo de necessitate sequi debuit vinculi mortalis dissolutio; ipsa Deipara in
hanc dissolutionem consentiente, et sic culmen suis meritis apponente.
Equidem Deus, apud quem non est impossibile omne verbum, potuisset, si ita vo
luisset, impedire quin haec facialis et permanens visio Mariae concessa, illius animam
a corpore separaret, et sic illam potuisset in caelum, quin mortem gustaret, transferre,
quemadmodum Adam de paradiso terrestri ad caelum transtulisset, si ille minime peccasset: at talem translationem, quae, utpote supra naturae leges, fuisset verum miracu
lum, Deus in casu Mariae complere noluit.
Cum enim Deus decrevisset ut Mater Verbi Incarnati similis eidem fieret per
omnia quantum possibile sit, et cum inter mysteria Christi proprie emineat illius mors
pro nobis libere suscepta, ideo, quo etiam hac in re Mater Filio conformis existeret,
mortis cursum miraculose impedire noluit, ut scilicet etiam ex hoc capite Deiparae
gratia augeretur, nobisque exemplum subministraretur perfectae conformitatis cum di
vina Voluntate in mortis sententia subeunda.
1 E x o d ., 3 3 , 2 0 .
2 2 C o r ., 5 , 6 , s s .

234

ANIMADVERSIONES CIRCA MORTEM B. M. V.

A N IM A D V E R S IO N E S R E L A T E A D M O R T E M D E IP A R A E

I) Animadversiones circa factum mortis.


A rgum enta quaedam quae adduci solent ad D eiparae m ortem probandam
non tam valida prout prim a fronte viderentur apparent. Etenim :
1) Relate ad argum entum desum ptum e x t r a d it io n e seu auctoritate Patrum
et Scriptorum Ecclesiae, anim advertendum est traditionem illam unanimem et
constantem non esse. In tribus enim prioribus saeculis nemo (si excipiatur O ri
genes, cuius tam en testim onium incidentale om nino valde dubiae authentiae est)
locutus est de morte M ariae. Saec. iv S. Epiphanius, Palaestinensis, primus est

qui quaestionem de m orte D eiparae sibi ex professo proposuit, et conclusit asse


rendo neminem scire quonam m odo D eipara hunc m undum reliquerit. C irca idem
tem pus Tim otheu s H ierosol. explicite im m ortalitatem D eiparae asseruisse vid e
tur. E t de facto, usque ad finem saeculi v, ignorabatur H ierosolym is sepulcrum
D eiparae. Solum m odo circa finem saeculi v, cum apparitione et celerrim a m ulti
plicatione, sive in O riente sive in O ccidente, apocryphi circa Transitum Mariae,
opinio de m orte D eiparae com m unis evadere coepit. Patres vero et Scriptores
qui de m orte D eiparae locuti sunt (S. Ephraem , S. A ugustinus, etc.) tantum m odo
per transennam de eadem egerunt, et ad illam alludunt, quin quaestionem sibi
proponerent, obvie supponentes B. V irginem , sicut alii omnes, obiisse; ideoque
eorum testim onium non tanti faciendum esse videtur.
2) A rgum entum ex L it u r g ia non videtur om nino perem ptorium . V erum
quidem est titulum prim aevae festivitatis diei 15 augusti Dormitionem fuisse, atta
m en ex liturgia diei sim ul sum pta patere vid etur obiectum directum et praeci

puum festi non fuisse proprie m ortem , sed assum ptionem , seu M ariae ingressum
in gloriam caelestem eiusque pro hom inibus apud D eu m intercessionem . M ors,
in initio, occasio potius quam obiectum directum festi fuisse videtur. D e facto, in
liturgia Rom ana, inde a saec. ix, verus regressus habetur relate ad m ortem D e i
parae, ita ut nihil vel fere nihil de ipsa rem an serit.1
3) R a t io n e s T h e o l o g ic a e vero quae ad factum m ortis stabiliendum adduci

solent, non satis validae videntur. Etenim :


a)
Conformitas cum Filio potius quam in m orte reali, suavissima, dulcissim a,
inveniri debet in m orte eius mystica seu in com passione D eiparae stantis iuxta
crucem commonentis tun c cum F ilio, quia tun c revera dolores m ortis gustavit
dolore im o qualibet m orte amariorem. T u n c enim , iuxta Sim eonis prophetiam ,
anim a eius fuit doloris gladio transfixa.
1 C f r J u g ie M ., o . c ., p p . 5 1 9 s s .

ANIMADVERSIONES CIRCA MORTEM B. M. V.

235

b) Veritas Incarnationis iam plusquam sufficienter confirm ata fuerat a morte


C h risti in cruce et ab eius sepultura, quin necessaria fuerit m ors et sepultura
D eiparae. Eo vel magis quod iuxta quosdam T heologos (e. g. L p icier) corpus
D eiparae, statim post mortem resurrexisset et denuo fuisset animae unitum .
c) Associatio operi redemptionis et m orti redem ptivae C hristi, habita iam fuit
iu xta crucem , cum D eipara pene com mortua est cum F ilio. M orte autem Filii,
redem ptio nostra iam operata est. Necessaria igitur non erat etiam realis m ors
M atris. E o vel magis quod m ors eius, utpote dulcissim a, parum apta videbatur
ad satisfaciendum pro peccato.
d) Exemplum vero patientiae potius quam in m orte reali sed placidissima, et
ideo tam dissim ili a nostra, aptius invenitur in m orte eius m ystica sed amaris
sim a iuxta C ru cem Filii. T u n c enim ex his quae passa est didicit m isericors fieri
et exem plum fulgidissim um patientiae in adversis sustinendis evasit.
II) Animadversiones circa modum mortis.
Q uae cum ita sint, factum m ortis Deiparae cum absoluta certitudine proba
tum dici non posse videtur. Eo vel magis quod assertores sententiae com m unis
de m orte Deiparae, ubi agitur de assignando modo m ortis eius, non solum m ire
d isse n tiu n t,1 sed m axim as etiam angustias patiuntur, eo quod difficulter omnino
m odus invenitur quo D eipara mori potuisset. H in c m agna dissentio in assignanda
causa proxim a m ortis Deiparae.
E xclu ditur com m uniter quod D eipara m ortua sit ob aegritudinem aliquam
eo quod, ob perfectissim am corporis com plexionem , aegritudini subiacere non
potuit. E xclu d itu r pariter quod m ortua sit ob senectutem, eo quod D eipara
sicut et C h ristus valde probabiliter senectuti subiecta non fuit, quem adm odum
subiecta non fu it aegritudini, cum senectus ipsa iuxta com m unem effatum
m orbus sit, eo quod ob senectutem corporis organa consum m antur, m ale dispo
nuntur et ipsae facultates animae ita efficiuntur ut senes parvulis assimilentur:
quae omnia D eiparae sicut C hristo convenire non poterant. 2
N e c adm itti potest sententia secundum quam D eipara obiisset martyrio aut
m orte violenta, quia prout anim advertit S. A m brosius N e c littera, nec
historia docet ex hac vita M ariam corporalis necis passione migrasse: non enim
anim a, sed corpus materiali gladio transverberatur (in L u c ., 2, P L 15, 1656).
U n d e Baronius scribebat: Eos non recipi ab Ecclesia catholica qui tradunt M a
riam V irgin em m artyrio vita functam esse (Annal. Eccl., ad a. 48).

1 M a x im a e t ia m h a b e t u r d is s e n s io c ir c a a n n u m m o r t is D e ip a r a e . N u m e r a n t u r e n im v ig i n t i c i r c i t e r a n n i d iv e r s i.
2 H a u d i n u t i le e r it a n im a d v e r t e r e q u o d s i D e ip a r a o b s e n e c t u t e m m o r i d e b u is s e t , p o s it a
e iu s p e r f e c t is s im a c o r p o r is c o m p le x io n e , a e t a t e m lo n g io r e m a e t a t e P a t r ia r c a r u m ( M a t h u s a la
c o m p r e h e n s o ) h a b u is s e t . D e h a c ta m e n lo n g a c o m m o r a tio n e D e ip a r a e i n t e r r is n e m o lo q u it u r .

236

ANIMADVERSIONES CIBCA MOKTEM H. M. V.

N ec sustineri potest peregrina sententia S. Petri D am iani, iuxta quem B.


V irgo ex dolore m ortua esset; passiones, enim , qualis est dolor, in B. V irgin e sem
per rationi subiectae fuerunt.
Sustineri pariter nequit sententia iuxta quam B. V irgo ex amoris excessu veluti
occisa fuisset. T a lis enim amor sensitivus, vitae nocivus, prout anim advertit
card. L p ic ie r ,1 inordinatus fuisset, corrigendus propterea a ratione; decebat
autem quam m axim e ut amor Deiparae in D eum esset ordinatissim us, ideoque
in voluntate m agis residens, nec in sensum, ultra quod natura ferre posset, re
dundaret.
A ttam en nec sententia card. L p icier adm itti posse videtur. G ratis enim
asseritur ad visionem beatificam permanenter habendam necessariam esse m or
tem . Si enim A d am non peccasset, in Paradisum absque m orte, directe transla
tus fuisset.
D icendum igitur videtur m ortalitatem D eiparae in eius passibilitate im plicite
inclusam fuisse. E x eo enim quod fuit passibilis (ob m unus Corredem ptricis) fuit
etiam mortalis, cum term inus naturalis et necessarius passibilitatis sit praecise
m ortalitas. Cooperari enim debebat, ratione suae missionis Corredem ptricis,
operi quod in passione et m orte consistebat, et ideo passibilitati et m orti debuit
esse subiecta.

1 O . c ., p. 369.

SECTIO TERTIA
DE HIS Q U A E PERTINENT A D ANIMAM SIMUL
ET C O R P U S BEATAE MARIAE VIRGINIS

VIRGINITAS DEIPARAE

239

Ratio huius sectionis. Expleta tractatione de iis quae pertinent ad animam et


de iis quae pertinent ad corpus B. M . V irgin is, rem anet ut de iis agam us quae
ad anim am simul et ad corpus pertinent.

Divisio huius sectionis. Q uia vero ea quae ad corpus sim ul et ad animam B.


M . V irgin is pertinent duo sunt, videlicet, illibata D eiparae Virginitas tum mentis
tum corporis, et animae corporisque, per assum ptionem , glorificatio, hinc in duo
capita haec ultim a sectio dividitur:
I)

D e Virginitate B . M . V.

II) D e Assumptione et glorificatione B . M . V.

C a p . I - D E V I R G I N I T A T E B. M A R I A E
B I B L I O G R A P H I A : A l l o E. B ., O . P ., La conception virginale de Jsus, in Nova et
vetera, 2 (19 27) 324-339; B a r d e n h e w e r O ., Mariae Verkiindigung, F re ib u r g 1905, 4-26;
B e i t t e l A . D ., A defense of the Virgin Birth, in Journ. Relig., 10 (1930) 601-603; B e r g in
E . , S. I., Natus ex Maria Virgine, in Eccles. Rev., 7 1 (1924) 572-8.0; B o t z P . R ., O . S. B .,
Iungfrauschaft Mariens im Neuen Testament und in deinachapostolischen Zeit, B o ttro p i
i. W . P o stb erg, 1935, in-8, x v -12 0 p.; C a r p e n t e r H. I., The Birth from Holy Spirit and
the Virgin in the old Roman Creed, in Journ. theol. Stud., 40 (1939) 31-36; C l a r k e L .,
The Virgin Birth and recent discussion, in Theology, 13 (1926) 78-92; C o n w a y B . L.,
C . S. P ., The Virgin Birth, N e w Y o r k , 1924; C o o k e R ., Did Paul Know of the Virgin
Birth A historical study, L o n d o n 19 27, in -8, 152 p.; C r a in O . E . , The credibility of the
Virgin Birth, N e w York, 19 2 1, in-8, 150 p.; D u b la n c h y E . , in Dici. Thol. Cath., t. 9,
coll. 2341-2346; G a l f a n o G ., La Vergine delle Vergini, P alerm o 1882; G re s h a m M a c h e n I., The Virgin Birth of Christ, N e w York and L o n d o n , 1930; G u i t o n W . H., The
Virgin Birth of our Lord, in Princeton Theol. Rev., 25 (19 27) 389-416; K o c h H., Virgo
Eva-Virgo Maria. Neue Untersuchungen iiber die Lehre von der Jungfrauschaft und der
Ehre Mariens in der altesten Kirche, B erlin , 1937, in -8, 115 p.; L o c k t o n W ., The R
surrection and other Gospel narratives, and the narratives of Virgin Birth. Two Essays.
L o n d o n 1924, in-8, 194 p.; M e C o r m ic k A ., S. I., The Doctrine of the Virginal Birth and
some of its consquences, in Eccl. Rev. 70 (1924) 492-502; N a u l a e r t s I., Probatur M a
riam esse virginem ante partum, in Vie Dioces. 13 (1924) 575-570; Probatur Mariam esse
virginem in partu, 1. c ., 6 51-6 55; Probatur Mariam esse virginem post partum, 1. c., 14
(19 25) 77-84; P f i s t e r K ., Defensorium immaculatae virginitatis (B lo ck b iich er, t. 2),
L e ip z ig 1925.; R a h n e r H., Die Gottesgeburt. Die Lehere der Kirchenvter von der Geburt Christi im Hersen des Glaiibigen, in Zeitschr. Kath. Theol., 59 (19 35) [333-418;
R h y s G ., The Virgin Birth of Christ, N e w Y o r k 1930, in-8, 4 15 p.; S o m m e r fe ld K .,

VIRGINITAS DEIPARAE

240

Die juiigfrauliche Geburt in den verschiedenen Religionen, Berlin, 1930, in-8, 36 p.; S t a f
B. T ., The science of the Virgin Birth, in Bibi. Sac. 84 (1927) 167-196; V o st I.,
O. P., De conceptione virginali Iesu Christi, Romae, 1933; W il s o n L. M ., The Tree of
knowledge of Good and Evii and the Virgin Birth explained, London, 1925, in-8, 64 p.

ford

Tractationis excellentia.
In corona fulgidissim a m aternitatis divinae, quam D eus capiti M ariae im po
suit, plures singularissim ae m argaritae refulgent; at praecipua, inter omnes, vir
ginitatis margarita resplendet.
M aternitas et virginitas fulgidissim um m ulierum ornam entum constituunt;
at ambo, naturaliter, sim ul existere nequeunt: m aternitas enim virginitatem
excludit, quem adm odum flos fructum et fructus florem excludit. T antum m odo
M atrem suam D eus, m unificentissim e, ab hac naturali lege excipere voluit florem
cum fructu, filium cum lilio in ipsa m irabiliter coniungendo. E t in hoc praecise
B. V irgo ab om nibus aliis distinguitur, prout perpulchre S. Bernardus anim ad
vertebat dicens: Si in ea laudavero virginitatem , m ihi m ultae virgines post eam
videntur offerri. S i hum ilitatem praedicavero, invenientur forte vel pauci, qui,
dicente F ilio eius, m ites facti sunt et hum iles corde. Si m agnificare voluero m ise
ricordiae eius m ultitudinem , sunt aliqui m isericordiae viri etiam et m ulieres.
U n u m est in quo, nec primam sim ilem visa est, nec habere sequentem , gaudia
m atris habens cum virginitatis honore (Serm. I V , de Assumpt., n. 5, P L 183,
428). D e hoc igitur sum m o D eiparae honore gratissim a nunct ractatio habenda
est. Q uaedam tam en, praem ittenda sunt.

Quid sit virginitas. Virginitas, a virore, est pars castitatis, cuius est ut secun
dum iudicium rationis et electionem voluntatis, aliquis m oderate utatur corpo
ralibus m em bris (2a.-2.ae, q. 151, a. 1, ad 1). Delectationes enim venereorum ,
quas m oderatur castitas, specialem quam dam vehem entiam habent, unde spe
ciali refrenatione indigent (1. c., q. 152, a. 3).
A t virginitas, non solum vetat ut quis in usu venereorum m odum excedat,
sed etiam facit ut hom o im m unem omnino se conservet a quolibet venereae vo
luptatis usu; et ob hanc rationem , virginitas supra castitatem specialis virtus est,
cuius pars veluti formalis et com pletiva est propositum perpetuo abstinendi a
qualibet delectatione venerea, etiam licita (prout fit in m atrim onio), et vocatur
virginitas mentis-, pars vero materialis est integritas carnis num quam violata, et
vocatur virginitas corporis.1 Virginitas mentis (quae est proprie virtus) nullatenus
am ittitur per involuntariam violationem carnis, sed am ittitur per violationem
carnis voluntariam , etiam licitam; im o, am ittitur etiam salva integritate cor
porali sive per alios actus libidinosos, sive etiam per sola turpia desideria, sive
1

Q u i d a m , e . g . V a n N o o r t , p r a e t e r v i r g i n i t a t e m corporis et mentis, a d m i t t u t virginitatem

sensus i . e . i m m u n i t a t e m a m o t i b u s c o n c u p i s c e n t i a e s e u a f o m i t e , d e q u a i a m f u s e e g i m u s .

ERRORES CIRCA VIRGINITATEM DEIPARAE

2 4I

tandem per ip su m innocens desiderium contrahendi m atrim onium eoque utendi.


Virginitas corporis e contra (quae, potius quam virtus, est naturalis conditio
in qua personae nascuntur) amitti potest voluntarie, per voluntariam signaculi
virginalis effractionem sive peccando, sive non peccando; involuntarie vero, per
infirm itatem naturalem , vel ob casum fortuitum , vel etiam ob violentam alterius
oppressionem.
D eipara semper et perfectissime V irgo fuit, sive mente sive corpore.

Synopsis errorum. Praeclarissim am hanc D eiparae praerogativam plures,


saeculorum decursu, acriter im petiti sunt.
I.

V irgin itatem a n t e p a r t u m seu conceptionem virginalem negarunt: 1) Iuet I u d a i z a n t e s qui, m edio saeculo saecundo, odio in Christum eiusque M a
trem incensi, Iesum vocaverunt (sit venia blasphem iae!) Hannido (i. e. ex adul
daei

terio n a tu s),1 et B. V .appellaverun t (sit venia blasphem iae!) Sane (i. e. publica
peccatrix) et Thmea (i. e. in coenum libidinis volutata).
2)
E b io n it a e iuxta testim onium E u s e b ii2 et G n o s t ic i C erinthus et
Carpocrates 3 nec non quidam Iustinus 4 tenuerunt Iesum natum fuisse m odo
com m uni ex M aria et Ioseph.
1 B . V ir g o , iu x t a I u d a e o s , t e s t e C e ls o ( c f r O r i g e n e s , Contra Celsum, 1, 3 2 ; P G 1 1 , 7 2 2 s q .) ,
c o g n it a f u is s e t a Panthera, m ilit e r o m a n o , a q u o c o g n o m in a tu s e s s e t ben-Panthera ( c f r S t r a k ,
Kom menar z . N . T . und M idrasch, 1, 1 9 2 2 , p p . 3 6 s q .) .
A t , in i q u is s im a h a e c f a b u la n u llo n i t i t u r f u n d a m e n t o h is to r ic o p r o u t f a t e t u r ip s e m e t K la u s n e r , I u d a e u s , r e c e n s b io g r a p h u s C h r is t i (Jesus o f N azareth, t r a n s la t e d f r o m t h e o r ig in a l H e b r e w b y H . D a u b y , 1 9 2 5 ). I ta a u t e m o r ig o t a lis f a b u la e e x p lic a t u r a K la u s n e r ( p o s t N ie ts c h
e t B le e k ) : Panthera e s t c o r r u p t io v o c is irapOevos. I u d a e i e n im a u d ie n t e s C h r is t ia n o s C h r is t u m
a p p e lla r e filium Virginis, v s r i j s -rra p O v o v, I e s u m v o c a r e c o e p e r u n t , ir r i s io n i s c a u s a ,
ben ha-Pantera, id e s t , filium pantherae. P o s t e a t a m e n , s e n s im s in e s e n s u , c o r r u p t io n e m n o m in is
ira p 8 s v o s i n Pantheram o b lit i, p u t a v e r u n t Panteri, Pantori a u t Pandera n o m e n f u is s e p a t r is
I e s u . C u m v e r o Panthera n o n s it n o m e n h e b r a ic u m , p u t a v e r u n t p r a e d ic t u m Pantheram, p a t r e m
I e s u , m ilit e m q u e n d a m r o m a n u m f u is s e ( 1. c ., p p . 2 3 - 2 4 ; 2 3 1 - 2 3 3 ).
I m p ia h a e c f a b u la a p r io r i r e ic ie n d a a p p a r e t . S i e n im C h r is t u s f u is s e t illegitimus, e x a d u l
t e r io g e n it u s , I u d a e i, c o a e v i C h r is t i, e t in ip s u m m a x im e in f e n s i, t a le m ig n o m in io s a m m a c u
la m ip s i o b ie c is s e n t , p r a e s e r t im c u m s e ip s u m C h r is t u m a c F iliu m D e i p r o c la m a b a t . H o c a u t e m
f e c is s e m in im e c o n s t a t .
2 H ist. E ccl., 3 0 , 8 , 1 0 ; 6 , 1 7, 1, P G 2 0 , 4 5 2 A - 4 6 0 A .
3 D e i s t is S . E p ip h a n iu s s c r ip s it : C h r is t u m e x s e m in e I o s e p h e t M a r ia e e s s e iu x t a ip s o
r u m E v a n g e liu m a s s e r u n t ( H a e r ., 3 0 , 1 4, 3 , P G 4 1 , 4 2 9 B ) . D e C a r p o c r a t e h a e c s c r ib it S .
P h ila s t r iu s B r ix ie n s is : C h r is t u m a u t e m d ic it n o n d e M a r ia V ir g in e e t d iv in o S p i r it u n a t u m ,
s e d d e s e m in e I o s e p h n a t u m a r b it r a t u r , d e q u e eo n a t u m c a r n a lit e r s ic u t o m n e s h o m in e s s u
s p ic a t u r ( D ivers. H aeres., 1. 3 5 , e d . V ie n ., c u r . M a r x , p . 1 9 ). D e C e r in t h o a u t e m h a e c s c r ib it
S . I r e n a e u s : I e s u m a u t e m s u b ie c it n o n e x v ir g in e n a t u m ( im p o s s ib ile h o c e i v is u m e s t ) ; f u is s e
a u t e m I o s e p h e t M a r ia e f iliu m s im ilit e r u t r e liq u i h o m in e s e t p lu s iu s t it ia e t p r u d e n t ia e t s a
p i e n t ia ( C ontr. Haeres., 1. 1, 2 6 , P G , 7 , 6 8 6 ).
4 H i p p o l y t u s , Elenchus, 5, 26, 2 9 , P G 4 1 , 4 2 9 B .
16

ERRORES CIRCA VIRGINITATEM DEIPARAE

242

Ideas huiusm odi libenter secuti sunt Ethnici, praesertim vero Celsus et Iu~
lianus apostata, quorum prim us tenebat Pantheram patrem Christi fuisse, 1 alter
vero a Christianis quaerebat: quom odo, iuxta vos, Christus non ex Ioseph sed
ex Spiritu Sancto ortus est? 2
3)

Etiam pseudo-christiani a Iudaeis et ab E thnicis m utuati sunt varias accu

sationes contra virginalem C hristi conceptionem ex parte M ariae.


Reform ationis seu m elius D eform ationis tem poribus, Anabaptistae 3 virgi
nalem D eiparae conceptionem im pie negarunt. Em inent L ucas Sternberger qui
contendit Iesum naturali m odo ex Ioseph et M aria natum esse, et prim ogeni
tum fuisse m ultorum fratrum ex eodem connubio progenitorum . 4 Centuriator es,
M artinus Bucerus et Petrus M artyr dixerunt Christum conceptum quidem fuisse
de virgine corpore, sed non m ente. N ec hodie desunt inter Protestantes adver
sarii V irginalis conceptionis B. M . V . 5 Rationalistae vero, inde a Fr. Strauss,
in eorum Com m entariis in Evangelium et in m ultis aliis scriptis, 6 non solum
factum virginalis conceptionis reiciunt, sed etiam eiusdem possibilitatem , quia
a priori m iracula n e g a n t.7 Ipsis adhaesit, in Italia, Sacerdos apostata BianchiG io vin i in opere L a critica degli Evangeli.
1 C f r N e w m a n C . I ., Iutiani Imp. librorum contra Christianos quae supersunt, L ip s ia e 1880,
p . 212.
2 C f r O r i g e n e s , Contra Celsum, I , 32, P G 1 1 , 72 2 s s .
3 V e t e r e s P r o t e s t a n t e s , u t L u t h e r u s , Z w in g liu s , e t c ., p e r p e t u a m
a g n o v e ru n t ta m q u a m

v e r it a t e m

D e ip a r a e v ir g in it a t e m

d iv in it u s r e v e la t a m .

