You are on page 1of 482

T.C.

ULATIRMA, DENZCLK ve HABERLEME


BAKANLII
ALTYAPI YATIRIMLARI GENEL MDRL
(AYGM)

KIYI YAPILARI
PLANLAMA veTASARIM TEKNK
ESASLARI

2016

HAZIRLAYANLAR
Prof. Dr. Yaln Yksel (Koordinatr)
Prof. Dr. Yaln Yksel
Prof. Dr. Ayen Ergin
Prof. Dr. Esin evik
Prof. Dr. Ahmet Cevdet Yalner
Dr. n. Yk. Mh. Ikhan Gler
Prof. Dr. Nabi Yzer
Do. Dr. Berna Ayat Aydoan
Do. Dr. Utku Kanolu
Do. Dr. Yeim elikolu
Do. Dr. Anl Ar Gner
Do. Dr. Halit zen
Yrd. Do. Dr. Burak Aydoan
Do Dr. zgr akr
Dr. Cihan ahin
Dr. Z. Tue Yksel
n. Yk. Mh. Caner akr
n. Mh. Merih zcan
Yk. Mh. Mehmet Ali Koyata
ve
Altyap Yatrmlar Genel Mdrl
Personeli
Uluslararas Katklar

Ky Yaplar ilgili Teknik

Prof. Dr. J.W. Van der Meer, Delft, Hollanda


Dr. Ida Brker, Danimarka Hidrolik Enstits
Dr. Nils K. Drnen, Danimarka Hidrolik Enstits
Dr. Ole Svenstrup Petersen, Danimarka Hidrolik Enstits
Bilimsel Katkda Bulunan Mhendislik Kurumlar
CSM naat
ARTI Proje
MCH Deniz Aratrmalar
MAG Mhendislik Hizmetleri
NS Mhendislik Mavirlik
YKSEL Proje
2ER Mhendislik
DOLFEN Mhendislik
n. Mh mit ren Bodrum Marina Sistemleri
TBTAK 113M426 nolu proje ile vermi olduu destekten dolay
teekkr ederiz.

Bu eser YT Dner Sermaye


erevesinde hazrlanmtr.

letmeleri

Ynetmelii

NSZ
Ky Mhendislii farkl disiplinlerin birlikte alt ve ky yaplarnn doa ile uyumlu
planland ve tasarland bir mhendislik daldr. Genelde inaat mhendislii temel
konularnn zerine kurulan bir uygulama alan olan ky mhendislii, ky alannda dalgayap-evre etkileimini inceyen, koruma-kullanma dengesini salayacak biimde kylardan
maksimum faydann salanmas iin dalgakran, ky duvar, denizalt boru hatt, iskele ve
liman yaplar gibi birok deniz yapsnn planlanmas ve tasarmn da ieren, ky ve
denizdeki doal kaynaklarn insanlk hizmetinde kullanlmasnda doa-insan etkileimi
dengesini salayarak srdrlebilir gelime ilkelerini esas alan ve ky alanlarnn ynetimi
ile ilgili bir bilim daldr.
Gnmzde, ky ve deniz yaplarnn doadaki dalgalarn ve etkilerinin dzensiz olmalar
nedeniyle, probabilistik yaklam dikkate alan gvenirlie dayal tasarm tercih edilmektedir.
Ancak yaplarn sadece hasar probabilitelerini (hasar dzeylerini) dikkate almak yeterli
deildir.
Burada verilen esaslar, ky ve deniz yaplar iin mmkn olduunca uluslararas kabl
grm kriterleri dikkate alan performansa dayal tasarm iermektedir. Bu esaslara rnek
olarak, dalgakranlarn gvenirlie dayal deformasyon esaslarnn stabilite hesaplarna
uygulanmas verilebilir. Dalgakranlarn performanslar; hizmet sreleri boyunca probabilistik
davrann ieren farkl hasar seviyeleri ve kmlatif hasara dayanan tasarm kriterlerinin
tanmlanmasyla, dikkate alnmaktadr.
lkemizde ve yurt dnda yaplan ky ve deniz yaplarna ilikin planlama ve tasarmlarda
gncel ve uluslararas kabl grm planlama ve tasarm prensiplerinin kullanlmas
istenmektedir. lk olarak 2007 ylnda yaymlanan bu esaslar bu dncelerin nda
yenilenerek sunulmutur.
Bu esaslar zellikle tm dier Ky Yaplar artnamelerinde olduu gibi, uluslararas baz
temel kaynaklardaki bilgilerin kullanlmasyla oluturulmutur. Balca kaynaklar, PIANC
(Permanent International Association of Navigation Congresses), ASCE (American Society
of Civil Engineers), BS (British Standarts), OCDI (The Overseas Coastal Area Development
Institute of Japan), ROM (Spanish Standarts), IHO (International Hydrographic Organization),
IMO (International Maritime Organization), ICE (Institution of Civil Engineering, London),
Eurocodes, OCIMF ve CIRIA & CUR gibi dir. Yine dnyada kabl grm balca sreli
yaynlarda km baz makalelerdeki teknik bilgilerde kullanlmtr. Bu sreli yaynlar
zellikle Coastal Engineering Journal ve Journal of Waterway, Coastal, Harbour and Ocean
Engr., ASCE dir. Ky ve deniz mhendisliinde her geen gn gelimeler hzla devam
etmektedir. Her nekadar bu teknik esaslar gncel bilgileri iermekte ise de yukarda ad geen
eserlerin yeni versiyonlarnn daha gncel bilgileri iermesi durumunda bu bilgilerin
kullanlmas mmkndr. Ayrca, bu esaslarda bulunmayan baz detay tasarmlar iin yine bu
kaynaklarda verilen tasarm yaklamlar kullanlabilir.
Ky ve Deniz yaplarna ynelik yatrmlar lke ekonomileri ve sosyal refah dzeylerinin
artrlmas asndan nemli ve maliyeti yksek yaplardr. Bu nedenle yaplacak yatrmlarn
ekonomik ve doa ile uyumlu olmasna zen gsterilmelidir. Ancak bu yaplarn dalga, aknt
ve deprem yklerine kar hizmet sreleri boyunca gvenle hizmet vermeleri istenir. Bu
ykler altnda tasarmlar, doann dzensiz ykleri ile etkileimi altndaki davranlar
nedeniyle olduka karmak hale gelmektedir, bu durumlarda laboratuvarlarda fiziksel model
deneylerine ihtiya duyulcaktr. Bunun yan sra karmak tasarmlar saysal modelleme
teknikleri ile zlebilmektedir. Her iki modelleme tekniinde doru sonulara ulalmas iin
bu esaslarda verilen temel gereksinimlere uyulmaldr. Ayrca ihtiya duyulan saha
lmleride yeterli ve uygun sreleri kapsayacak biimde zenle yaplmaldr.
Ky ve Deniz yaplarnn tasarmnda, bu esaslarla birlikte AYGM tarafndan daha nce
yaynlanm olan, Ky ve Liman Yaplar, Demiryollar, Hava Meydanlar naatlar Deprem
Teknik Ynetmelii, Ky Yaplar ve Limanlar Malzeme, Yapm, Kontrol ve Bakm Onarm
Teknik Esaslar, ve Geoteknik Tasarm Esaslar ile birlikte kullanlacaktr.
Sayglarmzla
ubat, 2016
3

NDEKLER
BLM A PERFORMANSA DAYALI TASARIM N TEMEL LKELER
NDEKLER
1.GENEL
2. PERFORMANSA DAYALI TASARIM
2.1 Performans Kontrol
2.2 Performans Gereklilikleri
2.3 Ykler
2.4 Gvenirlie Dayal Tasarm
KAYNAKLAR

11
13
17
17
17
17
19
20
27

BLM B HDROLK TASARIM


NDEKLER
1. RZGAR DALGALARI
1.1 Rzgar Verileri ve Analiz Yntemleri
1.1.1 Ky Alanlarndaki Meteoroloji Rzgar lm stasyonlar
1.1.1.1 Rzgar Hz Ykseklik Dzeltmesi
1.1.2 Sinoptik Haritalar
1.1.3 Hava Tahmin Kurumlar (ECMWF veya NOAA)
1.1.4 Dier Kaynaklar
1.1.5 Rzgar Verilerinin Analiz Yntemleri
1.1.6 Dier Meteorolojik Koullar
1.2. Dalgalarn Temel Tanmlar
1.2.1 Su Seviyeleri Tanmlar
1.2.2 Dalga Ykseklii (H) ve Dalga Genlii (a)
1.2.3 Dalga Periyodu ve Dalga frekans (T ve f)
1.2.4 Dalga Boyu (L)
1.2.5 Dalga Says (k)
1.2.6 Asal Dalga Frekans ( veya )
1.2.7 Dalga Profili ()
1.2.8 Dalga Yaylma Hz, Faz Hz (C)
1.2.9 Akkan Partikl Hzlar
1.2.10 Dalga Grup Hz (Cg)
1.2.11 Dalga Basnc (P)
1.2.12 Dalga Enerjisi (E)
1.2.13 Enerji Aks (R)
1.2.14 Dalgalarn Snflandrlmas
1.3. Dalgalarn statistiksel zellikleri
1.3.1 Karakteristik Dalga Parametreleri
1.3.2 Dalga Ykseklii Olaslk Dalm
1.3.3 Dalga Periyodu Olaslk Dalm
1.3.4 Dalga Ykseklii ve Dalga Periyodu Ortak Olaslk Dalm
1.4. Dalga (Enerji) Spektrumu
1.4.1. Parametrik Dalga Spektrum Modelleri
1.4.1.1 Pierson - Moskowitz (PM) spektrumu
1.4.1.2 JONSWAP spektrumu
1.4.1.3 Ynsel Dalga Spektrumu
1.4.2. Dalga Tahminleri
1.4.2.1. Rzgar Verisi Kullanarak Dalga Tahminleri
1.4.2.2. Soluan Tahmini
1.5. Tasarm Dalgas
1.5.1 Tasarm Dalga Ykseklii
1.5.1.1 Ksa Dnem Dalga statistii
1.5.1.2 Uzun Dnem Dalga statistii

29
31
37
37
37
38
38
38
38
38
38
39
39
39
39
39
40
40
40
40
40
40
41
41
41
41
42
42
44
45
45
46
48
48
49
49
50
51
57
58
58
59
59

1.5.1.2.1 Dalga klimi istatistii


1.5.1.2.2 Ekstrem (En Byk Deer) Olaslk Dalm Fonksiyonlar
1.5.2 Tasarm Dalga Periyodu
1.6. Dalga Deiimleri (Transformasyon)
1.6.1 Dalga Slamas
1.6.2 Dalga Sapmas
1.6.2.1 Dzenli Dalgalar Iin Sapma Katsays Hesaplamalar
1.6.2.2. Dzensiz Dalgalar in Sapma Katsays Hesaplamalar
1.6.3. Dalga Dnmesi
1.6.4. Dalga Krlmas
1.6.5 S Su Blgesinde Dalga Ykseklii Dalm
1.6.6 alkant Blgesinde Dalga Trmanmas
1.6.7 Dalga letimi
1.7. Su Seviyesi Deiimleri
1.7.1 Krlan Dalgalardan Dolay Ortalama Su Seviyesindeki Art
1.7.2 Rzgar Kabarmas
1.7.3 Atmosfer Basnc Nedeniyle Su Seviyesi Art
2. UZUN DALGALAR ve SU SEVYES DEMLER
2.1 Uzun Dalgalar
2.2 Su Seviyesi Deiimleri
2.2.1 Gel-git
2.2.2 Frtna Kabarmas
2.2.3 Dalga Kabarmas
2.2.4 Barometrik Kabarma
2.2.5 Ortalama Deniz Seviyesindeki Uzun Dnemli Deiimler
2.3 Tsunami (Depreim Dalgas)
2.4 Gemi Dalgalar
3. AKINTILAR
3.1 Okyanus (Derin Deniz) Akntlar
3.2 Rzgar Etkisinde Akntlar
3.3 Gel-git Akntlar
3.4 Dalga Etkisinde Akntlar
4. KATI MADDE TAINIMI VE MORFOLOJ
4.1 Giri ve Tanmlar
4.2. Kat Madde Tanm almasnda zlenecek Yol
4.3. Taban Malzemesi zellikleri
4.4 Deniz Taban (Kat Madde) Hareketinin Balangc
4.5 Kyboyu ve Kyya Dik Kat Madde Tanm
4.5.1 Ky Aknt Sistemi
4.5.2 Ky Boyu Kat Madde Debisi ve Btesi
4.5.3 Ky Profili
4.5.4 Ky izgisi
4.6 Yerel Erozyon (veya Oyulma)
4.7 Koheziv Malzeme, Akkan amur Tabakas ve Seyir Derinlii
KAYNAKLAR

60
60
63
64
64
65
65
66
67
88
96
97
98
99
99
101
101
103
103
103
103
105
105
106
106
107
113
117
117
117
117
117
121
121
124
125
128
132
132
132
133
134
136
136
141

BLM C PLANLAMA
NDEKLER
1. SU ALANLARININ TASARIMI
1.1. Ulam Kanal
1.1.1 Dorultu
1.1.2 Kanal Genilii
1.1.3 Ulam Kanal Derinlii
1.1.4 Dier Tasarm zellikleri
1.2 Liman i Manevra Alanlar

147
149
155
155
156
157
159
161
161
6

1.3. Liman i Yanama Yerleri Boyutlar


1.4 Gemiler
1.5 Kapal Limanlarda Dalga Nedenli Salnm
1.6 Yanama Dzeni ve Gemi Balama Yntemleri
1.6.1 Gemi Yanama ve Usturmaa Yerleim Dzenleri
2. TERMNAL PLANLAMASI
2.1 Genel Tanmlar
2.2 Konteyner Terminalleri Planlamas
2.2.1 Konteyner Tip ve Boyutlar
2.2.2 Planlama
2.3 Genel Kargo ve ok Amal Terminaller
2.4 Ro-Ro ve Feribot Terminalleri
2.4.1 Yolcu nme/Binme Tesislerinin Planlanmas
2.5 Sv Yk Terminalleri
2.6 Kuru Dkme Yk Terminalleri
3. BALIKI LMANLARI
3.1 Balk Limanlarnn Tipleri
3.2 Yer Seimi
3.3 Balk Tekneleri
3.4 Planlama
3.4.1 Ulam Kanal
3.4.2 Basenler ve Yanama Yaplar
3.4.3 Apron
3.4.4 Tekne Bakm ve Onarm
3.4.5 Binalar ve Dier Hizmetler
4. YAT LMANLARI
4.1 Genel
4.2 Tekne Tipleri ve Boyutlar
4.3 Ulam Kanal ve Liman Girii
4.4 Manevra Dairesi
4.5 Liman i Yerleim
4.6 Park Alan
4.7 Travel Lift
4.8 Hizmet Yaplar
4.9 Mega ve Sper Yat Limanlar iin Ek Planlama ltleri
4.10 Balanma
4.11 Balk Barnaklarndan Dntrlen Yat Limanlar
5.KRUVAZYER LMANLARI
6.LMAN KAPLAMA TASARIMI
6.1 Giri
6.2 Liman Kaplama Tasarm
7. TERSANELER
7.1 Genel
7.2 Tekne Denize ndirme ve Denizden Alma Tesisleri
7.3 Kzak Tasarm
7.3.1 Kzak Yerinin Konumu
7.3.2 Kzak Elemanlarnn Boyutlar
7.3.3 Kzak Uzunluu ve Geri Alan
7.3.4 Su Derinlii
7.3.5 Kzak Eimi
7.3.6 Su Alan
7.3.7 n Duvar ve Deme
7.3.8 Ba Papet ve Dndrme Momenti
7.4 Gemi Asansr
7.5 Yzer Havuz
7

163
166
174
176
177
181
181
186
186
188
195
196
197
200
205
207
207
207
207
208
208
208
210
210
210
211
211
215
216
217
220
227
227
227
229
233
233
234
237
237
237
241
241
242
243
243
244
244
244
244
244
245
245
246
248

7.6 Tekne Vinci


7.7 Byk Tonajl Gemi Kzaklar

248
248

KAYNAKLAR

251

BLM D TASARIM
255
NDEKLER
257
1.GENEL
263
2. DALGAKIRAN TASARIMI
267
2.1 Ta Dolgu Dalgakranlar
267
2.1.1 Ta Dolgu Dalgakranlar iin Yapsal Tanmlar ve Hasar Tipleri
267
2.1.2 Tasarm Derinlii
267
2.1.3 Tasarm Dalgas Seimi
268
2.1.4 Hidrolik Davran
270
2.1.4.1 Dalga Trmanmas ve Geri ekilmesi
270
2.1.4.1.1 Dalga Trmanmas
270
2.1.4.1.2 Dalga Geri ekilmesi
275
2.1.4.2 Dalga Amas
275
2.1.4.3 Dalga Yansmas
278
2.1.5 Ta Dolgu Dalgakranlarn Yapsal Tasarm
280
2.1.5.1 Hudson (1958)
282
2.1.5.2 Van der Meer (1988), Derin Su fadesi
284
2.1.5.3 Van der Meer (2004), S Su fadesi
286
2.1.5.4 Van Gent vd. (2005)
287
2.1.5.5 Beton Bloklar iin Stabilite fadeleri
288
2.1.6 Dalgakran Kafas (Mzvar)
290
2.1.7 Dalgakran Filtre Tasarm
292
2.1.8 Dalgakran Geometrik zelliklerinin Belirlenmesi
293
2.1.8.1 Kret Kotu
293
2.1.8.2 Kret Genilii
294
2.1.8.3 Koruyucu Tabaka Kalnl
294
2.1.9 Ta Dolgu Yaplarda Kronman Duvar Hesab
296
2.1.10 Topuk Korumas
298
2.2 Dey Yzl Dalgakranlar
301
2.2.1 Dey Yzl Dalgakranlar iin Yapsal Tanmlar ve Hasar Tipleri
301
2.2.2 Hidrolik Davran
302
2.2.2.1 Dey Yzeyden Yansma
302
2.2.2.2 Dey Yzl Dalgakranlarda Dalga Amas
302
2.2.3 Dey Yzl Dalgakran Tasarm Yntemleri
304
2.2.3.1 Sainflou Yntemi (1928 )
305
2.2.3.2 GODA Yntemi
307
2.2.4 Dey Yzl Dalgakranlarda Topuk Stabilitesi
311
2.3. Yzen Dalgakranlar
313
2.4 Basamakl Dalgakranlar
317
2.5 Dk Kretli Dalgakranlar
319
2.6 Tabana Yakn Koruma Tabakalar
320
2.7 Ta Dolgu evli Yaplarda Ta zelliklerinin Tanmlanmas ve Balca Tasarm
Parametreleri
322
2.7.1 Malzemelerin Fonksiyonlar
322
2.7.2 Malzeme zellikleri
322
2.7.3 Koruma Tabakas Talarnn Granlometrik zellikleri
326
3. YANAMA YAPILARI
329
3.1. Yanama Yap Tipleri
329
3.2. Gemi Balama Kuvveti
332
3.2.1. Balanma Yklerinin Belirlenmesi:
332
8

3.3. Gemi Yanama Ykleri


3.3.1. Gemi Yanama Enerjisi
3.3.2. Usturmaa Tasarm
3.3.3 Yanama Reaksiyonlar ve Yk Dalm
3.4. Gemilerin Seyir Srasnda Birbirlerini Gemesi
3.5 Kazk Destekli Yaplarda Dalga Ykleri
3.6 Ykler ve Yk Kombinasyonlar
3.6.1. Ykler
3.6.2 Yk Kombinasyonlar
3.7 Yanama Yaplarnda Dalga arpma Tesiri
4. YZEN SKELELER
4.1 Tasarm Prensibi
4.2 Duba Tasarm
4.3. Dubann Stabilitesi
4.4 Dubann Tekil Elemanlarnn Tasarm
4.5 .Balama Sisteminin Tasarm
4.5.1 Balama Metodu
4.5.2 Balama Zincirinin Tasarm
4.6 Balama Ankrajnn Tasarm
5. KIYI KORUMA YAPILARI
5.1. Mahmuzlar
5.1.1. Mahmuz Tasarm Aamasnda ncelenecek Konular
5.1.2 Yap Tipleri
5.1.3 Temel kesit tasarm
5.2 Ardk Dalgakranlar
5.3 Ky Duvarlar
5.4 Ky Tahkimatlar
5.4.1 . Koruma tabakas tasarm
5.4.1.1 Koruma Tabakas Kalnl
5.4.1.2. Filtre Tabakas Tasarm
5.4.1.3 Topuk Tasarm
5.4.2. Dalga Amas Miktar
5.5 Ky Yenileme
5.6 Alternatif zmler
5.7 Yaplamama ya da Geri ekilme
6. DENZALTI BORU HATLARININ TASARIMI
6.1 Aknt Kuvvetleri
6.2 Dalga Kuvvetleri
6.3 Boru Hatlar Etrafnda Yerel Oyulma
6.4 Su Alma Yaplarnn Tasarm
7. BALAMA AMANDIRALARI
7.1 Giri
7.2 ok Noktal Balama Sistemleri
7.3 Tasarm Ykleri ve Analiz
8. DENZ YAPILARINDA MALZEME
8.1 Malzeme Seimi
8.2 Deniz Yaps Durum Tespit Yntemleri
KAYNAKLAR

346
346
352
352
353
354
357
357
358
364
369
369
370
371
373
373
373
374
375
377
378
378
379
380
381
386
388
389
389
389
390
390
391
395
396
399
399
399
401
402
403
403
404
404
419
419
428
433

BLM E MODELLEME ve SAHA ARATIRMALARI


NDEKLER
1. GENEL
2. SAYISAL MODELLEME

439
441
445
447

2.1 Saysal Modelleme Esaslar


2.1.1 Dalga Tahmini
2.1.2 Liman i alkant
2.1.3 Hidrodinamik Modelleme
2.1.4 Kat Madde Tanm ve Morfolojik Modelleme
2.1.5 Su Kalitesi Modelleri
2.1.6 klim Deiiklii ve Ky Alanlarna Etkisinin Modellenmesi
3. FZKSEL MODELLEME
4. SAHA ARATIRMALARI
4.1 Meteo-oinografik Veriler iin Saha lmleri
4.2 Alansal Veriler in Saha lmleri
KAYNAKLAR

447
447
448
449
451
451
453
457
459
459
460
467

EKLER

469

10

BLM A
PERFORMANSA DAYALI
TASARIM N
TEMEL LKELER

11

12

NDEKLER
1.GENEL
2. PERFORMANSA DAYALI TASARIM
2.1 Performans Kontrol
2.2 Performans Gereklilikleri
2.3 Ykler
2.4 Gvenirlie Dayal Tasarm
KAYNAKLAR

17
17
17
17
19
20
27

13

14

TABLO LSTES
Tablo 2.1 eitli yklerin snflandrlmas
Tablo 2.2 Gvenilirlie dayal tasarmda dzeyler
Tablo 2.3 nemli yap tipleri iin hedef gvenilirlik indeksleri / ksmi katsaylarn
yntemleri
Tablo 2.4 Ky yaplarnda risk seviyeleri
Tablo 2.5 Ky yaplar iin kabul edilebilir en yksek yklma olaslklar (P f )
Tablo 2.6 Balanma tipleri

15

19
20
seim
24
25
25
25

EKL LSTES
ekil 2.1 Performans gerekliliklerinin snflandrmas
ekil 2.2 Yap hizmet sresi ve olay yinelenme dnemine bal olarak yap hizmet
ierisinde olay oluma olasl
ekil 2.3 Hizmet sresi boyunca maliyetin minimizasyonu esasna dayanan yntem

16

18
sresi
19
23

1. GENEL
Ky mhendisliinde, planlama aamas iin ky yaplarnn yapsal risk faktrlerini kapsayan
gvenilirliin belirlenmesi gerekmektedir (PIANC, 2014; OCDI, 2009; CERC, 2003). Ta
dolgu ve benzeri ky yaplarnn gvenilirliinin, deikenlik seviyesi yksek olan ve nceden
tahmin edilemeyen frtnalarn doasna bal olmas sebebiyle; bu tip yaplarn gvenilirlii
ounlukla ky projeleri iin yapsal risklerin hesaplanmasnda gz nne alnmaktadr. ok
farkl tasarm koullar iin planlanm ky yaplarnn yklmas sonucunda nem derecesi
deien ekonomik kayplar oluur.
Ky yaplarnn tasarmnda karlalalan belirsizlikler, yk ve dayanm deikenlerinin
yansra tasarm srasnda kullanlan deneysel almalar esas alan eitliklerden de
kaynaklanmaktadr. Belirsizlik faktrleri, yapnn tasarm mr iinde gerekleebilecek hasar
riskinin yannda gvenilirlik seviyesini de etkilemektedir. Yapsal gvenilirliin tahmininde
belirsizliklerin de dikkate alnd istatistiksel olaslk yntemlerden yararlanlmaktadr. Bu
yntemlerde yapnn gvenilirlik indeksi, performans fonksiyonunun limit durumu iin en
olas gme noktas, yani ok boyutlu yklma yzeyinin koordinat sisteminin merkezine olan
en yakn mesafesi olarak belirlenmektedir.
2. PERFORMANSA DAYALI TASARIM
Bu esaslar ky ve liman ykleri zerindeki dalga, aknt, rzgar, deprem gibi evresel ykler
altnda temel ilke olarak performansa dayal tasarm esas almaktadr. Bu tasarm
yaklamnda, belli yineleme dnemlerine gre tanmlanan dzeylerdeki evresel ykler
altnda ky ve liman yaplarnda oluabilecek hasarn saysal olarak tahmin edilmesidir.
Bylece her yap tipi iin bu hasarn kabl edilebilir hasar limitleri altnda kalp kalmad
kontrol edilir. Bu tanmlarn yaplamad yaplarda ise deterministik (belirlenimci) tasarm
yntemleri kullanlr. Bu blmde performansa dayal tasarmn temel ilkeleri anlatlmtr.
Burada bahsi geen terimlerin ksa tanmlar aada verilmitir;
Kaza Etkileri: Yapnn hizmet sresi ierisinde karlama olasl dk etkileri temsil
etmektedir. rnek olarak D2 dzeyinde deprem, tsunami, gemi arpmas, yangn veya nadir
dalga verilebilir.
Kaza Durumu: Kaza etkilerinin egemen olduu durumlar tanmlamaktadr. Performans
kriterinde bir veya birden fazla etkinin bir arada olduu durumlar tanmlanabilmektedir.
Performans Kriteri: Performans gerekliliklerinin somut (saysal) biimde tanmlanmasdr. Bu
sayede performans dorulamas (kontrol) yaplabilir.
Performans Gereklilikleri: Yaplarn yapl amalarn salayabilmeleri iin ihtiya duyduklar
performans deeridir.
Performans Dorulamas (kontrol): Yaplardan istenen performans kriterlerinin salanp
salanmadnn kontrol edilmesi ilemi.
2.1 Performans Kontrol
Yaplarda performans kontrol, yapnn istenilen performans kriterlerini saladnn kontrol
edilmesi iidir. Bu kontroln yaplabilmesi iin pek ok yntem mevcuttur ve herhangi bir
yntemin kullanlmas ynnden bir zorunluluk yoktur. Kullanlacak performans kontrol
yntemi, kabul edilebilir hasar olaslklar, kabul edilebilir deformasyonlar, vb kararlar proje
ekibine aittir. Bu esaslar mhendislerin performans kriterlerine bal olarak uymalar gerekli
olan standartlarn anlatlmas amalanmaktadr. Bu dkmanda; baz standart performans
kontrol yntemleri, izin verilebilecek gme olaslklar ve baz standart deformasyon
limitleri verilmitir. Bu esaslar yeni yntemlerin gelitirilmesi ve bu yeni yntemlerin
kullanlmas nnde bir engel deildir. zel yaplar hari, proje ekibi yaptklar yaplar iin
performans kriterini tanmlayp bu performans kriterlerini tutturduklarn kantladklar taktirde,
yapnn performans kriterini saladn varsayabilirler.
2.2 Performans Gereklilikleri
Performans gereklilii; yaplarn yapl amalarn salayabilmeleri iin ihtiya duyduklar
performans deeridir. Yaplarn boyutlar, yapsal davran, ina edilebilirlii, onarlabilirlii
17

vb performans deerlerini ierir. Yaplarn davran hasar miktarna gre ayr performans
dzeyinde incelenmektedir.
1- Minimum Hasar Performans Dzeyi (Hasar yok ya da hasar balangc, ler
performans dzeyi)
2- Kontrollu Hasar Performans Dzeyi (Orta hasar, Onarm performans dzeyi)
3- leri Hasar Performans Dzeyi (Tam hasar, Gvenlik performans dzeyi)
Farkl durumlar yap zerinde farkl miktarda hasara sebep olurlar. Yapnn normal iletme ve
proje ykleri altnda hasar almas hi beklenmez iken, oluma olasl ok dk kaza
durumlarnda yapnn hasar almamasn beklemek ekonomik adan uygun deildir. Bu tr
kaza durumlarnda yapnn belli bir miktar hasar almas ngrlebilir. Liman yaplarnn
performans dzeyleri iin aadaki rnekler verilmitir.
1- Yllk oluma olasl %1in zerinde olan iletme ve proje ykleri iin, hedeflenmesi
gereken performans dzeyi minimum hasar performans seviyesidir. Bu performansa
sahip bir yapnn otomatik olarak dier performans seviyelerini de salad kabul
edilir.
2- Kaza durumlarnda (yllk oluma yzdesi %1den az olaylar); yapnn nemine ve
yerine getirmesi gereken fonksiyonlara bal olarak iler, kontrollu veya ileri hasar
performans dzeylerinden birini yerine getirmesi beklenir.
Yukarda tanmlanan %1 alma olasl fikir vermesi asndan standart mre sahip yaplar
iin verilmi deerdir ve bir kstlaycl yoktur. rnein deprem ya da frtna sonras hemen
kullanlmas gereken limanlar, (acil durum limanlar) vs gibi yaplarda kaza durumlarnda
minimum hasar performans dzeyi beklenirken, herhangi bir koruma veya fonksiyonellik
beklenmeyen yaplarda kaza durumunda hasar almas ancak can kaybna sebep olmamas
kouluyla beklenmektedir. naat yapan, onaran veya gelitiren sorumlu kiiler
artnamelerde ve ynetmeliklerde tanmlanan minimum performans dzeylerinin zerinde bir
performans dzeyini seebilirler. Bu esaslarda tanmlanamayan baz performans dzeyleri,
dier ulusal standartlarda tanmlanm olabilir (Ky ve Liman Yaplar, Demiryollar, Hava
Meydanlar naatlarna likin Deprem Teknik Ynetmelii, 2007 gibi, bundan sonra ksaca
KLY ile adlandrlacaktr). Performans gereklilikleri ekil 2.1de gsterilmitir.
Minimum
Kontroll
Yapsal Davran
leri

Yapya zel
Kullanm

Kullanlabilirlik

Performans
Gereklilii
Yaplabilirlik
Genel
Onarlabilirlik

ekil 2.1 Performans gerekliliklerinin snflandrmas (OCDI, 2009)

18

2.3 Ykler
Yapya etki edecek ykler sabit, hareketli ve kaza ykleri olmak zere ayr kategoride
incelenmektedir. Tablo 2.1de yk kategorileri ve bu kategorilerde dikkate alnan yklere
rnek verilmitir.
Tablo 2.1 eitli yklerin snflandrlmas
Yk Kategorisi

Yk

Sabit ykler

Kendi arl (zati arlk), toprak basnc, dier evresel ykler (scaklk,
donma, zlme, korozyon) vb..

Hareketli
ykler

Rzgar, dalga, su seviyesi (gel-git), iletme ykleri (kargo veya ara), gemi
balama ve yaslanma, D1 depremi vb..

Kaza ykleri

Gemi veya baka bir cisimle arpma (balama ykleri hari), yangn,
Tsunami, D2 depremi, nadir dalgalar,vb..

Yaplarn performans kontrol iin kuvvetler yapya bal olarak doru seilmelidir. Yapda
dikkate alnacak yklerin yinelenme dnemleri; ykn tipine, yapnn nemine, yapnn
beklenen hizmet mrne bal olarak uygun biimde seilmelidir. Burada dikkat edilmesi
gereken, yinelenme dnemi belli byklkte bir olayn ortalama oluma aralklarn ifade eder
ve yapnn hizmet sresinden ya da mrnden farkldr. rnek olarak yinelenme dnemi 50
yl olan bir olayn bir ylda oluma olasl 1/50=0.02dir. 50 yl hizmet sresi olan bir yapnn
mr boyunca bu ykle kar karya gelme olasl (2.1) ifadesinden 1-(1-0.02)50=0.64 =
%64tr.
P0 =1-(1-PY )L

(2.1)

: Olayn yapnn hizmet sresi boyunca oluma olasl,


: Olayn bir ylda oluma olasl,
: Yapnn hizmet sresi

P0
PY
L

Yap hizmet sresi boyunca farkl yineleme dnemlerine sahip olaylarla kar karya
gelebilir. ekil 2.2de farkl hizmet sresi olan yaplarn farkl yineleme dnemlerine sahip
olaylar ile hizmet sreleri ierisinde karlama olaslklar grlmektedir. Ky ve liman
yaplarnn hizmet sreleri konunun ieriine bal olarak ileriki blmlerde verilmitir.
1 Yl

5 Yl

25 Yl

50 Yl

100 Yl

200 Yl

500 Yl

1000 Yl

100
90

% Oluma olasl

80
70
60
50

40
30
20
10

0
1

10

100

1000

10000

Yineleme Dnemi

ekil 2.2 Yap hizmet sresi ve olay yinelenme dnemine bal olarak yap hizmet sresi
ierisinde olayn oluma olasl

19

Tasarm yk, yapnn performans kontrol srasnda dikkate alnacak yk kombinasyonunu


ifade etmektedir. Bu yklemeler ayr kategoride incelenebilir. Bunlar sabit ykler, hareketli
ykler (etkili yklerin hareketli ykler olduu durum) ve kaza ykleri (etkili yklerin kaza
ykleri olduu durum).
Ykler etkili ve etkili olmayan eklinde iki guruba ayrlr. Etkili ykler ile etkili olmayan yklerin
bir arada bulunduu ykleme kombinasyonlarnda etkili olmayan yklerin oluma skl
yksek (yineleme dnemi dk) (yap hizmet mr boyunca sklkla oluan karakteristik
deerler) deerlerinin alnmas uygundur. Bir yk kombinasyonundaki tm yklerin
yinelenme dnemi yksek olmas durumunda gereki olmayan bir ykleme durumu ile kar
karya gelinebilir ve oluacak kombinasyonun oluma olasl ok dk olacaktr.
Yapnn performans kontrolnde birden fazla yk kombinasyonu iin ayr ayr performans
analizi yaplabilir. Her bir analiz farkl bir etkili yk iin yaplr.
2.4 Gvenilirlie Dayal Tasarm
Bu yntemde yaplarn yklma olasl (tam hasar), olaslk teorisine dayal bir teknik
kullanlarak deerlendirilmektedir. Deerlendirme yntemine bal olarak tasarm dzeyini
iermektedir. Deerlendirmeler en yksek dzey olan Dzey 3te yklma olasl P f , Dzey
2de gvenilirlik indeksi , ve en dk dzey olan Dzey 1de ise performans kontrol
denklemi, kullanlarak yaplr. Bu performans dzeyleri Tablo 2.2de gsterilmitir.
Tablo 2.2 Gvenilirlie dayal tasarmda dzeyler (OCDI, 2009)
Tasarm Dzeyi
Dzey 3

Performans Kontrol Denklemi Deerlendirme Parametresi


Pf T Pf
Yklma Olasl
Pf
Dzey 2
Gvenilirlik ndeksi
T

Dzey 1
RdSd
Tasarm Deeri
Sd
Dzey 3 iin yklma olasl hesaplanrken Monte Carlo Benzetim teknii kullanlmaktadr.
Bu yntem kullanlrken de bilgisayar zamann azaltmak iin Variance Reduction Techniques
(VRT) uygulanmaktadr. Dzey 2 iin deerlendirme parametresi yklma olasl ile de ilikili
olan gvenilirlik indeksidir. Gvenilirlik indeksi First-Order Reliability Method (FORM) ya da
benzeri yntemler kullanlarak hesaplanmaktadr. Dzey 1de ise kontrol, ksmi katsaylarn
ve karakteristik deerlerin bir rn olan tasarm deerlerinin hesaplanmas ve dayanm
tasarm deerlerinin (R d), etkili olan kuvvetin tasarm deerlerinden (S d) byk olmasnn
salanmas ile yaplmaktadr.
Dzey 1 Gvenilirlie Dayal Tasarm Yntemi (Ksmi Katsaylar Yntemi)
Uluslararas ISO 2394 Yaplarn Gvenilirlii zerine Genel Prensipler bu yntemi yaplar
iin performans kontrolnde standart olarak nermektedir. Burada verilen esaslarda Dzey 1
Gvenilirlie Dayal Tasarm Metodu standart bir metod olarak nerilmekle birlikte, Dzey 2
ve Dzey 3 iin herhangi bir kstlama yoktur.
Dzey 1 Gvenilirlie Dayal Tasarm Metodunda karakteristik deerler ksmi katsaylarla
arplarak tasarm deerleri elde edilir. Denklem 2.2 kullanlarak yapnn tasarm dayanmnn
(Rd) etkili kuvvetlerin tasarm deerinden (S d) byk olduuna emin olunarak yapnn
performans dzeyi kontrol edilir.

Z Rd Sd 0

(2.2)

Sd ve Rd tasarm deerleri srasyla Denklem 2.3 ve Denklem 2.4 kullanlarak hesaplanr.

Sd S(s1d,s2d,s3d.....)

(2.3)

Rd R(r1d,r2d,r3d.....)

(2.4)

20

Performans dorulamasnda, dalga hareketi, yer hareketi, malzeme zellikleri, vb. gibi herbir
tekil tasarm parametrelerinin tasarm deerlerinin Denklem 2.5 ve 2.6 kullanlarak
hesaplanmas gerekmektedir.

sid sisik

(2.5)

rjd rjrjk

(2.6)

Burada,
: Etkili kuvvetin tasarm parametresi s inin tasarm deeri,
: Etkili kuvvetin tasarm parametresi s inin ksmi faktr,
: Etkili kuvvetin tasarm parametresi s inin karakteristik deeri,
: Dayanm tasarm parametresi rjnin tasarm deeri,
: Dayanm tasarm parametresi rjnin ksmi faktr,
: Dayanmn tasarm parametresi rjnin karakteristik deeri.

s id
s
s ik
rjd
r
rjk

Denklem 2.7 ve 2.8 i=j=1 alndnda en basit formda srasyla etkili kuvvetler ile dayanm
kuvvetlerinin tasarm deerlerini vermektedir. Denklem 2.9 bu durum iin performans
kontrol ifadesini gstermektedir.

Sd sd ssk

(2.7)

Rd rd r rk

(2.8)

Z Rd Sd r rk ssk 0

(2.9)

Ksmi Katsaylarn Seimi


Belirsiz deiken Xin normal dalma sahip olduu durumlarda, 1. Dzey Gvenilirlie
Dayal Tasarm Metodunda kullanlan ksmi katsay x , yukarda tanmlanan gvenilirlik
indeksi ve hassasiyet katsays kullanlarak Deklem 2.10dan hesaplanmaktadr.
x (1 xT Vx )

x
Xk

(2.10)

burada,
T
VX
X
Xk

: Hedef gvenilirlik indeksi


: Belirsiz deiken Xin deiim katsays
: Belirsiz deiken Xin ortalama deeri
: Belirsiz deiken Xin karakteristik deeri

Belirsiz deiken Xin log-normal dalma sahip olduu durumlarda, ksmi katsay Denklem
2.11 kullanlarak hesaplanr.
X

exp( XT ln(1 VX2 )) X


1 VX2

(2.11)

Xk

Aksi belirtilmedike, bu esaslarda kullanlan belirsiz deikenler normal dalma sahiptir.


Hedef Gvenlik Dzeyi ve Hedef Gvenilirlik ndeksi / Ksmi Katsaylarn Belirlenmesi
Gvenilirlie Dayal Tasarm Metodlarnn uygulanmasnda, hedef gvenlik dz eyinin nasl
belirlenecei kilit bir neme sahiptir. Hedef gvenlik dzeyinin belirlenmesi yntemleri
aadaki ekilde zetlenmektedir;
1.
2.
3.
4.

Kaza istatistiklerini esas alan yntem,


Geleneksel tasarm kriterinin ortalama gvenlik dzeyini esas alan yntem,
Dier afet krlganlklar ile karlatrma esasna dayanan yntem,
Can kayb riskinden kanmak iin gerekli yatrm etkisi esasna dayanan yntem,
21

5. Yapnn mr boyunca toplam iletme ve bakm maliyetinin minimizasyonu esasna


dayanan yntem,
Burada 1., 3. ve 4. yntemler ky yaplar iin uygun deildir. Genel olarak 2. yntemin
kullanlmas tavsiye edilmektedir. Ancak 4. yntemin kullanm da kabul edilebilir.
Yap hizmet mr boyunca toplam iletme ve bakm maliyetine dayanan bir yntem
uygulanrken, yap hizmet mr boyunca maliyetlerin yansra oklu afetlerin olasl da
dikkate alnmaktadr. Denklem 2.12 yapnn hizmet sresi boyunca beklenen maliyeti
hesaplamak iin kullanlmaktadr. Ancak bunun dar bir tanmlama olduu aklda tutulmaldr.
m

Efj

j1

BM Ci

(2.12)

Cf Td

1
k 1
k 1 (1 i)

Td

(2.13)

Efj jLPfj

(2.14)

burada,
BM : mr boyu maliyet, toplam inaat maliyeti ve yap mr ierisinde meydana
gelebilecek hasarlarn maliyetinin toplam.
Ci
: Balang inaat yatrm maliyeti
m
: Dikkate alnan etkinin numaras
L
: Yapnn hizmet sresi (rnein 50 yl)
Ef j
: Dikkate alnan etkiden dolay oluacak hasarn beklenen says
Cf
: Hasar sonras yeniden yapm maliyeti
i
: Sosyal indirim oran
Pf j
: Dikkate alnan etkiler dolaysyla hasar olasl
j
: Dikkate alnan etkinin yllk ortalama oluma olasl(=1/Td)
Td
: Dikkate alnan etkinin yinelenme dnemi
Bu yntem ekil 2.3de gsterilmitir. Yapnn hizmet sresi boyunca maliyetin en kk
deerinin (optimum deerin) sanda ve solunda genellikle farkl eilimler grlmektedir.
Minimum deerin sanda (tehlikeli taraf), hizmet sresi boyunca maliyet hasar olaslndaki
deiimlere hassastr ve hasar olaslnn artmasyla ani olarak artmaktadr. Minimum
deerin solunda (korunan taraf), hizmet sresi boyunca maliyet, hasar olaslnn
dmesiyle tedrici olarak artmaktadr.
Parametrelerin olaslk dalmlarnn bilindii ve kontrol yntemlerinin hasar mekanizmalar
ile uyumlu olduu durumlarda, ksmi katsaylar genellikle, izin verilen gvenlik katsays ve
benzer yaklamlarn kullanld geleneksel tasarm yntemlerinin kalibrasyonu esas ile
belirlenmektedir.
Dier yandan, bylesi bir yntemin izlenmesi yanama yaplarnn sabit ykler altnda
performanslarnn kontrolnde kullanlmas zaman zaman ar gvenlikli ve ekonomik
olmayan enkesitlerin ortaya kmasna neden olabilmektedir. Bylesi durumlarda beklenen
toplam maliyet minimizasyonu esasna dayanarak seilmi ksmi katsaylarn kullanlmas
nerilmektedir. Beklenen toplam maliyet Denklem 2.15 kullanlarak hesaplanmaktadr.
BTM Ci Pf Cf

(2.15)

Burada,
BTM : Beklenen toplam maliyet, toplam inaat maliyeti ve dikkate alnan belli bir sre
ierisinde meydana gelebilecek hasarlarn maliyetinin toplam.
Ci
: Balang inaat yatrm maliyeti
Pf
: Dikkate alnan etki nedeniyle hasar olasl
Cf
: Hasardan sonra yeniden yapm maliyetidir.
22

ekil 2.3 Hizmet sresi boyunca maliyetin minimizasyonu esasna dayanan yntem, (OCDI,
2009)
Bunlar dnda kalan, parametrelerin olaslk dalmlarnn bilinmedii ya da kontrol
yaklamlarnn hasar mekanizmalar ile uyumlu olmad durumlarda hedef gvenlik
dzeylerinin / ksmi katsaylarn olaslk teorisi kullanlarak belirlenmesi zordur. Dolaysyla
byle durumlarda ksmi katsaylarn geleneksel tasarm yntemlerinde (gvenlik katsays
yntemi, izin verilebilir gerilme yntemi) kullanlan seim yntemleri de dikkate alnarak
belirsizlik yntemleri kullanlarak elde edilmesi nerilmektedir. Tablo 2.2de farkl yap tipleri
iin ksmi katsaylarn seim yntemleri zetlenmitir.
Ky yaplarnn ekonomik mr ve kabul edilebilir en yksek hasar olasl Pf , n tasarm
aamasnda, Tablo 2.4 ve Tablo 2.5ten faydalanarak belirlenebilir.
Tablo 2.4te ky yaplar kullanm alanlarna gre snflandrlmtr:
1. Genel Kullanm: Herhangi bir endstriyel tesisle balants olmayan daimi yaplar.
2. Belirli Endstriyel Kullanm: zel endstriyel tesislerle veya transit nakliye ilemleriyle
balants bulunan ky yaplar.
Bu yaplar iin tanmlanan risk seviyeleri:
1. Seviye (nemsiz yaplar): Hasar gerekletiinde insan kayb riskinin ya da evreye
gelecek zararn dk olduu durum. rnek: Yerel atk su deniz dearjlar, endstriyel servis
tesisleri (bakm, onarm, vs.), geici yaplar ve benzeri yaplar.
2. Seviye (Basit yaplar): Hasar gerekletiinde insan kayb riskinin ya da evreye gelecek
zararn orta derecede olduu durum. rnek: Barnaklar, ky koruma yaplar, ehir atk su
tesisleri, ahap gnelenme iskeleleri, rekreasyonel dzenlemeler, balk ve yat
limanlarnda zerinde vin ya da elleleme ekipmanlarnn dolamad rhtm yaplar, basit
balama yaplar, ekek yerleri ve benzeri yaplar.
3. Seviye (Normal yaplar): Hasar gerekletiinde insan kayb riskinin ya da evreye
gelecek zararn yksek derecede olduu durum. rnek: Kentsel koruma yaplar, endstriyel
tesisler, limanlar, elleleme yaplan yanama yaplar, termik santrallerin su alma - verme ve
koruma yaplar ile benzeri yaplar.
4. Seviye (zel yaplar): Hasar grmeleri tm canllar zerinde byk etkiler yaratan
yaplardr. rnek: Nkleer santrallar. Yanc ve parlayc tesisler. Ayrca karasal alanlarda
morfolojik deiimlerin oluturulmasyla yeni su alanlar ve bu alanlarda kentsel yerleim
blgelerinin planlamas durumunda, hizmet sresinin tanmlanamamas nedeniyle bu tip
planlama alanlarnda yaplacak ky ve deniz yaplar zel yap olarak dikkate alnmaldr.

23

Tablo 2.3 nemli yap tipleri iin hedef gvenilirlik indeksleri / ksmi katsaylarn seim
yntemleri
Yap Tipi
Arlk
Dalgakran

Tipi

Arlk Tipi Rhtm


Duvarlar

Ykleme Durumu
Sabit Ykler

Hasar Modu
Temel zemininin
kayma hasar

Dalgalara bal hareketli


yk

Dalgakran
gvdesinin
kaymas
Dalgakran
gvdesinin
devrilmesi
Temel zeminin tama gc
kapasitesi
Duvar gvdesinin kaymas
Duvar gvdesinin devrilmesi
Temel zeminin tama gc
kapasitesi
Temel zemininin dairesel
kayma hasar
Duvar gvdesinin kaymas
Duvar gvdesinin devrilmesi
Temel zeminin tama gc
kapasitesi
Palplann effektif gml
uzunluu
Palplann gerilmesi
Gergi ubuklarnn gerilmesi
Temel zemininin dairesel
kayma hasar
Ankrajlarn gerilmesi (tama
gc)

Sabit Ykler

Dzey 1 deprem yklerine


bal hareketli ykleme
Palplanl Rhtm
Duvar

Sabit Ykler

Dzey 1 deprem yklerine


bal hareketli ykleme

Hcre Tipi Rhtm


Duvar

Sabit Ykler

dairesel

Palplann gml uzunluu


Palplann gerilmesi
Balant
elemanlarnn
gerilmesi
Ankrajlarn gerilmesi (tama
gc)
Kayma deformasyonu
Kayma
Hcre eperinin gerilmesi
Yaylarn gerilmesi

Ak Tip Dey
Kazkl Rhtm

Dzey 1 deprem yklerine


bal hareketli ykleme

Kayma

Gemi kaynakl etkilere


bal hareketli yk

Kazkta oluan gerilme


Kazn tama gc

Dzey 1 deprem yklerine


bal hareketli ykleme

Kazkta oluan gerilme


Kazn tama gc

24

Yntem
Beklenen
toplam
maliyetin
minimizasyonu esasna dayanan
yntem
Geleneksel tasarm yntemlerinin
ortalama gvenlik dzeyi esasna
dayanan yntem

Beklenen
toplam
maliyetin
minimizasyonu esasna dayanan
yntem

Geleneksel tasarm yntemlerinin


ortalama gvenlik dzeyi esasna
dayanan yntem
Beklenen
toplam
maliyetin
minimizasyonu esasna dayanan
yntem

Geleneksel tasarm yntemlerinin


ortalama gvenlik dzeyi esasna
dayanan yntem
Geleneksel tasarm yntemlerinin
ortalama gvenlik dzeyi esasna
dayanan yntem
Geleneksel tasarm yntemlerinin
ortalama gvenlik dzeyi esasna
dayanan yntem
Geleneksel tasarm yntemlerinin
ortalama gvenlik dzeyi esasna
dayanan yntem
Geleneksel tasarm yntemlerinin
ortalama gvenlik dzeyi esasna
dayanan yntem
Geleneksel tasarm yntemlerinin
ortalama gvenlik dzeyi esasna
dayanan yntem
Beklenen
toplam
maliyetin
minimizasyonu esasna dayanan
yntem
Geleneksel tasarm yntemlerinin
ortalama gvenlik dzeyi esasna
dayanan yntem
Geleneksel tasarm yntemlerinin
ortalama gvenlik dzeyi esasna
dayanan yntem
Geleneksel tasarm yntemlerinin
ortalama gvenlik dzeyi esasna
dayanan yntem

Tablo 2.5te verilen rnek hasar zellikleri, ky yaplarnn maliyet/yarar ve hasar/onarm


oran zelliklerinden faydalanlarak elde edilmitir.
Davrana dayal tasarm yntemlerinde ky yaplarnn zelliklerine bal olarak yapsal
kullanm ve hasar dzeylerini veren limitler tanmlanmaktadr. Tasarmda belirsizliklerin
tanmlanamamas durumunda ky yaplarnn n tasarm aamasndan sonra fiziksel model
deneyleri gerekletirilmelidir.
Tablo 2.4 Ky yaplarnda risk seviyeleri
Yap Tr
Genel Kullanm
Risk Seviyesi
1 (nemsiz yap)
2 (Basit yap)
3 (Normal yap)
4 (zel yap)

20
50
100
200 ve tesi

Endstriyel Kullanm
Hizmet sresi (yl)
15
30
50
200 ve tesi

Tablo 2.5 Ky yaplar iin kabul edilebilir en yksek yklma olaslklar (Pf )
Risk Seviyeleri
Yarar/Maliyet (YM)
Dk YM<5
Orta 5< YM <20
Yksek YM > 20

1. Seviye
Hasar Olasl Pf (%)
50
30
25

2. Seviye
Yarar/Maliyet (YM)
Hasar Olasl Pf (%)
Dk YM<5
30
Orta 5< YM <20
20
Yksek YM > 20
15

Gemilerin bal olduklar yanama yaplarnda emniyetle ellelenebilmeleri amacyla zel


koullar tanmlanmamas halinde drt farkl balanma koulu tanmlanmtr (Tablo 2.6).
Tablo 2.6 Balanma tipleri (ASCE, 2004)
Tip I

Yumak Hava koulunda balanma

34 ktsye kadar rzgar, 1 ktden az aknt

Tip II

Rzgarl havada balanma

64 ktsye kadar rzgar, 2 ktden az aknt

Tip III

Sert hava koulunda balanma

50 yl yineleme dnemine gre tasarm

Tip IV

Geici balanma

100 yl yineleme dnemine gre tasarm

25

26

KAYNAKLAR
CERC (2003), Coastal Engineering Manual
OCDI, 2009, Technical Standarts and Commentaries for Port and Harbour Facilities in
Japan
OCIMF (Oil companies International Marine Forum), 1995, 1997, 2004, Mooring Equipment
Guidelines
Oumeraci, H., Kortenhaus, A., Allsop, W., de Groot, M., Crouch, R., Vrijling, H. And
Voortman, H., 2001, Probabilistic Design Tools for Vertical Breakwaters, Balkema
PIANC, 1980, Final report of the 3rd International Commission for the Study of Waves,
1980, Belgium.
PIANC, 1986, List of Sea State Parameters, 1986, Belgium.
PIANC, 1989, Analysis of Rubble Mound Breakwaters, 2006, Belgium.
PIANC, 1992, Analysis of Rubble Mound Breakwaters Permanent International Association
of Navigation Congresses, ISBN 2-87223-047-5, Belgium.
PIANC, 1992, Uncertainty Related to Environmental Data and Estimated Extreme Events,
Belguim.
PIANC, 1992,. Analyses of Rubble Mound Breakwaters, Permanent International Association
of Navigation Congresses (PIANC), Summary Report of Working Group No: 12, Supplement
to Bulletin No: 78/79, Brussels, Belika.
PIANC, 1993, Formulae for Rubble Mound Breakwater Failure Modes, Belguim.
PIANC, 1994, Floating Breakwaters ISBN 2-87223-052-1, Belgium.
PIANC, 1995, Criteria for Movements of Moored Ships in Harbours ISBN 2-87223-070-X,
Belgium.
PIANC, 1995, Guidelines for the Use of Certain Powered Craft, such as Waterscooter,
Personal Watercraft, Waterbike, Jetski, Waverunner, Seadoo, on Controlled Waters ISBN 287223-065-3, Belgium.
PIANC, 1995, Port Facilities for Ferries ISBN 2-87223-066-1, Belgium.
PIANC, 1997, Guidelines for the Design of Armoured Slopes under Open Piled Quay Walls,
1997, Belgium.
PIANC, 1998, Lifecycle Management of Port Structures General Principles ISBN 2-87223103-X, Belgium.
PIANC, 1998, Planning for Fishing Ports ISBN 2-87223-091-2, Belgium.
PIANC, 2000, Dangerous Cargoes in Ports ISBN 2-87223-119-6, Belgium.
PIANC, 2000, Protecting Water Quality in Marinas, Report No:98-2000.
PIANC, 2000, Site Investigation Requirements for Dredging Works ISBN 2-87223-113-7,
Belgium.
PIANC, 2001, Seismic Design Guidelines for Port Structures ISBN 2-87223-120-X,
Belgium.
PIANC, 2001, Seismic Design Guidelines for Port Structures, International Navigation
Association, The Netherlands.
PIANC, 2002, Guidelines for the Design of Fenders Systems ISBN 2-87223-125-0,
Belgium.
PIANC, 2002, Mooring System for Recreational Craft ISBN 2-87223-126-9, Belgium.
PIANC, 2002, Recreational Navigation and Nature ISBN 2-87223-130-7, Belgium.
PIANC, 2003, Breakwater with Vertical and Inclined Concrete Walls, 2003, Belgium.
PIANC, 2003, Guidelines for Managing Wake Wash from High Speed Vessels ISBN 287223-142-0, Belgium.
PIANC, 2004, Disability Access Guidelines for Recreational Boating Facilities, 2004,
Belgium.
PIANC, 2004, Dredging of Marinas ISBN 2-87223-144-7, Belgium.
PIANC, 2004, Inspection, Maintenance and Repair of Maritime Structures Exposed to
Damage and Material Degradation Caused by Salt Water Environment ISBN 2-87223-1455, Belgium.
PIANC, 2005, Accelerated Low Water Corrosion ISBN 2-87223-153-6, Belgium.
27

PIANC, 2006, Waterborne Transport, Ports and Waterways; A Review of Climate Change
Drivers, Impacts, Responses and Mitigation, 2006, Belgium.
PIANC, 2008, Lifecycle Management of Port Structures Recommended Practice for
Implementation, Report No:103-2008.
PIANC, 2008, Minimizing Harbour Siltation, Report No:102-2008.
PIANC, 2009, The Use of Alternative Materials in Marine Structure Construction, Report
No:105-2009.
PIANC, 2011, The Application of Geosynthetics in Waterfront Areas, Report No:113-2011.
PIANC, 2012, Criteria for the (Un) Loading of Container Vessels, Report No:115-2012.
PIANC, 2012, Safety Aspects Affecting the Berthing Operations of Tankers to Oil and Gas
Terminals, Report No:116-2012.
PIANC, 2012, Use of Hydro/Metro Information for Port Access and Operations, Report
No:117-2012.
PIANC, 2013, Design and Operational Guidelines for Superyacht Facilities, Report No:1342013.
PIANC, 2013, Dry Stack Storage, Report No:132-2013.
PIANC, 2014, Classification of Soils and Rocks for the Maritime Dredging Process, Report
No:144-2014.
PIANC, 2014, Countries in Transportation (CIT): Coastal Erosion Mitigation Guidelines,
Report No:123-2014.
PIANC, 2014, Design Principles for Small and Medium Marine Container Terminals, Report
No:135-2014.
PIANC, 2014, Harbour Approach Channels Design Guidelines, Report No: 121-2014
PIANC, 2014, Sustainable Ports a Guide for Port Authorities, Report No:150-2014.
PIANC, 2014, Tsunami Disaster in Ports due to the Great East Japan Earthquake, Report
No:122-2014.
PIANC, 2015, Anti-Sedimentation System for Marinas and Yacht Harbours, Report No:
130-2015.
PIANC, 2015, Guidelines for Protecting Berthing Structures from Scour Caused by Ships,
Report No:180-2015.
PIANC, 2015, Semi Probabilistic Design Concept for Inland Hydraulic Structure, Report
No:140-2015.

28

BLM B
HDROLK TASARIM

29

30

NDEKLER
1. RZGAR DALGALARI
1.1 Rzgar Verileri ve Analiz Yntemleri
1.1.1 Ky Alanlarndaki Meteoroloji Rzgar lm stasyonlar
1.1.1.1 Rzgar Hz Ykseklik Dzeltmesi
1.1.2 Sinoptik Haritalar
1.1.3 Hava Tahmin Kurumlar (ECMWF veya NOAA)
1.1.4 Dier Kaynaklar
1.1.5 Rzgar Verilerinin Analiz Yntemleri
1.1.6 Dier Meteorolojik Koullar
1.2. Dalgalarn Temel Tanmlar
1.2.1 Su Seviyeleri Tanmlar
1.2.2 Dalga Ykseklii (H) ve Dalga Genlii (a)
1.2.3 Dalga Periyodu ve Dalga frekans (T ve f)
1.2.4 Dalga Boyu (L)
1.2.5 Dalga Says (k)
1.2.6 Asal Dalga Frekans ( veya )
1.2.7 Dalga Profili ()
1.2.8 Dalga Yaylma Hz, Faz Hz (C)
1.2.9 Akkan Partikl Hzlar
1.2.10 Dalga Grup Hz (Cg)
1.2.11 Dalga Basnc (P)
1.2.12 Dalga Enerjisi (E)
1.2.13 Enerji Aks (R)
1.2.14 Dalgalarn Snflandrlmas
1.3. Dalgalarn statistiksel zellikleri
1.3.1 Karakteristik Dalga Parametreleri
1.3.2 Dalga Ykseklii Olaslk Dalm
1.3.3 Dalga Periyodu Olaslk Dalm
1.3.4 Dalga Ykseklii ve Dalga Periyodu Ortak Olaslk Dalm
1.4. Dalga (Enerji) Spektrumu
1.4.1. Parametrik Dalga Spektrum Modelleri
1.4.1.1 Pierson - Moskowitz (PM) spektrumu
1.4.1.2 Jonswap spektrumu
1.4.1.3 Ynsel Dalga Spektrumu
1.4.2. Dalga Tahminleri
1.4.2.1. Rzgar Verisi Kullanarak Dalga Tahminleri
1.4.2.2. Soluan Tahmini
1.5. Tasarm Dalgas
1.5.1 Tasarm Dalga Ykseklii
1.5.1.1 Ksa Dnem Dalga statistii
1.5.1.2 Uzun Dnem Dalga statistii
1.5.1.2.1 Dalga klimi istatistii
1.5.1.2.2 Ekstrem (En Byk Deer) Olaslk Dalm Fonksiyonlar
1.5.2 Tasarm Dalga Periyodu
1.6. Dalga Deiimleri (Transformasyon)
1.6.1 Dalga Slamas
1.6.2 Dalga Sapmas
1.6.2.1 Dzenli Dalgalar Iin Sapma Katsays Hesaplamalar
1.6.2.2. Dzensiz Dalgalar in Sapma Katsays Hesaplamalar
1.6.3. Dalga Dnmesi
1.6.4. Dalga Krlmas
1.6.5 S Su Blgesinde Dalga Ykseklii Dalm
1.6.6 alkant Blgesinde Dalga Trmanmas
1.6.7 Dalga letimi
31

37
37
37
38
38
38
38
38
38
39
39
39
39
39
40
40
40
40
40
40
41
41
41
41
42
42
44
45
45
46
48
48
49
49
50
51
57
58
58
59
59
60
60
63
64
64
65
65
66
67
88
96
97
98

1.7. Su Seviyesi Deiimleri


1.7.1 Krlan Dalgalardan Dolay Ortalama Su Seviyesindeki Art
1.7.2 Rzgar Kabarmas
1.7.3 Atmosfer Basnc Nedeniyle Su Seviyesi Art
2. UZUN DALGALAR ve SU SEVYES DEMLER
2.1 Uzun Dalgalar
2.2 Su Seviyesi Deiimleri
2.2.1 Gel-git
2.2.2 Frtna Kabarmas
2.2.3 Dalga Kabarmas
2.2.4 Barometrik Kabarma
2.2.5 Ortalama Deniz Seviyesindeki Uzun Dnemli Deiimler
2.3 Tsunami (Depreim Dalgas)
2.4 Gemi Dalgalar
3. AKINTILAR
3.1 Okyanus (Derin Deniz) Akntlar
3.2 Rzgar Etkisinde Akntlar
3.3 Gel-git Akntlar
3.4 Dalga Etkisinde Akntlar
4. KATI MADDE TAINIMI VE MORFOLOJ
4.1 Giri ve Tanmlar
4.2. Kat Madde Tanm almasnda zlenecek Yol
4.3. Taban Malzemesi zellikleri
4.4 Deniz Taban (Kat Madde) Hareketinin Balangc
4.5 Kyboyu ve Kyya Dik Kat Madde Tanm
4.5.1 Ky Aknt Sistemi
4.5.2 Ky Boyu Kat Madde Debisi ve Btesi
4.5.3 Ky Profili
4.5.4 Ky izgisi
4.6 Yerel Erozyon (veya Oyulma)
4.7 Koheziv Malzeme, Akkan amur Tabakas ve Seyir Derinlii
KAYNAKLAR

32

99
99
101
101
103
103
103
103
105
105
106
106
107
113
117
117
117
117
117
121
121
124
125
128
132
132
132
133
134
136
136
141

TABLO LSTES
Tablo 1.1 Dalgalarn oluum sebeplerine gre snflandrlmas
41
Tablo 1.2. Dalgalarn d/L0 deerine gre snflandrlmas ve baz dalga zellikleri
42
Tablo 1.3 Ksa dnem ve uzun dnem istatistiklerin karlatrlmas
59
Tablo 1.4 Ksa dnem dalga istatistii iin olaslk dalm fonksiyonlar
59
Tablo 1.5 Uzun dnem istatistik iin olaslk dalm fonksiyonlar
61
Tablo 1.6 Verilerin olaslk deerlerinin belirlenmesi iin kullanlan formller
62
Tablo 1.7 Seilen yineleme dneminde istenen hizmet sresindeki artnn alma
olaslnn yzde deerleri
62
Tablo 1.8 Ardk iki dalgakran durumunda dnmeden sonra dalga eksen alar () 87
Tablo 1.9 Baz Htr/Hrms deerleri iin Htr/Hrms ve H%2/Hrms deerleri
96
Tablo 1.10 Dzensiz dalga halinde trmanma ifadeleri
97
Tablo 1.11 (1.100a) ve (1.100b) denklemlerinin katsaylar
98
Tablo 1.12 Kt iin tahmini denklemler
98
Tablo 2.1 Astronomik bileenler
104
Tablo 2.2 Maksimum trmanma yksekliinin ak deniz tsunami yksekliine orannn
(R/HT ) surf benzerlik parametresine (100 ) gre deiimi.
109
Tablo 2.3. Manning srtnme katsays ()
109
Tablo 2.4. Dikdrtgen yaplar iin diren katsays
112
Tablo 2.5. Oyulma derinlii
112
Tablo 2.6 Derin su koullarnda gemi dalgalar
114
Tablo 4.1 Ky dinamiine gre snflandrma
124
Tablo 4.2 Malzemenin istatistiksel zelliklerine bal olarak dalmn tanmlanmas
127
Tablo 4.3 Profil tipleri iin nerilen baz ifadeler
135
Tablo 4.4 Seyir derinlii iin eik zgl ktleleri ve hacimsel oranlar iin rnek deerler 139

33

EKL LSTES
ekil 1.1 Dalgalara ait temel tanmlar
39
ekil 1.2 Rzgar dalgalarna ait tanmlar
42
ekil 1.3 Rayleigh dalm
44
ekil 1.4 Deniz dalgalar iin rnek spektrum
47
ekil 1.5 S suda ynsel yaylma parametre tahmini
51
ekil 1.6a S-M-B yntemi kullanlarak dalga tahmini
54
ekil 1.6b Hasselman erileri
55
ekil 1.7 Limitli fe uzunluundaki dalga ykseklii tahmini
56
ekil 1.8 Limitli fe uzunluundaki dalga periyodu
56
ekil 1.9 Limitli esme sresi iin dalga ykseklii tahmini
57
ekil 1.10 Limitli esme sresi iin dalga periyodu
57
ekil 1.11 Soluan dalga diyagram
58
ekil 1.12 Greceli su derinliine bal olarak slama katsays
64
ekil 1.13 Dalga sapma emas (Dzgn taban eimi iin)
65
ekil 1.14 Dzgn taban eimi ve dzenli dalgalar iin sapma katsays
66
ekil 1.15 Dalga geli asnn greceli derinlie gre deiimi (Dzenli dalgalar, dzgn
taban eimi iin)
66
ekil 1.16 Dorusal ve paralel batimetriye sahip kylarda dzensiz dalgalar iin sapma
katsays
67
ekil 1.17 Dorusal ve paralel batimetriye sahip kylarda dzensiz dalgalar iin etkin dalga
ynnn deiimi
67
ekil 1.18 Yar sonsuz dalgakrann S maks =10 iin dnme diyagramlar
69
ekil 1.19 Yar sonsuz dalgakrann S maks =25 iin dnme diyagramlar
70
ekil 1.20 Yar sonsuz dalgakrann S maks =75 iin dnme diyagramlar
71
ekil 1.21 Dalgakranlarn aklk oran B/L=1.0 ve Smaks =10 deeri iin dnme diyg.
72
ekil 1.22 Dalgakranlarn aklk oran B/L=1.0 ve S maks =25 deeri iin dnme diyg.
73
ekil 1.23 Dalgakranlarn aklk oran B/L=1.0 ve S maks =75 deeri iin dnme diyg.
74
ekil 1.24 Dalgakranlarn aklk oran B/L=2.0 ve Smaks =10 deeri iin dnme diyg.
75
ekil 1.25 Dalgakranlarn aklk oran B/L=2.0 ve S maks =25 deeri iin dnme diyg.
76
ekil 1.26 Dalgakranlarn aklk oran B/L=2.0 ve S maks =75 deeri iin dnme diyg.
77
ekil 1.27 Dalgakranlarn aklk oran B/L=4.0 ve S maks =10 deeri iin dnme diyg.
78
ekil 1.28 Dalgakranlarn aklk oran B/L=4.0 ve S maks =25 deeri iin dnme diyg.
79
ekil 1.29 Dalgakranlarn aklk oran B/L=4.0 ve S maks =75 deeri iin dnme diyg.
80
ekil 1.30 Dalgakranlarn aklk oran B/L=8.0 ve S maks =10 deeri iin dnme diyg.
81
ekil 1.31 Dalgakranlarn aklk oran B/L=8.0 ve S maks =25 deeri iin dnme diyg.
82
ekil 1.32 Dalgakranlarn aklk oran B/L=8.0 ve S maks =75 deeri iin dnme diyg.
83
ekil 1.33 Dalga yaklam as 0
84
ekil 1.34 Dalga yaklam as 15
84
ekil 1.35 Dalga yaklam as 30
85
ekil 1.36 Dalga yaklam as 45
85
ekil 1.37 Dalga yaklam as 60
86
ekil 1.38 Dalga yaklam as 75
86
ekil 1.39 Ardk iki dalgakrana =90den farkl bir ayla yaklaan dalgalar durumunda
dalga dnmesi
87
ekil 1.40 Dalga krlma formu ve parametreleri
89
ekil 1.41 Dalga diklii ile dalga krlma boyutsuz parametresi arasndaki bant
90
ekil 1.42 Dalga krlma boyutsuz parametresi ile dalga krlma derinlii boyutsuz
parametresi arasndaki bant
90
ekil 1.43. Yap nndeki boyutsuz tasarm dalga krlma ykseklii
91
ekil 1.44 Derin su dalga dikliine karlk boyutsuz belirgin krlma derinlii
91

ekil 1.45 Dalga dikliine (H 0 / L0) bal olarak krlma blgesinde oluabilecek en yksek
belirgin dalgann (H1/3)p derin deniz belirgin dalgasna (H)0 oran
93

34

ekil 1.46 (H1/3)pin oluaca su derinlii (d1/3 ) p


93
ekil 1.47 Slama blgesindeki belirgin dalga ykseklikleri
94
ekil 1.48 Dalga krlma tipleri
95
ekil 1.49 Ortalama su seviyesi deiimi () (deniz taban eimi 1:10)
100
ekil 1.50 Ortalama su seviyesindeki deiim () (Deniz taban eimi 1:100)
100
ekil 1.51 Ky izgisinde ortalama su seviyesindeki maksimum ykselme ( maks )
101
ekil 2.1 Standart gel-git seviyesi tanmlar
105
ekil 2.2 Rzgar etkisi, srkleme nedeniyle aknt ve s suda kabarma
106
ekil 2.3 Kyda su seviyesi deiimleri
106
ekil 2.4 Gemi lmler ve 21. yzyln sonuna kadar gereklemesi muhtemel kresel
deniz seviyesi art tahminleri
107
ekil 2.5. Tsunami parametreleri
108
ekil 2.6 Gemi dalgalar
113
ekil 2.7 Uzaklaan dalgalarn seyir ekseni ile yapt a
114
ekil 3.1 Derin su koullarnda rzgar etkisinde aknt yaps ve Ekman spirali
117
ekil 3.2 Ky boyu ve rip akmlar
118
ekil 3.3 Korunmu alanlarda sirklasyon
119
ekil 4.1 Tipik bir ky profilinde tanmlar
122
ekil 4.2 Yaklam as ve dalga byklnn fonksiyonu olarak ky boyu tanm 123
ekil 4.3 Wentworth lei
127
ekil 4.4 Plajlarn snflandrlmas
128
ekil 4.5 Kararl akm artlarnda kritik hz
129
ekil 4.6 Dalga etkisinde hareketin balangc iin kritik yrngesel hz
130
ekil 4.7 Dalga ve/veya aknt etkisinde hareketin balangc
131
ekil 4.8 Kritik kayma gerilmesi, kr (N/m 2)
132
ekil 4.9 Yakn kyda meydana gelen dalga nedenli akntlar
132
ekil 4.10 Ky profilleri
133
ekil 4.11 Ky profili
134
ekil 4.12 Askdaki koheziv kati madde konsantrasyonu. Lutocline ve deniz taban arasnda
oluan akkan amur tabakas
137
ekil 4.13 Dalga etkisinde salnan snr tabakas durumda akkan amur tabakasnn
genilemesi ve seyrelmesi
137
ekil 4.14. Bir kesit boyunca farkl akustik yansmalara gre akkan amurun
belirlenmesi
138
ekil 4.15 Hidrodinamik, akustik ve seyir derinlii tanmlar
139
ekil 4.16 Akkan amuru gsteren akustik snrlar ve bamsz e viskozite lmleri 140

35

36

1. RZGAR DALGALARI
1.1 Rzgar Verileri ve Analiz Yntemleri
Rzgar verileri,
Proje alannda yaplan uzun sreli lmlerden,
Ky alanlarndaki meteorolojik rzgar lm istasyonlarndan,
Sinoptik haritalardan,
European Centre for Medium Range Weather Forecasts (ECMWF) veya The National
Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) gibi uluslararas hava tahmin
kurumlarndan
elde edilmektedir.
1.1.1 Ky Alanlarndaki Meteoroloji Rzgar lm stasyonlar
Rzgar verileri (rzgar hz, yn ve sresi) ky meteoroloji istasyonlarna yerletirilen farkl
rzgar lerlerle llebilir. Dalga tahminlerinin yaplmasna yararl olan rzgar lmleri,
genelde deniz kysndaki meteoroloji istasyonlarndan toplanan saatte 10 dakikalk
lmlerdir. Deniz kysndaki meteoroloji istasyonlar, ounlukla ky kentlerinde ve deniz
yzeyinden eitli yksekliklerde bulunmaktadr. Rzgar yn iin 16 yn dilimi
tanmlanmtr.
Dalga tahminlerinde kullanmak iin en uygun veriler, deniz kysnda bulunan meteoroloji
istasyonlarndan elde edilen uzun sreli (en az 10 yl) rzgar lmleridir. Bu kaytlardan
aada belirtilen biimde bilgi toplanmakta ve saklanmaktadr:
1. Her frtnann en yksek hz deeri, yn ve sresi aylk klimatolojik rasat cetvellerinde
toplanmaktadr.
2. Gnn btn saatlerine gre rzgarn hz ve yn dikkate alnarak saatlik ortalama
rzgar cetvelleri hazrlanmaktadr. Burada verilen hzlar her saat aralnda rzgar
hzlarnn ortalamasdr.
3. Her 6 saatte bir basn deerleri alnarak sinoptik basn haritalar hazrlanmaktadr.
Dalga tahmin almalarnda, rzgarlarn hzn ve ynn veren saatlik rzgar cetvellerinin
kullanlmas uygundur. Bu cetvellerden yararlanlarak rzgar verilerinin ynlere gre
istatistiksel dalm elde edilmelidir (rzgar gl).
Mevcut rzgar lmlerinin ky istasyonlarnca yaplm olmas, dalga tahminlerinde
kullanlacak rzgar verileriyle ilgili nemli bir sorun oluturmaktadr. Rzgar zelliklerini
kullanarak dalga tahmini yapmak iin nerilmi yntemler deniz zerinde llm rzgar
hzlarn kullanmaktadr. Ancak bir ky istasyonunca llen rzgar hzlar ayn anda deniz
zerinde bulunan rzgar hzlarndan daha kktr. Bunun nedeni, kara zerindeki
engebelerin (binalar, aalar ve toporafik dzensizlikler gibi) hava akmn etkilemesi ve
daha kaln bir snr tabakas oluturarak rzgar hz profilini deitirmesidir. Ancak, bu
deiikliin lsn veren, genel dzeyde geerli kuramsal bir model u ana kadar mevcut
deildir. Karada ve denizde ayn anda llen rzgar hzlar arasndaki iliki incelenmitir.
eitli lm sonular deerlendirilerek, kara ve deniz rzgar hzlar arasnda denklem
(1.1)de verilen bantnn bulunduu kabul edilmektedir (Hsu, 1984).
Ukara<10 m/s iin Udeniz 3.93 Ukara

1/2

Udeniz

ve Ukara 10 m/s iin Udeniz 1.24 Ukara

(1.1)

: Denizde 10 m ykseklikteki rzgar hz (m/s)

Ukara : Karada 10 m ykseklikteki rzgar hz (m/s)


Rzgar verilerinin alnaca ky meteoroloji istasyonlarnn konumlarna dikkat edilmelidir.
nk istasyonlarn etrafndaki yaplama ya da toporafik yap lm hatalarna neden
olabilmektedir. Bu durumda dier kaynaklar kullanlmaldr veya lmlerle dorulanmaldr.
37

1.1.1.1 Rzgar Hz Ykseklik Dzeltmesi


Standart rzgar lmleri genellikle deniz yzeyinden 10 m ykseklikteki referans
seviyesinde toplanmaktadr. Dalga, aknt, frtna ve dier rzgar kaynakl olaylarn tahmini
iin yaplan bu gzlemlerin farkl seviyelere dntrlmeleri gerekebilir. Bu amala denklem
(1.2)de verilen g kanunu ifadesi uygulanabilir (OCDI, 2009).
Uz' Uz z ' z

(1.2)

: z seviyesindeki rzgar hz (m/s)


: z seviyesindeki rzgar hz (m/s)
n
: lm istasyonu evresindeki blgenin przllne bal olarak 1/10 ile 1/4
arasnda deien bir katsaydr. Deniz zerinde sklkla n1/7 seilir.
Uz

Uz '

1.1.2 Sinoptik Haritalar


Dalga tahminlerinde kullanlan rzgar verilerinden biri de, sinoptik (yer basn) haritalardan
elde edilen rzgarlardr. Sinoptik (yer basn) haritalar, yaplan lmler sonucu atmosferde
ayn hava basncndaki yerlerin birletirilmesi ile elde edilen erileri (e basn erilerini)
gsteren haritalardr. E basn erileri haritalarn zerine genellikle veya drt milibarlk
basn farklaryla izilmektedir.
Detayl hesaplamalar iin CERC (2003), Blm 2 kullanlmaldr.
1.1.3 Hava Tahmin Kurumlar (ECMWF veya NOAA)
Orta lekli hava tahmini yapan bu kurumlar, ky mhendislii uygulamalarnda
kullanlabilecek sinoptik haritalar da salayabilmektedir. Bu haritalarda verilen e basn
erileri kullanlarak istenilen deniz alan zerinde esen rzgarn hz ve yn bulunabilir.
1.1.4 Dier Kaynaklar
Trkiye Kylar iin Derin Deniz Rzgar ve Dalga Atlas (zhan ve Abdalla, 1999) ilave bir
kaynak olarak kullanlabilir. Ancak bu kaynan rzgar istatistik almalar ve sz konusu
almalarla karlatrma yaplarak kullanlmasnda fayda vardr. Bir dier kaynak ise
genelde gemilerden yaplan rzgar lmleridir. Ancak gemilerin denize almalarnn
mmkn olamad iddetli frtnalarda, lm alnamamas bu lmleri srekli ve gvenilir
olmaktan karmaktadr.
1.1.5 Rzgar Verilerinin Analiz Yntemleri
Rzgar verileri kullanlarak uzun dnem ve en byk deer istatistikleri yaplr. Uzun dnem
rzgar istatistii genellikle operasyonel amalar iin kullanlr. Buna karn en byk deer
istatistii ise ounlukla boyutlandrma ve tasarm yklerinin belirlenmesinde
kullanlmaktadr. Uzun dnem rzgar istatistii saatlik ortalama rzgar hzlarnn ynlere gre
iddetlerinin frekans dalmlarnn yllk ve mevsimsel olarak belirlenmesidir. En byk deer
rzgar istatistii ise, en yksek rzgar hzlarnn uzun sreli yinelenme dnemleri iin
belirlenmesidir (10, 50, 100, ... yllk yinelenme dnemleri gibi).
1.1.6 Dier Meteorolojik Koullar
Liman yaplar tasarlanrken rzgar, basn, sis, ya, kar kalnl ve scaklk gibi
meteorolojik faktrler dikkatli incelenmelidir.
1. Ya miktar, liman iindeki gerekli drenaj kapasitesinin belirlenmesinde nemli bir
faktrdr.
2. Sis, gemilerin limana girerken ya da limandan ayrlrken hareket kabiliyetini engelleyen
ve liman verimliliini dren bir meteorolojik olaydr.
3. Baz durumlarda kar yk liman alt yaps zerine etkiyen duraan bir yk olarak
dnlr.
38

4. Scaklk, liman iindeki yaplarn gerilme dalmn etkiler ve bu yaplarda termik


gerilmenin ortaya kmasna neden olur.
5. Rzgarl gnlerin ve mevsimsel dalmlarn, yat limanlar, gemilerin balanmalar ve
ellelenmeleri iin belirlenmesi gerekebilir.
1.2 Dalgalarn Temel Tanmlar
Ky yaplarnn tasarmnda en nemli evresel faktr olan deniz dalgalar; su partikllerinin
yrngesel hareketiyle oluur. En basit yaklamla (lineer dalgalar) dalgalarn profili sins
(veya kosins) erisi ile verilir. Bu dalgalarn oluumu ve hidrolii temel fizik kurallar ile
tanmlanr. Temel tanmlar ekil 1.1de verilmitir. Aada tanmlanacak parametrelerin
derin denizdeki deerleri 0 alt indisi ile gsterilecektir (L0, H0 ve C0 gibi).

ekil 1.1 Dalgalara ait temel tanmlar (Yksel ve evik, 2009)


d
: Su derinlii
x
Dalga ilerleme yn
z
: Yukar doru pozitif olan dey yn
1.2.1 Su Seviyeleri Tanmlar
Deniz dalgalarnn doru bir ekilde analiz edilebilmeleri iin su seviyeleri doru
tanmlanmaldr.
Sakin su seviyesi (SSS) (SWL) : Dalga hareketinin olmad durumlardaki su seviyesidir .
Ortalama su seviyesi (OSS), (MWL) : Belirli bir dnem boyunca deniz seviyesi ortalama
yksekliine o dnemin ortalama deniz seviyesi denir. Pratik olarak, ortalama su seviyesi bir
yln ortalama deniz seviyesi olarak alnr.
1.2.2 Dalga Ykseklii (H) ve Dalga Genlii (a)
Dalga ykseklii, ardk dalga tepesi ile dalga ukuru arasndaki dey mesafedir ve H ile
gsterilir. Lineer dalgalarda dalga genlii (a) ise; a = H/2 olarak alnr.
1.2.3 Dalga Periyodu (T) ve Dalga Frekans (f)
Dalga periyodu ardk iki dalga tepesinin ayn noktadan geebilmesi iin gerekli olan sre
olarak tanmlanr, T ile gsterilir. Kk genlikli dalga teorisine gre, dalga periyodunun su
derinliinden bamsz olduu kabul edilir. Dalga frekans (f) ise periyodun tersidir.
f

1
T

(1.3)

1.2.4 Dalga Boyu (L)


Dalga boyu, ardk iki dalga tepesi arasndaki yatay uzunluktur ve L ile gsterilir.
39

gT 2
2d
tanh
2
L

(1.4)

: Yerekimi ivmesi (m/s 2)

: Su derinlii (m)

: Dalga periyodu (s)

1.2.5 Dalga Says (k)


Dalga says k (

2
) ile gsterilir.
L

1.2.6 Asal Dalga Frekans ( veya )


2

Asal dalga frekans


ile gsterilir.
T

1.2.7 Dalga Profili ()


Dalga profili, serbest su yzeyinin sakin su seviyesinden itibaren yapt dey yer
deitirme olarak tanmlanr ve ile gsterilir. Sinzoidal dalga iin;
(x,t)

H
sin kx t
2

(1.5)

1.2.8 Dalga Yaylma Hz, Faz Hz (C)


Dalgann yaylrken sahip olduu hzdr ve C ile gsterilir.
C

L
T

(1.6)

Lineer dalga teorisinden:


C

g
g
tanhkd
tanhkd

(1.7)

1.2.9 Akkan Partikl Hzlar


Dalgalarn ilerlemeleri srasnda akkan partiklleri yrngesel hareket yapmaktadrlar. Bu
hareket srasnda sahip olduklar yatay ve dey hz bileenleri srasyla;
u

a cosh k z d
sinh kd

sin kx t

a sinh k z d
sinh kd

(1.8)

cos kx t

(1.9)

: x dorultusundaki akkan partikl hz (m/s)

: z dorultusundaki akkan partikl hz (m/s)

1.2.10 Dalga Grup Hz (C g )


Dalga grubunun yaylma hz (dalga enerji ilerleme hz) grup hz olarak tanmlanr ve Cg ile
gsterilir.
Cg nC

1
2kd
1
C;
2
sinh(2kd)

1
2kd
1

2
sinh(2kd)

40

(1.10)

1.2.11 Dalga Basnc (p)


Herhangi bir konumda dalga altndaki basntr. Statik ve dinamik olmak zere iki bileeni
vardr.
p

1
coshk(z d)
gH
sin kx t gz
2
coshkd

(1.11)

: Suyun zgl ktlesi (kg/m 3)

1.2.12 Dalga Enerjisi (E)


Bir dalgann toplam enerjisi kinetik ve potansiyel enerjilerinin toplamndan elde edilir. Birim
alandaki toplam enerji (Ek =Ep):
1
E=Ek +Ep = gH2
8

(1.12)

1.2.13 Enerji Aks (R)


Birim zamanda ve birim genilikte dalga ilerleme dorultusunda aktarlan ortalama enerjidir.
R=CgE

(1.13)

1.2.14 Dalgalarn Snflandrlmas


Deniz dalgalar ok farkl ekillerde snflandrlmaktadr. Dalgalarn oluum sebeplerine ve
periyotlarna gre snflandrlmas Tablo 1.1de verilmitir.
Dier bir snflandrma greceli derinlie (d/L0) gre yaplmaktadr. Bunlar; 1. Derin deniz
dalgalar, 2. Gei derinlii dalgalar, 3. S su dalgalardr. Bu snflandrmaya gre
hiperbolik fonksiyonlarn asimptotik deerlerinin kullanlmasyla dalga zelliklerine ait baz
denklemler basitletirilerek Tablo 1.2de verilmitir. Deiik derinliklerdeki dalga zelliklerinin
hesaplanmas iin gerekli olan Arlk Dalgalar Tablosu Ek 1de verilmitir.
Tablo 1.1 Dalgalarn oluum sebeplerine gre snflandrlmas
Dalga tipi

Periyot

Sebep

15 s
30 s

Rzgar gerilmesi
Rzgar dalgas

Surf salnm (Surf beat)


Liman ii alkant
alkant (Seiche)

1-5 dak
2-10 dak
2-40 dak

Tsunami

5-60 dak

Dalga grubu
Surf salnm ve tsunami
Tsunami, ani rzgar deiimi, atmosfer
etkisi, lineer olmayan dalga etkileimi
Deprem

Gel-git
Frtna kabarmas (Storm surge)

12-24 saat
1-30 gn

Rzgar
dalgas
dalgalar)
l deniz dalgas,
(Swell)

(arlk
Soluan

41

Gne ve ay ekimi
Rzgar gerilmesi ve atmosfer
basncndaki azalma

Tablo 1.2. Dalgalarn d/L0 deerine gre snflandrlmas ve baz dalga zellikleri
Derin Deniz
d/L00.5

Gei Derinlii
0.0157< d/L0<0.5

S Su
d/L00.0157

Dalga Hz

g
T
2

g
2d
T tanh
2
L

(gd)0.5

Dalga
Boyu

g 2
T
2

g 2
2d
T tanh
2
L

T(gd)0.5

Yrngesel
hzn yatay
bileeni

H kz
e sin(kx t)
T

H coshk(z d)
sin(kx t)
T
sinhkd

H
C sin(kx t)
2d

Yrngesel
hzn dey
bileeni

H kz
e cos(kx t)
T

H sinhk(z d)
cos(kx t)
T
sinhkd

H
z
1 cos(kx t)

T
d

1.3 Dalgalarn statistiksel zellikleri


Rzgarlarn oluturduu dalgalar ok karmaktr ve dzensiz bir yapya sahiptir. Deniz
yzeyinde, belirli bir yerde izlenen tekil dalga ykseklik (Hi) ve dalga periyotlar (Ti)
birbirinden ok farkl olabilir ve ayrca deiik ynlerde de hareket edebilirler. Rzgar
dalgalarnn tekil ykseklik (Hi) ve tekil periyotlarnn (Ti) olaslk dalmlar mevcut dalm
fonksiyonlar ile verilir. Dzensiz rzgar dalgalarnn yaps;
(1) Dalga zelliklerinin olaslk dalm
(2) Dalga spektrumu (dalga enerjisinin eitli frekanslardaki tekil dalgalara dalm)
kullanlarak tanmlanr. Rzgar dalgalarnn en belirgin zellii, ardk tekil dalgalarn
ykseklik (Hi) ve periyotlarnn (Ti) deiken niteliidir. Rzgar dalgalarnn tanmnda
kullanlan parametreler ekil 1.2de verilmitir. ekil 1.2deki tanmlar lm sresindeki
sakin su seviyesine gre Sfr Yukar Kesme yntemi kullanlarak verilmitir. Buna gre
tekil dalga ykseklii (Hi), yzey profilinin sfr hattn yukarya doru kestii iki ardk nokta
arasndaki en yksek nokta (dalga tepesi) ile en alak nokta (dalga ukuru) arasndaki dey
mesafedir. Tekil dalga periyodu (Ti) ise, ardk iki sfr kesiminin arasndaki sredir.

ekil 1.2 Rzgar dalgalarna ait tanmlar


1.3.1 Karakteristik Dalga Parametreleri
Ts uzunluunda alnm ve N adet dalgay ieren bir frtna kaydnda bu frtnay temsil eden
eitli dalga parametreleri aada verilmitir.
42

En yksek dalga (Hmaks , THmaks .): Bir dalga kaydndaki en yksek tekil dalgann ykseklii
ve buna karlk gelen periyotdur.
Maksimum dalga periyodu: Kayttaki en uzun dalga periyodudur, T maks .
Ortalama dalga ykseklii ve periyodu ( H ve T ): Dalga kaydndaki tm dalgalarn
yksekliklerinin ve periyotlarnn ortalamasdr.
1 N
(1.14)
Hi
N i1
1 N
T Ti
(1.15)
N i1
H1/n, T1/n burada n 3, 5, 10, 20, 50, 100 gibi deerler almaktadr. Srasyla bir kayttaki en
yksek 1/3, 1/5, 1/10, 1/20, 1/50 ve 1/100 dalgann ortalama deerini vermektedir.
H

1 N/n
(1.16)
Hi
N / n i1
1 N/n
T1/n
(1.17)
Ti
N / n i1
Belirgin Dalga Ykseklii ( Hs veya H1/3 ): Dalgalarn en yksek 1/3nn ortalama dalga
yksekliidir.
H1/n

1 N/3
Hi
N / 3 i1
Belirgin Dalga
ortalamalardr.
H1/3

(1.18)
Periyodu

( Ts veya T1/3 ):

En

yksek

1/3

dalgann

periyotlarnn

1 N/3
(1.19)
Ti
N / 3 i1
H%i alma olasl i olan dalga yksekliidir. Bunlardan en ok kullanlanlara rnekler
H%0.1, H%1, H%2, H%10dur.
T1/3

Dalga periyot parametreleri arasndaki ilikiler (Goda, 2010):

T1/10 (0.9 1.1)T1/3

T1/3 (0.9 1.4)T


Tmaks (0.6 1.3)T1/3

(1.20)

Dalga enerji ykseklii, dalga yksekliklerinin karelerinin ortalamasnn karekk (Hrms )


aadaki ifade ile hesaplanmaktadr;
HE Hrms

1/2

(1.21)

Ortalama sfr yukar kesme periyodu, Tz ( T,Tm ) eer kayttaki sfr yukar kesme says
N ise;

Tz

1 N

Hi2
N i1

Ts
N

(1.22)

Dalga kret periyodu: Kayttaki toplam dalga tepe says Nc ise ortalama tepe periyodu;

Tc

Ts
Nc

(1.23)
43

1.3.2 Dalga Ykseklii Olaslk Dalm


Dalga periyot deiiminin ok byk olmad (dar bantl) dalga kaydnda rzgar dalgalar
ykseklik dalmlarnn Rayleigh olaslk dalmna uyduu kabul edilmitir. Rayleigh olaslk
dalm aada verilmi ve ekil 1.3te gsterilmitir.
2H2

4H H2
p(H) 2 e 1/ 3
H1/3

(1.24)

ekil 1.3 Rayleigh dalm (Kamphuis, 2010)


Kmlatif (Eklenik) alma olasl: Dalga kaydndaki dalga yksekliinin, H tekil dalga
yksekliine eit ve byk olma toplam olasl;

2(H'/H )
Q(H H') e

(1.25)

1/3

Kmlatif (Eklenik) almama olasl: Dalga kaydndaki dalga yksekliinin, H tekil


dalga yksekliinden kk olma toplam olasl;

P(H H') 1 Q(H H') 1 e

2(H'/H1/3 )2

(1.26)

Rayleigh olaslk dalm kullanlarak eitli dalga ykseklik parametreleri arasndaki ilikiler
aadaki gibidir.
H 0.625H1/3

Hrms

(1.27)

H1/3

(1.28)

H1/10 1.27H1/3 2.03H

(1.29)

H1/100 1.67H1/3

(1.30)

En yksek dalga:
Rayleigh olaslk dalmndan teorik en yksek dalga aadaki gibi elde edilmektedir:
Hmaks H1/3

lnN
2

(1.31)

Burada N frtnann uzunluunu temsil eden dalga saysdr.