4 C f r C a n i s iu s , o . c ., 1. 2, c . 1 7 .
5 A t t a m e n , n o n d e s u n t h o d ie in t e r ip s o s P r o t e s t a n t e s , q u i c o n c e p tio n e m v ir g in a le m d e
f e n d u n t ; it a in G e r m a n ia , Z a h n , G r t z m a c h e r ; in A n g lia , A . W r ig h t , H . B . S w e t e , G . G o r e ,
W . R a m s e y , W . S a m d a y ; in A m e r ic a , B . W a r f ie ld e t J . G r e s h a m M a c h e n q u i, i n o p e r e The
Virg. B irth o f Christ, a n n o 193 0 t y p is e d it o , f o r t it e r v ir g in a le m c o n c e p t io n e m , n o n t a m e n p e r
p e t u a m M a r ia e v ir g in it a t e m d e f e n d it .
6 C f r , e . g . Z c k l e r O ., Zum A postolikum -Streit, M iin c h e n , p . 30; E p h e m e r id e s , Beweis
des Glauben e t C o m m e n t a r io r u m s e r ie s Kurzgefasster Kom m entar, C . F . N s g e n , S y n o p t ik e r ,
p p . 20 s ., 292 s .
7 I u x t a V e n t u r i n i ( N atrliche Geschichte des grossen Propheten von N azareth, e d . 2 , 18 0 6 )
e t e t ia m iu x t a P a u lu m d e R e g l a (Jesus de N azareth, P a r is , s. d . , c. 3, p . 5 2 ), M a r ia a iu v e n e
q u o d a m p u lc h r o s e s e G a b r ie le m A n g e lu m d ic e n t e e t m a g n a p r o m it t e n t e , d e c e p t a f u is s e t . F u n
d a m e n t u m p r o h a c im p ia s e n t e n t ia in v e n it u r a b H a r n a c k in h o c q u o d I e s u s p r a e m a t u r e , i. e .
a n t e t e m p u s , o p in io n e p u b lic a , n a t u s e s s e t , e o q u o d a I o s e p h s p o n s o , a n t e q u a m c u m i l l a c o h a
b it a r e t ( q u a m v is non illicite, iu x t a s t r ic t u m iu s h e b r a ic u m ) , c o g n it a f u is s e t . A t , s i a liq u a s u s p ic io
d e m a la fa m a M a r ia e r e v e r a e x t it is s e t , p r o c u l d u b io I u d a e i h o c c o n t r a C h r is t u m o b ie c is s e n t .
N e g a t o ig i t u r f a c to e t p o s s ib ilit a t e v ir g in a li s c o n c e p t io n is , R a t io n a lis t a e c o n a t i s u n t e x
p li c a r e originem fid ei i n t a le m c o n c e p t io n e m r e c u r r e n d o a d in f lu x u m s iv e iu d a ic u m s iv e p a g a
n u m , s iv e e t ia m a d e t h n ic o - c h r is t ia n o r u m e lu c u b r a t io n e s c ir c a t it u lu m F iliu s D ei. A t in c a s s u m
o m n in o , p r o u t f u s e o s t e n d it P . V o s t in o p . D e conceptione virginali Iesu Christi, R o m a e 1 9 3 3 ,
p p . 5 3 -6 6 . E n e iu s c o n c lu s io : Conceptio virginalis u t iq u e e s t m ir a c u lu m , c u i a p r io r i r e p u g n a t
t a m r a tio h u m a n a q u a m ip s a n a t u r a . Q u o m o d o ig i t u r o r t a e s t fid e s in v ir g in a le m c o n c e p t io n e m ?

ERRORES CIRCA VIRGINITATEM DEIPARAE


II.

V irginitatem

in

partu

243

negaverunt Tertullian us, Iovinianus et quidam

Protestantes. 1) T e r t u l l i a n u s (saec. ili) in L . de carne Christi, c. 23: Sed agno


scim us adim pleri propheticam vocem Sim eonis, super adhuc recentem infantem
D om inum pronuntiatam: E cce hic positus est in ruinam et suscitationem m ulto
rum in Israel, et in signum quod contradicetur. Signum enim nativitatis Christi,
secundum Esaiam: Propterea dabit vobis D om inus ipse signum: ecce virgo con
cipiet in utero, et pariet filium . A gnoscim us ergo signum contradicibile, con
ceptum et partum virginis M ariae; de quo Academ ici isti: Peperit et non peperit;
V irgo, et non virgo. Quasi non, etsi ita dicendum esset, a nobis m agis dici con
veniret. Peperit enim, quae ex sua carne; et non peperit, quae non ex viri semine.
E t V irgo, quantum a viro; non virgo quantum a partu. N o n tam en ut ideo: P epe
rit et non peperit; et ideo: V irgo, quae non virgo, quia non de visceribus suis
mater. Sed apud nos nihil dubium , nec retortum in ancipitem defensionem . L u x ,
lux: et T enebrae, tenebrae, et Est, est, et N on, non. Q uod am plius, hoc a malo
est. Peperit, quae peperit. E t si virgo concepit, in partu suo nupsit, ipsa patefacti
corporis lege, in quo nihil interfuit, de vi m asculi admissi, an emissi, idem illud
sexus resignaverit. H aec denique vu lva est propter quam et de aliis scriptum
est: O m ne m asculinum adaperiens vulvam , sanctum vocabitur D om ino. Q uis
vere sanctus, quam D ei Filius? Q uis proprie vulvam adaperuit, quam qui clau
sam patefecit? Ceterum , om nibus nuptiae patefaciunt. Itaque magis patefacta
est, quia magis erat clausa. U tiqu e magis non virgo dicenda est, quam virgo,
saltu quodam mater ante quam nupta. Et quid ultra de hoc retractandum est,
cum hac ratione Apostolus non ex virgine, sed ex m uliere editum F iliu m D ei
pronuntiavit, agnovit adapertae vulvae nuptialem passionem? L egim us quidem
apud Ezechielem de vacca illa quae peperit et non peperit. Sed videte, ne vos
iam tunc providens Spiritus Sanctus notarit haec voce disceptaturos super u te
rum M ariae. C eterum non contra illam suam sim plicitatem pronuntiasset d u b i
tative, Isaia dicente: C oncipiet et pariet ( P L 2, 835 s.).
2)
T ertullian o succedit (saec. iv) I o v i n i a n u s m onachus, qui E picurus C h ri
stianorum vocatus est, et prout testatur S. H ieronym us inter phasides
A u t p e r v ia m f a c t i, a u t p e r v ia m m y t h i v e l le g e n d a e . C o n t r a u t r a m q u e d ile m n a t is p a r t e m h a
b u e r u n t g r a v e s d if f ic u lt a t e s v a r io e x a s p e c t u . A t h y p o t h e s is m y t i v e l le g e n d a e t a le s p a t it u r d i f
f ic u lt a t e s , q u a e n u llo p a c to r e m o v e r i p o s s in t : c e r to c e r t iu s n o n e s t n a t a le g e n d a in t e r I u d a e o s
P a la e s t in e n t e s , e x p e c ta n te s M e s s ia m f iliu m D a v id ( m e m e n t o T r y p h o n is

h o c o b ic ie n t is

Iu -

s t in o ) . A t a d h u c m in u s p a g a n u s in f lu x u s e x p lic a t d u p lic e m n a r r a t io n e m e v a n g e lic a m t a m e v i


d e n t e r s e m it ic a m , u t n o n n is i a S e m it is e t in t e r S e m it a s c o n c ip i p o t u e r it : s u p p o s it a o r ig o m y t h o lo g ic a t a liu m n a r r a t io n u m f o r e t p a r a d o x o n . E rg o n a t a e s t fid e s p e r v ia m f a c t i . .. ( 1. c .,
p p . 6 5 - 6 6 ) . D e c e te r o ( a n im a d v e r t it id e m P . V o s t ) , h a e c fid e s t o t e t t a n t a s d if f ic u lt a t e s a
p r io r i p a t it u r s ic u t fid e s in c o r p o r a le m r e s u r r e c tio n e m , u t solum factum reale possit esse sufficiens
ratio eius praedicationis. N is i e n im e s s e t r e a le f a c t u m , ip s a s u a r e a lit a t e p r a e d ic a t o r ib u s p r im a e v a e E c c le s ia e im p o s it u m , e iu s a r b it r a r ia in v e n t io , c o m m u n i h u m a n o iu d ic io , f u is s e t c o n d e m n a
t io e t fin is r e lig io n is c h r is t ia n a e (1. c . , p . 6 7 ).

ERRORES CIRCA VIRGINITATEM DEIPARAE

24 4

aves et carnes suinas non tam em isit spiritum , quam eructavit (Contr. Vigilan
tium, P L 23, 3 5 5 ) .1 E iu s asseclae fuerunt, A uxentius, G reniobis, Germ inator,
F elix, Plotinus, M artianus, Ianuarius, Ingeniosus, Barbation et Sarmation.
3)

Saec. x iv errorem hunc in G erm ania renovarunt haeretici L o t h a r d i ap

pellati, iuxta quos, si M aria virgo m ansit in partu, non hom inem sed angelum
peperisset. Idem quoque saec. x v i sentierunt A n a b a p t is t a e et Protestantes, ut
Petrus M artyr, Bullingerius, Bucerus, Beza etc., nec non hodierni R a t io n a l is t a e
dicentes C hristum m ore aliorum hom inum natum esse.
III.

V irginitatem

po st

partu m

plures negaverunt sive in O riente sive in

O ccidente.
1) In O r ie n t e , prim us qui docuit M ariam , post partum virginalem , m atri
m onium cum Ioseph consumm asse, videtur fuisse Eunomius, A rianorum dux,
ab auctore libri Opus imperfectum 2 et a Philostorgio acriter reprehensus. 3
E unom io adhaeserunt Apollinaris vel discipuli eius qui, teste S. Epiphanio,
dixerunt fratres D om ini fuisse filios quos M aria ex Ioseph habuit post natum
Iesum . 4 O b hanc causam Antidichomarianitae appellati fuerunt. Idem docuerunt
Pauliciani qui, praeterea, negaverunt M ariam generasse Christum . 5
2) In O c c id e n t e , virginitatem D eiparae post partum sicut et in partu
negavit T ertullian us (p. a. 202) cum iam esset haereticus (D e monogamia 8, P L 2,
989 A ; D e velandis virginibus 6, P L 2, 946 B), prout anim advertebat S. H iero
nym us contra illos qui Tertullian i auctoritate abutebantur. 6
A t classicus negator huius veritatis fuit H e l v id iu s qui, a. 380, Romae, praeter
errorem in perpetuam virginitatem Deiparae, m atrim onium virginitati aequavit.
Contra ipsum scripsit S. H ieronym us librum de perpetua Virginitate B . M ariae
(P L 23, 183-206). Paucis post annis, Iovinianus, m onachus Rom anus, helvidianam haeresim renovavit. Scripsit etiam contra ipsum S. H ieronym us, 7 nec non
5 . A m b r o s iu s .8 Inter praecipuos huius erroris propugnatores fuit Bonosus, Ep.
Sardicensis, a Synodo Capuano anni 391 et a Papa Siricio (Epist. 9, 3, P L 13,
117 7) condemnatus.

1 A b H a r n a c k d ic t u s e s t P r o t e s t a n s a n t e P r o t e s t a n t is m u m .
2 I n s a n u s it a l e g i t u r n u llu m i n t e lle g it s a n u m ( H o m il. i , P G 5 6 , 6 3 5 ) .
3 P ro P h ilo s t o r g io , E u n o m iu s e s t im p iu s e t s e c ta t o r e s e iu s d e t e s t a b ile s ( H ist. Ucci.,
6 , P G 6 5 , 5 33 B ).
4 H a e r . 7 8 , 1, P G 4 2 , 699 s.
5 C f r G l y c a s M ., Annales 3, P G 15 8 , 3 9 5 , e t P e t r u s S i c u l u s , H ist. M anichaeorum , 10,
M a i , Patrum nova B ib i. V I , 3, p . 13 .

6 D e T e r t u l lia n o n ih il a m p liu s d ic o q u a m e c c le s ia s t ic u m h o m in e m n o n f u is s e ( A d v .
H elv., P L 2 3 , 2 01 B ).
7 A d v . Iovinianum, P L 2 3 , 2 1 1 - 3 3 8 .
8 D e institutione virginis et S . M ariae virginitate perpetua, P L 1 6 , 3 0 5 - 3 4 .

VIRGINITAS DEIPARAE ANTE PARTUM

245

Saec. v u error iste H ispaniam infecit, illum que invicte refutavit S. H ildephonsus, ep. T oletanus, in Tractatu de Virginitate S . M ariae, contra tres infi
deles (Iovinianus, H elvidius et Iudaeus).
S aec. x v i eu m d em erro rem ren o va ru n t P ro testa n tes et A n a b a p tista e , u t P e
tru s M a rty r, R eisn eru s, B u ce ru s, S te rn b e rg e r etc. Id e m te n en t, n ostra aetate,
a cath o lici M a y o r (The Epistles of St. James, 1913, p. i - l x v ), Z a h n (Forschungen
zur Geschichte des N . T. Kanons, V I Briider und Vettern Iesu, 1900, p p . 227-363),
P a u l u s , S t r a u s s , R e n a n etc.

Tractationis divisio: Q uia alia veluti est virginitas corporis, alia vero est
virginitas animae seu m entis, ideo tractationem in duo capita dividim us.
I.

D e virginitate corporis B. M . V.

II. D e virginitate animae B. M . V .


A rt. 1 - D E

V IR G IN IT A T E

C O R P O R I S B . M . V.

Quaestionis divisio: C irca Virginitatem corpoream B. M . V . tria quaeri pos


sunt, videlicet: M aria fuitne V irgo 1) ante partum , 2) in partu et 3) post partum ?...
H inc tres articuli.
I - UTRUM M ARIA FUERIT VIRGO ANTE PARTUM

Prop.: M aria fu it virgo

a n te

p a rtu m ,

seu Christum concepit sola Spiritus

Sancti virtute.

I. Prob.: A u c t o r i t a t e : M a g is t e r ii E c c l e s i a s t i c i :
1) S y m b o l u m A p o s t o l ic u m p r o f it e t u r : qui natus est de Spiritu Sancto ex Maria
Virgine (Denz., 2); qui conceptus est de Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine
(Denz., 6).
2) S y m b o l u m E p i p h a n i i : incarnatus est, hoc est ex Maria semper virgine per
Spiritum Sanctum perfecte genitus, homo factus est, id est, perfectum assumpsit ho
minem, animam et corpus et mentem et omne quidquid homo est, excepto peccato, non
e virili satu (Denz., 13).

3) F ides D a m a s i : conceptus est de Spiritu Sancto et natus ex Maria Virgine


(Denz., 16).
4) L ib e l l u s in m o d u m s y m b o l i : Hunc igitur Filium Dei, Deum natum a Patre
ante-omne omnino principium, sanctificasse uterum Mariae Virginis, atque ex ea ho
minem verum sine virili generatum semine suscepisse (Denz.,20).
5) S y m b o l u m N ic a e n o - C o n s t a n t in o p o l it a n u m docet: Incarnatus est de Spi
ritu Sancto ex Maria Virgine (Denz., 86).
6) S. F e l ix : Ex Virgine Maria natum , ex Virgine incarnatus (Denz., 52);
cfr anathemat. Damasi 6 (Denz., 64).

246

VIRGINITAS DEIPARAE ANTE PARTUM

7) S ir ic iu s , in Epistola Accepi litteras vestras, scribit: Sane non possumus negare


de Mariae filiis reprehensum, meritoque vestram sanctitatem abhorruisse, quod ex eo
dem utero virginali, ex quo secundum carnem Christus natus est, alius partus effusus
sit. Neque enim elegisset Dominus Iesus nasci per virginem, si eam iudicasset tam in
continentem fore, ut illud genitale Dominici corporis, illam aulam regis aeterni concu
bitus humani semine coinquinaret. Qui enim hoc adstruit, nihil aliud nisi perfidiam
Iudaicam adstruit, qui dicunt eum non potuisse nasci ex virgine. Nam si hanc accipiant
a sacerdotibus auctoritatem, ut videatur Maria partus fudisse plurimos, maiore studio
veritatem fidei expugnare contendunt (in epist. Accepi litteras vestras, Denz. 91).
8) A n a t h e m a t is m u s P r im u s S . C y r i l l i : Dei genitrix vocatur sancta Virgo
(Denz., 1x3).
9) S. L eo M a g n u s , in epist. dogmatica Ledis dilectionis tuae, 449: Idem sempiterni
genitoris Unigenitus sempiternus natus est de Spiritu Sancto et Maria Virgine... Con
ceptus quippe est de Spiritu Sancto intra uterum matris virginis, quae illum ita salva
virginitate edidit, quemadmodum salva virginitate concepit... Fecunditatem enim vir
gini Spiritus Sanctus dedit . Nova autem nativitate generatus, quia inviolata virginitas
concupiscentiam nescivit, carnis materiam ministravit... nec in Domino Iesu Christo,
ex utero virginis genito, quia nativitas est mirabilis, ideo nostri est natura dissimilis
(Denz., 144).
10) C o n c . C h a l c e d o n e n se , 451: Ex Maria virgine Dei genitrice (Denz., 148).
I o a n n e s 2, in epist. Olim quidem, 534: Maria semper virgo (Denz., 201): Sanctam
semper virginem ; sumpsisse carnem credatur ex virgine (Denz., 202).
11) C a n o n e s a dversu s o r ig e n e m , 2: generatio ex virgine (Denz., 204), 3: cor
pus Domini in utero beatae Virginis formatum (Denz., 205).
12) C o n c il iu m C o n s t a n t in o p . II, can. 2: incarnatus de sancta gloriosa Dei G e
nitrice et semper Virgine Maria, natus est ex ipsa (Denz., 214); can. 6 et 14: semper
Virgo (Denz., 218-227).
13) C o n c . B r a c a r e n se , can. 3: ex Virgine nascitur (Denz., 233).
14) S. G r e g o r iu s M a g n u s , in epist. Quia charitati, 601: Non (autem) prius in
utero Virginis caro concepta est, et postmodum divinitas venit in carnem... Nec ante
conceptus et postmodum unctus est, sed hoc ipsum de Spiritu Sancto ex carne Virginis
concipi a Spiritu Sancto ungi fuit (Denz., 250).
15) H o n o r iu s IV , in epist. Scripta fraternitatis vestrae, 634, scribit: Christus enim...
sine peccato conceptus de Spiritu Sancto, etiam absque peccato est partus de sancta et
immaculata Virgine Dei genitrice (Denz., 251).
16) M a r t in u s I, in Conc. Lateranense, 649, can. 21: Si quis secundum sanctos
Patres non confitetur proprie... Verbum e caelo descendisse, et incarnatum ex Spiritu
Sancto et Maria semper virgine... (Denz., 255); can. 3: Si quis secundum sanctos
Patres non confitetur proprie et secundum veritatem D ei genitricem Sanctam semperque Virginem et immaculatam Mariam, utpote ipsum Deum Verbum specialiter et
veraciter, qui a Deo Patre ante omnia saecula natus est, in ultimis saeculorum absque
semine concepisse ex Spiritu et incorruptibiliter eam genuisse, indissolubili permanente
et post partum eiusdem virginitate, condemnatus sit (Denz., 256); can. 3: D e sancta
Virgine semper Dei genitrice Maria (Denz., 257).

VIRGINITAS DEIPARAE ANTE PARTUM

247

17) C o n c . T o l e t a n u m X I, 675: nova autem nativitate est genitus, quia intacta


virginitas et virilem coitum nescivit, et foecundatam per Spiritum Sanctum carnis ma
teriam ministravit. Qui partus Virginis nec ratione colligitur, nec exemplo monstratur:
quod si ratione colligitur, non est mirabile; si exemplo monstratur, non erit singulare.
Nec tamen Spiritus Sanctus Pater esse credendus est Filii, pro eo, quod Maria eodem
Sancto Spiritu obumbrante concepit, ne duos Patres Filii videamur asserere, quod uti
que nefas est dici (Denz., 282).
18) C o n c . C o n s t a n t in o p o l it a n u m III, 680-681, sicut Chalcedonense docet Chri
stum conceptum fuisse de Spiritu Sancto et Maria Virgine (Denz., 290).
19) H a d r ia n u s I, in epist. S i tamen licet, 793, asserit quod Verbum servilis formae
conditionem... sumpsit ex Virgine (Denz., 310).
20) C o n c . F r a n c o f o r d ie n se , 794: de Virgine natus est (Denz., 313).
21) L eo III, Fides Nicephori, 811: Virginem quoque, quae supernaturaliter et
ineffabiliter pepererat, post partum virginem conservavit, virginitate illius secundum
naturam nullam ex parte demutata aut labefactata (Denz., 3029).
22) L eo IX , in Symbolo fidei, 1053': temporaliter natum de Spiritu Sancto ex M a
ria semper virgine (Denz., 344).
23) I n n o c e n t iu s III, in professione fidei Waldensibus imposita: natus ex Maria
Virgine (Denz., 422).
24) C o n c . L a ter a n en se IV, 1215: a tota Trinitate communiter incarnatus, ex
Maria semper Virgine Spiritus Sancti cooperatione conceptus, verus homo factus
(Denz., 429).
25) C o n c . L u g d u n e n se , 1274, in professione fidei Michalis Paleologi: tempora
liter natum de Spiritu Sancto ex Maria semper Virgine (Denz., 462).
26) C o n c i l iu m F l o r e n t in u m , in Decreto pro Iacobitis, 1441: ex immaculato
utero Mariae Virginis , ex Virgine , de Virgine , etc. (Denz., 708 ss.).
27) S ix tu s IV , in Constit. Cum praecelsa, 1476, pluries Deiparam Virginem ap
pellat et asserit quod immaculata Virgo nihilominus post partum remansit (Denz.,
734); ita etiam in Constit. Grave nimis, 1483 (Denz., 735).
28) P a u l u s IV , in Constit. Cum quorumdam, 1555, illos damnat qui credunt, D o
minum nostrum secundum carnem non esse conceptum in utero Beatissimae semperque Virginis Mariae de Spiritu Sancto, sed sicut ceteros homines ex semine Ioseph ,
... aut eandem Beatissimam Virginem Mariam non esse veram Dei matrem, nec per
stitisse semper in virginitatis integritate, ante partum scilicet, in partu et perpetuo post
partum (Denz., 993). Cfr Denz., 1314, 1462 ss.
E.st ergo veritas de fide definita.

II. Prob.: A u c t o r i t a t e :

S . S c r ip t u r a e .

i ) In V . T . prim us qui virginalem M essiae conceptionem praenuntiavit fuit


D a v id (saec. x i-x a. C h r.) in Ps. 22 (vulg. 21). E st enim Psalm us em inenter messianicus, in sensu litterali proprio, prout interpretes hodierni com m uniter te
nent una cum traditione christiana. Iesus, ex cruce, prim um illius Psalm i versi

VIRGINITAS DEIPARAE ANTE PARTUM

248

culum recitavit cum dixit: D eus m eus, D eus meus ut quid dereliquisti me? .
Iam vero, in versiculis 10-11 illius psalm i modi quidam dicendi inveniuntur qui
ad conceptionem virginalem M essiae aperte alludunt, videlicet: Tu es qui extraxisti
me de ventre spes mea ab uberibus matris meae. In te proiectus sum ex utero;
de ventre matris meae D eus meus es tu . In hisce versiculis allusio habetur ad
m orem apud hebraeos et graecos vigentem , deponendi nempe super genua proprii
patris (G en . 30, 3; Iob. 3, 2) puerum recens natum. H oc m odo pater puerum
suum recognoscebat. Iam vero, M essias

prout ex versiculis illis apparet

proicitur (antropom orphice) super genua D ei Patris, qui idcirco tam quam Pater
eius recognoscitur. Significatur ergo virginalis et m iraculosa D eiparae conceptio.
Post duo vel tria saecula, Isaias (7, 14) aiebat: E cce V irgo concipiet et pariet
filium , et vocabitur nom en eius Em m anuel . Iam dem onstravim us (p. I, sect. 2,
pp. 97 s.), Em m anuelem de quo loquitur Isaias esse M essiam et V irgin em ipsum
parituram esse B . M ariam V irginem . Iam vero, m ater M essiae praedicitur virgo
sive in concipiendo sive in pariendo. V o x enim alma, quae in S. Scriptura adhi
betur sem per de virgine proprie d ic ta ,1 et participia (praesentia) gravida et
pariens , sensum compositum sat evidenter indicant, videlicet: virginem gravi
dam , virginem parientem , non vero sensum divisum , videlicet, virginem
quae usque ad conceptionem et partum virgo fuerat, non vero in ipsa concep
tione et in partu: Propheta, enim opus aliquod extraordinarium sat evidenter pro
ponit, et non esset certe quid extraordinarium quod m ulier aliqua usque ad con
ceptionem et partum virgo permaneat. Ergo Prophetia m atrem virginem prae
dicit. A ccedit testim onium S. M atthaei (1, 22 s.) qui explicite asserit tale vatici
nium in B . M aria im pletum fuisse.
2) In N o v o T
a)

estam en to :

A ngelum , conceptionem et nativitatem filii annuntiantem , B . V irgo ita

interrogat: Q uom odo fiet istud quoniam virum non cognosco? A ngelus vero
non solvit difficultatem dicens: cognosces virum , sed affirmando quod con
ceptio eius erit non m odo naturali sed m odo extraordinario, eo quod nihil est
im possibile apud D eum . E x iis tria clare patent: 1) M aria erat virgo cum A n
gelus ad eam venit; 2) M ariae difficultas ex sua virginitate tantum m odo oritur;
3) difficultas solvitur ex eo quod ipsa m odo m iraculoso, et ideo salva virginitate,
mater fiet.
Clarissim e ergo, in hoc textu, virginalis conceptio docetur. E t haec est ratio
cur authenticitas versiculorum 34 et 35 ab adversariis im pugnatur. W . B o ssu et
(Die Schriften des N . T ., I 3, G ottingen, 1917, 402), et A . L

o is y

(Les Evangiles

1 F r u s t r a o p p o n it u r v e r s . 19 c a p . 3 0 l i b r i P r o v .; s e n s u s e n im i l l i u s lo c i h ic e s s e v id e t u r :
d if f ic u lt e r e x p lo r a t u r , n u m p u e lla , q u a e se v ir g in e m e x h ib e t , r e a p s e v ir g o s it ( it a L e H ir,
Etudes, 1, 6 6 ) ; a u t : d if f ic u lt e r e x p lo r a t u r , q u a v ia v ir p e r v e n ia t a d s e d u c e n d a m v ir g in e m , m o r e
O r ie n t a li t a m c a u t e c u s t o d it a m ( Brouwer, in h . 1.).

VIRGINITAS DEIPARAE ANXE PARTUM

249

synoptiques, 1, C elouds, 1907, pp. 290-294) putant versiculos illos adiectos esse
docum ento iudaeo-christiano ab ipso A u ctore Evangelii 3; alii vero ut H . H use (Geburt und Kindheit Christ, in Zeitschrift f . die neuentestamentl. Wissen-

n er

schaft, 4 [1889] 122 s.), et A . H a r n a c k , dicere m alunt versiculos illos interpo


latos esse a redactore quodam posteriore.
A ttam en, H arnack nullum exstrinsecum argum entum contra authentiam illo
rum verborum adducit; argum enta vero intrinseca quae adducit facili negotio
diluuntur (cfr R u f f i n i , Introd. in S . Script., p. II, 1. 1, pp. 119-123, Romae,
1925). N il m irum ergo si ipsem et A d ulph u s H ilgenfeld, vir certe iudicio independens, rationes ab H arnack allatas tam quam om nino debiles respuit (D ie G e
burt Jesu aus der Jungfrau in dem Lukas evangelium. Zeitschr. f . Wissensch. Theol.,
44, 1901, pp. 313 ss.). Ceterum et alii Protestantes (e. g. L igh tfoot, P lum m er,
Rsgen) L ucae narrationem uti genuinam accipiunt.
b)

M atth. 1, 16-25 refert quom odo M aria, antequam in domo Ioseph habi

taret, inventa est in utero habens de Spiritu Sancto . Ioseph ergo, cum esset
vir iustus, voluit occulte dim ittere eam (ex quo clare patet ipsum non cognovisse
illam); sed dum haec cogitabat, apparuit ei A ngelus a quo de m iraculoso con
ceptu edoctus est, sicut praedixerat Isaias. Iam vero haec omnia evidentissim e
ostendunt M ariam ante partum virginem fuisse.
Contra hunc clarissim um textum :
O B I C I T U R 1: Q uae ibi (3; 18-35) narrantur, contradicunt iis quae alibi nar
rantur, i. e. genealogiis (M atth. 1). Etenim , Evangelista, ad hoc ut ostendat C h ri
stum filium esse D avid, tradit genealogiam Ioseph: insinuat ergo Ioseph patrem
eius naturalem fuisse.
R E S P O N D E T U R : C u m S. M atthaeus apertissim e doceat C h ristum co n
ceptum fuisse virginaliter, absque opera viri, opera videlicet Spiritus Sancti,
iam evidenter patet noluisse ullo m odo insinuare S. Ioseph patrem E iu s n atu
ralem fuisse. Q uare ergo tradit Evangelista genealogiam Ioseph? O b duplicem
rationem: Prima ratio est quia S. Ioseph erat pater C h risti legalis atque civilis.
Christus enim natus est stante vero m atrim onio V irgin is cum S. Ioseph. Pater
nitas legalis (per legem leviratus) apud Israelitas paternitati naturali fere aequivalebat. Secunda ratio est quia Iesus ad S. Ioseph aliquom odo pertinebat. Ioseph
enim, prout anim advertit Cornelius a L apide, per coniugium , corporis V irgin is
quasi dom inus effectus est, ideoque et fructus corporis B. V irgin is ad eum per
tinuit, sicut seges supernaturali m odo nata in agro meo sterili, m ea esset. Res
illustrari potest exem plo quodam quo S. Franciscus Salesius egregie usus est
(uvres, Paris, 1862, t. 3, p. 1862). Q uando ex ore colum bae decidit fructus in
hortum , arbor quae ex illo fructu et in illo horto nascitur, ad illius dom inum ,
procul dubio, pertinet. Iam vero B. V irgo est S. Ioseph utpote legitim a uxor, hor
tus proprius, in quem decidit, ex ore Spiritus Sancti, fructus exim ius, ex quo

VIRGINITAS DEIPARAE ANTE PARTUM


arbor illa oritur, universum orbem protegens et alens, scilicet Christus Iesus.
E rgo Christus ad Ioseph, horti frugiferi dom inum , vero iure pertinet. In ceteris
quidem connubiis humanis, maritus, certe, dici nequit proprie pater filiorum
uxoris, quos ipse non genuit; ipsi enim, vel ante m atrim onium , vel durante m a
trim onio, per adulterium , generati fuerunt. A t C hristus oritur, id est, concipitur
et nascitur non ante m atrim onium sed durante m atrimonio, non per adulterium
sed m odo m irabili, in proprio Ioseph fundo, id est, in sua legitim a uxore. Legaliter ergo Ioseph pater Christi erat. E t hoc sensu certe a S. L u c a Ioseph vo
catur pater Iesu (L u c. 2, 3 3 ; 2, 48), et Iesus dicitur filius Ioseph (L u c. 4, 22).
S. T h om as ita explicat quom odo Christus dici possit fructus m atrim onii inter
Ioseph et M ariam : Proles non dicitur bonum m atrimonii solum in quantum
per m atrim onium generatur, sed in quantum in m atrim onio suscipitur et ed u
catur; et sic bonum illius m atrim onii fuit proles illa et non prim o m odo. N ec
tam en de adulterio natus, nec filius adoptivus, qui in m atrim onio educatur, est
bonum m atrim onii, quia m atrim onium non ordinatur ad educationem illorum ,
sicut hoc m atrim onium fu it ad hoc ordinatum specialiter, quod proles illa susci
peretur in eo et educaretur (in I V Sent., d. 3 0 , q. 2, a. 2 ad 4)
Tertia ratio: quia per genealogiam Ioseph sim ul constabat de tribu et de fa
m ilia M ariae, quin eiusdem genealogiam (contra m orem Scripturae quae non
solet m ulierum genealogias tradere) explicite traderet. B. V irgo enim erat filia
heres (prout S. L ucas, 2, 4-5, insinuare videtur et prout a veteribus traditur) et
ideo nonnisi viro eiusdem familiae nubere poterat (n.

36,

6 - 8 ).

O B I C I T U R 2: in versione syro-sinaitica versiculi 16, cap. I, S. M atthaei,


ita legitur: Iacob genuit Ioseph; Ioseph autem, cui desponsata erat virgo M aria,
genuit Iesum .
R E S P O N D E T U R : C odices graeci, longe plurim i, habent: Iacob genuit
Ioseph, virum M ariae, de qua natus est Iesus ; ita etiam latina Vulgata; pauci
vero C odices graeci habent: Iacob genuit Ioseph, cui desponsata virgo M aria
gen u it Iesum ; ita etiam vetus latina. V ersio vero syro-curetoniana habet: Iacob
genuit Ioseph, cui desponsata erat virgo M aria quae genuit Iesum . Iam vero,
in om nibus istis lectionibus, nullo m odo dicitur Ioseph genuisse Iesum; et ideo
u nica lectio (syro-sin.) contra tot tantasque lectiones, nihil valere potest. L ectio
siro-syn. forsan, orta est ex eo quod nom en Ioseph bis transcriptum est. Ceterum ,
ipsa versio syro-sin., in v. 19 et seqq. in essentialibus cum reliquis convenit et
ideo conceptionem virginalem docet. Illud genuit Iesum , igitur, solum m odo
de generatione legali intelligi p o te s t.1

S c h a u m b e r g e r I ., C . S S . R ., Ueber die Echtheit der Lesung des Sinai-Syrers: Ioseph cui

desponsata erat M aria Virgo genuit Jesum, in Theol.-prakt. Quartalschr., 78 ( 1 9 2 5 ) 3 0 2 -3 2 5 .

VIRGINITAS DEIPARAE ANTE PARTUM

III. Prob.: A u c t o r i t a t e

Patrum

et

251

S c r ip t o r u m E c c l e s ia e :

Inde a prim is Ecclesiae saeculis, Patres et Scriptores Ecclesiae unanim i voce


virginitatem D eiparae ante partum apertissim e professi sunt, ita ut ipsem et H ar
nack, acerrim us huius dogm atis im pugnator, scribere non dubitaverit: Seculo ii,
christiani ex gentibus illud, ut videtur, unanim iter profitebantur (Dogmengesch.
i 3, p. 96). L audari solent:
S. I g n a t i u s , im m ediatus A postolorum discipulus, in Ep. ad Ephes., 19, 2,
docuit M ariam V irgin em fuisse ante partum et in partu: E t principem huius
m undi latuit M ariae virginitas et partus ipsius, sim iliter et mors D om ini ( F u n k ,
Patres Apostolici, 1, ed. 2, 1901, pp. 228-229). E t in Epist. ad Smyrnaeos, I, 1,
C h ristum dicit y e y e v v t jfi v o v
Virgine (1. c., 276-277).

XriOis

ie tt a p d v o v , natum vere ex

A r i s t i d e s , in sua Apologia, ad Adrianum (c. a. 125), 25: in Spiritu Sancto


de caelo descendit ad salvandos homines, et, ex sancta virgine genitus sine semine

et sine corruptione, carnem assum psit (P G 96, 1121).


S. I u s t i n u s in sua Apologia prima pro Christianis ad Antoninum (a. 138-161)
explicite docet conceptionem et partum virginalem M ariae, et D eiparam ple
rum que non M ariam sed sim pliciter Virginem, primus omnium, appellat, quod
appellativum postea com m une evasit. In Apologia 1, 33: Iam vero quem ad
m odum ex virgine oriturum conceptis verbis Isaias praedixerit, audite. Sic autem
locutus est: E cce V irgo in utero habebit et pariet filium , et dicent super nom ine
eius: N obiscum D eus. Q uae enim incredibilia erant et fieri non posse hom ini
bus videbantur, ea D eus per Spiritum propheticum futura praenuntiavit, ut
cum evenissent, fides eis non derogaretur, sed ex eo quod essent praedicta, cre
deretur. N e qui autem prolatam prophetiam m inus intelligentes, eadem nobis
obiiciant, quae poetis, Iovem dicentibus ad m ulieres rei venereae causa ventitasse, obiecim us, verba explanare tentem us. Illud igitur: E cce V irgo in utero ha
bebit significat absque concubitu concepturam . N am si cum aliquo consuevisset,
non iam esset virgo. Sed virtus D ei superveniens V irgin i obum bravit eam, fecitque ut tum , cum esset V irgo, praegnaret. E t qui tunc ad ipsam Virginem missus
est A ngelus D ei, sic laetum ei nuntium attulit: E cce concipies in utero ex Spiritu
Sancto etc. (P G 6, 380 s.).
S. I r e n a e u s , in opere Adversus haereses, 1, I, c. 10, n. 1 docet Ecclesiam fidem
habere in eam quae est ex virgine generationem (P G 7, 549). In 1. 3, c. 19, n. 1:
ex virgine est Em m anuel (P G 7, 938). In 1. 3, c. 19, n. 3: H om o (A chaz) nec
speravit virginem praegnantem fieri posse, quae erat virgo, et parere filium et
hunc partum D eum esse nobiscum (P G 7, 941). In 1. 3, c. 21, n. 6: Q uid enim
m agnum aut quod signum fieret in eo quod adulescentula concipiens ex viro
peperisset, quod evenit om nibus, quae pariunt, m ulieribus? Sed quoniam ino
pinata salus hom inibus inciperet fieri D eo adiuvante inopinatus et partus virginis

252

V ir g in it

d e ip a r a e

ante

partum

fiebat. D eo dante signum hoc, sed non hom ine operante illud (P G 7, 953). In
1. 3, c. 2 i, n. 10: V erbu m existens ex M aria, quae adhuc virgo erat (P G 7,
2 2 3 ),1 cfr etiam 1. 3, c 22, n. 4 (P G 7, 959). 2
T r t u l l i a n u s , in De carne Christi, 17, docuit M ariam V irginem fuisse ante
partum: A nte omnia autem com m endanda erit ratio quae praefuit, ut D ei F ilius

de virgine nasceretur. N o ve nasci debebat novae nativitatis dedicator, de qua


signum daturus D om inus ab Isaia praedicabatur. Q uod est istud signum? Ecce
virgo concipiet in utero et pariet filium . s Concepit igitur virgo et peperit Em m anuelem, N obiscum D eum . H aec est nativitas nova, dum homo nascitur in D eo; in
quo homine D eus natus est, carne antiqui seminis suscepta, sine semine antiquo,
u t illam novo semine, id est spiritualiter, reform aret exclusis antiquitatis sordi
bus, expiatam . Sed tota novitas ista, sicut et in om nibus, de veteri figura est,
rationali per virginem dispositione D om ino nascente. V irgo erat adhuc terra,
nondum opere com pressa, nondum sementi subacta; ex ea hom inem factum
accepim us a D eo in anim am vivam . Igitu r si prim us A d am de terra trahitur,
m erito sequens, vel novissim us A dam , ut Apostolus dixit, proinde de terra, id
est carne nondum generationi resignata, in spiritum vivificantem a D eo est pro
latus. E t tam en, ne m ihi vacet incursus nom inis A dae, unde C hristus A dam ab
A postolo dictus est, si terreni non fuit census homo eius? Sed et hic ratio defen
dit, quod D eus im aginem et sim ilitudinem suam, a diabolo captam , aem ula ope
ratione recuperavit. In virginem enim adhuc Evam irrepserat verbum aedificatorium mortis; in virginem aeque introducendum erat D e i V erb u m exstructo
rium vitae; ut quod per eiusm odi sexum abierat in perditionem , per eum dem
sexum redigeretur in salutem (P L 2, 781 s.).
S.

ip p o l y t u s

R o m a n Us in op. D e Antichristo, 4, scribit: D ei enim V e r

bum , cum esset carnis expers, sanctam carnem ex sancta virgine induit (P G 10,
732). In op. Contra haeresim Noeti, 17: Sicut igitur praedicatus est, sic praesens
se ipsum m anifestum fecit ex virgine et Spiritu Sancto novus hom o factus (P G
16, 3412; lib. 10, c. 33; ibid., coi. 3454.

1 C on tra p ravam in terp retatio n em v erb oru m Irenaei A d h u c virgo , c fr A d a m K ., Theologische Bemerkung zu Hugo K ochs schrift: Virgo Eva - Virgo M aria, in Theol. Quartalschr., 119
(1938) 17 1 -18 9 ; c fr etiam C a p e l l e B ., O . S . B ., A dhuc virgo chez S ain t Irne, in Rech. Thol.
anc. md., 2 (1930) 388-395; L e b o n I ., C R de H . K och , Virgo E va - Virgo M aria, in R ev. H ist.
eccles., 34 (1938) 336-345; L u k m a n F . K . , in Bogoslovni Vestnik, 10 (1930) 105-120.
2 H aec eadem fides in virgin alem D eiparae con cep tio n em ap paret in Odis Salomonis in e u n
tis saec. 11 (cfr T i x e r o n t I ., Prcis de Patrologie, 1920, p. 79), in Libro V I I I Sibyllarum , saec. 11
(cfr E . H

ennecke,

N . T. Apokryphen, 1904, p . 336,

1.

8, lin n . 456-7), in p ictu ra vetustissim a

quae in v e n itu r in Catacumbis Priscillae (cfr W i l p e r t , L e pitture delle Catacombe Romane, 1903,
tavv. 2 1-22, pp. 17 2 -17 5 ), in celeberrim a inscriptione Abercii a. 210 p. C h . (cfr D ict. Archol.
chrt., 1, co ll. 70 -71).
3 Is. 7,

14.

VIRGINITAS DEIPARAE ANTE PARTUM


C

lem en s

l e x a n d r in u s ,

253

in op. Stromata, 1. 6, c. 15: Iam vero universa

quoque oeconom ia quae praedicta est a prophetis de D om ino, videtur omnino


parabola iis, qui veritatem non norunt, quando F ilium D ei, qui fecit omnia,
carnem suscepisse, et in utero Virginis conceptum esse (quatenus scilicet fu it genita
sensilis eius caruncula), et consequenter quatenus fu it genitus passum esse et
resurrexisse, unus quidem dicit, alii vero audiunt: Iudaeis quidem scandalum ,
G raecis autem stultitiam , ut dicit Apostolus (P G 9, 352). C fr 1. 7, c. 16 (P G
9 - 53 s-)O r i g e n e s , in op. De principiis, 1. 1, praef. n. 4, inter ea quae ab A postolis
m anifeste tradita fuerunt, haec refert: Corpus assum psit nostro corporali simile
eo solo differens, quod natum ex Virgine et Spiritu Sancto est (P G 11, 117). In
Comment, in Ioannem, 32, n. 9: si quis credat Iesum sub Pontio Pilato praeside
cruci affixum, sacram rem quandam et salutarem m undo attulisse, non item
credens eum ex M aria virgine et sancta assumpsisse, sed ex Ioseph et M aria,

huic etiam deerunt m axim e necessaria ad habendam omnem fidem (P G 14, 784).
In Comment, in epist. ad, Rom., 1. 3, n. 10: C hristus vero, qui non ex semine viri
carnis suae sum psit originem , m erito ex m uliere factus dicitur (P G 14, 956 s.).
C fr etiam P G 11, 726 s.
S. E p h r a e m , pluries de perpetua virginitate Deiparae loquitur. D e concep
tione vero virginali haec inter alia habet: Canter per le tue grazie (o Signore)
inni eletti alla vergine la quale divenne m adre in m odo prodigioso,
la quale vergine eppur m adre (cfr R i c c i o t t i , Inni alla Vergine, p. 14). C o n
cepito senza amplesso e generato senza dissolvim ento: nelleccelso senza
M adre nel basso senza padre (1. c., p. 54). Ella il cam po che giam m ai
non ebbe chi lo seminasse eppure da essa germ ogli il m anipolo di bene
dizione ed ella dette senza seme il frutto al m ondo (1. c., pp. 14-15).
Inutile putam us alios textus afferre.
IV. Prob.:

Auctoritate

it u r g ia e ,

in qua pluribus m odis B. M ariae

virginitas in concipiendo extollitur. Sic, in festo Circumcisionis E cclesia cantat:


O adm irabile com m ercium , Creator generis hum ani anim atum corpus sumens
de V irgin e nasci dignatus est, et procedens homo sine semine largitus est nobis
suam D eitatem (A ntiph. 1 ad Vesp.); et in festo Annuntiationis-. Suscipe ver
bum V irgo M aria, quod tibi a D om ino per A ngelum transm issum est: concipies
et paries D eum pariter et hominem , ut benedicta dicaris inter omnes m ulieres.
Paries quidem Filium , et virginitatis non patieris detrim entum ; efficieris gravida
et eris m ater sem per intacta (Resp. 3 ad Matut.)\ et alia huiusm odi passim in
ceteris gloriosae D eiparae festis.

V. Prob.: ^ R a t i o n i b u s
possunt, videlicet

ex

Theologicis

p a r t e c h r is t i

et

quae

ex

ex p a r t e m a r ia e .

duplici

capite

accipi

VIRGINITAS DEIPARAE ANTE PARTUM

254

I. Ex parte Christi, conveniens fuit virginalis conceptio quintupliciter:


1) Prout est Filius D ei naturalis: inconveniens erat ut ille qui utpote F iliu s
D ei naturalis habebat patrem coelestem , patrem etiam terrenum et tem p o
ralem haberet, et ita dignitas Patris ad alium transferretur.
2) Prout est Verbum Dei: conveniens enim erat, ut etiam in generatione V erbi
humana, id quod proprium est V erbi divini reluceret; atqui proprium est V erb i,
qua talis, absque m entis vel cordis corruptione concipi; ergo conveniens erat ut
caro V erbi D e i absque matris corruptione conciperetur.
3) Prout est Redemptor humani generis Christus enim, utpote R edem ptor
generis humani, non debuit eo m odo concipi quo originalis culpa vel debitum
eiusdem traducitur in homines. A tq u i talis m odus est ordinaria generatio. E rgo...
4) Ratione finis Incarnationis, qui fuit spiritualis hom inum regeneratio. C o n
gruum enim erat ut, nascendo de V irgin e secundum carnem , significaret m em
bra sua m ystica nasci debere non ex voluntate carnis neque ex voluntate viri,
sed de V irgin e Ecclesia ex D eo secundum spiritum nascitura.
5) Ratione similitudinis cum Adam. Christus enim est novus A dam . Iam vero,
sicut A d am de terra V irgin e natus est, ita conveniens erat u t Christus, novus
Adam , de V irgin e nasceretur. U terqu e ergo oritur sine patre, uterque ex virgine
nascitur matre.
II. E x parte
Virginalis enim
M aria, prout est
ram divinitatem

Mariae: conveniens fuit virginalis conceptio prout est M ater Dei:


conceptio divinitatem illius qui concipitur ostendit. Si enim
M ater, veram Filii sui humanitatem, prout est M ater Virgo, v e
ostendit.

O B I C I T U R 1: Si Iesus virginaliter conceptus fuisset, hoc mater eius procul


dubio scivisset; atqui B. V irgo hoc ignorasse videtur; ergo... Si enim B. V irgo
suam virginalem conceptionem cognovisset, Christum certe habuisset pro M es
sia, pro filio D ei: quod tam en non fecit, prout apparet ex S. M arco ubi dicitur
quod sui (3, 20, 21) illum tenere volebant quoniam in furorem versus erat ;
illi autem: sui sunt m ater eius et fratres (v. 31).
R E S P O N D E T U R : 1) N ullim ode probari potest versiculum 31 (in quo verba
habentur: m ater eius et fratres ) esse confirm ationem versiculi 20 (in quo ha
betur verbum sui ). 2) D ato etiam et non concesso quod versiculus 31 sit con
firmatio versiculi 20, nullo m odo sequitur m atrem eius eodem m odo ac fratres
eius de ipso iudicasse. Eo vel m agis quod alii textus clarissim i habentur, prout
iam vidim us, qui a M atre eius talem iudicandi m odum om nino excludunt, ideoque adversariorum interpretationem im possibilem reddunt.
O B I C I T U R 2: D octrina conceptionis virginalis C hristi, non pertinet ad
traditionem prim itivam . Etenim S. Paulus, S, M arcus et S. Ioannes conceptum
virginalem non narrant.

VIRGINITAS DEIPARAE IN PARTU

255

R E S P O N D E T U R : V eru m est; at hoc nihil contra conceptum virginalem


probat eo quod illum m inim e excludit. Q uinim m o etiam illi ad virginalem con
ceptum saltem alludunt. Etenim : 1) S . Paulus scripsit: M isit D eus F ilium suum
factum ex muliere (G ai., 4, 4); 2) S . Marcus, N azarenorum opinionem (quae
apud M atthaeum ita refertur: N onne hic est filius M ariae , 4, 22) hoc modo
refert: N onne hic est faber, filius M ariae? (6, 3); 3) S . Ioannes vero, qui E va n
gelia S. M atthaei et S. L ucae bene noverat, virginalem conceptum , nisi illum
admisisset, certe excludere debuisset: quod tam en non fecit.
O B I C I T U R 3: V irginalis conceptus insertus est historiae infantiae ab hellenistis seu ethnico christianis, ad divinitatem C h risti explicandam .
R E S P O N D E T U R : hoc falsum est. Etenim : 1) S. Paulus (nec non Ioannes)
m agister L ucae, continuo divinitatem Christi praedicabat, non ideo quod natus
erat de Spiritu Sancto ex M aria V irgin e (S. Paulus enim conceptionem virginalem
num quam directe com memorat) sed quia natus erat ex Patre, ante omnia saecula;
2) ex historia constat G nosticos, hellenistas (et ideo ethnico-christianos) in uni
versum , nativitatem hum anam Christi negasse, et ipsius praeexistentiam defen
disse; hoc vero excludit dogma de virginali conceptione ab ethnico-christianis
originem duxisse.

II - UTRUM MARIA PERMANSERIT VIRGO IN PARTU

Prop.: M aria permansit Virgo in partu.


I. Prob.: A u c t o r i t a t e M a g i s t e r i i E c c l e s i a s t i c i : hoc implicite asseritur
in pluribus docum entis in prim a parte iam allatis, et explicite a S. L e o n e M .
(D enz., 2183), a M

a r t in o

I (Conc. Lateran. 649, can. 2, D enz., 256), a L

eone

I II

(D enz., 3029), a P a u l o I V (Denz., 993).

II. Prob.: A u c t o r i t a t e

S . S c r ip t u r a e :

) In V. T ., ex vaticinio Isaiae,

quod m atrem Em m anuelis non solum virginem concipientem sed etiam virginem
parientem exhibet. D icit enim: E cce V irgo concipiet et pariet .
2) In N . T., apud S. L ucam virginalis partus sat evidenter, quam vis discrete,
insinuatur verbis illis: E t peperit F iliu m suum prim ogenitum et pannis eum
involvit et reclinavit eum in praesepio : quae officia a m uliere, consuetis puer
perarum incom m odis obnoxia, praestari profecto non possunt.