44

Rayleigh dalmna uyan ok saydaki dalga kaydndan ortalama en yksek dalga iin:

0.5772
Hmaks 0.706 lnN
H1/3
2 lnN

(1.32)

Longuet Higgins (1952) en muhtemel en yksek dalga iin aadaki ifadeyi vermitir.
Hmaks H1/3 0.5lnN

1/2

0.2886
1/2
0.2886 0.5lnN Hrms lnN

lnN

(1.33)

Alma olasl olan en yksek dalga ise aadaki gibi verilmitir.


(Hmaks )
H1/3

N
0.706 ln

(ln1/ 1 )

(1.34)

1.3.3 Dalga Periyodu Olaslk Dalm


Rzgar dalgalarnda tekil dalga periyotlarnn (Ti) olaslk dalmnda en fazla kullanlan
model Bretschneider dalga periyodu olaslk dalmdr. Bretschneiderin nerdii gzlemsel
dalm aada verilmitir.
P(T)

2.7T3
T
exp

0.675


T4
T

(1.35)

a) Kmlatif (Eklenik) alma olasl : Dalga kaydndaki dalga periyodunun, T tekil dalga
periyoduna eit ve byk olma toplam olasl;
Q(T T) e

T
0.675

(1.36)

b) Kmlatif (Eklenik) almama olasl : Dalga kaydndaki dalga periyodunun, T tekil


dalga periyodundan kk olma toplam olasl;
P T T 1 e

0.675 T

(1.37)

1.3.4 Dalga Ykseklii ve Dalga Periyodu Ortak Olaslk Dalm


Cavanie vd. (1976)nin kuramsal ortak olaslk dalm aada verilmitir.
P(* , * )

*2 * 4 2 *2

3 *2 * 5
exp
( 2 )2 a2 4

2
4
2 4
2(1 )
4

(1.38)

Hm
, boyutsuz dalga ykseklii
H
T*
* * , boyutsuz dalga periyodu
T
Hm+: Deniz dzeyinin (+) ynde en yksek sapmasnn iki kat olarak tanmlanan dalga
ykseklii
-
T * =2 m+
m+
*


T * =2 m+
m+

m+

:+ yndeki en yksek sapma anlarnda nn zamana gre ikinci trevi


45

: Deniz yzeyinin + yndeki en yksek sapmalar

1/2

m m

0 2 2 1
m1

1 m2 / m0m4

(dalga spektrumunun genilik parametresi)

(1.39)

(1.40)

1/2

spektrum bant genilik parametresi

(dar bantl spektrum iin =2)


1
1 (1 2 )1/2
2
a / (1 2 )1/2
: Dalga enerji spektrumunun n. momenti
mn
: Cavanie vd. (1976)nin boyutsuz dalga periyodu ,

T*
Tm

1.4 Dalga (Enerji) Spektrumu


Ak denizdeki dzensiz dalgalarn sonsuz saydaki harmonik dalgann birleiminden
olutuu varsaylabilir. Bu varsayma gre bir yerdeki deniz dzeyinin zamanla deiimi (t)
aada verilmitir;
N

(t) ai cos(i t i )

(1.41)

i 1

: Tekil dalga genlii

ai
i

2
Ti

: Tekil dalga asal frekans (radyan/s)


: Tekil dalgann greceli faz fark (0-2 arasnda deiir)

Rzgar dalgalarn oluturan farkl frekanslardaki dalgalardan frtnann toplam enerjisi


hesaplanabilir. Dalga spektrumu S(f), toplam dalga enerjisinin deiik frekanslardaki
dalgalara dalm olarak tanmlanr.
Tam gelimi (tmyle kabarm) rzgar dalgalarnn spektrumu yaklak olarak aadaki
ifade ile verilmitir (Goda, 2010);
2
S f 0.257H1/3
T1/3 T1/3 f exp 1.03 T1/3 f
(1.42)

Gzlem verilerinden elde edilen dalga spektrumu ile standart spektrumun ifadesinden
(denklem 1.42) elde edilen spektrumlar ekil 1.4te birlikte grlmektedir.
5

Dalga spektrumu kullanlarak;


N

2 S(fi )fi

(1.43)

i 1

1 2
ai
(1.44)
2
S(fi ) : fi frekansndaki enerji younluu
: frekans aral (ardk iki frekans arasndaki fark)
fi
Bu denkleme gre belli bir yerde llen (deniz yzeyinin ortalamadan sapma deeri)
S(fi )fi

deerlerinin varyans ( 2 ), dalga enerji spektrumunun altndaki alana eittir.

46

ekil 1.4 Deniz dalgalar iin rnek spektrum (Goda, 2010)


Dalga spektrumunun farkl momentleri dalga zelliklerinin tanmnda kullanlmaktadr.

mn f nS(f )df

(1.45)

Sfrnc moment, m 0, (n=0) dalga spektrumunun altndaki alan verir. Dalga ykseklikleri
Rayleigh dalmna uyuyorsa spektral belirgin dalga ykseklii Hm0 ;
Hm0 H1/3 4m1/2
0

(1.46)

dir. Ancak gzlemler H1/3 3.8 m0 deerinin derin sularda daha uygun olduunu
gstermitir. Bu da H1/3=0.85Hm0a karlk gelmektedir. S sulardaki yksek dalgalar lineer
olmadklarndan (1.46) ifadesi burada uygulanabilmektedir.
H 2m0 2.5 m0

(1.47)

Ortalama dalga enerji ykseklii:


Hrms HE 2 2m0

(1.48)

Periyot parametreleri ise;


Pik periyot:
Tp=1/fp,

(1.49)

burada fp, spektrumun maksimum deerine karlk gelen frekanstr.


(T Tz ) Tm02 m0 / m2

(1.50)

Tc m2 / m4

(1.51)

Burada Tc kaydn kret periyodudur.


Tm0,1 T1

m0
m1

(1.52)

47

Ortalama dalga periyodu ( T ) ile pik periyot (Tp) arasnda evrensel bir iliki mevcut deildir,
nk Tp spektrumun ekline baldr. Ancak bu iki parametre iin aadaki aralklar
verilmitir (CIRIA, CUR, CETMEF, 2007).
T / Tp 0.71 ila 0.82

JONSWAP spektrumuiin T / Tp 0.79 ila 0.87

PMspektrumuiin

(1.53)

Ts =(0.90-0.96)Tp
T1/3=(1.13-1.33)Tm
Ortalama enerji periyodu, TE, son yllarda yap tasarmlarnda kullanlmakta olan periyot
parametresidir (CIRIA, CUR, CETMEF, 2007).
TE Tm1,0 T1,0

m1
m0

(1.54)

Tp ile Tm-1,0 arasndaki iliki spektrum ifadesi bilindiinde saysal olarak belirlenebilmektedir.
Ancak bu ifadenin bilinmedii durumlarda tek pikli bir spektrum iin aada verilen ifade iyi
bir yaklamla kullanlabilmektedir.
Tp=1.1Tm-1,0

(1.54a)

Ancak ok s su artlarnda ve/veya ift pikli bir spektrumda T m-1,0 saysal model ya da
fiziksel model almalaryla belirlenmelidir.
1.4.1 Parametrik Dalga Spektrum Modelleri
Genelde deniz yzeyinin spektrumu iin kesin bir matematiksel form yoktur. Ancak deien
rzgar artlar iin spektrum belli bir ekil alabilmektedir. Deniz yzeyini temsil eden bir ok
parametrik spektrum modelleri gelitirilmitir. En yaygn olarak kullanlmakta olan spektrum
modelleri Pierson Moskowitz ve JONSWAP spektrum modelleridir.
1.4.1.1 Pierson-Moskowitz (PM) Spektrumu
Derin denizdeki tam gelimi deniz durumu iin nerilmitir. PM spektrumunu veren denklem:
S(f )

fp

0.0081g2

f5

5 fp 4
exp
4 f

(1.55)

0.877 2g
2 U19.5

U19.5

: Deniz seviyesinin 19.5 m stnde llen rzgar hz

Buradan;
1/2

H1/3

2
2
U19.5
g

(1.56)

ilikisi ortaya konulmu ve gzlemsel katsaylar ve kullanlarak ;


2
H1/3 0.0213U19.5

(1.57)

verilmitir. H1/3 (m), U (m/s) olarak alnacaktr.


En byk tekil dalga periyodu ise;

Tmaks 0.730U19.5

(1.58)

olarak tanmlanmtr.
48

1.4.1.2 JONSWAP Spektrumu


JONSWAP (JOint North Sea WAve Project) spektrumu fe uzunluunun ksa olduu
gelimekte olan deniz durumlar iin nerilmitir.
5 fp
k jg

S f
exp
4
4 f
2 f 5
2

f fp
exp

2 2 fp2

(1.59)

fpUw
2

k j 0.066 0.2 =0.033


g
x

: Diklik parametresidir ve 1 ile 7 arasnda deimektedir, ortalama olarak 3.3 kabul

edilmektedir.
2/3

0.07

f fp

0.09

f fp
10/3

gL
x 2F
Uw

2.84g
=
U f
wp

LF
: Fe uzunluu (km)
Uw
: Deniz seviyesinin 10 m stnde llen rzgar hz (m/s)
fp 2.84g0.7LF0.3Uw0.4
JONSWAP spektrumunun ierdii gzlemsel parametrelerin seimi bu denklemin
kullanlmasnda zorluklar yaratmaktadr.
Ancak s sularda ve fe limitli artlarda yukardaki spektrum modelleri kullanlamamaktadr.
Su derinliinin etkisini de ieren baka spektrum modelleri kullanlmaldr. Buna TMA (TexelMarsen-Arsloe) spektrumu rnek verilebilir.
1.4.1.3 Ynsel Dalga Spektrumu
Buraya kadar verilen spektrum tanmlarnda yn dikkate alnmamtr. Oysa bir frtnada
oluan rzgar dalgalarnn yaylma ynleri rzgar ynnn her iki yannda deiik alarda
olabilmektedir. Dalgalarn yaylma alarndaki deiiklik gzetilmezse, dalga spektrumu birboyutlu olarak adlandrlr. Dalga spektrumu yaylma alarndaki deiiklik gzetilirse iki
boyutlu spektrum ynsel spektrum adn alr. Genelde yaylma as (), 30 olarak kabul
edilir. Ynsel dalga spektrumu S(f,), farkl ynlerde yaylan dalga bileenlerinin etkileimini
ierir ve dalga enerjisinin dalga frekansna ve yaylma ynne ( as) gre dalmn verir.

S(f, ) S(f).G(f, )

(1.60)

S(f) fonksiyonu, frekansa gre dalga enerji dalmn ifade eder ve frekans spektrumu
olarak isimlendirilir. G(f,) fonksiyonu, yne gre dalga enerji dalmn ifade eder ve ynsel
yaylma fonksiyonu olarak isimlendirilir ve aadaki gibi verilmitir;
G(f, ) G0 cos2S

(1.61)

G0 aadaki normalletirme artlar iin gerekli olan orant sabitidir:


maks

G(f, )d 1

(1.62)

min

49


: Dalga enerjisi yaylma yn
S(f,) : Ynsel dalga spektrumu
(1.61) ifadesindeki S ynsel yaylma fonksiyonu olup dalga enerjisinin ynsel dalmn
gsterir. Ynsel yaylma fonksiyonunun en byk deeri S maks ile (spektrumun pik deerine
karlk) ifade edilir.
5
f f ise S
p
maks f / fp

S =
2.5
f fp ise Smaks f / fp

fp

(1.63)

1
1.05T1/3

(1.64)

Smaks iin nerilen ifade;

U
Smaks 11.5 2fp
g

2.5

(1.65)

: 10 m ykseklikte llen rzgar hz (m/s)

Ynsel dalga spektrumu, zellikle dalga sapmasndan ve dnmeden etkilendii iin, sapma
ve dnme denklemlerinde kullanlr. Bu nedenle S s sularda uzamsal olarak da
deimektedir.
Mhendislik almalarnda kabul edilen S maks deerleri aada verilmitir.
Rzgar dalgalar
Ksa mesafeli soluan dalgalar (byk dalga dikliinde)
Uzun mesafeli soluan dalgalar (kk dalga dikliinde)
Smaks deerinin s suda, etkin dalga geli asna

Smaks = 10
Smaks = 25
Smaks = 75
ve greceli derinlie (d/L0) gre

deiimi ekil 1.5te gsterilmitir.


1.4.2. Dalga Tahminleri
Uygun yntemler kullanlarak dalga tahminlerinde bulunmak mmkndr.
Rzgar dalgalarnn oluumunda etkin ana paramatreler aada aklanmtr:
Rzgar Hz , U
Rzgar Esme Sresi, t
Fe Uzunluu, F
Su Derinlii, d
Dalga oluumunda ana etken fe uzunluudur. Fe genilii genellikle ihmal edilebilir.
Dalga tahminleri, mhendislik uygulamalarnda genelde derin deniz iin yaplr. Ancak s su
dalga tahminleri iin farkl yntemler kullanlr.

50

ekil 1.5 S suda ynsel yaylma parametre tahmini (Goda, 2010)


1.4.2.1 Rzgar Verisi Kullanarak Dalga Tahminleri
Karmak rzgar dalgalarn oluturan tekil sinzoidal dalgalarn yaylmasn, gelimesini ve
snmlenmesini modelleyen yar kuramsal-yar gzlemsel denklemleri saysal yntemlerle
zerek, belirli noktalarda tekil dalgalarn yksekliklerini ve yaylma ynlerini, daha sonra da
ynsel spektrumlarn hesaplayan yntemler eklinde yaplr.
Dalga tahminlerinde en fazla kullanlan iki yntem aada verilmitir;
1) Spektral Yntemler
2) Belirgin Dalga Yntemi
1) Spektral Yntemler (OCDI, 2009)
Spektral yntemlerle dalga tahmininin doruluu henz yeterli lde aratrlmamtr.
Bununla birlikte dalga tahminlerinin doruluu denizler zerinde esen rzgarlarn doru
hesaplanmasna byk lde baldr. Ancak yine de belirgin dalga yntemlerine gre daha
stndr. Bununla birlikte ayn dalga tahmin modelinde bile a seimi, snr koullar ve
ampirik sabitlerin farkllklarnda sonularn %10-20 mertebelerinde deiiklik gsterdii
unutulmamaldr. Bu yzden tahmin sonularnn geerlilii ve doruluu gzlem deerleri ile
karlatrlarak aratrlmaldr.
Spektral yntemlerin belirgin dalga yntemlerine gre stnlkleri:
1) Dalga geliiminde rzgar hz ve ynnn deiim etkisi fiziksel olarak daha iyi
tariflenmektedir.
2) Rzgar alannn dalga ilerlemesiyle birlikte hareket etmesi durumunda dalga ykseklik ve
periyodu iin daha uygun tahmin sonular elde edilmektedir.
3) Bu hesaplamada rzgar ve soluann mevcut olduu karm deniz durumu
retilebilmektedir.
Bu nedenle belirgin dalga ynteminde sonularn pheli grlmesi halinde spektral
yntemlerle tahmin yaplmas uygundur.

51

Belirli bir denge durumuna gelinceye kadar her bir frekans ve yn iin spektrum bileenlerinin
var olduunun kabul edildii Spektral Bileen Yntemleri kullanlr (OCDI, 2009).

E f, ,t, x CG f E f, ,t, x f,U f,U E f, ,t, x F3 F4 F5


t
E f, ,t, x
f,U

(1.66)

: 2 boyutlu dalga spektrumunun enerji younluu


: Phillip Rezonans Teorisindeki lineer bytme faktr

f,U
F3
F4
F5

: Mile Rezonans Teorisindeki stel bytme faktr


: Dalga krlmasndan kaynaklanan enerji kayb
: Dalga yaylmas srasnda isel srtnmeden kaynaklanan enerji kayb
: Dalga bileenleri arasndaki dorusal olmayan etkileimden kaynaklanan
enerji deiimi
: Dalga frekans ve as
: Zaman
: Konum vektr
: Grup hz vektr
: Rzgar hz
: Nabla operatr

f,
t
x
Cg (f)
U

2) Belirgin Dalga Yntemi


S-M-B Yntemi
Su derinliinin snrlayc bir etken olmad ve rzgar alannn kararl olduu derin deniz
dalgalarnn tahmini iin nerilen S-M-B yntemi dalgalarn belirgin dalga yksekliini ve
periyodunu frtna zelliklerine (rzgar hz, frtna sresi ve fe uzunluuna) balayan
gzlemsel erilere dayanmaktadr. Derin deniz belirgin dalga ykseklii ve periyodu ekil 1.6
kullanlarak hesaplanr. ekil 1.6, denklem (1.67) ve denklem (1.68) kullanlarak elde
edilmitir (Wilson, 1965) .

(1.67)

gT1/3
1
1.37 1

5
1/3
2U


gF

1 0.008 2
U

(1.68)

gH1/3
U2

0.30 1

1
1/2

gF
1

0.004

U2

dF
gT1/3 / 4
0

H1/3
T1/3
U
F
g
t

(1.69)

: Belirgin dalga ykseklii (m)


: Belirgin dalga periyodu (s)
: Deniz seviyesinden 10 m yukarda llen rzgar hz (m/s)
: Fe uzunluu (m) (Tasarmda etkili fe (Fetk ) kullanlr)
: Yerekimi ivmesi (m/s 2 )
: Minimum rzgar esme sresi (saat)

52

Rzgar hz, fe uzunluu (1500 kmye kadar) ve rzgar esme sresinin btnleik etkisini
veren nomogram (ekil 1.6a) kullanlr. ekil 1.6bde ise Hasselman erileri verilmitir. Bu
nomogram kullanlrken rzgar gerilme faktr, UA 0.71 U1.23 ifadesinden hesaplanacaktr.
Burada U rzgar hz (m/s) olarak alnacaktr.
Etkili Fe (Kabarma) Uzunluu
Fe geniliinin, fe uzunluuna oranla daha kk olmas halinde (rnein uzun koylarda)
fe uzunluu kar kyya olan uzaklk olarak belirlenir. Kar ky mesafesinin byk
deiiklik gstermesi durumunda ise denklem (1.70)de verilen bant yardmyla etkili fe
(Fetk ) hesaplanarak tahminlerde kullanlr.

F cos
cos
2

Fetk

(1.70)

Fetk

Fi
i

: Etkili fe uzunluu (km)


: i. yndeki kar kyya olan uzaklk (km)
: Etkin rzgar yn ile i. yn arasndaki adr ()

Derin deniz dalga tahminleri iin kullanlabilecek daha farkl nomogramlar da mevcuttur. Fe
uzunluuna (rzgar esme sresi limitsiz) ve rzgar hzna bal nomogramlardan (CERC,
2003);
Derin deniz belirgin dalga ykseklii (Hm0) tahmini ekil 1.7 kullanlarak,
Derin deniz belirgin dalga periyodu (T1/3) tahmini ekil 1.8 kullanlarak yaplr.
Rzgar esme sresi (fe uzunluu limitsiz) ve rzgar hzna bal nomogramlardan;
Derin deniz belirgin dalga ykseklii (Hm0) tahmini ekil 1.9 kullanlarak
Derin deniz belirgin dalga periyodu (T1/3) tahmini ekil 1.10 kullanlarak yaplr.

53

ekil 1.6a S-M-B yntemi kullanlarak dalga tahmini (OCDI, 2009)

54

ekil 1.6b Hasselman erileri (CERC, 2003)

55

ekil 1.7 Limitli fe uzunluundaki dalga ykseklii tahmini (CERC, 2003 )

ekil 1.8 Limitli fe uzunluundaki dalga periyodu (CERC, 2003)

56

ekil 1.9 Limitli esme sresi iin dalga ykseklii tahmini (CERC, 2003)

ekil 1.10 Limitli esme sresi iin dalga periyodu (CERC, 2003)
1.4.2.2 Soluan Tahmini
Soluan dalgalarnn tahmininde kullanm basit ve kolay olan Bretschneider Yntemi
kullanlr. ekil 1.11de soluan dalga tahmin diyagram verilmitir.
Soluan dalgalar iin mevcut gzlemsel verilerin yetersizlii nedeniyle yaplan dalga
tahminlerindeki doruluk az olmaktadr. Bu nedenle, soluan dalgalar iin belirlenen dalga
tahmin sonularnn gerek deerlerden farkl olabilecekleri unutulmamaldr. Bulunan bu
57

deerler gerek lm verileri ile karlatrldktan sonra kullanlmaldr. Dalga oluumu


rzgar sresi ile belirleniyorsa, Fmin bu rzgar hz ve sresine karlk gelen fe uzunluuna
eit alnr.

ekil 1.11 Soluan dalga diyagram (OCDI, 2002)


Fmin
D
HF ve TF
HD ve TD

: En kk fe uzunluu (S-M-B yntemi kullanlyorsa Fmin gerek fe


uzunluuna eittir).
: Soluan dalgasnn snmlenme mesafesi
: Fe sonundaki belirgin dalga ykseklii ve periyodu
: Snmleme alannda soluan dalga tahminlerinin yapld noktadaki belirgin
dalga ykseklii ve periyodu

Dalga ilerlerken snmlenmesi iin gerekli olan t sresi (1.71) ifadesi kullanlarak hesaplanr.
t

D
4D

CGD gTD

(1.71)

CGD : Derin deniz iin, TD ye karlk gelen dalga grup hz (m/s)


1.5 Tasarm Dalgas
1.5.1 Tasarm Dalga Ykseklii
Bir ky alannda herhangi bir andaki hidrodinamik artlar deniz durumu olarak ifade
edilmektedir. Deniz durumu artlar ancak ksa bir zaman diliminde sabit olmaktadr. Bu sre
tipik olarak 1 ila 6 saat arasnda deimektedir. Deniz durumu; yerel ve ak denizdeki rzgar
artlar, gel-git ve dier faktrlerden dolay deimektedir. Bu nedenle dalga lmleri ve
tahminleri 1 saatten 6 saate kadar deien aralklar iin yaplmaktadr (CERC , 2003). Bu her
bir lm verisinin analizi ise ksa dnem dalga istatistiidir.

58

Deniz durumunu tanmlayan istatistiksel deikenler ksa dnem dalga istatistiinden elde
edilmektedir. Ancak tasarm uygulamalarnda hasar, genel deniz durumundansa tek bir en
byk dalgada bile gzlenebilmektedir.
rnein tek bir yksek dalga kretinin bir kaza veya platforma arpmas durumunda hasar
olabilmektedir. Bu durumda uzun dnem istatistii ile ksa dnem istatistiinin kombinasyonu
sonucunda hasar olumaktadr. Hem uzun hem de ksa dnem istatistiinin nemli olduu
dier bir rnek ise ky duvarndan dalga amasdr. Ky duvarna trmanarak aan tekil
dalgalar duvarn arkasnda hasara sebep olabilmektedir. Ksa dnem ve uzun dnem
istatistikler Tablo 1.3te zetlenmitir.
Tablo 1.3 Ksa dnem ve uzun dnem istatistiklerin karlatrlmas
statistikTipi
Ksa dnem
Uzun Dnem

lemler
Bir deniz durumu iindeki deiimler
Uzun dnemli deniz durumlarnn deiimi

Tipik periyot
1 saat
En az 10 yl

1.5.1.1 Ksa Dnem Dalga statistii


Rayleigh, Gauss ve Normal Dalmlar ksa dnem istastistii iin kullanlmaktadr. Normal
dalm, Gauss dalmnn normalletirilmi versiyonu olup ortalamas sfr ve standart
sapmas 1dir. Ksa dnem dalga istatistiinde kullanlan dalm fonksiyonlar Tablo 1.4te
grlmektedir.
Tablo 1.4 Ksa dnem dalga istatistii iin olaslk dalm fonksiyonlar
Dalm
Fonksiyonu

Olaslk

Rayleigh

p(x)

Gauss

Ortalama, standart sapma

x2
x
exp
2
2
2
1 x m 2
1
p(x)
exp
2
2

x ort

0.886
0.463
, x

Xort =m, x =

1
Xort =0, x =1
exp x 2
2
2
ou tasarm uygulamalarnda, deniz durumunu bir ka parametre ile temsil etmek yeterlidir.
rnein su seviyesi, rzgar hz, aknt hz ve yn gibi parameterler iin ortalama bir deer
kullanmak ou ilem iin yeterlidir. Ancak dalga parametreleri zel dikkat gerektirmektedir.
Tipik parametreler Hm0, Tp ve p toplam deniz durumunu veya yerel retilmi frtna
dalgalarn veya soluanlar temsil etmek iin kullanlmaktadr.

Normal

p(x)

S su tasarm uygulamalarnda dalga enerji spektrumundan belirlenen dalga ykseklii Hm0


ve sfr kesme ynteminden belirlenen H1/3 dalga yksekliinin nemli lde farkllklar
gsterebileceinin zellikle nemli olduu unutulmamaldr. Dalga ykseklii genellikle en
kritik tasarm parametresidir ve bu parametrenin seimi istikrarl olmaldr. rnein kat
madde tanm ve ky erozyonu uygulamalarnda Hm0 uygun olurken, kazklara etkiyen
dalga kuvvetlerinin belirlenmesinde H1/3, H1/10, Hmaks tercih edilebilmektedir (CERC , 2003).
1.5.1.2 Uzun Dnem Dalga statistii
Bir ok yl ieren uzun dnemli verinin analizi iin kullanlan istatistiksel yntemler ou
tasarm uygulamalarnn tamamlayc bileenidir. Bu yntemler ksa dnemi temsil eden
istatistiksel parametrelerin seilmesinden elde edilen ok saydaki deerleri iermektedir.
Parametrelerin en byk deerlerini belirlemek balca tasarm amacdr. rnein, 25 yllk
zaman aralnda beklenen Hm0 istatistiksel parametresinin en byk deerinin belirlenmesi
gibi.

59

Ekstrem olaylar iddet ve sralama asndan bir hayli deikendir yani tanmndan
anlalaca gibi bunlar ender olan olaylardr. Bu nedenle uzun dnemli istatistiksel
yntemler kk ve deiken rnekleme ile tasarmda byk etkiye sahip olan parametreleri
hesaplamaktadr.
1.5.1.2.1 Dalga klimi statistii
Dalga iklimi, proje alannda normal artlarda oluan dalgalarla ilgilidir. Farkl dorultulardan
deiik ykseklik ve periyotlu dalgalarn meydana gelme frekanslarnn belirlenmesi, uzun
dnemli yani mevsimsel ya da yllk deiimlerin incelenmesidir. Dalga iklimindeki deiim
ayn ylda mevsimlere gre nemli lde deimesine ramen yldan yla daha az
deimektedir. Bu nedenle alma alannda kullanlacak veri taban en az bir yllk veriyi
gerektirmektedir. Ancak yldan yla byk deiikliklerin olduu blgelerde dalga iklimini tam
olarak tanmlayabilmek iin bir ka yllk (en az tam yl) veriye ihtiya duyulmaktadr.
Ky boyu kum hareketleri, ky stabilitesi, ky erozyon ve kumlanmas, limanlarn
kumlanmas, liman ii alkantlar, dalgakran dorultu ve boylarnn belirlenmesi, seyir
(navigasyon), tarama ve denizde yaplacak operasyonlarn organizasyonu hesaplarnda
kullanlmaktadr.
Dalga ykseklii, dalga periyodu ve ynnn bir yllk bir dnemde nasl deitii, dalga
yksekliklerinin ynlere gre dalmlarnn frekanslar, dalga yksekliinin dalga periyoduna
kar oluma olasl tablosu, ortak (birleik) olaslk dalmlar dalga iklim almasnn
gstergeleridir. Dalga yksekliine karn dalga periyodunun deiimini gsteren salm
grafii, dalga ykseklii ile dalga periyodu arasndaki ilikiyi vermekte ayrca blgedeki
soluan ve rzgr dalgalarnn arln iaret etmektedir. Dikkate alnan bir konumda bir yl
ierisinde meydana gelen dalgalara ait dalga gl gruplandrlm dalga ykseklerinin hangi
dorultudan ne oranlarla geldiini gstermektedir. Ayn dalga glnden dalgalarn ynlere
gre alma olaslklar da elde edilebilmektedir. Bu analizler yllk yapld gibi mevsimsel de
yaplabilmektedir.
Dalga ikliminin tanmlanmasnda belirgin dalga ykseklii Hs ile belirgin dalga yksekliinin
dalm kullanlmaktadr. Belirgin dalga ykseklii dalmnda log-normal ve Weibull
dalmlar sklkla kullanlmaktadr. Baz uygulamalarda pik dalga periyodu (Tp) ve dalga
yaklam as (p) da ok nemli olabilmektedir. Bu nedenle Hs , Tp ve pnin ortak olaslk
dalmlar dalga ikliminin tam olarak akla kavuturulmasnda son derece nemlidir.
Deniz durumunun sreklilii de dalga ikliminin nemli bir bileenidir. Frtna sresi, belli bir
snr deeri aan frtnann sresi olarak tanmlanmaktadr. Uzun sreli frtnalarn ksa sreli
frtnalara gre daha fazla hasara neden olaca aikardr. Ancak seilen snr deer
bydke frtna sresi ksalmaktadr. Snr deerin altndaki dalga artlarnn sreklilii de
ayrca operasyonel adan nemlidir. nk kk dalga artlarnn sresi operasyonel
aktivitelerin planlanmas asndan nemlidir. Snr deerin nasl seilecei uygulamaya
baldr.
1.5.1.2.2 Ekstrem (En Byk Deer) Olaslk Dalm Fonksiyonlar
Denizdeki bir ok tasarm sadece ekstrem artlara ihtiya duymaktadr. Ekstrem analiz iin
veri, kayt sresince gelien sadece belirgin olaylardan alnmaldr. Yani her bir veri deeri,
deerler arasndaki istatistiksel bamszl salayabilmek iin farkl olaylardan alnmaldr.
Ekstrem analiz iin tam bir veri seti (rnein 20 yllk bir dnemde her 3 saatte bir alnan veri)
nerilmemektedir. Bu tr veri setleri her bir byk frtnada birden fazla veri deeri
iermektedir. Veri seimi iin tercih edilen yaklam her bir olaydaki maksimum deeri
almaktr. Tipik frtnalar zayf frtnalardan ok iddetli frtnalara kadar deiebilmektedir.
Genellikle kk frtnalar elimine etmek ve etkin frtnalar seebilmek iin snr deer
yntemi (Peak Over Threshold, POT) kullanlmaktadr. Bu snr deer genellikle, yl
saysndan daha fazla veri says verecek ekilde seilmektedir (bu da genellikle kayttaki yl
saysnn 1-3 kat mertebelerindedir).

60

Kabul grm dier bir yaklam ise her bir yln maksimum deerini veren yllk veri setidir.
Bu yaklam iin en az 10 yl ya da daha uzun zaman mertebelerinde bir kayda/tahmine
ihtiya vardr. Ancak ky mhendisliinde kayt uzunluklar bu artlardan daha ksadr. Bu
veri setinin dier bir mahsuru ise ciddi byk frtnalarn ayn yl ierisinde birden fazla olma
olasldr. Her yln sadece maksimumlar dikkate alndnda, dier bir ok yln
maksimumlarndan byk olan bu frtnalarn ihmal ediliyor olmasdr.
ster ksmi serili ister yllk veri serisi olsun, ele alnacak veri setinin deerlendirilmesinde
ekstrem dalm fonksiyonlarndan biri kullanlmaktadr. Bunun iin mevcut verilerle en iyi
uyum salayan farkl olaslk fonksiyonlar kullanlmaktadr. Fisher Tippet Tip 1 ve 2
dalmlar ekstrem olaylarn istatistiksel teorilerinden tretilmitir ve gerek ekstrem
deerlerin dalmlardr. =2 deeriyle Weibull dalm Rayleigh dalmna eittir. Bu
fonksiyonlarda kullanlan , , ve parametreleri srasyla lek parametresi, yerel
parametre ve ekil parametresidir.
Bir dalmn dier bir dalma gre tercih edilmesi iin teorik bir neden yoktur. Dalga
yksekliinin belirlenmesinde bir ka dalm fonksiyonu arasndan verilerle en iyi uyum
salayan fonksiyon seilmektedir. Ky mhendisliinde yaygn olarak kullanlmakta olan
dalm fonksiyonlar Tablo 1.5te gsterilmektedir. Burada P(x) kmlatif olaslk dalmn
gsterirken, p(x) olaslk younluk fonksiyonunu gstermektedir.
Tablo 1.5 Uzun dnem istatistik iin olaslk dalm fonksiyonlar
Dalm Fonksiyonu

Matematiksel fade

Fisher-Tippet I (Tip 1) veya Gumbel

P(x) e

Fisher Tippet II (Tip 2)

P(x) e

Weibull

Parametreler


e
x

P(x) 1 e

ln x

,,
2

1
Log-normal
,
p(x)
e
x
Ekstrem dalga analizinde llen ya da tahmin edilen belirgin dalga ykseklikleri
kullanlmaktadr. N adet ekstrem veri ieren veri seti deerleri bykten ke azalan
ekilde sralanrlar. Burada i verilerin sra saylardr. Her bir verinin almama olasl (Pi)
belirlenir. Geleneksel olarak kullanlmakta olan en basit almama olasl forml Tablo
1.6da verilmitir. Ancak farkl dalm fonksiyonlar kullanlarak almama olaslnn
hesaplanmas iin nerilen formller yine Tablo 1.6da verilmektedir. Seilen dalm
fonksiyonlar iin grafikler izilir. Bir doru oluturan en optimum dalm fonksiyonu bunlar
arasndan seilir. Uygun bir dalm fonksiyonu belirlemenin amac ise istenilen yineleme
dnemindeki (TR ) ekstrem artlarn en muhtemel deerinin belirlenmesidir.

Ky mhendisliinde ekstrem artlar yineleme dnemi/tekerrr periyodu (TR ) terimi ile ifade
edilmektedir. Yineleme aral herhangi bir artn ald ortalama zaman aral olarak
tariflenmektedir. Genellikle seilen tasarm parametreleri 50 ya da 100 yllk yineleme
dnemidir, bu da TR ylda bir alma anlamna gelmektedir.
TR

t
1 P(HTR )

(1.72)

: Her bir veri noktas arasndaki zaman aral (yllk veri setinde bu 1 yl olmaktadr)

P(HTR ) : Kmlatif almama olasl

61

HTR

: TR ylda bir alan dalga ykseklii


Tablo 1.6 Verilerin olaslk deerlerinin belirlenmesi iin kullanlan formller
Forml

Kmlatif olaslk

Geleneksel (Gumbel)

Pm 1

i
N1

Fisher-Tippet I

Pm 1

i 0.44
N 0.12

0.52

Pm 1
0.11
N 0.12

0.27
i-0.20
Pm =10.23
N+0.20+

i 0.11

Fisher-Tippet II

Weibull (Goda, 1988)

Genellikle kayt/tahmin uzunluundan daha uzun istenilen yineleme dnemi (TR ) iin, tasarm
art elde edilen dorunun ekstrapole edilmesiyle bulunmaktadr. Eer mmknse veri
lm uzunluunun 2-3 katndan daha uzun dnemlere uzatlmasndan kanlmaldr.
rnein 10 yllk veri seti kullanlarak yaplacak bir ekstrapolasyonda 20 - 30 yllk yineleme
dneminden daha teye uzatlmamas tercih edilmektedir (CERC, 2003).
Verilen bir yineleme dnemi, seilen proje art olaslk seviyesi ile de ilikilidir. Ortalamada
bu tasarm art her TR ylda bir kez alacaktr. Bununla birlikte, bu en byk olayn yap
hizmet sresinin ilk ylnda almas muhtemel olmasa da mmkndr. Dier yandan tasarm
art yapnn tm hizmet sresi boyunca almayabilir de. Bu karlalma olasl kavramn
ortaya karmaktadr. Ky yaplarnn gvenilirlie dayal tasarmnda koullu olasl yani
tasarm dalga yksekliinin yapnn tasarm hizmet sresi boyunca alma olaslnn
kullanlmas daha dorudur.
Karlalma (oluma) olasl (koullu olaslk, encounter probability) (E L) tasarm dalgasnn
L yllk bir srede olutuu alma olasldr. Seilen tasarm dalgasnn yapnn tasarm
hizmet sresi boyunca (L) hangi olaslkla oluaca aadaki ifade ile elde edilmektedir.
L

1
EL 1 1
TR
L
: stenen periyot ya da yapnn hizmet sresi (yl)

(1.73)

Seilen farkl yineleme dnemleri (TR ) iin istenen hizmet sresindeki alma olaslnn
yzde deerleri Tablo 1.7de verilmitir.
Tablo 1.7 Seilen yinelenme dneminde istenen hizmet sresindeki alma olaslnn yzde
deerleri (CERC, 2003)
Yinelenme
Yapnn hizmet sresi, L (yl)
Dnemi
2
5
10
25
50
100
TR (yl)
2
75
97
100
100
100
100
5
36
67
89
100
100
100
10
19
41
65
93
99
100
25
8
18
34
64
87
98
50
4
10
18
40
64
87
100
2
5
10
22
39
63
Yukarda anlatlanlara ilave olarak tasarmda iki farkl yaklam olduu hatrlanlmaldr.
Bunlar deterministik (belirlenimci) ve probabilistik yaklamlardr. ncelikle tasarmn
62

deterministik mi yoksa probabilistik mi olacana karar verilmelidir. Deterministik yaklamda


tasarm dalga ykseklii sabit bir deer olarak seilmektedir, yap stabilitesi ve dayanmnn
analizi tasarm artlarna gre detayl bir analizle yaplmaktadr. Deterministik yaklamda,
tasarm dalga yksekliinin yineleme dnemi belirlenmelidir. Karlalma (oluma) olasl
yineleme dneminin belirlenmesine yardmc olmaktadr. Bir ok deniz yaps tasarmnda
dalga ykseklii iin 50-100 yl yineleme dnemi olarak seilmektedir. Ancak bu teorik bir
zemine dayanmayan allageldik bir uygulamadr.
Probabilistik yaklamda ise hizmet sresi boyunca yapnn gvenilirlii veya hasar olasl
belirli artlar altnda incelenmektedir. Gvenilirlie dayal tasarm veya olaslk yaklamnn
deterministik yaklama gre teorik stnl vardr, nk yapsal tasarmda dikkate
alnmayan bir ok faktr dikkate alnmaktadr. Bununla birlikte dalgakran ve ky duvarlar
rneklerinde olduu gibi yapnn hizmet sresi kolaylkla tanmlanamayabilir. nk bu
yaplar mmkn olduunca uzun sre fonksiyonlarn srdrebilmelidirler.
Byle problemlerdeki zm, fayda maliyet analizidir. Burada verilen seviyedeki tasarm
ykleri iin ina maliyetleri ile yapnn hasar grmesi durumunda hasar miktarlar belirlenir.
Dalgakranlar ve ky duvarlar iin, hasar genellikle yapnn ilk yatrm maliyeti gibi alnr
nk yap tarafndan salanan faydann deerini belirlemek olduka gtr.
Maliyet ile beklenen hasarn miktarnn toplam farkl tasarm yklerinde hesaplanmaktadr,
ve maliyet ile beklenen hasar minimize eden tasarm yk tasarmda dikkate alnmaktadr.
Gvenilirlie dayanan tasarmda hasar olaslnn hesaplanmas rasyonel bir deerlendirme
verir. Gnmzde bu yntem ideal yntem olarak kalm ancak gerek tasarmda
uygulamas olduka gtr.
Ekstrem dalga istatistiinde en byk problem denizel ortamn uzun dnemli iklim
deiiklikleridir. Ne gemite dalga ikliminde ne tr deiiklikler olduu ne de gelecekte neler
olaca bilinmemektedir. Bu nedenle ekstrem dalga istatistiine dayanan tasarm dalga
ykseklii seiminde yapnn hizmet sresi boyunca gelecekte dalga ikliminin ayn kalaca
kabul edilmektedir (Goda, 2010).
1.5.2 Tasarm Dalga Periyodu
Yaplardaki dalga ykleri ounlukla dalga ykseklii ile belirlenmektedir, ancak bu ayn
zamanda dalga periyoduna da baldr. Bu nedenle ou tasarmlarda dalga periyodunun
bilinmesi de dalga ykseklii kadar gerekli olabilmektedir. Tasarm dalga ykseklii
seildiinde dalga periyodunun deiim aral bu tasarm art iin belirlenmelidir. Dalga
periyodu ile ilgili almalar genellikle, dalga ykseklii ve periyodunun ilikili olduu ya da
dalga dikliinin sabit bir deere eit olduu varsaymna dayanmaktadr. Bununla birlikte
dalga ykseklik ve periyodu dalga yn ile de ilikilidir. Bu nedenle farkl sektrlerden gelen
dalgalar farkl poplasyona sahip olacaklarndan ayr ayr da incelenebilmektedir.
Yaygn olan yaklam veri tabanndaki (Hs , Tp veya Tm ) ortak dalmn yani salm grafiinin
dikkate alnmasdr. Dikkate alnan veri iin ortalama dalga diklii hesaplanlarak dikkate
alnan tasarm dalga yksekliinin periyodu hesaplanabilmektedir. Derin suda tipik dalga
diklii 0.045-0.065 arasnda deimektedir (CERC, 2003). Ancak s sulara ilerledike dalga
ykseklii azalp dalga periyodu deimediinden, dalga diklii azalma eilimi
gstermektedir. Eer dalga dikliinin deeri kesin belirlenemiyorsa bu durumda daha dk
dalga dikliini kullanmakla (dolays ile daha byk dalga periyodu) tasarmda emniyetli
tarafta kalnacaktr. Dalga ykseklii ile dalga periyodunun salm diyagramnn
deerlendirilmesi aadaki gibi bir iliki vermektedir:

T1/3 H1/3

(1.74)

Burada deeri 0.5ten biraz daha byk bir deer olmaktadr.


Pik periyot ile ortalama periyot arasndaki iliki meteorolojik artlarlara, dalga reme
blgesinin byklne ve ekline bal olarak bir miktar deiiklik gsterebilmektedir. Ancak
proje alannda ok belirgin bir etki yoksa bu durumda pik dalga periyodu (Tp) ortalama dalga
63

periyodundan %25 daha byk olma eilimindedir (CIRIA, CUR, CETMEF, 2007). Pik periyot
ile belirgin dalga periyodu karlatrldnda %10 mertebelerinde pik periyodun byk
olduu gzlenmektedir (Goda, 2010).
1.6 Dalga Deiimleri (Transformasyon)
Derin suda oluan dalgalar su derinliinin azalmas, ky alanlarnn yaps ve batimetriden
dolay slama, sapma, dnme ve krlma ile deiime urarlar. Tm bu deiimler su
derinliinin fonksiyonu olduundan dalga parametrelerinin belirlenmesinde standartlara
uygun hazrlanm bir batimetriye ihtiya vardr.
1.6.1 Dalga Slamas
Dzgn taban eimine sahip (paralel e derinlik erileri) bir ky alannda dalga tepe izgileri
taban e derinlik erilerine paralel ekilde (dalga diki e derinlik erilerine dik) kyya doru
ilerliyorsa, dalga boylar ve yaylma hzlar azalan bu dalgalarn ykseklikleri de deiir. Su
derinliinin deiimi ile dalga yksekliinin deiimine slama denir. Dzenli dalgalarn
yksekliklerindeki deiim kk genlikli dalga teorisi ile aadaki gibi hesaplanmaktadr.
Derin deniz dalga yksekliinin su derinliine bal olarak deimesi, dalga slama
katsays ( K s ) deeriyle belirtilmektedir.
Cg0
Ks
Cg

1/2

(1.75)

Hi=H0 Ks
Cg0

(1.76)

: Derin deniz dalga grup hz ( m/s)

: Herhangi bir derinlikteki dalga grup hz (m/s)


Dzensiz dalga durumunda Hm0 ve Tp parametreleri ile ayn ifade kullanlabilmektedir. S
sulardaki lineer olmayan (non-lineer) dalgalar iin slama katsaysnn belirlenmesinde
aadaki grafikten yararlanlabilir (ekil 1.12).
Cg

ekil 1.12 Greceli su derinliine bal olarak slama katsays (OCDI, 2009)

64

1.6.2 Dalga Sapmas


1.6.2.1 Dzenli Dalgalar Iin Sapma Katsays Hesaplamalar
Kyya belli bir a altnda yaklaan dalgalarn, kyya yakn taraflarnn tabandan daha nce
etkilenerek yavalamalar nedeniyle dnerek e derinlik erilerine (batimetri izgileri) paralel
duruma gelmeleri olayna sapma ad verilir.
Dalga sapmasnn uygulamadaki nemli iki sonucu ;
1. Derin denizdeki dalga yaklam asnn ky alannda deimesine neden olmaktadr.
2. Batimetri ve dalga sapmasna bal olarak, dalga ykseklikleri derin deniz deerinden
nemli lde daha byk ya da daha kk olabilmektedir.
Dzenli dalgalar iin yaplan sapma hesaplamalarnda; bilgisayar kullanm gerektiren dalga
n yntemleri ya da sonlu farklar ynteminin bilgisayar kullanlarak zlen saysal dalga
ilerleme analiz yntemleri kullanlabilir.
Derin denizden kyya doru ilerleyen dalgalar iin dalga sapmas denklemleri dalga tepe
izgilerine dik olarak izilen ve referans olarak alnan (1) ve (2) dalga dikleri arasndaki
mesafeler b0 (derin deniz) ve b (d derinliinde) alnarak karlmtr (ekil 1.13).
0
L0
1

: Derin su dalga tepelerinin batimetri (e derinlik erisi) ile yapt a


: Derin deniz dalga boyu
: S su dalga tepelerinin batimetri (e derinlik erisi) ile yapt a

ekil 1.13 Dalga sapma emas (Dzgn taban eimi iin)


Dzgn taban eimi iin sapma katsays (Kr) denklem (1.77)de verilmitir.
1/4

b0
cos 0 1 sin2 0
Kr

b1
cos 1 1 sin2 1

(1.77)

Dalga sapmasnda geli alarnn deiimi iin Snell Yasas kullanlmaktadr.

65

sin 1 L1 C1

tanhkd1
sin 0 L0 C0

(1.78)

ekil 1.14 ve ekil 1.15 dzenli dalgalar ve dzgn taban eimi iin sapma katsaylarn ve
dalga ynlerini vermektedir.

ekil 1.14 Dzgn taban eimi ve dzenli dalgalar iin sapma katsays (OCDI, 2009)

ekil 1.15 Dalga geli asnn greceli derinlie gre deiimi (Dzenli dalgalar, dzgn
taban eimi iin) (OCDI, 2009)
1.6.2.2 Dzensiz Dalgalar in Sapma Katsays Hesaplamalar
ekil 1.16 ve ekil 1.17 srasyla dorusal ve paralel batimetriye sahip kylarda ilerleyen
dzensiz dalgalar iin sapma katsays (K r) ile etkin dalga ynnn (p0) deiimini
vermektedir. Burada Smaks dalga enerjisinin ynsel dalmnn derecesini ifade etmektedir
(bkz. Blm 1.4.1.3).
66

ekil 1.16 Dorusal ve paralel batimetriye sahip kylarda dzensiz dalgalar iin sapma
katsays (OCDI, 2009)

ekil 1.17 Dorusal ve paralel batimetriye sahip kylarda dzensiz dalgalar iin etkin dalga
ynnn deiimi (OCDI, 2009)
1.6.3 Dalga Dnmesi
Dalgalar derin sulardan s sulara ilerlerken bir dalgakran veya ada ya da burun gibi bir
engelle karlatnda dalgalarn yksekliklerinde deiiklik meydana gelir. Bu durum dalga
67

dnmesi olarak adlandrlr. Dnme, liman iindeki dalga yksekliini etkileyen en nemli
parametredir. Dnen dalgann yksekliinin ( Hd ), gelen dalgann yksekliine ( Hi ) oran
dnme katsays (Kd) olarak isimlendirilir.
Kd

Hd
Hi

(1.79)

Dnme diyagramlarnda ve hesap yntemlerinde su derinliinin liman iinde sabit olduu


kabul edilir. Liman ii su derinliklerindeki deiim bykse, bu durumda liman iindeki dalga
yksekliinin hesaplanabilmesi iin sapmay da gz nnde bulunduran fiziksel modellerin ya
da saysal modellerin kullanlmas gerekmektedir.
Tasarmda genellikle dzensiz dalgalar kullanlacandan aada dzensiz dalgalar iin
dnme diyagramlar verilmitir.
ekil 1.18, ekil 1.19 ve ekil 1.20 yar sonsuz bir dalgakrana etkiyen dzensiz dalgalarn
ynsel yaylma parametreleri Smaks =10, 25 ve 75 iin belirlenen dnme diyagramlarn
gstermektedir. Bu diyagramlarda dalga diki (ortogonal) dalgakran eksenine 90 a ile
gelmektedir. Dzensiz dalgalar iin verilen dnme diyagramlar hem dnme katsaylarn (K d)
hem de periyot oranlarn iermektedir. Periyot oranlar kesikli izgilerle gsterilmektedir.
Dalgalarn dalgakrana 90den farkl bir a ile gelmesi durumunda ayn grafikler yine
kullanlmakta ancak dalga dorultusu ile koordinat eksenleri orijinal konumlarnda tutulmak
zere dalgakran aks dndrlerek ilemler yaplmaktadr. Fakat bu yntem dalga yaklam
asnn 45yi amas durumunda salkl sonular vermemekte, problem olumaktadr.
Bu diyagramlarda kullanlan boyutsuz parametreler:
x
L

: Dalgakran kafasndan gvde boyunca yerletirilen yatay eksen / Liman giriindeki


dalga boyu

y
L

: Dalgakran kafasndan dalgakran gvdesine yerletirilen dik eksen/Liman giriindeki


dalga boyu

Ardk iki dalgakran arasndan limana girecek dalgalarn dnme hesaplar iin ekil 1.211.32 kullanlacaktr. Ardk iki dalgakran olmas durumunda, iki dalgakran kafas arasndaki
liman girii genilii B olarak tanmlanr. ekil 1.211.32 ardk iki dalgakran arasndaki
akla, dalga diki ile dalgakran arasndaki a 90 olacak ekilde yaklaan dzensiz
dalgalar durumunda farkl B/L oranlar ve Smaks (10, 25 ve 75) deerleri iin Kd katsaylarn
vermektedir. Dalm simetrik olduu iin tek ynde verilmitir. Grafiklerin sandaki eriler
dnme katsaylarn, solundaki eriler ise periyot oranlarn gstermektedir. Farkl yaklam
alar ile gelen dalgalarn dnme grafikleri (B/L=1) ise ekil 1.33-1.38de verilmitir. Bu
ekillerde;
B
L
x
L

: Liman girii akl / Liman giriindeki dalga boyu

y
L

: Liman giriinin orta noktasndan dalgakran eksenine dik yerletirilen dikey eksen /

: Liman giriinin orta noktasndan dalgakran boyunca yerletirilen yatay eksen /


Liman giriindeki dalga boyu

Liman giriindeki dalga boyu

68

ekil 1.18 Yar sonsuz dalgakrann S maks =10 iin dnme diyagramlar (OCDI, 2002 )

69

ekil 1.19 Yar sonsuz dalgakrann S maks =25 iin dnme diyagramlar (OCDI, 2002)

70

ekil 1.20 Yar sonsuz dalgakrann S maks =75 iin dnme diyagramlar (OCDI, 2002)

71

ekil 1.21 Dalgakranlarn aklk oran B/L=1.0 ve S maks =10 deeri iin dnme diyagramlar
(OCDI, 2002)

72

ekil 1.22 Dalgakranlarn aklk oran B/L=1.0 ve Smaks =25 deeri iin dnme diyagramlar
(OCDI, 2002)

73

ekil 1.23 Dalgakranlarn aklk oran B/L=1.0 ve S maks =75 deeri iin dnme diyagramlar
(OCDI, 2002)

74

ekil 1.24 Dalgakranlarn aklk oran B/L=2.0 ve S maks =10 deeri iin dnme diyagramlar
(OCDI, 2002)

75

ekil 1.25 Dalgakranlarn aklk oran B/L=2.0 ve S maks =25 deeri iin dnme diyagramlar
(OCDI, 2002)

76

ekil 1.26 Dalgakranlarn aklk oran B/L=2.0 ve S maks =75 deeri iin dnme diyagramlar
(OCDI, 2002)

77

ekil 1.27 Dalgakranlarn aklk oran B/L=4.0 ve S maks =10 deeri iin dnme diyagramlar
(OCDI, 2002)

78

ekil 1.28 Dalgakranlarn aklk oran B/L=4.0 ve S maks =25 deeri iin dnme diyagramlar
(OCDI, 2002)

79

ekil 1.29 Dalgakranlarn aklk oran B/L=4.0 ve Smaks =75 deeri iin dnme diyagramlar
(OCDI, 2002)

80

ekil 1.30 Dalgakranlarn aklk oran B/L=8.0 ve S maks =10 deeri iin dnme diyagramlar
(OCDI, 2002)

81

ekil 1.31 Dalgakranlarn aklk oran B/L=8.0 ve S maks =25 deeri iin dnme diyagramlar
(OCDI, 2002)

82

ekil 1.32 Dalgakranlarn aklk oran B/L=8.0 ve S maks =75 deeri iin dnme diyagramlar
(OCDI, 2002)

83

ekil 1.33 Dalga yaklam as 0 (CERC , 2003)

ekil 1.34 Dalga yaklam as 15 (CERC , 2003)

84

ekil 1.35 Dalga yaklam as 30 (CERC , 2003)

ekil 1.36 Dalga yaklam as 45 (CERC , 2003)

85

ekil 1.37 Dalga yaklam as 60 (CERC , 2003)

ekil 1.38 Dalga yaklam as 75 (CERC , 2003)


Dalga dikinin dalgakran eksenine 90den farkl bir as ile gelmesi durumunda Tablo 1.8
kullanlarak farkl B/L ve Smaks (10, 25, 75) deerleri iin dnm dalga ekseni as bulunur
(ekil 1.39). Bu durum iin B/L hesaplanarak sapma diyagramlarnda B/L yerine bu deer
kullanlr (B/L= (B/L)sin). Tablo 1.8a-cde, gelen dalga ynnn, ve B/L orannn bir
fonksiyonu olarak dnm dalga ekseni as liste halinde verilmitir.

86

ekil 1.39 Ardk iki dalgakrana =90den farkl bir ayla yaklaan dalgalar durumunda
dalga dnmesi (OCDI, 2009)
Tablo 1.8 Ardk iki dalgakran durumunda dnmeden sonra dalga eksen alar (),
(OCDI, 2009)
a) Smaks = 10
B/L
1.0
2.0
4.0

Dalgakran ile dalga geli yn arasndaki a


15

30

45

60

53
46
41

58
53
49

65
62
60

71
70
70

b) Smaks = 25
Dalgakran ile dalga geli yn arasndaki a
B/L
1.0
2.0
4.0

15
49
41
36

30
52
47
42

45
61
57
54

60
70
67
65

c) Smaks = 75
Dalgakran ile dalga geli yn arasndaki a
B/L
1.0
2.0
4.0

15
41
36
30

30
45
41
36

45
55
52
49

60
66
64
62

Sapma ve Dnme Bileik Etkisi


Liman ii su derinliinin yaklak sabit olduu durumlarda, dalga dnmesinden sonra liman
iinde oluabilecek slama ve sapma ihmal edilebilir. Byle bir durumda liman ii dalga
ykseklii hesaplarnda, ilk olarak sadece liman giriindeki derin deniz dalga tahminlerinden
elde edilen sapma ve krlma hesaplamalar ile bulunan dalgalar gz nne alnarak dnme
hesaplamalar yaplr. Daha sonra, liman ierisinde ilgilenilen bir nokta iin dnme hesaplar
yaplr. Bu noktada gelen dalga ykseklii olarak liman giriinde hesaplanan dalga ykseklii
dikkate alnr. Byle bir durumda liman iinde ilgilenilen herhangi bir noktada, dalga
yksekliini hesaplamak iin;
87

H K dKrK sH0

(1.80)

denklemi kullanlr.
Kd
Kr
Ks
H0

: Liman iinde ilgilenilen noktadaki dnme katsays


: Liman iinde ilgilenilen noktadaki sapma katsays
: Liman giriindeki slama katsays
: Derin deniz dalga ykseklii

Ancak liman ii su derinliinde byk deiimler varsa, dnme ve sapmann srasyla birlikte
dikkate alnmas gerekmektedir. Dalga yansmas ihmal edilirse, sapma ve dnme katsaylar
ayr ayr elde edilir ve bu katsaylarn arplmas ile dalga ykseklii belirlenir.
1.6.4 Dalga Krlmas
Dalga krlmas, temelde ya dalga dikliinin (H/L) ya da greceli dalga yksekliinin (H/d) ok
byk olmas durumunda olur. Bu nedenle hem derinlik hem de diklik maksimum dalga
yksekliini snrlandrmaktadr. Dalgalarn teorik olarak krlma artlarnn belirlenmesi iin iki
yaklam uygulanabilir, bunlar;
1. Kinematik Stabilite Kriteri: Krlma dalga tepesindeki akkan partikllerinin yatay
yrngesel hzlarnn dalga yaylma hzn amas durumu olarak ifade edilir.
2. Dinamik Stabilite Kriteri : Yzeyde su partikllerinin sahip olduu maksimum dey
ivmenin yerekimi ivmesine eit olduu durumdur.
Derin Suda Dalga Krlmas
Derin suda ilerleyen dalgalarn en byk ykseklikleri, dalga formunun bozulmad limit
durumu veren en byk diklikten elde edilir. Eer limit dalga diklii alrsa dalga krlmas
meydana gelir ve dalga enerjisinin byk bir ksm harcanr. Ksaca derin su dalga krlmas
olay en byk diklik snrnn almas demektir. Teorik almalara gre, derin suda en
byk diklik snr;
H0
1
0.142
L0
7

(1.81)

aldnda krlma olay meydana gelir.


S Suda Dalga Krlmas
S suda ilerleyen dalgalar, derinliin azalmasndan dolay taban etkisini hissetmeye
balarlar. Dalga periyodunun deimeden kalmasna ramen, dalga boylar ksalr, dalga
yaylma hz azalmaya balar, dalga tepeleri sklamaya balar, tabana yakn su
partikllerinin hareketleri yzeydekilere oranla gecikir, dalga ykseklikleri artmaya balar,
dalga tepelerindeki su partikllerinin hzlar dalga yaylma hzna hemen hemen eit ve daha
byk olur ve dalga en byk yksekliine ulatnda dengesi (stabilitesi) bozularak krlr
(Yksel ve evik, 2009).
S suda dalga krlmasyla ilgili ilk bant, dalgalarn s suda krlmadan nce dalga
formlarnn yatay tabanda ilerleyen soliter dalgaya uyduu kabul ile;
b

Hb
0.78
db

(1.82)

ifadesi ile verilmitir (Munk, 1949). b krlma indeksi olarak tanmlanmaktadr. Bununla birlikte
bu deer sabit olmayp taban eimine ve periyoda gre kabaca 0.5-1.5 arasnda
deimektedir. ekil 1.40ta dalga krlma formu ve parametreleri verilmitir.
Hb
db
m

: Krlan dalga ykseklii


: Krlma derinlii
: Taban eimi
88

: Krlma anndaki dalga geli as

ekil 1.40 Dalga krlma formu ve parametreleri

H
H
Dalga krlma indeksi b b , taban eimi (m), dalga diklii 0 ve dalga geli asnn
db

L0
bir fonksiyonudur.

Dzenli dalgalar iin krlma hep ayn konumda olmaktadr. Bu nedenle bu derinlie krlma
derinlii denilmektedir. Ancak dzensiz dalgalarda dalga krlmas tekil dalgalarn ykseklik
ve periyoduna bal olarak uzamsal olarak deimektedir. Bu sebeple krlma ifadeleri
dzenli ve dzensiz dalgalar iin ayr ayr verilecektir.
Dorusal batimetriye sahip tabanda ilerleyen dzenli dalgalar durumunda Weggel (1972)
krlma indeksi iin aadaki ifadeyi m=0.1 ve H'0 L0 0.06 iin nermitir.
H
(1.83)
b b a b2
gT

a 43.8 1 e19m

b 1.56 / 1 e19.5m

Dzenli dalgalarn krlmas iin Goda (2010) krlma indeksi yntemini nermitir.

Hb
d
A 1 exp 1.5 b 1 11m4/3 : A=0.17
(1.84a)
L0
L0

Hb
db
A

1 11m4/3 : A=0.17
(1.84b)
1 exp 1.5
db db / L0
L0

Burada L0 g / 2 T2 derin su dalga boyudur. Belirgin dalga periyodunun bilinmemesi

durumunda Tm-1,0 dalga periyodu kullanlabilir.


Dzenli dalgalar iin dalga krlma parametreleri ekil 1.41, 1.42 ve 1.43 kullanlarak
hesaplanabilir. Bu grafiklerde H'0 H0Kr dir.

89

ekil 1.41 Dalga diklii ile dalga krlma boyutsuz parametresi arasndaki bant (Goda,
1970)

ekil 1.42 Dalga krlma boyutsuz parametresi ile dalga krlma derinlii boyutsuz
parametresi arasndaki bant (Weggel, 1972)

90

ekil 1.43. Yap nndeki boyutsuz tasarm dalga krlma ykseklii (Weggel, 1972)
Mase vd. (2013) dzensiz dalgalarn krld belirgin derinlii farkl taban eimleri iin, derin
su belirgin dalga ykseklii ve periyodunu dikkate alarak ekil 1.44teki gibi vermilerdir. Bu
ekilde L0 =gTs02 /2 ile hesaplanmaktadr ve Ts0 belirgin dalga periyodu, Hs0 belirgin dalga
ykseklii, db dalga krlma derinliidir (Yksel, 2011).

ekil 1.44 Derin su dalga dikliine karlk boyutsuz belirgin krlma derinlii (Mase vd., 2013)
Dzensiz dalgalarn surf blgesi ierisindeki deiimi
Dzenli dalgalarn aksine dzensiz dalga krlmas halinde krlma derinlii surf blgesi
ierisinde uzamsal olarak deimektedir. Bu blge ierisinde krlma yzdesi kyya doru
artmaktadr. Bunun sonucu olarak da temsili dalga ykseklii (rnein belirgin dalga
ykseklii) yavaa azalmaktadr. Bu nedenle dzensiz dalgalar iin krlmann balangc
91

kavram tanmlanmaktadr. Krlma indeksi kavram dzensiz dalgalara uygulandnda (1.84


a ve b) ifadesindeki A katsays 0.17 yerine 0.12 olarak deimektedir.

(db )balang

Hb

0.12 1 exp 1.5


1 11m4/3
L0
L

(1.84c)

Surf blgesi ierisindeki dalga yksekliinin deiiminin belirlenmesi iin aadaki ifadeler
kullanlabilmektedir. Burada H0 edeer derin su dalga ykseklii olup;
H0 K dKr Hs 0 , Ts =Ts0dr

(1.85)

Goda Yntemi (2010)


H1/3

K sH0

min 0H0 1d , maksH0 ,K sH0

d/L 0 0.2

d/L 0 0.2

(1.86)

a, b, c sembol a, b ve c arasndan minimum deeri iaret etmektedir. katsaylar ise


aada verilmektedir.

1 0.52 exp 4.2m

0.29
maks maks 0.92,0.32 H0 / L0
exp 2.4m

0 0.028 H0 / L0

0.38

Hmaks

exp 20m1.5

1.8K sH0

*
min 0* H0 1* d , maks
H0 , 1.8K sH0

(1.87)

d / L 0 0.2

d / L 0 0.2

1* 0.63 exp 3.8m

0.29

max maks 1.65, 0.53 H0 / L 0


exp 2.4m

0* 0.052 H0 / L 0

0.38

(1.88)

exp 20m1.5

(1.89)

burada m deniz taban eimidir. Farkl taban eimleri iin dalga dikliine H'0 L0 bal olarak
krlma blgesinde oluabilecek en yksek belirgin dalgann (H1/3 )p derin deniz belirgin
dalgasna ( H0 ) oran ise ekil 1.45te verilmitir (OCDI, 2009).

92

ekil 1.45 Dalga dikliine (H 0 / L0) bal olarak krlma blgesinde oluabilecek en yksek
belirgin dalgann (H1/3)p derin deniz belirgin dalgasna ( H )0 oran (OCDI, 2009)

Hemen hemen tm dalgalarn krld blgede krlma ykseklii yerel su derinlii (d) ile
ilikilidir (CERC, 2003).
Hrms,b 0.42d

Hm0,b 0.6d

(1.90)

burada dalga diklii ve taban eiminin etkisinin olduu beklenmekle birlikte herhangi bir
alma yaplmamtr. (H1/3 )p in oluaca derinlik (d1/3 ) p ekil 1.46 kullanlarak
hesaplanacaktr.

ekil 1.46 (H1/3)pin oluaca su derinlii (d1/3 ) p (OCDI, 2009)

93

Sabit taban eiminde dzensiz dalgalar iin belirgin dalga ykseklii deiimi (Van der
Meer, 1990)
Dalga krlmas ile dalga yksekliinde olduu gibi spektrumun eklinde de deiiklik
meydana gelmektedir. Derin suda farkl dalga diklikleri iin be grafik verilmitir (ekil 1.47).
Bu grafiklerden slama blgesindeki belirgin dalga ykseklikleri belirlenebilmektedir. Ancak
dzensiz batimetri durumunda dalga krlmasnn basit yntemlerle belirlenmesi gtr. Bu
durumlarda gvenilir sonular iin gelitirilmi saysal modeller veya fiziksel model
almalar kullanlmaldr.

ekil 1.47 Slama blgesindeki belirgin dalga ykseklikleri (Van der Meer, 1990)

94

Krlma Tipleri
Surf Benzerlik Parametresi (Surf Parametresi veya Iribarren Parametresi)
Dalga krlma tipleri surf parametresine ( 0 ) gre snflandrlr. Dzenli dalga koulunda derin
su iin verilen 0 tanm:
0

(1.91)
H0
L0
ifadesi kullanlarak spilling (kprerek), plunging (kvrlarak), collapsing (kabararak) ve
surging (ierek) krlan dalga tipleri ekil 1.48de snflandrlmtr. Burada collapsing tipi
krlma plunging ile surging tipi krlmalar arasnda bir gei halini oluturmaktadr.
1. Spilling Tipi Krlma (Kprerek Krlan)

0 0.5

2. Plunging Tipi Krlma (Kvrlarak Krlan)

0.5 0 3.0

3. Collapsing Tipi Krlma (Kabararak Krlan):

3 0 3.5

4. Surging Tipi Krlma (ierek Krlan):

0 3.5

ekil 1.48 Dalga krlma tipleri (CERC , 2003)


Dzensiz dalgalar iin ortalama dalga periyoduna (Tm ) ve pik dalga periyoduna (Tp) bal
olarak tanmlanan krlma parametreleri denklem (1.92)de verilmitir. Dalga krlma
parametresi dalga krlma ve dalga trmanmas iin kullanlacaktr.
0m

s0m

Hs
Tm
Tp
Lm
Lp
0p

m
s0m

0p

m
s0p

0 1,0

(1.92)

s01,0

Hs
Hs
H
Hs
Hs

, s0p s
, s0 1,0
Lm g 2
Lp g 2
g 2
2 Tm
2 Tp
2 Tm1,0



: Yap topuundaki belirgin dalga ykseklii
: Ortalama dalga periyodu
: Pik dalga periyodu
: Tm kullanlarak hesaplanan dalga boyu
: Tp kullanlarak hesaplanan dalga boyu
: Pik dalga periyoduna gre belirlenen krlma parametresi

95

(1.93)

0m
S0m
S0p

: Ortalama dalga periyoduna gre belirlenen krlma parametresi


: Ortalama dalga periyoduna karlk gelen derin deniz dalga diklii
: Pik periyoda karlk gelen derin deniz dalga diklii

1.6.5 S Su Blgesinde Dalga Ykseklii Dalm


Blm 1.2.3te dalga ykseklii dalmnn Rayleigh dalmna uyduunun kabul
edildiinden bahsedilmiti. Ancak s sularda dalga krlmas ve lineer olmayan etkiler
nedeniyle dalga ykseklii dalm deimektedir. Rasgele dalgalarda ilk olarak en yksek
dalgalar krlmaktadr ve bu ekilde yksek dalgalarn nce krlmas hemen hemen ayn
ykseklikli bir ok dalgaya sebep olmaktadr. Bunun sonucu olarak dalga ykseklii dalm
Rayleigh dalmndan sapmaktadr. Dalga ykseklii dalmnn belirlenmesi iin bilinen bir
ka yntem mevcuttur. Bunlardan kompozit Weibull dalm (CWD) (Battjes ve Groenendijk,
2000) kk ve byk lekli bir ok deney verileri ile snanmtr ve mhendislik
uygulamalarnda kullanlmas nerilmekte olan bir yntemdir. Bu model dalm; kk dalga
ykseklikleri iin Rayleigh dalm (ya da 2 stel deeri ile Weibull), byk dalga
ykseklikleri iin ise Weibull dalmndan (3.6 stel deeri ile) olumaktadr.
S su ve krlma blgesinde dalga yksekliklerinin kmlatif dalm;

H Htr
P(H) P(H H')
H Htr

1 exp( (H / H1 )2 )

1 exp( (H / H2 )3.6 )

(1.94)

burada Htr gei dalga ykseklii, H1 ve H2 lek parametreleridir. Gei dalga ykseklii
aadaki gibi verilmitir.
Htr=(0.35+5.8m)d

(1.95)

burada m taban eimi, d yerel su derinliidir. Bu yntem Hrms dalga yksekliinin bilinmesini
de gerektirmektedir. Ancak ounlukla bu deer deil Hm0 spektral belirgin dalga ykseklii
ya da m 0 bilinmektedir. Bu nedenle Hm0a bal olarak hesaplanabilmesi iin aadaki
ampirik ifade nerilmitir.
Hrms =[0.6725+0.2025(Hm0/d)]Hm0

(1.96)

Htr/Hrms boyutsuz gei dalga ykseklii hesaplanarak boyutsuz karakteristik ykseklikler


H1/3/Hrms , H1/10/Hrms , H%2/Hrms , H%1/Hrms , H%0.1/Hrms tablo dan okunur. Tablo 1.9 Battjes ve
Groenendijk (2000)in almasndan alnm bir rnek tablodur. Dier dalga ykseklikleri ve
dier deerler iin orijinal almadan faydalanlmaldr.
Tablo 1.9 Baz Htr/Hrms deerleri iin H1/10/Hrms ve H%2/Hrms deerleri
Boyutsuz gei dalga ykseklii, Htr/Hrms
Karakteristik
ykseklik
0.05
0.5
1.00
1.20
1.35
1.5
1.75
2.0
2.5
3.0
H1/10/Hrms
1.466 1.467 1.518 1.573 1.626 1.683 1.759 1.786 1.799 1.800
H%2/Hrms
1.583 1.549 1.603 1.602 1.717 1.778 1.884 1.985 1.978 1.978
statistiksel ve Spektral Dalga Parametreleri Arasndaki liki
Derin su dalgalarnda dalga ykseklikleri Rayleigh dalmna uyduundan spektral dalga
parametreleri ile istatistiksel parametreler arasndaki iliki aadaki gibidir.
Belirgin dalga ykseklii;
Ortalama dalga periyodu;

H1/3=Hm0
T =T02

S su dalgalar:
Baz artlarda belirgin dalga ykseklii olarak H1/3 deeri bilinmektedir. Bu deer derin su
artlarnda Hm0a eittir. Ancak krlmadan nceki slama blgesinde H1/3/Hm0 oran 1den

96

byk deerler almaktadr. Thompson ve Vincent (1985) krlma ncesinde H1/3/Hm0 orann
aadaki gibi vermitir.

H1/3
0.02289 d

exp

gT 2

Hm0 ma ks
p

0.43642

(1.97)

burada d su derinlii, Tp pik spektral periyottur.


1.6.6 alkant Blgesinde Dalga Trmanmas
Dzenli krlan dalgalar iin dalga trmanmas ky eiminin, gelen dalga yksekliinin ve
dalga dikliinin fonksiyonudur.
Ru
0
H0

0.1 0 2.3

(1.98)

Sabit eimli bir kyda trmanma iin st limit (CERC, 2003);


Ru

(2)0.5
H0
2

0.25

(1.99)

burada ev asdr. Dzensiz dalgalar iin dalga trmanmas surf parametresinin


fonksiyonudur ve trmanan tekil bore dalgalar arasndaki etkileime baldr. Maksimum
trmanma ky profilinin aktif blgesinin tanmlanmas asndan nemli bir parametredir.
Mase (1989) maksimum ve dier trmanma parametrelerini Tablo 1.10daki gibi
tanmlamtr. Bu parametreler dzgn, geirimsiz ve 1/30m1/5 eimli kylar ile
H0/L00.007 dalga artlar iin geerlidir (Yksel ve evik, 2009).
Tablo 1.10 Dzensiz dalga halinde trmanma ifadeleri (Mase, 1989)
Sembol
Maksimum trmanma

Rumaks

Forml
R umaks
2.320.77
0
H0
R u%2
1.860.71
0
H0
R u1/10
1.700.71
0
H0

%2 alma

Ru%2

Trmanmada en yksek 1/10unun ortalamas

Ru1/10

Trmanmada en yksek 1/3nn ortalamas

Ru1/3

R u1/ 3
1.380.70
0
H0

Ortalama trmanma

Ruort

R uort
0.880.69
0
H0

Dzensiz dalgalarda dalga kabarmas dzenli dalgalarda olduu gibi sabit deildir ve surf
blgesinde ortalama su seviyesi salnm yapmaktadr. Bu dalga kabarmasndan dolay
trmanma deeri eim ne kadar kk olsa da belirgin bir ekilde sfrdan byk bir deer
almaktadr. Kabarma etkisini hesaba katmak iin Hedges ve Mase (2004), Mase(1989)nin
vermi olduu ifadeleri aadaki gibi gelitirmilerdir.
0 p p*

ise Rukarak / H1/3 Skarak / H1/3 c.p

0 0 0*

ise

Rukarak / (H1/3 )0 Skarak / (H1/3 )0 c.0

(1.100a)
(1.100b)

burada Rukarak dzensiz dalgalarn karakteristik trmanma deeri, Skarak , taban eimi sfra
yaklarken Rukarak n minimum deerini temsil etmektedir. p, topuktaki belirgin dalga
97

ykseklii H1/3 ve pik periyot Tp kullanlarak hesaplanan surf parametresi, 0 ise (H1/3)0 ve
(T1/3)0 kullanlarak hesaplanan surf parametresidir. S karak in deeri c deerinde olduu gibi
farkl karakteristik parametreler iin deiiklik gstermekte olup Tablo 1.11de verilmektedir.
zellikle bu ifadeler ok kk eimlerde Mase (1989)in ifadelerinden daha byk deerler
vermektedir.
Tablo 1.11 (1.100a) ve (1.100b) denklemlerinin katsaylar
Denklem (1.100a) katsaylar
Denklem (1.100b) katsaylar
Rukarak/H1/3 Skarak/H1/3
c
Rukarak/(H1/3)0 Skarak/(H1/3)0
c
Ru%2/H1/3
0.37
1.37
Ru%2/(H1/3)0
0.34
1.49
Ru1/10/H1/3
0.34
1.27
Ru1/10/(H1/3)0
0.31
1.36
Ru1/3/H1/3
0.27
1.04
Ru1/3/(H1/3)0
0.25
1.10
Ruort /H1/3
0.17
0.66
Ruort /(H1/3)0
0.16
0.70
Dalgalarn yap eimleri zerindeki trmanma deeri ilgili blmlerde tanmlanmtr.
1.6.7 Dalga letimi
Dalga enerjisinin bir yap zerinden veya iinden yapnn arkasna aktarlmasna dalga
enerjisinin iletimi (transmisyonu) denir. Dalga iletimi, iletilen dalga yksekliinin (Ht ) gelen
dalga yksekliine (Hi) oran veya iletilen dalga enerjisinin (E t ) gelen dalga enerjisine (Ei)
orannn karekk olarak tanmlanan iletim katsays, K t ile karakterize edilmektedir.
Kt

Ht
Et

Hi
Ei

(1.101)

Dalga iletimi dalgann amas ve dalgann nfuz etmesi bileenlerinden meydana


gelmektedir. Ancak uygulamada bu iki bileenin ayrt edilmesi son derece zordur. stten
ama ile iletilen dalgalarn periyotlar genellikle gelen dalga periyodundan daha ksa
olmaktadr. Genellikle iletilen dalga periyodu gelen dalga periyodunun yaklak yars kadar
olmaktadr.
Ky yaplarnn koruduklar blgedeki faaliyetlerin nemine bal olarak yap arkasna dalga
iletimini nleyici almalar nem kazanmaktadr. rnein yat limanlar, konteyner elleleme
faaliyetleri gibi dalga iletiminin hibir ekilde istenmedii durumlar sz konusudur. Bununla
birlikte dalga iletiminin tamamen engellenmesi inaat maliyetlerinin ok yksek olmasna
neden olmaktadr. Dier bir taraftan ky korumas iin ina edilen ardk dalgakranlarn arka
taraflarnda muska oluumu amacyla bir miktar dalga iletimine izin verilmektedir. Bu nedenle
farkl tipteki ky yaplarnn amalarna gre dalga iletim katsaylarnn belirlenebilmesi iin
fiziksel model deneyleri yaplmas gerekmektedir.
Dk kretli dalgakran gibi yaplar dalga enerjisinin bir ksmn dalgakrann arkasndaki
alana iletmektedirler. Dk kretli dalgakranlarn iletim performans yap geometrisine,
byk lde kret hava payna, kret geniliine, su derinliine ve ayn zamanda dalga
artlarna (dalga ykseklii ve periyoduna) baldr. Van der Meer (1990) greceli kret hava
payna (Rc /Hs ) bal olarak tek bir iletim katsays vermitir. letim katsaylar ise Tablo
1.12de zetlenmitir. Bu katsaylar basitletirilmi ifadelerdir ancak iletim iin n tasarmda
kullanlabilmektedir.
Tablo 1.12 Kt iin tahmini denklemler
Geerlilik aral
Denklem
-2.0<Rc /Hs <-1.13
Kt =0.80
-1.13<Rc /Hs <1.2
Kt =0.46-0.3Rc /Hs
1.2<Rc /Hs <2.0
Kt =0.10
Dk kretli ve batk ta dolgu dalgakranlarda yapya dik gelen dzensiz dalgalarn
geldii ekirdeksiz ve filtresiz homojen ta yaplar iin dalga iletim katsays aadaki
ifade ile verilmitir(CERC, 2003):
98


R
H
K t 0.031 s 0.24 c b
Dn50

Dn50

(1.102)

Dk kretli dalgakranlar iin;


Geleneksel yaplar iin minimum ve maksimum K t deerleri: 0.075-0.75
Batk dalgakranlar iin minimum ve maksimum K t deerleri: 0.15-0.60

B
Hs
0.0017
5.42s0p 0.0323
0.51 Dk kretli tip
Dn50
Dn50

b
2.6s 0.05 Hs 0.85
Batk tip
0p

Dn50

Burada; s 0p pik periyodun kullanlmas ile elde edilen derin deniz dalga diklii, B kret genilii,
Rc hava pay, Dn50 nominal ta apdr. Core-loc ve tetrapod gibi beton elemanlardan oluan
yaplar ta yaplara gre daha geirgen olduklarndan daha byk iletim katsaylarna sebep
olmaktadrlar.
Dey yzl dalgakranda dalga iletimi dalgann yap zerinden amasndan
kaynaklanmaktadr. Bu nedenle dalgakran kret kotunun (hc ) gelen dalga yksekliine
oran (Hi) dalga iletim katsaysnn belirlenmesindeki balca parametredir. Dalga iletimi
iin verilmi olan basit ifade (Goda, 2000):

h
h
K t 0.3 1.5 c : 0 c 1.25
(1.103)
Hi
Hi

1.7 Su Seviyesi Deiimleri


1.7.1 Krlan Dalgalardan Dolay Ortalama Su Seviyesindeki Art (Dalga Kabarmas)
Krlma blgesinde yer alacak yaplarn tasarmnda dalga krlmasndan dolay oluacak
kabarmann dikkate alnmas gerekmektedir. ekil 1.49, 1.50 ve 1.51 kullanlarak frtna
dalgalarndan dolay su seviyesinde oluacak deiim () hesaplanmaldr. ekil 1.49 ve
1.50de dalga diklii ( H0 /L0) ve greceli su derinliine (d/ H0 ) gre ortalama su seviyesindeki
greceli deiim 1/10 ve 1/100 taban eimleri iin verilmitir. Kk dalga dikliklerinde ve
daha dik taban eiminde kabarmann daha byk olduu gzlenmektedir.
Kyda ortalama su seviyesinde oluabilecek en byk ykselme deeri ( maks ) ise ekil
1.51de dalga diklii ( H0 /L0) ve farkl deniz taban eimleri iin verilmitir.
Bu ekil zerinde dalga diklii ve deniz taban eiminin etkileri daha belirgin olarak
izlenmektedir. ok dik taban eimleri dnda dalga dikliinin 0.01-0.05 aralnda ky
izgisindeki ortalama su seviyesi deiimi (0.1-0.15) H0 mertebelerindedir.
Ortalama su seviyesindeki bu ykselme dalga krlmasnn daha kyya kaymasna ve krlan
dalga yksekliinin artmasna neden olmaktadr. Bu nedenle s sulardaki tasarm dalga
yksekliinin doru hesaplanmas asndan ortalama su seviyesindeki ykselme nemli bir
kavram olmaktadr. nemli almalarda detayl saysal hidrodinamik model almas
yaplmaldr.

99

ekil 1.49 Ortalama su seviyesi deiimi () (deniz taban eimi 1:10) (OCDI, 2009)

ekil 1.50 Ortalama su seviyesi deiim () (deniz taban eimi 1:100) (OCDI, 2009)

100

ekil 1.51 Ky izgisinde ortalama su seviyesindeki maksimum ykselme ( maks ) (OCDI,


2009)
1.7.2 Rzgar Kabarmas
S koylarda, gl bir rzgar uzun zaman esmeye devam ederse, deniz suyu rzgar
tarafndan srklenir. Eer rzgar denizden kyya doru esiyorsa, deniz suyu ky
blgesinde ykselir ve deniz seviyesinde arta sebep olur. Eer rzgar ynyle ky normali
arasndaki a ise, sahil eridindeki deniz seviyesi art 0 (cm) denklem (1.104)te verildii
gibi hesaplanr.
0 k

F
2
Ucos
d

F
U
d

: Fe uzunluu (km)
: Sabit rzgar hz (m/s)
: Ortalama su derinlii (m)

(1.104)

k bykl akln karakteristiine gre deien bir katsaydr (OCDI, 2003). Baltk
Denizinden elde edilen aratrma sonularna gre k deeri 4.8 x 10 -2 olarak belirlenmitir.
Detayl aratrmalarda rzgarlardan dolay deniz seviyesinin ykselme hesaplar iin kayma
gerilmelerini ieren hareket ve sreklilik denklemlerinin saysal zmlerinin yaplmas
gereklidir.
1.7.3 Atmosfer Basnc Nedeniyle Su Seviyesi Art
Eer atmosfer basnc yava bir ekilde P kadar azalrsa, atmosfer basncnn azald
yerdeki su seviyesi atmosfer basncnn dmedii evre alanlara bal olarak, basn
farkndan dolay artar. Su seviyesindeki bu art bulmak iin detayl hesaplamalar veya
saysal modellemeler kullanlmaldr.