III. Prob.: A u c t o r i t a t e P a t r u m : S. I g n a t i u s in E p. A d Ephes. 19, 1,


prout iam vidim us, M ariae partum m iraculosum praedicat sicuti virginalem
conceptionem (cfr F u n k , Patres Apost., 1, pp. 228-29, ed. 2, 1902).
S. I r e n a e u s , in op. A d v. haereses, 1, 4, c. 33, n. 11: E t qui eum ex virgine
Em m anuel praedicabant, adunitionem V erbi D ei ad plasma eius manifestabant;

VIRGINITAS DEIPARAE IN PARTU

256

quoniam V erbum caro erit, et F iliu s D ei filius hominis, purus pure puram ape
riens vulvam , eam quae regenerat homines in D eum , quam ipse puram fecit, et
hoc factus, quod et nos, D eus fortis est, et inenarrabile habet genus (P G 7, 1080).
In o p . .Demonstratio praedicationis evangelicae, c. 54: D e nativitate etiam eius
dicit alio loco idem propheta: Priusquam illa quae parturit pareret, et priusquam
advenirent dolores partus, liberatus est et evasit m asculus (Is. 66, 7): inexpectatum et inopinatum per virginem partum eius annuntiavit (P G 7, 953).
C l e m e n s A l e x a n d r i n u s prim us videtur qui explicite virginitatem in partu
docuit strenueque vindicavit. Ita scripsit in op. Stromata, 1, 7, c. 16: Sed ut

videtur, m ultis in hodiernum diem videtur M aria esse puerpera propter ortum
filii, cum non sit puerpera. Q uidam enim dicunt eam postquam peperisset, in
spectam ab obstetrice inventam fuisse virginem . T ales autem sunt nobis S crip
turae D om inicae, veritatem parientes et m anentes virgines cum occultatione
m ysteriorum veritatis. Peperit et non peperit, inquit Scriptura, ut quae ex se,
non ex coniunctione conceperit (P G 9, 530 s . ) . 1
O r i g e n e s sat aperte docuit virginitatem in partu in Comment, in M atth., t. 10,

n. 17; in L evit., hom . 8, n. 2. Pro solutione eorum quae in contrarium obiciuntur, cfr nostra Introductio in Mariologiam, pp. 108-109.
S . E p h r a e m , pluries virginitatem in partu in suis hym nis exponit. In M aria
avvenne il prodigio che partor verginalm ente (cfr R i c c i o t t i , Inni alla Ver

gine, p. 19). U sc dal ventre non disciogliendo i sigilli della verginit di L e i


com e neppure i sigilli del sepolcro egli sciolse (1. c., p. 50). D entro allutero di
carne un talamo stava preparato: giacendo se ne stava in esso lo sposo
celeste, e segni verginali custodivano le porte con diligenza . Quando
poi quel glorioso volle uscire, lasci i segni verginali immersi nel sonno,
s che non si avvidero d elluscita di L ui: M a i V igili e gli A ngeli cantavano
laudi (1. c., p. 55).
Invehit contra scrutatores scribens: C he la V ergine partorisca sente (dire)
e non crede lo scriba e linvestigatore, perch vede che naturalmente
non affatto possibile che partoriscano le vergini. In M aria la natura fu

Q uae C lem en s hic in d icat,

an im ad vertit P. L

ennerz

n arratur fuse in P ro to eva n

gelio Iacob i, c. 19 s. (saec. n ortu m ). C u m beata V irg o esset in specu et partus instaret, Ioseph
exiv it, quaeren s ob stetricem , quae statim ei ob viam v en it et am bo in tran t ad beatam V irgin em ;
p o st m iracu lo su m p artu m o b stetrix exclam at m agn am rem se vidisse, e xit et ea quae accideru n t
S alo m e narrat: virgo p ep erit, quod natura, co n d icio eius n on p e rm ittit. Salom e respon det se
n on credere, n isi digito suo exam inando certitu d in em a cqu ireret. In tran t ad M ariam , Salom e,
quae d ix it, exsequ i vu lt, sed clam at, m an um suam ign e esse com b ustam . A n g e lu s ap paret, qu i
S alom e m o n et, u t m an um exten dat ad in fan tem eu m qu e portet; qu od cu m facit, m anus eius est
sana. - E adem con victio de p artu virgin eo elu cet in A scen sion e Isaiae, 11 (H aec fortasse ex
saec. 1); in O da 19 Salomonis (saec. 11); in Oraculis Sibyllinis saec. I I {D e B eata Virgine, p. 35,
R om ae, 1935, ed. 2).

VIRGINITAS DEIPARAE IN PARTU

257

superata e vinta: ella infatti concep vergine e vergine partor. Per tale via
non possibile che la natura proceda. Il bam bino apparve ed usc per
la via dei bam bini. E sua M adre fu vergine, e di prodigio fu ella amm an
tata; il frutto ella partor e il suo grem bo rest sigillato. N uova fu quindi la
via per cu i procedette conoscendo il m iracolo, concedendo alla vergine il
parto: la qual cosa non concede la natura alla fem m ina (1. c., p. 22).
S. B a s i l i u s (?), in Comment, in Isaiam, n. 201 (P G 30, 465). S. G r e g o r iu s
in Orat. 40, 45 (P G , 36, 424); S. E p i p h a n i u s , in op. A d v. haereses
Panarium, haer. 30, 20 (P G 41, 437) virginitatem in partu pariter profitentur.
N

a z ia n z e n u s ,

Inter Patres O ccidentales virginitatem in partu testantur:


S. H i l a r i u s , in o. D e Trinitate, 1. 3, c. 19 (P L 10, 87); S. Z e n o V e r o n e n s is ,
in 1. 1, tract. 5, n. 3 (P L 11, 303); 1. 2, tract. 8, n. 2 (P L 11, 414 s.); tract. 9, n. 1
(P L 11, 416 s.); et praesertim S. H i e r o n y m u s qui pluries de hac re agit (cfr N i e s s e n , D ie Mariologie des hl. Hieronymus, pp. 141-144).
In E pistola 48, 21 scribit: Christus virgo, M ater virginis nostri V irgo per
petua, m ater et virgo. Iesus enim clausis ingressus est ostiis, et in sepulcro eius,
quod novum et in petra durissim a fuerat excisum , nec antea quis nec postea
positus est. H ortus conclusus, fons signatus, 1 de quo fonte ille fluvius manat
iuxta Ioel, 2 qui irrigat torrentem (Ioel 3, 18) vel funium vel spinarum ... H aec
est porta orientalis ut ait Ezechiel, 3 sem per clausa et lucida et operiens in se vel
ex se proferens sancta sanctorum , per quam sol iustitiae et pontifex noster secun
dum ordinem M elchisedech ingreditur et egreditur. Respondeant m ihi, quo
m odo Iesus ingressus est clausis ostiis, cum palpandas m anus et latus conside
randum et ossa carnem que m onstraverit, ne veritas corporis phantasma putare
tur, et ego respondebo, quom odo sancta M aria sit et m ater et virgo: virgo post
partum , mater ante quam nupta (P L 22, 510). In Homilia in Io. 1, 1-14: Sancta
M aria, beata M aria, m ater et virgo, virgo ante partum , virgo post partum . Ego
hoc m iror, quom odo de virgine virgo natus sit, et post nationem virginis m ater
virgo sit. V u ltis scire, quom odo de virgine natus sit, et post nativitatem mater
ipsa sit virgo? Clausa erant ostia, et ingressus est Iesus. N u lli dubium , quin clausa
sint ostia. Q ui intravit per ostia clausa, non erat phantasma, non erat spiritus,
vere corpus erat. Q uid enim dicit: Respicite et videte, quia spiritus carnem et
ossa non habet, quae m e habentem videtis. H abebat carnes, habebat ossa: et
clausa erant ostia. Q uom odo clausis ostiis intraverunt ossa et caro? Clausa sunt
ostia, et intrat quem intrantem non videm us. U n d e intravit? Om nia clausa sunt,
locus non est per quem intret; et tam en intus est qui intravit, et non paret quo
m odo intravit. N escis quom odo factum sit, et das hoc potentiae D ei. D a poten
1 C an t. 4, 12.
2 Ioel, 3, 18.
3 E zech ., 44, 1.
17

VIRGINITAS DEIPARAE IN PARTU

258

tiae D ei, quia de virgine natus sit, et tam en ipsa virgo fuerit virgo post partum .
L egim us in Ezechiel, in tem pli aedificatione: Porta, inquit, haec orientalis, quae
respicit ad orientem , sem per clausa erit; et nemo, inquit, intrabit per eam, nisi
solus pontifex (ed. M

o r in ,

Anecdota Maredsolana, I I I , 2, pp. 390 s.).

S. A m b r o s i u s , doctor V irg in ita tis ,1 in Epistola 42, ad Siricium Papam , no


m ine Synodi M ediolanensis scribit: Sed de via perversitatis produntur dicere:
V irgo concepit, sed non virgo generavit. Potuit ergo virgo concipere, non potuit
virgo generare; cum sem per conceptus praecedat, partus sequatur? Sed si doctri
nis non creditur sacerdotum , credatur oraculis C h risti, credatur m onitis A n g e
lorum dicentium : Q uia non est im possibile D eo omne verbum . 2 C redatur S y m
bolo apostolorum , quod Ecclesia Rom ana intem eratum sem per custodit et ser
vat. A u d ivit M aria vocem Angeli, et quae ante dixerat: Q uom odo fiet istud? 3
non de fide generationis interrogans, respondit postea: E cce ancilla D om ini,
contingat mihi secundum verbum tuum . 4 H aec est V irgo, quae in utero concepit,
virgo, quae peperit filium . Sic enim scriptum est: E cce virgo in utero accipiet et
pariet filium; 5 non enim concepturam tantum m odo virginem , sed et parituram
virginem dixit. Quae autem est illa porta sanctuarii, porta illa exterior ad O rien
tem , quae manet clausa, et nemo, inquit, pertransibit per eam, nisi solus D eus
Israel?... 6 H aec porta est beata M aria, de qua scriptum est, quia D om inus per
transibit per eam, et erit clausa 7 post partum; quia virgo concepit et genuit. Q uid
autem incredibile, si contra usum originis naturalis peperit M aria, et virgo per
manet, quando contra usum naturae mare vidit et fugit, atque in fontem suum
Iordanis fluenta rem earunt?8 N o n ergo excedit fidem, quod virgo peperit, quando
legim us quod petra vom uit aquas 9 et in m uri speciem maris unda solidata e s t.10
N o n ergo excedit fidem, quod homo exivit de virgine, quando petra fontem pro
fluum sca tu riv it,11 ferrum super aquas n a ta v it.12 Ergo si hom inem unda portavit,
non potuit hom inem virgo generare? (P L 16, 1125 s.). Idem docuit in op. De
Incarnationis Dominicae sacramento, c. 6, n. 54 (P L 16, 832), in Expositione evangelii secundum Lucam, 1, 2, n. 56 s. (P L 15, 1572 s.), in De institutione virginis,
c. 8, n. 52 (P L 16, 320).
1 C fr P a g n a m e n ta , L a M afiologia di S . Ambrogio, M ilan o , 1932, p p. 15 9 -178 .
2 L u c ., i , 37.
3 L u c ., 1, 34.
4 L u c ., 1, 38.

5 ls., 7, 146 E z ec h ., 44, 2.


7 Ibid .
8 P s., 113 , 3.
9 E x o d ., 17 , 6.
10 E x o d ., 14, 22.
11 N u m ., 20, 11.
12 I V R eg., 6, 6.

VIRGINITAS DEIPARAE IN PASTU

259

S. A u g u s t i n u s p e r s a e p e v ir g in it a t e m M a r ia e in p a r tu d o c u it e t d e fe n d it
( c f r F r i e d r i c h , D ie M afiologie des hl. Augustinus, p p . 77-96). C f r E p is t o la 137,

2, 8 (P L 33, 519), S e r m o 186, 1, 1 (P L 39, 999), in Ioannis evangelium, t. 4, n . 10


( P L 35, 1410), e tc . I d e m d o c u e r u n t: S. C h r y s o l o g u s , S e r m o 117 (P L 52, 520),
S. L e o M a g n u s , S e r m o 22, 2 (P L 54, 195), S. M a x i m u s T a u r i n e n s i s , in H o m il.
5 (P L 57, 235), S . F u l g e n t i u s , in E p is t o la 17, c . 6, n . 12 (P L 65, 457), S. G r e g o r iu s M a g n u s , in Moralia, 1. 18, c . 52, n . 85 (P L 76, 89); in e v a n g e lia h o m ilia e 1, 2, h o m . 26, n . 1 (P L 76, 119), S. I o a n n e s D

am ascen u s,

in D e fide ortho

doxa, 1. 4, c. 14 (P G 94, 116 1) e tc .

IV. Prob.: A u c t o r i t a t e L i t u r g i a e in qua pluries illibata M ariae virgi


nitas in partu celebratur. E n quaedam exempla: Q uae et U nigenitum tuum
Sancti spiritus obum bratione concepit et virginitatis gloria perm anente, lum en
aeternum m undo effudit, Iesum Christum D om inum nostrum (in Praef. de
B . M . Virgine).
Com m unicantes et diem sacratissim um celebrantes quo beatae M ariae inte
merata virginitas huic m undo edidit Salvatorem (Communicantes in N ativ.
Dom ini).
T u quae genuisti, natura m irante, tuum sanctum G enitorem , virgo prius
ac posterius (antiph. fin. Alm a Redemptoris M ater).
Paries quidem F iliu m et virginitatis non patieris detrim entum ; efficieris
gravida et eris m ater semper intacta (in Offic. Annuntiat.).
V. Prob.: R a t i o n i b u s
possunt:

ex p a r t e

t h e o l o g i c i s quae ad duo pariter capita reduci

h r is t i et ex p a r t e

a r ia e .

1) E x parte Christi: 1) prout est Verbum D e i : V erbu m enim , non solum ab


sque concipientis corruptione concipitur, sed etiam absque concipientis corrup
tione procedit seu nascitur. Conveniens ergo erat ut ille qui est V erb u m Patris,
a matre nedum absque corruptione conciperetur sed etiam ex illa absque corrup
tione nasceretur.
2) Prout est Redemptor generis humani: Conveniens erat ut ille qui ad corrup
tionem auferendam veniebat, m atrem in sua illibata virginitate non corrum peret.

II)
E x parte Mariae: prout est M ater D e i: si enim C hristus ceterorum hom i
num more natus fuisset, nihil in nativitate eius haberetur quod illum verum D eum
esse ostenderet.
B. V irgo igitur, in suo virginali partu, omnis inm unditiae et corruptionis
expers fuit, idcirco legi purificationis m inim e subiecta fuit; quod si eidem legi
se subicere voluit, hoc fecit ad aliorum scandalum vitandum , eo quod eius partus
virginalis hom inibus notus non erat. E x hoc autem quod Evangelista verba legis
die purificationis , refert, non sequitur significare voluisse M atrem Christi
purificatione indiguisse, sed voluisse indicare tantum m odo terminum quo infans

2 0

VIRGINITAS DEIPARAE IN PARTU

D om ino, iuxta legem , sisti debebat. D e hac enim praesentatione filii ibi sermo
proprie est.
Pariter, B. V irgo, nullam in suo virginali partu passa est tristitiam , quinim m o
in laetitia D om inum parturivit (Serm . 18 de Sanctis, inter op. S. Augustini,
P L 39, 2105).
O B IC IT U R 1: Si partus Mariae virginalis reapse fuit, cur prout narratur a S.
Luca B. Virgo purificationis legi, sicut quaelibet alia mulier, se subiecit?
R E S P O N D E T U R : hoc fecit B. Virgo, non quia legi teneretur, sed ad proximi scan
dalum vitandum. Dies vero purificationis ab Evangelista memorati significant tantum
modo terminum in quo primogenitus, iuxta legem Moysis, praesentari debebat Domino.
Ibi enim sermo magis est de praesentatione pueri quam de purificatione matris.
O B IC IT U R 2: Non intelligitur quo modo, in concreto, partus virginalis intelligi
possit.
R E S P O N D E T U R : variae fuerunt, saeculorum decursu, sententiae a Theologis
propositae ad hanc rem explicandam, quarum quaedam sunt omnino improbandae.
1) Quidam prout testatur Damascenus fabulati sunt B. Virginem Christum
effudisse per oculos aut per latus aut per genua; et alii (in Germania, saec. ix) tenuerunt
Christum ex Virgine, per incertum tramitem prodiisse. 1
A t haec, vera deliramenta dici debent. Certum enim est B. Virginem sicut reliquas
matres, per naturalem viam, Christum peperisse, prout apparet praesertim ex Lue., 2,
5-6: Et impleti sunt dies eius ut pareret, et peperit Filium suum primogenitum . In
super Christum per incertum tramitem prodire, non est nasci sed erumpi prout rite
animadvertebat Ratramnus, Monachus Corbeiensis (in lib. de nativitate Christi, c. 1,
P L 121 83).
2) D u r a n d u s docuit quod divina virtute fieri potuit in B. Virgine, ut pareret, sine
aliqua membrorum et naturalium viarum dilatatione, interruptione vel fractione. Hoc
asserebat quia putabat repugnantiam involvere quod duo corpora sint simul penetrative
in eodem loco. A t etiam haec sententia communiter a Theologis reicitur tamquam peri
culosa (Medina), vel parum distans ab errore haereticorum (Vasquez).
3) Theologi communiter docent Christum natum esse via naturali ex B. Virgine,
per miraculosam penetrationem, absque ulla vel minima organorum eius laesione vel
mutatione. Patres enim exemplo sideris utuntur qui absque sui laesione radium emittit.
Ita S. Bernardus: Nec sideri radius suam minuit claritatem, nec Virgini Filius
suam integritatem (Hom. 2 super Missus est, P L 183, 70). Et Contenson ita fusius ima
ginem evolvit: Sicut etiam, splendor solis vitrum absque laesione perfundit et penetrat
eiusque soliditatem insensibili subtilitate pertrajicit, nec, cum ingreditur, violat; nec,
cum egreditur, dissipat; sic D ei Verbum, splendor Patris virgineum habitaculum adiit
et inde clauso utero prodiit, quia Mariae puritas speculum est illibatum, quod nec lucis
repercussu scinditur, nec radiorum cuspide feritur, sed innocuo tramite praebet fulgori
commeatum (o. c., 1. 10, Dissert. 6, c. 2).
1
291-294.

C fr M

acdon ald

A . I., Berengar and the Virgin-birth, in Journ. theol. stud., 30 (1929)

VIRGINITAS DEIPARAE POST PARTUM

2 I

Quod si Patres, aliquando, de vulvae adaperitione loquuntur, locutione biblica


utuntur (Luc., 2, 23), quae locutio quamvis a naturali modo pariendi desumpta sit, ta
men non materialiter accipienda est sed ita ut solam veritatem nativitatis ex Maria ex
primat. Eodem modo enim terminus oppositus claudere vulvam , non materialiter
sumitur, prout exprimit vel similitudinem vel finem pariendi. Hoc patet ex eo quod
Patres explicite virginitatem in partu profitentur.
Et revera talis nativitas fieri potuit: non repugnat enim duorum vel plurium corpo
rum compenetratio vel coexistentia in eodem loco. Duplex enim est effectus quanti
tatis: 1) extendere partes corporis quoad se, ita ut una pars sit extra aliam; et 2), extendere
partes corporis quoad locum, illud impenetrabile reddendo, ita scilicet ut aliud quodcumque corpus a loco per ipsum occupato repellat, famvero primus effectus (extensio par
tium quoad se) est effectus primarius et intrinsecus quantitatis; alius effectus e contra
(extensio partium quoad locum) est secundarius et extrinsecus, et ideo virtute divina im
pediri potest in corpore quanto, prout fecit Christus quando ingressus est ad Apostolos
ianuis clausis. Idem ergo et de partu Virginis dici potest.

III - UTRUM M A R IA PER M AN SE R IT VIRGO POST PARTUM


Prop.: M aria permansit virgo etiam post partimi.

I. Prob.: A u c t o r i t a t e M a g i s t e r i i E c c l e s i a s t i c i : In pluribus docum entis


M aria dicitur semper Virgo: quod veru m non esset, si post partum C h risti non
perm ansisset V irgo, i. e. m atrim onium cum Ioseph consum m asset, ita ut Iesus
unicus eius F iliu s non esset.
Praecipua vero documenta in quibus Maria semper virgo proclamatur, sunt: SYMBOL.
E p ip h a n ii (Denz., 13). I o a n n is 2, epist. Olim quidem (Denz., 201 s.); C o n c . C o n s t a n

2, can. 2, 6, 14 (Denz., 214, 218, 227); C o n c . L a t e r a n . anno 649, can. 2, 4 (Denz.,


255, 257); L eo IX Symbolum fidei (Denz., 344); C o n c . L a t e r a n . IV , cap. 1 (Denz.,
429); C o n c . L u g d u n e n se , Professio fidei Michalis Palaeologi (Denz., 462); S ix tu s IV ,
Constit. Grave nimis (Denz., 735).
Explicite vero Deiparae virginitas post partum in sequentibus documentis asseritur:
S ir ic iu s , in epit. Accepi litteras vestras (Denz., 91); M a r t in u s I, in Conc. Lateran., c. 3
(Denz., 256); L eo III, in professione fidei Nicephori (Denz., 314 a nota 3); S ix t u s IV ,
in Constit. Cum praeexcelsa (Denz., 734); P a u l u s IV, in Constit. Cum quorumdam,
(Denz., 99).
Perpetua Deiparae virginitas, ergo, est de fide.
t in .

II. Prob.: A u c t o r i t a t e S . S c r i p t u r a e , in qua duo praesertim inveniun


tu r quae virginitatem post partum im plicite saltem continere videntur, videlicet:
1) responsio B. M ariae A ngelo Incarnationem V erbi annuntianti: virum non
cognosco : quae verba non solum factum affirmant, sed propositum non cogno
scendi hom inem sat evidenter manifestant. Iam vero, intelligi non posset quo
m odo illa quae in proposito servandi virginitatem difficultatem pro m aternitate
divina inveniebat, post conceptionem et partum Christi virginalem non amplius

22

VIRGINITAS DEIPARAE POST PARTUM

in illo proposito difficultatem pro alia m aternitate invenisset. 2) Com m endatio


m atris suae Ioanni, dum in cruce pendebat, illis verbis: E cce M ater tua , E cce
filius tuus (Io. 19, 26). Iam vero si B. V irgo alios filios, praeter Iesum , habuisset,
certe illis potius quam Ioanni a Christo com m endata fuisset.
O B I C I T U R 1: Christus in Evangelio (L u c. 2, 7, M atth. 1, 25) dicitur M ariae
primogenitus Trpurr&coKov . E rgo M aria, post Christi partum , alios filios habuit.
R E S P O N D E T U R : Dist.: Christus dicitur M ariae primogenitus quatenus,
iuxta legem, quaedam circa illum im plenda erant, conc.: quatenus ipsum C h ri
stum alii M ariae filii secuti sunt, nego.
Etenim , iuxta legem, prim ogenitus est: quidquid prim um erum pit e vulva
(N um . 18, 15; E x. 13, 2 ss.; N u m . 3, 47 ss.), sive alii filii sequantur sive non; et
ratio est quia circa illum quaedam , ex legis praescripto, a parentibus im plenda
erant, ad quae parentes expectare certe non debebant usquedum alium filium
haberent. Prim ogenitus ergo est non tantum m odo ille post quem et alii subse
quuntur, sed ille ante quem nullus. O m nis itaque unigenitus est prim ogenitus;
non autem, e converso, omnis prim ogenitus est u n ig en itu s.1
Insuper, ex inscriptione quadam funeraria iudaica recenter inventa in A e
gypto et publici iuris facta ab Edgar (in Annales des Antiquits de l Egypte, t. 22,
1922, pp. 7 -16 ) praefata obiectio om nino evanescit. In inscriptione enim illa
(quae ascendit ad a. 5 ante Christum , seu ad paucos m enses ante partum D e i
parae) dicitur quod iuvenis quaedam m ulier inter dolores partus primogeniti sui
( irpoTOTKOv ) vitam finisse. Pro m uliere illa, igitur prim ogenitus fuit etiam
unigenitus . Idem de M aria, ut patet, dici debet. 2
O B I C I T U R 2: In Evangelio (M atth. 1, 18) de Ioseph et de M aria explicite
dicitur: C u m esset desponsata M ater eius M aria Ioseph, antequam convenirent,
inventa est in utero habens de Spiritu Sancto . Ergo sequitur quod postea con
venerunt , seu m atrim onium consum m averunt. Pariter de Ioseph dicitur: E t
non cognoscebat eam donec peperit filium suum prim ogenitum (M atth. 1 ,1 8 , 25)
Ergo, postquam peperit, illam cognovit.
R E S P O N D E T U R : N ego suppositum . Etenim 1) vox convenire ((rweXdev),
non significat m atrim onium consumm are , sed significat tantum m odo M ariam
et Ioseph, tem pore Incarnationis, nondum in eandem dom um convenisse seu
in eadem dom o habitasse, hoc vero postea fecisse (M atth. 1, 20 et 24). D espon
satae enim apud H ebraeos non statim in dom um sponsi deducebantur et ideo in
eadem dom o non habitabant antequam nuptiarum solemnitas celebraretur.
1 C fr e tia m trad ition alem respon sionem datam a S . T h o m a (3, q. 28, a. 3), quae a b ipsom et L ig h tfo o t valid a h a b e tu r (Dissertations on th A postolic A ge, 1892, p . 23).
2 C fr F r e y I. B ., L a signification du terme irptoroToicos, d aprs une inscription ju iv e, in B i
blica, 11 (1930) 369-372.

VIRGINITAS DEIPARAE POST PARTUM

263

Si vero quis vo x convenire intelligere vellet de m aritali congressu, ani


m advertere debet 2) quod vo x donec ews quem adm odum et vo x antequam
et sim iles, ita in S. Scriptura adhibentur ut nude exprim ant quid factum non sit
ante aliquem determ inatum tem pus, quin concludere liceat id postea accidisse.
Sic, e. g. in 2 Reg. (6, 23) legitur: Igitu r M ich ol filiae Saul non est natus filius
usque in diem (ews) m ortis suae . Iam vero, scopus Evangelistae erat ostendere
C h ristum non fu isse conceptum ex Ioseph (quid factum non sit) sed virginaliter,
iuxta va ticin iu m Isaiae ad quod explicite se refert, m inim e vero ulteriorem M a
riae vitam narrare, de quo tem pore nihil affirmare aut negare intendit (cfr S o r e l l ,
s. v. ews). H in c S. H ieronym us: Q uod autem dicitur antequam convenirent,
non sequitur ut postea convenerint, sed Scriptura quod factum non sit ostendit
(lib. 1 Comment, in c. 1 M atth., P L 26, 25).
O B I C IT U R '. In L ib ris N o vi T estam enti saepe serm o est de fratribus et sororibus
Iesu (M atth. 12, 46; 13, 55 s.; M arc. 3, 31; 6, 3; L u c . 8, 20; Io. 2, 12; 7, 3; 5, io;
A ct. i , 14; i C or. 9, 5; G al. 1, 19). Q uinim m o nomina etiam fratrum Iesu profe
runtur, videlicet: Iacobus, Ioseph, Sim on, lu d as (M atth. 13, 56; M are. 6, 3).
E rgo M aria, post partum Christi, alios filios (fratres et sorores Christi) habuit.
R E S P O N D E T U R : nego suppositum . N o n agitur de fratribus et sororibus
C h risti sensu stricto i. e. uterinis (post Christum ex D eipara natis), sed agitur
de fratribus et sororibus sensu latiori, seu de consanguineis. Etenim , voces frater
et soror saepe in S. Scriptura sensu latiori, pro consanguineis et cognatis, praeser
tim vero pro consobrinis a d h ib en tu r;1 sic, e. g., L o th qui erat filius fratris Abra-
ham (italice, cugino) (G en. 12, 5) vocatur frater Abraham (G en . 13, 8; 14, 16),
Iacob vocatur frater L aban, qui erat avunculus eius (G en . 29, 15). E t ideo, fra
tres et sorores Christi non sunt nisi consanguinei vel cognati eius, non vero filii
naturales M ariae: eo vel magis quod nemo um quam , praeter Iesum , vocatur in

1
H o c au tem ben e in te llig itu r e x eo qu od in lin gu a hebraica et aram aica n on h abeb atu r
v o x tech n ica ad consobrinos design an dos. D ice b a n t en im in com m ode: filiu s fratris patris, aut
sororis patris etc. Q u are, in absen tia term in i tech n ici, ad con so brin o s designandos u teb an tu r
voce co m m u n i ah (frater).
A t, haec ratio valere n on v id e tu r p ro lin gu a graeca N o v i T esta m e n ti, in qua h abetu r te r
m in u s tech n icu s ad con so brin o s design an dos, id est v o x v e\jr io \ , qua voce H agiograp h i uti
d ebu issen t lo co vocis S e\<f> o \ , ne lectores in errorem in d u ceren t.
Sed m em in isse iu va b it etiam S eptuagin ta vertisse sem per vocem ah in

(ie\(j> o \ , non

vero in a v e i/ r io , etiam u b i evid en s erat lata sign ificatio vocis ah pro consobrino. M o d u s igitu r
d icen d i o ! S e \< p o \ t o v K v p l o v creatus fu it, in catechesi graeca, ad m odu m versionis
graecae S ep tuagin ta In terp retu m , et ideo tam quam tech n icu s evasit, qu in erroris p ericu lu m
h aberetu r, p ro b e scien tes, ex trad ition e, quid v e ri talis dicen d i m odu s im p o rtaret. E o vel m agis
<juod u sq u e ad finem saecu li saecu n d i n ulla discu ssio circa sen su m v o cu m fratres D o m in i
orta est: m odu s ille d icen d i, igitu r, n u llo m odo habitus est con trariu s d o gm ati perpetu ae v ir
gin ita tis D eip arae.

VIRGINITAS DEIPARAE POST PARTUM

264

S. Scriptura filius M ariae ; et ita etiam universa traditio voces illas (fratres et
sorores D om ini) intellexit, usque ad T ertullianum , de quo scripsit H ieronym us:
D e T ertullian o nihil amplius dico, quam Ecclesiae hom inem non fuisse (A d v .
H elv., 17, P L 23, 2 1 1 ) . 1
H

e g e s ip p u s ,

Palaestinensis saeculi 11, in testim oniis ab E usebio servatis (H. E .

3, 11; 4, 22) traditionem historicam prim aevam H ierosolym itanam referens, agens
obiter2 de Sim eone, fratre D om ini, illum vocat consobrinum D om ini avvin v...
TOV <J(l)TtjpOS (H. E ., 3, 11).
Idem habetur cum de Iacobo agit.
Ergo iuxta H egesippum et iuxta prim aevam traditionem hierosolym itanam ,
quam postea invicte defendit S. H ieronym us, m odi dicendi fratres Domini et
consobrini Domini, sunt om nino synonymi. 3
Si autem quaeratur quaenam personae nom ine fratrum D om ini significentur,
quatuor nom inantur, videlicet: Iacobus, Ioseph, Sim on et ludas. C uiusnam filii
fuerunt?... N o n conveniunt auctores, et ideo variae habentur sententiae.
1) Q uidam Patres, Evangeliorum A pocryphorum Iacobi (9, 17, 18) 4 et Petri
deliram entis nim is fidentes, teste O rigene 5 illos fuisse filios S . Ioseph te
nent, ex uxore quam habuisset antequam B. Virginem duxisset. Ita Origenes,
Clem ens A l e x ., 6 S. H ilarius, S. Epiphanius, et S. C yrillus A lex. 7 Sed haec opi
nio, inde a tem pore S. H ieronym i (qui tenet et ipsum Ioseph virginem perm an
sisse) penitus derelicta est.
2) A lii, supponendo Clopam (Cleopham ) et A lphaeum eandem esse perso
nam, contendunt quatuor viros praedictos qui fratres D om ini vocantur, ortos
esse ex m atrim onio C lop ae-A lp h ati et illius M ariae (M aria Cleophae) quae soror
matris D om ini appellatur (Io ., 19, 25).
Plerique, H egesippum secuti (apud Eusebium , H. E ., 3, 11) putant Clopam
1 C fr O v e r n e y M ., L a virginit de M arie et les Frres de Jsus, in N ova et vetera, 19 3 1,
392-403.
2 Ib i en im H egesip p u s m in im e vin d icare in te n d it virginitatem D eiparae, n eq u e ex p ro
fesso p ertractat de sign ification e a p pellatio n is fratres D o m in i , sed historiam com m u n iter
notam n arrare in ten d it: q u od vim testim o n ii eius m axim e auget.
In sup er, si Iesus fratres h abu isset, m atrem suam , in cruce m o rien s, n on iam extraneo seu
Ioan n i, sed ip sis com m en dasset. F actu m hoc, in p rim itiva E cclesia, scand ali occasio p ro cu l
d u b io fuisset.
3 Im m erito ig itu r S . R ein ach scripsit: L id e qu e ces frres et s urs taien t des c o u sin s..est u ne su b tilit des th o lo g ien s ( Orpheus, ed. 5, 1909, p. 329).
4 C fr H e n n e c k e , Neutestamentliche Apokryphen, 1914, p. 57 (9, 2), p. 60 (17 ), p. 61 (18).
5 In M a tth ., 13, 55, t. 17; P G 13, 875-878.
6 P . L a gran ge dem o n stravit C lem en tem A le x , et O rig in em pend ere ab a p ocryp h is ( S .
M a rc., ed. 4, 1929, p p . 9 1-9 2 ).
7 Id em qu an d oqu e te n u e ru n t S. I. C h ryso sto m u s et S . A u g u stin u s, q u i tam en postea
sen ten tiam H iero n ym ian am am p lexati su n t.

VIRGINITAS DEIPARAE POST PARTUM

265

fuisse fratrem S. Ioseph; alii vero putant M ariam , uxorem Clopae, fuisse sororem
germ anam B. Virginis; alii, tandem, utrum que sim ul sustinent.
3)

A p u d plerosque recentiores praevalet sententia iuxta quam, identitate

inter Clopam et Alphaeum negata, S. Ioseph habuisset fratrem Clopam et soro


rem M ariam (cfr C a l m e s , L'Evangile selon S . Jean, p. 175). Iuxta van H asteren,
M aria uxor Alphaei, esset filia, non vero soror Clopae (Studien, t. 65, p. 187).
Pro tota hac quaestione cfr D u r a n d , L'Enfance de Jsus-Christ, p. 219; id em ,
Frres du Seigneur, in Die t. Apologtique, 2, 131-148. 1

III. Prob. A u c t o r i t a t e :

Patrum :

S. I r e n a e u s , innuit, saltem, B. V irginem , etiam post Christi partum , v ir g i


nem permansisse. E tenim S. D octor L ugdunensis quandoque haud inconsulto,
m axim e ubi vi parallelism i inter virginitatem Evae ad tem pus et virginitatem
M ariae hoc exigeretur, om ittit omnia quae virginitatem M ariae ad tem pus ta n
tum lectoribus suggerere possint ( P r z y b y l s k i , O . P ., De M afiologia S . Irenaei
Lugdunensis, p. m ) .
O r i g e n e s , prim us esse videtur qui de virginitate M ariae post partum expli

cite loquitur (cfr in M atth., t. 10, 17, P G 13, 876 B-877 A ). D em entem putat
prout videtur T ertullian um ob negationem virginitatis post partum (in L u c.,
hom. 7, P G 13, 1818). In Com m . in Ioannem , fragm . 31, 506 s., asserit quod
fratres D om ini erant fratres non naturales sed legales. M aria, iuxta O rigenem ,
fuit virgo usque in finem (in M atth., 10, 17, K losterm am , 21). D ignitas enim
m aternitatis divinae postulabat ut corpus eius usque in finem purum rem aneret
(in Ioann. 1, 4, p. 184).
S. G r eg o r iu s T

h au m atu rgu s,

in Serm . dubio in nativitatem Christi, n. 16 ,

ait V os (Iudaei) nobis et L egem et prophetas tradidistis, explicastis et docuistis.


Q uid vero inde didicim us, nisi quod ante partum et post partum V irgo in virgi
nitate sua permanserit? (P i t r a , Analecta Sacra, 4, 392).
S. E p h r a e m , pluries virginitatem post partum profitetur. Ella vergine;
muore, ma i suoi segni verginali non sono disciolti (cfr R i c c i o t t i , Inni alla Ver
gine, p. 62). E t in Oratione ad Sanctissimam D ei M atrem: tu secundum carnem
D eum genuisti et V erbum , ante partum virginitatem servans, virgo post partum
(Enchir. Patr., n. 745).
S. H il a r iu s , in Comment, in Matthaeum, c. 1, n. 3 s.: Sed plures irreligiosi
et a spirituali doctrina adm odum alieni, occasionem ex eo occupant turpiter de
M aria opinandi, quod dictum sit: Priusquam convenirent, inventa est in utero
habens; et illud: N o li tim ere accipere M ariam coniugem tuam; et illud: N on
cognovit eam donec peperit; non recordantes, desponsatam fuisse, et dictum hoc
1 C fr R o d r i g u e z O ., Q u i sunt fratres mei- ( M t., 12, 48) in Verbum Domini, 5 (1 9 2 5 ) 13 2 -13 .

266

VIRGINITAS DEIPARAE POST PARTUM

Ioseph volenti eam abiicere, quia iustus ipse nollet in eam lege decerni. Igitur
ne qua de partu eius am biguitas existeret; ipse concepti ex Spiritu Sancto Christi
testis assumitur; dehinc, quia desponsata esset, in coniugem recipitur. C o gn o
scitur itaque post partum , id est, transit in coniugis nomen; cognoscitur enim,
non adm iscetur... V eru m homines pravissim i hinc praesum unt opinionis suae
auctoritatem , quod plures D om inum nostrum fratres habuisse sit traditum . Q ui
si M ariae filii fuissent et non potius Ioseph ex priore coniugio suscepti, num quam in tem pore passionis Ioanni apostolo transcripta esset in matrem, D om ino
ad utrum que dicente: M u lier ecce filius tuus, et Ioanni: E cce m ater tua, nisi
quod ad desolatae solacium , caritatem filii in discipulo relinquebat (P L 9, 921 s.).
S. Z e n o , in lib. 1, tract.- 5, n. 3 scribit: S ed dicet aliquis: etiam M aria virgo
et nupsit et peperit. Sit aliqua talis et cedo. Caeterum illa fuit virgo postconn ubium , virgo post conceptum , virgo post filium . D eniqu e si esset aliquid virgin i
tatis m elius, D ei filius hoc magis potuerat suae matri praestare, cui praestiterit,
ut divinae virginitatis honore polleret (P L 1 1 , 303). In lib. 2, tract. 8, n. 2:
M aria virgo incorrupta concepit, post conceptum virgo peperit, post partum
virgo perm ansit (P L 11, 414 s.).
D id y m u s A l e x a n d r in u s , in De Trinitate, 1. 3, c. 4: Suffragatur nobis quoad
denom inationes quidem prim ogeniti et unigeniti evangelista, narrans M ariam

mansisse virginem donec peperit filium suum prim ogenitum ; nam neque cu i
quam nupsit M aria prae om nibus honoranda et m axim e inclyta, nec alterius
m ater unquam facta est; sed post puerperium quoque mansit semper et omni
tem pore im m aculata virgo (P G 39, 832).
S. I o a n n e s C h r y s o s t o m u s , in M atthaeum, hom. 5: Cum autem accepisset
eam, non cognovit illam, donec peperit filium suum primogenitum. Illud Donec hic
posuit, non u t suspiceris, illam postea cognovisse Iosephum , sed ut scias, V irg i
nem usque ad partum intactam fuisse. C u r itaque ait Donec peperit? H ic mos
loquendi in Scriptura observatur; ita ut haec vo x non pro definito quodam tem
pore ponatur. N am de arca loquens ait: Non reversus est corvus, donec siccaretur
terra, 1 etsi postea reversus non sit. D e ipso etiam D eo loquitur: A saeculo et
usque in saeculum tu es 2 nullos hic term inos ponens; rursusque praenuntians:
Orietur in diebus eius iustitia et abundantia pacis, donec auferatur luna, 3 nullum
term inum pulchro huic elem ento statuit. Ita et hoc loco Donec dixit, ut quae
partum antecedebant firmaret, et quae sequebantur tibi consideranda relinqueret.
Q uod enim ab eo tibi discendum erat, hoc dixit, nem pe V irgin em usque ad par
tum intactam mansisse; quod autem ex dictis consequi et in confesso esse vid e
batur, hoc tibi intelligendum reliquit. N em pe virum illum iustum , eam quae sic
1 G e n ., 8, 7.
2 P s., 89, 2.
3 P s., 7 1 , 7.

VIRGINITAS DEIPARAE POST PARTUM

267

m ater effecta ac tam novo et insolito puerperio dignata fuerat, tangere non ausum
fuisse. N am si cognovisset eam et uxoris loco habuisset, quom odo illam quasi
nullum habentem virum discipulo com m endasset, iubens eam in sua accipere?
Q uo pacto ergo, inquies, Iacobus et alii eius fratres appellantur? Q uem adm odum
et Ioseph V ir M ariae esse existim abatur. M u lta enim erant posita velam ina, ut
huiusm odi partus occultaretur; ideoque Ioannes illos sic vocat his verbis: Neque
enim fratres eius credebant in eu m .1 A ttam en ii, qui prius non crediderant, adm i
randi et praeclari postea exstiterunt (P G 57, 58).
S. E p i p h a n i u s , in op. Adversus haereses panarium, haeres, 78, adversus A n tidicom arianitas, scribit: E x antidicom arianitarum grege nonnulli, quasi prae
cipuo quodam in Virginem odio suscepto, ut eius gloriam obscurarent, sive in vi
dia, sive erroris tenebris obcaecati, quo m ortalium animos inquinarent, eo tem e
ritatis progressi sunt, ut sanctissim am M ariam post Christum in lucem editum
cum viro suo Iosepho consuetudinem habuisse dicerent (P G 42, 699). U n d enam vero haec im probitas emersit? U nd e tanta prorupit audacia? N onne vel
ipsum nom en abunde testificatur? N o n tibi, hom o pervicacissim e, istud ipsum
persuadet? Q uis ullo tem pore unquam exstitit, qui sanctae M ariae nom en appel
lare auderet, et non rogatus subinde V irgin is vocabulum adiiceret? N am in
adiunctis istiusm odi vocibus virtutis indicia collucent. Q uippe iustis om nibus,
pro eo ac singulos decebat, sua cuique sunt dignitatis attributa nomina. Ita A brahamo am ici D ei titulus accom m odatus e s t 2 sine ulla m utatione concessum . A p o
stoli quoque Boanerges, hoc est, tonitrui filii, 3 nom inati sunt, nec ulla dies nom en
istud obliterabit. Sic Sancta M aria V irgo nuncupatur, nec appellatio ista ali
quando com m utabitur. H aec enim perpetuo incorrupta permansit. C u r igitur vos
natura ipsa non docet? O inauditam insaniam! o praeposteram novitatem !... Q u a
nam vero fronte incorruptam illam virginem aggrediuntur, quae D e i F ilii dom i
cilium esse m eruit, quae ex infinito Israelitarum num ero ad id unum est electa,
ut vas quoddam et habitatio uni esset divino partui consecrata (P G 42,706).
S. A m b r o s i u s , in op. D e institutione virginis, cap. 5, n. 35, scribit: Egregia
igitur M aria, quae signum sacrae virginitatis extulit, et intem eratae integritatis
pium C hristo vexillum erexit. E t tam en, cum omnes ad cultum virginitatis san
ctae M ariae advocentur exem plo, fuerunt qui eam negarent virginem perseve
rasse. H oc tantum sacrilegium silere iam dudum m aluimus; sed quia causa voca
vit in m edium , ita ut eius prolapsionis etiam Episcopus 1 argueretur, indem na
tum non putam us relinquendum (P L 16, 328). T ex tib u s S. Scripturae, ab adver
sariis adductis, explicatis plura affert argum enta ad perpetuam D eiparae virgi
nitatem probandam (cap. 5-8); c. 8, n. 57: A u dian t igitur prophetam dicentem :
1 Io., 7, 52 G e n ., 3 2 , 2 8 .
3 M a re ., 3, 17.
4 B o n o su s.

268

VIRGINITAS DEIPARAE POST PARTUM

N o n aperietur, eritque clausa, 2 hoc est, non aperietur ab eo, cui desponsabitur;
non licebit enim, ut aperiatur, per quam D om inus transibit. E t post eum , inquit,
erit clausa, hoc est, non aperiet eam Ioseph; quoniam dicetur ei: N oli tim ere acci
pere M ariam coniugem tuam; quod enim ex ea nascetur, de Spiritu Sancto est 2
( P L 16, 335).
A sseruerunt et defenderunt insuper virginitatem

post partum

sequentes

Patres:
S. H i e r o n y m u s (in op. D e perpetua virgin. B . Mariae, P L 23, 191-216, et in
1. A d v . Iovin. P L 23, 211-338), S. A

u g u s t in u s

(in Serm on. 186, n. 1, P L 38, 999),

S . C y r i l l u s A l e x a n d r i n u s , Adversus nolentes confiteri s. Virginem esse Deiparam


(P G 76, 260), S. P e t r u s C h r y s o l o g u s , Serm o 117 (P L 52, 520), S . L e o M a g n u s ,
Serm o 22, c. 1 (P L 54, 195), S . M a x i m u s T a u r i n e n s i s , H om il. 5 (P L 57, 235),
G

e n n a d iu s ,

Liber ecclesiasticorum dogmatum, 35 (P L 58, 996), S. S o p h r o n i u s ,

Epistula synodica ad Sergium ( P G 87, 3172), S . G r e g o r iu s T u r o n e n s i s , Lib. m i


raculorum, lib. 1, 8 (P L 7 1, 713), S . I o a n n e s D a m a s c e n u s , D e fide orthodoxa, 1. 4,
c. 14 ( P G 9 4 ,116 1), Homil. in dormitionem B . V. Mariae, 2, 18 ( P G 96,784) etc. etc.

IV. Prob.: A u c t o r i t a t e L i t u r g i a e in qua haec habentur: a) Post p ar


tum V irgo inviolata perm ansisti (Versic. ad A ntiph. Alm a Redemptoris Mater)\
b) Q uem V irgo peperit et post partum V irgo perm ansit (Ant. ad Magnificat
in 1 Vesp. Purifie.); c) Beata D ei G en itrix, M aria, V irgo perpetua (Ant. ad
Bened. in offic. S. M ariae in Sabbato) etc.
V. Prob.: R a t i o n i b u s

theologicis,

quae a S. T h o m a (3, q. 28, a. 3)

ex quadruplici capite desum untur, videlicet:


1) E x parte Christi: Q ui, sicut secundum divinam naturam U nigenitus est
Patris, tanquam perfectus per omnia Filius eius; ita decuit ut esset U nigenitus
M atris, tam quam perfectissim um germ en eius .
2) E x parte Spiritus Sancti, cuius sacrarium fuit uterus virginalis in quo
carnem Christi form avit. U nd e non decebat ut de cetero violaretur per com m ix
tionem virilem .
3) E x parte Mariae Matris Dei quae ingratissim a videretur, si tanto Filio
contenta non esset, et si virginitatem quae in ea m iraculose conservata fuerit,
sponte perdere vellet per carnis concubitum .
4) E x parte S. Ioseph, cui esset ad maximam praesum ptionem im putandum ,
si eam, quam revelante A ngelo, D eum concepisse cognoverat, polluere attentasset. E t ideo sim pliciter est asserendum quod M ater D ei, sicut virgo concepit
et virgo peperit, ita etiam et virgo post partum in sem piternum perm ansit (3,
q. 28, a. 3).
1 E z e c h ., 4 0 , 2 s s .
2 M a tth . i . 20.

269

VIRGINITAS ANIMAE DEIPARAE

A rt.

- DE

V IR G IN IT A T E

A N IM A E

B . M . V.

1. Ratio quaestionis. H aud satis fuisset anim advertit Card. L p icier,1


ad gloriam D eiparae adstruendam , ostendisse eam corporis integritatem per
petuo servasse, nisi illud etiam in ea agnosceretur quod ad anim i virtutem per
tinet: sicut enim potest, violato corpore, virginitas integra perm anere et quodam
m odo ad coronam duplicari, ita etiam sola corporalis incorruptio haud sufficit
ut quis virginitatis merita possideat. Q uapropter de eo nunc inquirendum venit,
quod ad animi dispositionem in Beata V irgin e spectat relate ad illius virgin ita
tem: ubi non solum ostendendum erit, D eiparam possedisse id quod virtutis est,
verum etiam, quod maius est, eam dem virginitatis servandae propositum voto
irrevocabili obfirmasse .
2 . Protestantium error. Iuxta Calvinum , eiusque discipulos Beza et Petrum
M artyrem , quos Centuriatores M agdeburgenses sequuntur, M aria, cum in D ei
M atrem electa fuit, virginem extitisset corpore tantum non vero anima seu mente,

eo quod quando, iuxta H ebraeorum m orem , nupsit Ioseph, in eiusdem potesta


tem corpus suum tradidit pro filiorum procreatione, nisi ponatur illam viro suo
illudere voluisse.
3. Divisio quaestionis. Circa virginitatem animae Deiparae tria quaeri pos
sunt, videlicet: 1) habuitne M aria firm um propositum virginitatem perpetuam
servandi? 2 ) H uiusm odi propositum voto firm avit?... 3) In huius voti professione
fuitne om nium prima?... H in c tres articuli.

UTRUM MARIA HABUERIT PROPOSITUM


VIRGINITATEM PERPETUO SERVANDI

Prop.: M aria, inde ab usu rationis, firmum habuit

p r o p o s it u m

virginitatem per

petuam servandi.
I.
Prob.: A u c t o r i t a t e S . S c r i p t u r a e : B. V irgo, enim, verbis Q uom odo
fiet istud quoniam virum non cognosco (L u c., 1, 34), obstaculum quoddam
proponebat quom inus angeli propositioni obtem peraret. H oc autem obstaculum
nihil aliud esse poterat nisi firm um propositum virginitatem perpetuam servan di.2

1 O . c ., p . 4 0 1 .
2 I p s e m e t L o is y t a le m v im v e r b o r u m D e ip a r a e p e r s e n t iit . S c r ip s it e n im : L a s s e r t io n d e
M a r i e e s t t e lle m e n t a b s o lu e q u e le s e n t im e n t c o m m u n d e s e x g t e s c a t h o liq u e s , q u i y v o ie n t
l in t e n t io n d e g a r d e r p e r p t u e lle m e n t la v ir g in it , n e p e u t - t r e q u a lif i e d a r b it r a ir e (Les
Evangiles Synoptiques, 1, p . 2 9 0 ) . E t p o s t e a : ( L u c ) s e s t r e p r s e n t I o s e p h e t M a r ie d a n s la
d is p o s it io n d e d e u x p o u x c h r t ie n s g a r d a n t la c o n t in e n c e ( ib id ., p . 2 9 1 ) . T u n c e n im u s u s

270

VIRGINITAS ANIMAE DEIPARAE

II. Prob.: A u c t o r i t a t e P a t r u m : S. A m b r o s iu s explicite asserit: V irgo


erat non solum corpore sed etiam m ente (D e Virg., 1. 2 , P L 16, 2 1 9 ) .
S. B e d a V e n . illustrans M ariae verba: Quomodo jiet istud..., ait: P roposi
tum suae m entis reverenter exposuit, vitam scilicet virginalem se ducere decre
visse. Quae, quia prima fem inarum tantae se virtuti m ancipavit, iure singulari
prae ceteris fem inis beatitate m eruit excellere (in L u c., c. 1, P L

III. Prob.: R a t i o n e .

92,

318).