101

102

2. UZUN DALGALAR ve SU SEVYES DEMLER


2.1 Uzun Dalgalar
Drt ana tipte uzun dalga tanmlanmaktadr. Bunlar;
Surf Salnm (Surf Beat): Bir dalga grubundaki farkl ykseklikteki dalgalar, krlma
blgesinde krlan dalga yksekliinin deimesi sebebiyle su seviyesinde uzun periyotlu
yava salnmlara neden olmaktadr, buna surf salnm denilmektedir. Byk dalgalar bir
seri kk dalgann takip ettii dalga gruplar ak denizden farkl ykseklik ve periyotlara
sahip olarak farkl kaynak ve ynlerden gelirler. Dalga gruplar kyda ortalama 6-8 slik
periyotlarda salnmlara sahip kabarmaya neden olurlar, bu olay da yine surf salnm olarak
bilinmektedir. Surf salnm liman az yaknlarnda balanma koullarn etkilemesi asndan
ok nemlidir. Surf salnm liman basenlerinde kumlanmaya da neden olmaktadr.
Liman i alkants (Harbour Resonance): Liman basenleri ve byk koylar gibi deniz
balants olan su alanlarnda (liman, koy, fiyord, inlet) zorlanm salnma liman ii alkant
denilmektedir. Liman ii alkant seich hareketinin zel bir tipidir. Seich (alkant) den farkl
olarak dorudan d kuvvetler (atmosfer basnc, rzgar, sismik etkiler) tarafndan
retilmemekte olup ak snrdan giren uzun dalgalar tarafndan retilmektedir. Liman ii
alkant liman azndan yaylm ile snmlenmektedir. Liman ii alkantnn temel bir modu
(Helmholtz modu) vardr. Ancak bu kapal basenlerde yoktur. Doru planlanmayan
limanlarda meydana gelmektedir. alkant kabul edilmeyen bir olaydr ve liman geometrisinin
ve yaplarnn doru planlanmas ile nne geilebilir.
alkant (Seiche): Gl gibi kapal alanlarda su seviyesinin uzun periyotlu doal salnmdr.
Seichei tetikliyen ok eitli faktr vardr. Bunlar tsunamiler, sismik etkiler, jet tipi akmlar dr.
Ancak en yaygn etkiler atmosfer etkisi, rzgar dalgalar ya da soluan dalgalarnn lineer
olamayan etkileimidir. Liman ii alkantsndan farkl olarak temel mod kapal basenlerde
mevcut deildir. Seiche enerjinin harcanm ile snmlenmektedir. Periyotlar tipik olarak 2 ile
40 dakikadr.
Tsunami (Depreim Dalgas): Deniz tabanndaki heyelan ve tektonik hareketler yani sismik
aktiviteler gibi denize enerji veren bir sistem tarafndan retilen dalgalardr. Derin suda
periyodu 5-60 dakika, dalga boyu 30<L<800 km ve ykseklii 1-100 cm civarnda olmakla
beraber 11 Mart 2011 tsunamisi 5 km derinlikte yaklak 2 m lik dalga yksekliine
ulamtr. Dalga boyu zerinde yayld derinlie oranla ok byk olduundan, en derin
okyanuslarda bile s su dalgas gibi hareket etmektedirler. Bu nedenle hzlar su derinlii ile
kontrol edilir. Tsunami nadir doa olay olmakla beraber nkleer santraller ve limanlar gibi
ksa veya uzun sreli olarak ilevlerini yerine getirememeleri halinde ekonomik kayba neden
olacak, gnlk yaam etkileyecek ve evresel risk oluturacak yaplarn tasarmnda dikkate
alnmaldr.
2.2 Su Seviyesi Deiimleri
Ky alanlarnda yerel su seviyesi deiimine neden olan ana etkenler;
Deniz seviyesinin uzun dnemli deiimleri,
Gel-git,
Rzgar etkisinde su seviyesi deiimi,
Tsunami gibi tekil dalga olay,
Surf blgesinde krlan dalgalarn neden olduu su seviyesindeki alkantlar.
2.2.1 Gel-git
Dnya, Ay ve Gne arasndaki ktlesel ekim etkileiminden doan kuvvetlerin toplam
byk su ktlelerinde periyodik deiimlere neden olmaktadr. Dzensiz bir ekilde ortaya
kan meteorolojik etkiler de yerel gel-git hareketlerini etkilemektedir. Bu kuvvetlerden doan
su ktlelerindeki ykselme ve alalmalar astronomik gel-git olarak adlandrlmaktadr. Bu
gel-gitin neden olduu yatay hareket ise gel-git aknts olarak bilinmektedir (Yksel ve

103

evik, 2010). Astronomik gel-git yerel su seviyelerinin harmonik analizi esas alnarak
belirlenir.
Gel-git dalgalar drt byk bileenin birbirlerine gre nemi esas alnarak (M2, S2, K1 ve
O1) snflandrlmaktadrlar. Gel-git kaynakl kuvveti oluturan dokuz byk astronomik
bileenin periyotlar ve genlikleri Tablo 2.1de verilmitir. ekil 2.1de ise gel-git seviyeleri ile
ilgili tanmlamalar grlmektedir (Yksel ve evik, 2010);
Ortalama Su Seviyesi (OSS, ing; MWL): Uzun bir sre boyunca llm deniz
seviyesinin ortalama deeri (en az 18.6 yl).
Ortalama Gel-git Seviyesi (OGS, ing; MTL): Yksek su ve dk su seviyelerinin
ortalamas.
Ortalama Yksek Su (OYS, ing; MHW): Yksek su seviyelerinin ortalamas.
Ortalama Dk Su (ODS, ing; MLW): Dk su seviyelerinin ortalamas.
Ortalama En Yksek Su (OEYS, ing; MHHW): Gnlk yksek (iki) su seviyelerinin en
yksek olanlarnn ortalamas.
Ortalama En Dk Yksek Su (OEDYS, ing; MLHW): Gnlk yksek (iki) su seviyelerinin
en dk olanlarnn ortalamas.
Ortalama En Yksek Dk Su (OEYDS, ing; MHLW): Gnlk dk (iki) su seviyelerinin
en yksek olanlarnn ortalamas.
Ortalama En Dk Su (OEDS, ing; MLLW): Gnlk dk (iki) su seviyelerinin en dk
olanlarnn ortalamas.
Ortalama En Byk Yksek Su (Spring) (OEBYS, ing; MHWS): Gel-git aral en byk
deerini aldnda, ardk iki yksek su seviyesinin ortalamas.
Ortalama En Byk Dk Su (Spring) (OEBDS, ing; MLWS): Gel-git aral en byk
deerini aldnda, ardk iki dk su seviyesinin ortalamas.
Ortalama En Kk Yksek Su (Neap) (OEKYS, ing; MHWN): Gel-git fark en kk
deerini aldnda, ardk iki yksek su seviyesinin ortalamas.
Ortalama En Kk Dk Su (Neap) (OEKDS, ing; MLWN): Gel-git fark en kk
deerini aldnda, ardk iki dk su seviyesinin ortalamas.
En Yksek Astronomik Gel-git (EYAG, ing; HAT): Normal meteorolojik artlar altnda
oluabilen en yksek su seviyesi (frtna kabarmas olmamas halinde).
En Dk Astronomik Gel-git (EDAG, ing; LAT): Normal meteorolojik artlar altnda
oluabilen en dk su seviyesi.
Ortalama Gel-git Aral: Ortalama yksek su (MHW) ve ortalama dk su (MLW)
seviyeleri arasndaki fark.
Ortalama En Byk (Spring) Gel-git Aral: MHWS ile MLWS arasndaki fark.
Ortalama En Kk (Neap) Gel-git Aral: MHWN ile MLWN arasndaki fark.
Tablo 2.1 Astronomik bileenler
Kaynak
Sembol
Periyot (saat)
Main lunar, yar-gnlk
M2
12.42
Main solar, yar-gnlk
S2
12.00
Lunar elliptic, yar-gnlk
N2
12.66
Lunar-solar, yar-gnlk
K2
11.97
Lunar solar, gnlk
K1
23.93
Main lunar, gnlk
O1
25.82
Main solar, gnlk
P1
24.07
Lunar fortnightly (15 gnlk), uzun
Mf
327.86
periyotlu
Lunar monthly (aylk), uzun periyotlu
Mm
661.30
Gel-gitin snflandrlmas aada verilen orant says ile yaplmaktadr.

104

Rlatif kuvvet (%)


100
46.6
19.2
12.7
58.4
41.5
19.4
17.2
9.1

HK1 H01
HM2 HS2

(2.1)

H
: Gel-git genlii
2H
: Gel-git aral (tidal range)
Bu ekilde aadaki drt dalga tipi tanmlanmtr (Yksel ve evik, 2010).

Yar-gnlk gel-git, F0.25


Gnlk gel-git, F3
Karma, esas olarak yar-gnlk gel-git, 0.25<F<1.5
Karma, esas olarak gnlk gel-git, 1.50<F<3.0

ekil 2.1 Standart gel-git seviyesi tanmlar (Yksel ve evik, 2010)


Gel-gitin bykl ise aadaki gibi snflandrlmtr (PIANC, 2014);
Makro gel-git:
gel-git aral >4 m
Orta gel-git:
gel-git aral 3 4 m
Mikro gel-git:
gel-git aral <2 m
Ulusal su seviyesi (national datum level) yaklak olarak ortalama su seviyesine eit kabul
edilir. Buna karlk chart datum en dk gel-git seviyesidir (EDAG, ing; LAT) (CIRIA, 1996).
2.2.2 Frtna Kabarmas
Kuvvetli frtna artlar altnda rzgar gerilmesi ve atmosfer basncndaki azalma ile su
seviyesinin normal gel-git seviyesi zerinde ani deimesine frtna kabarmas denilmektedir.
zellikle s su blgelerinde nemli seviye deiikliklerine neden olmaktadr. Rzgarn su
yzeyinde neden olduu gerilme, ktle tanm ve oluan yerel akntlar ekil 2.2de
gsterilmitir. Teorik olarak rzgar kabarmas, fe uzunluu ve rzgar hznn karesiyle doru
orantl derinlikle ters orantldr. Frtna kabarmas normal koullarn zerinde maksimum
5mden 10mye kadar deiebilmektedirler. Frtna kabarmas hidrodinamik saysal
modelleme yardmyla belirlenir. Dikkate alnan tipik yineleme dnemi 20 yldr.
2.2.3 Dalga Kabarmas
Dalga kabarmas surf blgesinde yerel olarak ortaya kmaktadr. Surf blgesinde krlma
derinliinden kyya doru momentum transferi nedeniyle su seviyesindeki art dalga
kabramasna neden olur. Dalga etkisinden dolay kyda neden olduu su seviyesi
deiiminin iki bileeni vardr, bunlar; kabarma olarak adlandrlan statik bileen ile dalgann
trmanmasyla oluan ve alkant olarak bilinen dinamik bileendir. SSS zerine kabarmann
eklenmesiyle elde edilen OSS kyda takn su seviyesi (TSS) olarak da isimlendirilir. SSS

105

zerine dalga trmanma yksekliinin eklenmesi ile elde edilen seviye dalga etki seviyesi
(DES) olarak adlandrlr (ekil 2.3).

ekil 2.2 Rzgar etkisi, srkleme nedeniyle aknt ve s suda kabarma (PIANC, 2014)

ekil 2.3 Kyda su seviyesi deiimleri (PIANC, 2014)


2.2.4 Barometrik Kabarma
Frtnalar byk basn deiimlerinin bir sonucu olduundan, barometrik kabarma frtna
kabarmasyla ilikilidir. Deniz ve ky arasnda veya kynn yksek rzgr ve dk rzgr
alanlarnda p kadarlk barometrik basn fark doduunda, ilave su seviyesi deiimi
meydana gelmektedir.
h

p
g

(2.2)

: Suyun zgl ktlesi (kg/m 3)

(2.2) ifadesine gre her kPalk basn fark 0.1 mlik su seviyesi artna neden olmaktadr
(Yksel ve evik, 2009).
2.2.5 Ortalama Deniz Seviyesindeki Uzun Dnemli Deiimler
Ortalama Deniz Seviyesi Deiimlerinin Tahmini
Deniz yaplarnn tasarmnda ve boyutlandrlmasnda astronomik gel-git ve frtna
kabarmalarna bal su seviyesi deiimlerinin yansra dnyamzn iklim deiiklii nedeniyle
kar karya olduu deniz seviyesi ykselmesinin de dikkate alnmas gerekmektedir.
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)in 2013 ylnda yaymlanan son
raporunda 2100 ylna kadar oluabilecek kresel deniz seviyesi art tahminleri verilmitir.
IPCCnin 21. yzyln sonuna kadar olumas muhtemel deniz seviyesi art tahminleri ekil
2.4te gsterilmitir. IPCC (2013) bu tahminleri yaparken kresel snma, ve buzul
ktlelerindeki deiimlere dair bir takm belirsizlikleri de dikkate alan eitli senaryolar
(Representative Concentration Pathway (RCP) Scenarios) esas almtr. ekil 2.4te en olas
senaryolar olarak deerlendirilen RCP 8.5 ve RCP 2.6 senaryolarn esas alan tahminler %5
ve %95 gvenilirlik seviyeleri ile birlikte gsterilmitir. Bu deerlendirmeler nda 20072100 yllar arasnda kresel deniz seviyesi artnn RCP 8.5 senaryosuna gre 0.530.98 m
arasnda ve RCP 2.6 senaryosuna gre 0.280.61 m arasnda gerekleecei tahmin
edilmektedir.

106

ekil 2.4 Gemi lmler ve 21. yzyln sonuna kadar gereklemesi muhtemel kresel
deniz seviyesi art tahminleri (IPCC, 2013)
IPCC (2013) raporunda blgesel lekli deniz seviyesi deiimleri ve tahminler de
deerlendirilmitir. Daha ayrntl deerlendirmeler iin IPCC (2013) raporuna baklmas
tavsiye edilmektedir.
2.3 Tsunami (Depreim Dalgas)
Denizin herhangi bir blgesinde ortama ksa srede enerji girii sonucu oluan dalgalardr ve
Japonca'da tsunami olarak adlandrlrlar. Tsunaminin hz, derin denizde zerinde yayld
su derinliinin karekk ile doru orantldr. Dolaysyla derin sularda hzl, s sularda yava
hareket ederler. Tsunamiler, dalga ykseklikleri az olsa bile, iddetli akntlar oluturabilirler.
Genellikle limanlar ve kk tekne barnaklarnda etkili olurlar. Zaten Japoncada liman (tsu)
dalgas (nami) szckleri ile tanmlanmasnn nedeni de budur.
Tsunami Etki Alannda yer alp ksa veya uzun sreli olarak ilevlerini yerine getirememeleri
halinde ekonomik kayba neden olacak ve gnlk yaam etkileyecek yaplar iin yapnn
bulunduu alan etkileyecek ngrlen Maksimum Tsunami gznne alnarak aada
aklanan hususlar detayl olarak incelenmelidir. Burada takip edilen yntem, imdiye kadar
hazrlanan en detayl artname olmas nedeniyle, American Society of Civil Engineers
(ASCE), Structural Engineering Institute (2016) artnamesi gz nne alnarak
hazrlanmtr (Chock, 2015). Ele alnmayan ksmlar iin sz konusu artnameden
yararlanlmas tavsiye olunur.
Aada kullanlan ve ekil 2.5de gsterilen parametrelerin tanmlamalar verilmitir:
Akm derinlii: Tsunaminin s su veya karada ilerlerken oluturduu su derinliidir. Bir
baka deyile su yzeyi ile taban arasndaki dey mesafedir.
ekilme mesafesi: Tsunaminin denizde geri ekildii nokta ile ortalama en yksek su
seviyesindeki ky izgisi arasndaki yatay mesafedir.
Tsunami (dalga) ykseklii: Tsunaminin en yksek ve en dk su seviyesi arasndaki
farktr.
Dalga periyodu: Dalgann art arda gelen iki tepe noktas arasndaki zamansal farktr.
Trmanma mesafesi: Tsunaminin karada ilerlerken en u noktas ile ortalama en yksek su
seviyesindeki ky izgisi arasndaki yatay mesafedir.
Trmanma ykseklii: Tsunaminin karada ilerlerken en u noktas ile ortalama en yksek su
seviyesindeki ky izgisi arasndaki dey mesafedir.

107

ekil 2.5. Tsunami parametreleri


Tsunami analizi yaplacak blge iin literatrdeki almalar incelenerek blgeyi etkileyecek
uzak ve yakn mesafedeki tektonik tsunami kaynaklar, denizalt veya denizstnde balayp
denize uzanan toprak kaymalarndan oluacak tsunamiler ve ok az grlmekle birlikte,
denizdeki volkan patlamalar sonucu oluabilecek tsunamiler deerlendirilmelidir.
Deerlendirilen tsunamiler iin parametrik analiz yaplarak deerlendirilecek yapy en ok
etkileyecek ngrlen Maksimum Tsunami belirlenmelidir.
Tsunamilerin ky yaplarna etkileri doruluu ve geerlilii, en azndan, Synolakis vd.
(2008)de belirlenen kstas problemleri ile karlatlarak gsterilmi saysal zmleme
yntemleri kullanlarak detayl olarak incelenmelidir. Kritik yaplara tsunamilerin etkilerini
incelemek iin yapnn bulunduu blge iin tsunami trmanma analizi ngrlen Maksimum
Tsunami gz nne alnarak saysal olarak hesaplanmaldr. Bu hesaplamalar yaplrken,
200 mden derin blgeler iin 1000 mlik zmleme a, 200 m derinlikten az blgeler iin
en fazla 90 m znrlkteki zmleme a, 10 mden s blgeler iin ise 10 mlik
zmleme a nerilmekle birlikte, mmkn olan en hassas saysal ykselti modeli
kullanlmaldr. Kullanlan saysal ykselti modellerinin dk znrlkl verilerden
interpolasyon yoluyla elde edilmi daha yksek znrlklym gibi grnen saysal
ykselti modelleri olmamas gereklidir.
Szkonusu blge iin trmanma haritasnn hazrlanarak aada sralanan parametrelerin
incelenmesi nerilse de, saysal ykselti modeli yeterli znrlkte salanamyorsa, ASCE
(2016)da akland zere, tsunaminin dalga odaklanmasnn olmayaca veya yaylm
ynndeki toporafyada nemli lde deimedii blgeler iin ncelikle, surf benzerlik
parametresi kullanlarak maksimum trmanma mesafesi hesaplanmaldr. Surf benzerlik
parametresi 100 gel-git seviyesinin en yksek dzeyi hesaba katlarak hesaplanm tsunami
trmanmas nin 100 m derinlikteki tsunami genlii e orann (/ ) belirlemede
kullanlmaldr. Surf benzerlik parametresi 100 aadaki gibi tanmlanm dr.
100 = (Ttsucot )g(2 HT )

(2.3)

Bu eitlikte 100 m derinlikteki etkin tsunami periyodunu, 100 m derinlik ve ortalama en


yksek su seviyesine karlk den ky izgisi dikkate alnarak hesaplanan ky eim asn,
yerekimi ivmesini gstermektedir. 100 m derinlikteki ve deerleri ngrlen
Maksimum Tsunami dikkate alnarak saysal olarak hesaplanmaldr.

108

Tablo 2.2. Maksimum trmanma yksekliinin ak deniz tsunami yksekliine orannn


(R/HT ) surf benzerlik parametresine (100 ) gre deiimi (ASCE, 2016)
100 0.6

RHT = 1.5

0.6 < 100 6

RHT = 2.50[log10 (100 )] + 2.05

6 < 100 20

RHT = 4.0

20 < 100 100

R HT = 2.15[log10 (100 )] + 6.80

100 > 100

RHT = 2.5

Maksimum akm derinlii ve maksimum akm hz hesaplanmas, kyya yakn


blgeler iin saysal zmleme yntemi kullanlmamsa, ngrlen Maksimum Tsunami
iin derin denizde saysal zmleme yaplarak 100 m derinlikte elde edilen ve
deerleri kullanlp enerji gradyan izgisi analizi yaplarak hesaplanmaldr. ASCE (2016)da
kullanlan hesaplama yntemi aada ksaca zetlenmitir, daha detayl bilgi iin sz
konusu kaynaa bavurulabilir:
Enerji izgisi analizi yaplacak batimetrik/toporafik kesit iin saysal ykselti modeli 100 m
derinlikten balayp maksimum trmanma mesafesine kadar, her bir parasnn uzunluu 30
mden fazla olmayacak ekilde hazrlanmal ve her kesit paras iin eim
hesaplanmaldr. Bu kesit hazrlanrken 30 mden yksek znrlkl veri kullanlmamaldr.
Her bir kesit paras iin Manning srtnme katsays Tablo 2.3den seilmelidir. Kesit ara
noktalar iin Froude says aadaki eitlikten hesaplanmaldr;
Fri = (1 xi /xR )0.5

(2.4)

Bu eitlikte xi kesit ara noktasnn kydan uzakln, tsunaminin en byk ilerleme


mesafesini gstermektedir. En yksek trmanma noktasndan balanarak kyya doru, en
yksek trmanma noktasnda hidrolik ykn sfr olduundan ( = 0) hareketle, bir nceki
kesit ara noktas iin hidrolik yk;
Eg,i = Eg,i1 + (i + si )xi

(2.5)

eitliinden hesaplanmaldr. En yksek trmanma noktasnda akm ykseklii 0.03 m olarak


kabul edilebilir. Bu eiklikte iki kesit ara noktas arasndaki mesafeyi gstermektedir ve
1/3
enerji gradyan izgisinin eimi si = gFri2 /((1.00/n) 2 hi1) olarak hesaplanmaldr. Bir sonraki
kesit ara noktasndaki hidrolik yk , hesaplandktan sonra = (1 + 0.5 2 ) eitliinden
hesaplanarak, Froude saysnn tanm = /( )1/2 kullanlarak da bulunmaldr.
Hesaplanan bu deerler o kesit ara noktasndaki maksimum akm ykseklii ve
maksimum akm hz olarak alnmaldr. Hesaplanan akm hz minimum hz 3.0
m/sden az ise 3.0 m/s olarak alnmal ve 15.2 m/s ve 1.5(gh maks )2 nin knden fazla
olmamaldr. Ayrca en yksek akm hznn en yksek akm derinliine kar gelmeyecei
gz nnde bulundurulmaldr.
Tablo 2.3. Manning srtnme katsays () (ASCE, 2016)
Srtnme yzeyi
S su deniz taban
Ak alan
Dier tm durumlar
Yaplarn yer ald alanlar

n
0.025-0.03
0.025
0.03
0.04

109

Yapnn bulunduu alan etkileyecek ngrlen Maksimum Tsunami iin aadaki


parametreler deerlendirilmelidir:
1.

En byk ilerleme (yksek trmanma) mesafesi,

2.

En byk ekilme mesafesi,

3.

En yksek akm derinlii,

4.

En yksek akm hz,

5.

En yksek ykler,

6.

Morfolojik etkiler.

Bu parametreler tercihen saysal zmleme yntemi, eer bu mmkn deilse enerji izgisi
analizi kullanlarak hesaplanan akm derinlii ve hz kullanlarak bulunmaldr. Tsunamilerin
ky yaplar zerindeki etkileri hesaplanrken ortalama deniz seviyesindeki uzun dnemli
deiimler de dikkate alnmaldr.
Bu parametreler aada detayl olarak sralanmtr:
1. En byk ilerleme mesafesi (en yksek trmanma ykseklii ): Tsunaminin
karada ilerledii en son nokta ile ortalama en yksek su seviyesindeki ky izgisi
arasndaki yatay mesafedir. Bu mesafenin alabilecei en byk mesafe kritik yaplarn
yerlerinin belirlenmesinde deerlendirilmelidir. Tsunaminin kara zerinde ulat en son
nokta ile sakin su seviyesi arasndaki dey mesafe en yksek trmanma yksekliidir
(). En byk ilerleme mesafesi, dolaysyla en yksek trmanma mesafesi, gel-git
dalgasnn eritii en yksek seviyesinden itibaren llmeli ve ortalama deniz
seviyesindeki uzun dnemli deiimler de dikkate alnmaldr. Ayrca, eer tsunamiyi
oluturan deprem kyya yakn olmu ve kyda kmeye neden olmu ise bu knt
hesaba katlmaldr.
2. En byk ekilme mesafesi: Tsunaminin denizde geri ekildii en son nokta ile
ortalama en yksek su seviyesindeki ky izgisi arasndaki yatay mesafedir. Bu
mesafenin alabilecei en byk mesafe kritik yaplarn yerlerinin belirlenmesinde
deerlendirilmelidir. zellikle ky alanlarnn yaknnda bulunan g santrallerinin
soutma sistemlerine yeterli hacimde devaml su girii gereklidir. Tsunaminin kylara
zellikle nc knt dalgas olarak gelmesi durumunda ve/veya ky zerinde
trmandktan sonra kydan ekilmesi srasnda deniz seviyesi g santralinin su alma
aznn olduu noktay akta brakrsa, g santral su alamaz duruma gelebilir. Su
ekilme sresi tsunami periyodu ile orantldr. Ayrca, tsunami dalgas nedeniyle suyun
ar ykselmesi de su alma borusundan soutma sistemi ve pompalara ar basnl
su giriine neden olur ve pompalar ile trafolar etkileyerek g santrallerinin soutma
sistemlerinde geici veya kalc yetersizlie sebep olur.
3. En yksek akm derinlii: Tsunami etkisinin hesapland yapnn bulunduu alandaki
akm derinlii modelleme yoluyla hesaplanarak en yksek akm derinlikleri
belirlenmelidir. Eer saysal ykselti modeli yeterli znrlkte olmamas nedeniyle
saysal modelleme yaplmamsa enerji gradyan izgisi analizi kullanlarak en yksek
akm derinlikleri hesaplanmaldr. En yksek akm derinlii hesaplanrken tsunamiyi
oluturan deprem kyya yakn olmu ve kyda kmeye neden olmu ise bu knt
hesaba katlarak yaplmaldr.
4. En yksek akm hz: Tsunami etkisinin hesapland yapnn bulunduu alandaki akm
hzlar modelleme yoluyla hesaplanarak en yksek aknt hzlar belirlenmelidir. Eer
saysal ykselti modeli yeterli znrlkte olmamas nedeniyle saysal modelleme
yaplamamsa enerji gradyan izgisi analizi kullanlarak en yksek aknt hzlar
hesaplanmaldr.
5. En yksek ykler: Ky blgelerindeki tsunami etkileri sadece maksimum su seviyesi
ykselmesine (trmanmasna) bal deildir. Ayn zamanda maksimum akm hz, akm
110

derinlii nedeniyle oluan hidrostatik ve hidrodinamik kuvvetler nedeniyle oluabilecek


yapsal ve fonksiyonel hasar durumlarnn da deerlendirilmesi gereklidir. Tsunami
dalgalar 1) tm yaplar temellerinden ayrarak hareketlendirebilir ve i ksmlara
tayabilir; 2) derinlerden tad deniz tatlarnn veya ieriye giren dalga ile biriken
dier birikintilerin arpma etkisi ile binalara zarar verebilir; 3) geri ekilen dalgalarn
sebep olduu erozyon ile yap temellerinin ve kazklarn altn oyabilir; 4) geri ekilen
veya ilerleyen dalgann ekmesi veya itmesi ile yaplar devrilebilirler; 5) gemiler ve liman
arasnda akaryakt ya da yk transfer ilemleri srasnda balant kopmas ve
akaryaktn ve ykn liman alanna dalmas ve beklenmedik evresel zararlarn
olumasna neden olabilir (Yalner ve Synolakis, 2007). Bu nedenle aadaki yklerin
hesaplanarak dikkate alnmas gereklidir (ASCE, 2016):
a. Hidrostatik ykler:
i) Kaldrma kuvveti: Kaldrma kuvveti dolaysyla azalacak net arlk tsunami trmanma
alan ierisinde kalan yaplar ve yapya ait fakat yapsal olmayan elemanlar iin
Fb = V

(2.6)

eklinde hesaplanmaldr. Burada suyun hidrostatik tasarm iin kullanlan minimum zgl
arln (ASCE (2016)ya gre 11 kN/m 3) ve su ierisinde batan cisim tarafndan yer
deitiren suyun hacmini gsterir.
ii) Dengede olmayan yatay hidrostatik kuvvet: Tsunami trmanma snrlar ierisinde olup
%10dan az akl olan duvarlar iin hidrostatik kuvvet aadaki eitlikten hesaplanmaldr:
Fh = (12) bhmaks 2

(2.7)

Bu eitklikte kuvvete maruz kalan genilik ve yapnn olduu yerdeki maksimum


akm derinliidir.
iii) Demeler ve duvarlardaki su srarj yk: Tsunami aknt alan ierisinde kalan tm
yatay yzeyler iin aada verilen hidrostatik basn dikkate alnmaldr:
Pr = (hmaks hs ).

(2.8)

Burada yatay yzeyin yer seviyesinden olan yksekliidir.


iv) Yap temelindeki hidrostatik srarj basnc: Tsunami akm derinlii nedeniyle
oluacak hidrostatik srarj basnc aadaki gibi hesaplanmaldr:
Ps = hmaks .

(2.9)

b. Hidrodinamik ykler: Yaplar etkileyecek hidrodinamik ykler aadaki gibi


hesaplanmaldr.
i) Basitletirilmi edeer tekdze yatay statik basn: Dengede olmayan hidrostatik ve
hidrodinamik ykler aadaki edeer tekzde basn hesaba katlarak hesaplanmal ve
1.3 yksekliinden uygulanmaldr.
Puw = 1.25 Itsu hmaks .

(2.10)

Burada Itsu = 1.25 olarak alnmaldr.


ii) Binalar ve dier yaplara etkiyen diren kuvveti: Binalar ve dier yap elemanlar
aada verilen diren kuvvetine direnecek ekilde tasarlanmaldr:
Fd = (1/2) Itsu Cd B(h u2 ).

(2.11)

Burada = 1128 kg/m 3, yapnn geniliini, akm derinliini, akm hzn gstermektedir
ve diren katsays Tablo 2.3de verilmitir.

111

Tablo 2.4. Dikdrtgen yaplar iin diren katsays (ASCE, 2016)


Genilik / akm derinlii oran (B/h)
<12
16
26
36
60
100
120

Diren katsays
1.25
1.3
1.4
1.5
1.75
1.8
2.0

c. Kat madde arpma yk:


Tsunami dalgas ile tanan su, denizdeki ve karadaki deniz taban malzemesi ve rsubat
(bitki rts, sediment ve insan yapm yaplar vb.) ile karm olarak akar. Bu durumda,
rsubat ile akan svnn ktle younluu artar. Bylece tsunami dalgas akm (ilerleme ve
ekilme) youn ktleli durumda daha iddetli arpma ve ykler oluturacak enerjiye ular.
Hatta bazen tsunami geri ekilme hareketi srasnda da zarar verici olur.
Tsunami akm derinliinin 1 mden fazla olduu blgelerde kat madde arpma yk
hesaplanmaldr. Basitletirilmi durumda kat madde arpma yk
Fi = 955 Itsu (kN)

(2.12)

olarak deerlendirilmelidir.
6. Morfolojik deiimler: Tsunami trmanmas srasnda anma, kelme, birikme ve
srklenme oluturabilir. Tsunami yaylm srasnda anan maddeler tanarak akm
enerjisinin etkisini kaybettii deniz yaplar yaknlarna ve/veya takn alanlarna
kelirler. Bu beklenmedik kelmeler limanlarda da olabilir. Bu durumda liman
hizmetleri etkilenebilir. Hatta liman girii veya liman alan ksmen ya da tamamen
slaarak seyir ve deniz aktiviteleri kstlanabilir veya engellenebilir. Tsunami
dalgasnn ekilmesi srasnda liman alannda bulunan ykler ya da dier aralar denize
srklenerek limann kullanlmasn engelleyebilirler.
Yaplarn evresinde grlen oyulmalar da baka problemler olarak
gzlenebilirler.
Oyulmann dzeyi, akm hzna ve deniz tabannn zelliklerine baldr. Yap stabilitesi,
temel etrafnda meydana gelen yerel oyulmadan etkilenebilir. Bu nedenle oyulma derinlii
Tablo 2.5deki deerler gz nne alnarak deerlendirilmelidir.
Tablo 2.5. Oyulma derinlii (ASCE, 2016)
Akm derinlii ()
< 3.05 m
3.05 m

Oyulma derinlii (m)


1.2h
3.66

112

2.4 Gemi Dalgalar


Gemiler seyirleri srasnda iki grup dalga retmektedirler (ekil 2.6), bunlardan birincisi
geminin ba tarafndan retilen eklindeki uzaklaan dalgalar, dieri ise geminin k
tarafnda oluan tepeleri gemi seyir eksenine dik olan enine dalgalardr. Uzaklaan dalgalar
konkav erilie sahiptirler ve ilerledike boylar klmektedir. Buna karn enine dalgalar
yay biimindedirler ve dalga boylar sabit kalmaktadr. Enine dalgalarn diklikleri uzaklaan
dalgalarn dikliklerinden daha kktr. Derin suda gemilerin rettikleri bu dalgalarn
kapladklar alann snrlar gemi seyir eksenine gre 19028 dir. Enine ve uzaklaan
dalgalarn boy ve periyotlar birbirlerinden farkldr. Enine dalgalar daha uzun boya ve
periyoda sahiptir. Uzaklaan dalgalar ise balangta uzun boy ve periyoda sahiptirler ancak
ilerledike ksalrlar (Yksel ve evik, 2009).

ekil 2.6 Gemi dalgalar (OCDI, 2009)


Enine dalgalarn boylar,

gL t
2d
tanh
V2
2
Lt

(2.13)

ifadesinden iterasyon yardmyla hesaplanmaktadr (OCDI, 2002), burada Lt enine dalgann


boyu, d su derinlii ve V gd geminin seyir hzdr. Derin suda bu ifade aadaki formda
yazlmaktadr,

Lt 0

2 2
V
g

(2.14)

Yine enine dalgann periyodu,

Tt

2
2d
L t coth(
)
g
Lt

(2.15)

Derin suda ise,

Tt 0

2
V
g

(2.16)

Uzaklaan dalgalarn boy ve periyotlar ise aadaki ifadeler yardmyla hesaplanmaktadr


(OCDI, 2002);

Ld Lt cos 2

(2.17)

Td Tt cos

(2.18)

burada uzaklaan dalgann seyir ekseni ile yapt adr ve ekil 2.7de bulunduu
konuma bal olarak verilmitir.
Gemi dalgalarnn zellikle kylarda erozyona neden olduklar gzlemlenmitir, ayrca seyir
kanallarnda ev korumas tasarmnda dikkate alnmaldr.
113

ekil 2.7 Uzaklaan dalgalarn seyir ekseni ile yapt a (OCDI, 2002)
Gemi dalgalar su derinliinden etkilenmektedir. Aada verilen koulun salanmas
durumunda slama etkisi ihmal edilmektedir. Bu ifadeden yararlanlarak belirlenen derin su
dalgalar Tablo 2.6da verilmitir.

V 0.7 gd

(2.19)

Yukardaki bantdan hesaplanan derinlik kritik derinlik olarak tanmlanmaktadr. Gemi


dalgalar genelde derin su koullarnda remektedirler. S su koullarnda feribot ve kk
teknelerin rettii dalgalarla karlalmaktadr.
Tablo 2.6 Derin su koullarnda gemi dalgalar (OCDI, 2009)
Gemi hz (knot)

5.0

7.5

10.0 12.5 15.0 17.5 20.0 25.0 30.0

Su derinlii (m)

1.4

3.1

5.5

8.6

12.4 16.9 22.0 34.4 49.6

Enine dalgann periyodu (s)

1.7

2.5

3.3

4.1

5.0

5.8

6.6

8.3

9.9

Tam ykl bir geminin tam yol ilerlemesi srasnda 100 m mesafede yarataca dalga
ykseklii aadaki ifade ile verilmitir.
1/3

L
H0 = OA
100

EHPW
1620LOA V

(m)

(2.20)

burada V tam ykl geminin hz (knot), E HPW beyir gc dalga retimi (W), LOA geminin tam
boyudur (m).
EHPW =EHP-EHPF

(2.21)

EHP=0.6SHPm

(2.22)

1
EHPF = SHPm V03CF
2

(2.23)

SHPm =2.5 LOA

(2.24)

VL

CF =0.075/ log 0 OA -2

(2.25)

burada SHPm srekli maksimum aft gc (W), deniz suyunun zgl ktlesi (1030 kg/m 3),
V0 geminin tam ykl hz (m/s) V0=0.514V, CF diren katsays, deniz suyunun kinematik
viskozitesi (m 2/s), tam ykl yerdeitirme hacmidir (m 3).
114

Orta ve byk gemiler yaklak 1.0- 2.0 m yksekliinde dalga retmektedirler.Rmorkrler


tam hz ile seyir etmeleri durumunda byk bir geminin yaratt dalgay yaratabilmektedir.
Dalgalar S-1/3 mesafesi ile orantl olarak snmlenmektedirler. Gemi dalgalarnn krlma
koulu ise aadaki ifade ile verilmitir.
Hlimit =0.010V2 (m)

(2.26)

burada V gemi hzdr.

115

116

3. AKINTILAR
Akntlar genellikle rzgar, gel-git, su seviyesi deiimlerinden kaynakland gibi scaklk,
younluk ve dier deiimlerden dolay da meydana gelmektedirler. Akntlar yerel olarak
rzgar kaynakl ve dier nedenli dalgalardan da oluabilmektedir.
Kara ve su arasndaki snrlarda akntlar kara ile etkileir ve akntnn dorultusu, hz deiir.
Bundan baka Coriolis kuvveti de akntlar rzgara benzer tarzda etkilemektedir.
3.1 Okyanus (Derin Deniz) Akntlar
Bu tip akntlarn normal olarak ky koruma almalar zerinde etkisi yoktur. Bu akntlarn
temel nedenleri, rzgar ve suyun younluk gradyanlardr. Scaklk ve/veya tuzluluk farkndan
kaynaklanan younluk gradyan okyanuslardaki sirklasyonun sebebidir. Bu sirklasyonlar
st yzeydeki sular ile alt katmanlardaki sularn deiimlerine neden olmaktadr. Scaklk ve
tuzluluktaki derinlik boyunca oluan deiimler denizlerde tabakalamaya neden olur.
Derinlik boyunca scaklk gradyannn en byk olduu tabaka termoklin tabakas olarak
adlandrlr. Denizlerde tuzluluk ve scaklk nedeniyle meydana gelen tabakalama, zellikle
derin deniz su dearjlar, su alma yaplar ve derin deniz boru ya da dier deniz alt
yaplarnn tasarmnda belirlenmelidir.
3.2 Rzgar Etkisinde Akntlar
Rzgar etkisindeki akntlar su yzeyinde ekil 2.2de grlen kayma gerilmesine neden olur.
Rzgar etkisiyle oluan akntlarda, su partikllerinin sadece rzgar gerilmesinin etkisiyle
hareket ettikleri kabul edilir. ekil 3.1de rzgar etkisinde derin suda oluan akntnn ematik
tanm gsterilmitir. Coriolis kuvveti de akntlarn yaplanmasnda etkin olmaktadr.

ekil 3.1 Derin su koullarnda rzgar etkisinde aknt yaps ve Ekman spirali (PIANC, 2014)
3.3 Gel-git Akntlar
Gel-git dalgalarnn hareketi ile gel-git aknt yaps ortaya kmaktadr. Yksek gel-git halinde
dalga tepesi altnda su partiklleri dalgann ilerleme dorultusunda, dk gel-git te ise dalga
ukuru altnda ters dorultuda ilerlemektedirler. Ky yaknlarnda, dar ve geni koylarda,
zellikle halilerde gel-git yansma, sapma ve dnme ile birlikte karayla etkileirler. Kylarda
gel-git akntlarnn ekstrem akm hzlar 5 knot ile 10 knot deerlerine ularlar. Ancak bu
byklkteki hzlar sadece rijit (kayalk) deniz taban halinde meydana gelmektedir (PIANC,
2014). Gel-git akmlar zellikle akarsu azlarnda nemli etkilere neden olurlar.
3.4 Dalga Etkisinde Akntlar
Rzgar ve gel-git akntlarna ilave olarak, yakn kyda dalgalarn krlmas kyya dik ve ky
boyu akntlarn yaplanmasna neden olurlar.
Ky Boyu Akntlar
Kyya belli bir ayla yaklaarak krlan dalgalar karmak ve yksek trblansa sahip ky
boyu akntlar olutururlar. Ky boyu akntlarna dalga gerilme aks sebep olmaktadr.
Frtna srasnda bu akntlar 2.5 m/slik hzlara ulaabilmektedir. Bu akntlar ky boyunca

117

kat madde (sediment) tanmna da neden olmaktadr ve ky morfolojisinin yaplanmasnda


nemli rol oynamaktadr.
Kyya Dik Akntlar
Rip Akmlar: Ky boyu akntlar, ky boyunca belli aralklarda rip akmlarn
ekillendirmektedirler. Bunlar kydan ak denize doru oluan yerel akntlardr. Bu akntlar
deniz tabanndaki kum eiini yrtarak ak denize dearj olurlar (ekil 3.2).

ekil 3.2 Ky boyu ve rip akmlar (PIANC, 2014)


Ktle Tanm
Bu olay dalgann eimli ve yatay taban zerinde ilerlemesi srasnda meydana gelir. Serbest
yzeye yakn su partiklleri, dalgann ilerleme dorultusunda tanrlar. Surf blgesi iinde
kyya dorudur.
Yzey evrisi
Dalgann krlmasyla oluan evriler kyya doru suyun tanmna neden olurlar.
Geri Dn Akm
Surf blgesinde, serbest yzeye yakn yaplanan akm yapsnda ktle dengesini salayacak
biimde tabana yakn ve aa doru ekillenen akm yaplanr. Bu akm kum eiklerinin
meydana gelmesinde nemli rol oynar.
Yakn Ky Blgesinde ki Boyutlu Akntlar
Ky izgisi boyunca yukarda bahsedilen ky boyu ve kyya dik akntlar yaplanr ve
dzensiz batimetri, deniz yaplar gibi durumlarla etkileimleri ile olduka karmak iki boyutlu
akntlar ekillendirirler.
Korunmu Alanlarda Akntlar
Ky yaplarnn koruduklar su alanna doru yaklaan dalgann dnme etkisiyle aknt
yaplanr. Yapnn arkasnda sirklasyonlar oluur. Bu sirklasyonlar yzcler iin risk
oluturur. Sirklasyon ayrca yapnn arkasnn kumlanmasna neden olur. Bu tip sirklasyon
akm ekil 3.3te gsterilmitir.

118

ekil 3.3 Korunmu alanlarda sirklasyon (PIANC, 2014)

119

120

4. KATI MADDE TAINIMI VE MORFOLOJ


4.1 Giri ve Tanmlar
Kylarda hareketli taban problemi, limanlarn kumlanmas, kylarda kurulu enerji santralleri
ile rafinerilerdeki soutma suyu giri ve dearj yaplarnda kumlanma, ky taknlar, ky
erozyonu, dolaysyla doal ve yapay plajlarn yok olmas, ak deniz platformlarnda, boru
hatlarnda, kazkl yaplarda, rhtmlarda, dalgakran kafalarnda meydana gelen yerel taban
hareketleri nedeniyle ortaya kan stabilite problemi gibi daha bir ok problem deniz taban
hareketinin mekaniinin anlalmas ve zmlenmesi ile mmkndr. Bu problemlerin
yannda kylarn oluumu, dolaysyla bu oluumlara uygun yaplarn ina edilmesi, akarsu
azlarnda dalga-aknt etkileimi nedeniyle ortaya kan hareketli taban yaps da dier ilgili
konulardr. Hareketli deniz taban dinamii btnleik ky alanlar ynetiminin temel
kavramlarn iermektedir. nsan ya da doal nedenlerle meydana gelecek erozyon ya da
ylmalar ile ky izgisi deiimi ky alan ynetimi ile ilgilidir. Btnleik ky alan
ynetiminde aadaki yaklamlar izlenir;
1. Adm: Problemin tanm ve yerel koullar. Problem nedir ve sebebi nedir?
2. Adm: zm yntemi / yntemlerinin seimi ve yntemlerin karlatrlmas. Koruma,
srdrebilirlik, yasal ereve ve ekonomi kavramlar dikkate alnarak en iyi zm nedir?
3. Adm: Tasarm, yapm ve ynetme / iletme teknikleri. Bulunan zm nasl tasarlanacak,
ina edilecek ve ynetilecek?
Ky alanlarnn ynetiminde karlalacak problemlere kar seilecek zmlerin doa ile
uyumlu ve srdrlebilir dayanm gsteren bir zm olmasna zen gsterilmelidir.
Ky alanlarnda meydana gelen erozyon problemleri incelendiinde, bu problemin kronik
veya ani (akut) olarak m olutuu aratrlmaldr. Ky erozyonu ve taknlar iin azaltc
nlemler iin risk analizi almas yaplmaldr. Ky erozyonu ve takn problemleri iin be
farkl zm tanmlanmaktadr. Bu zmler aadaki gibi verilmitir;
Pasif (sert) ky koruma zm; Mahmuz, dalgakran, ky duvar gibi.
Aktif (yumuak) ky koruma zm; Ky yenileme (yapay plaj oluumu) gibi.
lk iki zmn birlikte kullanlmas.
Ynetim zmleri; Erozyona mdahale edilmeden geri ekilme gibi.
Doal deniz savunmas; Ky kumullarnn yok olmas erozyon ve/veya ky taknlarna
neden olabilir, bunun nne geilmesi kumullarn glendirilmesi, yapay kumullarn
oluturulmas ya da ky duvarlar ina edilmesiyle mmkn olabilir.
Ky alan ekil 4.1de gsterilen genel karakteristik zelliklerle tanmlanmaktadr. Bu ekilde
plaj gerisi; yksek su seviyesi zerinde aktif kynn st blmnde iddetli frtna srasnda
kabaran su seviyesi ile dalga etkisinde kalan alandr. st basamak; yksek gel-git srasnda
dalgann trmanma yksekliidir. Plaj n; dk su seviyesi zerinde, yksek su seviyesi
altnda kalan alandr, ky morfolojisinde deiimlerin meydana geldii blgedir yani taban
hareketi aktiftir, dalga bu blgede trmanmaktadr. Ky alan; falez, kumul gibi ky
zelliklerinin kara tarafndan (rzgar, dalga gibi etkilerle kysal ilemlerin meydana geldii)
dalga krlma blgesinin ak deniz tarafna kadar olan blgedir, dier bir deyile ky
izgisinin kara ve deniz tarafnda, ky, plaj ve plaj n blgelerini ieren blge ky alan
olarak tanmlanmaktadr. Dalga krlma blgesi (surf blgesi); dalgalarn krlma ileminin
meydana geldii blgedir, tipik olarak 5 m ile 10 m derinlikler arasnda meydana gelir (Blm
1.6.4te tanmland gibi hesaplanr). Ak ky blgesi, krlma blgesinden ak denize
doru olan alandr. Plaj; deniz suyunun dalga ve gel-git hareketleri ile etkisinde brakt kara
tarafnda kalan ve konsolide olmam malzemenin (kum veya akl gibi) bulunduu alandr,
yani ky izgisi deiiminin de meydana geldii slak blgedir. Plajn kum basama ve
dk su dzeyi arasndaki alan d plaj ve d plaj ile frtna dalgalarnn etkisinde kalan alan
ise i plaj olarak adlandrlmaktadr. Ak Deniz; ky alannndan deniz tarafna olan alan ak
deniz olarak tanmlanmaktadr. Ky izgisi; takn durumlar dnda ve meteorolojik olaylara
gre deiebilen herhangi bir anda, kara ile denizi ayran snra denir. Frtna Kabarmas,
kuvvetli frtna artlar altnda rzgr gerilmesi ve atmosfer basncndaki azalma ile su
121

seviyesinin ani deimesine denilmektedir. zellikle s su blgelerinde nemli seviye


deiikliklerine neden olmaktadr. Kta sahanl; basite ky alanna komu deniz alandr.
Ancak daha detayl tanmlamak gerekirse su derinlii ky izgisinden balayarak tedricen
ak denize doru, deniz taban eiminin aniden dikletii blgeye kadar artar, eimin ani
deitii bu konumdan itibaren derin deniz tabanna ulancaya kadar su derinliindeki art
ok hzl olmaktadr, ite bu eimin ani art gsterdii konuma kadar olan blge kta
sahanl olarak tanmlanmaktadr. Ksaca kta sahanl ve kta kenar u ekilde
tanmlanmtr; ktann dk su derinliklerinden balayarak taban eiminin arpc bir ekilde
artt, ok derin su derinliklerine ulald konuma (kta kenar) kadar uzanan alandr.

ekil 4.1 Tipik bir ky profilinde tanmlar (CERC, 1984)


Ky Morfolojisi ve Kylarn Snflandrlmas:
Ky alanlar aada verilen farkl kriterlere gre snflandrlmaktadr. Ky alanlarnn dalga
iklimi, morfolojik yaps, jeolojik, oinografik ve hidroljik zellikleri dikkate alnarak aadaki
snflandrmalar yaplmtr.
1. Jeolojik Yapya Gre Snflandrma
1.1 Boulmu Kylar: Karalarn alalmas veya denizin ykselmesi sonucunda meydana
gelirler. Tektonik ve statik hareketler sonucunda oluurlar.
1.2 Sulardan km Kylar: Eski deniz diplerine karlk gelirler. Karalarn ykselmesi
veya deniz seviyesinin alalmas sonucunda meydana gelirler. Tektonik ya da statik
hareketler sonucunda oluurlar.
1.3 Doal Kylar: Bunlarn zellikleri seviye deiimi ile ilgili deildir. rnein; alvyonlarn
ylmas sonucunda oluan kydr. Deniz ve gl kylarnda delta oluumu gibi.
1.4 Birleik (Konstrktif) Kylar: Yukardaki tiplerden en az ikisinin karm ile meydana
gelirler. Volkanik, tektonik, mercan, alvyal birikim, heyelanl, antropojenik kylar gibi alt
gruplar vardr.
Jeolojik olarak en basit bir snflandrma da boyuna ve enine kylardr. Boyuna kylarda ky
izgisi genel uzan dorusal bir grnm sergiler; ancak enine kylarda ky izgisi dorusal
grnm sergilemez ve girintili kntldr.
2. Morfolojik Yapya gre Snflandrma
2.1 Kayalk Ky
2.2 Falezli Ky
2.3 Resifli Ky
2.4 Kumlu ve akll Ky (Kumsal)
2.4 Biyojenik Ky
2.5 Antropojenik Ky (Yaplar ve/veya yapay dolgular)
122

3. Ky Dinamiine gre Snflandrma


3.1 Etkin Ky
3.2 Orta Etkin Ky
3.3 Korunmu Ky
Yukardaki snflandrma kumsal bir kyda dalga iklimine gre kum tanmnn dinamiine
gre aadaki bilgiler dorultusunda yaplmaktadr (Yksel ve evik, 2009). Bu
snflandrma ky izgisinin deiimi hakknda bilgi vermektedir. Ky dinamii kyda
planlanacak yaplar asndan nemlidir. Deniz, ky ve yap etkileimi morfolojik
hesaplamalar sonucunda belirlenir. Bu tip almalar saha lmlerini (batimetri, aknt, deniz
taban zellikleri ve dalga lmleri gibi) ve saysal modellemeyi (dalga ve aknt iklim
modelleri, kat madde tanm modelleri ve morfolojik modeller) iermektedir. Ky dinamii
dalga yaklam asna gre aadaki gibi snflanr;
Dalgann dik yaklamas hali; yaklam as hemen hemen sfrdr.
Yaklak dik yaklamas hali; 1 ile 10lik yaklam as vardr. Net tanm kk ya da
orta miktardadr.
Orta bir ada yaklamas hali; 10 ile 50lik yaklam as ile tanmlanabilir. Byk
miktarda net tanm vardr.
Byk yaklam as hali; 50 ile 85lik yaklamn olmas sz konusudur. Byk net
tanm vardr.
Yaklak kyya paralel yaklam; yaklam as 85den byktr. Net tanm vardr.
Bu snflandrma dalga byklne bal olarak bir alt snflandrma ile btnletirilmektedir.
Korunmu ky (K), Hs,12<1 m
Orta ky (O),
1m <Hs,12<3 m
Etkili ky (E),
Hs,12>3 m
Hs,12
: 12 saatlik alma yksekliine sahip belirgin dalga yksekliidir. Dalga ykseklii
yaplan dalga iklim modellemesi ve analizi sonucunda elde edilir.
Ky izgisine ait karakteristikler yukardaki kadar basit deildir, mevsimsel deiimler gibi
dier karakteristikler de dikkate alnmaldr. Kysal tanmlar ekil 4.2deki gibi
emalatrlmtr. Kylarn snflandrlmas Tablo 4.1de topluca verilmitir.
4. Gel-git, Dalga ve Akarsu Etkileimine gre snflandrma
4.1 Akarsu Etkisinde Ky (Hali veya Delta oluumlu)
4.2 Gel-git Etkisinde Ky
4.3 Dalga Etkisinde Ky

ekil 4.2 Yaklam as ve dalga byklnn fonksiyonu olarak ky boyu tanm


(Mangor, 2004; Yksel ve evik, 2009)

123

Tablo 4.1 Ky dinamiine gre snflandrma (Mangor, 2004; Yksel ve evik, 2009)
Ky
Tipi
1K
1O
1E
2K
2O
2E
3K
3O
3E
4K
4O

Yaklam
as
(0=Ky
normali)
0

1- 10

10- 50

50- 85

4E
5K
5O
5E

Byklk
Korunmu
Orta
Etkili
Korunmu
Orta
Etkili
Korunmu
Orta
Etkili
Korunmu
Orta
Etkili

85- 90

Korunmu
Orta
Etkili

Ana ky karakteristikleri
Sulak alan, kumsal
Dar stabil kum plaj, kum muskalar, bariyer adalar
Geni stabil kum plajlar, bariyer adalar, kum muskalar
Sulak alan, kumsal
Dar stabil kum plaj, kum muskalar, bariyer adalar
Geni stabil kum plajlar, bariyer adalar, kum muskalar
Sulak alan, kumsal
Dar stabil olmayan kum/akl plaj, kaya veya kumul
Geni stabil olmayan kum/akl plajlar, kaya veya kumul
Sulak alan, kumsal
Dar stabil olmayan kum/akl plaj, kaya veya kumul, muska
Geni stabil olmayan kum/akl plajlar, kaya veya kumul,
muska
Sulak alan, kumsal
Kumsal plaj, ylma ile ekillenen ky izgisi, muska
Kumsal plaj, ylma ile ekillenen ky izgisi, muska

4.2 Kat Madde Tanm almasnda zlenecek Yol


Ky alannn izlenmesi amacyla zellikle saha almalarnda toplanacak veriler; 1) Ky
alannn gemii, ksa ve uzun dnemdeki davrannn anlalmas, 2) Ky alannda mevcut
problemin anlalmas, 3) Ky alan ynetiminin programlanabilmesi, 4) Gelecee ynelik
zmlerin tahmin edilebilmesi ve ayrca modelleme almalarna veri salanabilmesi iin
gereklidir.
Kylarda hareketli taban almalarnda aadaki admlar izlenecektir;
I. Arazi almas
Batimetri almas
Ky izgisinin hemen kara tarafndaki ky morfololojisindeki deiimlerin belirlenmesi
(basamak, kumullar vs. gibi)
Kat madde zelliklerinin belirlenmesi
Aknt lmleri
Dalga iklimi almas veya dalga lmleri
Gel-git lmleri
Yerel halktan bilgi toplama (balk vs. gibi)
II. Deniz Suyu lmleri
Scaklk lm
Tuzluluk lm
Deniz suyu zgl ktlesi (), dinamik viskozitesi () gibi byklklerin hesaplanmas
III. Kat Madde zellikleri
Taban yzeyinden 5 cm kalnlnda taban malzemesi rnekleri alnr. rnek says en az
sekiz olmaldr. Her bir rnekteki taban malzemesi zellikleri belirlenerek bunlarn ortalamas
kullanlr. Taban malzemesinin granlometrik dalm belirlenmelidir. Daha sonra kyya ait
kat madde dalm haritalar elde edilir.
Kuvars veya benzeri malzeme iin s =2650 kg/m 3 kullanlr. Farkl malzemeler iin zgl
arlk iesi yardmyla taban malzemesinin zgl arl belirlenmelidir.
124

Eimli tabanlar iin i=sel srtnme as belirlenmelidir.


IV. Hidrodinamik Koullarn Belirlenmesi
alma blgesinde evresel etkenler dalga ve/veya akntnn belirgin olmas durumuna
gre;
A.

Srf aknt durumu

Aknt hz ve hzlarn olaslk dalmlar belirlenir (uzun dnem).


Bir dnemlik gel-git boyunca aknt hz lmleri yaplr. Bunun deerlendirilmesi iin
aknt ler, saysal model, Admiralty Grafik, gel-git atlas kullanlabilir. Ortalama hz iin
aknt lerin yzeyden itibaren su derinliinin 1/3 mesafesine yerletirilmesi nerilir.
Srnt debisi hesaplanr.
Toplam kat madde debisi hesaplanr.
Erozyon ve kumlanma (ylma) yaps belirlenir.
B. Srf dalga durumu

Tasarm dalgas belirlenir (uzun dnem).


Dalga krlma artlar belirlenir.
Srnt debisi hesaplanr.
Toplam kat madde debisi hesaplanr.
Dalgadan dolay oluan ky boyu akntsnn meydana getirdii ky boyu kat madde
debisi hesaplanr.

C. Dalga ve aknt birlikte


Tasarm aknts ve tasarm dalga yaklamnn m yoksa aknt ve dalga
kombinasyonunun birleik olaslk dalmnn m kullanlacana karar verilir. Olaslk
yaklam iin uzun dnem aknt ve dalga iklimi almas yaplmas gereklidir.
Aknt hz lmleri tespit edilir.
Dalga ykseklii, periyodu hesaplanr.
Ortalama srnt debisi hesaplanr.
Ortalama toplam kat madde debisi hesaplanr.
Kat madde hesaplarndan tasarm blgesi iin erozyon ve kumlanma blgeleri belirlenir.
V. Ky izgisi Deiimi
Kat madde hesabnn yaplaca proje blgelerinde blgenin gemiteki durumu ve arazi ile
ilgili bilgiler deerlendirilir. Tasarm blgesine ait eer mmknse fiziksel model kurulabilir.
Bunun iin doru model lekleri belirlenmelidir, ayrca tasarm blgesine ait saysal
modelleme yaplabilir, ancak saysal modellemede mutlaka kalibrasyon yaplmaldr. zellikle
ky boyu kat madde tanmnn aktif olduu ve kyda yaplmas planlanan yaplarn zaman
iinde ky izgisinde yaratabilecei deiimler saysal modeller yardmyla ngrlmelidir.
VI. Koheziv Malzeme
Koheziv malzemelerin tanmnn hesaplanmasnda kum gibi koheziv olmayan malzemeler
iin verilen ifadeler kullanlmamaldr.
4.3 Taban Malzemesi zellikleri
Deniz tabannda bulunan malzemeler kil, silt, kum, ince akl, kaba akl, ta ve kayadan
oluur. Kil ve silt birlikte amur olarak adlandrlr. Genellikle taban malzemesi ap dalm
iin Wentworth lei kullanlr (ekil 4.3). Malzeme dalm birim lei ile verilmitir.

log2 D

(4.1)

D 2

125

Granlometrik dalm taban malzemesinin yaps hakknda bilgi verir. Di malzemenin


arlka % isinin getii elek apdr. Malzemenin geometrik standart sapmas;
D84
D16

(4.2)

bants ile verilmitir.


Kat malzemenin birim lei cinsinden istatistiksel zellikleri aadaki gibi tanmlanmtr.
Ortalama tane ap, standart sapma, arpklk ve kurtosisi veren ifadeler srasyla (4.3, 4.4,
4.5 ve 4.6) eitlikleriyle verilmitir.
M

(16 50 84 )
3

(4.3)

(84 16 ) (95 5 )

4
6
84 16 250 95 5 250

2(84 16 )
2(95 5 )
(95 5 )

2.44(75 25 )

(4.4)
(4.5)
(4.6)

Taban malzemesinin snflanmas aadaki gibi verilmitir;


D84
D
2 veya 90 2.4 ise bu durumda taban malzemesi ok iyi snflanmtr.
D10
D16
D84
D
16 veya 90 35 ise bu durumda taban malzemesi ok iyi bir karma sahiptir.
D16
D10

Bu iki limit deerin arasnda ise ksmen snflanmtr.


Malzemenin snflanmas birim lei cinsinden de tanmlanmtr;
(4.7)
(84 16 )
2
Bu orann 2den kk olmas kumsaln ok iyi snflandn buna karn 16dan byk
olmas ok iyi bir karmn bulunduunu gstermektedir. Bu ifadeye gre ok iyi snflanm
kum (homojen malzeme) durumunda 0 deerini almaktadr, ancak gerek durumda bir plaj
malzemesi iin 0.5e eit ve/veya kk olan deeri dikkate alnmaktadr. Buna karn iyi
snflanmam (karmn sz konusu olduu) kum halinde 1e eit ve/veya byk deeri
dikkate alnmaktadr (Dean ve Dalrymple, 2004). Taban malzemesinin snflanmasna
morfolojik yapnn da etkisi vardr (ekil 4.4). Tablo 4.2de malzemenin istatistiksel
zelliklerine bal olarak granlometrik zellikleri verilmitir.

126

ekil 4.3 Wentworth lei


Tablo 4.2 Malzemenin istatistiksel zelliklerine bal olarak
dalmn tanmlanmas

Birim lei
<0.35
0.35-050
0.50-0.71
0.71-1.00
1.00-2.00
2.00-4.00
>4.00

Birim lei
<-0.3
-0.3 ile -0.1
-0.1 ile +0.1
+0.1 ile +0.3
>+0.3

Birim lei
<0.65
0.65-0.90
0.90-1.11
1.11-1.50
1.50-3.00
>3.00

Standart sapma
Tanm
ok iyi snflanm
yi snflanm
Ksmen iyi snflanm
Orta derecede snflanm
Zayf snflanm
Olduka zayf snflanm
ok zayf snflanm
arpklk
Tanm
ok kaba - arpk
Kaba arpk
Hemen hemen simetrik
nce arpk
ok ince - arpk
Kurtosis
Tanm
ok bask
Bask
Normal bask
Sivri
ok sivri
ok fazla sivri
127

ekil 4.4 Plajlarn snflandrlmas (CIRIA, 1996)


4.4 Deniz Taban (Kat Madde) Hareketinin Balangc
Ak deniz kat madde tanmnda ilk olarak dikkate alnan aktif ve aktif olmayan blgenin
tanmlanmasdr. Aktif blgelerde taban malzemesi dalgalarn ve akntlarn etkisiyle hareket
etmeye balamaktadr. Bylece aktif blgenin ak deniz taraf taban malzemesi hareketinin
balang artlar altnda elde edilebilir. Bu hareketin balad derinlik dalga / aknt iklimine,
128

kat madde karakteristiklerine ve dikkate alnan ky sisteminin byklne baldr.


Hareketin balangc dalga ve/veya aknt etkisinde olur.
Kararl akm iin hareketin balangcna neden olan kesitsel ortalama kritik hz u kr yatay
dzlem, kum dalgacklarnn bulunmad bir taban iin deiik aratrmaclar tarafndan ifade
edilmeye allmtr.
Van Rijn (1984) 15de tatl su, s =2650 kg/m 3 iin;
ukr =0.19(D50 )0.1log10 (4d/D90 )

(m/s),

100 D50 500 m

(4.8)

ukr =8.5(D50 )0.6log10 (4d/D90 )

(m/s),

500 D50 2000 m

(4.9)

ifadelerini vermitir.
Soulsby (1997)

D* > 0.1 iin


ukr =7(d/D50 )1/7 g(s-1)D50 f(D* )

1/2

f(D* )=

(4.10)

0.3
+0.055 1-exp(-0.020D* )
1+1.2D*

(4.11)

1/3

g(s-1)
D* = 2 D50

s= s /

:Suyun kinematik viskozitesi

(4.12)

Bu ifade ekil 4.5te grafik formda verilmitir. Soulsby (1997)nin vermi olduu ifade dalga
etkisinde hareketin balangc iin de uygun sonular vermektedir. Bu uyum ekil 4.6da
grlmektedir.

ekil 4.5 Kararl akm artlarnda kritik hz (Soulsby, 1997)


Dalga etkisinde tabandaki kum hareketinin balangc tabandaki yrngesel hza (uw), dalga
periyoduna (T), tane apna (D) ve zgl ktlesine ( s ) bamldr. Kritik yrngesel hz (uwkr)
Komar ve Miller (1974)n vermi olduu ifadelerle belirlenebilir.
D < 0.5 mm iin

uwkr = 0.118g(s-1)

D > 0.5 mm iin

uwkr = 1.09g(s-1)

2/3

4/7

D1/3 T1/3

D3/7 T1/7

129

(4.13)
(4.14)

Bu ifadeler D=0.5 mm iin sreksizlik yaratmaktadr. ekil 4.6 kritik yrngesel hzn
bulunmasnda kullanlabilir.

ekil 4.6 Dalga etkisinde hareketin balangc iin kritik yrngesel hz (Soulsby, 1997)
Hareketin balangc iin kayma gerilmesi ile verilen ifadeler daha hassas olmaktadr. Bu ilk
defa Shields (1936) tarafndan kayma gerilmesinin bir tanenin batk arlna oran eklinde
verilmitir;
kr =

kr
s

kr
g(s -)D

(4.15)

: Kritik kayma gerilmesi


: Tane zgl ktlesi
: Suyun zgl ktlesi
: Tane ap

ekil 4.7de Shields parametresi kr boyutsuz tane apna karlk izilmitir.


Boyutsuz tane ap D*
g(s-1)
D* = 2

1/3

(4.16)

ile tariflenmitir. ekil 4.7de grld gibi kararl akm iin verilen Shields almas dalga
ve dalga-aknt kombinasyonu iin gelitirilmitir. akl gibi byk tane aplarnda dalga iin
krin deneysel byklkleri aknt halinden ok daha byk olmaktadr.
Soulsby ve Whitehouse (1997) tarafndan Shields erisi cebrik bir ifade ile aadaki gibi
verilmitir;
kr

0.24
0.055 1 exp( 0.02D* )
D*

(4.17)

130

ekil 4.7 Dalga ve/veya aknt etkisinde hareketin balangc (Soulsby, 1997)
Ancak bu ifade ince taneler iin daha byk deerler vermektedir. Ayrca kr 0.30 deerini
amamaktadr. nk bir tanenin arln yenmek iin bu deer yeterli kuvveti
oluturmaktadr. Bu etkilerin stesinden gelebilmek iin yukardaki ifade dzeltilerek Soulsby
ve Whitehouse (1997) tarafndan gelitirilmitir.
kr

0.30
0.055 1 exp ( 0.02D* )
1 1.2D*

(4.18)

ekil 4.8de D tane apna karlk kr deeri izilmitir. Bu eri iin g=9.81 m/s 2, s =2650
kg/m 3, tuzluluk 35 pptdir. Buraya kadar verilen ifade ve ekiller kum dalgacklarnn
bulunmad dzlem taban iindir. fadeler byk tane aplar iin ( D* >200) kr =0.055 sabit
deerini almaktadr. D=10 mmden byk taneler iin hareket etmeyecek Dkr kritik tane ap
iin aadaki ifadeler verilmitir. Bu zellikle yerel taban hareketine karn akl ve kaya
apn belirlemek iin gerekli olmaktadr.
Kararl akm artlarnda kr =0.055 alnarak aadaki ifade verilmitir;
Dkr>10 mm iin

Dkr =

0.250u2.8
d0.4 g(s-1)

1.4

(4.19)

Benzer olarak dalga etkisinde hareket etmeyecek tane ap ise;


Dkr>10 mm iin

Dkr =

97.9u3.08
w

T1.08 g(s-1)

2.08

(4.20)

ile verilmitir.
(BS 6349-1-1, (2013) dalga etkisinde deniz tabannda hareketin balad derinlik iin n
yaklam amacyla d

g tanh 2
TP ifadesini nermitir, burada TP pik dalga periyodu dur).
4

131

ekil 4.8 Kritik kayma gerilmesi, kr (N/m 2) (Soulsby, 1997)


4.5 Kyboyu ve Kyya Dik Kat Madde Tanm
4.5.1 Ky Aknt Sistemi
Dalga nedenli en basit aknt sistemi ky ile belli bir a yaparak krlan dalgalarn surf blgesi
(dalga krlma blgesi) iinde meydana getirdii ky boyu akntlardr. Krlma as ve
krlma gradyan (ky boyunca krlma ykseliklerinin deimesi) her iki faktr birlikte ky
boyu akntsnn oluumunda etkili ise niform olmayan aknt yapsna neden olur ve ekil
4.9da grlen kydan aa doru, kyya dik olarak meydana gelen rip denilen yakn ky
aknt sirklasyon sistemini de yaplandrr. Burada aknt kyya dik rip akmn ekillendirerek
ak deniz tarafna dner, krlma hattn geerek ak denize doru yaylr. Akntlar byk
krlma yksekliinin olutuu blgeden kk krlma blgesine dorudur.

ekil 4.9 Yakn kyda meydana gelen dalga nedenli akntlar


Yakn ky blgesinde dalga nedenli bu aknt sistemleri kylarda kat madde tanmna
sebep olacaktr ve ky morfolojisini ekillendirecektir. Ky boyu akntlarnn kyda neden
olduu kat madde tanm ky boyu kat madde tanm olarak isimlendirilmektedir. Ky
morfolojisi ve ky yaplarnn planlanmasnda yl iindeki kat madde btesi (m 3/yl)
belirlenmelidir.
4.5.2 Ky Boyu Kat Madde Debisi ve Btesi
Ky boyu kat madde debisi gz nne alnan ky blgesinde dalga iklimindeki deiimler
nedeniyle bir yllk bir dnemde etkin ky boyu kat madde tanmn belirlemek iin kat
madde hareketine yol aacak dalgalarn ykseklikleri, ynleri ve etki sreleri belirlenmelidir.
Bylece H0 yksekliinde 0 sapma asna sahip dalgann bir ylda kyda etki etme yzdesi f
ise ky boyu tanan kat madde miktar CERC (1984)e gre;
Qs =2.03106 f H05/2 F(0 )

(m3 /yl)

(4.21)

132

hesaplanr, burada;
F(0 ) (cos 0 )1/ 4 (sin 20 )

(4.22)

yn terimi olarak tanmlanmtr. Dalga hesaplamalar srasnda dalgalarn belli bir yn


etrafnda eitli alardan gelebilecei dnlmelidir. Dalga ortogonalleri kyya dik olan
dalgalarn her yn etrafnda 22.5 a ile geldikleri kabul edilerek, kat madde tanm
hesab yaplacaktr. dalga tepesinin ky ile yapt a ya da dalga ortogonalinin ky
normali ile yapt adr. CERC (1984) kavramsal bir yntem olarak n tasarmda ve ky
alannda ky boyu tanan kum miktarnn tahmin edilmesi iin uygundur. Ancak bu yntemin
uygulanmasnda ky alan dalga iklimi dikkate alnmal ve ynsel tanmlar belirlenmelidir.
Bylece ky boyu net ve toplam kat madde tanmlar hesaplanmaldr. Bu miktarlar ky
alannda, kat madde tanmnn ne kadar etkin olduu hakknda bilgi verecektir.
Son yllarda kumsal kylardaki kat madde zellikleri, ky eimi ile dalga periyodu
parametrelerini de dikkate alan ky boyu tanmn belirleyen ifadeler (Kamphuis, 1991 gibi)
de kullanlabilir.
Kullanlan ky boyu tanm ifadelerinin snrlamalar vardr, bu nedenle ky alannda
yaplacak saha lmlerine gre uygulanacak ynteme karar verilmelidir. Elde edilen
sonularn ky alannda doruluu tartlmal ve gsterilmelidir. Elde edilecek sonu en az
bir yllk tanmn ne olduunu gstermelidir.
4.5.3 Ky Profili
Kyya ulaan dalgalarn neden olduu kyya dik ve ky boyu kat madde tanm
sonucunda yaklaan dalgann zelliklerine bal olarak ky batimetrisinde nemli deiimler
meydana gelmektedir. Zaman iinde deiken zellie sahip ky batimetrisinin belli dalga ve
aknt koullarnda sahip olduu ekile ky profili denilmektedir. Ky profili bu evresel
etkiler altnda stabil bir ekile ulatktan sonra profilin her noktasnda kat maddenin srekli
hareket ve tanm halinde bulunmasna kar kyya dik net kat madde tanm sfr
olacaktr. Bu duruma da profilin denge hali denilmektedir.
Soluan nedeniyle oluan ky ve kynn yenilenmesini salayan profil normal profil veya
yaz profili (basamak tipi), frtna koullar nedeniyle kynn erozyona uramasna yol aan
profil ise frtna profili veya k profili (eik tipi) olarak adlandrlmaktadr. Bu profiller ekil
4.10da verilmitir.

ekil 4.10 Ky profilleri (Yksel, 2011)

133

Ky profilinin ak deniz tarafnda deimedii snr derinlie kapama derinlii (d c ), taban


malzemesinin harekete getii derinlie ise aktif derinlik (daktif ) denir. db; basamak
yksekliidir. Ky profiline ait tanmlar ekil 4.11de gsterilmitir. Ky profillerinin tiplerinin
belirlenmesinde kullanlacak ifadeler Tablo 4.3te verilmitir.

ekil 4.11 Ky profili


Ky denge profili Dean (1977) tarafndan aadaki ifade ile tanmlanmtr.
d(x)=Ap x 2/3

(4.30)

Burada d derinlik, x kydan ak denize olan mesafe ve Ap boyutsuz faktrdr ve bu faktr


tanmlayan ifadeler literatrde tanmlanmtr.
Profilin ak deniz snr kapama derinlii Hallermeier tarafndan aadaki gibi
tanmlanmtr,
H2
dc 2.28Hs,12 68.5 s,122
gT

Hs,12

(4.31)

: 12 saat/ylda oluan belirgin dalga ykseklii.

4.5.4 Ky izgisi
Ky izgisi deiiminin belirlenmesi, etkin ky alan ynetimi iin nemlidir, evrenin
korunmas ve srdrlebilir gelime iin de gereklidir. Fakat ky izgisi deiimini belirlemek
iin ky yaplarnn planlanmasnda tasarlanan saysal modellerde kullanlan verilerin
dorulanmas gerekmektedir. Bu verilerin yetersizlii ve ky yaplarnn yanl
projelendirilmesi ky alanlarnda ou geri dn olmayan sorunlar yaratmaktadr. Bu
sebeple dalga verilerinin doru elde edilmesi ve bu verilerin doru saysal modelle ky izgisi
geliiminde kullanlmas gerekmektedir. Bu amala gemie ynelik uydu grntleri ya da
saha lmlerinin saysal model kalibrasyonlarnda kullanm gerekir.
Ky boyu kat madde tanm nedeniyle ky izgisi boyunca deiim meydana
gelebilmektedir. Erozyon ve ylma nedeniyle ky izgisinde meydana gelecek deiim "Tek
izgi Teorisi" yardmyla kabaca hesaplanabilmektedir. Ancak bu teoride uzun dnemde
kyya dik kat madde tanm dikkate alnmamaktadr. Ky profilinin ekili tek izgi teorisi
yardmyla aadaki denklem ile zlebilir.

134

Tablo 4.3 Profil tipleri iin nerilen baz ifadeler (Yksel, 2011)
Aratrmac

Sunamura ve
Horikawa (1974)

Hattori ve
Kawamata (1980)

fade

H0
L0
D
tan0.27 () ( )0.67
L0

H0 gT tan( )
L0 w s

Snflandrma

Aklama

Denklem No

C>8 erozyon
C<4 ylma
4<C<8 gei

Burada D tane
ap, ky
eimidir

(4.23)

C>0.5 erozyon
C<0.5 ylma

Dean (1973)
ifadesini
deitirmilerdir

(4.24)

H0 / L0 4( w s / gT)normal profil

Kriebel, Dally ve
Dean (1986)

(4.25)

H0 / L0 5( w s / gT)frtna profili

H0 / L0 4.8x108 (H0 / D50 )3.05 ylma

Larson ve Kraus
(1989)

(4.26)

H0 / L0 4.8x108 (H0 / D50 )3.05 erozyon

Kraus, Larson ve
Kriebel (1991)

H0
w sT

Fr

ws

gH02
w 3s T

Kraus ve Mason
(1993)

(4.27)

P=Profil parametresi
P>10,400 frtna profili

Laboratuvar
koullarnda

(4.28)

P>26,500

Saha gzlemleri

(4.29)

H0 3.05
)
ylma
w sT

H0 / L0 0.0007(

H0 3
) erozyon
w sT

gH02
D

Fr 2 w 3s T

Dalrymple (1992)

Byk
laboratuvar
dalga tank
koullarnda
tretilmitir

H0 / L0 0.0007(

gH0

y
1 Q


qy
t
dc x

(4.32)

x
: Ky boyunca dikkate alnan eksen
y
: Kyya dik eksen
t
: Zaman
qy
: Ky boyunca tanmlanan kum kayna (akarsu kayna gibi)
dc
: Kapama derinlii (ky profilinin topuk derinlii )
Q
: Ky boyu kat madde debisi (CERC (1984),CERC (2003), Kamphuis (2010), vs. gibi
ifadelerden hesaplanmaldr).
Tek izgi teorisi iin saysal yntemlerle yaplan zmler de mevcuttur. (4.32) ifadesinin
saysal zm emasna bal olarak saysal a boyutlar ve zaman adm doru seilmelidir.
Bylece ky izgisinin yl iindeki deiimi belirlenebilmektedir. Saysal zmn
kalibrasyonu ve doruluu kesinlikle raporlanmaldr.
Ky izgisi modellemesi yaplmas iin saha lmleri ile proje alan toporafya, batimetri ve
ky izgisi lm yaplmaldr. Ky izgisi modelleri iin yaplacak bu lmlerde proje
alanna komu ky alanlarnda batimetrik lm de saysal modelin doruluunu yanstacak
biimde dikkate alnmaldr. Proje alannda ky morfolojisinde burun, koy ya da yapay yaplar
sz konusu ise bu deiimler ky izgisini snrlamaktadr.
Ky izgisi modelleri iin uygulama projelerinde ky alannda uzun dnemli deiimleri
tanmlayan lmler mevcut deilse bu durumda hava fotoraflar ya da uydu grntleri
135

kullanlarak ky izgisi modelinin doruluu gsterilmedir. Uygulama projelerinde doruluu


ispatlanm ky izgisi modelleri ile gelecee ynelik tahminler yaplmaldr.
Ky alanlarnda ky izgisi gibi bir ya da iki boyutlu modeller kurulduu gibi, liman ii
kumlanma, ulam kanallarnn kumlanmas, yanama yerlerinin kumlanmas, boru hatlar, su
alma yaplar, dearj yaplarnn kumlanma sorunlar gibi projelerde batimetrik deiimlerin
anlalmas amacyla iki yada boyutlu saysal modeller ya da fiziksel model almalar
yaplabilir.
4.6 Yerel Erozyon (veya Oyulma)
Deniz yaplar etrafnda yapnn geometrisinden dolay oluan akm yaps yerel erozyona
neden olmaktadr, bu taban hareketi yaplarn stabilitelerinin bozulmasna neden olacandan
belirlenmesi son derece nemlidir. Bylece yaplarn etrafnda korunma nlemleri
oluturulmaldr (Yksel, 2011). Benzer yerel erozyonlar liman ii su alanlarnda, ulam
yollarnda gemi pervanelerinden kan su jetinden dolay meydana gelir ve hareket eden
taban malzemesi belli konumlarda ylarak topuk oluumuna neden olur, bu durum seyiri
etkiliyebilir.
Muhtemel yerel oyulma problemleri aada verilmitir (Yksel, 2011);
1. Denizalt boru hatlar, enerji, haberleme nakil hatlar etrafnda dalga ve/veya aknt
nedeniyle yerel oyulma.
2. Kazkl yaplar etrafnda dalga ve/veya aknt nedeniyle meydana gelen yerel oyulma.
3. Ky duvarlarnn topuunda dalga nedeniyle meydana gelen yerel oyulma.
4. Dalgakran topuklarnda, kafalarnda dalga ve/veya aknt nedeniyle meydana gelen yerel
oyulma.
5. Kapal ya da ak tipten yanama yaplarnda gemi pervane jeti nedeniyle meydana gelen
yerel oyulma (bkz PIANC, 2015)
6. Gemi dalgalarnn ky ya da kanal evlerinde neden olduklar yerel erozyon.
7. Ak deniz yaplar etrafnda (rzgar santrallar gibi) dalga ve/veya aknt nedeniyle
meydana gelen yerel oyulma.
4.7 Koheziv Malzeme, Akkan amur Tabakas ve Seyir Derinlii
Koheziv malzeme genel olarak amur olarak da bilinir ve su ile ounlukla 63 mden daha
ince malzemeden oluan youn karm olarak tanmlanr (Mehta, 2002). Akkan halde iken
non-Newtonian zellik gstermekle birlikte reolojik zellikleri su ieriine gre deikenlik
gsterebilir (poro-elastik ya da visko-elastik gibi).
Akkan halindeki amur, ask malzemesi ile daha youn sediment taban arasndaki
tabakalam hareketli amur blgesi olarak tanmlanmaktadr. Seyir kanallarnda akkan
haldeki amurun gemi pervanesine kar belirgin bir diren gsterdii bilinmektedir. Seyir
deniz taban, gemi ile temas halinde hasarn ya da kontrol ve manevra iin kabul
edilemeyecek fiziksel etkilerin gzlendii kritik blge olarak tanmlanmaktadr (PIANC, 1997).
Seyir derinlii ise anlk ve yerel olarak seyir deniz taban ve sakin su seviyesi arasndaki
mesafedir. Seyir derinliinin belirlenmesi iin akkan amur tabakasnn kalnlnn bilinmesi
gerekmektedir. Akkan amur kalnl zf = zA zB (ekil 4.12), her bir derinlie karlk
gelen hacimsel kat madde oranlar (solids volume fraction) ve ye gre
belirlenmektedir.

136

ekil 4.12 Askdaki koheziv kat madde konsantrasyonu. Lutocline ve deniz taban arasnda
oluan akkan amur tabakas (Mehta ve dig., 2014)
Hacimsel kat madde oran slak ktle younluuna bal olarak (birim hacimdeki slak
amurun ktlesi) aadaki gibi hesaplanr.

(4.33)

Burada (yaklak 2650 kg/m 3) kat madde tanesinin zgl ktlesini ve suyun zgl
ktlesini (yaklak 1000 kg/m 3) gstermektedir. ve , kil iin kabaca = 0.02 (deer
aral 0.002-0.08) ve = 0.13 (deer aral 0.06- 0.2) olarak alnabilir.
Yksek kat madde konsantrasyonuna sahip akkan amur tabakasn dk
konsantrasyonlu ask malzemesi tabakasndan ayran yksek konsantrasyon gradyanna
lutocline adi verilir. Eer dalga etkisi altnda taban snr tabakasnda salnm gzleniyor ve
taban erozyona kar dayankl ise, tabana su giriinden dolay lutocline ykselecek ve
akkan amur tabakas konsantrasyonunda seyrelme olacaktr (Sahin ve di., 2012, ekil
4.13). Bu durumda yeni akkan amur tabakas kalnl 2 = 2 olacaktr. Dalga etkisi
altnda 2 aadaki gibi belirlenebilir (Vinzon ve Mehta, 1998)

2 = 0.65 [

(3
)

3/2

1/4

(4.34)

3 (1 )

Burada tabanda su partiklnn genlii, taban przll, dalga periyodu, tane

kelme hz, g yerekimi ivmesi, = dir. Frtna dalgalarna maruz blgelerde yaklak
olarak = 0.03 ve = 1 10 4 / olarak alnabilir.

ekil 4.13 Dalga etkisinde salnan snr tabakas durumunda akkan amur tabakasnn
genilemesi ve seyrelmesi (Mehta ve dig., 2014)

137

1) Taban erozyonu
Tabandan akkan amur tabakasna olan kat madde transferi, ktle aks ya da erozyon
hz ile ifade edilir. En yaygn kullanlan erozyon aks ifadesi (Mehta ve dig., 2014)
= = ( ); >
(4.35)
eklindedir. Burada erozyon hzn, anlk taban kayma gerilmesi dalmnn zamansal
ortalamasn, taban erozyon kayma gerilmesi mukavemetini (erozyon iin kritik kayma
gerilmesi), erozyon aks katsaysn gstermektedir ve e bal olarak aadaki gibi
hesaplanabilir

= 0 .

(4.36)
Bu denklemde 0 iin ortalama deer 200 g/N/s olarak bulunmutur. Ayrca, =0.35
alnabilir ve deeri 1.3 ile 10.6 arasnda deimektedir. Migniot (1968), ok sayda doal
amur rnei ve kil mineral kat madde kullanlarak yaplan viskometrik testler sonucunda
iin ye bal olarak aadaki ifadeleri nermektedir
(1/3)

0
; 1.85 Pa

= {
(2/3) 2
0
( ) ; > 1.85 Pa

(4.37)

burada yumak apn, mevcut en kk deerini, akkan amur iin akma


mukavemetini, yumak formunu temsil eden fraktal boyutu gstermektedir. Migniot
(1968)in verilerine uygun olarak = 0.1 m, 0 = 2.56 104 , 0 = 1.88 104 ve = 2.2
olarak alnabilir. = 3.23 106 olarak alnabilir ve aadaki ifade ile hesaplanabilir
(Kranenburg, 1994)
(2/3)

( )

(4.38)

Yukardaki ifadeler ve nin ap arttka ve kohezyon miktar azaldka azaldn


gstermektedir.
2) Seyir derinliinin belirlenmesi
Viskoplastik akkan amur kalnl, e zamanl olarak standart 200 kHz ile daha dk
frekanslarda (genellikle 10-33 kHz aralnda) lm yapan ok frekansl fathometreler ile
belirlenebilmektedir. Yansyan yksek frekansl dalga akkan amurun st seviyesini ( ),
dk frekansl dalga ise alt seviyesini belirlemektedir ( ). Akkan amur tabakasnn alt ve
st seviyesindeki zgl ktle limitleri 1,200 ve 1,070 kg/m 3 olarak belirlenmitir. ekil 4.14te
210 kHz ve 33 kHz iin akustik yansmalar ve akkan amur tabakas oluumu iin bir rnek
grlmektedir.

ekil 4.14 Bir kesit boyunca farkl akustik yansmalara gre akkan amurun belirlenmesi
(Tijucas Korfezi, Brezilya; Schettini ve dig., 2010)

138

Analizler iin aadaki derinlik tanm nemlidir (Sekil 4.15):


1. Hidrodinamik derinlik ( ): Aknt hz nun sfr olduu derinliktir. Bu seviyede akma
gerilmesi taban kayma gerilmesi ye eittir. Hidrodinamik modellerde taban
erozyonu bu derinlikte hesaplanr (Denklem 4.35).
2. Akustik derinlik (): fathometre ile belirlenen akkan amur tabakasnn st
seviyesinin referans alnd derinliktir.
3. Seyir derinlii ( ): Hacimsel kat madde oran (ya da )nin seyir iin amurun
eik akma kayma gerilmesi (yield shear stress) e kar geldii derinliktir. Eik
deerinin zerine kldnda gemi pervanesine kar belirgin bir diren meydana
gelmekte ve pervane amur iine battka motor gc hzl bir ekilde artmaktadr.
Buna gre, seyir derinlii , nin e eit olduu seviye olarak belirlenir. ve
in belirli bir aralkta deiimi beklenmektedir. Tablo 4.4de farkl kati madde tipleri
iin deerlerinin 0.06-0.16 arasnda deitii grlmektedir. Seyir iin deniz taban
taramas ( )in gzlendii derinliine kadar yaplmaldr.

ekil 4.15 Hidrodinamik, akustik ve seyir derinlii tanmlar (Mehta ve dig., 2014)
Tablo 4.4 Seyir derinlii iin eik zgl ktleleri ve hacimsel oranlar iin rnek deerler
(Migniot 1968 ve Parker 1994)
Malzeme
(kg/m 3)

Wouri Nehri (Kamerun)


1.118
0.06
Mahury Nehri (Fransz Guyanas)
1.158
0.09
Hamiz Nehri (Cezayir)
1.274
0.16
1.240
0.14
Kumlu amur (tanelerin %30u>63-m)
1.160
0.09
nce amur (<63-m)
e kar gelen derinlikteki amur direncini temsil etmek iin eik viskozitesinin
kullanlmas durumunda, sahada e viskozite erilerinin belirlenmesi gerekmektedir. amur
viskozitesi nn derinlikle deiiminin sahada belirlenmesi iin arlk problar (gravity
probes) kullanlmaktadr. ekil 4.16da Emden Limani Nesserland Sea Lockta kanaln
mansabnda bir kesit boyunca lmler grlmektedir. ki frekansl (15 kHz ve 210 kHz)
fathometre ile akkan amurun alt ve st seviyelerini belirlenmektedir. Ayrca 1, 2, 5 ve 10
Pas e viskozite erileri de grlmektedir. amur kalnl havuzdan itibaren mesafe ile
deimekte ve yaklak 1600 mde ihmal edilebilecek kadar kk olmaktadr. Teeter (1992)
Louisianada Gulf Port ve Calcasieu kanalnda seyir derinlii iin = 8 Pas deerini
nermitir. Yani, derinlii 8 Pas e viskozite erisinin bulunduu derinlik olarak
tanmlanmtr. Dash ve Wurpts (2001), Emden Liman iin 12 Pasyi nermitir.

139

Sekil 4.16 Akkan amuru gsteren akustik snrlar ve bamsz e viskozite lmleri
(Emden Liman, Dash ve Wurpts 2001)

140

KAYNAKLAR
Arikawa T., (2009), Structural Behavior Under Impulsive Tsunami Loading, Journal of
Disaster Research, Vol.4 No.6 , pp:377-381, Dec. 2009,
Arnason H., Petroff C., and Yeh H., (2009), Tsunami Bore Impingement onto a Vertical
Column, Journal of Disaster Research, Vol.4 No.6 , pp:391-403, Dec. 2009,
Asakura, R., K. Iwase, T. Ikeya, M. Takao, T. Kaneto, N. Fujii and M. Ohmori,. 2002. The
tsunami wave force acting on land structures, Proceedings the 28th International Conference
on Coastal Engineering, pp.1191-1202, 2002.
ASCE (American Society of Civil Engineers, Structural Engineering Institute), 2016,
Minimum Design Loads for Buildings and Other Structures, ASCE/SEI 7-16 (in preparation
for publication).
Ashida, K. and M. Michiue, 1972, Study on hydraulic resistance and bed-load transport rate
in alluvial streams. Proceedings of the Japanese Society of Civil Engineers , Vol. 206: pp.5969. (in Japanese).
Battjes, J. A., Groenendijk, H. W., 2000, Wave Height Distribution on Shallow Foreshores,
Coastal Engineering, Vol 40, No. 3, pp. 161-182.
Cavanie, A., Arhan, M., ve Ezraty, R., 1976. A Statistical Relationship Between Individual
Heights and Periods of Storm Waves, Proc. Symp. Behaviour of Offshore Strusctures, Vol.
2, 354-360.
CERC, 1984, Shore Protection Manual.
CERC, 2003, Coastal Engineering Manual.
CIRIA, 1996, Beach Management Manual, Report no. 153, London.
CIRIA, CUR, CETMEF, 2007. The Rock Manual, The use of rock in Hydraulic Engineering
(2nd edition). C683, CIRIA, London.
Chock, G., 2015, The ASCE 7 Tsunami Loads and Effects Design Standard for the United
States, Chapter 21, Handbook of Coastal Disaster Mitigation for Engineers and Planners,
ed. By Esteban, M., Takagi, H, and Shibayama, T., Elsevier. ISBN-10: 0128010606.
Dalrymple, R.A., 1992. Prediction of Storm/Normal Beach Profiles J. Waterways, Port,
Coastal and Ocean Eng., ASCE, 118, 2, 193-200.
Dasch, W., Wurpts, R. (2001). Isoviscs as useful parameters for describing sedimentation,
Terra et Aqua, 82, 3-7.
Dean, R. G., 1973, Heuristic Models of Sand Transport in the Surf Zone, Proc. conf. Eng.
Dyn. Surf Zone, Sydney, Australia.
Dean, R. G., 1977, Equilibrium Beach Profiles, US Atlantic and Gulf Coasts Tech. Rep.
No.12, Univ. of Delaware, New York.
Dean, R.G. and Dalrymple, R.A., 2004, Coastal Processes with Engineering Applications,
Cambridge University Press.
Dean, R.G., 2002, Beach Nourishment Theory and Practice, Advanced Series on Ocean
Engineering-Vol. 18, Word Scientific.
European Centre for Medium Range Weather Forecasts (ECMWF), www.ecmwf.int
FEMA (Federal Emergency Management Agency), 2012, Guidelines for Design of
Structures for Vertical Evacuation from Tsunamis, Second Edition, p-646, 194p.
Fujii, N., M. Ikeno, T. Sakakiyama, M. Matsuyama, M. Takao, T. Mukohara, 2009, Hydraulic
experiment on flow and topography change in harbor due to tsunami and its numerical
simulation, Proceedings of Coastal Engineering, JSCE, Vol. B2-65, No. 1, pp. 291-295. (in
Japanese)
Fujii, N., M.Ohmori, T.Ikeya, R.Asakura, T.Takeda and K.Yanagisawa, 2005, Numerical
Simulation of Tsunami Drifting Bodies in a Harbor, Proceedings of Coastal Engineering,
JSCE, Vol. 52, pp. 296-300. (in Japanese)
Fujima K., Achmad F., Shigihara Y. and Mizutani N., 2009, Estimation of Tsunami Force
Acting on Rectangular Structures, Journal of Disaster Research, Vol.4 No.6 , pp:404-409,
Dec. 2009,
Goda, Y., 1970. A Synthesis of Breaker Indices, Transactions of the Japan Society of Civil
Engineers, Vol 2, Part 2, 227-230.
141

Goda, Y., 1988. On the Methodology of Selecting Design Wave Heigth, Proceeding of the
21st International Conference on Coastal Engineering, ASCE, 899-913.
Goda, Y., 2010. Random Seas and Design of Maritime Structures, Advanced Series on
Ocean Enginerring- Volume 33, 3. Bask, World Scientific.
Goto, C., 1990, Simulation Models of Timber and Oil Spread Due to Tsunamis, In 2nd
UJNR Tsunami Workshop : Proceedings, NOAA, National Geophysical Records
Documentation No. 24, Boulder, CO, pp. 63-66
Hattori, M.Y. ve Kawamata, R., 1980. Onshore-Ofshore Transport and Beach Profile
Change Proc. 17th. Coastal Engr. Conf. ASCE, 1175-1193.
Hedges, T.S. ve Mase, H., 2004. Modified Hunts Equation Incorporating Wave Setup,
ASCE Journal of Waterway, Port, Coastal and Ocean Engineering, Vol 130, 109-113.
Hsu, S.A., 1984. Improved Formulas for Estimating Offshore WindsProceedings of 19th
Conference on Coastal Engineering, Houston, Texas.
Ikeno, M., T. Yoshii, M. Matsuyama, and N. Fujii, 2009, Estimation of Pickup Rate of
Suspended Sand by Tsunami Experimental and Proposal of Pickup Rate Formulae,
Proceedings of Coastal Engineering, JSCE, Vol. B2-65, No. 1, pp. 506-510. (in Japanese)
Ikeno, Masaaki, Masafumi Matsuyama, Tsutomu Sakakiyama, and Ken Yanagisawa, 2006,
Effects of soliton fission and wave breaking on tsunami force acting on breakwater,
Proceedings of the 30th International Conference on Coastal Engineering, pp. 5162-5174.
Inagaki, S., T. Ikeya, M. Omori, N. Fujii, T. Mukohara and K. Hatayama, 2008, Model
Experiment and Simulative Prediction on Slipping and Drifting of Oil Storage Tank by
Tsunami, Proceedings of Coastal Engineering, JSCE, Vol. 55, pp. 276-280. (in Japanese)
IPCC; Church, J.A., P.U. Clark, A. Cazenave, J.M. Gregory, S. Jevrejeva, A. Levermann,
M.A. Merrifield, G.A. Milne, R.S. Nerem, P.D. Nunn, A.J. Payne, W.T. Pfeffer, D. Stammer
and A.S. Unnikrishnan, 2013: Sea Level Change. In: Climate Change 2013: The Physical
Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the
Intergovernmental Panel on Climate Change [Stocker, T.F., D. Qin, G.-K. Plattner, M. Tignor,
S.K. Allen, J. Boschung, A. Nauels, Y. Xia, V. Bex and P.M. Midgley (eds.)]. Cambridge
University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA.
JDR Journal of Disaster Research, (2009), Tsunami Forces and Effects on Structures
Vol.4 No.6 Dec. 2009, http://www.fujipress.jp/JDR/DSSTR00040006.html.
Kamphius, J. W., 1991, Alongshore Sediment Transport Rate, Journal of Waterway, Port,
Coastal and Ocean Engineering, ASCE, Vol. 117, pp: 624-640.
Kamphius, J. W., Davies, M. H., Nuim, R. W. and Sayao, O. J., 1986, Calculation of Littoral
Sand Transport Rate, Coastal Engineering, Vol.10, pp: 1-21.
Kamphuis, J. W., 1975, Friction Factors under Oscillatory Waves, Journal of Waterways,
Harbors and Coastal Engineering, ASCE, Div. 101 (WW2), pp. 135-144.
Kamphuis, J. W., 2000, Introduction to Coastal Engineering and Management, Advanced
Series on Ocean Engineering, Vol. 16, World Scientific.
Kamphuis, J.W., 2010. Introduction to Coastal Engineering and Management, Adv. Ser. On
Ocean Eng., Vol. 16, 2. Bask, World Scientific.
Kato F.,, S. Inagaki, M. Fukuhama, 2006, Wave Force on Coastal Dike Due To Tsunami,
Coastal Engineering, pp. 5150-5161.
Kihara, N., N. Fujii and M. Matsuyama, 2012, Three-dimensional sediment transport
processes on tsunami-induced topography changes in a harbour, Earth Planets Space, 65,
787-797.
Komar, P. D. and Miller, M. C., 1974, Sediment Threshold under Oscillatory Water Waves,
J. Sediment Petrol, 43, 1101-1110.
Kranenburg, C. (1994). The fractal structure of cohesive sediment aggregates, Estuarine
Coastal and Shelf Science, 39(5), 451-460.
Kraus, N. C., Larson, M. and Kriebel, D. L., 1991, Evaluation of Beach Erosion and
Accretion Predictors, Proc. Co. Sediments91, ASCE, Seattle, pp: 572-587.
Kraus, N.C. ve Mason, J.M., 1993. Discussion of Prediction of Storm/Normal Beach
Profiles, J. Waterways, Port, Coastal and Ocean Eng., ASCE, 119, 4, 466-473.
142

Kriebel, D.L., Dally, W.R. ve Dean, R.G., 1986. An Undistorted Froude Model for Surf Zone
Sediment Transport Proc. 20th. Int. Conf. on Coastal Engr. Taipei, 1296-1310.
Kumagai, K., K. Oda and N.Fujii, 2006, Applicability of Symulation Model for Drift Behavior
of Container due to Tsunami, Proceedings of Techno-Ocean 2006/JASNAOE Ocean
Engineering Symposium, No.72.
Larson, M. and Kraus, N. C., 1989, SBEACH: Numerical Model for Simulating Storm
Induced beach Change, Technical Report, CEREC 89-9, Coastal Engineering Research
Center US Army Engineering Waterway Experimental Station, Vicksburg, Miss.
Mangor, K., 2004, Shoreline Management Guidelines, copyright by author and DHI Water
and Environment, Horsholm, Denmark.
Longuet-Higgins, M. S., 1952, On the Statistical Distribution of Heights of Sea Waves, J. Of
Marine res., Vol. XI, No.3, pp.13-12.
Lukkunaprasit P., Thanasisathit N., and Yeh H., 2009, Experimental Verification of FEMA
P646 Tsunami Loading, Journal of Disaster Research, Vol.4 No.6 , pp:410-418, Dec. 2009,
MAFF (Ministry of Agriculture, Forestry and Fisheries, Japan) (2012), The basic solution for
fishery harbours as measures for earthquake and tsunami after the 2011 Great East Japan
Earthquake and Tsunami, 36p. (http://www.jfa.maff.go.jp/j/seibi/gyokogyojo/pdf/120406.html,
accessed 25 April 2013)
Mase, H., 1989. Random Wave Runup Height on Gentle Slope, Journal of Waterway, Port,
Coastal and Ocean Engineering, Vol 115, 649-661.
Mase, H., Tamada, T., Yasuda, T., Hedges, T.S. and Reis, M.T., 2013, Wave Runup and
Overtopping at Seawalls Built on Land and in Very Shallow Water. Journal of Waterway,
Port, Coastal, and Ocean Eng., 139:346-357.
Matsutomi, H., K. Okamoto, K. Harada,.2010, Inundation flow velocity of tsunami on land
and its practical use, Coastal Engineering Proceedings, 1(32), currents-5.
Mehta, A., Samsami, F., Khare, Y., and Sahin, C. (2014). Fluid Mud Properties in Nautical
Depth Estimation. Journal of Waterway, Port, Coastal, and Ocean Engineering, Vol. 140, No
2, 210-222, doi: 10.1061/(ASCE)WW.1943-5460.0000228
Migniot, C. (1968). A study of the physical properties of different very fine sediments and
their behavior under hydrodynamic action, La Houille Blanche, 7, 591-620 (in French, with
abstract in English).
Munk, W. H., 1949. The Solitary Wave Theory and Its Application to Surf Problems, Annals
New York Acad. Sci., Vol 51, pp 376-423
zhan, E. ve Abdalla, S., 1999. Trkiye Kylar iin Derin Deniz Rzgar ve Dalga Atlas
Parker, W.R. (1994). Determining depth and navigability in fine sediment areas, Coastal,
Estuarial and Harbour Engineers Reference Book, M.B. Abbott, W.A. Price eds., Chapman
and Hall, 611-614.
PIANC (1997). Approach Channels, a Guide for Design. Supplement to Bulletin No. 95,
General Secretariat of the Permanent International Association of Navigation Congresses,
Brussels.
PIANC, 1980, Final report of the 3rd International Commission for the Study of Waves,
1980, Belgium.
PIANC, 1986, List of Sea State Parameters, 1986, Belgium.
PIANC, 1989, Analysis of Rubble Mound Breakwaters, 2006, Belgium.
PIANC, 1992, Analysis of Rubble Mound Breakwaters Permanent International Association
of Navigation Congresses, ISBN 2-87223-047-5, Belgium.
PIANC, 1992, Uncertainty Related to Environmental Data and Estimated Extreme Events,
Belguim.
PIANC, 1992,. Analyses of Rubble Mound Breakwaters, Permanent International Association
of Navigation Congresses (PIANC), Summary Report of Working Group No: 12, Supplement
to Bulletin No: 78/79, Brussels, Belika.
PIANC, 1993, Formulae for Rubble Mound Breakwater Failure Modes, Belguim.
PIANC, 1994, Floating Breakwaters ISBN 2-87223-052-1, Belgium.
PIANC, 1995, Criteria for Movements of Moored Ships in Harbours ISBN 2-87223-070-X,
Belgium.
143

PIANC, 1995, Guidelines for the Use of Certain Powered Craft, such as Waterscooter,
Personal Watercraft, Waterbike, Jetski, Waverunner, Seadoo, on Controlled Waters ISBN 287223-065-3, Belgium.
PIANC, 1995, Port Facilities for Ferries ISBN 2-87223-066-1, Belgium.
PIANC, 1997, Guidelines for the Design of Armoured Slopes under Open Piled Quay Walls,
1997, Belgium.
PIANC, 1998, Lifecycle Management of Port Structures General Principles ISBN 2-87223103-X, Belgium.
PIANC, 1998, Planning for Fishing Ports ISBN 2-87223-091-2, Belgium.
PIANC, 2000, Dangerous Cargoes in Ports ISBN 2-87223-119-6, Belgium.
PIANC, 2000, Protecting Water Quality in Marinas, Report No:98-2000.
PIANC, 2000, Site Investigation Requirements for Dredging Works ISBN 2-87223-113-7,
Belgium.
PIANC, 2001, Seismic Design Guidelines for Port Structures ISBN 2-87223-120-X,
Belgium.
PIANC, 2001, Seismic Design Guidelines for Port Structures, International Navigation
Association, The Netherlands.
PIANC, 2002, Guidelines for the Design of Fenders Systems ISBN 2-87223-125-0,
Belgium.
PIANC, 2002, Mooring System for Recreational Craft ISBN 2-87223-126-9, Belgium.
PIANC, 2002, Recreational Navigation and Nature ISBN 2-87223-130-7, Belgium.
PIANC, 2003, Breakwater with Vertical and Inclined Concrete Walls, 2003, Belgium.
PIANC, 2003, Guidelines for Managing Wake Wash from High Speed Vessels ISBN 287223-142-0, Belgium.
PIANC, 2004, Disability Access Guidelines for Recreational Boating Facilities, 2004,
Belgium.
PIANC, 2004, Dredging of Marinas ISBN 2-87223-144-7, Belgium.
PIANC, 2004, Inspection, Maintenance and Repair of Maritime Structures Exposed to
Damage and Material Degradation Caused by Salt Water Environment ISBN 2-87223-1455, Belgium.
PIANC, 2005, Accelerated Low Water Corrosion ISBN 2-87223-153-6, Belgium.
PIANC, 2006, Waterborne Transport, Ports and Waterways; A Review of Climate Change
Drivers, Impacts, Responses and Mitigation, 2006, Belgium.
PIANC, 2008, Lifecycle Management of Port Structures Recommended Practice for
Implementation, Report No:103-2008.
PIANC, 2008, Minimizing Harbour Siltation, Report No:102-2008.
PIANC, 2009, The Use of Alternative Materials in Marine Structure Construction, Report
No:105-2009.
PIANC, 2011, The Application of Geosynthetics in Waterfront Areas, Report No:113-2011.
PIANC, 2012, Criteria for the (Un) Loading of Container Vessels, Report No:115-2012.
PIANC, 2012, Safety Aspects Affecting the Berthing Operations of Tankers to Oil and Gas
Terminals, Report No:116-2012.
PIANC, 2012, Use of Hydro/Metro Information for Port Access and Operations, Report
No:117-2012.
PIANC, 2013, Design and Operational Guidelines for Superyacht Facilities, Report No:1342013.
PIANC, 2013, Dry Stack Storage, Report No:132-2013.
PIANC, 2014, Classification of Soils and Rocks for the Maritime Dredging Process, Report
No:144-2014.
PIANC, 2014, Countries in Transportation (CIT): Coastal Erosion Mitigation Guidelines,
Report No:123-2014.
PIANC, 2014, Design Principles for Small and Medium Marine Container Terminals, Report
No:135-2014.
PIANC, 2014, Harbour Approach Channels Design Guidelines, Report No: 121-2014
PIANC, 2014, Sustainable Ports a Guide for Port Authorities, Report No:150-2014.
144

PIANC, 2014, Tsunami Disaster in Ports due to the Great East Japan Earthquake, Report
No:122-2014.
PIANC, 2015, Anti-Sedimentation System for Marinas and Yacht Harbours, Report No:
130-2015.
PIANC, 2015, Guidelines for Protecting Berthing Structures from Scour Caused by Ships,
Report No:180-2015.
PIANC, 2015, Semi Probabilistic Design Concept for Inland Hydraulic Structure, Report
No:140-2015.
Sahin, C., Safak, I., Sheremet, A., Mehta, A.J. (2012). Observations on cohesive bed
reworking by waves: Atchafalaya Shelf, Louisiana, Journal of Geophysical Research, 117
(C9), C09025, doi:10.1029/2011JC007821.
Sakakiyama,T,.2012, Tsunami inundation flow and tsunami pressure on structure, Journal
of Coastal Engineering, vol. 68 No.2, JSCE, pp.771-775 (in Japanese).
Schettini, C.A.F., de Almeida, D.C., Siegle, E., de Alencar, A.C.B. (2010). A snapshot of
suspended sediment and fluid mud occurrence in a mixed-energy embayment, Tijucas Bay,
Brazil, Geo-Marine Letters, 30, 47-62.
Shields, A., 1936, Anwendung der Aehnlichkeitsmechanik und der Turbulenz Forschung auf
die Geschiebebewegung, Mitt Preuss Versuchsanstal Wasserbau Schiffbau, Berlin.
Shuto, N, 1985, The Nihonkai-Chuubu earthquake tsunami on the north Akita coast,
Coastal Engineering, Japan, JSCE 28, Tokyo, Japan, 255264.
Sleath, J.F.A., 1984, Sea Bed Mechanics, A Wiley series
Soulsby, R. L. and Whitehouse R. J. S. W., 1997, Threshold of Sediment Motion in Coastal
Environments, Proc. Pacific Coasts and Ports97 Conf., Christchurch, 1, pp. 149-54,
University of Canterbury, New Zealand.
Soulsby, R. L., 1995, The Bailard Sediment Transport Formula: Comparison with Data and
Models, Op. cit., pp: 2-48.
Soulsby, R., 1997, Dynamics of Marine Sands, HR Wallingford.
Sunamura, T. and Horikawa, K., 1974, Two Dimensional Beach Transformation due to
Waves, Proc. 14th Conf. on Coastal Eng., pp: 920-938.
Synolakis, C.E., 2003, Tsunami and Seiche, in Earthquake Engineering Handbook, W.F.
Chen and C. Scawthorn (eds), CRC Press, New York, 9-1 to 9-99.
Synolakis, C. E., Bernard, E. N., Titov, V. V., Knolu, U., and Gonzlez, F., 2008 Validation
and verification of tsunami numerical models, Pure and Applied Geophysics 165(11-12),
2197-2228. doi:10.1007/s00024-004-0427-y.
Takahashi, T., N. Shuto, F. Imamura, and D. Asai, 2000, Modeling Sediment Transport due
to Tsunamis with Exchange Rate between Bed Load and Suspended Load Layers , Proc. of
27th Int. Conf. On Coastal Eng., ASCE, Vol. 2, pp. 1508-1519.
Technical Standards and Commentaries for Port and Harbour Facilities in Japan, The
Overseas Coastal Area Development Institute of Japan, (OCDI, 2002).
Technical Standards and Commentaries for Port and Harbour Facilities in Japan, The
Overseas Coastal Area Development Institute of Japan, (OCDI, 2009).
Teeter, A.M. (1992). Evaluation of new fluid mud survey system at field site, Dredging
Research Program Technical Note DRP-2-05, U.S. Army Engineer Waterways Experiment
Station, Vicksburg, MS.
The National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA), www.noaa.gov
Thompson, E.F. ve Vincent, C.L., 1985. Significant Wave Height for Shallow Water Design,
ASCE Journal of Waterway, Port, Coastal and Ocean Engineering, Vol 111, 828-842.
US Army Corps of Engineers, 2003. Coastal Engineering Manual (CERC ), Engineer Manual
1110-2-1100, US Army Corps of Engineers, Washington D.C. (6 volumes)
Van der Meer, J., 1990. Extreme Shallow Water Wave Conditions, Report H198, Delft
Hydraulics.
Van Rijn, L. C., 1984, Sediment Transport: Part I, Bed Load Transport, Part II: Suspended
Load Transport, Part III: Bed Forms and Alluvial Roughness, Journal of Hydraulic Eng.,
ASCE, 110 (HY10), (HY11), (HY12), pp: 1431-1456, 1613-1641, 1733-1754.

145

Vinzon, S.B., Mehta, A.J. (1998). Mechanism for formation of lutoclines by waves, Journal of
Waterways, Port Coastal and Ocean Engineering, 124(3), 147-149.
Weggel, J. R., 1972. Maximum Breaker Height, Journal of the Waterways, Harbors and
Coastal Engineering Division, Vol 98, No. WW4, pp 529-548
Wilson, B. W., 1965. Numerical Prediction of Ocean Waves in the North Atlantic for
December 1959, Deut, Hydrogr. Zeit, Jahrgang 18, Heft 3, pp. 114-130.
Yalciner A. C., and Synolakis C. E., 2007, Tsunamis and their impacts on Marine Structures,
Submitted to Guidelines on seismic-induced liquefaction around marine structures" in LIMAS
Special Issue in ASCE Journal of Waterway, Port, Coastal and Ocean Engineering (Editor
Mutlu Sumer). Volume: 133 Issue: 1 Pages: 55-82 Published: JAN-FEB 2007
Yksel, Y. ve evik, Y., 2008, Ky Mhendislii, BETA Yaynevi.
Yksel, Y. ve evik, E., 2010, Liman Mhendislii, 2. Bas, BETA Yaynevi
Yksel, Y., 2011, Dalgakran Tasarm, BETA Yaynevi
Yksel, Y., 2011, Deniz taban Hidrodinamii ve Ky Morfolojisi, 2. Bas, BETA Yaynevi.
Yksel, Y., 2014, Teori ve zml Problemler ile Bilgisayar Uygulamal Akkanlar
Mekanii ve Hidrolik, 4. Bas, BETA Yaynevi, 5. Bask

146

BLM C
PLANLAMA

147

148

NDEKLER
1. SU ALANLARININ TASARIMI
1.1. Ulam Kanal
1.1.1 Dorultu
1.1.2 Kanal Genilii
1.1.3 Ulam Kanal Derinlii
1.1.4 Dier Tasarm zellikleri
1.2 Liman i Manevra Alanlar
1.3. Liman i Yanama Yerleri Boyutlar
1.4 Gemiler
1.5 Kapal Limanlarda Dalga Nedenli Salnm
1.6 Yanama Dzeni ve Gemi Balama Yntemleri
1.6.1 Gemi Yanama ve Usturmaa Yerleim Dzenleri
2. TERMNAL PLANLAMASI
2.1 Genel Tanmlar
2.2 Konteyner Terminalleri Planlamas
2.2.1 Konteyner Tip ve Boyutlar
2.2.2 Planlama
2.3 Genel Kargo ve ok Amal Terminaller
2.4 Ro-Ro ve Feribot Terminalleri
2.4.1 Yolcu nme/Binme Tesislerinin Planlanmas
2.5 Sv Yk Terminalleri
2.6 Kuru Dkme Yk Terminalleri
3. BALIKI LMANLARI
3.1 Balk Limanlarnn Tipleri
3.2 Yer Seimi
3.3 Balk Tekneleri
3.4 Planlama
3.4.1 Ulam Kanal
3.4.2 Basenler ve Yanama Yaplar
3.4.3 Apron
3.4.4 Tekne Bakm ve Onarm
3.4.5 Binalar ve Dier Hizmetler
4. YAT LMANLARI
4.1 Genel
4.2 Tekne Tipleri ve Boyutlar
4.3 Ulam Kanal ve Liman Girii
4.4 Manevra Dairesi
4.5 Liman i Yerleim
4.6 Park Alan
4.7 Travel Lift
4.8 Hizmet Yaplar
4.9 Mega ve Sper Yat Limanlar iin Ek Planlama ltleri
4.10 Balanma
4.11 Balk Barnaklarndan Dntrlen Yat Limanlar
5. KRUVAZYER LMANLARI
6. LMAN KAPLAMA TASARIMI
6.1 Giri
6.2 Liman Kaplama Tasarm
7. TERSANELER
7.1 Genel
7.2 Tekne Denize ndirme ve Denizden Alma Tesisleri
7.3 Kzak Tasarm
7.3.1 Kzak Yerinin Konumu
7.3.2 Kzak Elemanlarnn Boyutlar
149

155
155
156
157
159
161
161
163
166
174
176
177
181
181
186
186
188
195
196
197
200
205
207
207
207
207
208
208
208
210
210
210
211
211
215
216
217
220
227
227
227
229
233
233
234
237
237
237
241
241
242
243
243
244

7.3.3 Kzak Uzunluu ve Geri Alan


7.3.4 Su Derinlii
7.3.5 Kzak Eimi
7.3.6 Su Alan
7.3.7 n Duvar ve Deme
7.3.8 Ba Papet ve Dndrme Momenti
7.4 Gemi Asansr
7.5 Yzer Havuz
7.6 Tekne Vinci
7.7 Byk Tonajl Gemi Kzaklar

244
244
244
244
245
245
246
248
248
248

KAYNAKLAR

251

150

TABLO LSTES
Tablo 1.1 Dorusal ulam kanalda kanal genilii
Tablo 1.2 Kanal derinliinde etkili bileenler ve hava pay
Tablo 1.3 skele ve rhtmlarda evresel operasyon koullarnn snr deerleri
Tablo 1.4 Balca gemi boyutlarna gre yanama yeri boyutlar
Tablo 1.5 Yanama yerinde standart st kotlar
Tablo 1.6 Gemi lm oranlar
Tablo 1.7 Gemi ekme kuvvetleri iin standart deerler
Tablo 1.8 Gemi boyutlar
Tablo 1.9 Elleleme iin limit dalga koullar
Tablo 1.10 Operasyon koullarnda dalga ykseklii snr deerleri
Tablo 1.11 Liman giri katsays
Tablo 2.1 Terminallerde minimum alan boyutlar
Tablo 2.2 Terminallerde minimum park alan boyutlar
Tablo 2.3 Standart konteyner boyutlar
Tablo 2.4 Bir TEU iin gerekli depolama alan
Tablo 2.5 Tipik tasarm mrleri
Tablo 2.6 Apron genilii standart deerleri
Tablo 2.7 skeleler ve SPM iin dalga ykseklii limitleri
Tablo 2.8 Demirleme alanlar
Tablo 2.9 amandra kullanlan basen alanlar
Tablo 2.10 Kuru yk zellikleri
Tablo 3.1 Tipik tekne boyutlar
Tablo 4.1 Teknelerin tipik tasarm parametreleri
Tablo 4.2 PIANC (1995) tarafndan teknelerin snflandrlmas
Tablo 4.3 Balama yeri boyutlar
Tablo 4.4 Tekne geniliine gre sabit iskele st kotu
Tablo 4.5 Minimum yzer parmak iskele genilikleri
Tablo 4.6 Sabit iskelede hareketli ykler
Tablo 4.7 Yzen iskelede hareketli ykler
Tablo 4.8 Yat liman shhi tesis saylar
Tablo 4.9 amar ykama tesisi saylar
Tablo 4.10 Sper yatlara etkili aknt kuvvetleri iin yaklak su ekim alanlar
Tablo 4.11 Minimum seyir yolu genilikleri
Tablo 4.12 Minimum ve tercih edilen yanama genilikleri
Tablo 4.13 Usturmaa aplar

151

158
160
162
165
166
168
168
169
174
175
176
184
184
187
187
195
196
202
202
202
205
208
215
216
223
224
225
225
225
227
228
230
232
232
233

EKL LSTES
ekil 1.1 Su alannn planlanacak elemanlar
155
ekil 1.2 Ulam kanallar
156
ekil 1.3 Ulam kanalnda eriliklerin tasarlanmas
157
ekil 1.4 Ulam kanal derinlik faktrleri
160
ekil 1.5 Ulam kanallarnda hava pay
161
ekil 1.6 Balama dzeni
163
ekil 1.7 Basen genilii
164
ekil 1.8 Uzun parmak iskelede minimum rmorkor destekli yanama yeri dzeni
164
ekil 1.9 Ksa parmak iskelede minimum rmorkor destekli yanama yeri dzeni
164
ekil 1.10 Gemi boyutlar
168
ekil 1.11 Bir geminin hareket modlar
169
ekil 1.12 Basen salnmlar
175
ekil 1.13 Basen ekilleri
176
ekil 1.14 Dorusal (marjinal) rhtmda balanma
177
ekil 1.15 Dorusal rhtmda usturmaa dzeni
177
ekil 1.16 T tipi iskelede usturmaa dzeni
177
ekil 1.17 Yaslanma dolfenli usturmaa dzeni
178
ekil 1.18 oklu yanama dolfenli usturmaa dzeni
178
ekil 1.19 Ro-Ro ve feribotlar iin yanama dzeni
179
ekil 2.1 Yk baznda limanlarda ellelenecek yk talep tahmini
185
ekil 2.2 ISOya gre konteyner boyutlar
186
ekil 2.3 Tipik konteyner terminal alanlar
188
ekil 2.4 Straddle Carrier (SC) kullanlan bir konteyner terminali
189
ekil 2.5 PIANC (2014) tarafndan nerilen elleleme sistem kombinasyonu
190
ekil 2.6 Tipik apron alan
191
ekil 2.7 Konteyner depolama alan iin tasarm grafii
193
ekil 2.8 Tipik konteyner terminali iletme plan
194
ekil 2.9 Tipik RS almas ve depolama
194
ekil 2.10 Tipik SC istiflemesi ve depolama alan
194
ekil 2.11 Tipik RTG istiflemesi ve depolama alan
195
ekil 2.12 Tipik RMG istiflemesi ve depolama alan
195
ekil 2.13 rnek Ro-Ro terminali ve kapak atm Ro-Ro gemisi
198
ekil 2.14 rnek yolcu binas
199
ekil 2.15 Boyuna bal tankerlerde seyir halinde gemi durumu
200
ekil 2.16 Farkl rhtmlarda gemi omurgalar arasnda mesafe
201
ekil 2.17 skelenin her iki tarafna bal tanker hali
201
ekil 2.18 Herbir gemi iin amandralara balanma alan iin temel tasarm
203
ekil 2.19 oklu balama
203
ekil 2.20 T tipi iskelede balanma
203
ekil 2.21 Ykleme platformuna balanan tankerin balanma dzeni
204
ekil 2.22 skele platforma bal kuru yk ellelemesi (ykleme)
205
ekil 2.23 Lineer bir rhtmda kuru yk ellelemesi (boaltma)
206
ekil 3.1 Kk tekneler iin yanama boyutlar
208
ekil 3.2 Paralel yanamada rhtm uzunluu
209
ekil 3.3 Dik yanamada rhtm uzunluu
209
ekil 3.4 Parmak iskeleli rhtm uzunluu
209
ekil 4.1 Teknelerin genilik ve su ekimi ilikisi
217
ekil 4.2 Teknelerin uzunluk ve su ekimi ilikisi
218
ekil 4.3 Bir yat limanna ait ulam kanal
218
ekil 4.4 Tipik yat liman yerleim plan
219
ekil 4.5 Tipik yat liman yerleim plan
220
ekil 4.6 Parmak iskeleler aras seyir yolu genilii (a) Sakin dnemde seyir yolu genilii,
(b) Rzgar ve aknt altnda seyir yolu genilii, (c) Halat veya motor destei ile minimum
seyir yolu genilii, (d) Manevra yaplmadan seyir yolu genilii
221
152

ekil 4.7 Mega yat balanmas iin minimum seyiryolu genilii (a) artmal iskeler iin
minimum seyir yolu genilii=10Bparmak , (b) Ayn hizada bulunan iskeleler iin minimum seyir
yolu genilii=9Bparmak
222
ekil 4.8 Basen tipi iskele yerleiminde seyir yolu genilii
223
ekil 4.9 Tekne balanma dzeni ve boyutlar, bkz. Tablo 4.3
223
ekil 4.10 Liman iinde iyi bir sakinlik salanmas iin msaade edilen dalga
Ykseklikleri
224
ekil 4.11 Sper yat boyutlar
229
ekil 4.12 Sper yat yolcu indi-bindi rampalar
230
ekil 4.13 Sper yatlarn (motor yat) tekne boyuna kar izdm alan
231
ekil 4.14 Farkl manevra kabiliyetlerinde ulam kanal
231
ekil 4.15 ki ynl trafik iin minimum kanal boyutlar
232
ekil 4.16 Seyir yolu
233
ekil 4.17 Tek ve ift yanama
233
ekil 4.18 Balanma tipleri
234
ekil 4.19 Akdeniz tipi balanma
234
ekil 6.1 Liman kaplama tasarm aamalar
238
ekil 7.1 Bir kzak iin tipik kesit
243
ekil 7.2 Precast beton blok ve ekek yeri nndeki dalgalarn ykseklii iin istenen
Kalnlk
245
ekil 7.3 Ba papet
246
ekil 7.4 Dndrme momenti
246
ekil 7.5 Gemi asansr
247

153

154

1. SU ALANLARININ TASARIMI
Liman alannn seiminden sonra bu alana ait meteorolojik, geoteknik ve oinografik bilgiler
belirlenecektir. Limanlarda su alannda planlanmas gereken baz alanlar ekil 1.1de
gsterilmitir. Bunlar; (1) D ulam kanal (liman yaklam kanal), (2) ulam kanal, (3)
Manevra dairesi, (4) Demirleme alan, (5) Yanama alan, (6) zel amal alan, (7)
Dalgakranlardr.

ekil 1.1 Su alannn planlanacak elemanlar


Planlama ve tasarm kriterleri genellikle limana gelmesi beklenen tasarm gemisinin
byklne ve tipine dayanmaktadr. Burada tasarm gemisi limana gelecek en byk
gemidir. rnein geminin dalga, aknt ve rzgar etkisinde manevra kabiliyeti, dalga
etkisindeki dey hareketleri, yanama yaps nnde boyuna ve dey dorultulardaki
hareketleri dnlmelidir. Planlama aamasnda limann doal dengeye (fiziksel ve
ekolojik) etkisinin aratrlmas ve raporlanmas gereklidir.
1.1 Ulam Kanal
Ulam kanal derin sudan liman iindeki manevra dairesine balanty salayan su yolu
olarak tariflenmektedir. Ulam kanalnn limann korunakl su alannn dnda kalan ksm
d kanal, korunakl su alannn i tarafnda kalan ksm ise i kanal olarak
isimlendirilmektedir. tasarm parametresi vardr. Bunlar; dorultu, genilik ve derinliktir.
Ulam kanallarnn tasarmnda kavramsal yntemlerin yansra saysal ve/veya fiziksel
model almalarn esas alan yntemler kullanlabilir. Detayl tasarmlarda saysal veya
fiziksel model almalarnn yaplmas uygundur.
Kanal derinlii maliyeti etkileyen en nemli faktrlerden biridir ve projenin uygulanabilirliini
de etkilemektedir. Burada geminin seyri srasnda kulland yolun kanal olarak
adlandrlmas iin her iki taraf kara ile snrlandrlm su yolu olmas, hendek iin evleri
batk (taranarak) derinletirilmi su yolu eklinde olmas ve seyir yolu iin ise hibir
snrlamann olmad su yolu olarak tanmlanmas eklindedir. Burada su yollarnn tamam
ulam kanal olarak isimlendirilecektir (ekil 1.2). Pratikte, kanal ve seyir yollar arasnda
ok keskin bir gei yoktur. Su altnda kalan ev ykseklikleri su derinliinin %40ndan daha
az veya seyir yolunun etkili geniliinden (W etk ) daha byk bir genilie sahip kanallar yanal
olarak snrlanmad kabl edilir (Yksel ve evik, 2010).

155

ekil 1.2 Ulam kanallar (PIANC, 2014)


Ulam kanallarnda gemilerin seyir alanlarnda aadaki fiziksel koullarn aratrlmas
gereklidir;

Rzgar
Dalga
Gel-git ve su seviyesi deiimleri
Batimetri
Deniz tabannn geoteknik zellikleri
Kumlanma
Deniz suyu/tatl su etkileri
Gr mesafesi
Buzlanma

Btn bu koullarn incelenmesinden sonra tasarm gemisi zellikleri ile birlikte btncl
tasarm yaplmas salanmaldr. Kanal tasarmnda kullanlan parametrelerin salanmas
iin liman su alann kullanacak birden fazla geminin zelliklerini dikkate almak daha doru
yaklamlarn yaplmasn salamaktadr. Tasarm gemisi kavram liman kullanacak en
byk gemi olarak tanmlanmaktadr. Ancak gemilerin manevra, yk durumlar, trafik
younluu, ulam kanalnn plandaki durumu, gemilerin bekleme koullar, su seviyesi
deiimleri gibi dier faktrler nedeniyle sahip olduklar zellikler dolaysyla bu faktrlerden
etkilenmeden gvenli seyir yapmalar istenir. Bu nedenle tasarm gemisi zelliklerinden
belirgin farkllk gsteren dier gemilerin de tasarmda dikkate alnmas uygundur.
1.1.1 Dorultu
Kanallarda eriliin olmas durumunda gemilerin manevra kabiliyetleri, hzlar, gemi su
ekiminin su derinliine oran ve seyir destei dikkate alnmaldr. Aada belirtilen
prensipler ulam kanalnn dorultusunun belirlenmesinde uygulanmaktadr.
i.Dalga, rzgar ve aknt koullarnn dikkate alnd mmkn olan en ksa uzunluk
seilmelidir. Kanaln dorusal olmas tercih edilmelidir.
ii.Gemiler enlemesine durumda minimum aknt ve rzgar etkisinde kalmaldrlar.
iii.Hakim dalga dorultusu ile ulam kanal ekseni arasndaki a 300den kk olmaldr.
iv.Birbirini takip eden erilikler yaplmamaldr. Liman giriinde erilikten kanlmaldr.
Kanalda minimum erilik olmal mmknse liman giriinde erilikten kanlmaldr. Rmorkr
yardmna ihtiya duyulmadnda, kanaln erilii tasarm gemisinin manevra kabiliyetine
baldr. Tasarm mhendisi ulam kanalnda birbiri ardna kvrm oluturmamaldr, gerekli
ise kvrmlar aras ekil 1.3te grld gibi dorusal ulam kanal ile geilmelidir.
Ulam kanalnn planlanmas iin daha detayl kriterler iin CERC (2003), OCDI (2009) ve
PIANC (2014) kullanlmaldr.

156

ekil 1.3 Ulam kanalnda eriliklerin tasarlanmas (PIANC, 2014)


ekil 1.3te grld gibi kanal kvrmlarnda kanal genilii W kadar geniletilir. Bu
genilik aadaki basit ifade ile bulunabilir.

W=

LOA 2
aR

(1.1)

Burada R ulam kanalnn erilik yarap, a gemi tipine bal katsay, LOA ise geminin ba
ile kna teet izilen iki dey arasndaki yatay mesafedir. Katsay normal gemiler iin a=8
ve byk gemiler (tanker, kuru yk gemileri gibi) iin a=4.5 olarak tanmlanmtr. Kanal
kvrmlarnn detayl tasarmnda CERC (2003) kullanlabilir.
1.1.2 Kanal genilii
Kanaln dorusal
kullanlacaktr.

ksmnn

genilii

iin

PIANC

W=W BM+W i+2W B

(2014)

tarafndan verilen bant


(1.2)

Burada; W BM temel kanal genilii, W i ilave genilik ve W B ise ev akln gstermektedir.


ki geminin yan yana gemesi durumunda iki hat arasna W P ayrm geniliinin ilave edilmesi
de gerekmektedir.
W=2(W BM+W i+W B)+W P

(1.3)

Temel ulam kanal genilii tasarm gemisinin manevra kabiliyetine bal olarak belirlenir.
Tanker, kuru yk gemilerinin manevra kabiliyetleri zayftr. Konteyner, araba tayclar, RoRo, LNG ve LPG gemileri orta manevra kabiliyetine sahiptir. ift pervaneli gemiler, feribotlar
ve kruvaziyer gemileri ise iyi manevra kabiliyetine sahiptir.
Kanal geniliinin belirlenmesi iin Tablo 1.1deki deerler kullanlacaktr. Burada D ykl
geminin su ekimi, B tasarm gemisinin genilii, d ise su derinliidir. Kanal boyutlandrmas
yapldktan sonra emniyetli seyir amacyla tm evresel koullarn da senaryo olarak dikkate
alnd gerek zamanl seyir simlatrleri yardmyla yaplan planlama kontrol edilmelidir
(PIANC, 2014).
OCDI (2009)da ulam kanal genilii iin iki farkl yntem tanmlanm bunlardan biri
ampirik bantlara dayal kavramsal tasarm dieri ise performansa dayal tasarm
yntemidir. Performansa dayal tasarm gemi davrann, evresel koullar dikkate alan
daha esnek tasarm yaplmasn salamaktadr. Kanal genilii iin risk dzeyi, kanal tipini
tanmlayan faktrlerin tanmlanmas gerekmektedir.

157

Tablo 1.1 Dorusal ulam kanalda kanal genilii (PIANC, 2014)


Genilik Bileenleri
Temel genilik (WBM)

Koullar
yi
Orta
Zayf

Gemi hz

D Kanal Geni lii (m)

Kanal Genilii (m)


1.3B
1.5B
1.8B

Hafif iddette
Wrzgar <15kts
(<4 Beaufort)

Hzl
Orta
Yava

0.1B
0.2B
0.3B

Orta idette
15 <Wrzgar <33 kts
(4-7 Beaufort)

Hzl
Orta
Yava

0.3B
0.4B
0.6B

Gl
30<Wrzgar <48 kts
(7-9 Beaufort)
hmal edilebilir
Vaknt <0.2 kts

Hzl
Orta
Yava

0.5B
0.7B
1.1B

lave genilik (Wi)

Enine rzgar

Tm

0.0

0.0

Hzl
Orta
Yava

0.2B
0.25B
0.3B

0.1B
0.2B
0.3B

Orta
0.5kts< Vaknt <1.5kts

Hzl
Orta
Yava

0.5B
0.7B
1.0B

0.4B
0.6B
0.8B

Byk
1.5kts< Vaknt <2.0kts

Hzl
Orta
Yava
Tm

1.0B
1.2B
1.6B

Dk
0.2kts<Vaknt <0.5kts
Enine aknt

Dk
Vaknt <1.5 kts

Boyuna aknt

Orta
1.5kts<Vaknt <3.0kts
Byk
Vaknt >3.0kts

Belirgin dalga
ykseklii
Navigasyon destei

Deniz taban
zellikleri

H s<1.0m
1.0<H s<3.0 m
H s>3.0 m
Mkemmel (VTS)
yi
Orta

Hzl
Orta
Yava

0.0
0.1B
0.2B

Hzl
Orta
Yava
Tm
Tm
Tm

0.1B
0.2B
0.4B

Ayrm mesafesi (WP)

ev akl (WB)

0.0
0.5B
1.0B

d 1.5D
d<1.5D
Dzgn ve Yumuak
Engebeli ve Sert

0.1B
0.2B
d 1.5D
1.5D>d
1.25D
d<1.25D

Orta
Yksek

Vs 12 kts
8kts Vs<12kts
5kts Vs<8kts
Kk eimli evler

0.0
0.0
0.2B
0.4B
0.0

Ulam kanal su
derinlii
Yk riski

0.0

0.0
0.1B
0.2B

d 1.5D
1.5D>d 1.15D
d<1.15D
0.5B
1.0B

Hzl
Orta
Yava

2.0B
1.6B
1.2B

1.8B
1.4B
1.0B

Hzl
Orta
Yava

0.2B
0.1B
0.0B

0.2B
0.1B
0.0B

158

0.0
0.2B
0.4B

Eimli ev

Hzl
Orta
Yava

0.7B
0.5B
0.3B

0.7B
0.5B
0.3B

Dik, sert ev

Hzl
Orta
Yava
Hzl
Orta
Yava

1.3B
1.0B
0.5B

1.3B
1.0B
0.5B

Vs>12 kts
8 kts< Vs <12 kts
5 kts< Vs <8 kts

Tekne Hz (kts)

0.1B
0.0
0.0

1.1.3 Ulam Kanal Derinlii


Kanal derinlii birok faktre baldr (ekil 1.4), bunlar;
1) Tasarm gemisinin su ekimi (tam ykl en byk su ekimli gemi), D
2) Squat (geminin hzlanmas nedeniyle batmas) ve trim (geminin manevra kabiliyetinin
artrlmas iin ba ve k ksmna farkl ykleme sonucunda su ekiminin deiimi)dir.
Squat iin literatrde bir ok ifade tanmlanmtr. Bunlardan uygulamada kullanlmas tavsiye
edilenler CERC (2003), OCDI (2009), PIANC (2014) gibi yaynlarda bulunmaktadr. Squatn
(S) hesaplanmasnda aada verilen bant kullanlabilir.

S CS

Fr 2
L2BP 1 Fr 2

burada; Fr V

gd

(1.4)
, LBP gemi boyu, d su derinlii, V geminin seyir hz ve geminin

deplasman hacmidir. Geminin deplasman hacmi CB (LBP ).B.D ifadesi ile hesaplanabilir,
bu ifadede CB blok katsays (alaca deerler gemi tipine gre deimektedir, bkz Tablo
1.8), LBP gemi boyu (burada gemi boyu geminin bann yazn tuzlu su hatt ile kesitii dey
ile geminin dmeni arasndaki yatay mesafenin metre cinsinden lsdr), B gemi genilii,
D su ekimidir. Smaks (maksimum squat), ulam kanaln kullanacak en byk gemi iin
hesaplanr. Genellikle tankerler iin Fr<0.6 ve konteyner gemileri iin Fr<0.7 olacak biimde
kanallarda gemi seyirleri snrlandrlmaktadr. C S katsays CB blok katsaysna bal olarak
seyir yollar iin aadaki gibi verilmitir.

1.7 CB <0.70

CS = 2.0 0.70 CB <0.80


2.4 C 0.80
B

(1.5)

PIANC (2014)te farkl ampirik ifadeler tanmlanmtr. Squatn belirlenmesi iin yine ayn
kaynakta saysal yntemlerin kullanlmas da tavsiye edilmitir. Kavramsal derinlik iin
derinlii belirleyen bileenler PIANC (2014) tarafndan Tablo 1.2deki gibi verilmitir.
3) Dalga ykseklii H,
dalga hareketi nedeniyle kanal derinliine eklenecek derinliktir.
Dalga genlii, dalga yksekliinin yars olarak alnr (a= H/2).
4) Su seviyesi gel-git seviyesiyle (T) de ilikilidir. Deniz atlaslarnda referans seviyesi (CD:
Chart Datum), genellikle en byk gel-gitte en dk su seviyesidir. T; sakin su seviyesine
(SSS) eklenecek gel-git yksekliidir.
5) Gvenlik akl zemin tr ve tarama gznne alnarak bulunur. Tarama seviyesindeki
deiimler ve taramadan sonra yeniden meydana gelen kumlanma etkileri dahil edilmelidir.
CERC (2003) yumuak tabanl zeminler iin 0.6 m, sert tabanl zeminler iin 0.9 m
deerlerini tavsiye etmitir. Taramada karlalacak dzensizlikler iin 0.3-0.9 m, bakmn
azaltlmas iin ise yine 0.6-0.9 m ilave derinlikler nerilmektedir.

159

Grld gibi ok sayda belirsizlik ieren bu faktr kanal derinliinin belirlenmesinde ortaya
kmaktadr ve bunlar ayr ayr ele almak gerekmektedir. Bu amala kavramsal tasarmda
aadaki ifade kullanlarak ulam kanal derinlii belirlenecektir.
d=D+T+Smaks +a+m

(1.6)

burada; d istenen su derinlii (tanmlanan bir referans seviyesine gre), D tasarm gemisinin
su ekimi, T sakin su seviyesinin zerindeki gel-git ykseklii (bu derinliin altnda girie izin
verilmez), Smaks squat ve trim nedeniyle maksimum su ekmesi, a dalga nedeniyle dey
hareket (pratikte Hs /2 alnmaktadr), m gvenlik akldr.

ekil 1.4 Ulam kanal derinlik faktrleri (PIANC, 2014)


Tablo 1.2 Kanal derinliinde etkili bileenler ve hava pay (PIANC, 2014)
Tanm

Gemi Hz

Dalga Koullar

Kanal
Taban

kanal

D Kanal

Gemi faktrleri Fs
<10 kts
10-15 kts
>15 kts
Derinlik, d

Tm

Tm

Hava pay
1.
2.
3.
4.
5.

6.

Tm

1.10 D
1.12 D
1.15 D

Yok
Dk soluan, (Hs < 1 m)
Orta soluan, (1m<Hs<2m)
Kuvvetli soluan, (Hs > 2 m)
Kanal taban tipi iin ilaveler
amur
Tm
Kum/kil
Kaya
Hava pay (ADC)
Tm

1.15 D 1.2 D
1.2 D 1.3 D
1.3 D 1.4 D
Yok
0.4 m
0.6 m

Yok
0.5 m
1.0 m

0.05 Hst

0.05 Hst + 0.4 D

Gemi faktrleri; D>10m kabul edilir. Eer D<10 m ise, D=10 m kullanlr.
Soluan periyodu Tp=10 sden byk olan dalgalardr.
D kanal soluan deerlerinde, kk soluan dalgalar iin dk deer kullanlr ve byk soluan
periyotlar iin byk deerler kullanlr.
Belirgin dalga ykseklii (Hs) arzu edilen operasyon, tasarm gemisi, ulam derinlii, dalga periyodu ve
greceli dalga ynne bamldr.
H st deniz yzeyinden geminin tepesine olan mesafe (ekil 1.5).
D iin deniz suyu younluu dikkate alnr. Eer tatl su durumu sz konusu ise ilave dzeltmeler yaplr.

160

Ulam kanallarnn zerinde kpr gibi yaplarn bulunmas durumu iin tasarm PIANC
(2014)te detayl olarak verilmitir. Bu duruma ynelik kavramsal tasarm iin hava pay
Tablo 1.2de zetlenmitir ve ekil 1.5de gsterilmitir.
1.1.4 Dier Tasarm zellikleri
Ulam kanallarnda dikkate alnabilecek dier tasarm zellikleri aadaki gibi olabilir.

Manevra alan
Demirleme alan
Liman az
Liman az genilii gemi trafiine, aknt, dalga, gemi byklne, su derinliine bal
olarak deimektedir. Minimum genilik d ulam kanalnn genilii kadar olmaldr.
PIANC (2014)te liman az minimum geniliinin tasarm gemisi boyu (LOA) kadar olmas
nerilmitir.
Liman ii ulam kanalnn genilii
Bu blgedeki kanalda aknt ve dalga iin yaplan ilave geniliklerin dikkate alnmayaca
aikardr. Enlemesine aknt etkisindeki gemilerin limana girmesi durumunda dalgakrann
arkasnda ilave bir bytmeye ihtiya duyulmaktadr. Dtaki kanal ieride daraltlmadan
nce tasarm gemisinin 50,000 DWTnin zerinde olmas durumunda geminin durma
mesafesi iin 1.52Lort kadar uzatlr, burada Lort ortalama gemi boyudur.

ekil 1.5 Ulam kanallarnda hava pay (PIANC, 2014)


1.2 Liman i Manevra Alanlar
Liman ii su alannda gemilerin emniyetle manevra yapmas salanmaldr. Manevra alannn
en nemli bileeni, ekil 1.1de grlen manevra dairesidir ve gemilerin istenen durma
mesafesi snrldr. Liman snrlar ierisinde gerekli yavalama ve durma mesafesi; rnein
greceli olarak korunmu su alanlar (hi ya da ok az aknt olmas) gibi aadaki faktrlerle
belirlenmektedir;
a) Geminin giri hz
b) Rmorkrlerin balanma zaman ve bunlarn manevra pozisyonlar
c) Durma mesafesi
ulam kanal manevra dairesi ile sonlanr, buradan gemiler kk ya da byk olsunlar
rmorkrlerle ellelenecekleri basenlere ekilirler. Manevra dairesinin ap en byk
geminin boyunun (LOA) iki katndan byk olmaldr. Rmorkr hizmetinin olmad
kk limanlarda bu 3LOAdan byk olur. Akntnn olduu rnein nehir limanlarnda
geminin srklenmesine karn bu bytlmelidir.
161

PIANC (2014) liman su alannda iskele ve rhtmlardaki operasyon koullarn zetleyen


maksimum evresel snr deerlerini Tablo 1.3teki gibi vermitir. Burada VW,1min 1 dakikalk
ortalama deniz seviyesinden 10 m yukarda llen rzgar hz, VF,1min 1 dakika ortalama,
gemi su ekiminin ortasndaki derinlikte belirlenen aknt hz ve Hs belirgin dalga
yksekliidir. Demirleme alanlarnda ve amandra sistemleri iin operasyona ynelik snr
deerler Ekler Blmnde E6da verilmitir.
Tablo 1.3 skele ve rhtmlarda evresel operasyon koullarnn snr deerleri (PIANC, 2014)
Tanm
VW ,1min
VF,1min
Hs
1. Geminin balanmas
17.0 m/s
1.0 m/s
2.0 m

Rhtm boyunca etkili kuvvet


10.0 m/s
0.1 m/s
1.5 m

Rhtma dik kuvvet


2. Elleleme operasyonunun durmas (geleneksel ekipman)

Rhtm boyunca etkili kuvvet


- Petrol tankeri
22 m/s
1.5 m/s
1.5 m
<30,000 DWT
22 m/s
1.5 m/s
2.0 m
30,000 DWT-200,000 DWT
22 m/s
1.5 m/s
2.5 m
>200,000 DWT
- Dkme yk
Ykleme
22 m/s
1.5 m/s
1.5 m
22 m/s
1.5 m/s
1.0 m
Boaltma
-Sv yk tayc
22 m/s
1.5 m/s
1.2 m
<60,000 m 3
22 m/s
1.5 m/s
1.5 m
>60,000 m 3
-Genel kargo gemisi, derin deniz
22 m/s
1.5 m/s
1.0 m
balk teknesi ve soutmal tekne
22 m/s
1.5 m/s
0.5 m
-Konteyner gemisi, Ro-Ro ve feribot
1
22 m/s
1.5 m/s
0.5 m
-Hatl gemi ve kruvaziyer
22 m/s
1.5 m/s
0.5 m
-Balk teknesi

Rhtma dik etkili kuvvet


- Petrol tankeri
20 m/s
0.7 m/s
1.0 m
<30,000 DWT
20 m/s
0.7 m/s
1.2 m
30,000 DWT-200,000 DWT
20 m/s
0.7 m/s
1.5 m
>200,000 DWT
- Dkme yk
22 m/s
0.7 m/s
1.0 m
Ykleme
22 m/s
0.7 m/s
0.8 m
Boaltma
-Sv yk tayc
16 m/s
0.5 m/s
0.8 m
<60,000 m 3
16 m/s
0.5 m/s
1.0 m
>60,000 m 3
0.7 m/s
0.8 m
-Genel kargo gemisi, derin deniz
22 m/s
balk teknesi ve soutmal tekne
22 m/s
0.5 m/s
0.3 m
-Konteyner gemisi, Ro-Ro ve feribot
1
22 m/s
0.7 m/s
0.3 m
-Hatl gemi ve kruvaziyer
22 m/s
0.7 m/s
0.4 m
-Balk teknesi
3. Yanama yerine bal gemi

Petrol tankeri ve sv yk tayc


30 m/s
2.0 m/s
3.0 m
-Rhtma paralel etkili kuvvet
25 m/s
1.0 m/s
2.0 m
-Rhtma dik etkili kuvvet

Hatl gemi ve kruvaziyer2


22 m/s
1.5 m/s
1.0 m
-Rhtma paralel etkili kuvvet
22 m/s
0.7 m/s
0.7 m
-Rhtma dik etkili kuvvet
22 m/s
1.5 m/s
0.4 m

Seyir teknesi 2
22 m/s
1.5 m/S
0.4 m
-Rhtma paralel etkili kuvvet
22 m/s
0.7 m/s
0.2 m
-Rhtma dik etkili kuvvet
Snrlama
ykleme koullarna
baldr.

Dier gemiler
1. Koullar yolcularn binme veya inmesine gre deiir
2. Koullar gvertedeki yolcunun konforuna baldr
3. Dorultular geminin boyuna eksenine gre 45lik sektr iinde olan rzgar, aknt veya dalga
boylamasna etkili olduu kabul edilir.
4. Dorultular geminin eksenine dik 45lik sektr iinde olan rzgar, aknt veya dalga dik olarak etkili
olduu kabul edilir.

162

1.3 Liman i Yanama Yerleri Boyutlar


Liman basenleri gemilerin yanamalar ve ayrlmalarn emniyetle yapabilecekleri kadar
yeterli genilie sahip olmaldr. Yanama yerlerinde gerekli su derinlii tasarm gemisinin
tipine bal olarak salanmaldr. Yanama yerinin dorultusunun belirlenmesinde dalga,
rzgar ve aknt (ak deniz veya akarsu) artlar rol oynamaktadr. Balca gemi tip ve
boyutlarna gre yanama yeri temel boyutlar n tasarm iin Tablo 1.4te verilmitir. Bu
tablo gemi boyutlar hakknda yeterince bilgi bulunmad durumlarda kullanlmaldr.
Tasarm gemisi boyutlar bilindiinde yanama dzeni, gemi tipi ve elleleme durumu dikkate
alnarak yanama yeri uzunluu hesaplanarak planlanmaldr. Bu amala Blm 1.6 ve
Blm 2de verilen tasarm bilgileri kullanlmaldr. Dorusal (marjinal) bir yanama yerinde
gemi balamas ekil 1.6da ematik olarak gsterilmitir.

ekil 1.6 Balama dzeni (OCDI, 2009)


Liman yaplarnda balanma koullar iin kavramsal tasarm koullarna ait baz neriler
aada verilmitir. Bu boyutlar daha detayl tasarmda performansa dayal tasarm ve gerek
zamanl simlatrler yardmyla test edilmelidir.
Liman basenleri gemilerin yanama ve ayrlmalarn emniyetle yapabilecekleri yeterli
genilie sahip olmaldr. Bu genel kargo ve konteyner gemileri iin 5B + 100 (metre)
kadardr (ekil 1.7).
1000 m veya daha fazla uzunlua sahip, uzun basenlerde gemiler basen iinde manevra
yapabilirler. Bunun iin gerekli genilik yaklak olarak L+B+50 (metre) veya 8B+50
(metre)dir.
Byk tankerler veya dkme yk gemileri iin ve her iki taraf da kullanlan basenlerde de
arzu edilen genilik (4-6)B+100 (metre)dir. Uygun rzgar koullarnda daha dk
deerler, sk ve kuvvetli enine rzgr durumunda daha byk deerler uygulanmaktadr.
Yanama yerinin dorultusunun belirlenmesinde dalga, rzgr ve aknt (ak deniz veya
nehir) artlar rol oynamaktadr. deal olarak emniyetli yanama iin, yanama yeri ile
hakim rzgar dorultusunun yapt a 30 iinde kalmaldr. Rhtm boyunca aknt, 3 kts
ile snrlanmaldr ve buna dik yanama yapsnda aknt hz 0.75 ktsdan byk
olmamaldr.
Thoresen (2003) bir yanama yapsna ard arda yanaan iki gemiden birinin k ile
arkasnda bal geminin ba arasnda en byk geminin uzunluunun 0.10 kat kadar
mesafenin braklmas gerektiini nermitir. Eer rzgr ve gel-git etkileri varsa 0.20 kat
alnmaldr.
Parmak iskelelere yanamann rmorkr yardmyla yaplmas durumu iin Thoresen
(2003) ekil 1.8 ve 1.9daki boyutlar vermitir. Burada dikkate alnan, en byk geminin
geniliidir. Ancak birbirine komu iskeler aras genilik en az 100 m alnmaldr.
ASCE (2004)e gre rmorkr destei yoksa ekil 1.8 iin iki iskele aras temiz aklk
7Bmaks, ekil 1.9 iin 6Bmaks ve yine bu ekilde yanyana balanm gemiler iin 9Bmaks
dikkate alnmaldr.
Yanama yerlerinde gerekli su derinlii salanmaldr. Bu amala tek bir yanama yeri
dikkate alndnda rmorkr destei alnaca dnldnde, tarama uzunluu en
byk geminin 1.25 kat kadar olmaldr. Rmorkr destei alnmadnda ise bu uzunluk
1.5 kat kadar olmaldr.
163

Sadece rhtm nnde deil, rhtma hemen komu olan ky izgisinden de denize doru
en az 10 m ya da en az gemi genilii kadar taranmaldr. Rhtm nndeki tarama
uzunluu en az rmorkr destei olmas durmunda en byk gemi uzunluunun 1.25 kat,
rmorkr destei yoksa 1.5 kat kadar olmaldr (bkz. Ekler Blm ekil E4).
Tasarm gemisinin tanmlanmad durumlarda, Tablo 1.5te yanama yeri st kotlarnda
n tahmin iin tipik deerler verilmitir. Bu tabloda aylk en yksek su seviyesi dikkate
alnmtr.

ekil 1.7 Basen genilii (Ligteringen, 2000) (birimler metredir)

ekil 1.8 Uzun parmak iskelede minimum rmorkr destekli yanama yeri dzeni (Thoresen,
2003) (birimler metredir)

ekil 1.9 Ksa parmak iskelede minimum rmorkr destekli yanama yeri dzeni (Thoresen,
2003) (birimler metredir)
164

Tablo 1.4 Balca gemi boyutlarna gre yanama yeri boyutlar (OCDI, 2009)
1. Yk Gemileri
Gemi Tonaj, DWT (t)
1,000
2,000
3,000
5,000
10,000
12,000
18,000
30,000
40,000
55,000
70,000
90,000
100,000
150,000

Yanama Yeri Uzunluu (m)


80
100
110
130
160
170
190
240
260
280
300
320
330
370

Yanama Yeri Derinlii (m)


4.5
5.5
6.5
7.5
9.0
10.0
11.0
12.0
13.0
14.0
15.0
16.0
17.0
19.0

2. Konteyner Gemileri
Gemi Tonaj, DWT
(t)
10,000
20,000
30,000
40,000
50,000
60,000
100,000

Yanama Yeri Uzunluu


(m)
170
220
250
300
330
350
400

Yanama Yeri Derinlii


(m)
9.0
11.0
12.0
13.0
14.0
15.0
16.0

Konteyner Kapasitesi
(TEU)
500-890
1,300-1,600
2,000-2,400
2,800-3,200
3,500-3,900
4,300-4,700
7,300-7,700

3. Yolcu Gemileri
Gros Ton, GT (t)
3,000
5,000
10,000
20,000
30,000
50,000
70,000
100,000

Yanama Yeri Uzunluu (m)


130
150
180
220
260
310
340
370

Yanama Yeri Derinlii (m)


5.0
5.5
7.5
9.0
9.0
9.0
9.0
9.0

Yanama Yeri Uzunluu (m)


80
100
110
130
170
190
210
230
270
300
300

Yanama Yeri Derinlii (m)


4.5
5.5
6.5
7.5
9.0
10.0
11.0
12.0
14.0
16.0
17.0

Yanama Yeri Uzunluu (m)


150
180
220
240
250
270

Yanama Yeri Derinlii (m)


7.0
7.5
9.0
10.0
12.0
12.0

4. Tankerler
Gemi Tonaj, DWT (t)
1,000
2,000
3,000
5,000
10,000
15,000
20,000
30,000
50,000
70,000
90,000

5. Roll-on Roll-off (Ro Ro)


Gros Ton, GT (t)
3,000
5,000
10,000
20,000
40,000
60,000

165

6. Araba Tayc (PCC)


Yanama Yeri Uzunluu (m)
150
170
180
200
230
240
260

Gros Ton, GT (t)


3,000
5,000
12,000
20,000
30,000
40,000
60,000

Yanama Yeri Derinlii, (m)


6.5
7.0
7.5
9.0
10.0
11.0
12.0

7. Feribot
Gros Ton, GT
(t)
400
700
1,000
3,000
7,000
10,000
13,000

Batan ya da ktan kapak atarak yanama durumu


Yanama Yeri Uzunluu
Batan ya da ktan kapak atarak
(m)
yanat rhtm duvarnn genilii (m)
60
20
80
20
90
25
140
25
160
30
190
30
220
35

Yanama Yeri
Derinlii (m)
3.5
4.0
4.5
5.5
7.0
7.5
8.0

8. Uzun Mesafe Feribotlar (Seyir mesafeleri 300 km ve daha fazla olanlar)


Batan ya da ktan kapak
atarak yanamama durumu
Gros Ton, GT
(t)

Yanama yeri uzunluu


(m)

6,000
10,000
15,000
20,000

190
220
250
250

Batan ya da ktan kapak atarak


yanama durumu
Batan ya da ktan
Yanama yeri
kapak atarak yanat
uzunluu (m)
rhtm duvarnn
genilii (m)
170
30
200
30
230
40
230
40

Yanama
yeri su
derinlii
(m)
7.5
7.5
8.0
8.0

9. Kk Yk Gemileri
Gemi Tonaj, DWT (t)
500
700

Yanama Yeri Uzunluu (m)


60
70

Yanama Yeri Derinlii (m)


4.0
4.0

Tablo 1.5 Yanama yerinde standart st kotlar (OCDI, 2009)


Gel-gitin 3.0 m ve
Gel-gitin 3.0 mden az
daha fazla olmas
olmas durumunda
durumunda
Byk gemiler iin
+0.5-1.5m
+1.0-2.0m
(Su derinlii 4.5 m veya daha fazla)
Kk gemiler iin
+0.3-1.0m
+0.5-1.5m
(Su derinlii 4.5 mden daha az)
1.4 Gemiler
Limanlarla ilgili deniz yaplarnn planlama ve tasarmnda, tasarm gemisinin doru
tanmlanmas son derece kritik bir noktadr. Gemi boyutlar aada verilen
1.
2.
3.
4.
5.

Tonaj
Tama kapasitesi
Arlk
Hacim
Karakteristik boyutlar (gemi boyu, genilii, su ekimi)

ile tanmlanmaktadr (Yksel ve evik, 2010).

166

Bir geminin tonaj tayabilecei kargonun miktar cinsinden tama kapasitesinin bir
gstergesidir. Fakat geminin tipine, yapld lkeye veya hangi tonajda kullanlma amacna
(rnein, liman tarifelerine) baldr. Bunlardan en nemli olanlar;
Gros Tonilato, GRT (Gross Register Tonnage); Geminin btn kapal ksmlarnn feet kp
olarak hacminin 100e blnmesiyle elde edilen hacim lsdr (Gverte st ve alt).
Net Tonilato, NRT (Net Registered Tonnage); GRT Makine dairesi, personel koular
(yaam mahalleri), vin kabinleri yani ticari mal tamaya elverili olmayan ksmlar dndaki
hacmi. Yani gros tonilatodan kazan getirmeyen yerler karlnca net tonilato bulunur.
Dedveyt Ton, DWT (Dead Weight Tonnage); Geminin brt yk tama kapasitesidir.
Geminin yk izgisine kadar tamamen ykl olduu haldeki deplasman arldr.
Dolaysyla bu arla yakt, yk, su, yiyecek mrettebat yerleri vs. gemideki dier arlklar
dahildir.
D/T (Displacement Tonnage) Deplasman (Maimahre) Tonilatosu; Geminin gerek arl
veya yzerken tard suyun hacmidir. D/T gemi bo veya ykl olmak zere iki trl
sylenebilir. Bo deplasman tonu denilince tekneyi, donanmn, ana ve yardmc
makinelerini, kazanlarn, iindeki suyunu, yaktn ve iinde bulunan safras ile birlikte
geminin tm arln ifade eder. Dolu ya da ykl denilince yukarda anlatlan bo
deplasmanna ilaveten gemiye yklenen ykn arln da iine alr.
Bu parametreler arasndaki ilikiler sabit deildir ve gemi tipine gre deimektedir. Bunlarn
arasndaki ilikiler Tablo 1.6da gsterilmitir. Gemilerin yanama yerlerinde babalara
balandklarnda ekme kuvvetlerinin tahmin edilmesi iin OCDI (2009) tarafndan Tablo
1.7deki deerler verilmitir.
Dey boyutlar
Su ekimi (Draft, D): Su ekimi bir geminin omurgas ile su seviyesi arasndaki maksimum
dey mesafedir. Su ekimi geminin seyir halinde bulunduu suyun younluu ile ilgilidir.
Detayl tanmlar iin Yksel ve evik (2010)a baklabilir. Gemilerle ilgili daha detayl veriler
IMO International Maritime Organisation (1969), ITTC International Towing Tank
Commission (2011)den bulunabilir.
Gemiler farkl sularda farkl miktarlarda batmaktadrlar. Bunun ls maksimum su ekimi
izgisi Plimsoll Markas (iaretleri) denilen iarettir. Plimsoll Markas bir daire ile her iki
tarafndan harf olan yatay izgiden oluur. Bu izgilerin anlamlar aada verilmitir.
Genellikle bu iaretler su ekimini feet ile gstermektedir (1 feet = 0.3048 m).
TF
F
T
S
W
WNA
LTF
LF
LT
LS
LW

: Tropikal tatl su (tropical fresh water)


: Tatl su (fresh water)
: Tropikal tuzlu su (tropical salt water)
: Yaz tuzlu su (summer salt water)
: K tuzlu su (winter salt water)
: K Kuzey Atlantik tuzlu su (winter salt water on the North Atlantic)
: Tropikal tatl su kereste ykleme hatt
: Yazn tatl su kereste ykleme hatt
: Tropikal kereste ykleme hatt
: Yazn kereste ykleme hatt
: K kereste ykleme hatt

Trim: Geminin ba ve knn farkl batklklar geminin trimini vermektedir.


1. Trim
= D1-D2 (D1, D2 geminin ba ve kna ait su ekimleri)
2. Trim

= 0.3D
0.3 m
3. Dmaks =D+1/2trim

LOA<100 m
LOA >100 m
Maksimum su ekimi

4. Dbo =D-(DWT/LOA.B).k
Bo geminin ortalama su ekimi
burada; k=1.4 (genel kargo), 1.2 (tanker), 1.25 (dkme).
167

Tablo 1.6 Gemi lm oranlar


Bant

Gemi tipi
Genel kargo gemisi
Konteyner gemisi
Tanker
Ro-Ro
Araba tayc
LPG
LNG
Yolcu gemisi
Orta mesafede seyir eden feribot
Uzun mesafe seyir eden feribot

GT=0.529.DWT
GT=0.882.DWT
GT=0.535.DWT
GT=1.780.DWT
GT=2.721.DWT
GT=0.845.DWT
GT=1.370.DWT
GT=8.939.DWT
GT=2.146.DWT
GT=2.352.DWT

DT=1.139.DWT
DT=1.344.DWT
DT=1.138.DWT
DT=0.880.GT
DT=0.652.GT
DT=1.114.GT
DT=1.015.GT
DT=0.552.GT
DT=1.052.GT
DT=1.150.GT

Tablo 1.7 Gemi ekme kuvvetleri iin standart deerler (OCDI, 2009)
Palamar babasnda ekme
Baba ekme kuvveti
kuvveti (kN)
(kN)
200<GT<500
150
150
500<GT<1,000
250
250
1,000<GT<2,000
350
250
2,000<GT<3,000
350
350
3,000<GT<5,000
500
350
5,000<GT<10,000
700
500
10,000<GT<20,000
1000
700
20,000<GT<50,000
1500
1000
50,000<GT<100,000
2000
1000
Burada palamar babas her yanama yerinin bana ve sonuna olmak zere frtna koullarnda
geminin balanmas iin birer adet yerletirilen ilave babadr.
Gemi GT
(t)

Yatay boyutlar
Geminin yatay boyutlar uzunluk ve genilik olarak verilebilir (ekil 1.10). Bir geminin
uzunluu iki farkl ekilde ifade edilebilir;
LBP (Length Between Perpendiculars): Geminin burnunun yazn tuzlu su hatt ile kesitii
dey ile geminin dmeni arasndaki yatay mesafenin metre cinsinden lsdr.
LOA (Length Over All): Geminin ba ile kna teet izilen iki dey arasndaki yatay
mesafedir.
Genilik (Beam veya Breadth), B : Geminin iki kenar arasndaki maksimum genilik.

ekil 1.10 Gemi boyutlar


Tipik gemi boyutlar tiplerine gre Tablo 1.8de verilmitir. Bu tablolarda m maksimum
ktlesel yerdeitirmedir ( m . ), ; yerdeitiren hacim, ; deniz suyunun zgl
ktlesi ve CB; blok katsaysdr.
Serbest yzen bir geminin hareketinin serbestlik derecesinin alt modu vardr (ekil 1.11).
Dey modlarda gemi doal periyodu ile salnm yapar. Eer bu periyot dalga gibi evresel
168

etkenlerin periyoduna yakalanrsa gemi rezonansa geer. Yalpa hareketi rezonans iin
olduka hassas bir moddur ve dmen kabiliyeti de kaybolmaktadr. Gemilerin bu
davranlarna ait zelliklerinin bilinmesi limanlarn su alanlarnn planlamasnda gerekli
olmaktadr.

ekil 1.11 Bir geminin hareket modlar (Yksel ve evik, 2010)


Tablo 1.8 Gemi boyutlar (PIANC, 2014)
LOA
(m)

LBP
(m)

B
(m)

D
(m)

CB
(-)

Min. Rzgar
Alan, Tam
Ykl Durum
(m 2)

Maks. Rzgar
Alan, Balastl
Durum
(m 2)

415.0
380.0
365.0

392.0
358.0
345.0

73.0
68.0
65.5

24.0
23.0
22.0

0.84
0.83
0.82

6,400
5,700
5,400

11,000
9,700
9,200

365,000
335,000
305,000
277,000
246,000

350.0
340.0
330.0
320.0
310.0

330.0
321.0
312.0
303.0
294.0

63.0
61.0
59.0
57.0
55.0

21.0
20.5
19.9
19.3
18.5

0.82
0.81
0.81
0.81
0.80

5,100
4,900
4,600
4,300
4,000

8,600
8,200
7,700
7,300
6,800

217,000
186,000
156,000
125,000
102,000
90,000
78,000

300.0
285.0
270.0
250.0
235.0
225.0
217.0

285.0
270.0
255.0
236.0
223.0
213.0
206.0

52.5
49.5
46.5
43.0
40.0
38.0
36.0

17.7
16.9
16.0
15.1
14.0
13.5
13.0

0.80
0.80
0.80
0.80
0.80
0.80
0.79

3,750
3,400
3,100
2,750
2,450
2,250
2,150

6,200
5,700
5,100
4,500
4,000
3,700
3,500

32.2
30.0
28.0
24.5
19.0
15.0
13.0

12.6
11.8
10.8
9.8
7.8
7.0
6.0

0.79
0.78
0.76
0.71
0.72
0.71
0.72

1,900
1,650
1,400
1,100
760
500
400

3,000
2,600
2,200
1,800
1,200
800
600

m
(t)

DWT
(t)

Tanker (ULCC)
500,000
400,000
350,000

590,000
475,000
420,000

Tanker (VLCC)
300,000
275,000
250,000
225,000
200,000
Tanker
175,000
150,000
125,000
100,000
80,000
70,000
60,000

rn ve Kimyasal Tayan Tanker


50,000
40,000
30,000
20,000
10,000
5,000
3,000

66,000
54,000
42,000
29,000
15,000
8,000
4,900

Not: Boyutlar

%10

210.0
200.0
188.0
174.0
145.0
110.0
90.0

200.0
190.0
178.0
165.0
137.0
104.0
85.0

deikenlik gsterebilir

169

Yaklak
Kapasite
(m 3)

Tablo 1.8 Devam


LBP
(m)

B
(m)

D
(m)

CB
(-)

Min. Rzgar
Alan, Tam
Ykl Durum
(m 2)

Maks. Rzgar
Alan, Balastl
Durum
(m 2)

375.0
362.0
350.0
335.0
315.0
290.0
275.0
255.0
240.0
220.0
195.0
160.0
130.0

356.0
344.0
333.0
318.0
300.0
276.0
262.0
242.0
228.0
210.0
185.0
152.0
124.0

62.5
59.0
56.0
52.5
48.5
44.0
41.5
39.0
36.5
33.5
29.0
23.5
18.0

24.0
23.0
21.8
20.5
19.0
17.5
16.5
15.3
14.0
12.8
11.5
9.3
7.5

0.85
0.85
0.84
0.83
0.83
0.82
0.82
0.82
0.82
0.80
0.79
0.76
0.76

4,500
4,400
4,250
4,000
3,600
3,250
3,000
2,700
2,450
2,050
1,700
1,400
1,200

8,700
8,500
8,200
7,700
6,900
5,900
5,400
4,800
4,200
3,500
2,800
2,300
1,800

345.0
315.0
298.0
280.0
247.3
207.8

333.0
303.0
285.0
268.8
231.0
196.0

55.0
50.0
46.0
43.4
34.8
29.3

12.0
12.0
11.8
11.4
9.5
9.2

0.78
0.76
0.76
0.73
0.74
0.74

8,400
7,000
6,200
6,000
4,150
2,900

9,300
7,700
6,800
6,500
4,600
3,300

267,000
218,000
177,000
140,000
75,000
40,000

117,000
99,000
71,000

288.0
274.0
249.0

274.0
262.0
237.0

49.0
42.0
40.0

11.5
11.3
10.6

0.74
0.78
0.69

8,300
7,550
5,650

8,800
8,000
6,000

145,000
125,000
90,000

95,000
80,000
65,000
49,000
33,000
17,000
8,800
5,500

265.0
248.0
240.0
226.0
207.0
160.0
134.0
116.0

245.0
238.0
230.0
216.0
197.0
152.0
126.0
110.0

42.2
39.0
35.2
32.4
26.8
21.1
16.0
13.3

13.5
12.9
12.3
11.2
10.6
9.3
8.1
7.0

0.66
0.65
0.64
0.61
0.58
0.56
0.53
0.52

5,600
5,250
4,600
4,150
3,500
2,150
1,500
1,050

6,200
5,800
5,100
4,600
3,900
2,500
1,700
1,200

m
(t)

DWT
(t)

LOA
(m)

Yaklak
Kapasite
(m 3)

Dkme Yk Tayc / OBO


400,000
350,000
300,000
250,000
200,000
150,000
125,000
100,000
80,000
60,000
40,000
20,000
10,000

464,000
406,000
350,000
292,000
236,000
179,000
150,000
121,000
98,000
74,000
50,000
26,000
13,000

LNG (Prizmatik)
125,000
97,000
90,000
80,000
52,000
27,000

175,000
141,000
120,000
100,000
58,000
40,000

LNG (Spheres, Moss)


75,000
58,000
51,000
LPG
60,000
50,000
40,000
30,000
20,000
10,000
5,000
3,000

Not: Boyutlar

%10

deikenlik gsterebilir

170

Tablo 1.8 Devam


DWT
(t)

m
(t)

LOA
(m)

LBP
(m)

B
(m)

D
(m)

CB
(-)

Min. Rzgar
Alan, Tam Ykl
Durum
(m2)

Maks. Rzgar
Alan, Balastl
Durum
(m2)

Konteyner Gemisi (Post-Panamax)


245,000
200,000
195,000
165,000
125,000
120,000
110,000
100,000
90,000
80,000
70,000
65,000
60,000
55,000

340,000
260,000
250,000
215,000
174,000
158,000
145,000
140,000
126,000
112,000
100,000
92,000
84,000
76,500

470.0
400.0
418.0
398.0
370.0
352.0
340.0
326.0
313.0
300.0
280.0
274.0
268.0
261.0

TEU
446.0
385.0
395.0
376.0
351.0
335.0
323.0
310.0
298.0
284.0
266.0
260.0
255.0
248.0

60.0
59.0
56.4
56.4
45.8
45.6
43.2
42.8
42.8
40.3
41.8
41.2
39.8
38.3

18.0
16.5
16.0
15.0
15.0
14.8
14.5
14.5
14.5
14.5
13.8
13.5
13.2
12.8

0.69
0.68
0.68
0.66
0.70
0.68
0.70
0.71
0.66
0.66
0.64
0.62
0.61
0.61

11,000
10,700
10,100
9,500
8,700
8,000
7,200
6,900
6,500
6,100
5,800
5,500
5,400
5,200

12,500
12,000
11,300
10,500
9,500
8,700
7,800
7,500
7,000
6,500
6,100
5,800
5,700
5,500

Konteyner Gemisi (Panamax)


60,000
55,000
50,000
45,000
40,000
35,000
30,000
25,000
20,000
15,000
10,000

83,000
75,500
68,000
61,000
54,000
47,000
40,500
33,500
27,000
20,000
13,500

290.0
278.0
267.0
255.0
237.0
222.0
210.0
195.0
174.0
152.0
130.0

275.0
264.0
253.0
242.0
225.0
211.0
200.0
185.0
165.0
144.0
124.0

32.2
32.2
32.2
32.2
32.2
32.2
30.0
28.5
26.2
23.7
21.2

13.2
12.8
12.5
12.2
11.7
11.1
10.7
10.1
9.2
8.5
7.3

0.69
0.68
0.65
0.63
0.62
0.61
0.62
0.61
0.66
0.67
0.69

5,300
4,900
4,500
4,150
3,750
3,550
3,350
2,900
2,400
2,000
1,800

5,500
5,100
4,700
4,300
3,900
3,700
3,500
3,000
2,500
2,100
1,900

Not: Boyutlar

5,000
4,500
4,000
3,500
3,000
2,600
2,200
1,800
1,500
1,100
750
CEU

87,500
81,500
72,000
63,000
54,000
45,000
36,000
27,500
18,400
9,500

287.0
275.0
260.0
245.0
231.0
216.0
197.0
177.0
153.0
121.0

273.0
261.0
247.0
233.0
219.0
205.0
187.0
168.0
145.0
115.0

32.2
32.2
32.2
32.2
32.0
31.0
28.6
26.2
23.4
19.3

12.4
12.0
11.4
10.8
10.2
9.6
9.1
8.4
7.4
6.0

0.78
0.79
0.77
0.76
0.74
0.72
0.72
0.73
0.71
0.70

7,500
6,850
6,200
5,600
5,100
4,600
4,250
3,750
3,100
2,200

7,800
7,100
6,400
5,800
5,300
4,800
4,400
3,900
3,200
2,300

54,500
48,000
41,000
34,500
28,000
21,500
14,500
7,500
4,000

209.0
199.0
188.0
178.0
166.0
152.0
133.0
105.0
85.0

199.0
189.0
179.0
169.0
158.0
145.0
127.0
100.0
80.0

30.0
28.9
27.7
26.4
24.8
22.6
19.8
15.8
13.0

12.5
12.0
11.3
10.7
10.0
9.2
8.0
6.4
5.0

0.71
0.71
0.71
0.71
0.70
0.70
0.70
0.72
0.75

3,250
3,000
2,700
2,360
2,100
1,770
1,380
900
620

4,500
4,100
3,700
3,200
2,800
2,400
1,800
1,200
800

Yk Gemisi
40,000
35,000
30,000
25,000
20,000
15,000
10,000
5,000
2,500

22,000
18,000
14,500
12,200
10,000
9,000
8,000
7,500
7,000
6,500
6,000
5,600
5,200
4,800
TEU

Ro-Ro
50,000
45,000
40,000
35,000
30,000
25,000
20,000
15,000
10,000
5,000

Yaklak
Kapasite
TEU/CEU

%10

deikenlik gsterebilir

171

5,000
4,500
4,000
3,500
3,000
2,500
2,000
1,500
1,000
600

Tablo 1.8 Devam


m
(t)

DWT
(t)

LOA
(m)

LBP
(m)

B
(m)

D
(m)

CB
(-)

Min. Rzgar
Alan, Tam
Ykl Durum
(m 2)

Araba Tayc
70,000
65,000
57,000
45,000
36,000
27,000
18,000
13,000
8,000

Maks. Rzgar
Alan, Balastl
Durum
(m 2)
CEU

52,000
48,000
42,000
35,500
28,500
22,000
13,500
8,000
4,300

228.0
220.0
205.0
198.0
190.0
175.0
150.0
130.0
100.0

210.0
205.0
189.0
182.0
175.0
167.0
143.0
124.0
95.0

32.2
32.2
32.2
32.2
32.2
28.0
22.7
18.8
17.0

11.3
11.0
10.9
10.0
9.0
8.4
7.4
6.2
4.9

0.66
0.64
0.62
0.59
0.55
0.55
0.55
0.54
0.53

5,700
5,400
4,850
4,300
3,850
3,400
2,600
2,000
1,300

6,900
6,500
5,800
5,100
4,600
4,000
3,000
2,200
1,400

82,500
66,800
50,300
33,800
25,000
21,000
19,000
17,000
15,000
13,000
12,000
10,500
8,600
5,300
3,500
1,800

309.0
281.0
253.0
219.0
197.0
187.0
182.0
175.0
170.0
164.0
161.0
155.0
133.0
110.0
95.0
74.0

291.0
264.0
237.0
204.0
183.0
174.0
169.0
163.0
158.0
152.0
149.0
144.0
124.0
102.0
87.0
68.0

41.6
39.0
36.4
32.8
30.6
28.7
27.6
26.5
25.3
24.1
23.5
22.7
21.6
19.0
17.1
14.6

10.3
9.8
8.8
7.8
7.1
6.7
6.5
6.3
6.1
5.9
5.8
5.6
5.4
4.7
4.1
3.3

0.65
0.65
0.65
0.63
0.61
0.61
0.61
0.61
0.60
0.59
0.58
0.56
0.58
0.57
0.56
0.54

6,150
5,200
4,300
3,300
2,650
2,450
2,350
2,200
2,100
1,900
1,800
1,700
1,420
950
760
570

6,500
5,500
4,500
3,500
2,800
2,600
2,500
2,300
2,200
2,000
1,900
1,800
1,500
1,000
800
600

127.0
107.0
97.0
92.0
85.0
65.0
46.0
42.0

117.0
93.0
83.0
79.0
77.0
62.0
41.0
37.0

30.5
26.5
24.7
24.0
21.2
16.7
13.8
11.6

4.3
3.7
3.4
3.2
3.1
2.1
1.8
1.6

0.43
0.43
0.43
0.42
0.39
0.37
0.35
0.35

1,850
1,550
1,250
1,120
1,070
820
460
420

2,000
1,650
1,250
1,200
1,150
900
500
450

Feribot
50,000
40,000
30,000
20,000
15,000
12,500
11,500
10,200
9,000
8,000
7,000
6,500
5,000
3,000
2,000
1,000

Hzl Feribot (multihull)


9,000
6,000
5,000
4,000
2,000
1,000
500
250
Not: Boyutlar

3,200
2,100
1,700
1,400
700
350
175
95

%10

Yaklak
Kapasite
CEU

deikenlik gsterebilir

172

8,000
7,000
6,000
5,000
4,000
3,000
2,000
1,000
700

Tablo 1.8 Devam


DWT
(t)

m
(t)

LOA
(m)

LBP
(m)

B
(m)

Kruvaziyer (Post Panamax)


220,000
115,000 360.0 333.0
55.0
160,000
84,000
339.0 313.6
43.7
135,000
71,000
333.0 308.0
37.9
115,000
61,000
313.4 290.0
36.0
105,000
56,000
294.0 272.0
35.0
95,000
51,000
295.0 273.0
33.0
80,000
44,000
272.0 231.0
35.0
Kruvaziyer (Panamax)
90,000
48,000
294.0 272.0
32.2
80,000
43,000
280.0 248.7
32.2
70,000
38,000
265.0 225.0
32.2
60,000
34,000
252.0 214.0
32.2
60,000
34,000
251.2 232.4
28.8
50,000
29,000
234.0 199.0
32.2
50,000
29,000
232.0 212.0
28.0
40,000
24,000
212.0 180.0
32.2
40,000
24,000
210.0 192.8
27.1
35,000
21,000
192.0 164.0
32.0
35,000
21,000
205.0 188.0
26.3
30,000
18,200
190.0 175.0
25.0
25,000
16,200
180.0 165.0
24.0
20,000
14,000
169.0 155.0
22.5
15,000
11,500
152.0 140.0
21.0
10,000
8,000
134.0 123.0
18.5
5,000
5,000
100.0
90.0
16.5
Ak Deniz Tipi Balk Gemisi
7,500
9,100
128.0 120.0
17.1
5,000
6,200
106.0 100.0
16.1
3,000
4,200
90.0
85.0
14.0
2,500
3,500
85.0
81.0
13.0
2,000
2,700
80.0
76.0
12.0
1,500
2,200
76.0
72.0
11.3
1,200
1,900
72.0
68.0
11.0
1,000
1,600
70.0
66.0
10.5
700
1,250
65.0
62.0
10.0
500
800
55.0
53.0
8.6
250
400
40.0
38.0
7.0
150
300
32.0
28.0
7.5
Not: Boyutlar %10 deikenlik gsterebilir

D
(m)

CB
(-)

Min. Rzgar
Alan, Tam
Ykl Durum
(m 2)

Maks. Rzgar
Alan, Balastl
Durum
(m 2)

Yaklak
Kapasite
Yolcu

9.2
9.0
8.8
8.6
8.5
8.3
8.0

0.67
0.66
0.67
0.66
0.67
0.67
0.66

15,700
13,800
13,100
11,950
10,800
10,400
8,800

16,000
14,100
13,400
12,200
11,000
10,600
9,000

5,400/7500
3,700/5,000
3,200/4,500
3,000/4,200
2,700/3,500
2,400/3,000
2000/2,800

8.0
7.9
7.8
7.6
7.6
7.1
7.4
6.5
7.0
6.3
6.8
6.7
6.6
6.5
6.4
5.8
5.6

0.67
0.66
0.66
0.63
0.65
0.62
0.64
0.62
0.64
0.62
0.61
0.61
0.60
0.60
0.60
0.59
0.59

10,400
9,100
8,500
7,250
7,850
6,450
6,850
5,600
5,900
4,800
5,500
4,600
3,920
3,430
2,940
2,350
1,570

10,600
9,300
8,700
7,400
8,0000
6,600
7,000
5,700
6,000
4,900
5,600
4,700
4,000
3,500
3,000
2,400
1,600

2,000/2,800
1,800/2,500
1,700/2,400
1,600/2,200
1,600/2,200
1,400/1,800
1,400/1,800
1,200/1,600
1,200/1,600
1,000/1,400
1,000/1,400
850/1,200
700/1,000
600/800
350/500
280/400
200/300

6.8
6.2
5.9
5.6
5.3
5.1
5.0
4.8
4.5
4.0
3.5
3.4

0.64
0.61
0.58
0.58
0.54
0.52
0.50
0.47
0.44
0.43
0.42
0.41

810
650
550
500
470
430
400
380
345
290
190
135

840
670
570
520
490
450
420
400
360
300
200
140

173

Tablo 1.8 Devam


DWT
(t)

m
(t)

LOA
(m)

LBP
(m)

B
(m)

Ky Balk Teknesi
100
200
27.0
23.0
7.0
75
165
25.0
22.0
6.6
50
115
21.0
17.0
6.2
25
65
15.0
12.0
5.5
15
40
11.0
9.2
5.0
Motorlu Yat
9,500
160.0 135.0
21.8
7,000
140.0 120.0
23.5
4,500
120.0 102.0
18.5
3,500
100.0
85.0
16.5
1,600
70.0
60.0
13.5
1,100
60.0
51.0
12.0
700
50.0
43.0
9.0
500
45.0
39.0
8.5
250
40.0
24.0
8.0
150
30.0
25.0
7.5
50
20.0
17.0
5.5
Motorlu Tekne
35.0
21.0
5.0
27.0
18.0
4.4
16.5
15.0
4.0
6.5
12.0
3.4
4.5
9.0
2.7
1.3
6.0
2.1
Gezi Yat
1,500
90.0
67.5
13.5
1,000
70.0
51.5
11.5
650
60.0
42.0
11.2
550
50.0
37.5
9.5
190
40.0
35.0
9.3
125
30.0
28.0
7.2
40
20.0
17.5
5.5
13
15.0
11.2
4.5
Gezi Teknesi
10
12.0
11.0
3.8
5
10.0
9.5
3.5
1.5
6.0
5.7
2.4
1.0
5.0
4.3
2.0
0.8
2.5
2.3
1.5
Not: Boyutlar %10 deikenlik gsterebilir

D
(m)

CB
(-)

3.1
2.8
2.7
2.6
2.3

0.39
0.40
0.39
0.37
0.37

5.5
5.0
4.9
4.8
3.8
3.6
3.5
3.3
3.0
2.9
2.7

3.0
2.7
2.3
1.8
1.5
1.0

6.5
6.0
5.5
5.0
4.5
3.6
3.0
2.5

--

2.3
2.1
1.5
1.0
0.5

Min. Rzgar
Alan, Tam
Ykl Durum
(m 2)

Maks. Rzgar
Alan, Balastl
Durum
(m 2)

Yaklak
Kapasite
(m 2)

1.5 Kapal Limanlarda Dalga Nedenli Salnm


Dalgalar liman snrlar iinde yerel olarak reyebilir veya liman iine dardan girebilir. Dalga
iletimi dikkate alndnda liman tasarm iki art salamaldr;
i.
ii.