1) Ratione excellentiae virtutis B . M . V.\ B. V irgo

enim in virginitatis laude praecipue excellere debuit. Iam vero, praecipua virgi
nitatis laus non in integritate corporis (quae se habet tam quam materia) sed in
integritate animae (quae se habet tam quam forma) reponi debet, sine qua inte
gritas corporis parum vel nihil valet. Beata V irgo , igitur, in integritate animae,
seu in firmo proposito virginitatem servandi, m elius quam in integritate corporis
excellere debuit.
2 ) Ratione maternitatis divinae: Si enim incongruum fuisset V erb u m D ei
habitare in corpore non totaliter integro, a fortiori incongruum fuisset habitare
in animo non totaliter integro.

3) Ratione motionis Spiritus S.: B. V irgo enim , perfectissim e, inde ab usu


rationis, m ovebatur a Spiritu Sancto ad id seligendum et am andum quod gratius
D eo esse poterat. A tq u i perfecta et perpetua virginitas m entis est gratior D eo
quam suum oppositum : per illam enim hom o a sollicitudinibus saeculi magis
rem ovetur et D eo liberius vacare potest.

c o n t in e n t ia e e t v ir g in it a t is a p u d H e b r a e o s h a b e b a t u r , p r o u t a p p a r e t in t e r E s s e n o s ( c f r V o S T ,
D e sectis Iudaeorum tempore C h risti, p . 3 1 ).
V a ld e m ir a m u r p r o in d e q u o d D o n a t u s H a u g g ( in o p . D as erste biblische M arienwort,
S t u t t g a r t , 1 9 3 8 ), c a t h o lic u s s c r ib e r e p o t u e r it v e r b a D e ip a r a e Q u o m o d o f i e t . . . n e c proposi
tum v ir g in it a t is n e q u e a f o r t io r i votum v ir g in it a t is m a n if e s t a r e , eo q u o d de solo tempore praesenti
n u llim o d e v e r o de futu ro lo q u u n t u r , p r o u t e x f o r m a ov 'yivdxricti) a p p a r e t; im p e d im e n t u m v e r o
a b ip s a a n g e lo o p p o s it u m , in e o t a n t u m e s s e q u o d modo, id e s t, p o s t s p o n s a lia , a n t e in g r e s s u m
in d o m u m I o s e p h , m a t r im o n iu m c o n s u m m a r e n o n p o s s e t , d u m e c o n t r a A n g e lu s c o n c e p t io n e m
mox futuram n u n t ia v e r a t e i (p p . 6 4 , 6 5 ) .
A t, p r a e s e n s o 71 v w

<t k

n o n s o lu m praesentent durativum ( s e u f u t u r u m p e r e n n e ) s ig n i

f ic a r e potest ( p r o u t ip s e m e t H a u g g c o n c e d it ) s e d e t ia m necessario s ig n if ic a t , p r o u t e x ip s o V ir
g in is r e s p o n s o e r u it u r . B . V ir g o , e n im , n o n m ir a t u r e x e o q u o d f iliu s mox h a b e n d u s e s t, s e d
e x e o q u o d f iliu s simpliciter e i p r o m it t it u r : q u a e a d m ir a t io in d e s p o n s a ta q u a e p r o p o s itu m h a b e t
u t e n d i m a t r im o n io c o n c ip i n e q u it , iu x t a illu d S . A u g u s t in i: S i c o g n o s c e r e d is p o n e r e t , n o n
m ir a r e t u r (Serm. 2 2 5 , 2 , P L 3 8 , 1 0 9 7 ). S u p p o n it u r ig i t u r p r o p o s itu m n u m q u a m u t e n d i m a
tr im o n io ia m i n i t o , it a u t v is r e s p o n s io n is D e ip a r a e f u e r it : n e c c o g n o s c o n e c c o g n o s c a m .
C f r H o l z m e i s t e r , in Verbum Domini, 2 0 ( 1 9 4 0 ) 7 0 - 7 5 ; S t e i n m e t z e r , Theol. R ev ., 3 7 (1 9 3 8 )
3 6 6 s . ; S p i c q C ., R . S c. P h il. Theol., 2 8 ( 1 9 3 9 ) 1 4 4 s q .; P r u m K ., Z . K a th . Teot., 63 ( 1 9 3 9 ) 128 s.

votum

V ir g in it a t is

in

271

d e ip a r a

II - UTRUM MARIA PROPOSITUM VIRGINITATIS

VOTO PERPETUO FIRMAVERIT


Prop.: B . Virgo propositum virginitatis VOTO

perpetuo

firmavit.

Est sententia certa, ex com m uni Theologoru m consensu.


I. Prob.: I. A u c t o r i t a t e S . S c r i p t u r a e : V erbis enim: quomodo fiet istud
quoniam virum non cognosco (L u c., 1 , 3 4 ) nedum simplex propositum non cogno
scendi virum , sed propositum voto firm atum ostendunt. S i fuisset enim simplex
propositum, quantum vis firm um , illud, iusta intercedente causa, mutare posset:
nihil enim m ali in hoc habetur. A gitu r ergo de proposito cum aliqua morali impo
tentia ita coniuncto, quod m utari non possit, ita ut verba V irgin is significent:
N o n licet m ihi cognoscere; non possum . Iam vero undenam m oralis illa im po
tentia oriri poterat nisi ex proposito, voto firmato, perpetuae virginitatis? Iure
enim anim advertit M aldonatus: Im potentia duplex esse potuit; aut naturalis,
qualis in om nibus hom inibus ante pubertatem et in m ultis in grandiori etiam
aetate est; aut moralis, qua non posse dicim ur facere, quod facere non licet, quem
adm odum , si Christianus dicat: non possum in Quadragesim a carnibus vesci,
id est, non licet m ihi. H aec autem ipsa im potentia m oralis duplex itidem est,
alia quae ex lege aut praecepto oritur, alia qualis ex voti religione nascitur. E x
praecepto, ut si Christianus dicat, non adoro idola, id est, non possum adorare,
quia prohibeor divina lege; ex voto, ut si Carthusianus aliquis dicat, non vescor
carnibus, id est: non possun vesci, quia im pedior voti religione. Beata V irgo non
potuit naturalem im potentiam significare, cum nubilis credatur fuisse, et re iam
nupta esset. Significavit ergo m oralem im potentiam , non eam quae ex lege aut
praecepto oritur; nulla enim lege, nullo praecepto viro suo uti vetabatur; signi
ficavit ergo m oralem im potentiam natam ex voto (In Luc., c. 1).

II. Prob.:

Auctoritate

Patrum :

S. A u g u s t i n u s : H oc indicant verba quod sibi fetum annuntianti angelo


M aria reddidit, q u o m o d o , inquit, f i e t i s t u d , q u o n ia m v ir u m n o n c o g n o s c o
(L u c. 1 , 3 4 ) ? Q uod profecto non diceret, nisi D eo virginem se ante vovisset
(De sancta Virginitate,
S. G

r e g o r iu s

4,

PL

yssen u s

40, 398;

cfr Serm o

291,

5 ) ,2 P L

38,

1 3 1 8 ).

dicit: Q uoniam , D eo dicatam et ^consecratam car

nem, veluti sanctum quoddam donarium , intactam servari oportebat, propterea,


etiamsi angelus sis, inquit, ac de caelo veneris, etiamsi supra hom inem sit id

1 I n a p o c r . Euangelium N a tivita tis M ariae, s e r m o ia m e s t d e v o to v ir g in it a t is M a r ia e :


V ir u m iu x t a v o t u m m e u m n u m q u a m c o g n o s c o (c f r T i s c h e n d o r f , Evangelia apocr., 1 2 0 ).
2 D o c to r e s p lu r im i s e c u t i s u n t S . A u g u s t in u m ; e t e n u m e r a n t u r a b H a u g g , o . c ., p . 3 6 .

VOTUM VIRGINITATIS IN DEIPARA

272

quod apparet, attamen ut virum cognoscam , fieri non potest. A n m ater ero absque
viro? Iosephum enim sponsum quidem novi, virum autem non cognosco (Orat,
in diem N ativ. Christi, [inter dubia], P G 46, 1140 s.). Et. S. Bernardus: Quo
modo fiet istud quoniam virum non cognosco? Im m obile propositum virginitatis,
quod nec angelo filium prom ittente aliquatenus titubavit. Q uom odo, inquit, fiet
istud? N equ e enim eo modo quo fieri solet in caeteris: virum penitus non
cognosco, nec filii desiderio, nec spe prolis (Serm . 4 de Assumpt. B . M . V .,
P L 183, 120).

III.

Prob.: R a t i O ne: Ratione perfectioris boni. B. V irgo virginitatem illam

seligere debuit quae est perfectior et laudabilior. A tq u i perfectior et laudabilior


est virginitas quae voti religione firmatur. Ergo...
M aior ex duplici ratione ostenditur: prim o, quia Beata V irgo non solum futura
erat V erbi habitaculum , sed etiam quia ipsi m ateriam sui sanguinis ministrare
debebat; secundo, quia eius virginitas aliis hom inibus tanquam virginitatis exem
plar erat proponenda.
M inor prout ostendit Card. L p icier 1 ex triplici capite evincitur: Primo,
quia id quod fit ex voto, fit ex virtute religionis, quae om nium virtutum m ora
lium praestantissima est; opus autem ex praestantiori virtute procedens lauda
bilius et magis m eritorium est, quam opus quod ex inferiori virtute procedit.
Secundo, quia per votum , homo sem etipsum D eo magis offert eique magis se
subiicit, cum non tantum fructum , sed etiam arborem det D eo, ut advertit
S. Anselm us: 2 atqui profecto m aiori laude m aiorique m erito dignus est qui D eo
se magis offert et subiicit. Tertio, quia votum hom inem ab inconstantia praeservat,
eum que magis im m obilem reddit in bono com plendo. A tqu i, sicut peccare ex
voluntate in malo obstinata peccatum aggravat, ita facere bonum ex voluntate
in bono firmata perfectioris virtutis est, m aiorisque m eriti causa .
B. V ir g o , ig it u r , id e o v ir g in it a t is v o t o se o b s tr in x it , u t m a io ris m e r iti p o tio r is q u e la u d is o p u s p e r fic e re t: q u o d n o n n is i S p ir it u S a n c t o illu m in a n t e e t in s p i
ra n te p r a e s ta r e p o tu it: O v ir g o p r u d e n s , o v ir g o d e v o ta , e x c la m a t S. B e r n a r d u s ,
q u is te d o c u it D e o p la c e r e v ir g in ita te m ? Q u a e le x , q u a e iu s titia , q u a e p a g in a
V e t e r is T e s t a m e n t i v e l p r a e c ip it, v e l c o n s u lit, v e l h o r ta tu r in c a r n e n o n c a r n a lite r
v iv e r e , e t in t e r r is a n g e lic a m d u c e r e v ita m ? U b i le g e r a s , B e a ta V ir g o
c a r n is

m ors est

( R o m ., 8, 7); e t,

( ib id ., 13, 14). U b i le g e r a s :
c o n s il iu m

autem do?

de

curam

c a r n is

i r g i n i b u s ...

s a p ie n t ia

n e p e r f e c e r it is i n d e s i d e r i o ?

praeceptu m

( C o r ., 7, 25). T u v e r o , n o n d ic a m

o m in i n o n

habeo,

p r a e c e p tu m , s e d n e c

c o n s iliu m , n e c e x e m p lu m , n isi q u o d u n c t io d o c e b a t te d e o m n ib u s , a c s e r m o D e i
v iv u s e t e ffic a x , a n te t i b i fa c tu s m a g is te r q u a m F iliu s ; p r iu s in s t r u x e r it m e n te m ,
q u a m in d u e r it c a r n e m ( H o m il., 3, s u p e r Missus est, P L 183, 74).
1 L p i c i e r , 1. c ., p p . 40 5-40 6.

2 L ib . de sim ilit,, c a p . 84, t. 3, p . 170 .

VOTUM VIRGINITATIS IN DEIPARA

Quaeri potest: 1) B . Virgo emisitne votum virginitatis

273
a b s o lu tu m

vel conditio-

natumi
R E S P O N D E T U R : 1) Iuxta S. T h o m am (in 4, D ist.
rosque eius discipulos, duo virginitatis vota edita fuissent
ditionatum, antequam Iosepho nupsisset; alterum vero
Iosepho nupserat. E t ratio est quia tem pore L egis tam

30, q. 2, a. 1) et plea M aria; prim um , conabsolutum, postquam


m ulieres quam viros,

oportebat generationi insistere, sive quia secundum carnis originem cultus D ei


propagabatur, sive quia benedictum semen a D eo prom issum per viam genera
tionis venturum erat. Q uapropter M aria virginitatem prim o vovit sub conditione,
nem pe, si Deo placeret, vel nisi D eus aliter ordinaret; deinde, accepto sponso,
prout m ores illius tem poris ferebant, et revelatione a D eo accepta, sim ul cum
Ioseph sponso suo, votum illud absolute emisit.
Relate ad hanc D . T h o m ae sententiam, anim advertit Serry, S. D octorem
sententiam voti conditionati tenuisse deceptum a supposititio testim onio A u g u
stini, quod a M agistro Sententiarum et a G ratiano laudatur: cuius suppositionem
S. T h om as, sua aetate, propter probatorum codicum penuriam , deprehendere
non potuit. 1
2)
S. Bonaventura (in 4, dist. 30), Scotus (in 4, dist. 30, q. 2), V asquez (in 3,
disp. 124, c. 2), Suarez (in 3, disp. 6, sect. 2), Estius (in 4, dist. 13), Sylviu s (in 3,
q. 28, a. 4), Serry (exercit. 21), Billuart (C urs. T h eo l., de B . Virg. M aria, Is. 1,
a. 4), L p icier, etc., docent B. M ariam votum virginitatis absolutum emisisse
ante contractum m atrim onium .
Q uae posterior sententia anim advertit A lastru ey 2 praeferenda vid e
tur: a) nam (L u c., 1, 34), M aria ita respondet A ngelo Incarnationis m ysterium
annuntianti: Quomodo fiet istud quoniam virum non cognosco?: non enim locum
habuisset obiectio V irgin is, si antea conditionate tantum voverit, scilicet, nisi
D eo aliter placuerit, vel nisi D eus aliter ordinaverit, quandoquidem ex angelico
nuntio intelligere potuisset, D eum aliud iubere, ac per hoc iam se suo voto solu
tam esse.
b) V otum absolutum utpote magis firm um ac tenax, perfectius est, quam
si conditionem vel exceptionem quandam annexam habeat; fuit autem perfectis1 V e r b a A u g u s t in i a M a g is t r o S e n t e n t ia r u m r e la t a s ic s e h a b e n t : B e a t a M a r ia p r o p o s u it
s e s e r v a t u r a m v o t u m v ir g in it a t is in c o r d e , se d ip s u m v o t u m n o n e x p r e s s it in o r e .
S u b ie c it s e d iv in a e d is p o s it io n i: p r o p o s u it se p e r s e v e r a t u r a m v ir g in e m , n is i D e u s a lit e r
e i r e v e la s s e t . C o m m it t e n s e r g o v ir g in it a t e m s u a m d iv in a e d is p o s it io n i, c o n s e n s it in c a r n a le m
c o p u la m , n o n i lla m a p p e t e n d o , s e d d iv in a e in s p ir a t io n i in u t r o q u e o b e d ie n d o . P o s te a v e r o s i
m u l c u m v ir o la b iis e x p r e s s it e t u t e r q u e in v ir g in it a t e p e r m a n s it (S en t., 1. 4 , D is t . 3 0 ).
Q u o A u g u s t in i t e s t im o n io b o n a fid e a c c e p t o , S . T h o m a s s c r ib it : E t h o c e s t q u o d A u
g u s t in u s in l it t e r a d i c i t q u o d p r o p o s u it se p e r s e v e r a t u r a m v ir g in e m n is i D e u s a lit e r o r d in a r e t

0. c.).
2 L . c ., p p . 6 0 4 - 6 0 5 .
18

274

votum

Vir g in i t a t i s

in

d e ip a r a

sim um B. V irgin is votum , ut esset om nibus deinceps virginibus exem plar voven
dae castitatis.
c) Conditio illa superflua foret, utpote quam in omni proposito, prom is
sione et voto per se inclusam intelligere oportet; aliunde, non satis congruere
videtur hum ilitati B. Virginis, quasi illa revelationem de vitae suae statu a D eo
expectaret .

Quaeri potest: 2) S i B . Virgo voto virginitatis ligata erat, quare S . Ioseph nupsit?
Eius matrimonium fuitne verum matrimonium?
R E S P O N D E T U R : V eru m validum que m atrim onium intercessisse inter
M ariam et Ioseph, negavit Iulianus Pelagius, eo quod nulla inter eos extiterit
copula carnalis in qua m atrimonii essentiam ipse reponebat. H u ic haeretico,
adhaesit Wicleffus, et non longe distant Gratianus (c. 27, q . 2, can. 29) et M ichal
de M edina (lib. 5 de Sacr. H om inum contin., c. 261).
A lii tenuerunt B. V irgin em non verum et proprium m atrim onium , sed spon
salia tantum m odo iniisse, ne frangendi voti occasio sibi daretur.
C ontra nos omnes, com m unissim a D octoru m sententia, quae est etiam theo
logice certissim a, tenet inter D eiparam et Ioseph verum intercessisse m atrim o
nium . H oc apparet:
1) E x modo loquendi S . Scripturae in qua Ioseph d icitur vir M ariae (M atth.,
1, 19) et M aria dicitur coniux, uxor Iosephi (M atth., 1, 20). N e c dici potest id
factum esse non ex rei veritate sed ex vulgi existim atione, quem adm odum Ioseph
pater Iesu dicebatur: Ipsa enim Scriptura lim itibus circum scribere curat appellati
vu m illud pater Christi)), addens: ut putabatur filius Ioseph, dum e contra Ioseph
et M aria sim pliciter, in S. Scriptura, absque ullis lim itibus, coniuges appellantur.
O B I C I T U R : B. V irgo, utpote Im m aculata, fom item peccati non habuit,
im o in innocentiae statu constituta fuit, in quo appetitus sensitivus perfecte su b
debatur appetitui rationali, ita ut ad delectabilia ultra m ensuram rationis per
trahi non poterat et ideo non videtur quare D eipara propositum suum virgi
nitatis elicere debuerit, eo vel magis quod, prout docet A ngelicu s, continentia
in statu innocentiae non fuisset laudabilis, quae in tempore isto laudatur, non propter
defectum fecunditatis sed propter remotionem inordinatae libidinis-, tunc autem fuisset
fecunditas absque libidine (1, q. 98, a. 2, ad 8).
R E S P O N D E T U R cum card. L p ic ie r :1 Si B. V irgo filios procreasset, hi
infecti fuissent originali peccato, et consequenter m iseriis huius vitae obnoxii:
unde specialis M ariae cura incubuisset, tum quantum ad m ord em eorum dem
educationem , tum etiam quantum ad eorum victum et vestitum procuranda,
quae omnia eam im pedissent ne toto m entis conatu rebus divinis vacaret.
1 O . c ., p p . 402-403.

VOTUM VIRGINITATIS IN DEIPARA

275

A t, praeterea, dici etiam debet virginitatem non modo in praesenti statu, verum
etiam in statu innocentiae virtutem fuisse: siquidem in illo quoque statu poterat homo
laudabiliter abstinere ab omni venerea delectatione, propter m aius divinae contem pla
tionis bonum. Esto enim quod delectatio, quam in actu concum bendi homo expertus
esset in illo statu, immoderata haud fuisset, ideoque de se rationem non obtenebrasset,
sicut nunc obtenebrare solet, m aiori tamen facilitate mens D eo adhaesisset m aiorique
caritatis aestu illum dilexisset, quae illius amore ab omni prorsus carnis delectatione
fuisset expedita. L icet enim id quod dictum est: Corpus quod corrumpitur aggravat am
matt, ad hom inem originali peccato infectum proprie pertineat, ea tamen est hom inis
naturalis conditio, u t dum uni rei intendit, alteri m inus dispositus inveniatur. U n de
etiam in statu innocentiae fuissent diversi m eriti gradus, ex eo provenientes quod aliqui
non solum rebus aliunde licitis D ei causa valedixissent, sed etiam ferventiori mentis
aestu D eo inhaesissent.
Q uod autem ad S. T h om am pertinet, dicendum est illum m inim e negare in statu
innocentiae futuram fuisse virginitatem: sed, hypothesi facta quod in illo statu homines,
iuxta divinae Providentiae ordinationem, generationi, ad praedestinatorum num erum
com plendum , vacassent, eorum continentiam eatenus negat laudabilem extituram fuisse,
quatenus quis illam consideret tanquam concupiscentiae compescendae gratia suscep
tam: deficiente enim pravo libidinis motu, praedicta continentia solam infecunditatem
de se induxisset; quod si D eus aliter ordinasset, virginitatem homo laudabiliter observasset, non solum propter D ei voluntatem , sed etiam propter intrinsecum huius virtu
tis bonum, ut scilicet hac voluptate libere se propter D eum abdicando, perfectius di
vinis rebus vacare potuisset .

III - UTRUM MARIA OMNIUM PRIMA VOTUM PERPETUUM


VIRGINITATIS EMISERIT
Prop.: B . Virgo prima omnium, tempore et perfectione, votum virginitatis emisit.
E st sententia communissima, quae a V asquez vocatur verissima (in 3, disp.
124, c. 5).

I. Prob.: A u c t o r i t a t e S S . P a t r u m

et

S c r ip t o r u m :

S. A m b r o s i u s : Egregia igitur M aria quae signum sacrae virginitatis extulit,


et intem eratae integritatis pium Christo vexillum erexit (De instit. Virg., c. 5,
P L 16, 328).
S. H i e r o n y m u s : C hristus virgo, virgo M aria, utriusque sexui virginitatis
dedicavere principia (Ep. 48 ad Pammachium, n. 21, P L 22, 510).
S. B e d a V

e n .:

V ere etenim gratia erat plena, cui divino m unere collatum

est, ut prima inter feminas gloriosissim um D eo virginitatis m unus offerret (Hom.


de f est. Annunt., P L 94, 11).
S. B e r n a r d u s : Propositum virginitatis et ipsius quoque propositi novitas
virginitatem carnis [in M aria] illustrat: quod videlicet in libertate Spiritus, legis

276

VOTUM VIRGINITATIS IN DEIPARA

M osaicae decreta transcendens, illibatam D eo corporis et spiritus sanctimoniam


vo v it (Serm. in signum magnum, P L 183, 431).
S. H i l d e p h o n s u s : Sicu t de altera M aria dictum est, ista optimam partem
elegit (L u c. 11), quia prima om nium fem inarum D eo virginitatem obtulit, et
idcirco prom eruit ut D ei Filius, angelo nuntiante, ex ea corpus nostrae redem ptio
nis susciperet (Serm . 5, de Assumpt., P L 96, 26 0 ).1
S. T

hom as

il l a n o v a :

O V irgines, quantam habetis magistram . N on

pater A ugustinus, non S. Benedictus, Franciscus vel D om inicus vel quivis alius
de num ero sanctorum patrum custodiendae virginitatis institutor extitit, sed
V irgo sacra, D ei M ater hanc prim a invenit viam , et eam A dae filiis demonstravit:
ipsa prim a docuit hom ines coelibatum et in carne angelicam vitam degere et
coelestium spirituum aemulari puritatem; haec prima virginitatem suam D eo
vo vit et suo alios exem plo id agere provocavit. Sicu t scriptum est: A d stitit Regina
a dextris tuis... A d du cen tur R egi virgines post eam (C onc. 2 de Annunt.).
S. B e r n a r d i n u s S e n e n s i s : Prim a vitiis bellum indixit; prim a contra carnis
insultus virtutum acies ordinavit, dum et virginitatem elegit, et eam hum ilitatis
custodia com m univit; per quod et diabolo terrorem incussit et sanctis sponsa
facta est et suavis (Serm . 3, de B . M . V ., a. 3, c. 4, L u g d . 1650, p. 84). H anc
esse Patrum graecorum et latinorum sententiam testatur Baronius, 2 a qua,
addit, scio nem inem dissentire, nisi stolidissim orum haereticorum factionem et
satellitum , qui ad im pugnanda sacra vota virginitatis et continentiae egregiam
diabolo navant operam.

II.
Prob.: R a t i 0 n e : C u m Virginitas altissima res sit, congruum erat ut
huius consilii prom ulgatio ad tem pus gratiae, ob im perfectionem Veteris T e sta
m enti, D eus reservaret. Q uam vis vero B. V irgo, sub V eteris legis nocte orta sit,
L egis N ovae tam en aurora extitit, et ideo prim a om nium , divino instinctu, afflante
V erbo, propositum virginitatis voto firmavit.
O B I C I T U R : 1) Q uidam Sancti V . Testam enti, ut Jeremias, Elias, videntur
votum virginitatis emisisse;
2) pariter, filia Iephte, iuxta plures, D eo virginitatem suam voto consecrasse
videtur (Iud. 11, 29, 30);
3) tandem

V estales traduntur virginitatis statum

am plexas fuisse. Ergo

B. V irgo non fu it prim a quae votum virginitatis em isit.


R E S P O N D E T U R : A d primum: aliud est virginitatem colere, et aliud illam
ex voto servare. Iam vero, Jerem ias et Elias non leguntur m atrim onii vinculo
ligati, at neque continentiae voto obstricti.
1 S e r m o is t e e s t d u b ia e a u t h e n t ic it a t is . C f r M ariologia, t . i , p . 189 in n o ta .
2 A nnales Ecclesiastici, t . I , V e n e t iis , 170 5, p . 16.