Yanama yerindeki gemide uygun ykleme ve boaltma koullarn yerine getirecek


operasyonlar (elleme, balanma vs) gereklemelidir.
Yanama yerindeki gemi emniyetle bal konumda kalabilmelidir.

OCDI (2009) elleleme iin limit dalga koullarn Tablo 1.9daki gibi vermitir.
Tablo 1.9 Elleleme iin limit dalga koullar (OCDI, 2009)
Gemi boyutu
Kk boyutlu gemi (GT< 500)
Orta ve byk boyutlu gemi (500<GT<50,000)
ok byk gemi (GT> 50,000)
174

Limit dalga ykseklii (H1/3)


(m)
0.3
0.5
0.7 1.5

Master plan veya fizibilite almalarnda yaplacak n tasarm srasnda, gerekletirilecek


almalarda liman iindeki dalga yksekliklerinin belirlenmesinde elle yaplan hesaplamalar
dikkate alnabilir. Ancak uygulama projelerinin hazrlanmas saysal model almalarn
gerektirmektedir. Liman iinde operasyon srasnda kabul edilebilecek belirgin dalga
ykseklii snr deerleri Tablo 1.10da verilmitir.
Tablo 1.10 Operasyon koullarnda dalga ykseklii snr deerleri
Hs (m) snr deerler
Gemi tipi
0 (ba veya k)
45 90 (gemi gvdesi)
Genel kargo
1.0
0.8
Konteyner, Ro-Ro
0.5
Kuru yk (30,000-100,000); ykleme
1.5
1.0
Kuru yk (30,000-100,000); boaltma
1.0
0.8-1.0
Tanker, 30,000 DWT
1.5
Tanker, 30,000-200,000 DWT
1.5-2.5
1.0-1.2
Tanker > 200,000 DWT
2.5-3.0
1.0-1.5
Liman iindeki dalgalarn periyodunun liman baseninin doal periyodunu yakalamas
durumunda rezonans meydana gelecektir. Bu durum daha byk dalgalarn olumasna
neden olur ve bal gemiler batma tehlikesiyle kar karya kalrlar. Bu nedenle liman
geometrisine karar verilirken rezonans kouluna dikkat edilmelidir.
Eer basen derinlii az ok niform ve dikdrtgen kesite sahipse T n doal salnm periyodu
aadaki gibi hesaplanr (ekil 1.12).

ekil 1.12 Basen salnmlar


Kapal Basen Tn =2LB /(n gd)

n=1,2,....

(1.7a)

Ak Basen Tn =4LB /((1+2n) gd)


burada; LB basen uzunluudur.

n=1,2,......

(1.7b)

Basen ekilleri ekil 1.13te gsterilmitir. ekil 1.13 (a) kapal dikdrtgen baseni, (b) sabit
derinlikli dikdrtgen dar, uzun ve tam ak baseni, (c) ise liman girii daraltlm dikdrtgen
sabit derinlikli baseni temsil etmektedir.
Kapal basenin doal periyodu (1.7a) ifadesi, tam ak basenin doal periyodu (1.7b) ifadesi
ile bulunur. Ancak sadece liman iindeki su alan deil liman azndan giren dalgalar da
liman baseninde birlikte salnma neden olabilmektedir bu durumda periyot (1.7b) ifadesinden
bulunandan daha byk olacaktr. Bu hal iin periyot (1.8) ifadesi ile hesaplanabilir.

4L B
gd

(1.8)

175

Burada; LB basen uzunluu, liman giri iin dzeltme katsays, (1.9) ifadesi ile
tanmlanmtr (bu katsaynn liman uzunluk ve genilik oranna gre deerleri Tablo 1.11de
verilmitir), B liman geniliidir.
1/2

2B
B
1+
(0.9228-ln

4LB
LB

(1.9)

Tablo 1.11 Liman giri katsays (OCDI, 2009)


B/LB

1
1.320

(a)

1/2
1.261

1/3
1.217

1/4
1.187

1/5
1.163

(b)

1/10
1.106

1/25
1.064

(c)

ekil 1.13 Basen ekilleri


Liman baseni ekil 1.13 (c) gibi planlanm ise doal periyot aadaki ifade ile bulunabilir.

T=

(1.10)

n 2 n 2
gd (
) +( )
L
B
B

Limanlarda meydana gelebilecek istenmeyen bu dalga nedenli salnmlarn nne geecek


yntemler gelitirilerek liman su alan planlanmaldr. zellikle anroman evler dalgalarn
snmlenmesini salamaktadr. Liman su alannda planlanan dey duvarl kapal tipten
yanama yaplar dalga yansmasna ve basende su salnmnn gelimesine neden
olabilirler. Bu olumsuz etkiler planlama ve yanama yapsnn tasarmnda dikkate
alnmaldr, bylece dey yzl kapal yaplarn yarataca dalga yansmalar basen iinde
snmlendirilmelidir. Bu amala saysal veya fiziksel model almalarnn yaplmas uygun
olacaktr.
1.6 Yanama Dzeni ve Gemi Balama Yntemleri
Liman iinde meydana gelen uzun periyotlu salnmlar (periyotlar 25-300 s arasnda olan)
gemilerin doal periyodunu yakaladnda batmalarna neden olurlar. Ayrca iyi bir balama
sistemi gelitirilmediinde gerek elleleme gerekse dalga etkisiyle gemi ve yanama yaps
hasar grebilmektedir. Genelde tip balama tipi mevcuttur;
amandraya balama ekli Blm 2.5 sv yk terminallerinin planlanmasnda verilmitir.
Gemilerin T-tipi veya L-tipi iskeleye balama ekilleri de Blm 2.5te verilmitir.
Dorusal (marjinal) rhtm boyunca balama ekli
ekil 1.14te srekli bir rhtm boyunca yanama ve balama dzeni gsterilmitir. Mmkn
olduunca minimum balama halat ile maksimum yke kar dayanabilen bir dzen
istenmektedir. Herhangi bir balama dzeni rhtm kullanan gemi tipi ve boyutlar iin uygun
olacak biimde babann direncine, aralarndaki mesafeye bal olarak tasarlanr. Balama
dzeni yanama yeri uzunluunu da belirlemektedir. Genellikle rhtmdaki babalar
merkezden 30 m mesafede yerletirilmektedir.

176

ekil 1.14 Dorusal (marjinal) rhtmda balama, burada yanama yzeyinin gerisindeki
babalar palamar babasdr.
1.6.1. Gemi yanama ve usturmaa yerleim dzenleri
ekil 1.15te dorusal (marjinal) bir rhtmda usturmaalarn yerleim dzeni gsterilmitir.
Usturmaalar yanama enerjisini alacak ve gemi gvdesinin zarar grmesini engelleyecek
biimde yerletirilmelidir. ekilde gsterilen Ls rhtm kullanacak en kk geminin boyudur.

ekil 1.15 Dorusal rhtmda usturmaa dzeni (BS 6349, 2014)


ekil 1.16da T tipi iskelede, gemi boyutuna bal olarak gemiler iki veya daha fazla
usturmaaya yaslanr. Usturmaalar ykleme platformunun en gl konumuna yerletirilir
veya ekil 1.17de grlen yaslanma dolfenleri tasarlanr. ekil 1.18de grld gibi ana
usturmaalarn yerletirilmesinde yanaacak gemi boyunun 0.25 ile 0.4 kat kadar
mesafelerde yerletirilir. Operasyonlarda kullanlan rmorkrler iin de tali usturmaa
yerletirilmelidir.

ekil 1.16 T tipi iskelede usturmaa dzeni (BS 6349, 1994)


177

ekil 1.17 Yaslanma dolfenli usturmaa dzeni (BS 6349, 2014)

ekil 1.18 oklu yanama dolfenli usturmaa dzeni (BS 6349, 2014)
ekil 1.19da ise Ro-Ro ve feribotlarn yanama dzeni gsterilmitir. ekil 1.19 (a)da gemi
iskeleye paralel yaklamaktadr, daha sonra yava hzda ktan yaklaarak kapak
atmaktadr. ekil 1.19 (b)de gemi dorudan ktan boyuna yaklaarak kapak atmaktadr, bu
srada gemi yanama dolfenlerini kullanmaktadr. ekil 1.19 (c)de gemi dorusal yanama
yerine paralel yanaarak kapak atmaktadr. Bu ekillerde 1 yaslanma dolfenlerini, 2 gemi
rampasn, 3 u usturmaa ve rampay, 4 yaklam, 5 a, 6 i taraf 7 ktle merkezini, 8
yanama yeri yzeyini, 9 usturmaalar gstermektedir.
ekil 1.15, 1.16, 1.17 ve 1.18de LOA gemi boyu, Ls en kk geminin boyu ve LL en byk
geminin boyunu gstermektedir.

178

(a)

(b)

(c)
ekil 1.19 Ro-Ro ve feribotlar iin yanama dzeni (BS 6349-4, 2014)

179

180

2. TERMNAL PLANLAMASI
2.1 Genel Tanmlar
Liman: Gemileri dalga, aknt ve rzgar gibi etkilerden koruyan ve ykleme/boaltma
yapabilmeleri iin eitli tesisleri olan suni veya doal korunakl su ve kara alanlarnn
yansra gmrk, ambar, liman ynetimi, lojistik gibi eitli hizmet tesislerini ieren bir ky
yaps kompleksidir.
Dok: Liman ierisinde iki rhtm arasnda geminin iine alnd kuru havuz veya kapal su
alandr.
Dalgakran/Mendirek: Liman deniz ynnden gelebilecek dalga, aknt ve deniz taban kat
madde tanmna (kum tanm gibi) kar korumak amac ile kara ile balantl veya
balantsz ina edilen ta dolgu, yapay beton bloklu, yzen, monolitik veya kazk destekli
yaplardr.
skele: Ta, beton, ahap, elik kazklar zerine veya beton bloklu ya da yzer olarak ina
edilen karadan denize doru uzanan yanama yerlerine denir.
Rhtm: Kyya ya da dolgu alanlarna paralel olarak yaplan ak (kazk destekli gibi) veya
kapal (beton bloklu, keson gibi) tipten yanama yerlerine denir.
Dolfen: Gemilerin baland ya da yasland karayla balants olmayan ya da kedi yolu
olarak adlandrlan yaya yolu balants olan deniz yaplardr.
Basen: Doal ya da yapay olarak tarama ile oluturulmu kapal ya da yar kapal su
alanlarna denilmektedir.
Terminal: Ticari limanlarda ykn tipine ve paketleme ekline gre ykleme/boaltma ve
dier operasyonlar belirlenmektedir. Bu nedenle terminal, her yk trne ve ileticisine gre
ayrlm olan ve yklerin ykleme/boaltma iin hazrland, ellelemenin yapld ve
depoland yk tipine gre planlanm kara alanlarna denilmektedir. Yolcu indi bindi
ilemlerinin yapld kruvaziyer ve feribot yanama yaplarnn kara alanlar da terminal
olarak adlandrlr.
Rol ve lev
Liman faaliyetlerinden sorumlu olan kamu ya da zel limanlar sadece evresel ilevlere kar
sorumlu olmaktan te ayn zamanda ulusal ve uluslararas ynetmelik ve standartlara kar
da sorumlu olmak zorundadrlar. Limanlar kara ve deniz arasnda gei noktalardr ve
ulam zincirinde ana halkay oluturmaktadrlar. Limanlarn yatrm ve iletme maliyetlerinin
fizibilite ve liman master plan almalar ile doru olarak belirlenmesi gereklidir. Limanlarn
iletmeleri srasndaki verecekleri hizmet maliyetleri rekabet edilebilecek dzeylerde olmaldr
aksi halde gemi iletmecileri dier limanlara ynelmektedirler. Bu nedenle limanlarn mteri
memnuniyetini salamalar liman iletmesi zerinde nemli bir etkiye sahiptir. Limanlarn
iletilmesi ve ynetilmelerinde aadaki faktrler dikkate alnmaldr:
(a) Limann konumu,
(b) Ulalabilirlik; Deniz ulam yolu zerinde olmas, seyir (ulam) yolunun yeterli olmas,
manevra alanlarnn yeterli olmas gibi,
(c) Limann kara ulam ile balants,
(d) evresindeki kara alanlarnn kullanm,
(e) Liman iletmesi,
(f) Yk elleleme kabiliyeti,
(g) Deniz trafiindeki eitlilik ve miktar,
(h) Depolama ve yk elleleme alanlarnn yeterli olmas.
Liman iletmecileri ulusal ve uluslararas denizcilik pazarnda yeterli rekabet gcne
eriebilmek iin; yk elleleme ilemlerinde verimli bir elleleme ve transfer kabiliyetine sahip
olmaldrlar ve denizcilik hatlarnn limandan alacaklar hizmetlerden bamsz olan uygun
finans modellerini gelitirmelidirler.
181

Limanlarn Fonksiyonlar
Limanlar yk datm sisteminin bir bileenidir ve deniz ile karann arakesitinde ithalat ile
ihracat aktiviteleri iin hizmet vermektedirler. Kreselleen dnyada, limanlar byk rekabet
alanlardr. zellikle uluslararas ticarette iyi bir yer edinebilmek iin gelimi limanlara ihtiya
duyulmaktadr. Liman geliimi; deniz tamaclnn, lkenin ticaret hacminin, gemi tip ve
boyutlarnn gelimesine baldr.
Limanlar ulam ann ve ticaretin en nemli giri k noktalarndan biridir. Bu nedenle
ulam fonksiyonu limann en temel fonksiyonudur ve yklerin lkenin farkl blgelerinden
veya dnyann eitli blgelerinden toplanlarak var noktalarna iletilmeleri anlamna
gelmektedir.
Yk (kargo); devletler iin nemli bir kaynak olan enerjiden, yiyeceklere, ilenmemi
endstriyel malzemelere veya tketim rnlerine kadar farkllklar ieren mallarla eitlenir.
Limanlar insanlarn yaam standartlarn ve ekonomik kalknmay destekler. Dier bir deyile,
limanlarn fonksiyonlarn kaybetmesi durumunda, ulusal ekonomi gelitirilemez, devamll
salanamaz ve insanlarn yaamlar olumsuz olarak etkilenir.
Ancak limanlar sadece yk ve yolcu tamaclnda kara ile denizin birleim noktas deildir
ayn zamanda retim fonksiyonuna da sahiptir. Denizlere kys olan lkeler iin limanlarn
ekonomideki pay ok byktr. Bulunduu blgenin sosyal yapsnn bir paras olarak
getirdii ekonomik canllkla arka plandaki birok sektr de beslemektedir. Sadece blgesel
ve uluslararas ticareti deil ayn zamanda endstriyel aktiviteleri arttrmaktadr. Limanlarn
faaliyetlerinin artmas, gelimekte olan lkelerin gelimesinde nemli bir rol oynamaktadr.
Salkl bir ekonomik gelime iin liman ve hinterland yeterli balantya sahip olmaldr.
Limann yakn blgelerinde imalat yapan, reten ve ticaret yapan endstriler yer almaktadr.
Demir elik sanayi, petrol, petro-kimya sanayi, tersaneler veya serbest ticaret blgeleri bu
endstrilere tipik rneklerdir. Endstriler limann ulam fonksiyonlar ile birbirine baldr ve
liman alannn dnda olabilir. Baz durumlarda liman endstriyel alana dnr veya
endstriyel faaliyetlerini artrrlar.
Depolama, datm ve toplama fonksiyonu, snma fonksiyonu, seyir yardm fonksiyonu,
ikmal fonksiyonu, gvenlik fonksiyonu, insan kaynaklar fonksiyonu, sosyal-kltrel etkinlikler
fonksiyonu, evre koruma fonksiyonlar da dier fonksiyonlar olarak sralanabilir.
Limanlarn Temel Grevleri
Limanlar ulusal ve blgesel ekonomiler zerinde nemli rol oynar ve bunlara yn verirler.
Limanlar eitli ekonomik aktiviteleri yrtmelerinden dolay genellikle blgesel ekonomik
geliimlerin itici gc olarak grlmektedirler. Bu nedenle ulusal ekonomilerin geliiminde
nemli rol alarak yaam standartlarnn geliimine katkda bulunurlar.
Dnya ekonomisinin kresellemesiyle birlikte, uluslarn ekonomik rekabeti; ham maddeleri,
ara ve sonu rnleri gemilerle verimli ve ekonomik bir ekilde tama kapasitelerine bal
olarak artmaktadr. Birok ulusun ticaretinin ve ekonomisinin giri kaps olarak limanlarn ok
nemli bir rol oynamasndan dolay kamu, limanlara nem vermelidir.
1) Sosyo-Ekonomik Geliime Etkisi
Limanlar kara ve deniz ulamnn birletii ve sosyo-ekonomik geliimi artran en nemli
altyaplardan biridir. Trkiyede limanlar endstriyel malzeme temini, imalat yaplan rnlerin
transferi ve insanlarn gnlk ihtiyalarn karlamak iin nemli bir rol stlenir. Limanlar
fonksiyonlarn yerine getiremediklerinde ulusal ekonomi olumsuz etkilenerek insanlarn
gnlk yaamlar bir karmaaya decektir.
Liman yeni bir endstriyel alann kurulmasnn salanmas istenerek de gelitirilebilir. Bu
kapsamda, liman ekonomik faaliyetleri iin zel sektr yardm da alnmaktadr.

182

2) Kreselleme
Konteyner tamacl, uluslararas irketlerin gl bir rekabet halinde yart kresel bir
aa girmitir. Tm lkelerde ana limanlar eitli yollarla lkelerini kalkndrmak iin bir ara
olmutur. lk olarak bir ana liman lkeye en doru tama erevesinin olumasn salar ve
ulusal endstriyi glendirir. kinci olarak, bir ana liman dier lke ekonomilerinden
yararlanabilmeyi mmkn klar. Ancak bu grevi lkedeki tm limanlar deil ancak bir ka
stlenebilmektedir.
3) Blgesel Geliim Etkisi
Bir liman ekonomik geliimde hissedilebilir bir etkiye sahiptir. Ky alanlarnn d dnya ile
etkileiminin, geliimlerinde byk bir avantaj salamas nedeniyle, ekonomik geliimlerinde
hissedilir bir etki yarataca aka grlmektedir. Ancak i blgelere ulam iin iyi bir
tamaclk ann kurulmas gereklidir ve bylece limanlarn blgesel geliime etkileri
mmkn olabilecektir.
4) nsanlarn Gnlk Yaamlarnda Sreklilik
Gnlk yolcu tamacl iin hizmet veren kk limanlar ve krsal blgelerde bulunan
limanlar insanlarn bu ihtiyalarn karlamaktadrlar.
5) Deprem Durumunda Acil Yk Transferleri ve Tahliye Gzergahlar
Sadece liman faaliyetlerinin deprem nedeniyle aksamas ulusal ve uluslararas ticaretin
durmasna deil ayn zamanda acil ihtiyalarn sevkiyatlar ile liman kentinin acil tahliye
ileminin de durmasna neden olacaktr. Bu nedenle limanlar acil yk sevkiyat ve tahliye
gzergahlar gibi nemli bir greve sahiptirler.
Limann grd bir hasardan kaynaklanan sosyal etki daha derin ve byk olacandan
deprem etkilerini en aza indirgemek iin limann tasarm ve yapm dikkatli bir ekilde
gerekletirilmelidir.
6) Ky Alanlarnn Korunmas
lkemizi evreleyen Akdeniz, Ege, Marmara ve Karadeniz ky alanlarnn bozulmas bu
blgelerde evresel problem yaratmaktadr. Limanlar bu denizler ile balantldrlar. Limanlar
evre dostu nlemler alnarak planlanmal ve iletilmelidirler. Bu nedenle limanlarn hizmet
verdii blgelerindeki deniz alanlarnn evresel korunmas iin mmkn olduunca daha
fazla aba harcanmaldr ve Btnleik Ky Alanlar Ynetimi (BKAY) ilkelerine uyulmaldr.
Gnmzde bu amala Yeil Liman kavram gelitirilmitir. Bu nedenle tm deniz yaplar
ve limanlar bu kavramn gereksinimini ierecek biimde planlanmal ve iletilmelidir.
Limanlarn kumsal plajlarn bulunduu ky alanlarnda planlanmasndan kanlmaldr.
nk bu alanlar ky alanlarnn morfolojik ve ekolojik olarak hassas blgeleridir.
7) Kresel Temin Zinciri ve Lojistik Aktivitelerin Artrlmas
Lojistik kavramnn gelimesi ile limanlar lojistik aktiviteler iin bir konum olma roln
stlenmektedirler. Katma deer salayan lojistik aktiviteler iin karada rekabet ortam
yaratmaktadrlar.
Terminal Tipleri
Terminal tipleri aada verilmektedir;
Genel Kargo Terminali
Ro-Ro Terminali
Konteyner Terminali
Sv Dkme Yk Terminali
Kuru Dkme Yk Terminali
Feribot Terminali ve Kruvaziyer Terminali
Yolcu Terminali

183

Terminal Planlanmas
Terminallerin tipine bal olarak dnyada kabul edilen tipik minimum boyutlar Tablo 2.1 ve
Tablo 2.2de verilmitir. Burada; 1 pcus 10 m 2 dir.
Terminal Tipi
Genel Kargo
Konteyner
ok Amal

Tablo 2.1 Terminallerde minimum alan boyutlar


Apron Genilii (m)
Geri Saha Genilii (m)
20
90-120
50
700
50
400

Tablo 2.2 Terminallerde minimum park alan boyutlar


Park Alan
Yolcu (m 2/yolcu)
Otomobil
1 pcus
Feribot Terminali
Kamyon, Tr
7-4 pcus
1
Otobs
4 pcus
Ro-Ro
40 m 2/tr
Terminal tipi

Liman Yer Seimi Kriterleri


Yatrm ihtiyalarnn belirlenmesi sonrasnda mekansal olarak her tr tamaclk iin liman
yer seimi yaplmas sz konusudur. Liman yatrmnn yaplaca blge snrlar iinde
noktasal liman seimi iin aada belirtilen alsmalarn yaplmas gereklidir. Bu alsmalarn
yaplmasndan sonra noktasal olarak liman yeri netletirilmelidir. Seilecek liman yeri iin
yaplmas gereken almalar;
1. Hidrografik ve hidrolojik zellikler
Rzgar zellikleri
Ya
Sis
2. Dalga iklimi
Akntlar
Gel-git
Su seviyesi deiimleri
Tsunami
3. Deniz taban hareketi ve morfoloji
Akntlar
Akarsular
Kysal kat madde tanm
Erozyon
Kumlanma
4. Jeomorfolojik ve fiziksel zellikler
Kynn jeolojik zellikleri
Kumsal, plaj alan
Kayalk
Burun
Koy
Batimetri
Depremsellik
Zemin kosullar
Toporafya
5. evre koullar
Biyolojik koullar
Su kalitesi
184

Ekoloji
6. Arazi sahiplilii
Sit alan
Arkeolojik alan
zel evre koruma blgesi
Kirlenme koullar, evresel koullar, tama kapasitesi
7. Sosyo-ekonomik faktrler
8. Hinterland balantlar
9. Mevcut ky ve deniz yaplar
10. Enerji tedarik artlar
Yk Talep Tahmini
Liman planlamasnn ilk fazlarndan biri de mevcut terminallerin gelitirilmesi ve/veya yeni
terminallerin planlanmas kapsamnda talep tahminlerinin yaplmasdr (ekil 2.1). Talep
tahmini ulusal ve uluslararas yk verileri dikkate alnarak yaplr.

ekil 2.1 Yk baznda limanlarda ellelenecek yk talep tahmini


Ticari Limanlarn Planlamasnda zlenecek Yntem
Aada bir liman planlamasnda salanmas gereken asgari planlama ve tasarm admlar
sralanmtr;
1-Planlamann yaplaca kara ve deniz alanlarndaki zemin zelliklerini yanstacak sayda
sondaj yaplarak geoteknik ettlerin gerekletirilmesi (Bkz. Blm E ve AYGM Geoteknik
Tasarm Esaslar),
2-Planlama alannda toporafik ve batimetrik almalarn standartlara uygun olarak
yaplmas (Bkz. Blm E),
3-Deniz alannda yan taramal sonar, sismik ve oinografik yapy tanmlayacak aknt
lmlerinin yaplmas (Bkz. Blm E),
4-Proje alann yanstacak en az on yllk llm saatlik rzgar verileri ile ya durumu,
sisli gnlerin says, hava scakl gibi meteorolojik verilerin temini, ayrca varsa proje alan
zerindeki modellenmi rzgar ve/veya basn alan ve varsa dier rzgar iklim verilerinin
temini (Bkz. Blm B),
5-Deniz taban ve ky alanna ait yzeyden 5 cm kalnlkta koordinatlar belirlenmi en az 8
ayr konumdan kat madde numunesi temini, bu numunelerin ayr ayr granlometrik gerekli
ise hidrometrik testleri, bylece taban malzemesi zelliklerinin belirlenmesi ve sediment
185

dalm haritasnn yaplmas, ky izgisi ve geri alannnda kat madde zellikleri ile
morfolojik zelliklerinin belirlenmesi (Bkz. Blm B ve D),
6-Talep tahmin analizlerinin yaplmas, tasarm gemisinin belirlenmesi, yk tipi ve
byklnn tahmin edilmesi, gelecee ynelik tahminlerin yaplmas, liman master plan ve
yatrm fazlarnn belirlenmesi, fizibilite almalarnn yaplmas,
7-Blgenin jeolojik, jeomorfolojik, depremsellik zellikleri ile nfus, doal yap, tarihsel yap,
sosyo-ekonomik yap, arazi mlkiyeti ve arazi kullanm (milli parklar, tabiat alanlar, yaban
hayat yaam ortam, orman alan, tarm alan, tarmsal kalknma alan, sulak alanlar, ekolojik
adan hassas alanlar gibi), ulam zelliklerinin raporlanmas,
8-Planlama blgesinde denizin tama kapasitesi, blgedeki su sirklasyonu ve canl-cansz
yaamlar birlikte dnlerek raporlanmas,
9-Yukardaki verilerin teminleri ile birlikte Ky ve Liman Yaplar Deprem Teknik Ynetmelii
nde belirtilen tasarm kriterleri ile birlikte deerlendirilerek yer seimi, yer seiminde ky
alanndaki morfolojik yap ve evresel deerlerin titizlikle deerlendirilmesi,
10-Rzgar ve dalga istatistii ve iklim almasnn detayl olarak yaplmas, su seviyesi
lmlerinin yaplarak deerlendirilmesi (Bkz. Blm B), rzgar ve dalga iklim almalar
ulam kanal ve yanama yaplarnn planlanmas,
dalgakran tasarm,
deniz tarafndan dalga amasnn belirlenmesi,
gemi, yap ve vinlere gelen yklerin belirlenmesi,
liman ii alkantnn belirlenmesi, operasyonun durduu srelerin belirlenmesi,
drenaj sistemlerinin boyutlandrlmas,
gibi amalarda kullanlarak performansa dayal hesaplamalar yaplmaldr.
11-Deniz alannda hidrodinamik yapnn (aknt yapsnn) analizi,
12-Yanama yaplarnn tipinin belirlenerek su alan ile birlikte planlanmas,
13-Liman ii alkant, kumlanma, planlamann ky morfolojisine etkisini gsteren
hesaplamalarn yaplmas, liman yaplarnn ky alannn morfolojik yapsna etkisinin
belirlenmesi ve etkilerinin minimuma indirilmesi iin gerekli projelendirme almalarnn
yaplmas, bu amala saysal modelleme almalarnn yaplmas, operasyon koullarnn
deerlendirilmesi,
14-Liman yaplarnn tasarm,
15-Kara alannn planlanmas (terminal planlamas),
16-evresel, emniyet, geri alan ulam gibi planlamalarn yaplmas,
17-Elleleme ekipmanlarnn seimi, stratejik planlarn yaplmas,
18-Seyir kontroln salayacak planlamann yaplmas.
2.2 Konteyner Terminalleri Planlamas
2.2.1 Konteyner Tip ve Boyutlar
International Standards Organization (ISO) resmi standart konteyner byklkleri hakknda
bilgileri vermitir. ekil 2.2de grlen konteynerler iin en yaygn kullanlan birim TEU
(Twenty feet Equivalent Unit)dur ve planlamalar bu birimle yaplr, ancak 40ft uzunluklu
konteynerler ksaca FEU olarak bilinir. Tablo 2.3te tipik konteyner boyutlar gsterilmitir.

ekil 2.2 ISOya gre konteyner boyutlar


186

Uzunluk

Genilik

ft

ft

20
20
20
20
40
40
40
40
40
40
40

6.10
6.10
6.10
6.10
12.19
12.19
12.19
12.19
12.19
12.19
12.19

8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8

2.44
2.44
2.44
2.44
2.44
2.44
2.44
2.44
2.44
2.44
2.44

Tablo 2.3 Standart konteyner boyutlar


Ykseklik
Konteyner Maksimum Maksimum

Malzeme
arl
kargo
toplam
hacim
ft
m
(t)
arl (t)
arlk (t)
(m 3)
8.5 2.59 Alminyum
1.9
18.4
20.3
33.0
8.0 2.44 elik
2.0
18.3
20.3
31.0
8.5 2.59 elik
2.2
18.1
20.3
33.0
8.5 2.59 elik
2.3
28.2
30.5
33.0
8.0 2.44 Alminyum
2.8
27.7
30.5
63.3
8.5 2.59 Alminyum
3.4
27.1
30.5
67.0
9.5 2.90 Alminyum
3.9
26.6
30.5
75.0
8.0 2.44 elik
3.4
27.1
30.5
63.0
8.5 2.59 elik
3.6
26.9
30.5
67.0
8.5 2.59
3.8
28.7
32.5
67.0
9.5 2.90
3.9
28.6
32.5
75.0

ISO konteynerlerinin dnda daha byk konteyner tipleri;


Oversize (veya uzun boylu)
40 ftden uzun
High cube (veya yksek kutu)
8 ft 6 inchden yksek
Overwidth (veya byk genilikli) 8 ftden geni
Boyut farkllnn yannda ayrca zel amal konteyner tipleri de mevcuttur (ISO
standartlarnda veya ISO standartlarnda olmayan), bunlar:
Soutmal,
Tank konteynerler,
Deme veya Flat,
Bunlarn hepsi terminalde ayr yerlere konulmal dolaysyla planlama almasnda dikkate
alnmaldr.
Bir TEU iin gerekli alan elleleme sistemine, depolama alannn planna, depolama
alanndaki yol sistemine ve istif yksekliine baldr. Tipik deerleri Tablo 2.4te verilmitir.
Elleleme
ekli
FLT
(Forklift)
FLT
RS
(Reach
Stacker)
SC
(Straddle
Carrier)
RTG
RMG

Tablo 2.4 Bir TEU iin gerekli depolama alan (Thoresen, 2003)
Her bir konteyner srasnda i yollar dahil alan (m 2/TEU)
stif Ykseklii
1
2
5
7
9
1
65
1
2
3
4
1
2
3
2
3
4
5

72

72
36
24
18

30
16
12
21
14
11
8

187

18
12
9
7

15
10
8
6

2.2.2 Planlama
Terminal dzeni belli lde seilen elleleme sistemine baldr. Terminal plannn
gelitirilebilmesi iin aadaki elemanlarn boyutlarnn belirlenmesi gerekmektedir;

Rhtm uzunluu ve rhtm kreyni says,


Apron alan (rhtm ve rhtm ile depolama alan arasndaki alanlarn toplam),
Depolama alan,
Konteyner transfer alan,
Hizmet alanlar (CFS, ofis, kap ve tamir bakm atlyeleri)

ekil 2.3te genel olarak bir konteyner terminalinde bulunan alanlar gsterilmitir. ekil 2.4te
ise elleleme sistemine bal olarak planlanm bir terminal alan grlmektedir.
Depolama alannn kapasitesinin belirlenmesi iin 20 ft ve 40 ftlik konteynerlerin oranlar
bilinmelidir nk yzey alan buna baldr.
Bir konteyner terminalinde ellelenen konteyner miktarna bal olarak elleleme ekipmanlar
seilir (PIANC, 2014, Yksel ve evik, 2010). Seilen ekipmanlarn verimli almalar iin
nerilen ekipman kombinasyonu PIANC (2014) tarafndan ekil 2.5teki gibi nerilmitir,
ancak ekipman seimi terminal iletmecisine baldr nk ekipmanlarn teknolojisi srekli
geliim halindedir. Genellikle konteyner terminalinde kullanlan ekipmanlar aadaki gibi
seilmektedir:
Rhtm-gemi operasyonu (STS); Rayl rhtm gentry kreyni (RMQC), mobil kreyn (MHC),
gemi kreyni (ShC).
Apron-depo alan transferi; Traktr trayler (TT), straddle carriers (SC), otomatik tayc
(AGV), reach stacker (RS),
Depolama alan; Rayl gentry kreyn (RMG), lastik tekerlekli kreyn (RTG), straddle carriers
(SC), reach stacker (RS),
Kara ulamna transferi; Straddle carriers (SC), reach stacker (RS),
n planlama almalar genellikle amprik ifadeler kullanlarak yaplmaktadr, ancak
uygulama planlar iin simlasyon modelleri yardm ile optimum terminal planlamas
yaplabilir.

ekil 2.3 Tipik konteyner terminal alanlar (PIANC, 2014)

188

ekil 2.4 Straddle Carrier (SC) kullanlan bir konteyner terminali (PIANC, 2014)
Rhtm Uzunluu
Yanama yeri saysnn ve dolaysyla rhtm uzunluunun belirlenmesi iin ilk yaklak hesap
rhtm retkenliine dayanmaktadr. Rhtm uzunluu yanama yeri saysna bal olarak
hesaplanabilmektedir (veya kuyruk teorisi kullanlabilir).
Yanama yeri says;
N=Ci/c b
cb
Ci

(2.1)

: Her bir yanama yerinde ylda ellelenen ortalama TEU says (TEU/yl),
: Ylda bolar dahil ellelenecek toplam konteyner says

Rhtm uzunluu aadaki ifade ile bulunur.

Lq 1.1N(Ls 15) 15 (metre)


Ls
N

(2.2)

: Gemi boyu
: yanama yeri says

Gemilerin rhtmda birbiri ardna balanacaklar dnldnde 15 m aralklarla


yanaacaklardr. Tek yanama yeri planlandnda liman kullanacak en byk gemi boyu,
birden fazla yanama yeri planlandnda ise ortalama gemi boyu dikkate alnmaldr.
Planlama srasnda gemi boyutlarnn yeterince bilinmemesi halinde n boyutlandrmada
rhtm uzunluu ve derinlikleri Blm 1.3te verilen konteyner rhtm uzunluk ve derinlikleri
tablosu kullanlarak belirlenmelidir.

189

ekil 2.5 PIANC (2014) tarafndan nerilen elleleme sistem kombinasyonu


Apron Alan
Apron genilii, gvenli ve dzgn kargo ellelemesini salamak iin, elleleme ekipman
seimi, rhtm kullanm ve boyutuna, depolama alannn planlamas ve kullanmna gre
belirlenmelidir.
Apron eimi, kargo ellelemesinin dzgn biimde olmas iin, ya miktar ve alan
kullanm dikkate alnarak tasarlanr. Genellikle eim, denize doru %1 ile %2 arasnda alnr
ancak kk rhtmlarda daha dik eim kullanlabilmektedir. Genelde dik eimler, kar ya
altndaki alanlarda, karn kaldrlmasn kolaylatrmak iin kullanlr.
Apronlarn kaplama tipi taban altndaki zemin koullar, evredeki kaplama koullar, kargo
elleleme tipi, vb. gibi faktrlerin gz nne alnmasyla belirlenir. Kargo elleleme
almalarn ve ara trafiini engelleyen, ar oturmay nleyici tedbirler alnr. Kaplama
yapsnn tasarmnda, tasarm yk; kamyon ile tekerlekli vin, forklift ve straddle carrier gibi
elleleme ekipmanlarnn tekerlek ykleri yansra kargo tipleri ve kargo elleleme tarz da
gz nne alnarak seilir.
Konteyner terminallerinde, apron genilii kullanlan elleleme ekipmanlarna bal olarak 15120 m arasnda deimektedir (bkz. Yksel ve evik, 2010, PIANC, 2014) (ekil 2.6). Rhtm
n yzeyi ile kreyn n baca arasnda (A) en az 3 5 m mesafe braklmaldr.

190

ekil 2.6 Tipik apron alan (PIANC, 2014)


Konteyner Depolama Alan
Apronun arkasnda kalan, geri saha depolama alan, liman girii (kap), park, ofisler ve
gmrk hizmet alanlarndan olumaktadr. Depolama alan ierisinde ise konteynerler
ihracat, ithalat, soutmal, tehlikeli yk ve bolar olmak zere genellikle farkl gruplar halinde
istiflenirler. Bunlara ilave olarak bir de Konteyner Transfer stasyonu (CFS) vardr. Apronun
gerisinde kalan depolama, transfer ve ofisler dahil toplam alan;
OT=OPY +OCFS+OEC +OROP

(2.3)

olarak planlanr
OPY
: Konteynerlerin depoland alan,
OCFS : CFS alan konteyner ii istifleme ya da boaltma amacyla ayrlan alan,
OEC
: Bo konteyner alan,
OROP : Konteyner bakm ve tamir alan, konteyner ykama alan, kap, ofis binalar, gmrk
hizmetleri ve park amal alan
Konteyner depolama alannn belirlenmesi iin ok sayda ifade vardr, bunlar Atkins (1983),
Daily (1983), Hoffmann (1985), UNCTAD (1985), Frankel (1987), Dharmalingam (1987),
Chen(1998), Itsuro (2001), Tsinker (2004), Thoresen (2015), OCDI (2009), Ligteringen ve
Velsink (2012) tarafndan verilmitir. zellikle son almalarn kullanlmas tavsiye
edilmektedir (Yksel ve evik, 2010). OCDI (2009)da ise performansa dayal konteyner
depolama alannn nasl hesaplanaca tanmlanmtr.
n planlama iin ekil 2.7den bir ylda hareket eden konteyner saysna (C i) gre konteyner
depolama alan hesaplanabilir. rnek olarak konteyner terminali iletme plan ekil 2.8de
verilmitir.
CFS, konteynerlerin farkl mterilerden gelen yklerin bir konteynere istiflenmesi ya da
terminalde ellelenen bir konteynerden farkl mterilerin yklerinin boaltlmas amacyla
planlanan kapal istasyonlardr. Bu istasyonlarn boyutlandrlmasnda bina ykseklii, kap
boyut ve aralklar, gei alanlar, bekleme sreleri ve hasarl yklerin istiflendii alanlarn
dikkate alnd brt alan belirlenmelidir (bkz. Yksel ve evik, 2010).
Konteyner depolama alannda soutmal konteynerlerin istiflendii alanlarda elektrik
tesisatlar planlanmaldr.
Depolama alan kullanlan elleleme sistemine bal olarak planlanmaktadr. ekil 2.9da RS
kullanlmas durumunda konteyner istifleme alan iin tipik boyutlandrma verilmitir. ekil
2.10da SC kullanlmas durumunda tipik bir plan gsterilmitir. ekil 2.11de RTG iin
depolama alan, ekil 2.12de ise RMG iin depolama alan gsterilmitir.

191

Konteyner Transfer Alan ve Binalar


a) Kap ve transfer alanlar;
Konteynerleri getiren veya alacak kamyonlar terminale kapdan girerler. Burada fonksiyon
yrtlr.
Ykle ilgili idari formaliteler, gmrk ilemleri
Kutularn kontrolu (muhtemel hasar iin)
Konteyner transfer alannda kamyon srclerine koteynerlerin yerletirilmesi iin
bilgi verilmesi.
b)Transfer alannda mevcut dier tesisler;
1) Bakm Atlyesi: Bakm atlyesinin ls, konteyner hasar oran, kargo ykleme
aralarnn ve makinelerinin tipi ve says ve muayenenin ierik ve derecesi gibi baz
faktrlere dayanr.
2)

Ofis Binas: Konteyner terminalinin esas fonksiyonlarn yneten ve bilgisayar


merkezlerinin bulunduu terminal ofis binas ynetim blm genellikle kargo ykleme
operasyonlarn verimli olarak kontrol etmek iin yerletirilir.

3) Terminal Kaplar: Terminal kaplar, dokmanlar alp vermek, konteyner hasarlarn


muayene etmek, konteyner arln lmek ve dier gvenlik kontrolleri gibi ihtiyalar iin
kullanlr. Terminal kaplar yol erit says genellikle, kuyruk modelleri ile hesaplanr.
4) Dier Tesisler: Dier eitli tesisler aadakiler gibi olabilir;

Ykama Tesisleri
Kargo Ykleme Ekipmanlar in Yakt Tesisleri
iler in Dinlenme Evleri
Su Kayna
Su Drenaj
Elektrik G Kayna
Soutmal Konteyner Alan, vb.

PIANC (2014) konteyner terminalleri iin tasarm mrleri ve bakm periyotlarn Tablo
2.5teki gibi vermitir.

192

ekil 2.7 Konteyner depolama alan iin tasarm grafii

193

ekil 2.8 Tipik konteyner terminali iletme plan (OCDI, 2009)

ekil 2.9 Tipik RS almas ve depolama (PIANC, 2014)

ekil 2.10 Tipik SC istiflemesi ve depolama alan (PIANC, 2014)

194

ekil 2.11 Tipik RTG istiflemesi ve depolama alan (PIANC, 2014)

ekil 2.12 Tipik RMG istiflemesi ve depolama alan (PIANC, 2014)


Tablo 2.5 Tipik tasarm mrleri (PIANC, 2014)
Terminal bileenleri
Tipik tasarm mr (yl)
Ana bakm periyodu (yl)
Rhtm yaplar
50
Katodik koruma iin; 25
Usturmaalar
20-25
10-15
Terminal kaplamas
25
10-15
Binalar
50
20-30
Terminalin gvenlik ve emniyet koullarnn saland bir birimin planlamas yaplmal ve
buna ilikin insan kayna yetitirilmelidir.
2.3 Genel Kargo ve ok Amal Terminaller
Genel kargo terminalleri geleneksel olarak krkambar (paral) ykleri
niteletirilmi genel kargonun ellelenmesi iin kullanlmaktadr.

ve daha sonra

ok amal terminal, modern genel kargo terminalinde dzenleme ve kullanlan


ekipmanlarda yaplan baz deiiklikler ile elde edilebilmektedir. ok amal terminallerin
ou krkambar (paral) yk ile konteyner ve Ro-Ro terminalinin birlemesi ile olumaktadr.
Yanama yeri uzunluu
Yanama yeri uzunluu Blm 2.2.2de tanmland gibi belirlenir. Planlamann ilk
safhasnda bir genel kargo yanama yerine yk girdisi, bir ii takmnn ortalama verimi,
takm says ve bir yldaki efektif alma saati says dikkate alnmaldr. Detayl tasarmda
istatistiksel modeller kullanlmaldr (Yksel ve evik, 2010).

195

Apron
Standart apron genilikleri OCDI (2009) tarafndan Tablo 2.6daki gibi verilmitir. Apron
genilikleri yklerin emniyetle ve dzenli ellelenmesini salayacak ekilde belirlenmelidir.
Apron genilii, elleleme vinlerinin bacak aralklar, alma koullar, ellelenen ykn
zellikleri ve depolama alanna transferi salayan ekipmanlarn tipleri ile zellikleri dikkate
alnarak belirlenmelidir. Rhtm n yzeyi ile kreyn n baca arasnda en az 3 5 m mesafe
braklmaldr. Apron yzey sularnn drene edilebilmesini salayacak eime sahip olmaldr
(deniz tarafna doru %1-2). Apron kaplamas ellelenen yk ve balanma koullar dikkate
alnarak tasarlanmaldr. Yanama yaps geri dolgu oturmalar olduka hassas olarak gz
nne alnmal, oturmann meydana gelmesine msade edilmemelidir.
Tablo 2.6 Apron genilii standart deerleri (OCDI, 2009)
Yanama yeri su derinlii (m)
Apron genilii (m)
4.5'tan az
10
4.5 ile 7.5 arasnda
15
7.5'tan fazla
20
Genel kargo rhtmlarnda, elleleme iin vin alma alan, geici depolama alan, ulam
yollar dikkate alnmaldr. Apron alannn hemen arkasnda planlanan transit sundurma ve
ak depolama alanlarna yaplacak ellelemede, elleleme ekipmanlarnn tipi de apron
alannn planlanmasnda dikkate alnmas gereken bir faktr olarak dikkate alnmaldr.
2.4 Ro-Ro ve Feribot Terminalleri
Feribot ve Ro-Ro gemileri iin terminal planlarndaki temel elemanlar aada verilmitir.
Trlarn bindirilmesi veya indirilmesi genellikle geminin bandan veya kndan olur. Bu
durum yanama yeri plann belirlemektedir.
Gverteye alnabilen maksimum saydaki tr (feribot tipine bal olarak dier aralar da)
dzenli bir biimde park etmek zorundadrlar. Ancak yksz trlar da park alanna ihtiya
duyarlar.
Bir Ro-Ro terminali gemilere en uygun servisi salayacak ekilde gelitirilmelidir, buna
deiik gemi hatlar da dahil edilebilir. Yanama yeri says bekleme yaplmasndan
kanlarak belirlenir. Ykleme/boaltma kapasitesi ortalama servis sresine gre tahmin
edilerek belirlenmektedir.
Feribot terminalleri terminal binalarna ve gemiye balant salayan kprlere ilaveten
yolcu hizmetlerine ihtiya duymaktadr.
Bir feribot hatt, gemi says, seyir sresi ve yanama sresi dikkate alnarak
planlanmaldr. Bylece yanama yeri says belirlenir.
Feribot terminallerinin planlanmasnda ise trafik tahminlerinin doru yaplmas gerekmektedir.
Minimum park alanlar Tablo 2.2de verilmitir. Bunun iin;
a) Feribotu kullanacak aralar
yolcu aralar
kamyon ve treylerler
otobsler
b) Yolcunun terminalden indi bindisini salayacak aralar
zel aralar
taksiler
otobsler
dikkate alnmaldr.
Yanama yeri says ellelenecek gemi saysna bamldr. Her bir gemi
ykleme/boaltmasn bir rampa yoluyla yapmaktadr ve burada geminin karadaki alanla
balants salanmaldr.
Msade edilebilecek rampann indirildii rhtmn maksimum eimi 1:8dir. Yanama alan su
alanna doru meyillidir. Yanama yeri hzl bir biimde yanama ve ayrlmay salamak ve
196

ykleme/boaltma srasnda geminin sadece ok kk hareketlerine msade etmek iin


balama sistemi dolfen ve usturmaa sistemleriyle donatlmaldr. Usturmaalar geminin
hasar grmesini engelleyecek biimde planlanmaldr.
Feribot terminal binalarnda;
bilet satn alma,
bekleme salonlar,
kafeterya ve/veya restoran, dkkanlar, gvenlik,
bagaj odas, tuvalet, telefon, dier yolcu hizmetleri,
uygun aydnlatma ekipmanlar,
alarm tesisat ve dier iletiim ekipmanlar
gibi yolcu hizmetleri iin bir binaya ihtiya vardr (OCDI, 2009). Gemiye bini ve iniler,
aralarn ykleme ve boaltlmasndan ayrlmaldr, bu zellikle terminal binas ve ara
arasnda dorudan bir kpr kurularak yaplabilir. Terminal planlamas, yolcu bana decek
alan 1m 2den az olmayacak biimde dnlmelidir. ekil 2.13te rnek Ro-Ro terminal plan
verilmitir.
2.4.1 Yolcu nme/Binme Tesislerinin Planlanmas
Yolcularn inme/binmeleri iin sabit ve hareketli tesisler planlanabilir. Bu tip tesisler elverili
ve gvenli ilevlere sahip olmaldrlar. Yolcular tehlikeye drecek nedenlere sahip
olmamaldr. Gemi hareketlerine ve rzgar etkilerine kar stabil olmaldrlar.
nme/binme tesislerinin genilii 75 cm ya da kullanm koullarna gre daha fazla
planlanmaldr, ancak yal ve zrllerin kullanm sz konusu olduunda genilik 1.2 m
veya daha fazla olacak ekilde tercih edilmelidir.
Rampa eimleri % 12 ya da daha azdr, ancak yal ve zrllerin kullanm sz konusu
ise eim % 8 ile % 5 arasnda ya da daha az olacak biimde planlanmaldr.
Gei yollarnn her iki tarafnda yan duvarlar ya da parmaklklar ve onlarn zerinde
tutacaklar olmaldr, taban yzeyleri kaymayan malzemeden yaplmaldr.
Parmaklklar dmeye kar koruma salamakla birlikte yolcular iin yeterince gvenli
olmaldrlar, bunun iin parmaklk ykseklii 1.1 m ya da daha fazla olmaldr, ayrca
ocuklar ile tekerlekli sandalye kullananlarn gvenlii iin aprazlar ya da a gibi ilave
nlemler planlanmaldr.
Merdiven basamak ykseklikleri gvenli olacak biimde planlanmaldr.
Bu yollarn planlanmasnda tekerlekli sandalye kullananlar ve zrl insanlar iin yeterli
tedbirler alnmaldr.
st kapal geilerin ykseklikleri 2.1 m ya da daha fazla olmaldr.
Gei yollarnn uzunluunun 60 mden fazla olmas durumunda acil k kaplar
planlanmaldr, acil k kaplar arasndaki mesafeler 60 mden fazla olmamaldr ve acil
klara ynelten iaretlendirmeler konulmaldr.
Hareketli inme/binme tesisleri iin msade edilecek dey mesafe iin gel-git aral, su
ekimindeki deiim, gemi hareketleri gibi tasarm kriterleri dikkate alnmaldr.
rnek yolcu binas ekil 2.14te verilmitir.

197

(a) Tipik Ro-Ro Terminali

(b) Ktan ve yandan kapak atm Ro-Ro gemileri


ekil 2.13 rnek Ro-Ro terminali ve kapak atm Ro-Ro gemisi

198

ekil 2.14 rnek yolcu binas

199

2.5 Sv Yk Terminalleri
zellikle sv yk terminallerinin planlanmasnda ulusal ve uluslararas standartlara uyulmas
sz konusudur. Bu konuda BS 6349, OCIMF 97, OCIMF/SIGTTO 95 ve PIANC (2014) gibi
uluslararas standartlar mevcuttur. Bu tip terminaller tehlikeli yk ellelemesi nedeniyle
nemli yap snfnda deerlendirilmelidir.
Planlama emniyet ynetimi risk deerlendirme sistemi dikkate alnarak yaplmaldr. Bu
nedenle ncelikle (PIANC, 2014);

Terminal alan toporafyas,


Geoteknik koullar,
Sismik koullar,
evresel veriler (aknt, gel-git, meteorolojik koullar, rzgar, dalga gibi),
Trafik ak, yk ellelemesi,
Terminal ekipmanlar, VTS (gemi trafik sistemi), pilotaj, rmorkr hizmetleri,
Ulusal kural ve yntemler,
ncelikler ve emniyet kurallar,
Organizasyon yaps

gibi verilerin toplanmas ve deerlendirilmesi yaplmaldr.


Tehlikeli yk tayan gemilerle ilgili olarak Blm C 1de verilen su alan planlamasna (n
boyutlandrmada) ilave olarak aadaki kurallara uyulmaldr (ekil 2.15, 2.16 ve 2.17).

Bal bir tankerle dier bal gemi arasnda en az 30 100 m mesafe olmaldr,
Bal LPG tankeri ile dier bal gemi arasnda 30 150 m mesafe olmaldr,
Bal LNG tankeri ile dier bal gemi arasnda 50 150 m mesafe olmaldr,
Manevra yapan bir tankerin, dier bal tanker veya engellere gre minimum aklk boyu
dorultusunda (L3) 30 -100 m, gvdesi dorultusunda (W 1) 100 300 m olmaldr (ekil
2.15),
Gemiler arasndaki mesafe ayn zamanda hizmet veren rmorkr tipine baldr.
Her tanker iin dikkate alnmas gereken emniyet alan (R 1, R2) yk tipine, risk
yaratabilecek senaryolara, muhtemel gaz ya da petrol yaylma riskine, rzgar, aknt,
dalga gibi evresel koullara baldr. Tipik olarak bu gvenlik alan; petrol iin 30 m, LPG
ve LNG iin 200 300 m alnmaktadr.

ekil 2.15 Boyuna bal tankerlerde seyir halinde gemi durumu (PIANC, 2014)

200

ekil 2.16 Farkl rhtmlarda gemi omurgalar arasnda mesafe (PIANC, 2014)

ekil 2.17 skelenin her iki tarafna bal tanker hali (PIANC, 2014)
Sv dkme ykler; ham petrol, petrol rnleri, kimyasal rnler, svlatrlm gaz ve bitkisel
yalar gibi rnlerden oluur.
Petrol veya gazn nemli zellii yanc ve patlayc olmalardr. Sonu olarak bu rnlerin
tama, ykleme/boaltma ve depolanmasnda kesin olarak gvenlik nlemleri alnmaldr.
Tipik ortadou petrolnn rlatif younluu 0.85tir. LNG iin younluk 0.45 ve 0.50 arasnda
ve LPG iin ise 0.58-0.60 arasndadr.
Ykleme rhtmlarnda, rnn boaltlmas gemideki pompalar ile yaplmaktadr. Eer
terminaller yeterli kotta ise rn gemiye cazibe ile iletilmektedir
Terminallerin ekli, boyutlar, yerletirilmeleri ve dzenlenmeleri bu terminallerin fonksiyonlar
dorultusunda belirlenmektedir. Bunlar;

Tama ve depolama
Rafineriden temin ve datm
Her iki durumun birlikte olmas

Planlamada rnlerin farkllklar da dikkate alnmaldr. Rafinerilere ait terminallerde miktar,


ithal edilen ham petroln orijini ve retilen rnlerin zellikleri dikkate alnr.
Petrol terminalleri aadaki gibi snflandrlmaktadr;

201

Depolama alanl konvansiyonel korunakl liman yanama yeri genellikle bir iskele
ve dolfenlerden veya oklu amandra balantsndan olumaktadr.
(ii)
Ak deniz terminalleri Tek Nokta Balama (SPM) veya daha fazla amandra
sistemi ile karadaki depolar balayan denizalt boru hatlarndan olumaktadr.
Ykn sv formda oluu boru hatlar ve balama amandralar ile ak denizde
ykleme/boaltmann yaplabilmesini salayabilmektedir. Ham petrol ve petrol rnleri
durumunda ykleme/boaltma, denizalt boru hatlar ve Tek Nokta Balama (SPM) ile
yaplabilmektedir.
(i)

Yanama yapsnn tipine bal olarak tavsiye edilen limit dalga ykseklikleri Tablo 2.7de
verilmitir.
Tablo 2.7 skeleler ve SPM iin dalga ykseklii limitleri
Soluan olmad
Soluan olduu
Ykleme boaltma
durumda yanama (m)
durumda yanama (m)
srasnda (m)
skele
1.5-2.0
1.0-1.5
2.0-3.0
SPM
2.0-3.0
2.0-3.0
4.0-6.0
Yanama Yaplarnn Planlanmas
Genellikle farkl yanama sistemi planlanr;
Geminin batan amandraya balanmas, bu durumda gemi serbeste amandrann
etrafnda dnebilmektedir.
Geminin batan ve ktan amandraya balanmas ya da demir atmasdr.
Geminin srekli (lineer ya da marjinal) yanama yerine batan ve ktan balanmas ve
gemi ile yanama yeri arasna usturmaa sisteminin yerletirilmesidir.
Her bir yanama yeri iin srekli rhtm dzeni dikkate alndnda emniyet nedenlerinden
dolay, yanam durumdaki iki gemi arasndaki minimum mesafe, en byk geminin
geniliine (30 mden az olmamaldr) yaklak eit olmaldr. Sv yk gemilerinde bulunan
manifold sistemi genellikle geminin tam ortasnda bulunmadndan, gemi merkezinin 15 m
kadar nnde bazen de 10 m arkasnda olabilecei dnlmelidir. Bu nedenle 2 ardk
yanama yerinde merkezden merkeze minimum mesafenin (en uzun geminin uzunluu + 1x
en byk gemi genilii + 2x 15 m) olarak alnmas tavsiye edilmektedir.
Demirleme alanlar ile ilgili olarak Tablo 2.8 ve Tablo 2.9da verilen kriterlere uyulmaldr.
amandralara balanma ekli ekil 2.18de verilmitir (OCDI, 2009). oklu balanma ekil
2.19da gsterilmitir.
Tablo 2.8 Demirleme alanlar (OCDI, 2009 ve Thoresen, 2003)
Basenin kullanm
Deniz taban veya
Demirleme yntemi
Yarap
amac
rzgar hz
Bir merkez etrafnda
yi demirleme
*L + 6d
dnebilecek biimde tek
Kt demirleme
L + 6d + 30 m
demirlemeyle balanma
Ak denizde
yi demirleme
L + 4.5d
bekleme veya yk
ift demirleme
elleleme
Kt demirleme
L + 4.5d + 25 m
20 m/s
L + 3d + 90 m
Tek demirleme
Thoresen, (2003)
30 m/s
L + 4d +145 m
*L: Tasarm gemisinin boyu
Tablo 2.9 amandra kullanlan basen alanlar (OCDI, 2002)
Balanma yntemi
Tek amandra
ift amandra

Alan
(L + 25 m) yarapl daire alan
(L + 50 m)xL/2 boyutlarnda dikdrtgen

202

ekil 2.18 Her bir gemi iin amandralara balanma alan iin temel tasarm (OCDI, 2009)

ekil 2.19 oklu balama (Thoresen, 2003)


Gemilerin T-tipi iskeleye balanma ekilleri
ekil 2.20de bir geminin T tipi iskeleye balanma ve yaslanma dolfenlerine normal yanama
durumu gsterilmitir. Gemi balanma dzeni mmkn olduunca simetrik olmaldr. Normal
balanmada halat geminin boyuna ekseni ile 45lik a yapmaktadr. Gemi gvdesinden
balanan halatlar ise boyuna eksen ile 10lik a yapmaktadr. Gemiye gre daha dk
kotta bulunan balanma babalar deyde 25den daha fazla a yapmayacak ekilde
planlanmaldr.

ekil 2.20 T tipi iskelede balanma (BS 6349, 1994)


ekil 2.21de bir ykleme platformuna balanan tankerin yanama dzeni gsterilmitir.
Tankerin yanama ykleri yanama ve balanma hatlar ile en iyi ekilde
snmlendirilmelidir.

203

ekil 2.21 Ykleme platformuna balanan tankerin balanma dzeni (BS 6349, 1994)
Sv yk terminallerinde emniyet ve gvenilebilirlik, teknik olduu kadar operasyonel
emniyet ve gvenilebilirlii iermektedir. Teknik emniyet ve gvenilebilirlik aadaki gibi
dikkate alnabilir.
korunakl yanama yeri
liman baseninde alkant olumamas
giri kanalnda ani kumlanma olmamas
Operasyonel emniyet ve gvenilebilirlik ise unlar iermektedir:

frtna skl
uzun sreli dk su seviyesi
dzenli gr problemleri
gece seyir snrlamalar
gel-git snrlamalar
iyi ileyen liman servislerinin mevcudiyeti
rmorkr hizmetinin varl vd.

Emniyet dikkate alndnda, terminal ve rafinerinin evresinin tehlikelere kar korunmas


gereklidir. LPG ve LNGnin zelliinden dolay, dklme sonucunda oluan problemler petrol
terminallerindekinden daha ciddi olabilmektedir, nk sv gaz daha abuk
buharlamaktadr. Bylece yangn tehlikesi doabilir ve yksek s yaylm sz konusu
olabilir. Bu nedenle bir terminal planlamas yaplrken, farkl gvenlik mesafeleri dikkate
alnmak zorundadr.
Terminaldeki muhtemel bir sznt ve akma, rnn patlamasna veya yanmasna neden olur.
Buhar bulutlar geliebileceinden belirli mesafeler dikkate alnmaldr. Bu snrlar ierisinde
kontrolsuz ateleme kaynaklar olmamaldr.
Terminalde s yaylarak insanlara fiziksel zarar verebilecei iin, muhtemel ate
kaynaklarna belli mesafeler dikkate alnmaldr.
Yine toksik rnlerin retilmesi veya kullanlmas durumunda, muhtemel szma veya akma
olmas belirli younluktaki buhar bulutlarnn olumasna ve insanlara fiziksel zarar vermesi
sz konusu olacandan belirli mesafeler dikkate alnmaldr.

204

2.6 Kuru Dkme Yk Terminalleri


Kuru dkme ykler aadaki gibi snflandrlmaktadr;
Birinci derecede yk (major) : Demir cevheri, kmr, tahl, fosfat vb.
kinci derecede yk (minor) : eker, pirin, tuz, balk, al ta, tala, hindistan cevizi vb.
Baz kuru yklere ait zellikler Tablo 2.10da verilmitir.
Yk
Kmr
Demir cevheri
Boksit
Alminyum
imento
Fosfat
Potas
Sper fosfat
Msr
avdar
Buday
eker
Soya fasulyesi

Tablo 2.10 Kuru yk zellikleri


sel srtnme as ()
stif faktr (m 3/ton)
1.08-1.39
30-45
0.33-0.47
30-50
0.84-0.92
28-49
0.70-0.84
35
0.61-0.64
0.92-0.98
30-35
0.94-1.04
32-35
0.84-1.00
30-40
1.25-1.41
30-40
1.40
30
1.18-1.34
25-30
1.11-1.25
40
1.23-1.28
30

Kuru yk iin ykleme ve boaltma terminalleri hem yer, hem boyut hem de elleleme sistemi
asndan birbirlerinden ok farkl olabilir. Bu terminallerde konveyr bantlarnn ayaklarnn
rhtm boyunca uzanmalar yanama yerlerinin baka amala kullanlamamasna neden
olmaktadr. Ayrca olduka ar olan bu sistemler iin geoteknik koullarn yeterli dzeyde
olmas salanmaldr.
Kuru yk yanama yerleri genellikle ykleme ve boaltma operasyonlarna bal olarak
planlandklar gibi birleik bir sistemde oluturulabilmektedir. nk ykleme ilemi; sv yk
terminallerine benzer biimde tek bir noktada (T ya da L tipi platform gibi) balanarak
gerekletirilebilir (ekil 2.22). Ancak bu durum boaltmada mmkn olmayabilir (kendi
kendini boaltma ekipmanna sahip olan gemiler hari) nk yanama yeri zerindeki
vinler yardmyla elleleme yaplmaktadr ve lineer (srekli) bir yanama yerine ihtiya
duyulur (ekil 2.23).

ekil 2.22 skele platforma bal kuru yk ellelemesi (ykleme)

205

ekil 2.23 Lineer bir rhtmda kuru yk ellelemesi (boaltma)


Terminalin depolama alan ise ykn tipine bal olarak kapal silolarda, sundurmalarda,
havuzlarda ve ak havada yksek kmeler eklinde depolamaya msait olmaldr. Kuru
dkme yk genellikle gevek formda yklenir, bu da rhtmda ve terminalde tama
teknolojisinin belirlenmesini salamaktadr.
Eer hava artlar malzemenin kalitesini etkiliyorsa bu durumda kapal depolama gereklidir.
Kuru yk terminallerinde toz problemi sz konusudur ve evrenin toza kar korunmasn
salayacak nlemler alnmaldr (sprinkler sistemleri gibi). Bu nedenle bu tip terminallerde
evresel koullarn korunduu bir planlama yaplmaldr.

206

3.BALIKI LMANLARI
3.1 Balk Limanlarnn Tipleri
Balk limanlar aadaki esaslar dikkate alnarak planlanacaktr, ayrca resmi gazetede
yaynlanm en son Balk Barnaklar Ynetmeliinde verilen tanmlar da dikkate
alnmaldr. Bu ynetmelie gre; Balk Gemisi; Tonaj ve tipi ne olursa olsun, denizlerde ve
isularda su rnlerinin avlanmasnda, retim, yetitirme ve istihsalinde, aratrmasnda,
naklinde ve ilenmesinde kullanlan motorlu ve motorsuz yzer vastalar olarak
tanmlanmtr. Balk Liman ise Balk Barna ad altnda; Her trl balk gemilerine
hizmet vermek maksad ile mendireklerle korunmu, yeterli havuz ve geri saha ile barnacak
gemilerin manevra yapabilecekleri su alan ve derinlie sahip, ykleme, boaltma, balama
rhtmlar ile suyu, elektrii, a kurtarma sahas, sat yeri, idare binas, n soutma ve ekek
yeri bulunan, byklne ve salad imkanlara gre balk liman, barnma yeri veya
ekek yeri olarak adlandrlan ky yaplar olarak tanmlanmtr.
Balk limanlar servis verdikleri amalara gre aadaki gibi snflandrlrlar;
i) Basit Yanama Yerleri
Snrlanm bir blgede balklara hizmet edilir, genellikle balklk yaplan alan ksa
mesafeler iinde kalmaktadr. Verimliliin artrlabilmesi iin, yanama yerleri rampa ve
rhtmlarla birlikte tutulan balklarn ellelemesine yarayan basit hizmetlerle donatlmaldr.
Bakm ve onarm iin baz hizmet ve servislerin gelimi olmas gerekir.
ii) Ky Balk Limanlar
Bunlar 20 m uzunlua kadar kk balk tekneleri iin barnak vazifesi grrler. Balklk
ksmen daha geni bir alanda yaplr. Seyirler bir ka gnlk dnemleri kapsayabilir. Bu
tekneler birinci tip yanama yerlerinde barnan teknelere gre daha fazla ekipman ierir. Bu
nedenle korunmalar ve servis almalar gerekir.
iii) Ak Deniz Balk Limanlar
Bu limanlarda barnan teknelerin uzunluklar 25 mden 40 mye kmaktadr. Balk avlama
alan bir ka yz mil uzakla kadar artmaktadr ve seyirler bir ka gnden bir ka haftaya
kadar uzamaktadr. Teknelerin gvertelerinde avlanma takmlar, buz konteynerleri ve
soutma sistemleri ve dier mekanik, elektronik ekipmanlar yerletirilmitir. Limanlar tamir,
bakm ve destek servislerine sahiptirler.
iv) Uzak Deniz Balk Limanlar
Bu tip limanlar modern balk teknelerine hizmet veren barnaklardr. Bu tekneler ak
denizde uzun mesafelerde avlanmaya kmaktadrlar. Uzun deniz seyirlerinden sonra,
limanda boaltma ekipmanlarna ihtiya duyarlar. Bazen avlanmadan nce servis hizmeti
verilir ve avlanma blgesinde uzun sre kalabilmeleri iin tekneler koruma sistemleri ile
techiz edilir. Balklarn gverte zerinde ilenebilmesi amacyla derin dondurucu,
konserveleme gibi donanmlar yerletirilmitir.
3.2 Yer Seimi
Liman yerleimi iin potansiyel konumlar hidrolik, meteorolojik ve zemin aratrmalarn da
ierecek biimde gelitirilirler. n tasarm ve maliyet tahminleri eitli alternatiflerin
karlatrlmas yaplarak gerekletirilmelidir. Ekonomik analizde beklenen avlanma hacmi;
balk filosu, avlanma alannn uzakl ve balk pazar gz nne alnarak belirlenmelidir.
Ayn zamanda alacak i gc de dikkate alnmaldr. Gelecekteki gelimeler dikkate
alndnda, balk teknelerinin zellikleri gznne alnarak liman iinde derinletirme ile
teknik ve ekonomik fizibil deniz rnnn salanabilecei bir yer seimi yaplmaldr.
3.3 Balk Tekneleri
Balk tekneleri, kullanlan avlanma takmlarna, ynteme, yakalanacak olan balk cinsine
(yzeye yakn hzl hareket eden ve tabana yakn yava hareket eden) ve balk endstrisi ile
207

ilgili yatrmlara baldr. Avlanmayla ilikili olarak teknelerin says ve karakteristikleri balk
liman tarafndan temin edilen gerekli hizmetlere baldr.
Balk tekneleri drt kategoride tanmlanmtr. ;
i) Kk tekneler (30 GRT); Denizde bir gn kalmaktadrlar. Bu teknelerde soutma
ekipmanlar yoktur.
ii) Orta lekteki tekneler (30-150 GRT); Denizde bir hafta kalmaktadrlar. Soutma
ekipmanlar vardr.
iii) Derin deniz tekneleri (150 GRTden byk); Soutma ekipmanlar (dondurucular) vardr.
Denizde bir ay kalabilmektedirler. Bu tekneler 200 GRTye kadar kmaktadrlar.
iv) Endstriyel tipte tekneler; Bu teknelerin tipik boyutlar Tablo 3.1de verilmitir. Bir ylda
bala kma dnemi iklim koullarna, balklk ynetmeliklerine, yerel koullara, tamir ve
bakma baldr.
Yanama yeri kullanm oranlar tekne boyutuna bal olarak 0.4 ile 0.7 arasnda
deimektedir. Yanama yerleri elleleme (boaltma) ve bekleme rhtm ve/veya iskeleleri
olarak planlanmaldr. Boaltmda kullanlacak yanama yeri says bu yanama yerinde
herhangi bir anda serbeste boaltma yapabilmesi amacyla toplam tekne saysnn %15i
dikkate alnarak belirlenebilir.
Tekne kategorisi
ia
ib
ii
iiia
iiib
iv

Tablo 3.1 Tipik tekne boyutlar


Uzunluk (m)
Su ekimi (m)
<7
<1.0
7-10
1.0-1.5
10-20
1.5-2.5
20-30
2.5-3.5
30-60
3.5-5.0
60-170
5.0-8.5

Genilik (m)
<3.5
3.5-4.0
4.0-6.0
6.0-7.0
7.0-10.0
10.0-24.0

3.4 Planlama
3.4.1 Ulam Kanal
Ulam kanal ticari limanlarn su alanlarnn (Blm 1.1) planlanmasnda verilmitir.
3.4.2 Basenler ve Yanama Yaplar
Basen Genilii
Basen genilikleri dier tekneler rhtmlara bal iken dahi, kolay manevrann yaplabilecei
ve byk teknelerin dnmelerini (rmork yardm olmakszn) salayacak biimde geni
olmaldrlar. Tipik kk teknelerin baland parmak iskeleli yanama ve basen boyutlar
ekil 3.1de grlmektedir, burada B tekne genilii, W parmak iskele akl, L tekne
boyudur.

ekil 3.1 Kk tekneler iin yanama boyutlar

208

Rhtmlarda Kabul Edilebilir Dalga Hareketleri


Yanama yerlerindeki kabul edilebilir dalga etkisi; Dalga ykseklii, periyodu ve teknelerin
dalgaya gre paralel ya da dik olarak yanamasna baldr. Balk limanlarnda msade
edilecek en byk dalga ykseklii 30 cmdir, bu amala Blm 4te yat limanlar iin verilen
ekil 4.10(a) da kullanlabilir.
Yanama Dzenleri
Baz tipik yanama dzenleri ekil 3.2, ekil 3.3 ve ekil 3.4te gsterilmitir. ekillerde LB:
Yanama yeri uzunluu, L: Tekne boyu, B:Tekne genilii dir.

ekil 3.2 Paralel yanamada rhtm uzunluu

ekil 3.3 Dik yanamada rhtm uzunluu

ekil 3.4 Parmak iskeleli rhtm uzunluu


Yanama Yeri Uzunluu
Balk limanlarnda yanama yeri uzunluu belirlenirken boaltma ve bekleme yaplan
yanama yeri planlamas yaplr. Boaltma ilemi yapldktan sonra tekneler bekleme amal
yanama yerine balanrlar. Bekleme amal yanama yerinde birden fazla tekne yan yana
balanabilir. Bu durumda altya kadar tekne yanyana balanabilmektedir. Bylece yanama
yeri uzunluu azaltlabilmektedir. Yanama yeri uzunluu ve kara alannn planlamas
yaplrken talep tahmini almas yaplarak raporlanmaldr bylece liman kullanacak tekne
says, tipi ve av hacmi belirlenecektir. Talep tahmin almas sonular gerekli tasarm
girdisi olarak planlama almasnda dikkate alnmaldr (bkz. Yksel ve evik, 2010).
Boaltma iin istenen yanama yeri uzunluu aadaki faktrlere bal olarak belirlenecektir.

Limanda konaklayacak tekne says,


Yanama iin bir tekneye gerekli olan rhtm uzunluu ve yanama ekli,
Boaltma iin harcanan zaman, konaklama ve denizde kalma sresi,
Balk mevsimi ve pik dnemler,
Yerli teknelerin dndaki teknelerin liman kullanmas,
Liman iindeki teknelerin bir araya gelmesi.
209

3.4.3 Apron
Boaltma rhtmlarnn geniliini belirlemek iin gz nne alnacak faktrler aada
verilmitir;
Balklar mmkn olduunca en az yamur ve gne nn etkisi altnda kalmaldr.
Operasyon mekanik olarak yaplyorsa, servis kamyonlar bu operasyonlara engel
olmamaldr.
Forklift veya kamyon gibi hareketli tama ekipmanlar kullanldnda, dnme ve geme
iin uygun alanlar braklmaldr.
Genelde tama rhtma dik ise, istenilen genilik paralel tamaclktan daha az
olabilecektir.
n tasarmda rhtm apron genilii iin aada verilen deerler kullanlabilir;
El ile yaplan operasyonlar iin (gemi vin yardm var veya yok) 1.5 m - 4 m,
Kyya yerletirilmi kreyn ve konveyrler veya rayl sistemlerle operasyon iin 4 m - 8 m,
Forklift ve/veya kamyon ile operasyon iin 8 m - 20 m.
3.4.4 Tekne Bakm ve Onarm
Tekne tamir ve bakm iin bir konvansiyonel kzak veya basit kaldrma ekipman olmaldr.
Bakm ve onarm hizmetlerinin kapasitesi bir ylda gemi bana 5 -15 gn olarak tespit edilir.
Bu hizmetin etkinliine ve i gcne baldr.
3.4.5 Binalar ve Dier Hizmetler
Hizmet alanlarnn n boyutlandrlmas iin aadaki deerler kullanlabilir;

Ykama ve ayrma
Sergileme ve satma
Tartma ve dzenleme
Souk depolama
Paketleme
Gei koridorlar
Yardmc hizmetler

15-30 ton/m 2/yl


1-15 ton/m 2/yl
7-15 ton/m 2/yl
2-3 gn kapasiteli
6-12 ton/m 2/yl
8-16 ton/m 2/yl
zemin katta tm binann %15-20si kadar alan

Planlamada dikkate alnabilecek hizmet binalar aadaki gibidir;

Market binas veya sundurmas


Buz fabrikas
Souk hava deposu
Ofisler, kantin ve bekleme salonlar
Dier hizmetler
- Tamir
- Yangn savunma
- Destek hizmet depolar
- Yakt istasyonu
- Av malzeme sundurmas (bakm ve tamir)
- Atk ve atk su artma
- Drenaj
- Yol ve park alanlar

210

4. YAT LMANLARI
4.1 Genel
Yat limanlar (marinalar) yatlarn teknelerini barndrabildikleri, yakt gda ve ime suyu gibi
temel ihtiyalarn temin ettikleri yerlerdir. Yatlk ok sayda disiplini iermektedir. Yat liman
planlamasna balamadan nce bu disiplinlerle ilgili almalar yaplmaldr. Teknelerin
konaklamalar, seyirleri srasndaki ihtiyalar iin gerekli servislerin verilmesi gerekmektedir.
Yat limanlarnn planlanmasnda nerilen dier uluslararas standartlar ASCE (2012), PIANC
(2013; no 134 ve 2013; no 132) dir.
24/07/2009 tarih ve 27298 sayl Resmi Gazete'de yaymlanarak yrrle giren Deniz
Turizmi Ynetmelii yat limanlarn kapsayan aadaki tanm vermitir;
Deniz turizmi tesisleri; deniz aralarna seyir, manevra, yanama, balanma, barnma,
karaya ekilme hizmetleri sunan ve bu hizmetleri ilgili mevzuat hkmleri uyarnca yeterli
emniyet dzeyini salayacak ekilde fiziki zelliklere gre tasarlanm alt yapya sahip ve
tesisten beklenen turizm hizmetinin en iyi biimde verilmesini salayacak nitelikleri tayan,
gerekli donanm, tesisat ve st yap ile yeterli kara, deniz alan ve kara ulam balantlarna
sahip alanlarda kurulur. Yatlarn balanabilecekleri ve yatlarn yatlarndan yryerek
kabilmelerine olanak salayan iskelelere, dinlenme, konaklama ve alveri gibi sosyal
tesisler ile yatlara bakm, onarm, karaya ekme ve teknik hizmet sunan birimlere sahip deniz
turizmi tesisleridir.
Yat limanlar; pal, drt pal ve be pal yat limanlar olarak e ayrlrlar.
1) pal yat limanlar: pal yat limanlar aada verilen altyap ve styap
koullarn salayacak niteliklere sahip olmaldr.
Altyap nitelikleri:
a) Deniz aralarnn dzenli ve emniyetli bir ekilde yanaabilecei ve balanabilecei,
iletme niteliine uygun rhtm ve iskeleler,
b) Denizcilik mevzuatna uygun denizden emniyetli yaklama ve girii salayacak fenerler ve
her trl iaretler,
c) Deniz turizmi tesislerinin tm niteleri ile evre, iskele, rhtm dahil sahann salkl ve
emniyetli aydnlatlmasn salayan sistem ve jeneratr,
) Tesis kapasitesi ile orantl temiz su deposu, ara balama yerlerine de hizmet veren
sala uygun, kullanma suyu ve devaml scak su hizmeti salayan tesisat,
d) Tesisin tm sahas iinde yangn ihbar ve ikaz sistemleri ile yangn istasyonu ve yangn
sndrme cihazlarndan oluan yangn nleme istasyonlar,
e) Atk kabul lisans belgesi olmayan tesislerde, sintine suyu, sla, atk ya, p ve pis su gibi
kat ve sv atklarn 2872 sayl evre Kanunu ve ilgili ynetmeliklerine uygun ekilde
bertaraf, hizmete uygun kapal depolama ve artma tesisat,
f) Kara park sahas, iskele, rhtm ve yzen iskeleler zerinde, uygun mesafelere konan,
deniz turizmi aralarnn ime ve kullanma suyu, televizyon, telefon ve elektrik ihtiyacn
karlayan deniz aralarna dorudan hizmet salayan kutular,
g) Bedensel engellilere de hizmet verecek ekilde balama kapasitesinin %10u kadar
otopark,
) Dahili ve harici telefon, faks, post cihaz, data, internet, haberleme sistemleri, denizde
seyreden aralar ile haberleme ve arama kurtarma iin uygun frekanslarda alabilecek
ok kanall VHF bantlarna haiz telsiz alc verici cihazlar,
h) Balama yerlerine de hizmet verecek ekilde dzenlenen ambulans, itfaiye aralar, p
kamyonu ve genel aralarn gemesine uygun tesis ii ara yollar,
) Grlt azaltlmasna ilikin yap ve sistem.
styap nitelikleri:
a) Deniz turizmi tesislerine emniyetli ve kontroll giri sistemi,
b) n bro ve ynetim nitesi,
c) Dinlenme ihtiyalarnn karland bir salon,
) Yeme, ime nitesi,
211

d) Kadn ve erkekler iin yeterli sayda du ve tuvalet,


e) Gmrkl veya gmrksz sat nitesi,
f) lk yardm malzeme ve gereleri bulunan dolap,
g) Deniz turizmi tesisi ve deniz turizmi aralarnda alan personel iin yeme, ime, du,
tuvalet ve dinlenme yeri,
) Akaryakt ikmal imkn veren sistem veya nite,
h) Deniz aralar iin emanet ve malzeme depolar,
) Spor tesisleri,
i) Limana emniyetli giri ve klar salayan ve klavuzluk hizmeti verebilen palamar botu,
j) Denizden yangna ilk mdahaleyi yapabilen yangn sndrme botu veya yangn sndrme
sistemi,
k) Bakanlar Kurulu karar ile deniz hudut kaps olarak belirlenen deniz turizmi tesislerinde,
hudut giri ve k ilemlerini yapmaya yetkili kamu birimleri iin kamu hizmet binas.
Bu niteliklere ek olarak pal yat limanlarnn aada verilen nitelikleri de tamas
gerekir.
1) Sat niteleri,
2) Kadn ve erkek yatlar iin balama kapasitesinin en az % 5i kadar du ve tuvalet,
3) amar ve bulak ykama yerleri,
4) Yatlarn dinlenmelerini ve bir arada bulunmalarn salayan sosyal tesis,
5) Bedensel engelliler iin tuvalet ve zel dzenlemeler.
2) Drt pal yat limanlar: pal yat limanlar iin aranan artlarn yansra aada
belirtilen nitelikleri tar:
a) Lokanta veya kafeterya,
b) Kadn ve erkek yatlar iin balama kapasitesinin en az %10u kadar du ve tuvalet,
c) Kuru temizleme hizmeti,
) Yat ekek alan ve vin sistemleri,
d) Bakm onarm hizmeti,
e) Yat eya depolar,
f) Balama kapasitesinin en az %20si kadar otopark alan veya otopark hizmeti,
g) Tenis kortu,
h) Yzme havuzu veya plaj yeri,
I) Aletli jimnastik, masaj, sauna, hamam imknlarnn saland niteler.
3) Be pal yat limanlar: Drt pal yat limanlar iin aranan artlarn yansra aada
belirtilen nitelikleri tar:
a) Helikopter pisti,
b) Banka hizmetleri nitesi,
c) Revir,
) Sergi, konser, elence meknlar,
d) Toplant salonu,
e) En az iki tenis kortu,
f) Balama kapasitesinin en az %30u kadar otopark.
Temel Planlama Kriterleri:
Yat Liman yaplmas amacyla seilecek kurulu yerlerinin;
a) Hakim dalgalara ak olmamas ve gl yerel akntlarn etkilerinden korunmu olmas,
b) Blgedeki dier yat limanlar ile ulam balantsn salayacak bir konumda olmas,
c) Yakn yerleim merkezi ile karayolu balants bulunmas,
d) Elektrik, tatl su ve haberleme imkanlarnn bulunmas,
e) Denizdeki alan kadar, kara alannn salanmas,
f) Limann su alan iinde ve liman ii seyir yollarnda, batk, slk, topuk vb. engellerin
bulunmamas
g) Liman iine ynelik atk su ve drenaj suyu dearj olmamas
212

gibi koullar aranr.


Rol ve lev
Yat limanlarnn blgesel ekonomi zerinde etkin bir rol vardr. Yatlar kendi yataklarn
tayan bir eit lks ve yzen otellerdir. Konaklama, bakm ve onarm harcamalar lke
ekonomisine gelir kayna yaratmaktadr. Yatlk yapan kiiler gelir dzeyleri yksek
olduklarndan dier turistlere gre daha fazla gelir brakmaktadrlar. Bunlarn yan sra alt
yap hizmetleri, inaat sanayi, catering hizmetleri, idari ilemler, personel alt yaps gibi
boyutlar ile istihdam artrmaktadrlar.
Yat limanlarnn fonksiyonlar aadaki gibi sralanabilir;

Ulam fonksiyonu
Hizmet fonksiyonu: Her trl elence, spor, salk, iletiim ve dier ihtiyalar

Yat limanlarnn en nemli ilevlerinden biri de lkenin tantmdr. Yatlarn sadece ky


blgelerini tanmalar deil ayn zamanda o blgede yaayan insanlar, onlarn kltrlerini ve
blgenin tarihini tanma frsatlar da domaktadr.
Yat limanlarnn yer seiminde mmkn olduunca yatlara cazip gzergahlarn salanaca
konumlarn seilmesine gayret edilmelidir, bunlar doal gzellikler ya da tarihi alanlar olabilir.
Ancak ky alanlar, planlanacak yat limanlar ile uyumlu olmal ve doa bu yatrmn basks
altnda kalmamaldr.
Son yllarda yat limanlar salt tekne barnaklar ve park yerleri olmaktan km, pek ok ticari
faaliyetin de geri planda yer ald iletmelere dnmtr. Bu yaklamn sonucunda yeni
yat limanlar, byk arazi gelitirme projelerinin kapsamnda yer almaya balam ve genelde
geri sahadaki faaliyetlerin eitlilii ile anlr olmulardr. Bugn itibariyle yat limanlar
konaklama, spor, alveri ve ok eitli elence imkanlar da ieren tesislere dnmtr.
Yat limanlar kara sahas planlamasnda, bu birden fazla ilgi grubunun etkileimlerinin
dnlmesi, doru ve yeterli bir alansal planlama yaplmas olduka nemlidir. Bu nedenle,
yat liman tasarmnn ok disiplinli bir alma ekibi gerektirdii gz nnde
bulundurulmaldr.
Yine bununla ilintili olarak, yat limannn bir kamu (Belediye, vb) ya da zel sektr yatrm
olmasna gre de rol, ilev ve hedef kitlesi farkllklar gsterebilir. Yatrm sahibinin
tanmlad rol ve ilevlere bal olarak yat liman planlamalar da farkllklar ierecektir (daha
byk ekek alan, sper yat baseni talebi gibi).
Limann byk bir kentin merkezinde yer alan ehir marinas olmas ile daha kk bir
beldede seyir gzergah zerinde yer almasna gre de liman ii planlanmasnda farkllklar
olabilir.
artnamenin bu blmnde genel olarak iyi bir yat liman tasarm iin genel prensipler
tanmlanmtr ancak limann rol, ilev ve zellikleri gzetilerek bu kriterler detay
projelendirme aamasnda gelitirilmelidir.
Yat ve Gezinti Tekneleri Snflandrmalar
Yat ve gezinti tekneleri istatistiklerinde ok eitli snflandrmalar mevcuttur. Tekne
bykl ina malzemesi, sevk sistemi snflandrmalara temel tekil etmektedir. na
malzemesine gre snflandrma:
a) elik tekneler
b) Alminyum tekneler
c) Ahap tekneler
d) Kompozit malzemeli tekneler
e) Beton tekneler
f) Plastik tekneler
g) Dier malzemeler
eklinde yaplabilir. Yat ve gezinti teknelerinin zellii her bir malzeme eidinin deiik
amal ve byklkteki teknelerde tercih edilmesidir.
Sevk sistemine gre ve yerletirmeye gre snflandrmada en ok rastlanan yat ve gezinti
tekneleri snflandrma kategorileri aadaki gibidir:
213

a) Yelkenli tekneler: Yelkenli tekneler yardmc motorlarnn olup/olmamasna ve tekne


boyuna gre snflara ayrlmaktadr. Snflandrmada genelde kullanlan byklkler:
1. 2.5-7.5 m aras tekneler
2. 7.5-12 m aras tekneler
3. 12-24 m aras tekneler
4. 24 metreden byk tekneler
b) Dtan takmal motorlara sahip gezinti tekneleri: Dtan takma motorlu tekneler motoru ve
pervanesi bir btn olarak taklp karlabilen teknelerdir. eitli snflandrmalar
bulunmasna ramen en ok kullanlan snflandrmalar tekne boyutuna gre
yaplmaktadr.
1. 2.5-7.5 m aras tekneler
2. 7.5-12 m aras tekneler
3. 12-24 m aras tekneler
4. 24 metreden byk tekneler
c) ten takma motorlara sahip tekneler: Motorlar ve dili sistemleri tekne iine monte
edilmi pervanelerine ait aft sistemi ile g aktaran teknelerdir. Rastlanlan snflandrma
u ekildedir:
1. 2.5-7.5 m aras tekneler
2. 7.5-12 m aras tekneler
3. 12-24 m aras tekneler
4. 24 metreden byk tekneler
d) Ktan takma motorlara sahip tekneler: Genelde iten takmal motorlarla beraber
deerlendirilen, motoru iten takma olup dili sistemi pervane ile beraber hareket edebilen
sevk sistemine sahip teknelerdir.
e) Kanolar ve krekle sevkli tekneler: Kendi sevk sistemleri olmayan, krekle sevk edilen
teknelerdir.
f) iirilebilir tekneler: Hava ile iirildiinde yzebilirlik salayan genelde kauuk esasl
tekne tipi olup, iirilebilen tekneler alt gruba ayrlabilir:
1. Spor: Gnlk deniz kenarnda kullanlan can kurtarma veya profesyonel kullanma
ak olmayan iirilebilir tekneler,
2. Yumuak dipli: Yat eriim botu veya balklk amacyla kullanlan esnek dip yapsna
sahip iirilebilir tekneler,
3. Taklabilen rijit dipli: Yumuak dipli iirilebilir teknelerle benzer amal ancak dip
yapsnn rijitliini salamak iin ahap veya alminyum taklabilen dip yapl tekneler,
4. Set dipli: V kesitli dibe sahip olan genelde kompozit dip yaps olan yan bordalar
iirilebilen tekneler,
5. Spor tnel: Katamaran veya tnel bot eklinde tasarlanm su sporlar iin kullanlan
iirilebilir tekneler,
6. Can sal: Can kurtarma amal gemi kullanmndaki sallar.
g) Jet Skiler: Genelde kiisel amal su jeti ile tahrikli su aralar
h) Mega yatlar: 24 - 36 metre aras boya sahip yatlar
i) Sper yatlar: 36 metreden uzun boya sahip tekneler mega yat olarak snflandrlr. Sper
ve Mega yat arasnda net bir ayrm yoktur ve her iki tip ayn adla anlabilmektedir.
Aada bir liman planlamasnda asgari salanmas gereken planlama ve tasarm
admlar sralanmtr.
1-Planlamann yaplaca kara ve deniz alanlarndaki zemin zelliklerini yanstacak sayda
sondaj yaplarak geoteknik ettlerin gerekletirilmesi,
2-Planlama alannda toporafik ve batimetrik almalarn standartlara uygun olarak
yaplmas,
3-Deniz alannda yan taramal sonar, sismik ve oinografik yapy tanmlayacak aknt
lmlerinin yaplmas,
4-Proje alann yanstacak en az on yllk llm saatlik rzgar verileri ile ya durumu,
sisli gnlerin says, hava scakl gibi meteorolojik verilerin temini, ayrca varsa proje
214

alan zerindeki modellenmi rzgar ve/veya basn alan ve varsa dier rzgar iklim
verilerinin temini,
5-Deniz taban ve ky alanna ait yzeyden 5 cm kalnlkta koordinatlar belirlenmi en az 8
ayr konumdan kat madde numunesi temini, bu numunelerin ayr ayr granlometrik
gerekli ise hidrometrik testleri, bylece taban malzemesi zelliklerinin belirlenmesi ve
sediment dalm haritasnn yaplmas, ky izgisi ve geri alannnda kat madde
zellikleri ile morfolojik zelliklerinin belirlenmesi,
6-Talep tahmin analizlerinin yaplmas, lke genelinde ve proje blgesini tanmlayacak yat
istatistii dikkate alnarak verilerin temin edilmesi, tekne tip ve yzdeleri belirlenmesi. Yat
liman kapasitesi belirlenmesi. Fizibilite almas yaplmas,
7-Blgenin jeolojik, jeomorfolojik, depremsellik zellikleri ile nfus, doal yap, tarihsel yap,
sosyo-ekonomik yap, arazi mlkiyeti ve arazi kullanm (milli parklar, tabiat alanlar, yaban
hayat yaam ortam, orman alan, tarm alan, tarmsal kalknma alan, sulak alanlar,
ekolojik adan hassas alanlar gibi) ve ulam zelliklerinin raporlanmas,
8-Planlama blgesinde denizin tama kapasitesi, blgedeki su sirklasyonu ve canl-cansz
yaamlar birlikte dnlerek raporlanmas,
9-Yukardaki verilerin teminleri ile birlikte Ky ve Liman Yaplar Deprem Teknik
Ynetmeliinde belirtilen tasarm kriterleri de deerlendirilerek yer seimi yaplmaldr.
Yer seiminde ky alanndaki morfolojik yap ve evresel deerlerin titizlikle
deerlendirilmelidir,
10-Rzgar ve dalga istatistii ve iklim almasnn detayl olarak yaplmas, su seviyesi
lmlerinin yaplarak deerlendirilmesi, rzgar ve dalga iklim almalar
ulam kanal ve yanama yaplarnn planlanmas,
dalgakran tasarm,
deniz tarafndan dalga amasnn belirlenmesi,
gemi, yap ve vinlere gelen yklerin belirlenmesi,
liman ii alkantnn belirlenmesi, operasyonun durduu srelerin belirlenmesi,
drenaj sistemlerinin boyutlandrlmas,
gibi amalarda kullanlarak performansa dayal hesaplamalar yaplmaldr.
11-Deniz alannda hidrodinamik yapnn (aknt yapsnn) analizi,
12-Yanama yaplarnn tipinin belirlenmesi, planlanmas ve su alannn planlanmas,
13-Liman ii alkant, kumlanma, planlamann ky morfolojisine etkisini gsteren
hesaplamalarn yaplmas, liman yaplarnn ky alannn morfolojik yapsna etkisinin
belirlenmesi ve etkilerinin minimuma indirilmesi iin gerekli projelendirme almalarnn
yaplmas, bu amala saysal modelleme almalarnn yaplmas,
14-Liman yaplarnn tasarm,
15-Kara alannn planlanmas (terminal planlamas),
16-evresel, emniyet, geri alan ulam gibi planlamalarn yaplmas,
17-Elleleme ekipmanlarn seimi, stratejik planlarn yaplmas,
18-Seyir kontrolunu salayacak planlamann yaplmas,
eklinde sralanr.
4.2 Tekne Tipleri ve Boyutlar
Tekneler boylarna ve yelkenli olup olmadklarna gre snflandrlmaktadrlar. Bu
snflandrmaya gre Tablo 4.1, Tablo 4.2 ve Tablo 4.3te tipik tekne boyutlar tanmlanmtr.
ekil 4.1 ve ekil 4.2de yatlar iin genilik, su ekimi ve uzunluk arasndaki iliki
verilmektedir.
Tablo 4.1 Teknelerin tipik tasarm parametreleri
Su ekimi (D) (m)
Genilik (B) (m)
Uzunluk (m)
Motorlu
Yelkenli
Motorlu
Yelkenli
0-5
0.80
1.40
2.20
1.80
5-9
1.00
2.00
3.60
3.00
9-12
1.20
2.40
4.10
3.40
12-15
1.04
2.08
4.80
3.90
15-20
1.66
3.40
5.30
4.40
215

Snf
I
II

III
IV

Tablo 4.2 PIANC (1995) tarafndan teknelerin snflandrlmas


LOA (m)
Alt Snflar
LOA<5
Motorlu tekne/yelkenli,
Motor/yelkenli
5<LOA<8
Yaam mahalli tekne,
Yaam mahalsiz tekne
Yaam mahalli- yelkenli, Yaam mahalsiz-yelkenli
Yaam mahalli/motor/yelken, Yaam mahalsiz/
motor/yelken
8<LOA<15
Motorlu tekne, Yelkenli,
Motor/yelken
LOA>15
Motorlu tekne, Yelkenli,
Motor/yelken

4.3 Ulam Kanal ve Liman Girii


Yerleim plan hazrlanrken ulam kanal rzgar, dalga etkisi ve kumlanmaya kar
yeterince korunakl biimde tasarlanmaldr. Bu tasarmda ulam kanaln ayn anda
kullanacak olan tekne saylar ve genilikleri dikkate alnmaldr.
Limana giren ve kan tekne trafiinin istisnai artlar altnda bile (sis, karanlk, rzgar gibi)
emniyetli olmas iin ulam kanal belirli bir minimum genilie sahip olmaldr. Her ne kadar
liman girii boyutlarnda ulam kanal boyutlar belirleyici olsa da normal artlar altnda liman
giriinin genilii (B) liman kullanan en byk tekne geniliinin 5 kat civarnda ya da L+2
metre (burada L limandaki en uzun tekne boyu) olmaldr eer bu deer 30 mden kkse
minimum genilik 30 m alnmaldr. Bu durum, ancak teknelerin dk hzla seyir yapmalar
halinde yeterlidir.
n planlama iin ulam kanalnn (ekil 4.3) manevraya msaade edecek kadar geni
olmas gerekmektedir. Bu amala, ulam kanal genilii (W), 2.5L olarak alnmaktadr. Eer
girite tekneler birbirlerini sklkla geen trafik sz konusu olacaksa ilave genilik
gerekmektedir.
Yat limanlarnn ulam kanallarnn genilii ekil 4.3te grld gibi yelkenlilerin seyirleri
de dikkate alnarak (4.1) bantsnda verilmektedir. n planlama iin ulam kanalnn
manevraya msaade edecek kadar geni olmas gerektii ve bu amala, motor yatlar iin
2L, yelkenliler iin 2.5L deerleri alnmaktadr. Ayrca korunmu blgelerde bu deerlerin
srasyla 1.75 ve hatta 1.5a kadar indirilebilir. Eer liman giriinde tekneler birbirlerini sklkla
geiyorlarsa ilave genilik gerekmektedir.
W=n.S+2.4+1.6(n-1)Bmaks

(4.1)

burada,
W
: navigasyon kanalnn en alak su seviyesinde genilii,
N
: bir srada seyir eden tekne says,
Bmaks : en byk tasarm teknesinin genilii (m),
S
:yelkenlinin direk yksekliinin izdm uzunluu (m)
dir.
Kanal derinlii genellikle dk su seviyesinden llerek hesaplanmaldr. Ulam kanal su
derinlii ticari limanlardaki kriterler dikkate alnarak hesaplanacaktr. Ancak yaklak olarak 23 knot hzla giden kk bir tekne iin squat genellikle 0.3-0.5 m civarnda alnmaldr. Ayn
squat deeri, manevra dairesinin tasarmnda da kullanlmaktadr.

216

ekil 4.1 Teknelerin genilik ve su ekimi ilikisi (Mellor,1992)


4.4 Manevra Dairesi
Manevra dairesinin ap (D) iin verilen kriterlerden biri; liman kullanacak en byk tekne
boyunun, L, 2-2.5 kat olarak alnmasdr (D=(2~2.5)L). Bu daire iinde squat 0.2 m civarnda
alnmaktadr.
ekil 4.4 ve ekil 4.5te tipik yat liman yerleim plan verilmitir. Bu ekillerde yerleim
plannda i kanal ve seyir yollar gsterilmitir.

217

ekil 4.2 Teknelerin uzunluk ve su ekimi ilikisi (Mellor,1992)

ekil 4.3 Bir yat limanna ait ulam kanal

218

ekil 4.4 Tipik yat liman yerleim plan

219

ekil 4.5 Tipik yat liman yerleim plan


4.5 Liman i Yerleim
Yat limanlarnda teknelerin
kullanlmaktadr (ekil 4.4).

yanamas iin genellikle sabit

220

veya yzen iskeleler

Ulam Kanal
kanal genilii (B1) iin en az 20 metre ile 1.5L metre deerlerinden byk olan
alnmaldr.
kanal kuvvetli rzgar ve aknt etkisinde ise kanal genilii en az 1.75 L olmaldr.
Seyir Yolu
Seyir yolu genilii (B2); karlkl iskelelere balanm teknelerin en u noktalar
arasndaki temiz aklk olarak seilmelidir.
Seyir yolu genilii en az 1.5L olmaldr.
Liman gel-git etkilerinden uzak ve sadece motor yatlara hizmet ediyorsa; en kk genilik
1.3L metre alnabilir.
Yanama yeri gel-git ve/veya gl rzgar etkisinde ise; seyir yolu iin en kk genilik
2 ya da 2.5L metreye karlmaldr.
Seyir yolundaki iskeleler esnek olarak balanm ise bu tr iskele ve parmak iskeleler
iin en kk genilik 2L metre olmaldr.
Seyir yolu ve balanma dzeni iin ekil 4.6, ekil 4.7 ve ekil 4.8deki planlama kriterleri
dikkate alnmaldr (ASCE, 2012).

ekil 4.6 Parmak iskeleler aras seyir yolu genilii (a) Sakin dnemde seyir yolu genilii,
(b) Rzgar ve aknt altnda seyir yolu genilii, (c) Halat veya motor destei ile minimum
seyir yolu genilii, (d) Manevra yaplmadan seyir yolu genilii (ASCE, 2012)

221

ekil 4.6 Devam

ekil 4.7 Mega yat balanmas iin minimum seyir yolu genilii (a) artmal iskeleler iin
minimum seyir yolu genilii=10Bparmak , (b) Ayn hizada bulunan iskeleler iin minimum seyir
yolu genilii=9Bparmak (ASCE, 2012). Burada L tekne boyu, B tekne geniliidir.

222

ekil 4.8 Basen tipi iskele yerleiminde seyir yolu genilii (ASCE, 2012)
Balama Yeri Genilikleri
Balama yeri genilik ve uzunluklar ekil 4.9 ve Tablo 4.3te verilmitir.

ekil 4.9 Tekne balanma dzeni ve boyutlar, bkz. Tablo 4.3 (OCDI, 2002)
Tablo 4.3 Balama yeri boyutlar
Tekne Boyu (m)

Yanama yeri
uzunluu, B1, B2 (m)

Karlkl iskeleler
aras mesafe, S (m)

skeleler aras aklklar (W)

W 1=Bmaks +0.6 m
W 2=2Bmaks +(1.5~2.0 m)
W 3=Bmaks + (1.0~2.0m)
Not: Gezi yatlarnn demirlenmesi srasnda bu deerler rzgar nedeniyle yelken direklerinin
temasndan kanmak iin dikkatlice hesaplanmaldr.
b: yzen ana iskele genilii L: skeleye bal olan en uzun tekne boyu
b1: parmak iskele genilii Bmaks : skeleye bal olan maksimum tekne genilii
L

B1=(0.7~1.2)L
B2=(1.5~2.0)L

S=(1.5~2.0)L

223

Sabit iskeleler genellikle derinliin 5-6 myi gemedii su seviyesindeki deiimlerin 1 myi
amad durumlarda ina edilirler. skele demesinin st kotu tasarm su seviyesi Tablo
4.4te verilmektedir.
Tablo 4.4. Tekne geniliine gre sabit iskele st kotu
Tekne Boyu (m)
skele st Kotu (m)
<7.5
0.8
>7.5 ve <12
1.2
>12
1.5
Su seviyesinin 0.5-1.5 m arasnda deitii yerlerde yzen iskele sistemi kullanlabilir.
Ancak gel-git 1.5 myi ayorsa bu sistemde uygun bir zm olmamaktadr.
Kk tekneler, kano ve krek tekneleri iin tasarlanm yzen iskeleler bu ltlerin
dnda tutularak tasarlanmaldr.
Yzen iskele sisteminin st kotu hareketli ykn olmad durum iin ortalama olarak su
yzeyinden 0.5 mden yukarda olmaldr. skele st kotu sakin su seviyesine gre, boyu
20 metreye kadar olan tekneler iin 50 cmden, 20 metreden uzun olan tekneler iin 65 cm
tercihen 75 cmden az olmamaldr.
Liman i alkant ve Salnm Durumu
Yat limanlarnn iine giren dalgalarn msade edilen maksimum ykseklii gememesi
gerekir. Bu amala 50 ylda bir kez, 1 ylda bir kez ve haftada bir kez oluma olaslna
gre dalga analizi yaplmaldr. Ayn zamanda teknelerin yarataca liman ii dalgalar da
analiz edilmelidir. Bu amala farkl yinelenme dnemlerine gre liman azndan girecek
dalga dorultusuna bal olarak msade edilecek dalga ykseklii ekil 4.10 kullanlarak
analiz edilebilir. rnein haftada bir oluabilecek ve liman azndan dorudan giren dalga
(0) iin msade edilen dalga 0.15 mdir, ylda bir kez ise 0.30 m olacaktr. Bu durum ksa
periyotlu dalgalar iin geerlidir. Liman iinde kabul edilen dalga ykseklii risk ve ayn
zamanda yanama kalitesine baldr. ekil 4.10 (a) iyi yanama durumunu
tanmlamasna karn ekil 4.10 (b) farkl yanama kalitesini tanmlamaktadr.
Liman ii planlamada tekneler byklklerine gre yerletirilirler ve en byk tekneler
liman azna yakn balanrlar bylece liman iinde yaratacaklar dalga azaltlr.

(a) yi yanama kalitesi


ekil 4.10 Liman iinde iyi bir sakinlik salanmas iin msaade edilen dalga ykseklikleri
(ASCE, 2012)

224

(b) Farkl yanama kalitesi durumlar


ekil 4.10 Devam
Yrme Yolu ve Parmak skele Boyutlar
Ana iskele geniliklerinin (b), 120 metreye kadar olan yollar iin 2 metre tercihen 3 metre
seilmesi nerilir.
Engelli kimselerin kullanacaklar iskele genilikleri, kendileri iin retilmi aralara uyum
salayacak llerde boyutlandrlmaldr.
Mini tama aralarnn kullanlaca yollarda, en kk genilikler 3.5 ya da 4 metre
olarak seilmelidir.
10 metreden ksa teknelerin balanaca ikincil iskeleler iin en kk genilik (b1), 1.5
tercihen 2 metre seilmelidir.
Parmak iskele genilikleri ise Tablo 4.5te verilmitir.
Tablo 4.5 Minimum yzer parmak iskele genilikleri
Yzen skeleli Yat Limanlar
Tekne Uzunluu (m)
Parmak skele Genilii, b1 (m)
12 metreye kadar
1.0
13-15
1.4
16-20
2.0
20 metreden uzun
2.5
Sabit iskeleler iin hareketli yk Tablo 4.6da verilmitir.
Yzen iskeleler iin hareketli ykler Tablo 4.7de verilmitir.
Tablo 4.6 Sabit iskelede hareketli ykler (ASCE, 2012)
Aktivite
niform dalm (kPa)
Tekil yk (kPa)
Snrlanm iskele (Sadece yaya iin)
2.3
1.8
Snrlanmam iskele (Golf arac)
4.8
2.9
Traktr
12
2.9
Tablo 4.7 Yzen iskelede hareketli ykler (ASCE, 2012)
Aktivite
niform dalm (kPa)
Tekil yk (kPa)
Snrlanm iskele (Sadece snrl yaya iin)
1.4
1.4
Snrlanmam iskele (Sadece yaya iin)
1.9
1.8
Snrlanmam iskele (Golf arac)
2.4
2.2

225

Engelli Kiilerin Eriimi


Liman tasarmclarnn; engelli yat ve ziyaretilere hassasiyet gstermeleri ve mmkn
olan dzenlemeleri yapmalar gerekmektedir.
Bahsi geen dzenlemeler; kendilerine ayrlm ini-k iskeleleri, zel asansrler,
rampalar, tuvaletler, ulam kprs yanndaki ara parklar ve tm dier kolaylklar
kapsamaldr.
Rampa ve Seyyar skele (kaldrp konulabilen) Tipi Ulam Kprleri
Rampa eimleri 1/4ten byk olmamaldr. Kyya balantl kpr genilikleri; el bagaj ve
yayalarn karlkl geebilmeleri iin mmkn olduunca geni seilmelidir. Genilikler
1.20 m, tutma korkuluklar ykseklii 1.10 m olarak alnabilir. Mini tama aralar ve dier
aralarn kullanlaca kprler iin zel ller seilmelidir, ASCE (2012) 183 cm tavsiye
etmitir.
Engelli kimselerin kullanaca kprler iin PIANC (2013) yayn olan Rekreasyonel
Tekne Tesislerinde Engelli Eriimi referans alnabilir.
Eriim rampalar ve seyyar iskele tipi kprler iin acil klara da zen gsterilmelidir.
Su Derinlii
Doal ya da tarama sonucu elde edilen su derinlii; liman iinde en dk su seviyesi
durumunda hareket eden maksimum su ekimli teknenin su ekiminden en az 0.5 m daha
fazla olmaldr.
Tipik su ekimleri Tablo 4.1de verilmitir:
Kanal giriinde; geen aralarn neden olabilecei ar dalga ykseklii ilave derinlik
olarak dikkate alnmaldr.
Su Kalitesi
Yat limanlarndaki su kalitesi gn getike nemini arttrmaktadr.
Su zerinde yzen artklarla birlikte kirli suyu olan yat limanlar, yasad olmalarnn yan
sra ho olmayan grntlere de neden olmaktadr.
Liman yneticileri, ilgili kurum ve kurulularn nerilerine bal kalarak kendi limanlar iin
temiz su kurallarn oluturmaldrlar. Bu kurallar;
Yat limannn itibarnn artmasn,
Yat liman iletmecileri -yatlarn ilikilerinin gelimesini,
Yerel yetkililerin gvenlerinin salanmasn,
evresel kirlenmenin verecei zararlarn nlenmesini ,
lgili salk ve gvenlik artlarna uyulmu olunmasn salayacaktr.
Liman iinde su sirklasyonunun salanmas gereklidir.
Gerekli nlemlerin alnabilmesi ve liman iinde sirklasyon durumunun belirlenmesi iin
liman iinde aknt ve su kalitesi lmleri yaplmaldr.
Her liman ynetimi, kendi evre ve atk ynetim plann oluturmal ve bu plan dahilinde
grev alacak personeli yetitirmelidir.
Liman ynetimi;
Mavi bayrak artlarn salamal,
nlemenin temizlemekten daha iyi olduunu hatrlamal,
Dzenli temizlik etkinlikleri dzenlemeli,
Kullanclar bilgilendirmelidir.
Seyir Yardm
Liman iinde tm ynlendirme iaretleri; yeterli boyutlarda tasarlanmal ve liman yetkilileri
tarafndan onaylanmaldrlar.
Tm seyir k ve iaretleri; yaklaan yabanclar iin net bir ekilde seilebilir olmaldr. Bu
iaretler;
- Var mesafesinin,
- Giri aznn,
226

- Yksek su seviyelerinde grlemeyen ukur ve kayalklarn,


- Dier aralar ve sabit yaplarn fark edilmeleri iin gereklidir.
Ynlendirme gereleri dzenli olarak bakma alnmal, srekli almalar salanmaldr.
Derinlikleri gsteren iaretlerdeki karakter byklkleri 25 cmden az olmamal ve net
grlebilmelidir. Karakterler metrik dzende olmaldr.
4.6 Park Alan
Yat limanlarnda, mteriler, personel ve ziyaretiler iin ara parklar bulunmaldr. Yat
limanndaki araba parknn boyutlar, limanda kalan tekne saysna bal olarak
planlanmaldr.
Park yeri alan pa sahasna bal olarak belirlenecektir ancak tm teknelerin 40
metreden uzun olmas durumunda bu oran 1.5a ykseltilmelidir.
Her personel iin 1 adet ve liman ynetimindeki her gezi teknesi iin 3 adet ara park yeri
tasarlanmaldr.
Park yerleri 5 x 2.5 m 2den az olmamaldr.
Engelliler iin ayrlm park yerleri olmaldr.
Tesis girilerinde ifreli ya da kartl sistemler kullanlmaldr.
Alveri iin kullanlacak arabalar; 20 balama yeri bana 1 adet olacak ekilde
tasarlanmaldr. Bu arabalar liman iindeki tm yzeylerde hareket edebilecek ekilde
seilmelidir. Jetonlu geri getirme sistemi karkl nlemeye fayda salayacaktr. Park
alanlarnda personel, yat sahibi ve genel ziyareti iin alanlarn ayrlmas arzu
edilmektedir.
4.7 Travel Lift
Modern limanlarda genellikle travel lift (vin) kullanlr. Kaldrma amal vin basen ya da
rhtma dik iki iskele zerinde hareket etmektedir. Su derinliklerinin uygun olduu durumlarda
travel lift baseni, rhtm d hattndan ieri giren bir havuz eklinde de oluturulabilir.
Dikdrtgen basenin genilikleri 6.0 ile 8.5 m arasnda deiebilmektedir. Uzunluu ise en
uzun teknenin uzunluunun % 75i kadar alnabilmektedir. Ancak travel lift basenlerinin
llendirilmesinde ve projelendirilmesinde, vinlerin her iki yndeki aks aklklar, boylar,
manevra alanlar ve kaldrma kapasiteleri ile dingil ykleri retici firmalardan temin edilerek
kullanlmaldr.
Travel lift imkanlarnn kstl olduu durumlarda, su derinliklerinin de uygun olmas halinde
eimli kzak rampalar dzenlenerek, tekneler karaya alnr. Bu tr kzaklarda genel olarak
taban eimi 1:7~1:12 arasnda alnabilir. Kzak taban genel olarak beton plaklarla
kaplanabilir. Kzak iine lastik tekerli treyler girmesi mmkn olabildii gibi baz hallerde ray
denerek zel imal edilmi ekek arabalar kullanlabilir. Kzak bulunan ekek alanlarnda,
rampa gerisinde manevra ve halat-rgat sistemi iin yeterli alan braklmaldr.
4.8 Hizmet Yaplar
Tuvalet ve Banyolar
Bu tesisler kolay ulalabilir olmal ve en uzak yanama yeri dahil 300 metreden daha uzakta
olmamaldr. Yat limanlarnda minimum tesisat saylar Tablo 4.8de verilmitir.
Tablo 4.8 Yat liman shhi tesis saylar
Tesis
Bay
Bayan
Tuvalet
50 balama bana 1 adet
50 balama bana 1 adet
Pisuar
75 balama bana 1 adet
Lavabo
50 balama bana 1 adet
75 balama bana 1 adet
Du
75 balama bana 1 adet
75 balama bana 1 adet
Kvet
Her blokta 1 adet
Her blokta 1 adet
Tuvaletlerden engelli kimselerin de faydalanmas salanmaldr.
Tm tesislerde sabun, el kurutucu, havlu, scak su, tuvalet kd ve fras bulunmaldr.
Tm tesisler 110 lksten az olmamak kaydyla yeterli klandrlm ve dzenli kontrol
gren havalandrma sistemi ile havalandrlm olmaldr.

227

Dzenli ve dikkatli kullanm tevik edecek olan; ok yksek standartlarda temizlik


koullar salanmaldr.
Uygun olmas durumunda personel iin tesislerin mterilerinkilerden ayrlmas
gerekmektedir.
Tesis girilerinde ifreli ya da kartl sistemler kullanlmaldr.
Tesis ilerinde kirletici maddeler ve bunlarn uzaklatrlmas hakknda bilgilendirici uyar
ve iaretler bulunmaldr.
Tesislerde ykama ve kurutma makineleri bulunmaldr (Tablo 4.9).
Tablo 4.9 amar ykama tesisi saylar
amar Makinesi
300 balama bana 1 adet
Kurutma Makinesi
300 balama bana 1 adet
Atlyeler: Liman iinde bakm onarm, tamir ilerinin yrtlmesi iin atlyeler gerekiyorsa
yaplmaldr. ekek alannn byklne ve verilecek hizmet eidine gre atlye says ve
boyutlar belirlenmelidir.
Yat Depolar: Yatlarn zel eyalarn geici saklamak zere kullanacaklar depolar
kk odalar eklinde planlanmaktadr. Limann tekne kapasitesine bal olarak says
belirlenmelidir.
dari Bina: dari bina, liman ynetimi ile ilgili tm birimleri ierdii gibi, resmi kurumlarn
ofislerini de kapsamaldr. Bu yap iinde teknecilerin bilgi alacaklar, resepsiyon, meteoroloji,
danma gibi blmler ayrlmal, ilk yardm ve salk odas, fax-telefon-internet ofisleri de
dnlmelidir.
Dier: Yat liman iinde teknecilere hizmet vermek zere, banka-dviz brolar, marketler,
tekne malzemeleri sat alanlar ve yat kulb eklinde dzenlenmi sosyal alanlar
planlanabilir.
me Suyu: Teknelerin ime suyu genellikle iskele ve rhtm boyunca yerletirilmi servis
kutularndan salanmaktadr. Servis kutularnn yerleimi hizmet verilecek tekne saysna
gre belirlenmeli uygun basn ve miktarda su verebilecek su deposu ve ime suyu hatt
tasarlanmaldr.
Yangn suyu hatt ime suyu hattndan ayrk olarak planlanmaldr. Liman iinde ortalama
olarak 30~50 m aralklarla yangn hidrantlar bulunmaldr.
G Kayna: Teknelerin g ihtiyalar tekne tipine bal olarak deimektedir. Liman
iindeki tekne yerleimine gre servis kutularnn dalm yaplmal ve tekne ihtiyacna uygun
gte elektrik temin edilmelidir. Her bir tekne 6 mlik bir kablo ile servis kutularna
ulaabilmelidir.
Akaryakt: Teknelere akaryakt satnn ngrld limanlarda, akaryakt pompalar ve
tanklarnn emniyet nedeniyle genel olarak limann dna veya giriine yakn bir yere
yerletirilmesi nerilmektedir. Bu amala tekne ve yaya trafiinden az etkilenen bir alanda
akaryakt iskelesi ve rhtm oluturulabilir.
Atk su: Yat limanlarnda atklar genel olarak mobil sistemlerle toplanmaktadr. Atk sularn
toplanmas evre ve Orman Bakanl'nn Gemilerden Atk Alnmas ve Atklarn Kontrol
Ynetmelii (2010)ne uygun olarak yaplmal ve yrrlkteki ynetmeliklere uyum
salamaldr. Limann bulunduu blgede kentsel alan atk su ebekesinin bulunduu
durumlarda bu ebekeden yararlanmak mmkn olabilir. ebeke bulunmayan blgelerde
toplanan atk suyun liman sahas iinde artlmas gerekli altyap tasarlanmaldr.
Sintine suyu: Limanlarda sintine suyu alm hizmeti verilmelidir. Atklarn Kontrol
Ynetmelii (2010)ne uygun olarak gerekli tesisler liman sahas iinde planlanmaldr.
Kat Atklar: Geri dnml, zehirsiz ve zehirli kat atklarn ayr ayr toplanabilecei, zel
tasarlanm p kutularnn rhtmlar boyunca ve gerekli yerlere yerletirilmeli ve dzenli
olarak toplanmas salanmaldr.
Servis Kutular
Teknelere su, elektrik, tv, telefon ve internet balant noktalar salamak iin kullanlan servis
kutular, tekne tipi ve ihtiyalar gzetilerek belirlenir. Teknelerce talep edilen hizmetlerin
ierii ve nitelii gncel trendlere bal olarak hzla deiebildiinden bu konuda kesin
kurallar bulunmamaktadr. GSM hatlarnn yaygnlamas ile telefon balants ihityac
228

ortadan kalm durumdadr. Kablosuz internet balantlar sayesinde kablolu internet balant
ihtiyac da artk bulunmamaktadr. Servis kutularnn seiminde, teknelerin ihtiyac olan g
miktarna bal olarak elektrik balants salanmaldr. Su ve elektrik balantlar iin
sayalar manel tiplerden akll kartl modern sistemlere kadar deiiklik gstermektedir.
Ekipman seimi, yat limannn zellikleri, kullanc profili ve iletim modeline bal olarak
belirlenmelidir. Servis kutularnn gvenlik artlarn salayan, kolay kullanlabilir ve tuzlu su
ile gne etkilerine dayankl malzemelerden seilmesi nemlidir.
Dier: Yat limannda kullanclar koruyacak salk ve gvenlik nlemlerini almaldrlar.
Yangn kontrol ve nlenmesine ynelik tedbirler alnmaldr. Gerekli tm uyarc iaretler
yerletirilmelidir.
4.9 Mega ve Sper Yat Limanlar iin Ek Planlama ltleri
24 m ve 36 m arasnda boya sahip yatlar mega yat, 36 mden daha uzun boya sahip yatlar
ise sper yat olarak isimlendirilmektedir. zel tasarlanan ve 70 mden daha uzun yatlar ise
giga yat olarak adlandrlmaktadr. Btn bu yatlarn profesyonel kaptan ve tayfalar
mevcuttur. Genel olarak btn bu snflandrma sper yat ad altnda gemektedir. Sper
yatlarn %81i motorlu, %19u ise yelkenlidir. Sper yat boyutlarna ilikin grafikler ekil
4.11de verilmitir.

(a)

(b)
ekil 4.11 Sper yat boyutlar (PIANC, 2013)
229

Bu tekneler dier teknelerden her adan byk olup tasarm ltleri zel olarak
dnlmelidir. Gz nne alnmas gereken ana ltler unlardr;
Yat yolcular sabit ya da yzen iskelelere yanatklarnda ekil 4.12de grlen rampalar
yardmyla indi-bindi salamaktadrlar.
Sper yatlara etkili rzgar ve aknt kuvvetlerini hesaplamak amacyla yaklak izdm
alanlar ekil 4.13 ve Tablo 4.10da verilmitir.
Sper yat limanlarnda ulam kanal genilii minimum 6B maks olmaldr (ekil 4.14)
Liman ii seyir yolu genilikleri Tablo 4.11de verilmitir. Tipik minimum genilik 1.5Ldir.
ki ynl trafik iin kanal boyutlar ekil 4.15te verilmitir. Sabit yaplar arasnda kalan
seyir yolu ekil 4.16da gsterilmitir.
ekil 4.17de grlen tek ya da ift yanama iin yanama genilikleri Tablo 4.12de
verilmitir. PIANC (2013) manevra kabiliyeti, tekne genilii ve usturmaa apna bal
olarak yanama geniliklerini ifade etmitir.
W tek =2(mc.fd)+B
mc
fd

W if t =4(mc.fd)+2B

(4.2)

: Manevra katsays, minimum koullarda 1.0, tercih edilen 1.5tir.


: Usturmaa apdr ve Tablo 4.13te verilmitir.

Sabit iskele st kotlar en az 100 cm olmaldr. Yzen iskeleler iin, 50 ile 60 m boyundan
daha ksa sper yatlar iin 75 cm, daha uzun sper yatlarda ise en az 90 cm olmaldr.
Sper yat limanlarnda 16-25 m boyundaki tekneler iin 2 ara/tekne, 26-35 m iin 3
ara/tekne, 36-45 m iin 4 ara/tekne, 46-50 m iin 5 ara/tekne, 61 m ve zeri iin 6
ara/tekne park alan planlanmaldr.
Dier alt yaplar iin ASCE (2012) ve PIANC (2013)te verilen kriterler kullanlr.

ekil 4.12 Sper yat yolcu indi-bindi rampalar (PIANC, 2013)


Tablo 4.10 Sper yatlara etkili aknt kuvvetleri iin yaklak su ekim alanlar (PIANC, 2013)
Tekne LOA
Ortalama su
Ortalama
Su altnda omurga
(m)
ekimi (m)
genilik (m)
alan A (m 2)
25-35
2.5
6.8
65
35-45
2.8
8.3
100
45-55
3.0
9.6
130
55-65
3.2
10.2
190
65-75
3.4
10.6
205
75-85
3.7
12.2
260
A- Aknt kuvvetinin tekneye dik gelmesi durumunda kullanlr
B- Aknt kuvvetinin tekne boyunca etkili olmas durumunda kullanlr
230

Su altnda ba
alan B (m 2)
17
22
30
33
36
45

ekil 4.13 Sper yatlarn (motor yat) tekne boyuna kar izdm alan (PIANC, 2013)

ekil 4.14 Farkl manevra kabiliyetlerinde ulam kanal (PIANC, 2013)

231

ekil 4.15 ki ynl trafik iin minimum kanal boyutlar (PIANC, 2013)
Tablo 4.11 Minimum seyir yolu genilikleri
Seyir yolu genilii (m)
Ly anama (m)
Minimum
Tercih edilen
25
37.5
44.0
30
40.5
52.5
40
60.0
70.0
45
67.5
79.0
55
82.5
96.5
60
90.0
105.0
70
105.0
122.5
75
112.5
131.5
85
127.5
149.0
90
135.0
157.5
Tablo 4.12 Minimum ve tercih edilen yanama genilikleri (PIANC, 2013)
Ly anama
W if t (m)
W tek (m)
(m)
Minimum
Tercih edilen
Minimum
Tercih edilen
25
16.5
18.0
8.5
9.0
30
17.5
19.0
9.0
9.5
35
18.5
20.0
9.5
10.0
40
20.5
22.0
10.5
11.0
45
22.5
24.0
11.5
12.0
50
26.0
27.5
13.0
14.0
55
27.0
28.5
13.5
14.5
60
28.0
29.5
14.0
15.0
65
30.0
32.5
15.0
16.5
70
31.0
33.5
15.5
17.0
75
33.0
35.5
16.5
18.0
80
36.0
39.0
18.0
19.5
85
37.0
40.0
18.5
20.0
90
38.0
41.0
19.0
20.5
95
40.0
43.0
20.0
21.5
100
41.0
44.0
20.5
22.0
232

ekil 4.16 Seyir yolu (PIANC, 2013)

ekil 4.17 Tek ve ift yanama (PIANC, 2013)

4.10 Balanma

Tablo 4.13 Usturmaa aplar (PIANC, 2013)


LOA (m)
Usturmaa ap (m)
25-45
0.61
45-60
0.91
61-75
1.22
76-91+
1.52

Yatlar genellikle iki farkl balanma ile planlanmaktadr. Bunlar sabit/yzen balanma ve
Akdeniz tipi (Med-moor)dir. Akdeniz tipi balanmada tekne tonoza veya amandraya
balanr (ekil 4.18 ve 4.19).
Teknelerin iskele ve rhtma balantlarnda babalar ve koboynuzlar tercih edilebilir. Byk
boyutlu teknelerde ve ekme kuvvetinin fazla olduu durumlarda babalar kullanlr.
Koboynuzu ve baba saylar tekne yerleimi planna gre belirlenir.
4.11 Balk Barnaklarndan Dntrlen Yat Limanlar
lkemizde sklkla gzlenen uygulamalardan bir tanesi balk barnaklarnn tamemen veya
ksmen yat limanna dntrlmesidir. Aslen ilevsel olarak birbiriyle olduka farkl zellikler
233

ieren bu iki liman tipinin birbirine entegrasyonu glkler tar. Bu projelerde, yukarda
tanmlanan yat liman planlama artlarna maksimum uyumun salanmasna allmaldr.
Balk ve yat olarak iki faaliyetin denizde ve karada birbirinden mmkn olduunca
ayrlabilmesi ve etkileimlerinin en aza indirilmesi salanmaldr.

ekil 4.18 Balanma tipleri (PIANC, 2013)

ekil 4.19 Akdeniz tipi balanma (PIANC, 2013)

234

5. KRUVAZYER LMANLARI
Kruvaziyer limanlarnn su alanlarnn planlanmas ticari limanlarn planlanmasna benzerdir.
Terminal planlamas ise feribot terminalleri ile benzerdir. Ancak planlamada 24/07/2009 tarih
ve 27298 sayl Resmi Gazete'de yaymlanarak yrrle girmi olan Deniz Turizmi
Ynetmelii dikkate alnmaldr. Bu ynetmelie gre kruvaziyer limanlara zg aadaki
tanmlar verilmitir. Feribot limanlarnda verilen planlama esaslarna ilave olarak bu
ynetmelikteki planlama esaslar da dikkate alnmaldr.
Kruvaziyer gemi limanlar; A ve B tipi kruvaziyer gemi limanlar olmak zere ikiye ayrlr.
a) B tipi kruvaziyer gemi limanlar aada belirtilen nitelikleri tar:
1) En az bir kruvaziyer geminin yanaabilecei, yeterli uzunlukta gvenli fonksiyonel
yolcu indirme yeri.
2) En az bir gemiden inen yolcunun hizmet alabilecei kruvaziyer terminali.
3) Tur otobsleri iin park yeri ve taksi dura.
4) Personel, yolcu ve bagaj gvenlik kontrol nitesi.
5) Danma nitesi.
6) Kamu hizmet binas.
7) Yeme, ime yerleri ve dinlenme salonlar.
8) Kapal devre gvenlik sistemleri.
9) Anons yayn sistemleri.
10) lk yardm nitesi.
11) Bedensel engelliler iin tuvalet ve zel dzenlemeler.
12) Posta ve dier iletiim hizmet nitesi.
13) Gmrkl ve gmrksz sat niteleri.
14) Sergi ve gsteriler iin uygun mahaller.
15) Yakn evrede yoksa banka hizmet nitesi.
16) Personel toplant salonu.
b) A tipi kruvaziyer gemi limanlar, B tipi kruvaziyer gemi limanlarnda aranan artlarn
yansra aada belirtilen nitelikleri de tar:
1) Ayn anda drt adet kruvaziyer geminin yanaabilecei, ayn anda birden fazla
kruvaziyer geminin yolcularn indirebilecei gvenli fonksiyonel yolcu indirme yerleri.
2) Birden fazla gemi yolcusunun hizmet alaca, giri ve kn ayr ayr yaplaca
iki adet terminal binas.
3) letme ve ynetim birimleri.
4) Yolcu nakliyesi iin krk sistemleri.
5) Valiz nakliye alan, ykleme ve boaltma sistemi.
6) Turizm seyahat acenteleri ve tur operatrleri iletme ofisleri.
7) Konferans ve toplant salonu.
8) Elence meknlar.
9) VIP hizmeti salonu.
10) Yeme, ime tesisleri.
11) Helikopter pisti.
12) Revir.
Kruvaziyer limanlarn kara sahas planlamas, limann ana liman (home port) veya urak
liman olmasna gre byk farkllklar gsterir. Seyahatin balang ve biti noktas olarak
hizmet veren limanlarda, gemilere verilecek hizmetlerin eitlenmesi ve artmas yannda,
yolcu lojistii de karmaklamaktadr. Ara limanlarda ksa sreli kallar ve yolcunun gezi
amal ini - binileri sz konusu iken, ana limanlarda, yolcularn eya ve bagaj lojistii de
ortaya kmaktadr. Bu tr ana limanlarda terminal planlamas, uluslararas hava limanlarnn
terminalleri ile benzerlikler tar.
Kruvaziyer liman planlamas yaplrken ara, eya ve yolcu trafiinin doru dzenlenmesi
nemlidir. Gemi geli skl, yolcu says, personel says gibi faktrler, transferlerde
kullanlacak kara ve deniz tatlarnn miktarnda belirleyici olacaktr.

235

Liman kullanacak gemilerin saysndaki mevsimsel deiimlerin tahmin edilmesi, limann


doru planlanmasnda nde gelen unsurlardan biridir. Genel olarak yaz aylarnda artan gemi
ve yolcu saysna kar tedbirlerin alnmas salanmaldr.
Planlama aamasnda liman kullanacak gemi ileticilerinden, gemi ve yolcu zellikleri
konularnda bilgi al veriinde bulunulmas nerilir.

236

6. LMAN KAPLAMA TASARIMI


6.1 Giri
Liman kaplamas kavram, liman bnyesinde yer alan tesislerde yk tama, aktarma veya
dier amal kullanlan tm aralarn zerinde hareket etmi olduklar yzeylerin yani yol
yaplarnn tamamn kapsamaktadr. Liman konusunda alan teknik elemanlar karayolunda
kullanlan styap kavram yerine Liman Kaplamasn kullanmaktadrlar. Bu nedenle
ierikte kullanlan Liman Kaplamas taban zemini zerine ina edilen tabakal sistemin
tamamn ifade etmektedir. Liman terminal alannda farkl kullanm amal tesisler yer
almaktadr, bunlar;
Yanama yaps,
Depolama sahas,
Trleraras rayl sistem sahas,
Kamyon giri ve k tesisleri,
Binalar ve otomobil park sahalar
olarak sralanabilir.
Sz konusu bu alanlarn herbirinde farkl tip ve byklkte tatlar hizmet vermekte olup, her
bir tatta kendi ierisinde retici firma standartlarna gre farkllklar gsterebilmektedir. Bu
nedenle liman sahalarnda yer alan kaplamalar, ar ve srekli ykl halde bulunan liman
konteyner taycs, ar yk tayan forkliftler, lastik tekerlekli saha vinleri (RTG) gibi
ekipmanlardan gelen ykleri hizmet mr boyunca bozulmadan tama kabiliyetine sahip
olmaldr. Liman kaplamalar, asfalt, beton veya parke tandan ina edilebilmektedir.
Liman kaplamalarnda (1) evresel hasarlar, (2) Yapsal bozulma, (3) Yzeysel hasarlar ve
(4) letme hasarlar olmak zere drt farkl hasar ekli olumaktadr. Bu nedenle, kaplama
tasarm yntemi burada sralanan hasar trlerini dikkate almaldr.
Liman kaplamalarnn tasarm genellikle karayolu styaps tasarm yntemlerini esas
almaktadr. Tasarm aamasnda, liman kaplamalar zerine etkiyecek olan yklerin
karayolundan farkl olarak, ok daha yava, fazla ve sabit bir aks zerinde hareket etmekte
olduklar gzden karlmamas gereken nemli bir husustur. Bu artlar altnda liman
kaplamalarnda da bakm ve onarm gerektirecek tekerlek izi ve bozulmalar oluacaktr.
Mevcut durum itibari ile kaplama tasarmnda;
(1) Fourth Edition of the British Ports Association Heavy Duty Pavement Design Manual,
John Knapton, Interpave, 2008,
(2) The Asphalt Institute. Thickness design: asphalt pavements for heavy wheel loads.
College Park: The Institute, 1986. 72 p. Manual series n. 23.
(3) Meletiou, Marios ve Knapton, John. Container terminal pavement management.
Geneva: UNCTAD, 1987-1990. 2 vol. UNCTAD monographs on port management
n.5;
(4) ROM 4.1-94 Guidelines for the Design and Construction of Port Pavements (Puertos
del Estado, Spain)
(5) PIANC, 2015, No:165, Design and Maintenance of Container Terminal Pavements.
gibi yntemler bulunmaktadr.
6.2 Liman Kaplama Tasarm
Liman kaplama tasarmnda izlenecek yntem ekil 6.1de bir ak emas halinde verilmitir.

237

Liman letme Plann


Temini

Dingil Yk ve Tekerrr
Saysnn Belirlenmesi

Liman iklim ve evresel


bilgilerinin temini

Kaplamada Kullanlacak
Malzeme zelliklerinin
Tespiti

Liman Kaplama Taban


Zemini zellklerinin
Tespiti

Kaplama Tipinin Seilmesi

Kaplama tasarm ve
kalnlklarnn analizi

Kaplama Ynetimi
Sisteminin oluturulmas

ekil 6.1 Liman kaplama tasarm aamalar


Ak emasna gre tasarmc,
1. Aama; Planc tarafndan hazrlanan liman iletme plan zerinden limanda yer alan
styaplarn ve iletme aamasnda kullanlmas muhtemel ekipmanlarn neler olaca ve ne
kadar sre ile kullanlaca konularnda bilgilerin temin edilmesi,
2. Aama: letme planndan elde edilecek olan ekipman bilgilerinden hareketle, liman
kapsamnda yer alan liman kaplamasna etkiyecek olan dingil yk ve tekerrr says
hesaplanmas,
3. Aama: Kaplama tasarmnda etkili olan evre, taban zemini zellikleri ve liman
kaplamasnda kullanlacak olan malzeme zelliklerinin tespit edilmesi,
4. Aama: Kaplama tipinin seilmesi (esnek, rijit veya parke kaplamal kesit),
5. Aama: Elde edilen bilgilerden hareketle, liman kaplama tipi belirlenerek, kaplama
kalnlklar, seilen kaplama tipine uygun bir yntem ile hesaplanacaktr. Elde edilen
kalnlklarn uygunluunun analizi yaplmaldr,
6. Aama: Kaplama tasarmnn ardndan, iletme sresi boyunca liman kaplamalarnn
bakm, onarm ve yenileme almalarn dzenleyen bir Kaplama Ynetim Sistemi
hazrlanmasdr.
Liman Kaplamalarnda astar ve yaptrc ile bitml temelde kullanlacak bitml
malzemeler olarak;
Astar malzemesi olarak TS EN 15322 standardna uygun, Fm2B2, Fm2B3 TS EN
13808 standardna uygun C60B9-3, C60B9-4, C60B9-5 malzemelerinden biri
kullanlacaktr.

Yaptrc olarak, TS EN 13808, Bitmler ve Bitml Balayclar-Katyonik Bitm


Emlsiyonlar Tanmlayc ereve standardna uygun C60B2-3, C60B2-4, C60B2-5,
C65B2-3, C65B2-4, C65B2-5 malzemelerinden biri kullanlacaktr.
238

Yaptrc ve astar malzemesi olarak kullanlacak bitml balayclardan TS EN 58


Bitml Balayclar - Numune Alma standardna gre numune alnacak ve
malzemenin artnamesine uygun olup olmad tespit edilecektir.

Kaplama tasarmna ilikin esaslarda PIANC, No:165 (2015) dikkate alnabilir.

239

240

7. TERSANELER
7.1 Genel
Tersanelerin planlanmasnda belirlenmesi gereken kriterler ve tesisler aadaki gibidir;
1-Arazi bilgileri;
Toporafya,
Zemin Bilgileri,
Jeolojik gemi,
Zemin zellikleri,
Tama kapasitesi,
Heyelan,
Svlama,
Tayc tabaka derinlii, vs.
Sismik Durum,
Batimetri.
2- evresel artlar
Meteorolojik Koullar,
Rzgar iklimi,
Yamur,
Scaklk,
Oinorafik Koullar
Dalga iklimi,
Gelgit,
Aknt,
Deniz suyu zellikleri,
Morfoloji; Belirlenen hidrodinamik koullara bal olarak ky alannn
morfolojik etki deerlendirilmesi yaplmaldr. Bu amala, deniz taban
malzemesinin granlometrik analizine, batimetrik lme ve morfolojik
hesaplamalarn salkl olarak yaplmasna olanak salayacak ekilde ky
izgisi lmne ihtiya vardr. Ayrca gemilerin pervane jeti etkisiyle deniz
tabannda olabilecek muhtemel erozyon belirlenmelidir. Ayrca potansiyel
kumlanma ve tarama durumu incelenmelidir.
3- Seyir Koullar
- Kanal Derinlii ve Genilii,
- Gemi Yaklama artlar,
- Seyir aretleri,
- Rmorkr Hizmetleri.
4- letme Koullar
Tesis Bilgileri
Kapal Alanlar

malat Alanlar,

Tali malat Alanlar,

malat Yardmc Hizmetler Alanlar,

dari Alanlar,

Kullanm Alanlar,

Depolar,

Dier.
Ak Alanlar

malat Alanlar,

Tali malat Alanlar,

dari Alanlar,

Kullanm Alanlar,

stif Sahalar,

Dalgakran,

skele,
241


Rhtm,

Dier.
5-Tekne Bilgileri; Byklk ve tip.
6-Tersane i Ara ve Kaldrma Aralar Bilgileri
Byklk,
Tip,
Kapasite,
alma Dnemi.
zel Ekipmanlar;
Balama Donanm,
ekme Donanm.
Servis Hizmetleri
Rhtm Balantlar,
Yangn Mcadele,
Emniyet Ekipmanlar,
Aydnlatma.
Kamu Hizmetleri
Elektrik,
Su,
Havagaz,
Kanalizasyon,
Yamur Suyu,
Tesis Emniyeti.
7- Dier Standartlar
Deniz Suyu Kalite Standartlar,
Kanalizasyon,
Yamur Suyu
Sintine Boaltma,
Atmosfer Atklar,
Raspa Atklar,
Kimyasal Madde Atklar,
Metal Malzeme Atklar,
Hurda Metal Malzeme Atklar,
Tehlikeli Atklar,
Zehirli Atklar.
8-Ky Yaplarnn planlanmas ve Tasarm
7.2 Tekne Denize ndirme ve Denizden Alma Tesisleri
Teknelerin kydan denize indirilmesi veya alnmas iin drt farkl tesis vardr. Bu tesislerin
bazlar yeni ina edilecek tekneler iin kullanlmasna ramen tamir maksadyla denizden
tekne almak iin de kullanlrlar.
Bu tesisler aada verilmitir;

Kzak

Gemi Asansr

Yzer Havuz (veya Yzer Gemi Asansr)

Tekne Vinci

Kuru Havuz; Tekneleri sudan uzak bir noktaya tanmasna msade etmese de, kuru
havuzlar tekne tamiri ve inaat iin kullanlrlar.
Kuru Havuzlar, teknenin iinde
yzdrld ve su geirmez kapan kapatlmasyla iindeki suyun dar pompalanarak
teknenin takaryalar zerine oturmasnn saland efektif bir kullanm salayan havuzlardr.
Kk balk teknelerinden, tankerlere kadar her byklkte tekneyi alabilecek kuru havuz
boyutlandrlabilmektedir.

242

Bu yaplarn seimi; tersanenin kapasitesi, bakm ve ina edilecek teknelerin byklkleri,


tersane alannn bulunduu blgedeki seyir, zemin durumu, su derinlii, iletme btesi ile
srdrlebilirlii, iletmeci tercihi ve evresel parametrelerin de dikkate alnd fizibilite
almalar ile mmkndr. Bir tersanede birden fazla tesis bulunabilir.
Kuru havuzlar, arlk tipi beton / betonarme yaplar ya da etraf iksa yaplar ile evrilmi
yaplar eklinde tasarlanabilirler. Gemilerin havuz iine alnd kapak tarafnda pompa
odalar yer alr. Pompalar, havuzun doldurulmas ve boaltlmas amacyla kullanlr. Alr kapanr zellie sahip havuz kapaklar elik malzemeden imal edilirler.
Havuz iinde su olmamas halinde zellikle beton duvarlar ya da iksa duvarlar toprak basnc
ve su basncna maruz kalrlar. Arlk tipi havuzlarda ayrca tm alanda tabandan yer alt su
(deniz suyu) basncnn dikkate alnmas ve yzme tahkiklerinin yaplmas gerekir. Burada
emniyet katsays minimum 1.5 olmaldr. Arlk tipi olmayan sistemlerde ise bu yer alt
suyunun havuz iine dolmamas iin gerekli tedbirlerin alnmas gerekir. Bu amala jet grout
ya da uygun baka yntemler uygulanarak su basnc izole edilmelidir.
Toprak basnc ve su basnc etkisi altndaki yan duvarlarda ya da iksa yaplarnda Ky ve
Liman Yaplar Deprem Teknik Ynetmeliinde belirtilen hususlar yerine getirilmelidir.
Hesaplar yaplrken gerek dey, gerekse yatay ykler iin en olumsuz yk kombinasyonlar
dikkate alnmaldr.
rnek olarak, yzme tahkikinde havuz iinin tamamen bo kabul edilmesi, yan duvarlar
zerinde rayl vin teker yk var ise bu ykn dikkate alnmamas gibi.
Kapak altnda ayrk bir temel olmas halinde, temel hesabnda kapaa etki eden deniz suyu
basncna ek olarak temelden etki eden dey su basnc da dikkate alnmaldr.
Fore kazklarla tekil edilen yan duvarlarda kesien kazk ya da yan yana aralkl fore kazk
uygulanabilir. Ancak ikincisinde kazk aralarndan szan su akmnn engellenmesi iin gerekli
tedbirlerin alnmas arttr. Bu uygulamada rnek olarak kazk aralarnda yeterli miktarda ve
derinlikte jet grout uygulamas yaplabilir.
7.3 Kzak Tasarm
Kzak su iine kadar uzanan raylar ile birlikte eimli bir yzeye sahiptir. ok tekerlekli
felekler zerinde bir vin araclyla teknelerin karaya alnmasn salar. Kzaklar teknelerin
vin araclyla sudan karlp eimli bir durumda bakmnn yaplaca sabit bir eime veya
deiken eime sahip olabilir.
Kzaklar hibir yapsal veya ilemsel problem olumayacak ekilde tasarlanmaldr.
(1) Kzaklar, tekneleri tamir, frtna dalgalarndan koruma ve kn karada barnma
amalar iin karaya almak ve suya brakmak iin kullanlan yaplardr.
(2) ou durumda, 30 ton veya zeri brt tonajl tekneleri kaldrmak veya indirmek iin
raylar veya kzaklar kullanlr, fakat bu blmde verilen kriterler 30 ton brt tonajn
altndaki teknelerin kzak eimi zerinden kaldrp indirmek iin kullanlr.
(3) Bir kzan tipik kesiti ekil 7.1de verilmitir.

7.3.1 Kzak Yerinin Konumu

ekil 7.1 Bir kzak iin tipik kesit

ekek yerlerinin konumlarna aada sralanan minimum artlar salanacak ekilde karar
verilmelidir.
(1) Yap n su alan sakin olmaldr.
243

(2) Yap n su alannda deniz tabannda oyulma veya ylma olmamaldr.


(3) Dier teknelerin seyirlerine ve demirlemesine mani olunmamaldr.
(4) Tekne kaldrma ve indirme ile tekne barndrma ileri iin uygun alanlar olmaldr.
7.3.2 Kzak Elemanlarnn Boyutlar
Kzak kesitinin, ykseklii ve uzunluu, geri alandaki arazi alan, nndeki su derinlii, eimi,
demirleme ile manevra alan, kza kullanacak teknelerin tip ile byklklerine ve kullanm
kolaylna gre tasarlanmaldr.
Karaya k kesitinin n duvarnn balnn tasarm teknelerinin su ekiminden dolay
ortalama aylk en dk su seviyesinden daha dk bir seviyeye yerletirilmesi nerilir.
Teknenin su ekimi tamir, barnma, k barnmas durumlar iin bo haldeki su ekimi
dikkate alnmaldr. En riskli durum gz nne alndnda, av malzemesi ile dolu kk
balk teknelerini kaldrma durumu iin tam ykl su ekimi alnmaldr. Gel-gitin kk
olduu yerlerde ina edilen kzaklarn dalga etkisine ak olmas durumunda n duvarn
balk yksekliini drmek gerekir.
7.3.3 Kzak Uzunluu ve Geri Alan
Kzak uzunluu ve geri alan, sz konusu tekneleri tamaya uygun olmaldr.
(1) Geri alan kaldrlan teknelerin bulunduu arazi alan anlamna gelir. Bu ayn
zamanda zeminin dz ksm anlamna gelir, fakat bu alann zemin ykseklii fazla
olduunda kzak uzunluu, st eimin bir ksmn da ierir. Eimli kzan bu
ksmnn uzunluu en byk teknelerin toplam uzunluundan 5 m daha uzun
olmas istenir.
(2) Barnaklarda kaldrlan teknelerin arasndaki mesafe teknenin uzunluu boyunca 2
m veya daha fazla ve teknenin genilii ynnde 1 m veya daha fazla olmaldr.
7.3.4 Su Derinlii
Kzan nndeki referans su derinlii, tasarm teknesinin su ekimine 0.5 m ilave edilerek
bulunabilir.
7.3.5 Kzak Eimi
Kzak eimi ekei kullanacak olan teknelerin tipi, zemin zellikleri ve gel-git dzeyi hesaba
katlarak uygun bir ekilde tanmlanmaldr, bylece teknelerin kaldrma ilemi rahata
uygulanabilir.
(1) Eim; kk tekneler tarafndan kullanldnda, eimi tek-eimli tasarlamak
gerekir. Tek-eimli ekek yerleri s sularda ina edilen teknelerin insan gcyle
kaldrld ekek yerlerinde daha ok kullanlr. Bu tip kzaklar iin, 1:6dan
1:12ye kadar eim dikkate alnabilir.
(2) ekek yerinin nndeki su derin olduunda veya inaat alan snrl olduunda,
eim iki veya daha ok eimden oluabilir. Bu durumda, iki-eimli eim n duvarn
balk ykseklii 2.0 m civarnda ve -eimli eim n duvarn balk ykseklii
2.0 mden dk olduunda alabilir. Aadaki deerler referans eimler olarak
kullanlabilir;
Eim iki-eimli olduunda:
n eim: 1:6-1:8
Arka eim: 1:8-1:12
Eim -eimli olduunda:
n eim: 1:6dan dik
Orta eim: 1:1:8
Arka eim: 1:8-1:12
7.3.6 Su Alan
Kzan nndeki su alan teknelere zarar vermeden tekne kaldrma ve/veya indirme
ilemine ve etraftaki teknelerin gvenli seyrine izin veren uygun alana sahip olmaldr.
244

(1) Kzak zerinden serbest dmeyle suya indirildiinde, tekne dme srasnda
kazand hzla suya arptktan sonra belli bir mesafe daha ilerler. Mesafe teknenin
toplam uzunluunun be katndan fazladr. Ancak gerekli olan su alan mesafesi
ekek yerinin eimine, eim srtnmesine ve dme mesafesine gre deiiklik
gsterir. Genellikle, tekne uzunluunun 4-6 kat mesafesinden sonra manevra
yapabilecek hale geldii iin eimin su n izgisinden su alannn dier ucuna kadar
teknenin toplam uzunluunun 5 kat mesafeyi salamak gereklidir. Gl gel-git
akntlar olduunda, uygun bir mesafe daha eklemek gerekir.
(2) Tekne halat ve dier ekipmanlarla denize indirildiinde, teknenin toplam uzunluunun
kat bir mesafe istenilen su alan iin yeterlidir.
7.3.7 n Duvar ve Deme
n Duvar
(1) Kzan n duvar yaps kza kullanacak teknelerin boyutlar, n duvarn balk
ykseklii ve tekne kaldrma yntemini dikkate alarak uygun bir ekilde
tasarlanmaldr.
Deme
Deme aadaki koullar salayacak ekilde tasarlanmaldr:
(1) Deme tekne arlklar ve tasarm teknesinin beklenen ykleri altnda krlmamaldr.
(2) Deme dalga hareketlerinden dolay krlmamaldr.
(3) Deme, temelin farkl oturmalarndan dolay krlmamaldr.
Genellikle, deme betondan ina edilir. Demenin ortalama boyutlar aadaki gibidir:
Yerinde dkme beton:
Tabliye kalnl: 20-35 cm
Derz aral: 5-10 m
Prekast beton blok:
Tabliye bykl: 2 m x 2 m
Tabliye kalnl: Yaklak 30 cm
Ancak, dalgalarn yksek olmas beklendiinde veya doal afet sonras yenileme ilemi
durumunda, blok kalnl ekil 7.2ye gre tanmlanabilir. Temel alan iin, tasarm kalnln
yaklak 30 cm ve farkl oturmalardan dolay kmeyi nlemek iin boydan boya sktrma
yapmak yaygn bir kullanmdr.

ekil 7.2 Precast beton blok ve ekek yeri nndeki dalgalarn ykseklii iin istenen kalnlk
7.3.8 Ba Papet ve Dndrme Momenti
Eimli kzak zerinde geminin denize indirilmesi srasnda; gemi suya girdikten bir sre sonra
gemi ba taraf zerinde dnmeye balar ve bu esnada geminin ba tarafna byk kuvvetler
gelir. Bu byk kuvvetlerin etkisini ortadan kaldrmak iin gemi ba tarafnn karina yan
taraflarna dnme yzeyini artrc elik takviyeli ahap konstrksiyonlar ilave edilir. Bu
konstrksiyon Ba Papet olarak adlandrlmaktadr (ekil 7.3).
245

ekil 7.3 Ba papet


Gemi eimli kzak zerinde denize indirilirken kendi arl ve suya girmeye balamasyla
birlikte sephiye (suyun kaldrma kuvveti) kuvveti ve bunlara gre nispeten dier kk
kuvvetlerin etkisi altnda kalr. Gemi kzak zerinde kaymaya devam ederken bu kuvvetlerin
etkisi nedeniyle gemiyi dnmeye balatan moment deerine dndrme momenti (tipping
momenti) ad verilir (ekil 7.4).
Dndrme momentinin deerini belirleyen en nemli deer eimli kzan deniz ii
blmnn uzunluudur. Bu uzunluk gemi boyu ve gemi arlk merkezinin konumu ile ilgili
bir uzunluktur.
1-Geminin aa doru kaymas srasnda
kuvvet dengesi

2-Rotasyon srasnda kuvvet dengesi

3-Dnme momenti srasnda kuvvet


dengesi

4-Sonu safhasnda kuvvet dengesi

ekil 7.4 Dndrme momenti


7.4 Gemi Asansr
Bir gemi asansr, birok e zamanl tel halatl vin veya dorusal zincir kaldrma vinci
araclyla teknenin dey olarak sudan karlmasn salayan bir platformdan
olumaktadr.
Platform vinler aras uzanan elik kirilere ve zerinde genellikle ahaptan oluan gverteye
sahiptir. Gverteye yerletirilmi raylar teknenin tekerlekli felekler zerinde boyuna veya
enine platform zerinden alnmasn salar. Tekneler ok tekerlekli tayclar zerinde
havuzlanarak raylar araclyla kuru kzaklara alnrlar. Gemi asansrleri genellikle 5,000
246

DWTye kadar (kaldrma kapasitesi 4,000 ton) kk gemiler iin imal edilmesine ramen
50,000 DWTye kadar (kaldrma kapasitesi 25,000 ton) gemileri kaldracak olan tipleri de
vardr. ekil 7.5te gemi asansrnn alma prensibi ematik olarak gsterilmitir.

ekil 7.5 Gemi asansr


Giri Kapa tasarmnda aadaki faktrler de dikkate alnmaldr:
a)Giri kapa havuzunda suyu tutacak bir su tutma kaps tasarm olmaldr.
b)Giri kapann almas tasarm iin ok nemlidir. Gemi ya da yzer yapnn
geebilecei ekilde yeterli akla sahip, havuzunda yeteri kadar su tutacak ekilde deniz
seviyesinden yksek olmaldr.
Giri Kapa dayanaklar ve eik maruz kalnacak tm ykleri gvenli bir ekilde tamaldr.
Maruz kalnacak temel ykler unlardr:
a)Giri kapa yk,
b)Srarj etkileri dhil olmak zere zemin basnc,
c)Yeralt suyu basnc,
d)Tutulan su basnc.
Pompalama dzenei dayanak yaplarndan biri iine dhil edilmelidir. Kark akl dalg
pompa kullanlarak havuzu sifon etkisiyle boaltacak basit bir dzenek seilmelidir.
Zemin seviyesinin stndeki Su Tutma Havuzu duvarlar genellikle narin yapda
olduklarndan gemi arpma riski deerlendirilmeli ve tasarma dhil edilmelidir.
Hidrolik Gemi Asansr duvarlar zerinde halat tamak iin geni bir alma alan
salanmasna zellikle dikkat edilmelidir.
Su tutma havuzunun zellikle derin blmlerinde istinat duvarlarnn maruz kalacaklar tm
ykleri gvenli bir ekilde tamalar salanmaldr. Maruz kalnacak tm ykler unlardr:
a)Srarj etkileri dhil olmak zere zemin basnlar,
b)Tutulan su basnc,
c)Balama kuvvetleri,
d)Kzak yaslanma kuvvetleri.
Duvarlar, balant noktalar ve duvar alt szma en aza indirecek ekilde su tutma yaps
tasarlanmaldr. Su kaa olmas muhtemel ise, bir sznt toplama ve drenaj sistemi
salanmaldr.
Su tutma havuzu zemini iki ayr seviyede oluturulmaldr.
Havuzun deniz taraf en dk tasarm deniz seviyesinde gemi ve deniz yaplarnn giri ve
k yapaca karina mesafesine sahip (dk) seviyede olmaldr.
Havuzun kara veya tama taraf zemini ya da takarya seviyesi stnde en az karina
ykseklii dhil olacak seviyede olmaldr. Genellikle karina mesafesi, iletme artlarna bal
olmak zere, asgari 0.5 m olmaldr.

247

Havuzun kara veya tama taraf zemini havuz duvarlar ile su tutma ilemleri srasnda
sznty en aza indirecek su geirmez bir balantya sahip olmaldr.
Tama taraf zemin yaps kuru havuz zeminine gre tasarlanmaldr.
Hidrolik Gemi Asansr tesisinde gemi ina / tamir operasyonlar gemi ya da yzer yapnn
su tutma havuz iine veya dna tanmas iin bir Tama Kzak Sistemi salanmaldr.
7.5 Yzer Havuz
Genellikle imal edilen ve yan duvarlar olan bir dubadr. Yzer havuz demirli veya dolfenlere
bal veya genellikle iskeleye yanam olarak planlanr. Yzer havuz yaps tekneleri su
stne karabilmek iin onun deniz tabannda bir ukur iinde dalp kmasn salayan
tanklara ve pompalara sahiptir. Yzer havuzdan gemiyi karmak iin, su dar pompalanr.
Daha bykleri de bulunan yzer havuzlar 150,000 DWTye kadar gemileri havuzlayacak
boyuta sahip olmaktadrlar.
Yzer havuzlarn balama kuvvetlerinin hesabnda Blm D 3.2.1de belirtilen dalga, aknt
ve rzgar kuvvetleri dikkate alnacaktr. Balama halatlarnn bir ksm sabit dolfen ya da
iskele sistemine bal bir ksm ise ucunda apa ya da beton blok bulunan zincir hatlarna
bal ekilde dnlebilir. Bu durumda zincir, apa ve blok hesaplar iin Tasarm
ksmnda yer alan Blm D 4.5, 4.6, 7.3den yararlanlabilir. Yzer havuz batm durumda
iken, deniz taban ile havuzun taban arasndaki mesafe, dalga gel-git dikkate alnmak koulu
ile en az batk ksmn (su ekimi) yzde onu kadar olmaldr.
7.6 Tekne Vinci
Bir tekne vinci, kk tekneleri dey olarak sudan karmak iin tasarlanm kendinden
tahrikli bir nitedir. Genellikle yat liman ve kk tekne tersanelerinde 150 tona kadar
teknelerin kaldrlmasnda kullanlr ancak 800 tona kadar tekneleri kaldran modelleri de
vardr.
Tekne vinci drt adet lastik tekerlek tarafndan desteklenmi bir elik yapdan oluur. Vin
asklarn suya atlp teknelerin ask zerinden manevra yaptrlarak geirilip askya
alnabilecei kk bir basen ya da iskeleler arasna getirilir. Asklar st ereveye
tutturulmu vin araclyla sudan karlr ve vin teknenin konulaca kzaa kadar tersane
iinde hareket ettirilir.
Son yllarda zellikle uzak douda uygulanmaya balayarak yaylan ve balon zerinden
teknelerin suya atlmas yntemi kullanlmaktadr. Kzak alan gerektirmedii ve kzak nnde
gemi boyu iin yeterli mesafenin bulunmad tesislerde, teknelerin dorudan suya
drlmesi tercih edilebilmektedir. Bu yntemin uygulanaca tersanelerde, operasyon
esnasnda gemi ve rhtm etkileyecek yklerin detayl olarak tespit edilmesi nem
tamaktadr.
7.7 Byk Tonajl Gemi Kzaklar
Klasik Kzak Sistemi:
Genellikle %4.0 - %6.0 gibi eimlerle ina edilirler. Kzak boyu gemi uzunluundan en az 20
metre uzun olmaldr. Bu tr kzaklarn deniz ksm ekil 7.1de gsterilen kesite benzer
ekilde olmaldr. Dolgu olarak ta ocaklarndan temin edilen granler dolgu malzemesi
kullanlmaldr. Dolgu st betonarme prekast ya da yerinde dkme beton olmal ve minimum
kalnlk 30cm. olmaldr. Deniz ii kzak uzunluu belirlenirken imal edilecek gemi boyu,
mevcut deniz derinlikleri, kzaktan indirilen maksimum tonajdaki gemilerin yksz (bo)
durumdaki maksimum su ekimi dikkate alnmaldr.
Kara tarafna doru yukarda belirtilen eimlerle devam eden kzak yaps, tersane dolgu
kotundan 7.5-15m. gibi yksek kotlara ulaabilir. Tersane planlama konusu ile ilgili olmak
zere bu blmler depo, ofis, yemekhane vs. gibi kullanm amacyla eitli blmlere

248

ayrlabilir. Bu durumda kzak hesaplarnda ilgili ynetmelikler dikkate alnarak statik ve


dinamik (deprem) hesaplar yaplmaldr.
Kzak zerinde imal edilen ya da bakm yaplan gemilerin arl, kzaa ait deme, kiri,
kolon gibi yap elemanlar tarafndan tanaca iin gemilerin kzak ile temas (yk aktarma)
koullar hassas bir ekilde dikkate alnmaldr. Yk aktarmnda ykn etkime ekli izgisel
ya da noktasal olabilir. Bu konu tamamen geminin ina programna ya da planlamasna
baldr. Tm kzak boyunca bu mesnetlenme koullar ve en olumsuz ykleme koullar
dikkate alnmaldr. Bu ykler belirlenirken, mesnetlenme koullarnn deimesi halinde
maksimum tonajdaki geminin yan sra daha kk tonajdaki gemilerin de dikkate alnmas
gerekebilir.
Deprem durumunda gemi arlnn en az yars dey yk olarak alnmaldr. Gemi ile kzak
arasnda rijid bir balant olmadndan, deprem hesaplarnda sadece kzak ktlesi alnabilir.
Balonlu Kzak Sistemi:
Balonlu sistem ad verilen kzak sistemlerinde eim %1.0-%1.5 civardr. Balonlu sistemlerde
kzak ucu kotunun tercihen deniz seviyesinde olmas istenir. Bu kot +0.30 m. seviyesini
amamaldr. Bu tr yaplarda kzak boyunca demirli betonarme plak demeler tercih
edilmektedir. Eimler dk olduu iin deniz ii kzak ihtiyac olumaz.
Bu nedenle kzan deniz ile temas ettii ksmda dnlen iksa sisteminin toprak basnc,
deprem koullar ve gemi arlndan oluan rarj nedeniyle oluacak ilave tesirler
dikkate alnarak tasarlanmas gerekir.
Deprem durumunda geminin indirilme annda, dnme momentinden oluan ilave tesirlerinin
dikkate alnmas zorunlu deildir. Ancak arka dolguda srarj yk olarak, ina edilecek
maksimum gemi tonajndan oluan yayl ykn en az yars dikkate alnmaldr.
Gemiden kzak sistemine yk aktarm konusunda klasik kzak iin belirtilen hususlar bu tip
kzaklar iin de geerlidir.
Zemin emniyet gerilmelerinin yetersiz olmas durumunda, zemin slah ya da kazkl sistem
uygulamas yaplarak yap emniyeti salanmaldr.

249

250

KAYNAKLAR
ASCE, 2012, Planning and Design Guidelines for Small Craft Harbors, COPRI
ASCE, 2014, Mooring of Ships to Piers and Wharves.
ASCE, 2014, Seismic design of Piers and Wharves.
ASCE, 2015, Waterfront Facilities Inspection and Assessment.
Atkins, W.H., 1983, Modern Marine Terminal Operations and Management, Oakland, CA.
Port of Oakland.
Australian Standard, 2001, Guidelines for Design of Marinas, Standarts Australia.
British Marine Federation, 2007, A Code of Practice for the Design, Construction and
Operation of Coastal and Inland Marinas and Yacht Harbours, The Yacth Harbour
Association Ltd.
BS 5930:1990 Code of practice for site investigation
BS 6349:Part2,1988, Maritime Structures Part 2. Design of Quay Walls, Jetties and
Dolphins, British Standard Institution.
BS 6349:Part6,1989, Maritime Structures Part 6. Design of inshore morrings and floating
structures British Standard Institution.
BS 6349-Part1, 2000, Maritime Works Part 1: Code of Practice for General Criteria, The
British Standards Institution
BS 6349-Part4, 2014, 1994 Maritime Works Part 4: Code of Practice for Design of
Fending and Mooring Systems, The British Standards Institution 2014
BS 6349-Part7, 1991 Maritime Structures Part 7: Guide to the Design and Construction of
Breakwaters The British Standards Institution 2010
CERC, 1984, Shore Protection Manual
CERC, 2003, Coastal Engineering Manual
Chen, T., 1998, Planning Land Utilization of the Container Terminal-A Strategic
Perspective, Transportation Planning Journal, 27(3), pp. 509-543.
CIRIA, 2012 and 2009, Rock Manual, C683
Daily, H.K., 1983, Container Handling and Transport-A Manual of Current Practice, London:
Cargo Systems IIR Publications Ltd.
Dharmalingam, K., 1987, design of Storage Facilities for Containers, a case study of Port
Louis Harbour, Mauritius, Port and Harbors, pp. 27-31.
Frankel, E.G., 1987, Port Planning and Development, new york, Willey.
Hoffman, P., 1985, Container Facility Planning: A Case Description, in Port Management
Textbook Containerization Bremen: Institute of Shipping Economics and Logistics, pp. 353364.
IMO, (International Maritime Organisation), 2002, Consideration of the Draft International
Ship and Port Facility Security (ISPS) Code, IMO, London.
Itsuro, W., 2001, Container Terminal Planning-A Theoretical Approach, Leatherhead, UK
World Cargo Publishing.
Ligteringen, H. And Velsink, H., 2012, Port and Terminals, VSSD, Holland.
Ligteringen, H., 2000, Lecture Notes On The Course Ports And Terminals, (CT4330),
faculty of Civil Engineering Technical University Delft, Delft.
Mellor, D.C., 1992, Modern Marina Layout and Design, Civil Engineering Practice.
OCDI, 2002, Technical Standarts and Commentaries for Port and Harbour Facilities in
Japan
OCDI, 2009, Technical Standarts and Commentaries for Port and Harbour Facilities in
Japan
OCIMF (Oil companies International Marine Forum), 1995, 1997, 2004, Mooring Equipment
Guidelines
PIANC, 1980, Final report of the 3rd International Commission for the Study of Waves,
1980, Belgium.
PIANC, 1986, List of Sea State Parameters, 1986, Belgium.
PIANC, 1989, Analysis of Rubble Mound Breakwaters, 2006, Belgium.
PIANC, 1992, Analysis of Rubble Mound Breakwaters Permanent International Association
of Navigation Congresses, ISBN 2-87223-047-5, Belgium.
251

PIANC, 1992, Uncertainty Related to Environmental Data and Estimated Extreme Events,
Belguim.
PIANC, 1992,. Analyses of Rubble Mound Breakwaters, Permanent International Association
of Navigation Congresses (PIANC), Summary Report of Working Group No: 12, Supplement
to Bulletin No: 78/79, Brussels, Belika.
PIANC, 1993, Formulae for Rubble Mound Breakwater Failure Modes, Belguim.
PIANC, 1994, Floating Breakwaters ISBN 2-87223-052-1, Belgium.
PIANC, 1995, Criteria for Movements of Moored Ships in Harbours ISBN 2-87223-070-X,
Belgium.
PIANC, 1995, Guidelines for the Use of Certain Powered Craft, such as Waterscooter,
Personal Watercraft, Waterbike, Jetski, Waverunner, Seadoo, on Controlled Waters ISBN 287223-065-3, Belgium.
PIANC, 1995, Port Facilities for Ferries ISBN 2-87223-066-1, Belgium.
PIANC, 1997, Guidelines for the Design of Armoured Slopes under Open Piled Quay Walls,
1997, Belgium.
PIANC, 1998, Lifecycle Management of Port Structures General Principles ISBN 2-87223103-X, Belgium.
PIANC, 1998, Planning for Fishing Ports ISBN 2-87223-091-2, Belgium.
PIANC, 2000, Dangerous Cargoes in Ports ISBN 2-87223-119-6, Belgium.
PIANC, 2000, Protecting Water Quality in Marinas, Report No:98-2000.
PIANC, 2000, Site Investigation Requirements for Dredging Works ISBN 2-87223-113-7,
Belgium.
PIANC, 2001, Seismic Design Guidelines for Port Structures ISBN 2-87223-120-X,
Belgium.
PIANC, 2001, Seismic Design Guidelines for Port Structures, International Navigation
Association, The Netherlands.
PIANC, 2002, Guidelines for the Design of Fenders Systems ISBN 2-87223-125-0,
Belgium.
PIANC, 2002, Mooring System for Recreational Craft ISBN 2-87223-126-9, Belgium.
PIANC, 2002, Recreational Navigation and Nature ISBN 2-87223-130-7, Belgium.
PIANC, 2003, Breakwater with Vertical and Inclined Concrete Walls, 2003, Belgium.
PIANC, 2003, Guidelines for Managing Wake Wash from High Speed Vessels ISBN 287223-142-0, Belgium.
PIANC, 2004, Disability Access Guidelines for Recreational Boating Facilities, 2004,
Belgium.
PIANC, 2004, Dredging of Marinas ISBN 2-87223-144-7, Belgium.
PIANC, 2004, Inspection, Maintenance and Repair of Maritime Structures Exposed to
Damage and Material Degradation Caused by Salt Water Environment ISBN 2-87223-1455, Belgium.
PIANC, 2005, Accelerated Low Water Corrosion ISBN 2-87223-153-6, Belgium.
PIANC, 2006, Waterborne Transport, Ports and Waterways; A Review of Climate Change
Drivers, Impacts, Responses and Mitigation, 2006, Belgium.
PIANC, 2008, Lifecycle Management of Port Structures Recommended Practice for
Implementation, Report No:103-2008.
PIANC, 2008, Minimizing Harbour Siltation, Report No:102-2008.
PIANC, 2009, The Use of Alternative Materials in Marine Structure Construction, Report
No:105-2009.
PIANC, 2011, The Application of Geosynthetics in Waterfront Areas, Report No:113-2011.
PIANC, 2012, Criteria for the (Un) Loading of Container Vessels, Report No:115-2012.
PIANC, 2012, Safety Aspects Affecting the Berthing Operations of Tankers to Oil and Gas
Terminals, Report No:116-2012.
PIANC, 2012, Use of Hydro/Metro Information for Port Access and Operations, Report
No:117-2012.
PIANC, 2013, Design and Operational Guidelines for Superyacht Facilities, Report No:1342013.
252

PIANC, 2013, Dry Stack Storage, Report No:132-2013.