VOTUM VIRGINITATIS IN DEIPARA

277

A d secundum: D ato et non concesso filiam Iep hte a patre suo m ystice, per
virginitatis im positionem , m actatam fuisse (de qua tam en re valde disputatur),
longe distat virginitas coacta a spontaneo virginitatis voto.
A d tertium', anim adverti debet quod Vestales nonnisi ad tem pus virginitatem
servabant, idque non voto sed ex officio tantum m odo praestabant (cfr P l a n c h ,
O . S. M ., Vita B . M . V ., O eniponte 1762, p. 45).
Ergo, prim a om nium , tempore, B. V irgo votum virginitatis em isit. S i vero
quaeratur q u o n a m t e m p o r e id fecerit, responderi potest:
1) Certum est B. V irginem votum emisisse ante Annunciationem , prout
apparet ex L u c . 1, 34.
2) Com m unis sententia tenet B. V irgin em votum em isisse ante suam despon
sationem cum S. Ioseph.
3) D e tem pore autem praeciso in quo B. M aria virginitatem voverit, m inim e
constat.
a) Q uidam tenent M ariam perpetuum virginitatis votum emisisse inde a
prim o conceptionis istanti, eo quod iam tun c usum rationis habuit et supernis illu
strationibus illustrata fuit. Ita Iacobus Christopolitanus, Barradas, G arriguet etc.
b) A lii tenent B. M ariam votum virginitatis emisisse postquam ad usum
rationis pervenit ac de usu coniugii et de virginitate cogitare coepit. Ita Suarez,
Vasquez, Serry, L picier, Cam pana, de la Broise, etc.
Si quis adm ittat B. V irginem inde a prim o conceptionis instante rationis
usum habuisse, adm ittere etiam potest ipsam inde ab illo instanti virginitatis
votum emisisse.
A t B. V irgo, nedum tem pore, sed etiam voti perfectione omnes antecellit. H aec
autem perfectio, prout iure anim advertit L p ic ie r ,1 ex triplici capite oriebatur,
nimirum:
1) ex intensitate caritatis qua votum istud Beatissim a V irgo nuncupavit, ex
quo consecutum est ut firmissima voluntate proposuerit se illud servatarum;
2) ex modo quo illud votum adim plevit; cum nedum nihil unquam contra
hoc votum com m iserit, sed etiam nullo, vel levissim o m otu, ad contrarios actus
fuerit pertracta;
3) ex diuturnitate temporis vitae quo illud servavit, cum votum iuniori
aetate nuncupatum usque ad vitae m ortalis term inum , etiam in m atrim onii statu,
perfectissim e custodierit.
O b hoc Patres et Scriptores virginitatem D eiparae super om nem aliam extol
lunt. Sic S. Ephraem eam appellat corona virginum (Serm. de Ss. D ei Geni
tricis Virginis M ariae laudibus), S. Epiphanius principem virginitatis (Haeres.
78, P G 42, 714). S. A m brosius V irgin um V exilliferam et virginitatis M agistram
1 L . c ., p. 4 1 0 .

VOTUM MIRGINITATIS IN DEIPARA

278

(De Instit. Virgin., c. 5, n. 35, P L 18, 324). S. Petrus C h rys., M ariam sic laudat:
V ere benedicta, quae et divini germ inis suscepit gloriam , et regina totius extitit
castitatis (Serm . 143, P L 52, 584). Richardus a S. Laurentio: V irgo virginum ,
vernans in floribus et in fructum suavitate delicians (De laud. B . V. Mariae,
1. 3). E t S . Antoninus: V irgo virginum , quia virgines om nes in fom itis extinctione, in puritate et in fecunditate excellit, quia nulla virgo fecunda nisi ipsa
(o. c., p. IV , t. 15, c. 22). Iure igitur ab Ecclesia invocatur Regina V irgin um ,
V irgo virginum , etc.
N ec veritati huius m atrim onii obfuit votum absolutum virginitatis: aliud enim
est ius aliud usus iuris. Iam vero im m ediatum m atrimonii obiectum est ius radicale in
proprium corpus sibi invicem a sponsis tradendum , non vero usus talis iuris. H oc
ius ita verum est ut, si votum frangatur, actus copulae, in m atrim onio peractus, non
est actus fornicationis, quam vis adnexum habeat sacrilegium ob votum violatum .
T en en d u m insuper est virginale m atrim onium inter M ariam et Ioseph, D eo
inspirante, contractum fuisse. B. V irgo enim, per divinam revelationem vel alio
m odo, certe cognovit, antequam nuberet, S. Ioseph tantae sanctitatis fuisse et
ideo tuto omnino illi virginitatem suam, com m endare posse, absque ullo vel
m inim o detrim ento.
N e c desunt rationes convenientiae ob quas m atrim onium M ariae cum Ioseph,
non obstante virginitatis voto, convenientissim um fuit. Rationes istae ex triplici
capite a card. L p icier 1 desum untur, videlicet, ex parte C hristi, ex parte
V irgin is et ex parte nostri:
1) E x

parte

h r is t i,

quadruplici ratione hoc fuit conveniens, videlicet:

a) N e Christus tanquam illegitimus abiiceretur.


b) Ut Christi generatio per virum describeretur.
c) U t divinus partus diabolo celaretur.
d) U t a Ioseph nutriretur.
2) R a t i o n e s

ex p a r t e

B eatae V

ir g in is .

Conveniens fuit Christum de despon

sata V irgin e nasci, etiam propter M atrem ex triplici ratione:


a) Ut a poena M aria immunis redderetur.
b) U t ab infamia corruptelae liberaretur.
c) Ut Beata Virgo ministrum fidelem in temporalibus haberet.
3) R a t i o n e s
venientia
a)
b)
c)
d)
e)

ex p a r t e n o s t r i.

E x parte quoque nostri huius m atrimonii con

com probatur, et quidem quinque de causis:


U t Ioseph virgineum partum testaretur.
Ut credibilior redderetur virginitas Mariae.
U t virginibus praeberetur exemplum.
Ut significaretur unio Christi cum Ecclesia.
Ut in una persona virginitas et matrimonium honorarentur.

1 L . c., p p .

441 - 447 .

BIBLIOGRAPHIA ASSUMPTIONISTICA

Cap.

279

II - DE ASSUMPTIONE ET GLORIFICATIONE B. M. Y.
A rt. 1 -

DE

CORPOREA

A S S U M P T IO N E

B . M . V.

B IB L IO G R A P H IA
Circa hanc quaestionem, ultimis praesertim annis, plurima scripta prodierunt, in
quibus eius fundamenta sive scripturistica sive patristica nec non eiusdem definibilitas
exposita fuerunt. Hic praecipua scripta indicabimus.
A l e s ( D ), Assomption, in Etudes, 176 (1923) 157-266.
A r c a n g e l u s a R 06, O. F. M . C a p ., Adnotationes circa petitiones de B. V. Mariae as
sumptione corporea in caelum dogmatico definienda. Extractum ex Collectanea Franciscana, 14 (1944) fase. 1-4.
B a l i C., O. F. M ., De definibilitate Assumptionis B. V. Mariae in caelum, R om ae 1945.
B er n ar d R ., O . P., L Assomption et la Maternit de grce, in Vie Spir., 29 (19 3 1) 28 -51.
B e l l a m y J., Assomption de la Sainte Vierge, in Dici, de Thol. Cath., t. 1, coll. 2127-2141.
B o ver I., S . I., La Asuncin corpora! de la Virgen Maria a los cielos en la Sagrada Escritura, in Rev. Esp. de Teologia, 6 (1946) 16 3 -18 3 .
B r o u s so l l e , L 'Assomption de la Sainte Vierge, in Histoire, Liturgie, Art et Thologie, 3 vo li.
C a b r o l O . S . B ., Assomption, in Dict. dArchologie chrtienne et de Liturgie, t. 1.
C a p e l l e , La fte de VAssomption dans l histoire liturgique, in Ephemerides Theol. Lovan., 3
(1926) 33-45.
C a r l i L ., La morte e lAssunzione di Maria S S . nelle Omelie greche dei secoli VII, V III,

Romae, 1941. La definibilit dommatica dellAssunzione, in Marianum, 7 (1945)


59-78C a v a l l e r a , A propos dune enqute patristique sur l Assomption, in Bulletin de Lit. Eccl.,
22 (1926) 9 7 -1 16 .
C a y r F., La dfinibilit de VAssomption de Marie, extrait de L Anne Thologique, 1946.
C h a t a in I. B ., La question de l Assomption. Mlanges dhistoire et de thologie, in Etudes

Carmel., 9 (1924) 362-374.


C e r v e t t i , La Asuncin de la Santisima Virgen en cuerpo y ahna a los cielos. S a n tiago de

Chile, 1922.
C o n n e l O R., S. I., Marys Assumption, N e w York, 1930, in-8, x -16 6 p.
C o ppens

1. , La dfinibilit de l Assomption,

in Eph. Theol. Lov. 23 (1947) 5-35.

C r o s t a C ., L Assunta nellodierna Teologia Cattolica, ed. 3, M ila n o , 1903.


D a F o n se c a L . G ., S. I., l Assunzione di Maria nella Sacra Scrittura, in Biblica, 28

(I947) 321-362.
D e n e f f e , Um die Definierbarkeit der Himmelfahrt Mariae, in Scholastik 1 (1926) 16 1-18 3 .

De

Fides pia und sententia pia, ib id em , 2 (1927) 53-77; Gehrt die Himmelfahrt Maria
zum Giaubensschatz ib id em , 3 (1928) 190-128.
S o l F r., S. I., Acotaciones a un libro Asuncionista, in Est. Ecles., 21 (1947)

337-355*
D i F o n z o L ., O. F . M . Conv., De Immaculatae Deiparae Assumptione, post praecipua recentiora studia critica disquisitio, Romae 1947 (Extr. Misceli. Frane. 46, 1946, 45-104).

BIBLIOOKAPHIA ASSUMPXIONISXICA

28o

D i P ie t r o , L Assunzione di Maria in Cielo secondo la storia e la tradizione. S. Benigno


Canavese, 1903.
E n r ic o d i S. T eresa , O. C. D ., Il movimento mariologico per la definizione dogmatica
dell Assunzione di Maria, in Marianum, 7 (1945) 35-59.
E r n s t , Die leibl. Himmelfahrt Mariae Historisch-dogmatisch nach ihrer Definierbarkeit
beleuchtet, Regensburg 1921; Die leibl. Himmelfahrt Mariae und das Dogma von der
unbefieckten Empfngnis, in Theol. prakt. Quartalschrift, 74 (1921) 226-237; Die Kongruenzgriinde fiir die leibl. Himmelfahrt Mariae, ibid. 387-389; Der pseudo-augustinische Traktat De assumptione B. Mariae Uber die leibl. Himmelfahrt der scligsten
Iungfrau, ibidem 77 (1924) 449-454; Die leibl. Himmelfahrt Mariae und der Glaube
der Kirche, ibidem 78 (1925) 34-45, 260-273; Ueber die Definierbarkeit der Lehre
von der leibl. Himmelfahrt Mariae noch einmal, ibidem 80 (1927) 532-544; Um die
Definierbarkeit der leibl. Himmelfahrt Mariae, in Bonner Zeitschrift fiir Theologie und
Seelsorge 4 (1927) 322-336; Neues zur Kontroverse iiber die Definierbarkeit der Him
melfahrt Mariae, ibidem 6 (1929) 289-304, 7 (1930) 16-31.
F a l l e r O., S. I., De priorum saeculorum silentio circa Assumptionem B. M. V., Romae
1946, (Analecta Gregoriana, sect. A, n. 5), in-8, 135 p.
F e r n a n d ez N is t a l A., Asuncin y mediacin de la S S . Virgen, Murcia, 1929.
F il o g r a s si G., S. I., L Assunzione di Maria S S . nella Tradizione cattolica, in Civilt
Cattolica, a. 1946, pp. 285-290, 246-252.
F l ic o t e a u x E ., O . S. B ., L Assomption de Notre-Dame, in La vie Spir., 14 (1926)
35-377F r ie t h o f f , O . P., De doctrina Assumptionis corporalis B . M . V. rationibus Theologicis

illustrata, in Angelicum, 15 (1938) 3-16.


G a r g a C a str o M ., E l dogma de la Asuncin, M a d rid , 1947, in-8, 171 pp.
G a u d in , Assumptio corporea Mariae Virginis vindicata, P aris, 1670.
G a r r ig o u - L a g r a n o e , O. P., -De definibilitate assumptionis B. M . V., in Angelicum, 22

(1945) 66-72. i d ., in Divus Thomas (Plac.), 1947, p p . 81-86.


Zum Problem dei Definierbarkeit der leibl. Himmelfahrt Mariae, in Archiv
fiir kath. Kirchenrecht, 105 (19 25) 4 75-4 79.
G o d t s , Dfinibilit dogmatique de l'Assomption corporelle de la T. S. Vierge, Esschen
1924, in-8, 102 p.
G o r d il l o , La Asuncin de Maria en la Iglesia Espanola (siglos 7-11), Madrid 1922;
Boletin de Mariologia asuncionista, in Estudios Eclesidsticos, 4 (1925) 91-102; Flores
de la Liturgia Asuncionista, ibidem, 5 (1926) 337-361; L assunzione corporale della
S S . Vergine Madre di Dio nei teologi bizantini (sec. x-xv). in Marianum 9 (1947)
64-89.
H e n t r ic h G .-D e M oos R. G ., S. I., Petitiones de assumptione corporea B. V. Mariae
in caelum ad S. Sedem delatae, Romae, 1942, 2 voli., in-4.
H o l w e c k J. G., Maria Himmelfahrt, St. Louis, 1910.
H o v e A. van, Maria's Hemelvaart, in Collect. Mechl., 5 (1931) 542-548.
I a n n o t t a , Thesis de Assumptione corporea B. V. Mariae Deiparentis in caelum assumptae
cum doctrina D. Thomae Aq. collata, 2, ed. Isola del Liri, 1924; Se l'Assunzione psi
cosomatica al cielo della S S . Vergine sia. nella rivelazione del Nuovo Testamento, in
La Scuola Cattolica, 8 (1926) 370-375.
G

il l m a n n ,

BIBLIOGRAPHIA ASSUMPTIONISTICA
I a n ssen s A., De Heilige Maagd en Moeder Gods Maria, IV . M ana's Hemelvaart, Brus-

sel 1931; De glorificatione corporali B. M . V., in Ephem. Theol. Lov., 8 (1931) 437445; De hemelvaart der allerheiligste Maagd, in Ons Geloof, 12 (1926) 304-311.
Ja n n u c c i , Firmitudo Catholicae veritatis de Psycosomatica Assumptione Deiparae, T o
rino 1884.
J u g ie M ., A. A., La mort et l'Assomption de la sainte Vierge. Etude historico-doctrinale

(Studi e Testi, 114), Citt del Vaticano. 1944., in-8, pp. vm-748.
J r g e n s , Gottesmutter im Himmel, in: Zeitsch. kath. Th., 1880, p p . 506-650.

L . B., O .P ., La dfinibilit dogmatique de l Assomption, Frib.-en-Suisse, 1946,


in-8, 79 pp.
K oser P., O. F. M ., A defitiibilidade da Assunao de Nossa Senhora, in Revista Eclesistica Brasileira, 7 (1947) 255-276.
L a n a A., La resurrezione e corporea Assunzione al cielo della S. Vergine Madre di Dio,
Roma, 1880.
M a t t iu s s i , Utrum corporea Virginis assumptio ad fidei depositum spectet. Aquipendii, 1922;
L Assunzione corporea della Vergine Madre di Dio nel dogma cattolico, Milano, 1924.
M e t s , Is de Assumptio corporalis B. M. V. een res definibilis': in Nederl. Kath. Stemmen,
24 (1924) 353-366; Suarez over de definibilitate assumptionis corporalis B. M . V .r.
in Ned. Kath. Stem., 25 (1025) 8^-84.
M ic h a u d , La dfinibilit dogmatique de l'Assomption, in Nom). Rev. Thol., 1914, pp.
453-468.
M in g e s , Ueber die Definierbarkeit der Lehre von der leibl. Himmelfahrt Mariae, in Theol.
prakt. Quartalschrift, 78 (1925) 546-557.
M u eller F. S., S. I., Origo divino-apostolica doctrinae evectionis B.Virginis ad gloriam cae
lestem quoad corpus, Oeniponte 1930; Petitiones de Assumptione corporea B. V. Mariae
in caelum, definienda, in Gregorianum, 27 (1946) n o - m ) .
N a e g e l , L 'Assomption, ses harmonies dogmatiques, L y o n , 1903.
N o y o n A., Marie-Assomption, in Dict. Apol. de la Foi Cath., Paris, 1926, t. 3, coll. 275-285..
O N e i l l , The Assumption of the Bl. Virgin according to the Teaching of Pilis I X and St.
Thomas, in Irish Eccl. Record, n. 524, pp. 113-136.
P a n e l l a I. A., C. M . F., La Virgen en el misterio de la Asuncin, Madrid, 1931.
P a u l u s , Suarez ber die Definierbarkeit der leibl. Himmelfahrt Mariae, in Zeitsch. fiir
kath. Theol., 52 (1928) 241-244.
P ia n a C., O. F. M ., Assumptio B. M . Virginis apud scriptores saec. X III, Romae, 1942.
R e n a u d in , De la dfinition dogmatique de l Assomption de la Trs Sainte Vierge, Paris
1902; La doctrine de l Assomption de la T. S. Vierge, sa dfinibilit comme dogme de
fo i divine catholique, Paris 1913; Assumptio B. Mariae Virginis, Taurini, Romae, 1933;
La dfinition dogmatique de l'Assomption de la trs Sainte Vierge, in Marianum, s
(1943) 187-200; Un enseignement de Sa Saintet Pie X I I , in Marianum, 7 (1945) 78-81..
R o s c h in i G., O. S. M ., L Assunzione nella Teologia contemporanea, in Marianum, 7
(1945) 1-34; Sulla definibilit dell'Assunzione. Esame di un articolo del prof. Copp en s, in Marianum 9 (1947), 260-277 I l pensiero di S. Tommaso sullassunzione cor
porea di Maria, in Acta Pont. Acad. S. Thomae Aquin., vol. X II, 1946, p p . 106-128.
S c o t t i P ., S . S ., La definibilit dell'Assunzione psicosomatica di Maria S S ., in Scuola
Catt., 14 (1929) 101-119.
R

o l le r

PRAENOTANDA CIRCA ASSUMPTIONEM

282

S i n d in g , Mariae Tod und Himmelfahrt, Cristiania, 1904.


V a c c a r i A l ., O . S . B., De corporea Deiparae Assumptione in caelum, an dogmatico de

creto definiri possit. Disquisitio historico-critico-theologica, Romae, 1869.


W ie d e r k e h r I., Die leibl. Aufnahme der allerseligsten Iungfrau Maria in den Himmel,

Einsiedeln 1927.
Cfr etiam Ephem., L 'Assunta, Como, a Can. Crosta edita. Marias ten hemelopneming,
Tongerloo, Mariale Dagen, 1934, in-8 gr. 130 pp. Estudios Marianos, a. vi
( i 947). vl- VI 556 pp-

PRAENOTANDA
I)
De obiecto Assumptionis. C irca obiectum essentiale assum ptionis seu m e
lius circa amplitudinem obiecti nondum plena T heologoru m concordia habetur.
A l. Janssens (1. c., pp. 437 s.), L p icier (o. c., p. 300), L ennerz, (o. c., p. 55),
putant obiectum essentiale huius privilegii esse resurrectionem , ut gloriosam,
B. Virginis. Ratio est quia in investigatione theologica non debent separari quae
in traditione, liturgia, nec non in pia fidelium credulitate sunt indivulsa. N on
quidem negam us scribit Janssens quod rationes theologicae possent afferri
validae, etiamsi non constaret de m orte B. V irgin is ex quibus patesceret eius
corpus unitum esse animae gloriosae, sed illud affirmamus: validiores longe et
m agis congruentes ad fidei analogiam esse rationes quibus dem onstratur anti
cipata resurrectio B. V irgin is quae evidenter praesupponit praeviam m ortem .
A lii e contra, ut Renaudin (o. c., p. 55), Broussolle (o. c., p. 114), M ueller
(o. c., p. 5), F rieto ff (1. c., p. 4), Jugie etc. anticipatam resurrectionem B. V irgin is
separant a glorificatione corporali, ita ut statuant hoc unum essentialiter perti
nere ad gloriosum exitum M ariae, videlicet, quod eius corpus nunc sit animae
gloriosae unitum , sive M aria de facto sit m ortua sive non.
D u plicem hanc sententiam com ponere veluti conatus est cl. Bittrem ieux
(Eph. Theol. Lov., t. 8, 1931, p. 468) distinguendo inter considerationem A ssu m
ptionis B. V irgin is in abstracto et in concreto. Si assum ptio B. V irgin is in abstracto
consideretur, obiectum essentiale Assum ptionis videtur esse glorificatio corpo
ralis B. Virginis; utrum vero hanc glorificationem praecesserit mors et anticipata
resurrectio (prout ferre videntur sive traditio liturgica sive pius fidelium sensus)
vel non, accidentale est, quod cum essentiali confundi non debet. Plene enim
verificatur Assum ptio etiamsi B. V irgo cum corpore glorificato in coelum evecta
fuerit, quin antecessisset m ors et resurrectio.
Si vero Assum ptio B. V irgin is consideretur in concreto et de facto, tunc evi
denter aliquid am plius nobis obiicitur, et ideo dicendum potius videtur
A ssum ptionem consistere in unione corporis cum anima gloriosa tali, quae ut
term inum a quo supponit m ortem , atque resurrectione initiata fuit. N on appa
ret exinde cur, in determ inando obiecto probando u t divinitus revelato, quod
obiectum ut concretum est considerandum , ab his in ordine praesenti praescindi
possit .

PRAENOTANDA CIRCA ASSUMPTIONEM

283

A t, sententia haec, sicut et prim a sententia, supponit Assum ptionem et factum


m ortis eodem certitudinis gradu gaudere: quod quidem concedi nequit. Iure
igitur ab essentiali obiecto Assum ptionis m ors excluditur.
II) Assumptionis nomen et vis. A d tale obiectum designandum hodie A s
sum ptionis nom en com m uniter adhibetur. Q uam vis vero nom en Assumptio ali
quando a patribus usurpatum sit ad transitum Sanctorum indicandum (e. g.
S. G regorius N az. dicit sororem suam assumptam esse in caelum in Or. funebri
in laudem sororis suae Gorgotiiae;1 et S. G regorius T u ro n . m entionem facit A s
sumptionis S. A viti), 2 tam en com m uniter hodie nom en hoc exclusive adhibetur
ad significandam corporalem glorificationem B. Virginis.
D istinguitur vero Assum ptio ab Ascensione: Ascensio enim praedicatur de
C hristo, qui propria virtute ascendit in caelum: Assumptio vero dicitur de sola
B. V irgin e quae, per sibi collatam agilitatis dotem (quae est propria corporum
glorificatorum ), absque ullo A ngelorum fulcim ento aut adm iniculo (prout falso
in im aginibus describi solet, nisi in ipsis ponantur ad reverentiam tantum m odo
designandam) in caelum conscendit.
III) Multiplex quaestionis respectus. Quaestio de assum ptione, prout a nobis
iam determ inata est, sub m ultiplici respectu considerari potest, videlicet, sub
respectu historico, i. e., prout est factum historicum per testes oculares pro
batum , et sub respectu theologico, i. e., prout est gratia seu privilegium aliquod
B. V irgin i collatum et per revelationem sive explicitam, seu, expressis verbis,
sive implicitam patefactum .
H isce positis, putam us Assum ptionem corpoream D eiparae historice tantum
modo nec probatam esse nec probari posse. A g itu r enim de veritate quadam
suprasensibili, intrinsece supernaturali, quae proinde oculorum testim onium
excedit. O culi enim nihil aliud videre potuissent, per seipsos, nisi m ortem , resur
rectionem , sepulcrum vacuum , translationem D eiparae in alium locum , sed
nequaquam pertingere potuissent, absque revelatione, ad corpoream assum ptio
nem et glorificationem Deiparae in caelum.
Seposita igitur probatione historica Assum ptionis, utpote im possibili, neces
sario deveniendum est ad revelationem quam dam , sive explicitam sive, saltem,
im plicitam . Revelatio explicita, seu, expressis verbis (sicut veritas, e. g., de nati
vitate Christi etc.) possibilis videtur. Si enim L eu cius, de quo loquitur PseudoM eliton, non iam saeculo iv sed prout quidam critici putant saeculo 11
A p ocryphu m de Assumptione scripsit, iam ad aetatem apostolicam et praesertim
ad S. Ioannem pervenim us, cuius auctoritas contra L eu ciu m qui a via iustitiae
discesserat, ab ipsom et P s.-M eliton e invocatur. E o vel m agis quod haereses a
L e u cio prolatae ad saeculum 11 potius quam ad saeculum quartum pertinent
1 P G 33, 8142 D e gtor. Confessorum, c. 99, P L 7 1 , 901).

PRAENOTANDA CIRCA ASSUMPTIONEM

284

(M arcionism us, M onarchianism us, D ocetisnus, M ontanism us). E xtitisset igitur,


in aetate apostolica, traditio quaedam oralis circa transitum D eiparae a L eu cio
im pio stilo depravatam. A t, etiam L eu cio praeterm isso, non desunt inde sal
tem ab initio saec. iv (et ideo duobus saeculis post m ortem S. Ioannis et uno
saeculo cum dim idio post m ortem discipulorum eiusdem ) vestigia quaedam
historica explicitae traditionis oralis. Q uae tam en quam vis insufficientia ad veram
probationem instituendam , possibilitatem saltem ostendunt cuiusdam revelationis
explicitae.
C u m igitur haec explicita revelatio hucusque cum sufficienti certitudine pro
bata non sit, maior T heologoru m pars logice ad revelationem implicitam recurrit,
non quidem virtualem , sed formalem , i. e., ad revelationem confuse contentam
in aliis veritatibus revelatis, seu in aliis privilegiis D eiparae a revelatione tributis,
ita ut analysis quaedam theologica ad illam detegendam requiratur.
Q uae cum ita sint, nos hic quaestionem de assum ptione corporea D eiparae
non iam sub respectu historico sed sub respectu theologico tantum m odo conside
rabim us. E t quam vis possibilitatem revelationis explicitae huius veritatis teneam us,
cum haec certo adhuc non constet, ad revelationem implicitam appellam us,
dem onstrantes assum ptionem corpoream D eiparae esse saltem formaliter impli
cite revelatam et ideo proxim e tam quam fidei dogm a definibilem.
IV )

Errores. A ssum ptionem B. V irgin is quidam , saeculorum decursu, nega

runt, quidam vero de ea dubitarunt.