PIANC, 2014, Classification of Soils and Rocks for the Maritime Dredging Process, Report
No:144-2014.
PIANC, 2014, Countries in Transportation (CIT): Coastal Erosion Mitigation Guidelines,
Report No:123-2014.
PIANC, 2014, Design Principles for Small and Medium Marine Container Terminals, Report
No:135-2014.
PIANC, 2014, Harbour Approach Channels Design Guidelines, Report No: 121-2014
PIANC, 2014, Sustainable Ports a Guide for Port Authorities, Report No:150-2014.
PIANC, 2014, Tsunami Disaster in Ports due to the Great East Japan Earthquake, Report
No:122-2014.
PIANC, 2015, Anti-Sedimentation System for Marinas and Yacht Harbours, Report No:
130-2015.
PIANC, 2015, Guidelines for Protecting Berthing Structures from Scour Caused by Ships,
Report No:180-2015.
PIANC, 2015, Semi Probabilistic Design Concept for Inland Hydraulic Structure, Report
No:140-2015.
PIANC, 2015, Design And Maintenance of Container Terminal Pavements, Report No: 1652015.
Thoresen C. A., 2003, Port Designers Handbook; Recommendations and Guidelines
Thomas Telford.
Thoresen C. A., 2015, Port Designers Handbook; Recommendations and Guidelines
Thomas Telford.
Thoresen, C. A., 1988, Port Design Tapir Pub., Norway.
Thoresen, C.A., 2014, Port Designers Handbook, Third Edition, ICE Publishing, One Great
George Street, Westminster, London SW1P 3AA.
Tomlinson, M. and Woodward, J., 2015, Pile Design and Construction Practice, Sixth
Edition, CRC Press, Taylor and Francis Group, Boca Raton, Landon, Newyork.
Tsinker, G. P., 1995, Marine Structures Engineering Specialized Applications, Chapman
and Hall.
Tsinker, G.P., 2004, Port Engineering Wiley.
UNCTAD /United Nations Conference on Trade and Development), 1985, Port
Development: A Handbook for Planning in Developing Countries, second edition.
Yksel, Y. ve evik, Y., 2008, Ky Mhendislii, BETA Yaynevi.
Yksel, Y. ve evik, E., 2010, Liman Mhendislii, 2. Bas, BETA Yaynevi
Yksel, Y., 2011, Dalgakran Tasarm, BETA Yaynevi
Yksel, Y., 2011, Deniz taban Hidrodinamii ve Ky Morfolojisi, 2. Bas, BETA Yaynevi.
Yksel, Y., 2014, Teori ve zml Problemler ile Bilgisayar Uygulamal Akkanlar
Mekanii ve Hidrolik, 4. Bas, BETA Yaynevi, 5. Bask

253

254

BLM D
TASARIM

255

256

NDEKLER
1.GENEL
263
2. DALGAKIRAN TASARIMI
267
2.1 Ta Dolgu Dalgakranlar
267
2.1.1 Ta Dolgu Dalgakranlar iin Yapsal Tanmlar ve Hasar Tipleri
267
2.1.2 Tasarm Derinlii
267
2.1.3 Tasarm Dalgas Seimi
268
2.1.4 Hidrolik Davran
270
2.1.4.1 Dalga Trmanmas ve Geri ekilmesi
270
2.1.4.1.1 Dalga Trmanmas
270
2.1.4.1.2 Dalga Geri ekilmesi
275
2.1.4.2 Dalga Amas
275
2.1.4.3 Dalga Yansmas
278
2.1.5 Ta Dolgu Dalgakranlarn Yapsal Tasarm
280
2.1.5.1 Hudson (1958)
282
2.1.5.2 Van der Meer (1988), Derin Su fadesi
284
2.1.5.3 Van der Meer (2004), S Su fadesi
286
2.1.5.4 Van Gent vd. (2005)
287
2.1.5.5 Beton Bloklar iin Stabilite fadeleri
288
2.1.6 Dalgakran Kafas (Mzvar)
290
2.1.7 Dalgakran Filtre Tasarm
292
2.1.8 Dalgakran Geometrik zelliklerinin Belirlenmesi
293
2.1.8.1 Kret Kotu
293
2.1.8.2 Kret Genilii
294
2.1.8.3 Koruyucu Tabaka Kalnl
294
2.1.9 Ta Dolgu Yaplarda Kronman Duvar Hesab
296
2.1.10 Topuk Korumas
298
2.2 Dey Yzl Dalgakranlar
301
2.2.1 Dey Yzl Dalgakranlar iin Yapsal Tanmlar ve Hasar Tipleri
301
2.2.2 Hidrolik Davran
302
2.2.2.1 Dey Yzeyden Yansma
302
2.2.2.2 Dey Yzl Dalgakranlarda Dalga Amas
302
2.2.3 Dey Yzl Dalgakran Tasarm Yntemleri
304
2.2.3.1 Sainflou Yntemi (1928 )
305
2.2.3.2 GODA Yntemi
307
2.2.4 Dey Yzl Dalgakranlarda Topuk Stabilitesi
311
2.3. Yzen Dalgakranlar
313
2.4 Basamakl Dalgakranlar
317
2.5 Dk Kretli Dalgakranlar
319
2.6 Tabana Yakn Koruma Tabakalar
320
2.7 Ta Dolgu evli Yaplarda Ta zelliklerinin Tanmlanmas ve Balca Tasarm
Parametreleri
322
2.7.1 Malzemelerin Fonksiyonlar
322
2.7.2 Malzeme zellikleri
322
2.7.3 Koruma Tabakas Talarnn Granlometrik zellikleri
326
3. YANAMA YAPILARI
329
3.1. Yanama Yap Tipleri
329
3.2. Gemi Balama Kuvveti
332
3.2.1. Balanma Yklerinin Belirlenmesi:
332
3.3. Gemi Yanama Ykleri
346
3.3.1. Gemi Yanama Enerjisi
346
3.3.2. Usturmaa Tasarm
352
3.3.3 Yanama Reaksiyonlar ve Yk Dalm
352
3.4. Gemilerin Seyir Srasnda Birbirlerini Gemesi
353
3.5 Kazk Destekli Yaplarda Dalga Ykleri
354
257

3.6 Ykler ve Yk Kombinasyonlar


3.6.1. Ykler
3.6.2 Yk Kombinasyonlar
3.7 Yanama Yaplarnda Dalga arpma Tesiri
4. YZEN SKELELER
4.1 Tasarm Prensibi
4.2 Duba Tasarm
4.3 Dubann Stabilitesi
4.4 Dubann Tekil Elemanlarnn Tasarm
4.5 Balama Sisteminin Tasarm
4.5.1 Balama Metodu
4.5.2 Balama Zincirinin Tasarm
4.6 Balama Ankrajnn Tasarm
5. KIYI KORUMA YAPILARI
5.1. Mahmuzlar
5.1.1. Mahmuz Tasarm Aamasnda ncelenecek Konular
5.1.2 Yap Tipleri
5.1.3 Temel kesit tasarm
5.2 Ardk Dalgakranlar
5.3 Ky Duvarlar
5.4 Ky Tahkimatlar
5.4.1 Koruma tabakas tasarm
5.4.1.1 Koruma Tabakas Kalnl
5.4.1.2. Filtre Tabakas Tasarm
5.4.1.3 Topuk Tasarm
5.4.2. Dalga Amas Miktar
5.5 Ky Yenileme
5.6 Alternatif zmler
5.7 Yaplamama ya da Geri ekilme
6. DENZALTI BORU HATLARININ TASARIMI
6.1 Aknt Kuvvetleri
6.2 Dalga Kuvvetleri
6.3 Boru Hatlar Etrafnda Yerel Oyulma
6.4 Su Alma Yaplarnn Tasarm
7. BALAMA AMANDIRALARI
7.1 Giri
7.2 ok Noktal Balama Sistemleri
7.3 Tasarm Ykleri ve Analiz
8. DENZ YAPILARINDA MALZEME
8.1 Malzeme Seimi
8.2 Deniz Yaps Durum Tespit Yntemleri
KAYNAKLAR

258

357
357
358
364
369
369
370
371
373
373
373
374
375
377
378
378
379
380
381
386
388
389
389
389
390
390
391
395
396
399
399
399
401
402
403
403
404
404
419
419
428
433

TABLO LSTES
Tablo 1.1 Yapnn stabilite hesaplarnda dikkate alnacak en byk dalga iin yinelenme
dnemleri
264
Tablo 1.2 Dalga amas hesaplarnda dikkate alnacak en byk dalga iin yinelenme
dnemleri
265
Tablo 1.3 Yapnn hizmet sresi (yl) ve yinelenme dnemi (yl)ne bal olarak risk (%) 265
Tablo 1.4 Ta dolgu dalgakranlarda tasarm dalgas iin hasar seviyeleri
266
Tablo 1.5 Keson tipi dalgakranlarda tasarm dalgas iin hasar seviyeleri
266
Tablo 2.1 Przllk azaltma faktr
275
Tablo 2.2 Dalga ama debisi iin tolerans deerleri
279
Tablo 2.3 Yansma katsaylar
280
Tablo 2.4 Ta dolgu evlerde kullanlan stabilite ifadelerinin kullanm kriterleri
281
Tablo 2.5 Van der Meer stabilite ifadelerinin uygulama bilgileri
281
Tablo 2.6 Hudson formlndeki KD (stabilite katsays) deerleri
283
Tablo 2.7 Tasarm dalga yksekliinde yaplacak azaltma Hs / Hs;(D=0)
283
Tablo 2.8 Ta dolgu dalgakranlarn koruma tabakalarnda kp ve antifer bloklar kullanlmas,
topuk yaplmas durumlarnda, gvde kesiti iin nerilen stabilite katsaylar
284
Tablo 2.9 Ta dolgu dalgakranlarn koruma tabakalarnda kp ya da antifer bloklar
kullanlmas, topuk yaplmas durumlarnda, kafa kesiti iin nerilen stabilite katsaylar 284
Tablo 2.10 Farkl eimler iin hasardaki (S) deiim
285
Tablo 2.11 Van der Meer (1988) derin su ifadesi geerlilik snrlar
286
Tablo 2.12 Van der Meer (2004) s su ifadesinin geerlilik snrlar
287
Tablo 2.13 Beton bloklar iin greceli hasar saylar
290
Tablo 2.14 Katsaylar
292
Tablo 2.15 eitli koruyucu tabaka tekil ta ya da blok iin tabaka katsays ve boluk
oran
294
Tablo 2.16 Ocak ta iin kaplama tabakas kategorileri
295
Tablo 2.17 Dey yzl dalgakranlar iin ifadeler ve geerlilik koullar
305
Tablo 2.18 Hidrodinamik diren katsaylar
316
Tablo 2.19 Rzgar diren katsaylar
316
Tablo 2.20 Van Gent (2013)e gre basamakl dalgakran iin hasar ifadeleri
318
Tablo 2.21 Hidrolik fonksiyonlar
322
Tablo 2.22 Hidrolik yaplardaki anmam kayalarn kullanmnn genel
deerlendirilmesi
323
Tablo 2.23 Koruma tabakasnda kullanlacak talarn dayankll ve kalitesini belirlemek iin
taocandan alnan talarn laboratuvar ve saha verileri
325
Tablo 2.24 Saha ve laboratuvar kriterleri kullanlarak ta ocandan alnan anromann
kalite
326
Tablo 2.25 Ar, Hafif ve Kaba Gradasyon iin gereksinimler
328
Tablo 2.26 Standart olmayan dalm iim nerilen katsaylar
328
Tablo 3.1 Maksimum belirgin dalga
334
Tablo 3.2 Farkl ynler iin maksimum belirgin dalga ykseklikleri
334
Tablo 3.3 Aknt katsaylar
337
Tablo 3.4 Beaufort rzgar lei
338
Tablo 3.5 On dakika ve Bir saat rzgar hz ile gust oran arasndaki iliki
338
Tablo 3.6 Rzgar katsaylar
341
Tablo 3.7 Maksimum belirgin dalga ykseklikleri
343
Tablo 3.8 Gemilerin balama kuvvetleri
344
Tablo 3.9 Genel kargo ve dkme yk gemileri iin balama kuvvetleri
344
Tablo 3.10 Rhtmlarda kullanlacak babalar iin baba aralklar ve saylar
345
Tablo 3.11 Gemilerin karakteristik yer deitirme (deplasman) tonajlar (DT k ) ile l arlk
tonajlar (DWT) ve GT arasndaki iliki
347
Tablo 3.12 l arlk tonaj (DWT) veya Gros tonaj (GT) verileri ile LBP hesaplanmasn
salayan eitlikler
349
259

Tablo 3.13 CB Deerleri


349
Tablo 3.14 Rmorkr destei ile gemi yanama hz
351
Tablo 3.15 Ortalama gemi yanama hz
351
Tablo 3.16 Gvenlik katsays
352
Tablo 3.17 Gemi gvde basnlar
353
Tablo 3.18 Usturmaa yzeyi kaplama malzemeleri srtnme katsaylar
353
Tablo 3.19 Farkl kazk geometrileri iin diren ve atalet kuvveti katsaylar
356
Tablo 3.20 Dzeltme katsaylar
356
Tablo 3.21 Kuru yk zgl arlklar ve isel srtnme alar
357
Tablo 3.22 Liman sahasna etkiyen kreyn ykleri
358
Tablo 3.23 Liman sahasna etkiyen konteyner tayc ykleri
358
Tablo 3.24 Ksmi Faktrler
361
Tablo 3.25 Kombinasyonlar iin faktrleri
362
Tablo 3.26 Farkl etki kombinasyon ifadeleri
363
Tablo 3.27 Dey dalga kuvvetlerinin tahmini iin katsaylar
365
Tablo 3.28 st ve alt snrlar iin katsaylar
366
Tablo 3.29 Yatay dalga kuvvetlerinin tahmini iin katsaylar
366
Tablo 3.30 Deney verilerinin alt ve st snrlar iin katsaylar
366
Tablo 3.31 arpma kuvveti ile ykselme zaman arasndaki iliki iin katsaylar
367
Tablo 4.1 Yat limanlarnda yzen iskelede hareketli ykler
371
Tablo 4.2 elik balama ankraj tutma gc
376
Tablo 5.1 Korunacak alann byklne, korunacak alann tipine ve proje tipinin
fonksiyonuna bal olarak nerilen L hizmet sreleri
377
Tablo 5.2 Korunan alann bykl ve tipine gre nerilen risk deerleri
377
Tablo 5.3 Mahmuz yap tipleri
379
Tablo 5.4 Farkl tipte kylar ve aa ky erozyonu problemleri dikkate alnarak nerilen
koruma zmleri
397
Tablo 6.1 Hidrodinamik katsaylarn deiimi
400
Tablo 7.1 Zincir byklkleri
415
Tablo 8.1 Tipik liman beton uygulamalar ve karm ierikleri
419
Tablo 8.2 TS EN 206-1a gre evresel etki snflar
421
Tablo 8.3 Korozyon blgesi tanmlar
429
Tablo 8.4 alkant blgesinde korozyon miktarlar
429
Tablo 8.5 Hasar tespit yntemleri
430
Tablo 8.6 Mevcut betonarme yanama yaplarnda minimum karot says
431
Tablo 8.7 Mevcut elik boru kazklarda malzeme zelliklerinin belirlenmesi
431

260

EKL LSTES
ekil 1.1 Ky yaplar tasarm iin ak emas
264
ekil 2.1 Ta dolgu dalgakranlara ilikin yapsal tanmlar
267
ekil 2.2 Dalgakranda meydana gelebilecek hasar tipleri
268
ekil 2.3 Dalga yap etkileimi
270
ekil 2.4 Dalga trmanma ve ekilmesi
271
ekil 2.5 evli yapda rlatif dalga trmanmas ve ama
272
ekil 2.6 (a) Karakteristik basamak boyutlarnn belirlenmesi
276
ekil 2.6 (b) Edeer ev eiminin belirlenmesi
276
ekil 2.7 Kret kotu tanm ve dalga amas
277
ekil 2.8 Erozyona urayan alana (Ae) gre tanmlanan hasar (S)
285
ekil 2.9 Deiik tipteki ta yaplar iin permeabilite (P) deerleri
286
ekil 2.10 Beton blok tipleri
289
ekil 2.11 Yap kafasnda hasar grebilecek kritik alanlar ve rnek kafa plan
291
ekil 2.12 D bkey ve i bkey kurblar ve keler
291
ekil 2.13 Dalga amamas ya da ok az dalga amas durumlarnn gzlemlendii ta dolgu
dalgakran kesiti
295
ekil 2.14 Her iki ynde de dalga etkisinde kalan ve dalga amasnn meydana gelebilecei
ta dolgu dalgakran kesiti
295
ekil 2.15 Kronman duvarna etkiyen kuvvetler
296
ekil 2.16 Kronman duvarna gelen dalga kuvvetleri
297
ekil 2.17 Topuk koruma stabilite says
298
ekil 2.18 Topuk korumas iin asgari koullar
299
ekil 2.19 Erozyon olmadan ve olduktan sonra dalgakran kesiti
300
ekil 2.20 Taban malzemesinin tama gcnn dk olmas durumu
300
ekil 2.21(a) Dey yzl ve kompozit dalgakranlar
301
ekil 2.21(b) Yapnn farkl yklma durumlar
301
ekil 2.22 Dey duvarda dalga ama debisi iin genel durum
302
ekil 2.23 Dalga tepesi olmas durumunda net basn dalm
305
ekil 2.24 Dalga ukuru olmas durumunda net basn dalm
306
ekil 2.25 Tasarmda dalga basn dalm
307
ekil 2.26 Eimli n yze sahip keson
309
ekil 2.27 Eimli kronman
309
ekil 2.28 Yatayda kompozit keson
310
ekil 2.29 Kompozit dalgakran kesiti zerinde parametrelerin gsterilmesi
312
ekil 2.30 Yzen dalgakran tipleri
313
ekil 2.31Klasik ve basamakl ta dolgu dalgakran
317
ekil 2.32 Farkl ev eimlerinde dinamik stabil profiller
319
ekil 2.33 ekilme miktar
319
ekil 2.34 Taban yaknnda tasarlanan koruma yaps
320
ekil 2.35 (2.105) ifadesi iin deiim
321
ekil 2.36 Koruma tabakas talarnn fonksiyon ve zelliklerinin ortaya konduu kavramsal
ema
324
ekil 2.37 Ar gradasyon (HM) iin tanmlanan EU standard gradasyon limitleri yzde
geen
327
ekil 3.1 blmeli keson rhtm
329
ekil 3.2 L tipi yanama yaps elemanlar (payandal ve payandasz)
329
ekil 3.3 Bloklu rhtm duvar
330
ekil 3.4 Ak tip yanama yaps
330
ekil 3.5 Gemi zerinde etkili kuvvetler
333
ekil 3.6 Balama kuvvetinin etkileri
333
ekil 3.7 Btn gemiler iin derin denizde aknt diren katsaylar
335
ekil 3.8 Enine aknt kuvvetleri iin derinlik dzeltme faktr
336
ekil 3.9 Boyuna aknt kuvvetleri iin derinlik dzeltme faktr
336
ekil 3.10 Rzgar geli as ile rzgar kuvveti katsaylar arasndaki iliki
339
261

ekil 3.11 ok byk petrol tankerleri iin rzgar kuvveti katsaylar


ekil 3.12 Yk gemileri iin rzgar kuvveti katsaylar
ekil 3.13 Bal gemi zerine etkili dalga kuvveti iin ematik gsterim
ekil 3.14 Geminin yanamasnn ematik gsterimi
ekil 3.15 Dnme yarap r ile blok katsays (CB) ilikisi
ekil 3.16 Gemi yanama durumlar ile yanama hz arasndaki iliki
ekil 3.17 Silindirik kaza tesir eden dalga kuvvetinin ematik gsterimi
ekil 3.18 Kazk gruplar
ekil 3.19 Kuvvet parametrelerinin tanmlar
ekil 3.20 Deniz tarafndaki deme elaman zerinde dey kuvvetin deiimine
rnek
ekil 3.21 Dinamik davran
ekil 4.1 Duba paralarnn gsterimi
ekil 4.2 Eksantrik yk altnda dubann stabilitesi
ekil 4.3 Balama zinciriyle ilgili semboller
ekil 5.1 Mahmuz tasarmnda takip edilecek ak emas
ekil 5.2 Mahmuz uzunluklar ve genilikleri ematik gsterimi
ekil 5.3 Mahmuz ve ky gei sistemi
ekil 5.4 Mahmuz geometrileri
ekil 5.5 Ardk dalgakran tipleri
ekil 5.6 Ardk dalgakranlarda etkili parametreler ve ky ekilleri
ekil 5.7 Ardk dalgakran iin tanmlar
ekil 5.8 Tipik ky duvarlar
ekil 5.9 Tipik tahkimat yaplar
ekil 5.10 Filtre tasarm rnekleri
ekil 5.11 Topuk koruma yap tipleri
ekil 5.12 Ky zellikleri
ekil 5.13 Yenilenmi ky profilleri
ekil 5.14 Dolgu oran
ekil 6.1 Deniz tabanna denmi boru hattna etkili kuvvetler
ekil 7.1 Tonoz ve ankraj demirli tipi balama amandras
ekil 7.2 Balama amandrasnn ematik gsterimi
ekil 7.3 oklu amandra siteminde farkl balama tipleri
ekil 7.4 0 iin rnek kombinasyon
ekil 7.5 Halat ykleri
ekil 7.6 amandra ve beton blok aras zincir
ekil 7.7 Balama sistemi 1
ekil 7.8 Balama sistemi 2
ekil 7.9 Balama sistemi 3
ekil 7.10 Balama sistemi 4
ekil 7.11 Temsili ekil
ekil 7.12 Ring
ekil 7.13 Balama sistemi 3 ve 4 iin ring
ekil 7.14 Balama 1 ve 3 iin apa kuvvetleri
ekil 7.15 Balama 2 ve 4 iin apa kuvvetleri
ekil 7.16 amandraya bal gemi
ekil 7.17 apa tipleri
ekil 8.1 Betonarme su yapsnda oluan hasarlar

262

340
340
342
348
349
351
355
355
364
367
367
370
373
374
378
382
383
383
384
384
386
388
389
390
391
392
393
394
401
403
403
404
405
406
406
409
409
410
410
411
411
412
412
413
414
416
428

1. GENEL
Ky ve Liman yaplar Ky Mhendislii problemlerine zm sunan yaplar olarak tasarlanr.
Ky yaplar ilevlerine gre genelde snfta incelenebilir;
1) Dalgakranlar
2) Ky Koruma Yaplar
3) Yanama Yaplar
Ky yaplar yap tiplerine gre de 4 ana snfa ayrlabilir;
1) Ta Dolgu Yaplar: Dalgakran, mahmuz, ky tahkimat gibi,
2) Dey Yzl Yaplar: Ky duvarlar, dalgakranlar, yanama yaps gibi,
3) Kazkl Destekli Yaplar: skele, dolfen, rhtm yaplar gibi,
4) Yzen Yaplar: Dalgakran, iskele gibi.
Ky yaplarnn hidrolik tasarmna ait ana ema ekil 1.1de verilmitir.
Yap tipinin belirlenmesi iin, ncelikli olarak geoteknik zellikler, tasarm derinlii ve tasarm
dalgas gz nne alnmaldr.
Geoteknik veriler, zellikle zemin tama kapasitesini belirlemek iin nem tamaktadr.
Tama kapasitesinin deiimine gre toptan gme ve oturma gibi hasar tipleri ortaya
kabileceinden, geoteknik zelliklerin incelenmesi gereklidir. Bu artnamede, hidrolik
tasarm gz nne alnd iin, geoteknik zellikler ile ilgili ayrntl bilgiler verilmemektedir
(Geoteknik Tasarm Esaslarna baknz).
Ky yaps tipinin belirlenmesi iin ilevsellik (dalgakran, ky koruma, yanama yeri vb.),
ekonomi (maliyetler), estetik ve inaat teknikleri (tehizat ve deneyim) gz nne alnmaldr.
Ky ve Liman yaplar gnmzde daha ileri tasarm hesap yntemleri dikkate alnarak
tasarlanmaktadr. Bu amala dalga ykleri altnda yaplarn performansa dayal tasarmlar
tavsiye edilir. Bu nedenle tasarm dalgas parametreleri ileri dzeyde modelleme yntemleri
kullanlarak ve istatistiksel analizleri yaplarak belirlenirler.
Ky ve Liman yaplar dalga yklerine gre yaplarn hizmetleri boyunca performanslarna
gre aadaki gibi snflandrlabilirler;
1-nemsiz Yaplar; Geici yaplardr, tasarm dalga koullar aldnda tam hasar
grebilirler. Bu tip yaplar geici amala ina edilirler.
2-Basit Yaplar; Hasar grseler dahi ksmen de olsa dalga iletimini azaltrlar, koruduklar su
alanlarnda hasar grmeleri durumunda bile can ve mal kaybna neden olacak neme sahip
deillerdir. rnein ky koruma ya da stabilite yaplar (mahmuzlar, ardk dalgakranlar,
dk kretli dalgakranlar, rekreasyonel amal yaplar gibi).
3-Normal Yaplar; Bu tip yaplar tasarm dalga koullarnda, stabilitelerini korumaldrlar. Bu
tip yaplar hasar balangc kriteri dikkate alnarak tasarlanrlar. Tasarm dalgas tesindeki
dalga koullar etkisinde ise tam hasara uramamaldrlar ve yaplacak tamirle ksa srede
tekrar hizmet vermelidirler. Ticari limanlar, yat limanlar gibi su alanlarn koruyan
dalgakranlar bu tip yaplar iinde tanmlanabilirler. Arkalarnda yerleim ve/veya endstri
alanlarn koruyan ky yaplar da bu snfta dikkate alnr.
4-zel Yaplar; Bu tip yaplar tasarm dalga ykleri ve tesinde stabilitelerini koruyarak
hizmet vermelidirler. Bu tip yaplarn yklma modlar analiz edilmelidir. Bu tip yaplara nkleer
santral ile yanc ve patlayc ellelenen tesislerin su alanlarn koruyan dalgakranlar rnek
olarak verilebilir. Ayrca karasal alanda yeni oluturulan ve etrafnda yerleim blgesi
planlanan su alanlarndaki ky ve deniz yaplarda zel yap olarak dikkate alnmaldr.
Bu tip yaplarda dikkate alnacak, en byk dalga istatistiinden elde edilen ve yapnn
stabilite hesaplarnda kullanlacak olan tasarm dalgasna ait yinelenme dnemleri Tablo
1.1de verilmitir.
Yine bu yaplarn tasarmnda dalga amas iin yaplacak hesaplarda dikkate alnmas
gereken yinelenme dnemleri Tablo 1.2de verilmitir. Dalga amas yapnn koruduu alan
iin hesaplanmas gereken nemli bir tasarm kouludur.

263

ekil 1.1 Ky yaplar tasarm iin ak emas


Dalgakran yaplarnn hasar snflar bu blmde verilen hesap yntemlerine bal olarak
snflandrlmtr (rnein Van der Meer ta dolgu dalgakran stabilite yntemi gibi).
Tablo 1.1 Yapnn stabilite hesaplarnda dikkate alnacak en byk dalga iin yinelenme
dnemleri
Yapnn Tipi
Yinelenme Dnemi (Yl) Yap Hizmet Sresi (yl)
nemsiz
10 - 50
1 20
Basit
50 100
30 70
Normal
100
50 100
**
zel
200 tesi(*)
100
(*) Nkleer santrallarda tesi dikkate alnr
(**) Rzgar dalgalar yineleme dnemi 100 yl iin %70 gven aralnn st snr dikkate
alnr. Tsunami iin ise yineleme dnemi 10,000 yl dikkate alnr.

264

Tablo 1.2 Dalga amas hesaplarnda dikkate alnacak en byk dalga iin yinelenme
dnemleri
Yapnn Tipi
Yinelenme Dnemi (Yl) Yap Hizmet Sresi (yl)
nemsiz
10 50
1 20
Basit
50 100
30 70
Normal
100
50 100
**
zel
200 tesi(*)
100
(*) Nkleer santrallarda tesi dikkate alnr
(**) Rzgar dalgalar yineleme dnemi 100 yl iin %70 gven aralnn st snr dikkate
alnr. Tsunami iin ise yineleme dnemi 10,000 yl dikkate alnr.
Tablo 1.1 ve Tablo 1.2de verilen deerler minimumdur. nk yapnn tasarmnda dikkate
alnan tasarm dalga koullarnn yapnn hizmeti sresince meydana gelme olasl (risk, %)
tasarm aamasnda belirlenmelidir. Yaplarn tasarmnda aadaki parametreler dikkate
alnmaldr.
Yapnn hizmeti sresince, tasarm koullarnn oluma olasl, R (kabul edilen risk).
Yapnn hizmet sresi, L.
Tasarm koullar iin tasarm yinelenme dnemi, Td.
Uygun tasarm dalga koullarnn belirlenmesi iin yapnn tasarmnda kullanlan yinelenme
dnemi yapnn hizmet sresinin ve bu hizmet sresi boyunca kabul edilen riskin
fonksiyonudur.

R=1- 1-1/Td

(1.1)

Lnin fonksiyonu olarak R ve Td arasndaki korelasyon Tablo 1.3te verilmitir.


Tablo 1.3 Yapnn hizmet sresi (yl) ve yinelenme dnemine (yl) bal olarak risk (%)
Hizmet
Yinelenme dnemi , Td (yl)
sresi,
5
10
30
50
100
500
1000
10,000
L (yl)
1
20
10
3
2
1
0
0
0
5
67
41
16
10
5
1
0
0
10
89
65
29
18
10
2
1
0
30
100
96
64
45
26
6
3
0
50
100
99
82
64
39
10
5
0
100
100
100
97
87
63
18
10
1
200
100
100
100
98
87
33
18
2
500
100
100
100
100
99
63
39
5
Oluma (karlalma) olasl, tasarm dalga yksekliinin yapnn hizmet sresi boyunca
karlalma olasln ifade eder. Ky yaplarnn tasarm srasnda yineleme periyodu
yerine, yap hizmet sresi ile ilkili oluma olasl kullanlarak da yinelenme periyodu
belirlenebilir ve bu yinelenme periyoduna karlk gelen tasarm dalgas seilebilir (bkz Blm
A ekil 2.2).
Dalgakranlar tasarm dalgas altnda hasar grmezler, ancak tasarm dalgasnn zerinde
gelen dalga koullarnda daima hasar grme riskleri vardr. nk tasarm srecinde bu
koullar dikkate alnmamaktadr. Bu nedenle zel yaplarda tasarm dalgas zerindeki
(yinelenme dnemi sonras) koullarda yapnn yklma performans belirlenmelidir. Dier bir
deyile yapnn sadece stabilite koullar deil, dayanm (resilience) ve maliyet koullarda
incelenmelidir.

265

Bu nedenlerle, dalgakranlarn performansa gre tasarma dayanan yapsal tasarm dikkate


alnmaldr. Tablo 1.4te ta dolgu dalgakranlar performanslarna gre snflandrlarak hasar
seviyeleri verilmitir. Burada hasar seviyeleri Blm 2de tanmlanmtr.
Dey yzl monolitik dalgakranlarn hasar modlar yatay telenme, dey oturma ve eilme
ile tanmlanr. Performansa gre tasarmda bu modlar saysal olarak tanmlanmaktadr. Tablo
1.5te dey yzl dalgakranlarn performansa gre tasarm yaplmas durumunda
tanmlanan hasar seviyeleri verilmitir. Tasarm mhendisleri bu tip yaplar iin dayanma
gre tasarm yntemini (Blm 2de anlatlmtr) kullanlmas durumunda yapnn
stabilitesinin belirlenmesi iin emniyet katsaylarn kullanrlar. Performansa gre tasarm
ynteminin kullanmas durumunda ise hasar seviyeleri iin Tablo 1.5de hedeflenen
performans seviyeleri kullanlabilir. Performansa dayal tasarm daha ileri analizleri
gerektirmektedir. Bu tip yaplarda, performans hesaplamalar fiziksel model deneyleri ile
dorulanmaldr.
Tablo 1.4 Ta dolgu dalgakranlarda tasarm dalgas iin hasar seviyeleri
Yapnn Performansna gre snf Hasar Seviyeleri
nemsiz
OH veya TH
Basit
OH veya HB
Normal
HB
zel
Hasar Yok ve tasarm tesi koullarda HB
Burada HB; Hasar balangc, OH; Orta hasar, TH; Tam hasar
Tablo 1.5 Keson tipi dalgakranlarda tasarm dalgas iin hasar seviyeleri
Yapnn Performansna gre
snf

Hasar Seviyeleri
Greceli yatay teleme (x/H) Eilme
%
(0)
nemsiz
TH
Tasarm mhendisi tanmlar
Basit
H
5-7
5 - 10
Normal
KH
1.5 - 5
3-5
zel
MH
<1.5
<3
Burada TH; Tam hasar, H; leri hasar, KH; Kontrollu hasar, MH; Minimum hasar
Hasar

Formllerin Gvenilirlii ile lgili Tanmlar


Dalga trmanmas ve amasn veren ifadelerin katsaylar standart sapmas (normal
dalma uyduu kabl edilir) ile stokastik deiken olarak dikkate alnr. Bylece
deterministik ve probabilistik yaklamlar verilir. Gerekte, bir standart sapmann ksmi
gvenlik katsays olarak kullanld durumda deterministik tasarm veya gvenli
deerlendirme yaklam yar probabilistik (semiprobabilistic) yaklam olarak tanmlanabilir.
1-Deterministik yaklam; Kullanlan ifade stokastik deikenin (lerin) ortalama deeri ile
verilir. Bu deney verilerinin deerlendirmesi veya tahmini yardmyla bulunur.
2-Yar probabilistik yaklam; Bu tasarm veya gvenli deerlendirme iin kolay bir
yaklamdr. Bu yaklam daha nceki deterministik yaklamdr. Ancak bundan sonra
yaplan tahminin belirsizliklerinin ilave edilmesi ile tanmlanr. Stokastik parametreler +
olmaktadr.
3-Probabilistik yaklam; Standart sapmasyla verilen stokastik parametreyi(ler) dikkate alr
ve normal dalm kabl yaplr.
4-Stokastik parametre(ler) iin %5 ama hatt veya %90 gvenilirlik band 1.64
kullanlarak hesaplanabilir.

266

2. DALGAKIRAN TASARIMI
Dalgakranlar tm deniz aralarnn gvenilir olarak barnmalar ve liman ilevlerinin gvenilir
bir ekilde yrtlmesine olanak salayan korunmu su alanlar yaratmak iin tasarlanan
yaplardr. Ayn zamanda ky koruma yaplar ve ky stabilite yaplar olarak da tasarlanrlar.
Dalgakranlarn en sk karlalan tipleri ta dolgu ve kompozit olanlardr. Ta dolgu
dalgakranlarn tasarmda kullanlan temel tasarm kriterleri burada verilecektir, ancak ta
dolgu dalgakranlarn tasarmnda uluslararas dzeyde kabul grm; CIRIA (2007), CERC
(2003), WOM (2016), OCDI (2009), PIANC (2010 sonras) gibi standart ile el kitaplarnda
daha fazla tanm ve tasarm kriteri bulunabilir ve kullanlabilir. nk zellikle yukarda
bahsedilen el kitaplar bu konuda daha fazla detaya yer vermektedir. Bu konuda gelecee
ynelik yaplan aratrmalar uluslararas kabul grm yukarda verilmi yaynlarn ilerideki
basklarnda, bu artnamenin yaymndan sonra da devam edecektir, dolays ile yukarda
bahsedilen kaynaklardaki yeni gelimeler dikkate alnmaldr. Ayrca bu kaynaklarda daha
farkl geometrilere ynelik tasarm esaslar da kullanlabilir.
2.1 Ta Dolgu Dalgakranlar
2.1.1 Ta Dolgu Dalgakranlar iin Yapsal Tanmlar ve Hasar Tipleri
a) Yapsal Tanmlar
Ta dolgu dalgakranlar eimli yzeye sahip ve farkl byklklerdeki ta tabakalardan
oluan bir yapdr. Ta dolgu dalgakranlar dalgalar krarak ve yanstarak dalgakran
arkasndaki deniz alann dalgalara kar koruyan yaplardr. Ta dolgu dalgakranlar
oluturan baz elemanlarn yapsal tanmlar ekil 2.1de verilmitir.

Tanmlar:
1) Yastk Tabakas, 2) Topuk n Koruma, 3) ekirdek, 4) Topuk, 5) Filtre, 6) Liman Taraf
Koruma Tabakas, 7) Koruma Tabakas, 8) Kronman Duvar.
ekil 2.1 Ta dolgu dalgakranlara ilikin yapsal tanmlar (BS 6349:Part 7,1991)
b) Hasar Tipleri
Dalgakranda meydana gelebilecek hasar tipleri ekil 2.2de verilmitir. Dalgakran
hasarlarn nleyici tasarm esaslar srasyla verilecektir.
2.1.2 Tasarm Derinlii
Tasarm derinlii, ky yapsnn inaa edilmesi dnlen blgenin tasarm aamasndaki
derinlii ve bu derinlikte ky yapsnn ekonomik mr boyunca oluabilecek deiiklikler
dnlerek belirlenir. Tasarm aamasndaki llen yap n derinlii Ortalama Su
Seviyesi (OSS) olarak tanmlanr. Aada sralanan dier su seviyesi deiiklikleri OSSye
eklenerek veya OSSden kartlarak, ky yapsnn ekonomik mr boyunca su seviyesinin
alaca en dk ve en yksek deer belirlenerek tasarmda gz nne alnmaldr. Bu su
seviyeleri;
a) Gel-git: Ayn, Dnyann ve Gnein hareketlerinin ortak etkisi sonucu oluan su
seviyesi d ve ykselii olarak tanmlanmaktadr.
267

b) Mevsimsel Deiiklikler: Denizler, rmaklar ve kar miktarnn etkiledii su


dengesindeki deiiklikler sebebiyle mevsimsel olarak gerekleen deiimler olarak
tanmlanmaktadr. zellikle byk debili akarsu yaknlar, boaz su yollar bu hususta
hassastr.
c) Dalga Kabarmas/Alalmas: Frtna koullarnda dalga hareketinden dolay su
seviyesinin kyya doru ykselmesi (kabarma); ak deniz tarafnda ise su
seviyesinin alalmas olarak tanmlanmaktadr.
d) Rzgar Kabarmas/Alalmas: Frtna koullarnda su yzeyine etki eden rzgar
kayma gerilmesinden dolay su seviyesi ykselmesi (kabarma); ak deniz tarafnda
ise su seviyesinin alalmas olarak tanmlanmaktadr.
e) Barometrik ve Coriolis Etkileri: Barometrik etkiler, frtna koullarnda oluan alak
basn sistemi nedeniyle su seviyesinin ykselmesi olarak tanmlanmaktadr. Coriolis
etkisi ise, Dnyann hareketinden dolay su seviyesinin ky eridinin ekline gre
ykselmesi veya alalmas olarak tanmlanmaktadr.
f)

Kresel klim Deiimine Bal Su Seviyesi Deimesi: Kresel iklim deiimine bal
olarak deniz su seviyesinin ykselmesi olarak tanmlanmaktadr.

Yukarda verilen su deiimlerine ait tanmlar, Blm B.2.de verilmitir.


Ta dolgu dalgakranlarn kret kotunun tasarmnda en yksek su seviyesi en kritik
tasarm derinlii olarak ortaya kmaktadr. Su seviyesindeki deiimler dalga amas,
dalga trmanmas gibi hidrolik davran etkilemektedir. Ta dolgu dalgakranlarn koruma
tabakasnn tasarmnda (ta arlklarnn belirlenmesinde) ise, kritik tasarm derinlii
olarak alnacak deer en dk su seviyesi ile en yksek su seviyesi arasnda ortaya
kabilir.

Tanmlar:
1) Koruyucu tabaka su st seviyesi hasar, 2) Koruyucu tabaka su alt seviyesi hasar, 3)
Kronman duvar hasar, 4) Liman taraf koruyucu tabaka hasar (dalga amas sonucu), 5)
Topuk oyulmas, 6) Gvdenin toptan gmesi, 7) ekirdek malzemesi kayb, 8) ekirdek
tabakas oturmas (boluk su basnc), 9) Deniz taban oyulmas, 10) Zeminin toptan
gmesi.
ekil 2.2 Dalgakranda meydana gelebilecek hasar tipleri (BS 6349:Part 7,1991)
2.1.3 Tasarm Dalgas Seimi
Blm B.1.de Tasarm Dalgas Seimi konusuna baknz.
Yapnn tasarlanaca derinliin derin su veya s su koullarnda olup olmad
belirlenmelidir. Yap topuunda dalgann krlp krlmamas yapnn stabilitesini
etkilemektedir. Dalga krlmas Blm B.1de tanmlanmtr.

268

Dalgakran tasarmnda belirlenen dalga parametreleri ve bunlara ait byklkler aada


tanmlanmtr;
Hi (m) yaklaan dalga yksekliidir. Bu dalga ykseklii; Hs (m) belirgin dalga ykseklii,
Hmaks (m) maksimum dalga ykseklii, H1/10 (m) en yksek 1/10 dalgann ortalamas
(H1/10=1.27 Hs ), Hm0 (m) spektral dalga ykseklii (dalgalarn derin su koullarnda Rayleigh
dalmna uymas nedeniyle belirgin dalga ykseklii = 4 m0 ), H%2 (m) %2 alma
olaslna karlk gelen dalga ykseklii, Htr (m) derin sudan s suya geii tanmlayan
gei dalga ykseklii, Hrms (m) dalga yksekliklerinin karelerinin ortalmasnn karekk, Hm
(m) ortalama dalga ykseklii (Rayleigh dalmna gre Hm =0.63Hs ) byklkleri ile
tanmlanabilir.
Tm (s) ortalama dalga periyodu, Ts (s) belirgin dalga periyodu, Tp (s) pik dalga periyodu
(Tp/Tm =1.1-1.25), Tmaks (s) maksimum dalga periyodu, Tm-1.0 (s) enerji dalga periyodu
(=Tp/1.1), T01 ile T02 ( Tm ) ise dalga spektrumundan bulunan periyotlardr.
Yukardaki parametrelere bal olarak dalga diklikleri (s) ve surf parametreleri de
aadaki gibi verilmektedir. Burada 0 indisi kullanlrsa derin su dalga parametreleri dikkate
alnr (s 0 gibi).
Dalga diklii; s0 H / L0

2 H
, Surf parametresi; tan / s0 (burada ev asdr).
g T2

Hs (m) ve Tm (s) kullanlarak s 0m ve m


Hs (m) ve Tp (s) kullanlarak s 0p ve p
Hm0 (m) ve Tm-1.0 (s) kullanlarak s m-1.0 ve m-1.0
Hs (m) ve Tm-1.0 (s) kullanlarak s s-1.0 ve s-1.0
Hs (m) ve Tp (s) kullanlarak s p (yap topuundaki dalga diklii)
Yap nnde su derinliine bal olarak, derin su, s su ve ok s su ko ullar olmak zere
snflandrlr. Eer s su veya ok s su koullar mevcut ise, yap topuundaki tasarm
dalga ykseklii belirlenirken, slama ve derinliin snrlad etkiler dikkate alnmaldr. S
ve ok s koullar arasndaki gei durumunun belirlenmesi olduka gtr.

S su koullarnda dalga ykseklikleri azalmaya ve dalgalar krlmaya balamaktadr,


ancak yaklaan dalga koullarna ait spektrum yaklak olarak eklini korumaktadr.

ok s su dalga koullarnda dalga spektrum ekli radikal biimde deimektedir ve


daha yatk bir spektrum ekli ortaya kmaktadr. nk bu koullarda artk tm
dalgalar krlmaktadrlar. Genellikle s ve ok s su blgesi geiinde orjinal dalga
ykseklii krlma nedeniyle % 50 veya daha fazla azalmaktadr. Bu blgede dalga
ykseklii derin su koullarna gre ok daha kktr. Dalga diklii de klr ve
krlma parametresi byr.

Dalgalarn yap zerindeki davranlar, yapnn permabilitesine de baldr. Anromandan


oluturulmu koruma tabakalarnn altndaki filtre tabakas ve ekirdek filtre kurallarna uygun
kaba malzemeden imal edilmesi durmunda permeabilite artar ancak daha ince malzemeden
tekil edilmi filtre (ya da birden fazla filtre yaplmas veya ilk filtrenin altna geotekstil
serilmesi gibi durumlarda) ve ekirdek durumunda ise permeabilite azalr. Permeabilitenin
azalmas durumunda anroman stabilitesi azalr buna kar trmanma ve ama koullar
artmaktadr. nk permeabilitesi daha yksek yaplarda dalga kolaylkla yapnn ilerine
nfuz eder ve snmlenir. Dalgakran tasarmnda nce hidrolik sonra yapsal tasarm yaplr.

269

2.1.4 Hidrolik Davran (Dalga Yap Etkileimi)


Ta dolgu dalgakran tasarmnda, yapnn hidrolik davrannn belirlenmesi iin gz nne
alnacak dalga yap etkileimleri srasyla verilmitir (ekil 2.3). Hidrolik davran dalgakrann
geometrisinin belirlenmesinde esastr. Hidrolik davranta aadaki dalga yap etkileimleri
hesaplanmaktadr.
Dalga trmanmas (ve dalga ekilmesi)
Dalga amas
Dalga iletimi
Dalga yansmas
Bu blmde temel tasarm bantlar tanmlanmtr, hidrolik davrann belirlenmesinde
dalgakran geometrisi etkindir, rnein kronman duvarnn farkl yerleim hallerinde olduu
gibi. Bu durumda CIRIA (2012), WOM (2016), CERC (2003) gibi kaynaklar kullanlabilir.
Benzer yntemler Yksel (2011)de de verilmitir.

ekil 2.3 Dalga yap etkileimi (CIRIA, 2007)


2.1.4.1. Dalga Trmanmas ve Geri ekilmesi
evli ky yaplarnda krlan dalgalar yap zerinde trmanrlar ve geri ekilirler. Dalga
trmanmas, dalga amasn kabul edilen seviyede tutacak ekilde yap kret kotunun
belirlenmesinde kullanlr. Dalga trmanmas ve dalga ekilmesi iin genel tanmlar ekil
2.4te verilmitir.
Dalga Trmanmas ( R u ): Tasarm su seviyesi ve dalgann trmand en st nokta arasndaki
dey mesafedir.
Dalga Geri ekilmesi ( R d ): Tasarm su seviyesi ve dalgann geri ekildii en dk nokta
arasndaki dey mesafedir.
2.1.4.1.1 Dalga Trmanmas
Dalga trmanmas iin kullanlabilecek yaklamlar aada sralanmtr. Burada verilen
formllerin birou dzeltme katsaylar ( ) ile verilmektedir. Bu katsaylar ile ilgili ayrntl
bilgi dalga trmanmas ile ilgili olan bu blmn sonunda verilmektedir.
270

Dalga trmanma ve ama hesaplamalar iin son yllarda yaplan detayl almalar Wave
Overtopping Manual isimli el kitabnda toplanmtr. Daha detayl bilgi iin WOM (2016)
kullanlmaldr.

i.

Geirimsiz yzey

ii. Geirimli yzey


ekil 2.4 Dalga trmanma ve ekilmesi
Gerek dalga trmanma gerekse bir sonraki blmde verilen dalga ama ifadeleri aadaki
tanmlara gre snflandrlarak verilmitir daha detayl bilgi iin WOM (2016)dan
faydalanlabilir. Bunlar;
i) Ortalama deer yaklam: Uygulamada belirsizliklerin dahil edilmesinde bir ok yol
mevcuttur. Ancak tm formller ortalama deer ve bu ortalamann etrafndaki belirsizlik
tanmn esas almaktadrlar. Buna gre ortalama deer yaklam ortalama deer ve bu
ortalama etrafndaki gvenilirlik (standart sapma ile verilir) ile tanmlanmaktadr.
ii) Tasarm veya gvenli deerlendirme yaklam: Baz belirsizlikleri ierir (bir standart
sapma) ve ky yapsnn tasarmda ya da deerlendirilmesinde dorudan kullanlabilir.
Ta dolgu dalgakranlarn kret yksekliklerinin belirlenmesinde dalga amas dalga
trmanmasna gre daha nemlidir. Dalga trmanmas dalgakran kretine ulaan dalgalarn ve
hatta aan dalgalarn yzdesiyle tanmlanr. Bu da her bir aan dalgann hacminin
belirlenmesi iin gerekli olmaktadr. Bu nedenle tasarm yapacak mhendisin izin verecei
dalga amasn dikkatlice belirlemesi gerekmektedir. WOM (2016) tarafndan verilen ekil
2.5(a)da farkl ta eimleri ( cot =1.5, 2, 3 ve 4), geirimli ve geirimsiz ekirdek iin dalga
trmanma ykseklikleri ve ekil 2.5 (b)de ise rlatif ama miktarlar gsterilmitir.
Koruma tabakasna (anroman veya beton blok) sahip evlerde trmanmann belirlenmesi
iin aadaki tasarm veya gvenli deerlendirme yaklam ifadesi tanmlanmtr.

Ru%2
=1.75 b r m-1,0
Hm0

(2.1)

Maksimum trmanma ise

Ru%2
1.5
=1.07 rsurging 4.0 Hm0
b m-1,0

(2.2)

271

(a) Geirimli ve geirimsiz ekirdekli ve tek eimli ta evlerde rlatif trmanma dzgn
geirimsiz evlerle karlatrmal olarak verilmitir. Burada imp; geirimsiz, perm; geirimli
ekirdektir (WOM, 2016)

(b) Dorusal eime sahip przl (rough) ve dzgn (smooth) yzeylerde rlatif ama.
Burada rock; ocak ta, smooth; dzgn yzey, rough; przl, cube rough; dzensiz
yerletirilmi kp, cube flat; dzenli yerletirilmi kb tanmlamaktadr. (WOM, 2016)
ekil 2.5 evli yapda rlatif dalga trmanmas ve ama

272

m-1,0 deerinin1.8den 10a kadar art ile przllk katsays lineer olarak artarak 1e
ulamaktadr.

rsurging r + m-1,0 -1.8 1- r / 8.2


m-1.0 >10 iin rsurging =1.0
Geirimli ekirdek iin trmanmann maksimum deeri;

Ru%2
=2.14
Hm0
Geirimsiz ekirdek iin trmanmann maksimum deeri;

Ru%2
= 3.21
Hm0
Ortalama deer yaklam trmanma ifadesi ise

Ru%2
=1.65 b r m-1,0
Hm0

(2.3)

Maksimum ortalama deer yaklam ile trmanma;

Ru%2
1.5
=1.00 rsurging 4.0 Hm0
b m-1,0

(2.4)

Geirimli ekirdek iin ortalama deer yaklam ile trmanmann maksimum deeri;

Ru%2
=2.0
Hm0
Geirimsiz ekirdek iin ortalama deer yaklam ile trmanmann maksimum deeri;

Ru%2
= 3.0
Hm0
dir. (2.3) ifadesindeki 1.65 katsays standart sapmas = 0.10 ve ortalamas 1.65 olan bir
stokastik deikendir. Bu ortalama deer yaklamdr. Tasarm veya gvenli deerlendirme
yaklam iin 1.75 katsays kullanlmaldr. Maksimum deeri iin 1.0 katsays standart
sapmas = 0.07 ortalamas 1.0 olan bir stokastik deikendir.
Ru%2
Hm0

b
r

: Yaklaan dalgalarn %2sinin ald trmanma yksekliidir.


: Yapnn topuunda yaklaan dalgann belirgin dalga ykseklii, spektral dalga
ykseklii Hm0 =4 m0 . Bilindii gibi dalgalarn en ykseklerinin te biri H1/3 belirgin
dalga ykseklii olarak tanmlanm ve derin suda spektral dalga ykseklii ile aa
yukar ayn olan bu deer s su koullarnda % 10-15 kadar sapma gstermektedir
(m).
: Basamak iin azaltma faktr (-)
: ev zerindeki elemanlarn przll iin azaltma faktr (-)
: Dalgann yaklam as iin azaltma faktr (-)
: S su dzeltme katsays (-)
273

m-1,0 : Yap evi zerinde krlma parametresi =

tan

sm -1,0

sm-1,0 : Dalga diklii Hm0 / Lm-1.0


Lm-1,0 : Derin su dalga boyu
Tm-1,0 : Ortalama enerji periyodu = Tp / 1.1
Dzeltme Katsaylar
Dzeltme katsaylar dalga trmanmas deerlerini kltmek iin kullanlmaktadr. Aada
verilen koullar mevcut durumda bulunmuyorsa, bu katsaylar 1.0 olarak alnmaldr.

Przllk Katsays ( r )

Bu katsay eitli yap tipleri iin Tablo 2.1de verilmitir.

Ayla Gelen Dalgalar iin Dzeltme Katsays ( )

Ayla yaklaan dalgalar iin azaltma faktr ( );

0 80 iin =1-0.0063

(2.5)

>80 =80 alnr ve belirlenir.

S Su Dzeltme Katsays ( h )

Yap n derinliinin, yap nndeki belirgin dalga yksekliine orannn 3ten kk olduu
durumlarda, dalga ykseklii dalm ve dalga spektrumunda meydana gelecek olan
deiimler iin verilmekte olan katsaydr.

h = H%2 / Hs / 1.4

(2.6)

: Dalgalarn %2si tarafndan alan dalga ykseklii.

H%2

Basamak (Palye) Dzeltme Katsays ( b )

Basamakl evlerde azaltma faktr aadaki gibi tanmlanmtr.

b =1- rB 1- rdh

rB =

0.6 b 1.0

(2.7)

(2.8)

Lbasamak

dh

Ru%2

Basamak sakin su seviyesi zerinde ise rdh =0.5-0.5cos

dh

2Hm 0

Basamak sakin su seviyesi altnda ise rdh =0.5-0.5cos

274

(2.9)

(2.10)

Tablo 2.1 Przllk azaltma faktr (WOM, 2016, Bruce vd., 2009)
Koruma Tabakas

Dzgn Yzey
Ta (tek tabaka, geirimsiz ekirdek )
Ta (tek tabaka, geirimli ekirdek )
Ta (iki tabaka, geirimsiz ekirdek )
Ta (iki tabaka, geirimli ekirdek )
Kp (tek tabaka, dzensiz yerlemi )
Kp (iki tabaka, dzensiz yerlemi )
Antifer
HAROs
AccropodTM
Xblok
Core-loc
Tetrapod
Dolos
Basamakl dalgakran

1.00
0.60
0.45
0.55
0.40
0.49
0.47
0.50
0.47
0.46
0.44
0.44
0.38
0.43
0.40

burada B basamak genilii ve basamak uzunluu (Lbasamak ) sedde yzeyinde basaman


orta noktasndan 1.0Hm0 kadar aadaki bir nokta ile sedde yzeyinden 1.0Hm0 kadar
yukardaki nokta arasndaki evleri kesen yatay mesafedir (ekil 2.6a). ekil 2.6(a)da
basaman yatay ya da al imal edilmesi durumu iin hesaplamalarn nasl yaplaca
gsterilmitir.
Basaman maksimum etkisi b =0.6 ile snrlanmtr. Bu durum optimum sakin su
seviyesindeki B basamak geniliine karlk gelmektedir (B=0.4 Lbasamak ).
Basaman altnda ve stnde kalan ev eimleri birbirlerinden farkl olabilir. Bu durumda
trmanmann hesaplanmas iteratif bir yntem gerektirir. teratif yntemle iki farkl ev eimi
edeer ev eimi ile temsil edilir. Edeer ev eiminin nasl bulunaca ise ekil 2.6(b)de
gsterilmitir.
2.1.4.1.2 Dalga Geri ekilmesi
Anromanl evlerde dalga geri ekilmesi iin aadaki ifade verilmitir (CERC, 2003):

Rd%2
= 2.1 tan -1.2P0.15 +1.5e -60s0m
Hs
P
s 0m

(2.11)

: Permeabilite
: Ortalama dalga periyoduna karlk gelen derin deniz dalga diklii

2.1.4.2 Dalga Amas


Eer kret ykseklii, maksimum trmanmaya karlk gelen ykseklikten daha dk ise, o
zaman trmanan su kret zerinden aacaktr. stten ama miktar genellikle birim zamanda
kret uzunluundan geen su hacmi ile verilmektedir. Kret kotu tanm ekil 2.7de verilmitir.
Ancak bu ekilde dikkat edilmesi gereken en nemli husus, eer Rc kronman duvar kret
ykseklii Ac dalgakran kret yksekliinden daha dk ise bu durumda dalga ama
debisini veren ifadelerde Rc yerine Ac alnmaldr.
zin verilen dalga ama miktar yap tipine ve ilevine baldr. Genelde yaplar izin verilen
dalga amasnn snr deerleri iin tasarlanmaldr.

275

(i) Basamak genilii (B) ve yksekliinin (db) hesab

(ii) Basamak uzunluunun (Lbasamak ) hesab


(a) Karakteristik basamak boyutlarnn belirlenmesi, (WOM, 2007)

(b) Edeer ev eiminin belirlenmesi (WOM, 2007)


ekil 2.6

276

Dalga amas iin WOM (2016) tarafndan anroman evler iin birim genilikli kretten aan
ortalama debinin tasarm veya gvenli deerlendirme yaklam ifadesi (dik eimli ev);

Q
gH3m0


Rc
=0.1035 exp - 1.35
Hm0 r

1.3

(2.12)

dir.
: Sakin su yzeyinden itibaren kret ykseklii (hava pay).

Rc

Ortalama deer yaklam ile tasarm iin birim ama debisi ise;

Q
gH

3
m0


Rc
=0.09 exp - 1.5

Hm0 r

1.3

(2.13)

dir. Bu ifade llm verilerin ortalamasn vermektedir ve tahminler iin kullanlabilir,


lmlerle karlatrlr. Bu ifadenin gvenilirlii 0.09 =0.0135 ve 1.5 0.15 ile
tanmlanr. Tasarm ve gvenli deerlendirme debisi iin ortalama debinin bir standart sapma
kadar artrlmas kesinlikle tavsiye edilmektedir.

ekil 2.7 Kret kotu tanm ve dalga amas (WOM, 2007)


Kret geniliinin, kullanlan koruma elamannn nominal apnn katndan fazla olmas
durumunda ama miktar azalmaktadr. Bu durumda ama miktar aadaki ifade ile
azaltlmaktadr.
Cr =3.06exp -1.5Gc Hm0
(2.14)
Gc

: Nominal ta genilii (adet Dn )

burada Rc =Ac dir. Ama hesaplar yapay sinir a yntemi kullanlarak farkl ev formlar iin
hesaplanabilmektedir.
Dalgakran kretinde kronman duvar kullanlmas dalga ama miktarn azaltmaktadr. Ta
dolgu evlerde kronman duvar nnde krette en az 3D n geniliinde bir basamak
oluturarak kret zerine tasarlanmaktadr. Kronman duvarnn geometrisine bal olarak
ama debisinin hesaplanmasna ynelik dier almalar WOM (2016), CIRIA (2012) ve
CERC (2003)te verilmitir. Bu yntemlerin kullanlmas durumunda yntemlerin geerlilik
koullarna uyulmaldr.
Dalga amas iin snr deerler Tablo 2.2de verilmitir. Bu snr deerler yap geometrisinin
ve kret kotunun belirlenmesinde belirleyici olmaktadr. evli yap bir ky tahkimat ise karada
277

yaplacak drenaj yapsnn boyutlandrlmasnda ama debisi tasarm parametresidir. Bu


deerler ayn zamanda geri alandaki insanlar ve tanmazlar iin uyar verileridir.
Aan dalga debisinin duvar gerisinde uzamsal dalm ve etkin olduu mesafeye ilikin
yaklamlar yine WOM (2016)da tanmlanmtr. Tablo 2.2de insan, ara veya tanmaz gibi
bileenler iin hasar tipi ve sebepleri, ama debisinin yan sra dalga yksekliine de baldr.
ok sayda ancak kk dalga yksekliklerinde dalga ama hacimleri, daha byk dalga
ama hacimlerine sebep olan az saydaki ancak byk dalga ykseklikleri ile
karlatrldnda daha az tehlikelidir.
2.1.4.3 Dalga Yansmas
a) Ky yaplar, gelen dalga enerjisini yanstrlar. Dalga yansmas, gelen dalgalar ile
yansyan dalgalar arasndaki etkileimden dolay denizde yarattklar dzensizlik nedeniyle
bir takm problemlere (liman giriinde seyir zorluklar, liman iinde alkant artmas gibi)
neden olurlar. Yansyarak byyen dalgalar koruyucu yaplarn topuklarnda deniz tabannda
erozyona neden olur. Ayrca, ky yaplarndan yansyan dalgalar yakn kylarda da erozyon
oluturabilirler.
b) Dalga amasnn olmad geirimsiz, dz dik duvarlar gelen dalga enerjisinin nerdeyse
tamamn yanstrlar. Geirimli, yumuak eimli, ta dolgu yaplar ise enerjinin byk bir
ksmn emer ve kk bir ksmn yanstrlar. Dalga enerjisini emen yaplar liman
basenlerinde kullanlr. Dalga yansmasn veren yansma katsaysnn genel formu ( Cr ) ile
Denklem 2.15te tanmlanmtr.

Cr =

Hr
Hs

Hr
Hs

(2.15)

: Yap nnde yansyan belirgin dalga ykseklii (m)


: Yap nne gelen belirgin dalga ykseklii (m)

1) Dalga amas olmayan geirimsiz tek eimli dalgakranlarda yansma katsays Tablo 2.3
ve Denklem (2.16) kullanlarak hesaplanabilecektir:

Cr =

a 2
(dzenli dalga iin)
b + 2

Cr =

2
a 0m
(dzensiz dalga iin)
b + 0m2

(2.16)

a ve b : Yansma katsaylar
0m
: Yap topuunda spektral dalga periyoduna gre belirlenen krlma parametresi
2
0m =tan/ 2Hm0 /gTm-1.0

Hm0
:Yap topuunda belirgin dalga ykseklii, Tm-1.0=Tp/1.1
2) Zanuttigh ve van der Meer (2008): Dalga amas deneylerinden elde edilen r przllk
katsaysn kullanarak geirimli ve geirimsiz ocak ta, beton blok ile dzgn yzeyli yaplar
iin Denklem (2.17)yi nermitir.

Cr =tanh a b0m
a=0.167 1-exp -3.2 r

(2.17)

b=1.49 r -0.38 +0.86


2

: Dorusal tek eimli yapnn ak deniz tarafndaki ev eimi

278

Tablo 2.2 Dalga ama debisi iin tolerans deerleri (WOM, 2016)
Hasar Bileeni ve Sebepler

Q
Ortalama Dalga Ama Debisi
( /s/m)

Vmax
Maksimum Dalga Ama
Hacmi
( /m)

Yayalar
ounlukla dey yzl yaplarda, mmkn olan en
iddetli ama halinde yap zerindeki yayalar.

n grlen herhangi ama debisi iin


geie msade edilmez.

n grlen herhangi ama


debisi iin geie msade
edilmez.

Q<0.3
Q<1.0
Q<0-20
Limit yok

400 600
400 600
400 600
Limit yok

Q<5
10 20
<75
Moloz frlatlmas tehlikesine kar
nceden kapatlmaldr. Tehlike byk
olabilir.
Sedde zerindeki aralara baknz

1000 2000
1000 2000
1000 2000
Moloz frlatlmas tehlikesine
kar nceden kapatlmaldr.
Tehlike byk olabilir.
Sedde zerindeki aralara
baknz

Q>10

>5,000 30,000

Q>20

>5,000 30,000

Ta dolgu dalgakran kretinde ve sedde kretindeki


yayalar. Deniz ak grnml.
Hm0=3 m
Hm0=2 m
Hm0=1 m
Hm0<0.5 m

Aralar
Sedde denetimi iin sedde kreti zerindeki aralar.
Hm0=3 m
Hm0=2 m
Hm0=1 m
Otoyol ve yollar, hzl trafik.

Demiryolu hatlar, yava hareket eden tren.

Yat Limanlar
Belirgin hasar veya byk yatlarn batmas,
Hm0>5 m
Belirgin hasar veya byk yatlarn batmas,
Hm0=3 5m
Duvardan 5 10m akta bulunan kk teknelerin
batmas
Hm0=3 5m
Byk yatlarn hasar grmesi.
Byk yatlar iin emniyetli,
Hm0>5 m
Duvardan 5 10m akta bulunan kk tekneler
iin emniyetli
Hm0=3 5m
Binalar
Binalarn yap elemanlar,
Hm0=1 3m
Duvardan 5 10m geride bulunan tesisat ve
ekipmanlarda hasar

Q>5

>3,000 5,000

Q<5

5,000

Q<1

2,000

Q<1

<1,000

Q<1

<1,000

Q<1

2,000 3,000

Q<5 10

10,000 20,000

Ky Duvarlar: Toprak, Ta Dolgu


Ta dolgu dalgakranlar,
Hm0>5 m
hasar yok
Ta dolgu dalgakranlar,
Hm0>5 m
dalga amas iin arka taraf tasarlanmal
Kreti veya kara tarafndaki evi bitkilendirilmi
Hm0=1 3m
Bitkilendirme tamamlanm
Kreti veya kara tarafndaki evi bitkilendirilmi
Hm0=1 3m
Bitkilendirme ii devam ediyor.
Kreti veya kara tarafndaki evi bitkilendirilmi
Hm0=0.5 3m
Bitkilendirme ii srdrlmyor. Ak alanlar var,
yosunlanma, sebze baheleri.
Kreti veya kara tarafndaki evi bitkilendirilmi
Hm0<1m

Q <5

Q <1

Q <0.1

Kreti veya kara tarafndaki evi bitkilendirilmi


Hm0<0.3m

279

2,000 3,000

1,000 2,000

500

Q=5 10

500

Limit yok

Limit yok

Ta dolgu dalgakranlarda yansma katsays genel olarak 0.3 ile 0.6 arasnda deiir. Doal
kumsalda ise yansma katsays 0.05 ile 0.2 arasndadr (OCDI, 2002).
Tablo 2.3 Yansma katsaylar (CERC, 2003)
Yazar
Seiling (1983)
2.5 6

Allsop ve Hettiarachchi (1988)

Yap

Geirimsiz, dzgn, tek eimli, dzenli dalgalar

1.0

5.5

Dolos, dzenli dalgalar ( )


Eim 1:1.5 , 1:2 , 1:3

0.56

10.0

0.48

9.62

Tek eimli ve geirimsiz

0.96

4.8

Geirimsiz eim zerine 1 tabakal kaya ya da ta alt


tabakal (P=1)

0.64

7.22

Geirimsiz eim zerine 2 tabakal kaya ya da ta alt


tabakal (P=1)

0.64

8.85

Hs : 0.03 - 0.09m , Tp =1.3s , d=0.4 m

0.6

6.6

Eim 1:1.33, 1:1.5, 1:2


Kaya eim (1:1.1) zerindeki lmler
Su derinlii d (m)
d>3.25
2.5 d 3.25
d <2.5

0.65
0.60
0.64

25
35
80

Tetrapodlar, dzensiz dalgalar( om )


Eim 1:1.33 , 1:1.5 , 1:2

Allsop (1990)
3 0m 6

Benoit ve Teisson (1994)


2.7 0m

Davidson (1994 )

2 Tabakal koruyucu tabaka

2.1.5 Ta Dolgu Dalgakranlarn Yapsal Tasarm


Koruyucu tabakada ta elemanlarn kullanld tasarm denklemleri aada verilen koullar
iin geerlidir.

Koruyucu tabakada 2 sra ta kullanlacaktr,


Tasarm yapya ynden bamsz olarak dalgann yapya dik geldii kabl ile
yaplacaktr,
Dalga kesit tasarm normal ve zel yaplar iin model almalar yaplarak
kesinletirilebilecektir.
Bu blmde yapsal tasarm esaslar iin CIRIA (2007) tarafndan nerilen esaslar dikkate
alnmtr.
Ta dolgu dalgakranlarn koruma tabakalarnn stabilite hesaplar
Hudson (1958)
Van der Meer Derin Su (1988)
Van der Meer S Su (2004)
Van Gent vd. (2005)
yntemleri kullanlarak yaplacaktr. Ancak bu yntemlerin kullanm koullar yapnn
bulunduu su derinliine, yap topuundaki tasarm dalga koullarna ve yapnn dier
zelliklerine (permeabilite, ev eimi gibi) baldr (Tablo 2.4).

280

Tablo 2.4 Ta dolgu evlerde kullanlan stabilite ifadelerinin kullanm kriterleri (CIRIA, 2007)

Evet

Evet

Hayr

Van Gent
vd.
(ok s Su)
Hayr

Hayr

Hayr

Evet

Evet

Evet

Evet

Evet

Evet

Evet ancak K D =1
koulu ile
Evet

Evet

Evet

Evet

Evet

Evet snrl

ok snrl

Hayr
Hayr

Evet
Evet (Tm )

Evet
Evet (Tm-1.0)

Evet
Hayr

Hayr
Hayr ancak K D
koullu
Hayr

Hayr
Evet

Evet
Evet

Hayr
Hayr

Hayr

Hayr

Evet

Kriterler

Van der Meer


(Derin Su)

Hudson

Derin
su
koullarnda
*
uygulanabilir mi? d>3Hstopuk
ok
s
su
koullarnda
*
kullanlabilir mi? Hstopuk <0.7Hs0
Geirimli ekirdee sahip yap
iin uygun mu?
Geirimsiz ekirdee sahip yap
iin uygun mu?
Yntemin tasarm deneyimi var
m?
Dalga says bilgisi gerekli mi?
Dalga periyodu bilgisi gerekli
mi?
H%2 dalga ykseklii gerekli mi?
Permeabilite (P) bilgisi gerekli
mi?
Dn50 ekirdek bilgisi gerekli mi?

Van der Meer


(S Su)

**

Derin su koullarnda geerli orijinal Van der Meer (1988) ifadeleri ile s su koullarnda
uygulanan Van der Meer (2004) ifadelerinin geerlilik snrlar iin daha detayl bilgiye ihtiya
duyulmaktadr. Bu bilgiler Tablo 2.5te zetlenmitir.
*

**

Bu yntemin uygulanmas fiziksel model deneyleri ile desteklenmelidir.


Tablo 2.5 Van der Meer stabilite ifadelerinin uygulama bilgileri (CIRIA, 2007)
Su derinlii

Bilgi
ok s su

S su

Derin su

1.5 - 2

<3

>3

<0.7

0.7<RH <0.9

>0.9

Parametreler

Topukta greceli su
derinlii d/ Hstopuk

Dalga ykseklii oran


RH = Hstopuk /Hs0

Stabilite ifadesi
Van der Meer Derin Su
Van der Meer S Su
Van der Meer ifadeleri ile Van Gent ifadesinin nasl kullanlacana ynelik Blm 2.1.3te
greceli derinlik ve tasarm dalgas iin kullanlacak spektrum iin aklamalar verilmitir.
Spektrumlardan tasarm dalgalarnn nasl hesaplanaca ise Blm B.1.de anlatlmtr.
Ky ve liman koruma yaplar dalga etkisine kar H/D ile tanmlanan stabilite
parametresine gre snflandrlabilmektedir. Ta dolgu dalgakranlarn yapsal tasarmnda
kullanlan ifadeler de, Hasar parametresi nin fonksiyonu olan farkl parametreler ile
zellemilerdir.
Burada performans kriteri Hasar, yapnn tamamnn veya koruma tabakalarn oluturan
elemanlarn yer deitirmesi eklinde tanmlanmaktadr.
H

: Dalga ykseklii,

281

r - w
w

: Greceli zgl ktle,

r
w

: Koruma tabakasnda kullanlan elemanlarn zgl ktlesi,


: Suyun zgl ktlesi,
: Yapnn, koruma tabakasnndaki tan, akln veya kumun karakteristik

D
boyutu.

Ta dolgu dalgakranlarda koruma tabakasnda ocak ta kullanlmas durumunda ta ap


Dn50 nominal ta ap ile tanmlanr. Medyan ta arl W 50 ile boyutu Dn50 arasndaki iliki
ise
1/3

M
Dn50 = 50
r
ile verilir.

: Tan zgl ktlesi (ton/m 3),


: Tan nominal apnn ktlesi (ton).

M50

Hesaplamalarda birden fazla ifade geerli ve uygulanmakta ise, bu durumda hassasiyet


analizi yaplmas tavsiye edilir.
2.1.5.1 Hudson (1958)
Ta dolgu dalgakranlar iin tasarm forml dalgakran gvde ve kafas iin aada
verilmitir. Bu ifade kullanlrken yap topuunda bulunan tasarm dalgasnn krlp krlmad
belirlenmelidir.
3
rH1/10
M=
KD 3 cot

(2.18)

3
: Ortalama ta ktlesi , M50= sDn50

M50
W
H1/10=1.27Hs

Dn50

= r
w

: Ortalama ta arl, W= M 50 g
: Tasarm dalga ykseklii ( m )
: Talarn arlka %50 sinin daha az olduu tan nominal ap

-1

: Yap ev as
: Stabilite katsays

KD

Hudson (1958) ifadesinde koruma tabakasnda kullanlacak ta iin gerekli K D deerleri


Tablo 2.6da verilmitir.
KD deerleri hi hasar olmama artna gre elde edilmitir. Hi hasar olmama art Hudson
tarafndan yle tanmlanmtr; koruyucu tabakada hareket eden eleman saysnn toplam
eleman saysna orannn D=% (0-5) (bu ifadede hasar D ile tanmlanmtr) olmasdr.
Daha byk hasar setiimizde baka bir deyile bakm masraflarn arttrdmzda daha
kk elemanlar elde edebiliriz. Byle bir seim iin tasarm dalga yksekliinde yaplacak
azaltma Tablo 2.7de grlmektedir. Tablo 2.7de ngrlen deerler tasarm dalga
yksekliinin almamas, dalgalarn krlmamas ve dalgann dalgakrann zerinden
amamas durumuna gre hesaplanmtr.
Hudson ifadesinin en nemli avantaj basit olmasdr, ancak bu ifadenin uygulama snrlar
vardr;

Dzenli dalgalar iin kullanlr


Dalga periyodunu ve frtna sresini dikkate almaz
282

Hasar seviyesini tanmlamaz


Sadece amama koulu ve geirimli yaplar iin kullanlabilir.

Eer yap geirimsiz yani permeabilitesi kk ise bu durumda stabilite katsaysnn KD =1.0
alnmas tavsiye edilmektedir.
Tablo 2.6 Hudson formlndeki KD (stabilite katsays) deerleri (CERC, 1984)
Koruyucu
Tabaka

Ta
Koruma
Sras

Dalgakran Gvdesi

Dalgakran Kafas

(Structure trunk)

(Structure head)

(n)

Dalgalarn
krlmas
hali

Dalgalarn
krlmamas
hali

Dalgalarn
krlmas
hali

Dalgalarn
krlmamas
hali

1.2

2.4

1.1

1.9

1.5-3.0

1.9

3.2

1.5

1.6

2.8

2.0

ocakta

1.3

2.3

3.0

Tribar

8.3

9.0

1.5

7.8

8.5

2.0

6.0

6.5

3.0

8.0

16.0

2.0

almas
gereklidir)

7.0

14.0

3.0

Tetrapod

5.0

6.0

1.5

4.5

5.5

2.0

3.5

4.0

3.0

Dzgn
ocakta
Kaba,
keli

(Fiziksel Model

2.0

4.0

9.0

10.0

almas
gereklidir)

Dolos

15.8

31.8

(Fiziksel Model

(Fiziksel Model

7.0

8.0

almas
gereklidir)

Tablo 2.7 Tasarm dalga yksekliinde yaplacak azaltma Hs

Hs;(D=0)

ev Eimi

(cot )

(CERC, 1984)

% Hasar
Malzeme
Ocakta
(przsz)

Hs

Ocakta
(przl)

Hs

Tetrapod
Quadripod

Hs

Tribar

Hs

Dolos

Hs

0-5

5-10

10-15

15-20

20-30

30-40

40-50

Hs;(D=0)

1.00

1.08

1.14

1.20

1.29

1.41

1.54

Hs;(D=0)

1.00

1.08

1.19

1.27

1.37

1.47

1.56

Hs;(D=0)

1.00

1.09

1.17

1.24

1.32

1.41

1.50

Hs;(D=0)

1.00

1.11

1.25

1.36

1.50

1.59

1.64

Hs;(D=0)

1.00

1.10

1.14

1.17

1.20

1.24

1.27

Kp ve antifer bloklar iin ayr ayr olarak, eitli yap eimleri ve dalga krlma koullar iin
ayrntl olmak zere elde edilen stabilite katsaylar gvde ve kafa kesiti iin srasyla Tablo
2.8 ve Tablo 2.9da (ODT, 1999) verilmitir.

283

Tablo 2.8 Ta dolgu dalgakranlarn koruma tabakalarnda kp ve antifer bloklar


kullanlmas, topuk yaplmas durumlarnda, gvde kesiti iin nerilen stabilite katsaylar (KD
katsaylar)
Gvde Kesiti1 Hasar D= %0-5
Krlmayan Dalga Koullar
Krlan Dalga Koullar
Cot
Kp
Antifer
Kp
Antifer
1.5
4.5
5
3.5
4
2.0
6.5
7
5
5.5
2.5
7.5
8
6
6.5
3.0
8.5
9
7
7.5
3.5
9.5
8
Tablo 2.9 Ta dolgu dalgakranlarn koruma tabakalarnda kp ya da antifer bloklar
kullanlmas, topuk yaplmas durumlarnda, kafa kesiti iin nerilen stabilite katsaylar
Kafa Kesiti1 Hasar D= %0-5
Krlmayan Dalga Koullar
Krlan Dalga Koullar
Kp
Antifer
Kp
Antifer
4
3.5
5
5.5
4
4.5
6
6.5
5
5.5
7
7.5
6
6.5

Cot
1.5
2.0
2.5
3.0
3.5
1
Kp ve antifer iin nerilen stabilite katsaylarnn kullanm koullar;

Koruma tabakasndaki bloklar % 46 porozite salayacak biimde en az 2 tabaka olmak zere


dzenli olarak yerletirilmelidir.

Koruma tabakasnn deniz taban ile birletii blgede (dalgakran eteinde), tasarm
dalgas zemin ve su derinlii zelliklerine gre seilecek uygun byklkteki talar
kullanlarak koruyucu topuk yaplmaldr.
Kp ya da antifer bloklar, denize dayankl beton ile donatsz olarak imal edilmeli,
salam ve atlaksz olmal ve suya doygun iken yzeyi kuru olduundaki zgl
arl en az 2.4 ton/m 3 olmaldr.
Kilitlenme zellii bakmndan kp yerine antifer kullanlmas tercih edilebilir.

Not: Koruma tabakasnda kullanlacak dier beton elemanlarn K D deerleri iin CERC
(2003) ve CIRIA (2007)ye baklmaldr.
2.1.5.2 Van der Meer (1988), Derin Su fadesi
Derin su koullarnda koruma tabakasnda ocak ta byklnn belirlenmesinde
kullanlmaktadr. Bu ifadenin kullanlma koulu d>3Hstopuk tur. Bu ifadenin en nemli zellii
performans kriteri olan hasar (S) iermesidir. fadede stabilite parametresi; N frtna sresi
(dalga says), Tm dalga periyodu, P yapnn permeabilitesi ve S hasarn fonksiyonudur.
i) m < mc plunging tipi krlan dalgalar iin;
0.2

Hs
S
=c plP0.18
m-0.5

Dn50
N
ii) m > mc surging tipi krlan dalgalar iin;

(2.19)

0.2

Hs
S
=c sP-0.13
cotPm

D50
N
m : Ortalama periyodun dikkate alnd krlma parametresi

284

(2.20)

m =

tan
tan
=
s0m
2Hs
gTm2

(2.21)

: Dalgakran ev as,
: Greceli zgl ktle,

r -

(2.22)

N
: Dalga says (frtna sresi)
N=(Frtna sresi (saat) x3600)/(Tm (s)). Frtna sresi hakknda yeteri bilgi yoksa 3000
alnmas nerilir.
S
: Hasar, Meer hasar; hasar alannn nominal apa oran olarak vermitir (A/D n502)
(Tablo 2.10). Hasar yerdeitirme ve oturmay iermektedir. Hasar Dn50 geniliine sahip bir
eritten en az kendi boyutu kadar yer deitiren kbik talarn saysdr (ekil 2.8).
P
: Permeabilite (ekil 2.9), geleneksel ta dolgu dalgakranlarda geirimli ekirdek iin
0.4 alnmas nerilir. Eer ilk filtreden sonra ikinci filtre ya da geotekstil kullanlarak geirimsiz
ekirdek oluturulursa permeabilite klr ve 0.1 alnmas nerilir.
c pl
: 6.2 (Standart sapma 0.4 )
cs
: 1.0 (Standart sapma 0.08 )
Plungingden surging tipi krlan dalgaya gei yapnn ev eimi kullanlarak bulunur
(kesinlikle ky eimi kullanlmaz)
1

c
P+0.5
mc = pl P0.31 tan
cs

(2.23)

ev eiminin 1.4ten byk olmas durumunda sadece plunging tipi krlan dalgaya ait ifade
kullanlr.
Topuk nndeki tasarm dalga ykseklii Hstopuk >0.9Hs0dr.
fadenin geerlilik snrlar Tablo 2.11de zetlenmitir.

ekil 2.8 Erozyona urayan alana (Ae) gre tanmlanan hasar (S)
Tablo 2.10 Farkl eimler iin hasardaki (S) deiim (Van der Meer, 1988)
Eim
1:1.5

Hasar balangc
(Tamir istemez)
2

Orta hasar
(Tamir ister)
3-5

Tam hasar
(ekirdek ortaya kar)
8

1:2
1:3
1:4
1:6

2
2
3
3

4-6
6-9
8-12
8-12

8
12
17
17

285

ekil 2.9 Deiik tipteki ta yaplar iin permeabilite (P) deerleri (Van der Meer, 1988)
Tablo 2.11 Van der Meer (1988) derin su ifadesi geerlilik snrlar (CIRIA, 2012)
Parametre
ev eimi
Dalga says
Tm e bal dalga diklii
Tm e bal surf parametresi

Sembol
tan
N
S0m

Aralk
1:6-1:1.5
<7500
0.01-0.06
0.7-7

Greceli zgl ktle


Greceli topuk n su derinlii
Permeabilite
Anroman granlometrisi
Hasar-frtna sre oran

d/Hstopuk
P
Dn85/Dn15

1-2.1
>3
0.1-0.6
<2.5
<0.9

Stabilite parametresi

Hs /Dn50

1-4

Hasar

1-20

S/ N

2.1.5.3 Van der Meer (2004), S Su fadesi


Dalgakrann topuk nndeki su derinlii s su koullarnda ise dalgalar artk derinlik
limitlidir. Derin su ile s su arasndaki snr deer d=3Hstopuk ile tanmlanmtr. S su
koullarnda (d/Hstopuk <3), dalgalar slamaya balar ve klrler, ksmen krlmalar grlr
ancak halen gelen dalgann spektrum ekli bozulmayabilir (yani Rayleigh dalm geerli
olabilir H%2/Hs =1.4).
Ancak krlmalarn artmasyla spektrumun ekli bozulacaktr. Bu koullar 0.7<Hstopuk /Hs0<0.9
aralnda meydana gelir ve spektrumdan sapma kontrol edilmelidir. Eer spektrumdan
sapma varsa artk Rayleigh dalm geerli deildir ve H%2 yeniden hesaplanmaldr. nk
H%2/Hs oran 1.2<H%2/Hs <1.4 aralnda yeni deerler alacaktr. Van der Meer s su
ifadesinin kullanlmasnda bu kstlara dikkat edilmelidir.
i) m-1.0 < mc plunging tipi krlan dalgalar iin;

286

Hs

topuk

Dn50

=c pl P

0.18

0.2

Hstoe

H%2

-0.5
m-1.0

(2.24)

ii) m-1.0> mc surging tipi krlan dalgalar iin;

H stopuk
D50

= c sP

-0.13

0.2

H%2

Hs

-1

cot Pm-1.0

(2.25)

c pl=8.4 ve c s =1.3

m-01 =

tan

(2.26)

2
2
g Hstopuk Tm-1.0

mc

c
P+0.5
0.31
= pl P
tan
cs

(2.27)

H%2
: Yap topuunda % 2 alma olaslna karlk gelen dalga ykseklii (m)
Tm-1.0 : Enerji (spektral) dalga periyodu (s), Tm-1.0 = Tp /1.1
Tm
: Ortalama dalga periyodu, Tp=1.07Tm-1.0
Van der Meer (2004) s su ifadesinin geerlilik snrlar Tablo 2.12de zetlenmitir.
Tablo 2.12 Van der Meer (2004) s su ifadesinin geerlilik snrlar (CIRIA, 2012)
Parametre
ev eimi
Dalga says
Tm e bal dalga diklii
Tm e bal surf parametresi

Sembo
tan
N
s 0m

Aralk
1:4-1:2
<3000
0.01-0.06
1-5

Tm-1.0e bal surf parametresi

m-1.0

1.3-6.5

Dalga ykseklii oran


Topukta greceli derin su dalga ykseklii
Topukta greceli dalga ykseklii
Anroman granlometrisi
ekirdek-Koruma oran
Hasar-frtna sre oran

H%2/Hs
Hs0/d
d/Hstopuk
Dn85/Dn15
Dn50-ekirdek /Dn50
S/ N

1.2-1.4
0.25-1.5
<3
1.4-2.0
0-0.3
<0.9

Stabilite parametresi

Hs /Dn50

0.5-4.5

Hasar

<30

2.1.5.4 Van Gent vd. (2005)


ok s su koullarnda Van Gent aadaki basit ifadeyi vermitir (1.25<d/Hstopuk 3). Bu
koullarda dalgalarda krlma miktar ok yksektir ve spektrumun ekli bozulur, bu durumda
Hstopuk <0.7Hs0 olur ve spektrum ekli tamamen deiir (H%2/Hs <1.4). Bu koullar ok s su
koullarn yanstr.
Ancak bu ifadenin uygulanmas durumunda fiziksel model almas yaplmas nerilir.
2/3 S
Hs
=1.75 cot 1+Dn50-ekirdek /Dn50

Dn50
N

2.1.5.5 Beton Bloklar iin Stabilite fadeleri


287

0.2

(2.28)

Koruyucu tabakalarda beton elemanlarn kullanld tasarm denklemleri beton elemanlarn


ekillerine gre verilmitir. Bu denklemler koruma tabakasna rasgele yerletirilmi beton
bloklardr. ekil 2.10da baz beton blok tipleri gsterilmitir.
Tetrapod
Yap nnde krlmayan dalgalar (derinlikten etkilenmeyen dalgalar) ve krlma parametresi
aral 3.5 < m < 6 iin ift sra koruma tabakas halinde geerlidir. ev eimi 1:1.5 iin
geerlidir.

s0m s0mc surging tipi dalga iin;


HS
0.25
-0.2
= 3.75N0.5
+0.85 s0m
0d /N
Dn

(2.29)

hasar olmamas halinde (N0d=0) iin,

Hs
0.2
0.85s0m
Dn

(2.30)

s 0m >s 0mc plunging tipi dalga iin

Hs
0.25
(8.6(N 0.5
) 3.94)s0.2
0 / N
0m
Dn

(2.31)

verilmitir. Burada kritik dalga diklii,


1 0.4

s0mc

0.25
(3.75(N 0.5
) 0.85)
0 / N

0.5
0.25
(8.6(N0 / N ) 3.94)

(2.32)

Dn=0.65D
D

: Blok ykseklii

Hs

: Dalgakran nndeki tasarm belirgin dalga ykseklii (m)


r 1
w
r

: Betonun zgl ktlesi (t/m 3 )

: Suyun zgl ktlesi (t/m 3 )

s 0m

: Dalga diklii, s0m =

Hs
Lom

L0m

: Ortalama dalga periyoduna karlk gelen derin deniz dalga boyu


N
: Dalga says
Dn
: Tetrapod ile ayn hacimde ki kpn edeer kenar uzunluu
N0d
: Koruyucu tabakada genilii D n olan alanda yer deitiren tetrapod says, greceli
hasar (Tablo 2.13).
Tasarm detaylar iin CERC (2003) ve CIRIA (2012)e baknz.

288

ekil 2.10 Beton blok tipleri


ift Tabaka Kp
Yap nnde krlmayan dalgalar, krlma (benzetim parametresi) 3 < m < 6 iin ve ev eimi
1:1.5 iin geerlidir.
-0.5
m = sm
tan

(2.33)

Hs
0.3
-0.1
= 6.7N0.4
+1.0 s0m
0d / N
Dn

(2.34)

Hasar olmamas halinde N0d=0 iin yukardaki ifade,

Hs
-0.1
= s0m
Dn

(2.35)

Dn
Hs

: Nominal ap kpn kenar uzunluuna eittir.


: Dalgakran nndeki tasarm belirgin dalga ykseklii (m)

: Betonun zgl ktlesi (t/m )

: Suyun zgl ktlesi (t/m )


s 1
w
s0m

: Derin deniz dalga diklii , s0m =

Hs

L0m

L0m
: Ortalama dalga periyoduna karlk gelen derin deniz dalga boyu
N
: Yap stabilitesinin saland dalga says N7500
N0d
: Koruyucu tabakada genilii D n olan alanda yer deitiren kp says Greceli
Hasar.

289

Accropod

ev eimi 1:1.33 olan koruma tabakasna tek sra yerletirilmi beton bloklardr. Deneylerden
1:1.5 eimde de benzer davranlar olaca beklenmektedir.
Hasar balangc, N0d=0;

Hs
= 3.7
Dn

(2.36)

Tam hasar durumu, N0d0.5 :

Hs
= 4.1
Dn

(2.37)

Tasarm iin:

Hs
= 2.5
Dn

(2.38)

Burada Dn=0.7Ddir ve burada D bloun yksekliidir.

Core-loc

ev eimi 1:1.33 olan koruma tabakasna tek sra yerletirilmi beton bloklardr.
Tasarm iin:

Hs
= 2.78
Dn

(2.39)
Tablo 2.13 Beton bloklar iin greceli hasar saylar

Korumada Beton
Blok Tipi
Hasar balangc
Kp
0.2-0.5
Tetrapod
0.2-0.5
Accropod
0

Hasar N0d
Orta hasar
1
1
-

Tam hasar
2
1-5
>0.5

2.1.6 Dalgakran Kafas (Mzvar)


Hudson dalgakran kesit hesabnda dalgakran gvdesi ve dalgakran kafas iin farkl
stabilite katsaylar (KD ) nermitir. CIRIA (2012)de ise dalgakran gvdesi ve dalgakran
kafas kesit hesaplar iin farkl denklemler yerine gvdede bulunan ta arlnn 1.5 kat
alnmas nerilmitir. Benzer dalga koullar altnda ta dolgu dalgakranlarn ba ksmlar
gvde ksmlarna gre daha ok hasar grr. Bunun temel nedeni ise dalgakran kafas
erafnda dnen dalgalarn oluturduu yksek aknt hzlardr. Bu hz dalga dnmesi nedeni
ile zaman zaman daha byk deerler alabilir. Bu nedenle dalgakran kafasnda daha byk
ta arlklar veren KD deerleri nerilir. ekil 2.11de dalgakran kafasnda en kritik blgeler
gsterilmitir.

290

ekil 2.11 Yap kafasnda hasar grebilecek kritik alanlar ve rnek kafa plan
Ayrca yapnn kurb ksmlar (veya ke ksmlar) gvde ksmna oranla daha fazla dalga
etkisine maruz kalr, bu blgeler de kafa kesiti gibi dikkate alnr. Derin sularda ina edilen
yaplar maliyeti arttrdklarndan, yapnn d bkey ve ke ksmlar genellikle deniz taban
ykselti erilerini takip ederler. ekil 2.12ada grld gibi sapma bazen dalga yksekliini
arttrabilir. Bu durum dalga trmanmas ve dalga amas ile sonulanabilir. Daha keskin olan
d bkey kelerde, komu tekil ta veya bloklarn salayaca yanal destek azalr. bkey
ksmlar veya kurblar enerji younlamasndan dolay gvde ksmna gre daha byk
dalgalara maruz kalrlar (ekil 2.12b). Sonu olarak, dalga trmanma ve ama deerleri de
artar. Dalgakran kafas ile ilgili nicel bilgiler snrl saydadr. Bu nedenle dalgakran kafas
dengesinin fiziksel model yardmyla test edilmesi tavsiye edilmektedir.

a)Sapma nedeniyle dalga enerji younlamas

b)Yansma nedeniyle dalga enerji


younlamas

ekil 2.12 D bkey ve i bkey kurblar ve keler (CERC, 2003)


Dalgakran kafasnda kullanlacak ta arl iin yaplacak hesaplar aada verilen
formller yardmyla yaplabilir.

Ta Dolgu Dalgakran Kafa Stabilitesi (Carver ve Heimbaugh, 1989)

Genelde dzenli dalgalar, krlan ve krlmadan gelen dalgalar ve amann olmad durumlar
iin geerlidir.
Geli as :0, 45, 90, 135

Hs
=Ap 2 +Bp +Cc
Dn50

(2.40)

291

tan

(2.41)

H / L

1/2

Hs

Dn50

: Yap topuundaki belirgin dalga ykseklii


: Talarn arlka %50sinin elekten getii kabl edilen nominal tan ap


= r -1
w
: Tan zgl ktlesi (t/m 3 )

: Suyun zgl ktlesi (t/m 3 )


: Yap topuundaki pik dalga periyodu kullanlarak hesaplanan dalga boyu
: Yap ev as

A, B, Cc : Deneysel katsaylardr ve Tablo 2.14te verilmektedir.


w
Lp

Tablo 2.14 Katsaylar (CIRIA, 2012)


Anroman
Tipi
Ta
Ta

Cc

Eim

0.272
0.198

-1.749
-1.234

4.179
3.289

1 : 1.5
1 : 2.0

2.1 - 4.1
1.8 - 3.4

2.1.7 Dalgakran Filtre Tasarm


Ta dolgu dalgakranlarda, filtre tabakas, ekirdei oluturan malzemeleri korumak veya
dalgalar ve akntlarn sebep olduu malzeme ykanmasn nlemek iin yaplr. akl veya
deiik boyutlarda kk talar veya geotekstil ve granler malzeme birleimi kullanlarak bir
veya birden fazla katmanl filtre tabakalar yaplabilir, ancak bu durumda permeabilitenin
deiecei unutulmamaldr. Ta granlometrisi, kategorik olarak aadaki gibi snflanr;

Dn85 /Dn15 1.5

dar granlometri aral

1.5<Dn85 /Dn15 <2.5 geni granlometri aral


5 Dn85 /Dn15 2.5

veya 1.7<M85 / M15 2.7


veya 2.7<M85 / M15 1.6

ok geni granlometri aral veya 1.6<M85 / M15 125

Granler filtre tasarm koullar, dzenli ve skm kreler arasndaki boluklarn


geometrisine baldr. Granler malzemenin tane bykl dalm aada belirtilen
geometrik filtre tasarm koullarn salamaldr.
Koruma Koulu
Dalgakran kesitinde kullanlan filtre tabakas, ekirdek malzemesinin kaybn nlemek iin
kullanlr. Filtre tabakas koulu aada verilen ekilde kullanlacaktr.

D50 anroman
D50 filitre

2.2 - 2.5 veya D15 anroman 5D85 filitre

W50 anroman
M50 anroman
veya
W50 filtre
M50 filtre
D50
D85
D15

10 -15

(2.42)

(2.43)

: %50 elekten geen ta ap


: %85 elekten geen ta ap
: %15 elekten geen ta ap

Yeterince kaba malzemeden tekil edilmi filtrenin iki avantaj vardr, bunlar; (i) koruma
tabakasnn daha fazla kilitlenmesini salar, (ii) daha fazla geirgen bir tabaka oluturarak
permeabilitenin artmasn salar.
ekirdek malzemesi ile filtre arasndaki iliki ise genellikle aadaki gibi tanmlanmtr.
292

D15 filitre
D85 ekirdek

<(4 - 5)

W50 filitre
M50 filitre
veya
W50 ekirdek
M50 ekirdek

(2.44)

10-25

(2.45)

Ocak artndan tekil edilen ekirdek genellikle geni

D85 /D15 2.5

1.5 D85 /D15 2.5 ile

ok geni

snfta saylacak arala sahip bir kategoride tekil edilirler.

ekil 2.12 ve 2.13te koruma tabakasndan ekirdee doru yerletirilen tabakalarn


anroman malzemesine gre oranlar verilmitir.
Permeabilite Koulu
Gelen dalga enerjisinin snmlenmesi iin filtre tabakasnda yeterli geirgenliin salanmas
gerekmektedir. Kabul edilen geirgenlik kriteri :

D15(filtre)
D15(ekirdek)

>(4-5)

(2.46)

Denge Koulu
Filtre malzemesinin derecelenmesi geni ise, i dengeyi salayan ince taneli malzemelerde
dalga etkisi altnda ykanma olabilir ve i denge bozulabilir. dengeyi salamak iin
aadaki bant kullanlmaktadr.

D60(filtre)
D10(ekirdek)

<10

(2.47)

ekirdekte kullanlacak minimum malzeme boyutu 1kgdan az olmamaldr.