1)

Negavit vel saltem ignorare

dem onstravit

Assum ptionem

corpoream

( f 704) qui, Ecclesiam S. M ariae in valle Iosaphat describens, co m


m em orat Sanctae M ariae vacuum sepulcrum , in quo aliquando sepulta pausavit.
Sed de eodem sepulcro quom odo vel quo tem pore aut a quibus personis sanctum
Adam annus

corpusculum eius sit sublatum , vel quo loco resurrectionem exspectat, nullus,
ut fertur, pro certo scire potest (De locis sanctis, lib. 1, cap. 12, C S E L , 39,
240).1

Idem plus m in u sve rep etit S. B e d a V

e n e r a b i l is

( f 7 3 5 ): E t ad eius dexteram [E ccle

siae quae est in valle Iosaphat] m o n um en tu m vacuu m , in quo sancta M aria aliquan diu pausasse
d icitu r, sed a quo vel quando sit ablata nescitur (Liber de locis sanctis, c fr G e y e r , Itinera h ierosolym itan a, pp. 306, 311 s.). A ttam en verba S. B edae m u lto m inus d ic u n t quam verba A d a m anni.
S. I s id o r u s H

i s p a l e n s is

( f 636) antea dixerat: n ec obitus eius (B . V irgin is) uspiam le

gitur; du m tam en reperiatur eius sepu lcrum , ut aliqui d icu n t, in valle Iosaphat >' {De ortu et
obitu Patrum , c. 67, P L 83, 148 s.). S. Isidoru s u t p atet m inus ad h u c d icit ac S. Beda.
D ign a su n t quae con sid eren tu r verba S. H iero n ym i adversus R u fin u m : S ed quaero, qu od
O rigin es negat, cum in eod em sexu, qu o m ortua su n t corpora, su sciten tu r; et M aria, M a ria ,
Ioannes surgat Ioannes: aut com m ixto sexu atque p ertu rb ato, n ec v ir fem ina sit, sed u tru m qu e
et n eutrum ? (A d v . Rufinum I I , 5, P L 23, 447). C irca haec verba iure a n im ad vertit P. F aller:

285

ASSUMPTIO ET MAGISTERIUM ORDIN. ECCL.

C irca finem saeculi v m , H ispani quidam A sturiarum dixerunt B. Virginem


resurrectionem finalem, sicut ceteri, expectare (C fr P L 96, 1231-1240).
2)

Dubitaverunt,

plus

m inusve

serio,

de

Assum ptione,

P s.-A ugustinus,

Ps.-H ieronym us, M artyrol. A don is., Ps.-H ildephonsus, A tto Vercellensis, G u i
bertus de N ovigento, Ioannes Beletius, Isaac de Stella, Aelredus Rievallensis,
prout infra videbim us.

Prop.: B . Virgo in caelum corporaliter assumpta est.


C ard. L p icier (o. c., p. 302) haec scripsit: N o bis tam en, re m aturius per
pensa, satius decernendum videtur, assum ptionem Beatae V irgin is dici debere
de fide, et quidem , uti aiunt, catholico-divina; nim irum , hinc quidem haec v e
ritas dicenda est contenta in deposito revelationis, unde est de fide divina; illinc
vero sufficienter proposita est per m agisterium ordinarium Ecclesiae, quae de
hac re festum universale, id est totum orbem respiciens, instituit, unde est de fide
divino-catholica . E t adiungit: E x hoc tam en deduci non debet illum , qui hanc
veritatem negaret, incidere in poenas in haereticos latas, deficiente hac de re
explicitiori definitione Ecclesiae . H uic sententiae adhaeremus.

I. Probatur ex magisterio ordinario Ecclesiae.


E piscopi per orbem dispersi consensu m oraliter unanim i docent A ssum ptio
nem corpoream in D eposito Revelationis divinae contineri, eiusque definitionem
exposcunt. H oc sufficienter patet ex duobus magnis volum inibus recenter a
P P. sH entrich et D e M oos S. I. publici iuris factis quibus titulus: Petitiones
de Assumptione corporea B . M . Virginis in caelum definienda ad S . Sedem delatae.
Ib i enim habentur variae petitiones ad S. Sedem delatae ab a. 1863 ad a. 1940,
quae in 100 circiter volum inibus continebantur in A rch ivo secreto S. O fficii asser
vatis. E x his volum inibus patet postulatorias litteras ad S. Sedem misisse pro
definienda assum ptione corporea Deiparae 113 Cardinales, 18 Patriarcas, 2505

M in im e d u b iu m

v id etu r, qu in S . H ie ro n y m u s contra O rigen istas disputan s, qu i corpora

post resurrection em sexu carere suspicabantur, im p licite p on at duo exem pla clarissim a, a lte
r u m fem inae, alterum v iri ( M aria M a ria , Iohannes resurget Iohannes ), u t absu rd itatem thesis
contrariae dem on stret, n o n ut qu idquam affirm et de tempore resurrection is, sive Iohannis, sive
M ariae (o. c., p. 65, nota).
Id em iam anim ad verterat P. lu g ie , addens: S . Jrm e parle ic i par m anire d exem ple.
V e u t-ille faire porter expressm en t sa pense su r la rsu rrectio n de M arie et de Jean, ou bien
s agit-il sim p lem en t de d o n n er le n om d un hom m e et le nom d une fem m e? L a prem ire a lter
n ative n e s im pose pas, d autant plus que plusieurs anciens o n t cru l im m ortalit de saint
Jean (o. c., p . 66).

286

ASSUMPTIO IN S. SCRIPTURA

Archiepiscopos et Episcopos, 383 V icarios Capitulares, innum eras personalitates,


32.000

Sacerdotes

et

Religiosos,

50.000

Religiosas

et

plusquam

8.000.000

fidelium .
N um erus Sedium Residentialium O rbis Catholici quae praedictas petitiones
ad S. Sedem m iserunt, ad 73 pro 100 circiter ascendit. E x hoc legitim e deducitur
veritatem Assum ptionis corporeae a m agisterio Ecclesiae ordinario consensu
m oraliter unanim i doceri. Iam vero haec firma et universalis persuasio explicari
non potest si veritas haec a D eo per apostolos revelata non fuisset, cum agatur
de veritate suprasensibili, stricte supernaturali, quae m ediis naturalibus co
gnosci non potest, et ideo solum m odo m ediis supernaturalibus, seu revelatione
cognosci potuit.
P ius X I I in E n cyclica M ystici corporis Christi , haec scribebat: nunc
in caelo (B. V irgo) corporis anim ique gloria renidet, unaque sim ul cUm F ilio
suo regnat (A A S 35, 1943, 247 s.).
H oc patet etiam ex festo universali Assum ptionis, quod celebrari coepit in
Syria, circa m edium saeculum v, et in Palaestina circa a. 500 (cfr F a l l e r , o .

.,

pp. 19 -2 5 ).1

II. Probatur ex S. Scriptura.


Relate ad argum entum ex S . Scriptura in favorem assum ptionis, A uctores v e
teres et recentiores in triplicem] veluti classem distribui possunt, videlicet: 1 Q u i
dam asserunt veritatem illam nullimode in S. Scriptura co n tin e ri;2 alii, e contra,
saserunt in S. Scriptura explicite, vel fere explicite contineri; 3 alii tandem , m e
diam veluti viam sectantes, asserunt assum ptionem corpoream non iam expli
cite sed implicite tantum m odo contineri (form aliter, non virtualiter). 4
1 C fr C o z z a - L u z z i , in app. ad opus V a c c a r i A ., D e corporea D eip. assumptione in caelum ,
R o m a e , 1869, pp. 457-477: D e corporea assumptione B . M ariae Deiparae testimonia liturgica

Graecorum. = M

a x im il ia n u s

S a x o n i a e , Praelection es d e L itu rg iis O rien talibu s, t. 1, F re ib u rg

in B r., 1908, p. 218 . = S a l a v i l l e S., A . A ., L A ssun ta nella L itu rgia G reca in L Assunta ( C o
m o ) 1 (1916) 15 ss. =

I u g ie M ., o. c., pp. 188-190.


2 Ita, saec. ix, P s - A u g u s t i n u s , de assum ptione exp licite asserit q u od D iv in a Scriptura

n ihil com m en dat (De Assum pt., c. 2, P L 40, 1144); S u n t quaedam quae quam vis in S crip tu ra
com m em orari ex toto omissa sunt, vera tam en ratione cred u n tu r (Ibid.). H aec eadem verb a a
S . P e t r o C a n i s i o rep etu n tu r (D e M aria V. incomparabili, 1. V , c. 5, ap. Bourass, Sum m a A u
rea, t. 9, coi. 81). S . T

h o m as:

S crip tu ra n on trad it ( S . T h ., I I I , q. 27, a. 1); S u a r e z : N e c

est testim oniu m S . S crip tu rae (In I I I p ., q. 37, art. 4, sect. 2, O p . t. 17, L u g d u n i, 1614, p. 199).
In ter hodiern os scriptores I. T u rm e l asserit n u llu m tex tu m in S . S crip tu ra in ve n iri d on t le
sens littral soit de nature tablir la su blim e p rro ga tiv e de M arie (art. Assomption, in D ict.
B ib i., I, 1133). Q u id am vero auctores recen tiores (e. g. Pesch , M erk elb a ch etc.) om ittu n t om nino
argu m en tu m ex S . S crip tura.
3 Ita B u s e l l i ( o . c., p p . 6 4 s., 103 s.), V a c c a r i A l o y s i u s (o. c., p p. 286 ss.) etc.
4 C fr H e n t r i c h - d e M o o s , o . c., I, 97 ss. = M a io r th eo logorum recen tioru m pars ita sen
tit. =

Q u am p lurim ae p etition es E p iscop oru m ex S . Scriptura argu u n t (o. c., I I , p p .

732"734)-

ASSUMPTIO IN S. SCRIPTURA

287

H isce ultim is adhaeremus. Argum enta vero quae adduci solent ex S. S crip
tura ad corpoream D eiparae Assum ptionem probandam , desum untur sive ex
V eteri Testam ento (G en 3, 15) sive ex N o vo Testam ento (L u c. 1, 28; 1 C o r., 15,
20-22; A poc. 12).
I. In V . T .: ex Protoevangelio (G en. 3, 15): Inim icitias ponam ... Ipsa con
teret caput tuum . In hoc celebri vaticinio, B. V irgo speciali m odo C hristo F ilio
suo coniuncta exhibetur in inim icitiis cum diabolo et in plenissim o trium pho
supra diabolum . H oc posito arguim us: T riu m p h u s M ariae supra diabolum identicus est trium pho Christi Redem ptoris. A tq u i trium phus Christi, utpote plenis
simus, excludit servitutem m ortis seu trium phum supra m ortem im portat. Ergo
et trium phus M ariae eam dem servitutem m ortis excludit.
A d M in. C hristus enim, venit prout dicit S. Ioannes ut dissolvat opera
diaboli . Iam vero, tria praesertim sunt iuxta S. Scripturam opera diaboli
ad quae dissolvenda Christus venit, videlicet: peccatum (Ioan. 1, 29), concupi
scentia (Rom . 7, 24, 25) et

mors

de qua in Ep. 1 ad Cor. 15, 26 dicitur: N o vis

sima autem inim ica destruetur mors: omnia enim subiecit sub pedibus eius .
E t exclamat: U b i est mors victoria tua? U b i est m ors stim ulus tuus? Stim ulus
autem mortis peccatum est: virtus vero peccati lex. D eo autem gratias qui dedit
nobis victoriam per D om inum nostrum Iesum Christum (ib. 5, 55-57). Iam vero
si omnes homines huius trium phi supra m ortem participes erunt, patet omnino
quod illa, cuius Salvator ipse semen erit, specialissimo m odo particeps esse debet,
dom inio m ortis m inim e subiacendo, per im m ortalitatem vel per anticipatam resur
rectionem . D u m enim aliorum supra m ortem trium phus, per Christum , finalis
tantum m odo erit, non vero plenus, M ariae e contra plenissimus esse debet eo quod
arctissim o et indissolubili vinculo cum eo (Christo) coniuncta, una cum illo,
et per illum , sem piternas contra venenosum serpentem inim icitias exercens, ac
de ipso plenissime triumphans illius caput im m aculato pede contrivit (Ineffa
bilis Deus). Porro, perfectissim um victoriae genus est, et pulcherrim um , hosti
numquam cessisse (IV Sent., 49, 5, 3, q. 1 ad 1). Ergo Beata V irgo, sicut Christus,
hosti num quam cessit, seu plenissim e de ipso, etiam quoad m ortem , trium pha
vit, quidquid victoriae videtur esse ex parte diaboli necessario excludendo.
T a li m odo arguerunt 113 Patres C oncilii Vaticani in Postulatione pro defini
tione dogm atica Assum ptionis: Q uum iuxta A postolicam doctrinam Rom. 5-8,
1, C or. 15, 24, 26, 54, 57; H ebr. 2, 14-15, aliisque in locis traditam , triplici victo
ria de peccato et de peccati fructibus, concupiscentia et morte, veluti ex partibus
integrantibus constituatur ille trium phus, quem de Satana, antiquo serpente,
Christus retulit; quum que G en. 3, 15 D eipara exhibeatur singulariter associata
F ilio suo in hoc trium pho; accedente unanim i Sanctorum Patrum suffragio, non
dubitamus quin in praefato oraculo eadem beata Virgo triplici illa victoria praesi
gnificetur illustris, adeoque non secus ac de peccato per Im m aculatam C oncep tio
nem, et de concupiscentia per virginalem M aternitatem , sic etiam de inim ica morte

288

ASSUMPTIO IN S. SCRIPTURA

singularem trium phum relatura, per acceleratam ad sim ilitudinem F ilii sui resur
rectionem , ibidem preannunciata fuerit (Conc. Vatie, documentorum Collectio,
Paderborn, 1872).
Q uaeri hic potest: ex hoc loco S. Scripturae, potest ne deduci quod Assum ptio
seu V irgin is trium phus de m orte sit formaliter im plicite revelata?...
Responsio affirmativa videtur omnino danda. 1 Ibi enim explicite et form a
liter revelatur totalis triumphus M ariae (cum Christo et per Christum ) supra dia
bolum et opera eius (peccatum , concupiscentia et mors). Si vero triumphus tota
lis explicite revelatur, tun c implicite revelatur etiam unaquaeque ex tribus illis
partibus quibus totalis trium phus constituitur, seu trium phus 1) supra peccatum
(per im m aculatam Conceptionem ), 2) supra concupiscentiam (per virginalem
m aternitatem ) et 3) supra mortem per anticipatam resurrectionem. N o n habetur
ergo hic illatio mediata, per ratiocinium (seu conclusio theologica), sed illatio
immediata. E x trium pho enim totali supra diabolum et opera eius, deducitur
trium phus partialis qui in totali implicite continetur. Si ergo totum est formaliter
explicite revelatum , pars erit formaliter implicite revelata, sine qua totum haberi
non potest. E t ob hanc solam rationem Ecclesia, sicut definivit trium phum B.
V irgin is supra peccatum (per im m aculatam Conceptionem ) ita definire posset
trium phum B. V irgin is supra mortem per anticipatam eius resurrectionem , seu

C o n tra riu m ten ere v id e tu r P . L e n n e r z , q u i scrib it: P osset ad h u c quaeri, u tru m fortasse

assum p tio B. V irg in is im p licite revelata sit in revelatio n e specialis victo riae eius de d iabo lo,
vel in om n im od a eius op position e ad d ia b o lu m eiusqu e regn u m , ita u t sola analysi huius re v e
lation is anticipata resurrectio et assum p tio tam quam necessario in hac victo ria inclusa in v e
n ian tu r. S ed e t hoc est impossibile, si abstrah itu r a persuasione E cclesiae de facto h u iu s A ss u m
p tio n is. S i resolu tio corp o ris, perm an en tia in m o rte id em esset, q u od pertinere ad regnum dia
boli, vel sub eius imperio esse, argu m entatio forte n on esset im possibilis. S ed haec su p positio,
cu m a gitu r de iu stis, q u i u t filii D e i ad o p tivi ad fam iliam D e i p e rtin e n t, falsa est. N a m S an cti,
qu i p erm an en t in m orte, qu oru m corpora resolvun tu r, n u llo m odo, ne corp o re q u idem , sun t
su b im p erio d ia b o li v e l ad eius regn u m p ertin en t. N e m o d ix e rit reliqu ias san ctoru m , quae in
E cclesia colu n tu r, ad regn u m dia b o li p ertin ere. E rgo etiam si M a te r D e i in m orte perm ansisset,
eiusqu e corp u s in sep u lch ro resolu tu m esset, n u llo m odo su b im perio dia b o li fuisset vel ad eius
regn u m p ertin u isset. T a n d e m forte d ic i posset: M aria in sua oppositione ad diabolum et suis in i
micitiis contra illum intime coniuncta est C hristo; ergo si Christus in morte non permansit, idem d i
cendum est de eius M atre. C o n ced en d u m est h o c posse ib i con tin eri; sed cu m hac sola possib i
litate nihil efficitur. H o c au tem ibi necessario co n tin eri id q u e certo cogn o sci posse, p raescin
den d o a persuasione in E cclesia de corporea assum p tion e, omnino negandum est (D e B . V ir
gine, ed. 2, R om ae, 1935, pp. 10 1-10 2).
H aec n o n v id e n tu r su stin eri posse. V i en im association is in plenissimo triumpho supra d ia
b o lu m et om nia opera eius (in ter quae etiam mors in ven itu r) B. V irg o (et ipsa sola, qu ia sola
fu it plenissimo triu m p h o C h risti associata) n o n so lu m

p o t u it ,

sed

d e b u it

in m orte non perma

nere', secus en im negandum om n in o esset B. V irg in em in plenissimo triu m p h o fuisse C h risto


associatam: q u od P. L e n n erz negare n on v id etu r. Posito en im p rin cip io n ecessario, necessaria
se q u itu r con clu sio .

ASSUMPTIO IN S. SCRIPTURA

289

per Assumptionem, etiamsi nullum argum entum explicitum haberetur in T r a


ditione. 1
Ita sentiunt etiam M ueller (o. c., p. 32), F riethoff (1. c., p. 9) etc. 2
A lii etiam loci ex V . T ., in favorem Assum ptionis adduci solent, sed vim vere
probativam non videntur habere. Citari solet, e. e., locus iste psalmi 131, 8:
Surge, Domine, in requiem tuam: tu, et arca sanctificationis tuae .
A rca illa sanctificationis, esset sive Ecclesia sive Beata V irgo. Sensum hunc
patrocinantur S. A ntoninus (Summa, p. 4, t. 15, c. 4.1;'); S. Bernardinus Senensis
(Serm . 1, de Ass. B . V. M .); S. Alfonsus (Glorie di M aria, serm. 8, dellAss.).
Ceterum , quod in arca figurata significetur M aria, a m ultis antiquis scriptori
bus, ut S. M ethodio, S. Ephraem , S. Athanasio, S. Proclo, S. Am brosio,
C h rysippo, S. M odesto H ierosol., S. A ndrea Cretensi, S. G regorio T u ronensi,
A u ctore T ract, de A ssum pt. etc. 8 sat notum [est, quod quidem consecratum
invenitur in litaniis lauretanis, ubi vocitatur M aria Foederis arca, et in hym no
dicitur: Ventris sub arca \clausus [est: (arca pretiosissim a, quae Corpus D om ini
continuit.
A liu s locus pro Assum ptione Beatissim ae V irgin is eruitur ex psalmo quadra
gesim o quarto, v. 10: A stitit Regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumdata
varietate. Porro, psalm us iste, sicut praecedens, m essianicus est. Christi autem
sponsa est, sive Ecclesia, sive M aria, quae e dextris F ilii sui in caelis sedet Regina.
A d rem faciunt verba B. A m edei Lausannensis (H om il. 7 de B . Virg. obitu,
etc. P L 188, 1337): Igitur, cum V irgo virgin um a D eo et F ilio suo rege regum
exultantibus angelis, collaetantibus archangelis, et caelo laudibus acclam ante
deduceretur, im pleta est prophetia D avid dicentis ad D om inum : A stitit Regina,
etc. . A ccedit Ps. Athanasius (In Annunt.).
II.

In N . T . A ssum ptio deduci potest: 1) ex verbis A ngeli, 2) ex E p. 1 ad

C o r. et 3) ex A pocalypsi cap. X I I .
1.

D ed u ci potest, im prim is, ex verbis Angeli: A v e gratia plena, D om inus

tecum , benedicta tu in m ulieribus (L u e., 1, 28); nec non ex verbis Elisabeth: B e


nedicta tu inter m ulieres... (L u c., 1, 42). 4 In Bulla enim Ineffabilis, Pontifex,
ad T rad itionalem Patrum et Scriptorum interpretationem appellans, scribit: Cum
vero Patres Ecclesiaeque Scriptores animo m enteque reputarent, Beatissim am

1 D eip arae A ssu m p tio co n tin etu r etiam form aliter implicite in dogm ate Im m acu latae C o n
cep tion is, p ro u t in fra dicem u s.
2 P a tre s e t S c r ip to r e s , q u i A s s u m p t io n e m a r g u u n t e x e o q u o d B . V ir g o f u it c u m C h r is t o

causa nostrae salutis, s u n t: i ) S . G

erm anus

C o n s t ., P . G . , 98, 3 4 5 ; S . A n s e l m u s , P L 15 8 , 966;

P e t r u s C e l l ., P L 202, 8 50; S . B e r n a r d i n u s S e n ., D e Assum pt., a r t. 3, c . 1.

3 C o n fera n tu r textu s apud R e n a u d i n ,

o . c .,

pp. 115 -13 0 .

4 P atres et scrip tores q u i A ssu m p tio n em d e d u cu n t ex eo q u od B . V ir g o fu it benedicta,


su n t: B . H i l d e b . T u r o n ., P L 1 7 1 , 640; S . I o a n n e s D a m a s c ., P G 96, 7 16 ; S . B e r n a r d i n u s
S

en

.,
19

1.

c.; S . T

h o m as,

Expos. S a lu t. Anget., ed. R o ssi, P iacen za, 19 3 1, p . 33.

ASSUMPTIO IN S. SCRIPTURA

290

V irginem ab A ngelo G abriele sublim issim am M atris D ei dignitatem ei nu ntiante,


ipsius D ei nom ine et iussu gratia plenam fuisse, docuerunt: hac singulari solem nique salutatione num quam alias audita ostendi: D eiparam fuisse omnium divi
narum gratiarum sedem, om nibusque divini Spiritus charism atibus exornatam ,
im m o eorum dem charism atum infinitum prope thesaurum abyssum que inexhau
stum , adeo ut numquam maledicto obnoxia, et una cum F ilio suo perpetuae bene
dictionis particeps ab Elisabeth divino acta Spiritu audire m eruerit: benedicta
tu inter m ulieres, et benedictus fructus ventris lu i .
Q uibus positis, sic arguim us: 1) B. V irgo salutatur gratia plena , seu habens
(iuxta interpretationem Patrum et Scriptorum ), om nium charism atum Spiritus
Sancti infinitum prope thesaurum abyssum que inexhaustum . Iam vero, iste
infinitus prope thesaurus om nium charism atum B. V irginem exim ere debebat
ab om nibus illis miseriis quas secum traxit culpa (plenitudini gratiae opposita)
inter quas non ultim a certe est mors et consequens corruptio sepulcri. Iure ergo
A lexander I I I ex verbis gratia plena arguebat: M aria concepit sine pudore,
peperit sine dolore, et hinc m igravit sine corruptione, iuxta verbum A ngeli, imo
D ei per Angelum , ut plena, non sem iplena gratiae probaretur (Ep. ad Soldanum Iconii, apud M a n s i , Conc. collectio, t. 21, c. 898).
2)

B. V irgo ab A ngelo et ab Elisabeth salutatur: benedicta inter m ulieres ,

seu iuxta traditiohalem interpretationem Patrum et Scriptorum , numquam


maledicto obnoxia, et una cum Filio suo perpetuae benedictionis particeps , seu
benedicta benedictione opposita com m uni m aledictioni culpae originalis. lam vero, m aledictio ista, om nibus, viris et m ulieribus com m unis, triplex est: nem pe,
culpae, concupiscentiae et mortis. Ergo, quem adm odum D eipara V irgo ita bene
dicta salutatur ut effugerit m aledictum culpae et concupiscentiae, ita et mortis.
H in c S. T hom as inquit: T re s enim m aledictiones datae sunt hom inibus
propter peccatum ... T ertia fuit com m unis viris et m ulieribus, scilicet ut in pu l
verem reverterentur. E t ab hac im m unis fuit Beata V irgo, quia cum corpore
ascendit in coelum . Credim us enim, quod post m ortem resuscitata fu erit et por
tata in coelum . Ps. 131, 8: Surge, D om ine, in requiem tuam tu et arca sanctifi
cationis tuae. S ic ergo im m unis fuit ab omni m aledictione, et ideo benedicta in
m ulieribus (Expos. salut. Angelicae).
Etiam haec illatio, ut patet, immediata videtur, quam vis a