2.1.8 Dalgakran Geometrik zelliklerinin Belirlenmesi
Tasarm srasnda aada verilen yap geometrik zellikleri belirlenmelidir.
Kret ykseklii ve genilii
Ta dolgu dalgakranlarda beton kronman duvar
Koruyucu tekil ta veya blok tabaka kalnl ve alt tabakalar
Ana filtre tabakasnn taban ykseklii
Topuk (Filtre tabakas stabilitesi iin )
Dalgakran kafas ve liman taraf koruma tabakas
Varsa ikincil filtre tabakas
Kronman tabakas beton bloklarla tasarlanan dalgakranlarn filtre tabakas ta bykl,
koruma tabakasnda kullanlmas gereken ta bykl esas alnarak hesaplanr.
2.1.8.1 Kret Kotu
Dalgakran, jetty veya ky koruma gibi ta dolgu yaplarda, dalga amasnn yapnn
arkasnda bir hasara neden olmamas kouluyla, dalga amasna izin verilir. Dalga amas,
kret yksekliinin dalga trmanmas deerinden kk olmas durumunda oluur. Koruyucu
tekil ta veya blok tabakas tek eimli ve az geirgen ise en byk dalga trmanmas deeri
daha da ykselir.
Dalga amas, marjinal byklkte olmas durumunda kret ve arka evde hasara neden
olabilir. Bu durumda arka evde koruma tabakas tasarm CIRIA (2012)de verilen yntemle
yaplabilir.

293

2.1.8.2 Kret Genilii


Kret genilii, izin verilen dalga amas deerine baldr, ancak tek parametre bu deildir.
Dalga amas iin genel kural, en kk kret geniliinin 3 adet koruyucu tekil ta ya da
bloun geniliine eit olmasdr ve kret genilii Denklem (2.48) kullanlarak hesaplanr.
1/3

W
(2.48)
B = nk 50
r
B
: Kret genilii
n
: Ta says (en az 3)
: Tabaka katsays (Tablo 2.15)
k
W 50 : Koruyucu tekil ta ya da blok birim arl (ton)
: Koruyucu tekil ta ya da blok birim malzemesinin zgl arl (t/m 3)
r
Dalga amasnn olmad durumlarda, kret genilii ok nemli deildir, fakat yap zerinde
herhangi bir ina ya da bakm yaplabilmesi iin gerekli minimum genilik salanmaldr.
Tablo 2.15 eitli koruyucu tabaka tekil ta ya da blok iin tabaka katsays ve boluk
oran (CERC, 2003)
Koruyucu tabaka tekil ta
yada blok

Rasgele

Tabaka
Katsays ( k )
1.02

Boluk
Oran(%)
38

Rasgele

1.00

37

Rasgele

1.00

40

zel

27

Snflandrlm

Rasgele

37

2
2

Rasgele
Rasgele

1.10
1.04

47
50

Yerletirme

Ocakta ( dz) 1

Ocakta ( przl) 2
Ocakta ( przl) 2
Ocakta (paralel yzl) 3
4

Ocakta
Kp
Tetrapod
1
2

Hudson (1974)
Carver ve Davidson (1983)

Tabaka kalnl, paralel yzl talarn uzun boyutunun iki katdr. Gzeneklilik, dzeltilmi
kplerin dzgn bir ekilde yerletirilerek tek tabaka zerinde yaplan testlere gre belirlenir.
4

En kk tabaka kalnl kp biiminde W 50 anroman boyutunun iki katdr.


Snflandrlm tabaka kalnlnn 1.25 kp biiminde W 50 riprap boyutu (CERC 2003).
2.1.8.3 Koruyucu Tabaka Kalnl
Koruyucu tabaka kalnl Denklem (2.49) kullanlarak hesaplanr.
1/3

W
t = nk 50
r

(2.49)

Filtre tabaka kalnl hesaplamalarnda da Denklem (2.49) filtre tabakas ta arl ile
kullanlr.
t
n
W 50

r
k

: Ortalama tabaka kalnl


: Ta ya da beton koruyucu tekil ta veya blok says ( genellikle n=2)
: Koruyucu tekil ta veya blok birim arl
: Koruyucu tekil ta veya blok birim zgl arl

: Tabaka katsays
n tasarmda; hesaplanan nominal koruma tabakas ta boyutu esas alnarak belirlenmesi
istenen ta kategorileri iin Tablo 2.16da verilen aralklarn kullanlmas nerilmektedir.
Nominal apn st snra yakn olmas durumunda dar granlometrik aralkta kalnarak ara
294

kategori oluturulabilir (rnek; 5.0 7.0 ton gibi). Uygulamada Blm 2.7de tanmlanan
granlometrik dalmn kullanlmas uygundur. Ta zellikleri bu blmde anlatlan temel
kriterlere gre belirlenmelidir.
Tablo 2.16 Ocak ta iin kaplama tabakas kategorileri
Kategori (ton)
K
Tek sra (m) ift sra (m) Yerletirme
0.4-2.0
1.00
0.75
1.50
rastgele
2.0-4.0
1.00
2.00
rastgele
4.0-6.0
1.25
2.50
rastgele
6.0-8.0
1.40
2.75
rastgele
8.0-10.0
1.50
3.00
rastgele
10.0-12.0
1.60
3.25
rastgele
12.0-15.0
1.70
3.50
rastgele
>15.0
1.80
3.75
rastgele
ekil 2.13 ve ekil 2.14, ta dolgu dalgakranlarda, her bir tabakada kullanlacak ortalama
ta bykln birim arlk (W) cinsinden vermektedir. Kk malzemelerin dalga etkisi ile
alt tabakalardan st tabakalara geiini nlemek iin aada verilen filtre tasarm koulu,
ekil 2.13 ve ekil 2.14te verilen ta byklklerinin kontrol edilmesi amacyla kullanlr. Bu
ekiller tasarmda kulanlr.

ekil 2.13 Dalga amamas ya da ok az dalga amas durumlarnn gzlemlendii ta dolgu


dalgakran kesiti (CERC, 2003 )

ekil 2.14 Her iki ynde de dalga etkisinde kalan ve dalga amasnn meydana gelebilecei
ta dolgu dalgakran kesiti (CERC, 2003).
Dalgalarn yapnn topuunda krlmas durumunda ev nnde topuk tasarlanr. Deprem
blgelerinde ta dolgu dalgakranlara topuk yaplmas nerilir (Cihan ve Yksel, 2011).
Koruyucu Tabaka Taban Kotu
Su derinliinin 1.5Htan (H, koruyucu tekil ta veya blok birim arlnn bulunmas iin
kullanlan dzensiz tasarm dalga yksekliidir) daha byk olduu durumlarda, filtre
tabakasndaki koruyucu tekil ta veya bloklar minimum sakin su seviyesi altna (SSS) 1.5H
295

kadar uzatlr (ekil 2.13). Su derinliinin 1.5Htan az olmas durumunda ise ekil 2.14
kullanlr. Bu durumda koruma tabakas deniz ve liman tarafnda deniz tabanna kadar
uzatlr.
Yapnn ba ve kara taraf koruyucu tabakas, ikincil koruyucu tabaka ve alt tabakalarn
tasarmlar ekil 2.13 ve ekil 2.14 kullanlarak yaplacaktr.
2.1.9 Ta Dolgu Yaplarda Kronman Duvar Hesab
Ta dolgu yaplarda kullanlan kronman duvarnn drt amac vardr:
1.
2.
3.
4.

Kreti glendirmek
Dalga amasn saptrarak yapnn kara tarafndaki ev zerindeki etkisini azaltmak
Kret yksekliini arttrmak
Yapm ve bakm ilemleri iin yol salamak.

Beton balk zerinden dalga amas yapnn kara tarafndaki koruyucu tekil ta ya da blok
tabakasna hasar verebilir. Baln genilii ve ekli dalga amasnn yapya zarar vermesini
engelleyecek ekilde tasarlanmaldr. Kronman duvar SSSden en az 0.5-1.0 m yukarda
tasarlanan ekirdek zerine yerletirilir.
Beton Kronman Duvara Etkiyen Dalga Kuvvetleri
Dalga trmanmasnn duvara ulamas neticesinde, beton kronman duvarnda dalga yk
oluur. Bu yk sadece dalga zelliklerine bal olmayp, yapnn deniz tarafndaki
geometrisine de baldr.
Dzensiz dalgalarn st yapnn btnnde oluturduklar dalga kuvvetleri belirsiz bir olaydr.
Basn dalmlar ve bunlardan kaynaklanan kuvvetler ekil 2.15te gsterilmitir. Bu
hesaplarda sadece dalga ykleri dikkate alnr.

ekil 2.15 Kronman duvarna etkiyen kuvvetler (CERC, 2003)


Bu ekilde,
pw
: Duvarn n yzne dik olarak etkiyen basntr. Byk dey hzlardan ve
ivmelerden etkilenir.
Fw
: Anlk dalga basn kuvveti
pb
: Boluk suyu kaldrma basnc
Fb
: Kaldrma kuvveti
Zemin ve dalga yknn bu deme noktasnda yapya dik olarak tesir etmedii bilinmektedir.
Bu bileke kuvvet (Fa) zemin ve duvar arasndaki srtnmeden dolay yatay ve dey
bileenler ( Fah ) ve ( Fav ) ile ifade edilir. Ancak bu bileke kuvvet (Fa) yksek kronman duvar
ve greceli dk anroman koruma tabaka seviyesi halinde F w dalga yk yannda ihmal
edilir.
296

Kaldrma basnc dalmnn yaratt kaldrma kuvveti F b olarak verilmitir.


n ke noktasnda (f) etkiyen kaldrma basnc ( p bf ) duvarn n tarafna etkiyen basnca
eittir. Arka noktaya (r) etkiyen kaldrma basnc ( p rb ), r noktasna etkiyen hidrostatik basnca
eittir.
Pedersen (1996) Yntemi;

ekil 2.16 Kronman duvarna gelen dalga kuvvetleri (CERC, 2003)

Fh,%0.1 = 0.21

L0m
B

pm

1.6pmy etk + A h
2

(2.50)

M%0.1 = aFh,%0.1 = 0.55 h + y etk Fh,%0.1 .

(2.51)

pb,%0.1 =1.00Apm

(2.52)

Fh,%0.1 : %0.1 alma olaslna karlk gelen yatay dalga kuvveti

M%0.1 : %0.1 alma olaslna karlk gelen dndrme momenti


pb,%0.1 : %0.1 alma olaslna karlk gelen dalga kaldrma basnc

L0m

: Ortalama dalga periyoduna karlk gelen derin deniz dalga boyu

: Duvar nndeki koruyucu tekil ta ya da anroman tabakas omuz genilii

pm = w g Ru,%0.1 - A c

Ru,%0.1 : Gelen dalgann %0.1 ama olaslna karlk gelen dalga trmanmas

1.12Hs m
Ru,%0.1
0.55

1.34Hs m

m 1.5
m 1.5

tan
Hs / L0m

: Yap ev as
Ae
: Ortalama su seviyesi ile koruma tabakasnn kreti arasndaki dey mesafe
A =min A 2 / A1,1, A 1 ve A 2 ekilde gsterilen alanlardr
y etk min y / 2, fc

(2.53)

297

Ru,%0.1 - A c
sin15

cos -15
y = sin

y >0

(2.54)

y 0

: Koruma tabakas tarafndan korunan duvar ykseklii


: Koruma tabakas tarafndan korunmayan duvar ykseklii

'

h
fc'

Kronman duvar iin kaymaya ve dnmeye kar gvenlik katsays 1.2 alnabilir.
2.1.10 Topuk Korumas
Dalgakran topuk n korunaksz braklrsa, dalga etkisi altnda oyulma ve yapy etkileyecek
hasar meydana gelebilir.
Dik gelen dzenli dalgalar iin topuk koruma stabilite hesaplar aadaki ekil 2.17 ve
denklem (2.55) kullanlarak hesaplanabilir.

ekil 2.17 Topuk koruma stabilite says (CERC, 2003)

Ns =

Hstopuk

(2.55)

Dn50

Hstopuk : Dalgakran topuunda dalga ykseklii


r 1
w
Ns

: Stabilite katsays

: Ta zgl ktlesi

: Su zgl ktlesi

Dn50

: Talarn %50 sinin arlnn daha az olduu nominal tan apdr

298

Dalgakran topuk korumas iin uyulmas gereken asgari koullar ekil 2.18, 2.19 ve 2.20de
verilmitir.
Bu ifadeler genelde ok derin suda (d>20 25 m) tasarlanan dalgakranlarn topuklar iin
kabl edilebilir sonular vermektedir. CIRIA (2012) derinlik oranna gre stabilite
parametresinin alaca deerleri aadaki gibi vermitir.
db/ds
Ns =Hs /( Dn50)
0.5
3.3
0.6
4.5
0.7
5.4
0.8
6.5
ekil 2.18, 2.19 ve 2.20de farkl koullar iin tipik topuk tasarmlar ve hasar durumlar
gsterilmitir.

ekil 2.18 Topuk korumas iin asgari koullar (BS 6349:Part 7:1991)

299

ekil 2.19 Erozyon olmadan ve olduktan sonra dalgakran kesiti (BS 6349,Part 7:1991)

ekil 2.20 Taban malzemesinin tama gcnn dk olmas durumu


(BS 6349,Part 7:1991)

300

2.2 Dey Yzl Dalgakranlar


2.2.1 Dey Yzl Dalgakranlar iin Yapsal Tanmlar ve Hasar Tipleri
A) Yapsal Tanmlar
Dey yzl dalgakranlarn tasarmnda yapnn bulunduu su derinliindeki (ds ) tasarm
dalga ykseklii (H) ve periyodu (T) bilinmelidir. Dey yzl dalgakranlar, temel seddesi
yksekliinin (hb), yapnn su derinliine (ds ) oranna gre (ekil 2.21 (a));
1. Dey yzl dalgakran,

hb
0 .3
ds

2. Kompozit dalgakran,

hb
0. 3
ds

olarak snflandrlrlar. ekil 2.21 (a)da d temel seddesi zerindeki su derinlii, Rc ise kret
hava paydr.

(a) Dey yzl ve kompozit dalgakranlar (CERC, 2003)

(b) Yapnn farkl yklma durumlar (BS 6349, Part 7:1991)


ekil 2.21
B ) Hasar Tipleri
Yapnn farkl yklma durumlar ekil 2.21 (b)de verilmitir. Burada 1 kayma telenmesi, 2
temel seddesinin gmesi, 3 eilme, 4 topuk oyulmas, 5 topuun toptan gmesi, 6 zemin
gmesidir.

301

2.2.2 Hidrolik Davran (Dalga Yap Etkileimi)


2.2.2.1 Dey Yzeyden Yansma
Dzensiz dalgalarn yapya dik gelmesi durumunda yansma katsaylar aadaki gibi
verilmitir;

Rc

0.79 + 0.11 H

s
Cr =
0.90

Cr
Hs

Rc
1.0
Hs

(2.56)

Rc
>1.0
Hs

: Yansma katsays
: Tasarm dalga ykseklii.

Bu ifade 0.02 sm 0.06 ve deniz taban eimi 1/50 alnarak elde edilmitir (CERC, 2003).
2.2.2.2 Dey Yzl Dalgakranlarda Dalga Amas
Dey yzl duvar nndeki topuun ihmal edildii durumda (ds /d 0.6) aadaki
bantlar kullanlr.
Dey duvarlar iin ekil 2.22de gsterilen durum sz konusudur.
i) Dik duvar veya ok dik eimli duvar. Yap nnde deniz taban eimi ok kktr. Bu
durum (dik duvar, derin su) ortalama ama debisinin dk tahmin edilmesine yol
amaktadr.
Krlmayan dalgalar iin

R
c
=a.exp - b

Hm0

Q
gH3m0

cot <2 iin a 0.09 0.01 2 cot

b 1.5 0.42 2 cot

1.3

(2.57)

2.1

1.5

maksimum deeri; b=2.35

burada yapnn n yzey eimi (cot ) dik duvar (cot =0) ve olduka dike yakn dzgn
eimli (cot =2) arasndadr.

ekil 2.22 Dey duvarda dalga ama debisi iin genel durum (WOM, 2016)
302

(2.57) ifadesinin gvenilirlii a ve b katsaylar iin verilen varyasyon katsays ile /


tanmlanr. a 0.15 ve b 0.10 . (2.57) ifadesi dalga amasnn ortalama deer
yaklamn vermektedir ve bu durumda dik duvar iin (cot =0) a=0.047 ve b=2.35 ile
tanmlanr.
Tasarm veya gvenli deerlendirme yaklam iin ifadelerin katsaylarna bir standart
sapma eklenmelidir ve bu durum iin (2.57) ifadesinde dik duvarda a=0.054 ve b=2.11
alnmaldr.
ii) Eer yap nnde belirgin bir eime sahip deniz taban sz konusu ise bu durumda
d 2 / Hm0 Lm-1.0 gei parametresi belirlenmelidir. Bu parametreyle belirlenen krlan ya da
krlmayan dalga koullarna gre hesaplama yaplr.

d2
> 0.23 krlmayan dalga koullar
H m0 Lm-1,0

(2.58 a)

d2
0.23 krlan dalga koulu
H m0 Lm-1,0

(2.58 b)

Krlmayan dalga koullarnda, ortalama dalga ama debisi yap nnde belirgin bir deniz
taban eimi olmamas durumuna gre biraz daha byktr (bkz. ekil 2.22).
Ortalama deer yaklam ile probabilistik tasarm veya lmlerin karlatrlmas iin (2.59)
ifadesi kullanlmaldr.

Q
gH3m0

R
=0.05exp -2.78 c
H m0

(2.59)

(2.59) ifadesinin gvenilirlii 0.05 =0.012 ve 2.78 =0.17 ile verilmitir. Buna gre;
Tasarm ve gvenli deerlendirme yaklam (2.60) ifadesiyle belirlenir.

Q
gH3m0

R
=0.062exp -2.61 c
H m0

(2.60)

iii) Krlan dalga koullarnda ok byk kret yksekliklerinde dahi olduka byk dalga
amas meydana gelmektedir. (2.61) ve (2.62) ifadelerinden hesaplanan tahminler ekil
2.22de de grlmektedir. ekil 2.22de krlma parametresinin ( H m0 /d ) ve dalga dikliinin

sm-1.0 =Hm0 /Lm-1.0

farkl kombinasyonlar grlmektedir.En kk dalga diklii ile en byk


dalga krlmas parametresi kombinasyonu en byk dalga ama debisi tahminini
vermektedir.
Ortalama deer yaklam:
0.5

0.1 < Rc /Hm0 < 1.35 iin

gH3m0

H m0

R
=0.011
exp -2.2 c

d s

H m0

s m-1,0

(2.61)

Byk boyutsuz hava payna sahip kretler (Rc /Hm0 1.35) iin (2.62) ifadesi kullanlmaldr.
0.5

Rc /Hm0 1.35 iin

Q
gH3m0

H m0 R c
=0.0014

d s
s m-1,0 H m0
303

-3

(2.62)

Srasyla (2.61) ve (2.62) ifadelerinin gvenirlikleri 0.011 0.0045 ve 0.014 0.0006


le verilmitir. Buna gre tasarm veya gvenli deerlendirme yaklam iin (2.61) ve (2.62)
ifadelerindeki katsaylar srasyla 0.0155 ve 0.0020 olarak dikkate alnmaldr.
Kompozit dey duvar halinde (ds /d<0.6) krlmayan dalgadan krlan dalgaya gei
parametresi aadaki ifadeyle hesaplanr;

h* =1.3

d 2 ds
2
Hm0 g Tm-1.0

(2.63)

Bu durumda dey yzl dalgakranda, krlmayan dalgann ( h* 0.85 ) yaklamas


durumunda birim ama debisi (WOM, 2016) (2.59) ve (2.60) ifadeleri yardmyla hesaplanr.
Krlan dalgann ( h* 0.85 ) tesir etmesi halinde birim ama debisi, ortalama deer yaklam
iin;
Rc
1.35 iin
Hm0
Rc
1.35 iin
Hm0

Q
gH3m0
Q
gH3m0

0.5

H m0 R c
d
=1.3 0.0014

d s
ds
s m-1,0 H m0
0.5

-3

(2.64 a)

0.5

H m0
d

Rc
=1.3 0.0011
exp -2.2

H m0
ds

ds s m-1,0
0.5

(2.64 b)

(2.64 a ve b) ifadelerinin gvenilirliklerinin iyi tanmlanmas iin yeterince veri


bulunmamaktadr. Bu nedenle basamakl yaplar iin tasarm ve gvenli deerlendirme
yaklam krlan dalga koullarnda verilememitir.
Farkl duvar tipleri iin (n yz eimli, eimli deniz taban gibi) WOM (2016) ve CERC
(2003)e baknz.
Ama debisinin azaltlmas iin duvar dalgay yanstacak biimde planlanabilir. Dalgann
yanstlmasnda en etkin yaplardan biri de duvar kretine yerletirilen bullnose gibi parapet
yaplardr. Bu tip yaplarn tasarm ilkeleri WOM (2016)de verilmitir. Dalga amasnda
kuvvetli rzgar etkisinde dalga amas analizi iin WOM(2016)ya baklabilir.
Normal ve zel yaplar iin fiziksel model almas yaplmaldr. Fiziksel model
almalarnda dalga yansmas analiz edilmeli ve ayrca lek etkisi raporlanmaldr.
Dey duvarn kara tarafndaki uzamsal ama debisi tahmini WOM (2016)a gre yaplabilir.
Ama debisinin tolerans deerleri iin Tablo 2.2e baknz.
2.2.3 Dey Yzl Dalgakran Tasarm Yntemleri
Tasarm ilkeleri;
1. Yap zerinden dalga amas limiti, dalgakran arkasndaki korunakl su alannda izin
verilen alkant dzeyine gre belirlenmelidir.
2. Yapnn zerine gelen dalga ykleri, dalga yansmas, yapm su derinliinde tasarm
dalgalarnn krlmamas veya tasarm dalgalarnn krlmas durumuna gre
hesaplanr.
3. Yapnn stabilite hesaplar; dey yzl st yap ve topuk iin ayr ayr yaplr.
Kk lekli model almalar esas alnarak gelitirilen yntemler Tablo 2.17de
zetlenmitir. Bu tip yaplara tesir eden dalga kuvvetlerinin hesaplanmas amacyla
literatrde bir ok yntem tanmlanmtr. Bunlardan en bilinen yntemler krlmayan dalga
kuvvetinin hesabnda Sainflou (1928) yntemi ve krlan dalga kuvvetinin hesabnda ise
Minikin (1963)dir. Ancak bu yntemlerin gerek dalga kuvvetlerinden saparak tahmin yapt
anlalm ve bu yntemlere gre daha doru tahmin yapan Goda (2010) yntemi dalga
304

kuvvetlerinin belirlenmesi iin nerilmitir. Goda yntemi surf blgesi iinde ve dndaki
dalga basnlarn baar ile tahmin edebilmektedir. Kullanlan yntemlerin geerlilik
koullarna dikkat edilmelidir.
Tablo 2.17 Dey yzl dalgakranlar iin ifadeler ve geerlilik koullar (CERC, 2003)
fade
Sainflou ifadesi
Goda ifadesi
Takahashi, Tonimoto ve Shimosako
(1994) tarafndan gelitirilen Goda
ifadesi
Kuvvet ve momentlerin verildii Goda
ifadesi
Tanimoto ve Kimura (1985) tarafndan
gelitirilen Goda ifadesi
Takahashi ve Hosoyamada (1994a)
tarafndan gelitirilen Goda ifadesi
Takahashi, Tonimoto ve Shimosako
(1990) tarafndan gelitirilen Goda
ifadesi
Takahashi, Tonimoto ve Shimosako
(1994b) tarafndan gelitirilen Goda
ifadesi

Dalga
Duran dalga
2 Boyutlu, a ile
yaklaan dalga

Yap
Geirimsiz dey duvar

Krlan dalga

Geirimsiz dey duvar

Krlan dalga

Geirimsiz dey duvar

2 boyutlu, dik yaklaan


dalga
2 boyutlu, dik yaklaan
dalga

Geirimsiz dey duvar

Geirimsiz eimli duvar


Geirimsiz eimli
kronmanl duvar

2 boyutlu, dik yaklaan


dalga

Yatayda kompozit
duvar

3 boyutlu, dik yaklaan


dalga

Perfore dey duvar

2.2.3.1 Sainflou Yntemi (1928)


Bu yntem krlmayan dzenli dalga durumlar iin geerlidir. Yapya dik gelen ve %100
yansyan dzenli dalgalar iin yap zerinde deniz tarafndaki net basn dalm ekil 2.23
ve ekil 2.24te dalga tepesi ve dalga ukuru iin verilmitir. Deniz ve liman tarafnda
oluacak hidrostatik basncn birbirini dengeledii kabul edilmitir.

ekil 2.23 Dalga tepesi olmas durumunda net basn dalm

305

ekil 2.24 Dalga ukuru olmas durumunda net basn dalm


Yap zerindeki en byk dalga kuvveti yapya gelen dalgann tepesinin yap zerine geldii
durumda oluur. Dalga ukurunun oluma durumunda ise en byk emme kuvveti oluur.
Basn ifadeleri:
p1 p2 w g ds

p2 =

H h0
ds H h0

(2.65)

w gH
cosh 2ds /L

(2.66)

p3 wg(H h0 )
h0

(2.67)

2ds
H2
coth
L
L

H
olarak
ds
p1
p2
p3
h0
W
L0

(2.68)

: Tasarm dalga ykseklii (Dzensiz dalgalar kullanld zaman tasarm dalgas


karakteristik dalga ykseklii kullanlr. Burada H= H1/10 dikkate alnacaktr).
: Yapnn nndeki su derinlii (m)
: Sakin su seviyesinde dalga tepesine karlk gelen dalga basnc
: Dey duvar tabanndaki dalga basnc
: Sakin su seviyesinde dalga ukuruna karlk gelen dalga basnc
: Dalga tepesi ve ukurundaki dey deiim
: Suyun zgl ktlesi
: Derin su dalga boyu

Not: Sainflou denklemi teorik olarak dzenli dalgalarn ve dey duvarn sz konusu olduu
durumlardaki dalga tepesi ve ukuru iin tanmlanmtr. Bu forml dalga krlmasnn ve
/veya amann olduu durumlarda kullanlamaz.
Dalga amama durumu iin yap yksekliinin en az;

hs = ds +ho +H (m)

(2.69)

olmas gerekir.
Yap yksekliinin (hs ); hs < ds +h0 +H olmas durumunda ise dalga amas olur. Dalga
kuvveti ise ekil 2.23 ve ekil 2.24te verilen tm basn alannn taban ve hs ykseklii
arasnda kalan alan gz nne alnarak hesaplanr. Net basn dalm bu durum
gzetilerek belirlenir.
306

Dnme ve kayma gvenlik katsaylar en az 1.2 olarak alnacaktr. Kayma gvenlik


katsays hesabnda beton ve ta temel tabakas arasnda srtnme katsays =0.6 olarak
alnacaktr.
Kaymaya kar gvenlik katsays;

FS=
M
U
P

Mg-U

(2.70)

: Dey yzl dalgakran ktlesi


: Dinamik kaldrma kuvveti
: Yatay kuvvetler

2.2.3.2 GODA Yntemi (OCDI, 2009)


Krlan veya krlmayan dzensiz dalga durumu her ikisi iin de geerli olan ve dey yzl
kompozit dalgakran n yznde oluan dalga basnc dalmlarnn tahmin edilmesi iin
verilmitir (ekil 2.25).
Dalga basncnn dorusal dalm sakin su seviyesinde p1 en yksek deerini, sakin su
seviyesi zerinden * kadar ykseklikte sfr deerini, deniz tabannda ise p2 deerini alr.
Dalga basnlar aada verilen eitlikler yardmyla hesaplanacaktr.

ekil 2.25 Tasarmda dalga basn dalm

* = 0.75 1+ cos 1HD

(2.71)

p1 = 0.5 1+ cos 11 + 2 2cos2 0gHD


p2 =

p1
cosh 2d / L

(2.73)

p3 = 3p1

R c
1p 4 = *

0
*

(2.72)

(2.74)

p1

for * > R c

*
for R c

(2.75)

: Sakin su seviyesi zerinde dalga basncnn sfr olduu ykseklik ( m )


307

p1
p2
p3
p4
w
g

1, 2
d
ds
L0
L
HD

: Sakin su seviyesinde ki dalga basnc


: Tabanda oluan dalga basnc
: Topuk ksmnda dalga basnc
: Keson kretindeki basn
: Suyun zgl ktlesi (kg /m 3 )
: Yerekimi ivmesi ( m/s 2 )
: Dik duvar normali ile dalga geli yn arasndaki a (eer dalga belirli bir a ile
dalgakrana geliyorsa bu a en fazla 15alnr)
: Dalga basnc dzeltme faktrleri (dey duvarlarda 1.0 alnr, dier duvar tipleri iin
farkl deerler alr)
: Yap nndeki su derinlii
: Dey duvar nnde taban seddesi nndeki su derinlii (m)
: Derin su dalga boyu (m)
: db derinliindeki, Ts 1.1Tm belirgin dalgaya karlk gelen dalga boyu, burada T m
ortalama dalga periyodudur.
: Tasarm dalga ykseklii ( m )

Tasarm koullarnda dalgakrann hemen nndeki en yksek dalga yksekliidir. Eer yap
surf blgesinin ak deniz tarafnda ise Rayleigh dalmna gre dalga yksekliinin % 15
alma olaslna karlk gelen 1.8Hs tasarm dalga ykseklii olarak nermitir. Bu deer
H1/250 (bykten ke doru sralanm toplam dalga adedinin 1/250sine denk gelen
dalgalarn ortalamasn ifade etmektedir) deerine karlk gelmektedir. Eer blge krlma
blgesi iinde ise; HD yapdan ak deniz tarafna doru 5Hs mesafe uzaklkta dzensiz
krlan dalgalarn en by olarak alnr.
2

1
4d / L

1 = 0.6 +

2
sinh 4d / L

(2.76)

d - d H 2d

2 = min b s D , s

3db ds HD

d
1
3 =1- 1
d
cosh 2d / L

db
: Dey duvar yzeyinden 5Hs aktaki su derinlii (m)

(2.77)

(2.78)

H0
: Derin deniz tasarm dalga ykseklii ( m )

d
: Dey duvarn su iindeki ykseklii
min ( a,b) : a veya b deerlerinden kk olan
2
: Hesaplanan deerlerden kk olan alnr.
Dey duvar altndan duvar kaldrmaya alan dinamik basn (topuk nndeki), aada
verilen ifade kullanlarak bulunur .

pu = 0.5 1+ cos 13 30gHD


pu

(2.79)

: Dey duvarn n topuk ksmna etkiyen dalgadan dolay kaldrma basnc


: Dzeltme faktr (dey duvar iin genellikle 1.0 alnr)

Dnme ve kayma gvenlik katsaylar en az 1.2 olarak alnacaktr. Kayma gvenlik


katsays hesabnda beton ve ta dolgu temel arasnda srtnme katsays =0.6 olarak
alnacaktr.
Kaymaya kar gvenlik katsays;

308

F.S. =

Mg -U

M
U
P

: Dey yzl dalgakran ktlesi


: Dinamik kaldrma kuvveti
: Yatay kuvvet

(2.80)

n yz eimli keson dalgakranda dalga yknn hesab iin Tanimato ve Kimura (1985)
tarafndan verilen ve Goda ynteminin deitirilmesi ile elde edilen yntem nerilmitir (ekil
2.26).

ekil 2.26 Eimli n yze sahip keson (CERC, 2003)


Taban zerindeki dalgadan dolay oluan kaldrma kuvveti dey yzey durumuna gre
azalmtr. Sonu olarak, Goda denkleminde p u hesab iin 3 aadaki gibi dzenlenmitir.
3
3 =exp -2.26 7.2ld / L

(2.81)

ld =ds cot
L

: Dalga boyu

Denklem (2.81) 70 ve ld <0.1L durumu iin geerlidir.


Kronman duvar eimli keson iin Takahashi ve Hosoyamada (1994) tarafndan Goda
ifadelerinden tretilen yntem uygulanmaktadr (ekil 2.27).

ekil 2.27 Eimli kronman (CERC, 2003)

p1 = SL p1 sin , p4 =SL p4 sin ve pdc = SL pdc sin


309

(2.82)

pdc = V pdc , p3 = V p3

(2.83)

burada

SL =

1
min 1.0, maks sin2, 1+0.46cos2 - 23cos2H / L
2
sin

V =min 1.0, maks 1.1, 1.1+11dc /L - 5.0H/ L

(2.84)
(2.85)

p1, p4, p3, pdc ve pu parametreleri Goda denklemlerinden hesaplanmaktadr.


Yatayda kompozit keson dalgakrana (ekil 2.28) gelen dalga ykleri iin Goda ifadeleri
aadaki gibi deitirilerek verilmitir (CERC, 2003).

ekil 2.28 Yatayda kompozit keson (CERC, 2003)

1 , 2 ve 3 parametreleri Goda forml'nde aadaki gibi dzenlenmitir:


1.0

HD / d<0.3

1 = 3 = 1.2 -0.67 HD / d

0.3 HD / d 0.6

0.8

(2.86)

HD / d>0.6

2 = 0
Geerlilik aral: Bu deerler, Tetrapod ve Dolos gibi karmak tipteki bloklar iin de
geerlidir. ev eimi yaklak olarak 1/1.5'tir. Model deneyleri, d / L1/3 = 0.07 - 0.11 ve

bSSS / L1/3 = 0.046-0.068 parametre aralklar dikkate alnmtr (bkz. ekil 2.28).
Belirsizlikler: Deney sonularndan, 1 iin yaklak olarak tahmin edilen ortalama deer, 1 ,
ve varyasyon katsays,

1 =

1
1

, aada verilmitir;

0.90

HD / d<0.4

0.90 - HD / d -0.4

0.4 HD / d 0.7

0.60

0.7 < HD / d <0.8

ve

310

(2.87)

1
1

=%5 -%10

(2.88)

dir.
Dey yzl dalgakranlarda krlan dalgalarda anlk en yksek basnlar stabilite iin kritik
olabilir. En yksek basncn hesaplanmas iin (OCDI, 2009; CERC, 2003; Goda, 2010)a
baklabilir.
2.2.4 Dey Yzl Dalgakranlarda Topuk Stabilitesi (CERC, 2003)
Kompozit dalgakran topuunda kullanlan
beton bloklarn ve talarn arlnn
hesaplanmasnda aada verilen bant kullanlacaktr (ekil 2.29).

Ns =
Hs

NS
d
ds

0.19
Hs
d
= 5.8 -0.6 N0d
Dn50
ds

(2.89)

: Yap nnde belirgin dalga ykseklii ( m )


: Stabilite says (hasar balangc iin 0.5, orta hasar iin 2 ve hasar durumu iin 5
alnr)
: Topuun zerindeki su derinlii
: Yap nnde su derinlii

Bu ifadenin geerlilik snrlar 0.5<d/ds <0.8, 7.5<d/Dn50<17.5 ve 0.3<Bm /d<0.55tir.


Ta dolgu topuklar iin stabilite says ( NS ) iin Takahashi, Tanimoto ve Shimosako (1990)
tarafndan gelitirilmi bant denklem (2.90) ile verilmitir.
2

1- d

1- d
Ns = maks 1.8, 1.3 1/3 +1.8exp -1.5 1/3

Hs

Hs

= 1 2

1 =

(2.90)
(2.91)

2k d
sinh 2kd

(2.92)

2 = maks 0.45sin2.cos2 kBmcos ,cos2.sin2 kBmcos

(2.93)

: Topukta su derinlii
d
: Topuktaki tabaka kalnl dahil su derinlii (m)

: Dalga geli as
Hs
: Tasarm belirgin dalga ykseklii
Bm
: Topuk genilii
k = 2 / Lp
: Dalgalarn yapya dik gelmesi durumunda = BM, dalgalarn yapya a ile gelmesi
durumunda =BM, ( 2)ifadesinde maksimum deeri verecek BM veya BM olarak alnr.
d

311

ekil 2.29 Kompozit dalgakran kesiti zerinde parametrelerin gsterilmesi (CERC, 2003)
Yap temelinde zemin tama gc hesaplar iin Geoteknik Tasarm Esaslara baknz.

312

2.3 Yzen Dalgakranlar


Yzen dalgakranlar, farkl sayda yzen birimlerden oluur ve gelen dalga yksekliklerinin
dalgakran arkasndaki korunakl su alanna klerek gemesini salarlar. Uygulamada en
ok kullanlan yzen dalgakran tipleri ekil 2.30da verilmitir.
1. Dikdrtgen kesitli
2. Katamaran tip
3. Esnek yapl

ekil 2.30 Yzen dalgakran tipleri


Yzen dalgakranlar yapsal olarak, dalga enerjisinin bir ksmnn korunakl su alanna
gemesine izin verdii iin kullanlabilme olanaklar daha snrldr. Yzen dalgakranlarla
tasarm yaplrken bu dalgakran tipinin sunduu olumlu ve olumsuz ynleri gz nne almak
gereklidir. Yzen dalgakranlarla tasarlanan limanlarda, liman ii korunakl ve yzen
dalgakran birimlerinin yapsal tasarm, tabana balama sistemleri fiziksel modeller yardm
ile aratrlmas gereklidir.
Yzen dalgakranlarn olumlu yanlar
Ky boyu kum tanmna engel olmazlar.
Farkl zemin koullarnda kullanlabilirler, gerektiinde liman yerleim planlar; farkl yzen
dalgakran niteleri ile deitirilebilir.
Yzen dalgakranlarn olumsuz yanlar
Dier dalgakran tiplerine gre saladklar korunakllk daha azdr.
Liman ii koruma kapasiteleri, tasarm dalga zelliklerine baldr.
Kk dalgalar (H 1m, T 4.0 s) iin kullanlmalar nerilir. Uzun dalgalara kar etkin
deillerdir.
Byk dalga kuvvetlerine kar dayankllklar ve dengeleri azdr.
Tabana demirleme sistemlerinin tasarmnda byk zen gsterilmesi gerekir. Zemin
koullar, balama sistemleri ve malzemeleri tasarmda temel parametrelerdir.
313

Yzen dalgakran tasarm parametreleri


Yzen dalgakranlarn tasarmnda gz nne alnacak parametreler;
A) Yzen dalgakranlarn ilevi iin temel parametreler

Tasarm dalgas (ykseklik, periyot, yaklam as).

Su seviyesi deiimleri.

Liman iinde izin verilen alkant dzeyi.

B) Yzen dalgakranlarn yapsal tasarm temel parametreleri;

Tasarm dalga zellikleri (Dalga ykseklii, periyodu, yinelenme dnemi, yaklam


as).

Yzen dalgakranlar iin genelde 50 yllk yinelenme dnemine sahip (Blm B.1. En Byk
Dalga Ykseklikleri Dalm konusuna baknz) tasarm dalgalar seilir. Uygulamada yzen
dalgakranlar dalga yksekliinin 1 mden (H 1), dalga periyodunun de 4 sden kk (T 4)
olduu yerlerde dnlmelidir. Yzen dalgakran en etkin genilii 5-10 m arasnda
deimektedir. Yzen dalgakranlar korunakl yerlerin dnda liman iinde daha az alkantl
alanlar elde etmek iin ve liman ii su hareketlerine engel olmad, kirlililii azaltmas
nedeniyle tercih edilirler.
Dikkat edilmesi gerekli parametreler;
Su derinliindeki deiimler (en yksek su seviyesi, frtna kabarmas, mevsimsel su
deiimleri).
Aknt (hz ve yn).
Rzgar (hz ve yn).
Zemin koullar: zemin zellikleri (kaya, kum, kil gibi) deniz tabanna demirlenecek olan
yzen dalgakranlarn balanma sistemleri asndan incelenmelidir.
Yapnn serbest salnm snrlar.
Dier (teknelerin yzen dalgakran birimlerine arpmasndan doacak kazalar gibi)
Yzen Dalgakranlarn Tasarm Ykleri

Dalga Yk (BS 6349-6:1989)

Yzen dalgakranlarn zerine etkiyen dalga ykleri, yzen dalgakran birimlerinin zerinde
dalga diren kuvvetinin etkimesine neden olur.
Dzensiz dalgalar iin dalga diren kuvveti;

Fw =

g
L
Hs

gLH2s
16

(2.94)

: Suyun zgl ktlesi (kg/m 3 )


: Yerekimi ivmesi ( 9.81 m/s 2 )
: Dalga ortogonaline dik yap uzunluu (m)
: Belirgin dalga ykseklii (m)

Dzenli dalgalar iin dalga diren kuvveti;

Fw =
H

gLH2
8

(2.95)

: Dalga ykseklii (m)

Soluan dalgalar iin diren kuvvetinin hesaplamalarnda Denklem (2.95) kullanlr.

314

Aknt Kuvveti (OCDI, 2009)

Yzen dalgakranlara etki eden aknt kuvveti Denklem (2.96) ile hesaplanr.

1
Fc = CDC A C UC -U UC -U
2

(2.96)

: Aknt diren kuvveti ( N )


: Akkan zgl ktlesi (deniz suyu iin, kg/m 3 )

FC

AC
: Akntnn etki ettii izdm alan (su ekimi alan) ( m 2 )
UC
: Aknt hz (m/s)
U
: Yzen dalgakran hz (ihmal edilecektir)
CDC
: Hidrodinamik diren kuvveti katsays (Tablo 2.18den alnacaktr)
Uygulamada yerel aknt hzna ek olarak deniz yzeyinden 10 m ykseklikte hesaplanan
tasarm rzgarnn deniz yzeyinde yaratt rzgardan dolay kabarmann neden olaca
aknt da dikkate alnr. Rzgar nedenli aknt ise rzgar hznn %2 veya %3 olarak gz
nne alnr. Tasarm rzgar ise uzun dnem rzgar hz istatistiinden 12 saat/yl olarak
bulunur.

Rzgar Kuvveti

Rzgar diren kuvveti, yzen dalgakrann su yzeyi stnde kalan alanna etki eder ve
Denklem (2.97) kullanlarak hesaplanr.
1
FW = aCDW A W U2W
2

FW

a
AW
UW
CDW

(2.97)

: Rzgar diren kuvveti (N)


: Havann zgl ktlesi (1.23 kg/m 3 )
: Rzgar kuvvetinin etki ettii yapnn su yzeyi stnde kalan izdm alan(m 2)
: Rzgar hz ( m/s) (Deniz seviyesinden 10 m ykseklikteki rzgar hz)
: Rzgar diren katsays (Tablo 2.19dan alnacaktr)

Bu tip yaplarn tasarmnda dikkate alnacak dier ykler Blm 4te verilmitir.
Yzer Dalgakran Performans Deerleri
Yzer dalgakranlarn dalga geirim ve snmleme oranlar yaplacak fiziksel model
deneyleri ile tespit edilmelidir. reticilerden edinilerek kullanlacak rnlerde, reticilerin bu
tr deneyleri uzman aratrma kurumlarnda yaptrm olmalar ve dalga boyu ile geirimlilik
arasndaki ilikiyi farkl dalgakran genilikleri iin tespit etmi olmalar talep edilmelidir.
Liman ii alkant model deneylerinde, kullanlacak rn iin geerli olan geirim lilik oranlar
kullanlmaldr.
zel yzer dalgakran tasarmlarnda, dalgakran ankraj sistemlerine gelecek yklerin
tespitinin de laboratuvar deneyleriyle tespit edilmesi talep edilebilir.
Yzer dalgakranlarn performans deerlendirmesinde, dalga snmleme oranlar yannda,
dalga etkisi altnda yapnn hareketinin tanmlanmas (telenme, sallanma, rezonans, vb)
byk nem tar. Dalga ortamnda yzer dalgakrann dinamik hareketleri de uygun
yntemler kullanlarak hesaplanmaldr.

315

Tablo 2.18 Hidrodinamik diren katsaylar (OCDI, 2002)

Tablo 2.19 Rzgar diren katsaylar (OCDI, 2002)

316

2.4 Basamakl Dalgakranlar


Basamakl ta dolgu dalgakranlar aadaki gibi snflandrlmaktadr PIANC (2003);

ekillenmeyen statik stabil basamakl dalgakran. Bu durumda klasik ta dolgu


dalgakranlarda olduu gibi sadece birka tan yer deitirmesine msaade edilir.

ekillenebilen statik stabil basamakl dalgakran. Bu durumda dalgakran yeni ekline


ulatktan sonra statik stabil koullara ulalacaktr. Bylece her bir ta stabil olacaktr.

ekillenebilen dinamik stabil basamakl dalgakran. Bu durumda dalgakran yeni


ekline ulanca stabil profile sahip olacaktr ancak her bir ta aa yukar hareket
edecektir.
ekillenebilen ta dolgu dalgakranlar geleneksel dalgakranlardan farkldrlar (ekil 2.31).

ekil 2.31Klasik ve basamakl ta dolgu dalgakran


Basamakl dalgakranlarla ilgili daha detayl bilgi PIANC (2003), CIRIA (2012), CERC (2003),
Van Gent (2013), Van der Meer and Sigurdarson (2016) ve Yksel (2011)de bulunabilir.
Statik stabil basamakl dalgakranlar Blm 2.1de anlatlan hasar parametresi kullanlarak
tasarlanr. Statik stabil basamakl dalgakranlarda ama miktar ve koruma tabakasnda
kullanlan ta arlklar nemli miktarda azalmaktadr. Statik stabil dalgakranlarla ilgili olarak
Van Gent (2013) tarafndan yaplan alma yardmyla, bu almann geerlilik koullarna
bal olarak tasarm yaplabilir.
Van Gent (2013) basamakl dalgakranlarn koruma tabakalarnn stabilitesinin ev eimine
(1:2 ve 1:4), basamak geniliine, basaman deydeki konumuna ve dalga dikliine bal
olduunu belirtmitir. Basaman stndeki evin stabilitesi basaman seviyesine,
geniliine dalga dikliine ve ev eimine bamldr. Basaman deydeki konumu arttka
evde hasarn azald, ancak basaman dk seviyede bulunmas halinde artan dalga
ykseklii ile hasarn hzla artt, byk dalga dikliklerinde daha dk hasarn meydana
geldii belirlenmitir.
Basaman altndaki evde ise; basaman sakin su seviyesinde olmas durumunda hasarda
azalmann gzlemlenmedii, basaman batk ya da batk olmad durumlarda gerek evde
gerekse basamakta hasar azalmas gzlemlendii, batk basamakta evdeki hasar
azalmasnn basaman seviyesine ve geniliine baml olduu, batk basamakta dalga
dikliinin ev zerinde belirgin etkisinin gzlemlenmediini, batk olmayan basamaklarda
evin stabilitesinin basamak seviyesine geniliine ve dalga dikliine baml olduunu
bulmutur.
Basamaktaki hasar durumu da gzlemlenmitir; hasar basaman
deniz tarafnda
olmaktadr, basamaktaki geri ekilme miktarnn (Rec) hasar miktarna ve basaman
deydeki seviyesine baml olduu belirlenmitir.
Van Gent (2013) basamakl dalgakrann st ve alt evleri ile basamaktaki hasar durumunu
Tablo 2.20deki ifadeler ile vermitir.

317

Tablo 2.20 Van Gent (2013)e gre basamakl dalgakran iin hasar ifadeleri
st ev
Hs 0.5 -0.18 0.1 H%2 5
1
S basamak konum (

cplunging Dn50

konum =(0.25+0125cot(1+
basamak =1-0.15 m-1.0 (

Alt ev

S=( basamak

1
cplunging

m-1.0 P

d basamak 5
))
Hs

B 0.3
)
Hs

Hs

0 konum 1

basamak 0

Hs 0.5 -0.18 0.1 H%2 5


m-1.0 P N
)
Dn50
Hs

Batk basamak iin


basamak =1-0.12

B d basamak
Hs Hs

d basamak
0
Hs

Batk olmayan basamak iin


basamak =1-0.02 m-1.0

Basamak

R ec
= R S
Dn50

B d basamak
Hs Hs

d basamak
0
Hs

R B B burada S alt ev iin verilmitir

Basamak genilii ekilme miktar ile kontrol edilir.

R =(0.3+0.3(1+

d basamak 2
))
Hs

0 R 1

Aklamalar; Burada S hasar, dbasamak basaman sakin su seviyesine gre deydeki


seviyesini gstermektedir. Rec basaman geri ekilme miktardr. konum basaman
deydeki konum etkisi, basamak basamak etkisidir.
Basamak genilii ok kaba bir yaklam olarak dalga boyunun bete biri olarak alnmaktadr
ancak bu ok basit bir yaklamdr nk basamak genilii n yzey profil oluumu,
trmanma, stabilite gibi bir ok faktrn bir arada dnlerek tasarlanmasn
gerektirmektedir. Basamak genilii (Bb) aadaki ifade yardmyla da hesaplanabilir
(Kamphuis, 2010 ve Yksel, 2011).
2

Da,85
Da,85

Bb Da,50 K b 7.5
1.1
6.1Pr
D
D

a,15
a,15

Hs
K b 10.4 0.5
D
a a,50

(2.98)

2.5

burada Pr yuvarlak talarn mertebesini, Da koruma tabakasnda kullanlan ta apn


gstermektedir. Amay azaltmak amacyla, basaman sakin su seviyesinden ykseklii
ab=0.2Hs ve basamak ile kret arasndaki dey mesafe (bb) ile kret genilii (c b) srasyla
bb=c b=1.25Hs ifadesi.ile verilmitir.
Dinamik stabil yaplar n evlerinde oluan profil geliimi ile tanmlanrlar (ekil 2.32).
ekillenebilen basamakl dalgakranda en nemli parametre ekil 2.33de grlen ekilme
miktardr (recession). ekilme miktar iin aadaki polinom vermitir (CIRIA 2012),
Re c
2
0.0000027(H 0 T0 ) 3 0.000009(H 0 T0 ) 2 0.11(H 0 T0 ) (9.9f g 23.9f g 10.5) f d
D n 50

(2.99)
burada
Periyot stabilite says, H0 T0 =

Hs
g
Tm
Dn50 Dn50
318

(2.100)

fg=Dn85/Dn15 snflanma faktr (bu ifade, 1.3 fg1.8 snrlarnda geerlidir), fd derinlik
faktrdr. Derinlik faktr,
12.5d/Dn5025

iin

f d 0.16(

d
) 4.0
D n 50

(2.101)

burada d basamakl dalgakrann nndeki su derinliidir. ekil 2.33ten grld gibi


ekilme profili orijinal eimi hf kadar derinlikte kesmektedir. hf yaklak olarak aadaki ifade
ile belirlenmektedir.
12.5d/Dn5025

iin

hf
d
0.2
0.5
D n 50
D n 50

(2.102)

ekil 2.32 Farkl ev eimlerinde dinamik stabil profiller

ekil 2.33 ekilme miktar


Dinamik stabil dalgakranlarda dalgakran boyunca anroman hareketliliine msade
edilmez. Dinamik stabil ve ekillenebilen statik stabil dalgakranlarn tasarm iin CIRIA
(2012)ye baknz. Basamakl dalgakranlarn tasarmnda uygulamann dorulanmas
amacyla fiziksel model almalarnn yaplmas nerilir.
2.5 Dk Kretli Dalgakranlar
Dalgann stnnden amasna msade eden ve kret kotu yaklak olarak SSS civarnda
olan yaplar, dk kretli yaplar olarak isimlendirilir. Ky stabilite yaps olarak tasarlanrlar.

319

Dk kretli ta dolgu dalgakranlar kategori iinde tanmlanrlar. Dinamik olarak stabil


dk kretli dalgakranlar (reef), statik stabil dk kretli dalgakranlar (kret SSSnin
zerindedir) ve statik stabil batk dalgakranlar.

Statik Stabil Dk Kretli Dalgakran (R c > 0)

Bu tip dalgakranlarn stabilite hesaplamalar Blm 2.1de tanmlanan Van der Meer ifadeleri
kullanlarak yaplr. Bu tip yaplarda stten amaya msade edildiinden n evdeki koruma
tabakasnn byklkleri azaltlr. Azaltma faktr (CIRIA, 2012);

R
rD = 1.25-4.8 c

Hs

s0p

-1

(2.103)

Bylece anroman aplar rD Dn50 ile belirlenir. Krette ve arka evde ayn byklkte koruma
tabakas kullanlr.

Dinamik Stabil ve Batk Dalgakranlar

Bu tip dalgakranlarn tasarm iin CIRIA (2012)e baknz. Bu dalgakranlarn tasarmnda


fiziksel model almas yaplmas nerilir.
2.6 Tabana Yakn Koruma Yaplar
Bu tip yaplarn dalgann ilerlemesi srasnda deiimine nemli bir etkisi yoktur (ekil 2.34).
Su alma yaplar, boru hatlar gibi yaplar koruyan tabana yakn ta dolgularn tasarm daha
farkldr. Dalga ve/veya aknt etkisindeki bu tip dolgu yaplarda geleneksel dalgakranlara
gre daha fazla hasara (S>20) msade edilir. Bu nedenle bu konuda ok kesin bir ifade
verilmemekle birlikte dolgunun stabilitesi Hs , Tm , N, U (derinlie gre ortalama aknt hz), dc
(dolgunun zerindeki su derinlii) ve D n50ye bamldr. Dalga etkisindeki byle bir dolgu iin
CIRIA (2012) aadaki ifadenin kullanlmasn nermitir.

u2
S
=0.2

N
gDn50

(2.104)

veya

u2
S
=5

gDn50
N

(2.105)

burada u tabandaki maksimum yrngesel hz gstermektedir ve lineer dalga teorisi


kullanlarak hesaplanabilmektedir. Aknt etkisini ieren bir ifade nerilmemitir ancak bu
durumda kat madde tanmn tanmlayan hareketlilik parametresinden faydalanlabilir.
Ancak U/u<2.2 olmas durumunda aknt etkisi ihmal edilmektedir. (2.105) ifadesine ilikin
deiim ekil 2.35te verilmitir.

ekil 2.34 Taban yaknnda tasarlanan koruma yaps

320

ekil 2.35 (2.105) ifadesi iin deiim (CIRIA, 2012)

321

2.7 Ta Dolgu evli Yaplarda Ta zelliklerinin Tanmlanmas ve Balca tasarm


Parametreleri
2.7.1 Malzemelerin Fonksiyonlar
Hidrolik dolgu yaplarda kullanlan malzemelerin ana birimleri
ekirdek malzemesi
Temel malzemesi ve filtre sistemi
Yapnn dalga ve aknt ile erozyon etkisine karn korunmas amacyla oluturulan
koruma tabakas
Her bir malzemenin kendine gre bir fonksiyonu olup, bu durum tasarmn nemine,
saladklar avantaj ve dezavantajlarna gre dikkate alnmaldr. rnein grnmne,
srdrlebilirliine, permeabilitesine, inaat kolaylna, esnekliine, uygunluuna, efektif
olabilmesine, ulalabilirliine, bakm ve onarm durumuna, toplum gvenliine, hijyen ve
maliyetine baldr (CIRIA, 2012).
Hidrolik fonksiyonlar esas alndnda, Tablo 2.21de fakl tipten malzemelerin her bir tabaka
iin kullanm uygunluklar zetlenmitir (CIRIA, 2012). Bunun yansra jeolojik zellikleri
asndan hidrolik yaplarda kullanlmak zere (dalgakranlar gibi) her bir tabakada kullanma
uygunluunun belirtildii bir zet Tablo 2.22de verilmitir (CIRIA, 2012).
Tablo 2.21 Hidrolik fonksiyonlar (CIRIA, 2012)
Malzeme Tipleri
Fonksiyon
Doal Koruma
Beton Koruma
Gabion Alternatif ri Taneli
Tabakas Ta
Tabakas Birimleri
Malzeme
ekirdek
***
**
Filtre
***
*
*
Koruma
***
**
**
*
Tabakas
Not: *** genellikle ideal; ** bu fonksiyon iin uygun; *bu fonksiyonun salanmas iin
kullanlabilir veya zel koullar altnda gerekebilir; - uygun deil
Baz yaplarda dalga etkisi koruma tabakasndaki talarn hareket etmesine neden
olabilmektedir. Dalga etkisinin iddeti arttnda, en kt dalga koullar iin, bu hareketlilik
sallanma etkisinden yuvarlanma veya kaymaya doru geliebilmektedir. Bu tr yaplarda,
krlma ve anma durumu, yapnn daha hzl anmasna ve ta ekillerinin deforme olarak
yuvarlaklamasna sebep olmaktadr. Bylesi bir etkinin sonucu olarak, tasarm da belirlenen
ta ktlesinin zaman ierisinde azalmas sz konusu olacaktr. Dolaysyla, yksekdayanmdaki (srdrlebilirlik) karakteristik zelliklerin salanabilmesi asndan uyulmas
zorunlu geometrik artlar (retilen talarn boyutlar, ktlesi, ekli ve granlometrik zellikleri)
yerine getirilmelidir (CIRIA, 2012).
2.7.2 Malzeme zellikleri
Hidrolik yaplarda ve dier mhendislik almalarnda kaba agrega kullanlmaktadr. Koruma
tabakas talar gevek iri taneli forma sahip olduu iin, kullanmda ncelikli olarak ocak
tann yan sra dier alternatif seenekleri de (geri dntrlm ve imal edilmi
malzemeler gibi) ierebilmektedir. Agregalar; birincil, ikincil ve geri dntrlm
malzemeler olarak tanmlamtr ve bunlar uygulamadaki gereksinimleri salayacak
standartlara sahip olmaldr.
Doal koruma tabakas ta: Yalnzca mekanik srece tabii olmu mineral kaynaklar
retilmi koruma tabakas talar: Endstriyel sreten geerek (termal ya da dier
modifikasyonlarla) retilmi olanlar (koruma tabakas birimleri dndaki malzemeler)
Geri dntrlm malzeme: Daha nceden bir inaatta kullanlm inorganik
materyallerden ilenerek elde edilmi malzeme (koruma, filtre ve ekirdek
malzemeleri hari).
Beton koruma tabakas birimleri: Koruma tabakas iin retilmi beton birimler

322

Tablo 2.22 Hidrolik yaplardaki anmam kayalarn kullanmnn genel deerlendirilmesi,


(CIRIA, 2012)
Kullanm Uygunluu

Kaya
Grup

Volkanik

Sedimenter

Metamorfik

zellikler
Maksimum
Byklk
HG
HG
HG

Tip

Koruma

Filtre

ekirdek

Granit
Diyorit
Gabro

*
*
*

*
*
*

*
*
*

Younluk
(t/m3)
2.5-2.8
2.6-3.1
2.8-3.2

Riyolit

2.3-2.8

LG

Andezit
Bazalt

*
*

*
*

*
*

2.4-3.1
2.5-3.1

LG
HG

Siyenit

2.6-2.9

HG

Kuvarsit

2.6-2.8

HG

Kumta
Siltta
eyl

!
!
!

*
!
!

*
*
*

2.3-2.8
2.3-2.8
2.3-2.7

LG
LG
LG

Kire ta

2.3-2.7

HG

Kalker
Sleyt
Fillit

!
x
x

!
x
x

*
*
*

1.5-2.3
2.7-2.8
2.3-2.7

LG
LG
LG

ist

2.7-3.2

LG

Gnays
Mermer
Serpantinit
Eklojit

*
*
*
*

*
*
*
*

*
*
*
x

2.6-2.8
2.7-2.8
2.5-2.6
3.3-3.6

HG
HG
LG
HG

ekil
E eksenli
E eksenli
E eksenli
ekilsiz
ile E eksenli
arasnda
E eksenli
E eksenli
Yass ile E eksenli
arasnda
Yass ile E eksenli
arasnda
Yass
Yass
Yass
Yass ile E eksenli
arasnda
E eksenli
Yass
Levhams/Yapraks
Levhams ile Yass
Arasnda
E eksenli
E eksenli
ekilsiz
ekilsiz

Not: * Kullanm iin uygun; ! stabilitenin salanmas asndan dikkat edilmesi gerekli; x kullanm iin uygun deil
CG: Kaba Gradasyon; LG: Hafif Gradasyon; HG: Ar Gradasyon

Fonksiyonel zelliklerine bal olarak, koruma tabakas talarnn kullanm mrlerinin farkl
fazlarda incelenmesi nerilmektedir, buna gre ayr zellikte tanmlama yaplmtr;
Doal zellikler: Kayann geldii kaynaktaki zellikleriyle ilgilidir; yani jeolojik gemii veya
endstriyel bir ilemden geirilmi olduunun belirlenmesi. Bu zellikler, mhendislik
jeolojisinin kapsamna girmektedir ve bu dorultuda kayacn mineral karakteristiinin, sahip
olduu sreksizliklerin, hava koullar nedeniyle meydana gelmi olan anma derecesinin ve
tektonik durumunun belirlenmesi gerekmektedir.
retim zellikleri: Bu zellik, koruma tabakas talarnn her bir (tekil; bireysel) parasnn ya
da tekil paralarnn granler malzeme bileimleriyle ilgilidir ve koruma tabakas tann doal
zellikleri bu durum zerinde belirleyici bir faktrdr. Buna bal olarak retim teknikleri
belirlenmektedir; rnein patlatma tasarm, seim, ykleme-boaltma, snflandrma
(ayklama) teknikleri ve kullanlacak aletlerin tespiti gibi.
naat zellikleri: Koruma tabakasnn inaatnda, talarn yerleim teknikleri, ekli ve maruz
kald koullar (suyun zerinde veya altnda bulunmas gibi) o tabakann kalnln ya da
porozitesini kontrol eden etmenlerdir.
Yukarda tanmlanan bu zellikler zaman ierisinde fiziksel, kimyasal ve biyolojik etmenler
neticesinde deiime urayabilmektedir. Dolaysyla, koruma tabakas talarnn
srdrlebilirlii yani dayanm dikkate alnmas gereken bir parametredir.
Yaplacak inaatn amacna gre ve buna bal olarak koruma tabakas talarnn
zelliklerinin ve fonksiyonun belirlenerek kullanlmas amacyla aada kavramsal bir ema
sunulmutur (ekil 2.36).

323

ekil 2.36 Koruma tabakas talarnn fonksiyon ve zelliklerinin ortaya konduu kavramsal
ema, (CIRIA, 2012)
Geleneksel projelerde genellikle ocak ta kullanlmaktadr ve bu talar elde edildikleri
kaynak dolaysyla yksek kalitede, marjinal ya da zayf zelliklere sahip olabilmektedir.
Dolaysyla, yaplacak inaatn kullanm amac ve nemine bal olarak koruma tabakas
talarnn karakteristiklerinin ortaya konmas asndan sahada ve laboratuvarda bir takm
malzeme testlerinin yaplmas uygun grlmektedir. Tablo 2.23 ve 2.24te verilen koruma
tabakas talarnn kalite ve srdrlebilirliinin belirlenmesi asndan, CIRIA (2012)nin
saha ve laboratuvar deneyleri iin tanmlam olduu zellikler ve snflandrmalar
bulunmaktadr.
Tablo 2.23de Di80 Yerinde % 80 geen kaya blounun boyutu, B n Krk ya da atlak oran,
ID50 atlak indeksi, Ic Sreklilik indeksi Vp/V* x100, Vp Kayadaki boluk oran, V* Mineralin
teorik ses hz, Df Fissur derecesi.

324

Tablo 2.23 Koruma tabakasnda kullanlacak talarn dayankll ve kalitesini belirlemek iin taocandan alnan talarn laboratuvar ve sah a verileri
Kalite ve Dayanklllk Deerlendirm esi
Mkem m el
yi
Damarsz, magmatik ve metamorfik
Kristalize dolamitler, kristalize
kayalar, Kuvarzit ve yksek silis
kireta ve iyi imentolanm
ierikli imentolanm kumta,
kumta
rekristalize kireta
Dk gerilme, kvrmlanma yok,
Orta gerilme, yk boalmas
atlaksz
nedeniyle gzlenebilen zellikler

Marjinal
Killi kireta, zayf imentolanm
kumta, boluklu resifal dolomit

Zayf
Dalgan kireta, resif
brei, ist, kilta, slate,
kalk, alta

Yksek gerilme, ocak aynasna


paralel atlak yaps

ok yksek gerilme, ta
oca aynasnda faylanma
gzlenebilir ve tabanda kaya
patlamas sz konusu
olabilir.
III-Orta dereceli ayrma
(kaya ktlesinin yarsndan
az paralanm)
Di80<1m ****

Kriter
Litolojik snflandrma

Referans
EN 932-3
(1997)

Arazideki Gerilm e
Koullar

Lienhart
(1988)

Hava koullarna gre


ayrma derecesi

BS 59301999)

IA- Ayrmam

IB- hafif ayrm (yzeyde


lekelenmeler)

II- Ksmen ayrm(ta ktlesinin


byk blmnde lekelenmeler)

Sreksizlik
analizleri(IBSD)
Yeraltsuyunun durumu

Wang vd. (1990)

Di80>2m ****

Di80=1.5-2m ****

Di80=1-1.5m ****

Lienhart (1998)

Kuru

Nemli

Taoca duvarlarndan szma

retim yntemi

Lienhart (1998)

Patlatmasz yntem: yani boyutlar


belli ocak ta retimi

Ta ekli ve hava
artlarna gre tan
paralanmas

Lienhart (1998)

Talarn %5ten az LT>3 ise ve


Talarn %95inin hava koullarna
gre ayrma derecesi IA ise

Tek sra patlatma, dk ok


enerjisi, barut m iktar<0.2kg/m3
patlatma ukurunun ap-75mm
Talarn %5-%10 iin LT>3 ise
ve
Talarn %95inin hava
koullarna gre ayrma
derecesi IB

ANFO ile geleneksel patlatma, barut


m iktar 0.2-0.4kg/m3
patlatma ukurunun ap-100mm
Talarn %10-%15 iin LT>3 ise ve
Talarn %95inin hava koullarna
gre ayrma derecesi II

stif/Depolama
Alan

Lienhart (1998)

Koruma tabakas talar iki ay


boyunca istifleme

Koruma tabakas talarnn bir ay


boyunca istiflenmesi

Koruma tabakasnn
btnl

Lienhart (1998)

Talarn % 90-95inin stok


alannda 2 ay bekleme
sonrasnda atlak olumamas

Talarn % 85-90nnn stok alannda


2 ay bekleme sonrasnda atlak
olumamas

Btnlk
(Darbe testi)

Blm 3.8.5
Kayacn Mekanik
zellikleri
Dupray (2005)

Koruma tabakas talarnn krleme


ve gerilme rahatlamas iin ay
boyunca istiflenmesi
Talarn % 95ten fazlasnda gerilme
rahatlamas nedeniyle ve ayrca
zensiz tama, patlatma veya stok
alanndaki iki aylk bekleme
srecinde herhangi bir nedenle
atlak ya da yark olumamas
IM50<2%
Bn<5%*

IM50=2-5%
Bn=5-10%*

IM50=5-15%
Bn=10-35%*

Blok (m onolit)
Btnl
(FSST)
Blok
(m onolit)Btnl
(ses dalgalarnn hz:
Ic , Df)

Tourenq vd
(1971)

Suyun duvarlardan akmas


ve yerde gllenme oluumu
retimde byk talarn
tamamnn patlatlmas
Barut m iktar >0.4kg/m3
Talarn %15den fazlas
LT>3
Talarn %95inin Hava
koullarna gre ayrma
derecesi III
kartlan talarn
bekletmeksizin inaat iin
kullanlmas
Talarn % 85inden aznn
stok alannda 2 ay bekleme
sonrasnda atlak
olumamas
IM50>15%
Bn>35%*

FSST, kaynan gerek btnln belirlemek iin kullanlan tasarm aracdr. Buna bal olarak CFSST deerleri snflandrlmasndan
kanlmas gerekir.
IC>80
Df<20

IC=80-70
Df<20

325

IC=70-50
Df<20

IC<50
Df20

Tablo 2.24 Saha ve laboratuvar kriterleri kullanlarak ta ocandan alnan anromann kalite
ve dayankllk rehberi, (CIRIA, 2012)

Laboratuvar
testleri

Kriter
Petrografik geliim
Ktle younluu kaya (t/m3)
Su emilimi (%)
Mikro porozite/
Toplam porozite (%)
Metilen mavisi emme
(g/100g)
Basn dayanm (MPa)
Schm idt darbe etkisi
(% geri tepme rebound)
Ses hz (km/s)
Nokta yk dayanm (MPa)
Krlma dayanm
(MPa m1/2)
Aktarmal (ndirekt) ekme
(Brezilya deneyi) dayanm
(MPa)
Los Angeles (% kayp)
Mikro-Deval (% kayp)
MgSO4 Salamlk
(% kayp)
Buz zc (% kayp)
Buz zc ile sonik hz
azaltma (% deiim)***
Islak kuru

Kalite ve dayankllk rehberi


Referans
Mkemmel
Eitimli petrograf
**
EN13383-2-2002
>2.7
EN 13383-2-2002
>0.5

yi
**
2.5-2.7
0.5-2.0

Snrda
**
2.3-2.5
2.0-6.0

Kt
**
<2.3
>6

<2

2-6

6-20

>20

Verhoef (1992)

<0.4

0.4-0.7

0.7-1.0

1.0

EN 1926:1999

>120

120-80

80-60

<60

Lienhart (2003)

ISRM (1988)

>60

50-60

40-50

<40

EN 14579:2004
ISRM (1985)

>6
>8

4.5-6
4-8

3-4.5
1.5-4

<3
<1.5

ISRM (1988)

>1.7

1.0-1.7

0.6-1.0

<0.6

ASTM D3967-95a
(2004) ISRM (1978)

>10

5.-10

2-5

<2

EN 1097-2:1998
EN 1097-1:1996

<15
<10

15-25
10-20

25-35
20-30

>35
>30

EN 1367

<2

2-10

10-30

>30

EN 13383:2002

<0.5

0.5-1

1.0-2

>2

Blm 3.8.6

<5

5-15

15-30

>30

1.0-2

>2

ASTM D5313-04
<0.5
0.5-1
Not
* Krlma oran Bw, tartlarak doru elde edilmi ya da tartlmadan sayarak grsel olarak tahmin edilebilir
** hibir kriter kurulmamtr, Blm 3.3.2ye baknz
*** yaplacak aratrmalar ile onaylanmas gereken geici kriter
**** Di80= blok boyutunun %80 geiren.

2.7.3 Koruma Tabakas Talarnn Granlometrik zellikleri


Bu tanm genellikle koruma tabakas ve filtre malzemesi iin geerli olmakla birlikte geni bir
gradasyon aralna sahip olan ekirdek malzemesi iin uygun deildir (CIRIA, 2012).
Koruma tabakas talarnn retimi dolaysyla farkl gradasyon ile ifade etmitir;
Ar gradasyon (HM): Byk boyutlardaki koruma tabakas talar iin
Hafif gradasyon (LM): Koruma tabakas, alt tabaka ve filtre tabakas iin
Kaba gradasyon (CP): Genellikle filtre tabakas iin kullanlmaktadr ve genellikle
200 mmden daha kk boyuttaki paralara sahip malzemeler iin uygundur.
Ar gradasyon iin tanmlanan sistem yzde geen ktle asndan baz limit deerlere
sahiptir (bkz. ekil 2.37). Nominal limitler koruma tabakasnn hedef byklklerine karlk
gelirken; ekstrem limitler toleranslar ifade etmektedir.
Standart gradasyon iin gereksinimler ve yzde geen deerler Tablo 2.25te zetlenmitir.
Granler malzemelerin gradasyonunun belirlenmesi aada sralanan sebepler nedeniyle
olduka nemlidir.
1-Dklen malzemenin istiflenmesi (dizilimi) ve porozitesi, gradasyon erisinin eimine
baldr.
2-zellikle farkl granler malzemeler arasndaki geilerde filtre, borulanma davran
gradasyon kurallar tarafndan kontrol edilir.
3-Geni gradasyona sahip malzemelerin, yn halinde tanmas ve stoklanmas srasnda
segregasyona urama olasl sz konusu olduundan, gradasyon erisinin geniliinin belli
bir limit deer ile snrlandrlmas, bu etkinin kontrol altna alnmasn salayacaktr.
Ocaklardan kartlan doal ta numunelerinin blok ktleleri ya da elek boyutlar eitli
aralklarda elde edilebilmektedir.
Belli bir ktleden veya aptan daha hafif ya da kk olan toplam malzeme ktlesinin
yzdesi, o malzemenin kmlatif ktle ve ap dalm erisi olarak nitelendirilmektedir.
Burada My , blok ktlesi; y ise M ktlesinden daha hafif olan malzemenin toplam (veya

326

kmlatif) ktlesinin yzdesini ifade etmektedir. rnein, M50, teorik olarak malzeme
ktlesinin yarsnn daha hafif olduu ktleye denk gelmektedir.
Bir malzemenin niformluluu, o malzemeye ait granlometrik erinin dikliinden yani
genilii veya gradasyonundan belli olmaktadr. niformluluk genellikle M85/M15 ya da D85/D15
orannn ald deere bal olarak ifade edilebilmektedir. Blm 2.1.7de verilen gradasyon
aralklarna gre malzemeye ait gradasyonun niformluluk durumu, erinin geniliine gre
tayin edilebilmektedir. Geni gradasyona sahip malzemeler genellikle iyi derecelenmi olarak
ifade edilmektedir. Kt derecelenmi malzeme ise doal yollarla meydana gelmi veya iki
farkl boyutta retilip-kartrlm numuneden elde edilmektedir. Genellikle koruma
tabakasnn dar genilikte bir gradasyona sahip olmas beklenir.

ekil 2.37 Ar gradasyon (HM) iin tanmlanan EU standart gradasyon limitleri yzde
geen, (CIRIA, 2012)
Ar gradasyon iin tanmlanan limitler;
Ekstrem Alt Limit (ELL) : Yzde 5ten daha fazla gemeyen ktle
Nominal Alt Limit (NLL) : Yzde 10dan daha fazla gemeyen ktle
Nominal st Limit (NUL) : Yzde 70ten daha az gemeyen ktle
Ekstrem st Limit (EUL) : Yzde 97den daha az gemeyen ktle
zel bir ocaktan koruma tabakas ta temin edilmedii durumlarda standart gradasyon
kullanlabilmektedir. Dolaysyla, bu gibi snrlayc durumlarda da standart gradasyona
benzer ekilde ktle veya tane dalm yaklam dikkate alnabilmektedir. CIRIA (2012)ye
gre iki adet kategori tanmlanmtr;
Kategori A gradasyonu : Efektif ortalama ta arlnn (Mem ) belirlenmesinin gerektii ve
koruma tabakasnn tasarmn kontrol eden parametre ortalama ktle olduunda kullanlr
Kategori B gradasyonu : Koruma tabakas iin kullanlmaz ve efektif ortalama ktlenin (Mem )
denetimi sz konusu deildir.
Kategori A iin, standart gradasyona benzer ktle dalm aada ifade edildii gibi
(granlometrik zelliklerin) belirlenmektedir (ar ve hafif gradasyon yaklamna uygunluk
sz konusudur);
Herhangi bir standart gradasyona benzer ktle dalm temini iin malzeme ta ocandan
kolaylkla retilebilmektedir. Bunun iin, daha nceden tasarmda belirlenmi olan M50 (kg)
deerine bal olarak aada verilen ifade yardmyla spesifik limit ktle deerleri elde
edilebilmektedir. Eitlik (2.106)da belirtilmi olan A ve B katsaylar, Tablo 2.26da
sunulmutur.

Y=AMB50

(2.106)

ekirdek malzemesiyle ilgili olarak CIRIA (2012) tepe boyutlarnn belirtilmesi gerektiini, alt
ksmnn ise kontrol edilmesi gerektiini ifade etmektedir. Bu malzeme iin tipik geoteknik
zellikler (kayma direnci, porozite ve permeabilite gibi zellikler) CIRIA (2012) Blm 5.4te
327

aklanmtr. Bu geoteknik zellikler, gradasyon geniliini ve ince malzeme ieriini


etkileyen nemli faktrlerdir. ekirdek malzemesinin uygun poroziteye sahip olup olmadn
tahmin edebilmek asndan CIRIA (2012) Blm 3.4.4.3de verilmi olan ifadeler tavsiye
edilmektedir. ekirdek malzemesinin alt snr 1kg dr. Eitlik (2.107)te, LT (uzunluk-kalnlk
oran) iin verilmi olan ampirik bir ifade yardmyla bu orann deeri kontrol edilebilmektedir.
-0.02
LT=2.3M50

(2.107)

LT orannn, CIRIA (2012)ye gre zellikle koruma tabakasndaki talarn btnlk ve


kilitlenme mekanizmas asndan 3ten kk olmas tavsiye edilmektedir.

Ar

ELL
<5%
kg
6500
4000
2000
700
200

NLL
<10%
kg
10 000
6000
3000
1000
300

NUL
>70%
kg
15 000
10 000
6000
3000
1000

EUL
>97%
kg
22 500
15 000
9000
4500
1500

Alt Limit
kg
12 000
7500
4200
1700
540

Hafif

Tablo 2.25 Ar, Hafif ve Kaba Gradasyon iin gereksinimler, (CIRIA, 2012)
Snf Seimi
Ama
Gereksinimleri kg
10 000-15 000
6000-10 000
3000-6000
1000-3000
300-1000
Snf Seimi
Ama
Gereksinimleri kg
60-300
10-60
40-200
5-40
15-300*

ELL
<2%
kg
30
2
15
1.5
3

NLL
<10%
kg
60
10
40
5
15

NUL
>70%
kg
300
60
200
40
300

EUL
>97%
kg
450
120
300
80
450

Alt Limit
kg
120
20
80
10
45

Mem
st Limit
kg
13000
8500
4800
2100
690
Mem
st Limit
kg
190
35
120
20
135

Kaba

Snf Seimi
ELL
NLL
NUL
EUL
Ama
<5%
<15%
>90%
>98%
<50%
Gereksinimleri
mm
mm
mm
mm
mm
(mm)
45/125
22.4
45
125
180
63
63/180
31.5
63
180
250
90
90/250
45
90
250
360
125
**
22.4
45
180
250
63
45/180
***
***
***
45
250
NA
90/180
90
180
*
**
***
Not: =geni hafif dalm. =geni kaba dalm. = gabion dalm. NLL=%20 ve NUL=%80

Tablo 2.26 Standart olmayan dalm iim nerilen katsaylar, (CIRIA, 2012)

Ktle deerleri

M eml
m in M em

M eml
m ax M em

Ek Bilgi
M 85
M 50
m in

NLL
<10%

A faktr

0.156

2.520

5.160

0.449

1.060

0.160

3.340

0.663

1.515

B faktr

1.32

1.160

0.920

0.880

1.080

0.990

1.171

0.918

1.041

0.959

Standart dalm iin rnek


M50
Hesaplanm
2.9
-35

kg
Yaklak
3

NUL
>70%

zellikler
BUL
>97%

ELL
<5%/
<2%*
0.027

M 15

M 50
m aks

9.6

66.4

117.9

20.9

35.8

10.3

87.2

26.9

45.9

10

65

120

20

35

10

90

27

45

2935

1893

5180

2768

3279

3000

1900

5200

2750

3250

Standart dalma benzeyen standart olmayan dalm iin rnek


M50 - Hesaplanm
1050
1685
3984
5923
2556
300

0 kg
Yaklak
1000
1700
4000
6000
2500

Not: Hafif gradasyon iin (NLL<300 kg), belirtilen ktle %2 ile snrlandrlmtr, aksi takdirde limit %5 tir.

328

3. YANAMA YAPILARI
3.1 Yanama Yap Tipleri
Yanama yaplar yapsal olarak deniz ile etkileimleri ve d ykler asndan stabiliteleri
bakmndan genelde kapal ve ak yaplar olmak zere snflandrlmaktadrlar. Bu yaplar
kyya paralel yaplmalar durumunda rhtm, kydan aa doru yaplmalar durumunda iskele
yaps olarak adlandrlrlar. Kapal tipten rhtm yaplarnn tasarmnda geri dolgunun uygulad
yk n plana kmaktadr. Bu tip yaplara tesir eden evresel ykler; dalga, aknt, deprem, gemi
basnlar gibidir.
Kapal yanama veya rhtm yaplar deniz etkilerini n yzeyleri ile karlayan ve arka
taraflarna geirmeyen yaplardr, bu yaplar stabiliteleri asndan ise iki ana gruba
ayrlmaktadrlar (ekil 3.1, ekil 3.2 ve ekil 3.3).
i) Arlk Tipi Rhtm Duvarlar
Duvar biiminde olan yap kendi l arl ve taban srtnmesi ile kendisine etki eden yatay ve
dey yklere kar koyarlar.
ii) Palplan Rhtm Duvar (Esnek Tip Rhtm Duvar)
Kazk ya da zel imal edilmi elemanlarn yan yana aklmas ile imal edilirler. Bu tip duvarlarn
yzeyleri yapya etki eden herhangi bir yatay yke kar dayanabilmesi iin yeterince uygun
deillerse rhtm gerisine balanrlar.

ekil 3.1 blmeli keson rhtm (Thoresen, 2015)

ekil 3.2 L tipi yanama yaps elemanlar (payandal ve payandasz) (Thoresen, 2015)

329

ekil 3.3 Bloklu rhtm duvar (Thoresen, 2015)


Ak yanama yaplar, rhtm platformlarnn deniz tarafndan dolgu alannn en st noktasna
kadar uzatlmas ile meydana getirilmektedirler (ekil 3.4). Betonarme yanama yaplar ya da
ahaptan yaplm ak yanama yaplarnn yapm kurallar, tama kapasitesi vb. hemen
hemen ayndr. Kazkl ak yzl rhtmlar, elik, beton veya ahap kazklardan ina edilirler.
Arlk tipi rhtmlara gre kazkl ak tip rhtmlar olduka esnek yaplardr. Ak tipten
rhtmlarda geri dolgu tipik olarak ta dolgu dalgakranlarda uygulanan tasarm kriterleri
uygulanarak hesaplanrlar. ev st koruma tabakas dalga etkisinde kalrken topuk blgesi gemi
pervanelerinden kan su jetinin etkisinde kalrlar ve stabiliteleri bozularak hasar grebilirler. Bu
tasarm koulu gz nne alnmaldr. zellikle feribot, Ro-Ro ve yolcu gemileri ksacas
yanama destei almadan kendi gleri ile yanap ayrlan gemiler bu tip hasarlara neden
olmaktadrlar. Kydan aa doru planlanan ak yanama yaplarnda ise yapnn her iki
tarafna yanama yaplabilmektedir (ekil 3.4 b).

(a) Ak tip rhtm

(b) Ak tip iskele

ekil 3.4 Ak tip yanama yaps (Thoresen, 2015)

330

Yanama yaplarnn tabliye kotlar;


Terminal apron kotuna
Hizmet verilecek gemi tipine
En yksek su seviyesine
Rzgar etkisinde kabarmaya
Dalga etkisinde kabarmaya
Liman donanm ve yk operasyonuna
bal olarak belirlenir.
Yanama yap tipinin seimi;
Zemin koullarna
Su alt almalarna
Dalga etkisine
Tasarm deneyimine
Yapm ekipmanlarna
Malzeme teminine
Yapm sresine
Gelecekteki byme koullarna
Byme iin birleim detaylarna (rnein bir ano yanama yaps 100 ile 200 m uzunluunda
planlanabilir)
Fizibilite almalarna
bal olarak yaplmaktadr.
Arlk tipi rhtmlarn tasarmnda dikkate alnan baz temel koullar aadaki gibi belirlenmitir;
Bloklu rhtmlarda zellikle deprem ykleri altnda stabilite koullarnn salanmas iin
bloklarn n boyutlandrlmasndaki ilk kst B/h>2 ile verilebilir, ancak yeterli koul deildir ve
(H/h) yapnn ykseklii ile orantl blok ykseklii belirlenmelidir, vin kaldrma kapasitesine
bal olarak blok says az tutulmaldr (Yksel vd., 2015), daha sonraki hesaplamalarla
stabilite tahkiki yaplarak uygulama boyutlar belirlenir. Burada B rhtma dik en ksa blokun
genilii, h blok ykseklii ve H rhtm yksekliidir.
Blok byklkleri kullanlacak vinlerin kaldrma kapasitesinden etkilenmektedir ve yklenici
ile proje mhendisi bunu dikkate almaldr. rnek; blok arlklar uygulamada 150 ile 2000
kN arasnda deiebilmektedir, bylece vin kaldrma kapasitesine gre blok uzunluklar
belirlenebilir.
Bloklu rhtmlarn arka yzeyi kambura sahiptir, kamburun st tarafndaki geri dolguya doru
olan eimi, alt tarafndaki eimden daha byk planlanr. Gerekli dolgudan kaynaklanan itki
kuvvetinde kambur eimleri dikkate alnmaldr.
L tipi rhtmlarda, L elemanlarn maksimum yksekliinin 7 m olmas tercih edilmelidir,
bundan daha yksek elemanlar payandal olarak tasarlanmaldr. Payandal L elemanlarn
maksimum ykseklikleri 20 mye kadar olabilmektedir. Bu elemanlarn uzunluklar vinlerin
kaldrma kapasitesine bal olarak 3-12 m aralnda deimektedir. Mobil vinler 100 tona
kadar kaldrabilmektedir ancak yzen vinler 200 ta kadar kaldrabilmektedir, 800 ta kadar
kaldran zel yzen vinler de mevcuttur.
L tipi elemanlarn yerletirilmesinde, x, y ve z dorultularnda msaade edilecek hata
tolerans 50 mm, deyde eim tolerans 1/400, rhtm boyunca asal tolerans ise 0.5yi
gememelidir.
Keson rhtmlar kuru ya da yzen havuzlarda ina edilebilirler. Ekonomik nedenler, yzme
koullar ve gerilmelere kar dayanmlar asndan uzunluklar 30 myi gememelidir. Her bir
kesonun geniliinin 25 m ve yksekliinin 20 myi gememesi tavsiye edilmektedir. Keson
331

elemanlarn genilik/ykseklik oran birden byk olacak ekilde seilerek stabiliteleri


hesaplanmaldr. Kesonlarn kaldrlmasnda vin kapasiteleri gz nne alnmaldr. Keson
hesaplamalarnda yzme hesaplar da yaplmaldr.
Genilikleri byk kesonlar, mevcut gerilmelerin azaltlmas amacyla birden fazla blmeden
oluacak ekilde tasarlanr.
Korunmu su alanlarnda kesonlarn birleim yerlerinde msaade edilecek yerleim tolerans
100 mmyi gememelidir.
Arlk tipi rhtmlarn geri dolgularnn yapm ve tasarm, yapya etkiyecek ykler
bakmndan byk nem tamaktadr. Yap arkasndaki dolgu, genel olarak "yapsal dolgu"
olarak adlandrlan ve yksek mekanik niteliklere sahip ocak ta ile oluturulmaktadr.
Yapsal dolgunun geri alandaki mesafesi en az yap yksekliinin iki kat kadar olmaldr ve
yeterli drenaj koullar salanmaldr. Seilen dolgu malzemesinin gradasyonu, tasarmda
kullanlan dolgu kayma parametrelerini (isel srtnme as) salayacak ekilde
belirlenmelidir. Yapsal dolgu ile gerisinde kalan alansal dolgu ile ara kesitinde gerekmesi
halinde filtre malzemesi kullanlmaldr. Yapsal dolguda 1kgdan kk malzeme
kullanlmamaldr.
Ak ve kapal yaplar birlikte kompozit yap olarakta tasarlanabilmektedir.
3.2. Gemi Balama Kuvveti
Gemi balama yk geminin liman iinde rhtma veya iskele ve dolfenlere bal olduu sre
iinde rzgar ve akntnn gemi zerinde oluturduu yktr. Bu yk rhtm zerine yerletirilen
balama yaplarnn (baba gibi) tasarmnda kullanlr. Gemi balama ykleri yanama
yaplarnn tasarmnda kullanlmaktadr.
Balama kuvveti;

Geminin ykl veya yksz olmasna ve


Rzgar ile aknt hz ve ynne bal olarak hesaplanacaktr.

3.2.1. Balanma Yklerinin Belirlenmesi:


Gemi balama kuvvetinin hesabnda, yapy kullanacak olan geminin zelliklerin tespit edilmesi
ve bu proje gemisine gre tasarm yaplmas esastr.
Balama yklerinin belirlenmesinde zel bir deerlendirmenin yaplamad durumlarda, ykl
deplasman tonaj 20 000 tdan kk olan gemilerde (DT<20 000 t), baba aralklar rhtm
zerinde 15 m ile 30 m arasnda alnabilir. (Tablo 3.8, Tablo 3.9 ve Tablo 3.10da yaklak baba
ykleri verilmitir).
Ykl deplasman tonaj 20 000 tdan fazla (DT >20.000 t ) olan gemilerde balama yklerinin
bulunmas iin zel ve ayrntl hesaplamalar yaplmaldr. Bu hesaplamalarda kullanlan
tanmlar ve iaret sistemi ekil 3.5te verilmitir.
Balama kuvveti etkisindeki yap en gayrimsait balama durumu iin kontrol edilmelidir.
Hesaplamalarda kayma ve dnme durumlarna baklr. ekil 3.6da baba yapsna etkili
kuvvetler gsterilmitir. Bu ekilde balanma as, T balama kuvveti, P v dey toprak
basnc (kN/m), Ph yatay toprak basnc (kN/m), W styap arldr (kN/m).

332

ekil 3.5 Gemi zerinde etkili kuvvetler

(b) Dnme

(a) Kayma

ekil 3.6 Balama kuvvetinin etkileri (OCDI, 2009).


Gemilerin yanama yerine bal olmas durumunda maksimum kabul edilebilecek belirgin dalga
ykseklikleri Tablo 3.1de verilmitir. Bu dalga ykseklikleri dalga periyodunun 10 sye kadar
olmas durumunda geerlidir. Daha uzun periyotlu dalgalarda bu dalga ykseklikleri
azaltlmaldr. Ynsel dalga durumu ise Tablo 3.2de verilmitir. Dalga ykseklikleri geminin
gvdeden almas durumuna gre belirlenmitir. Liman ii salnmlar ya da daha uzun dalgalar
daha kk dalga yksekliklerinde dahi gemilerin hasar almasna neden olabilir.
Gemiye etkiyen tip kuvvet vardr:

Rzgar kuvveti
Aknt kuvveti
Dalga kuvveti

Hesaplamalarda kullanlacak formller aada verilmitir.

333

Tablo 3.1 Maksimum belirgin dalga


Bal gemi tipi
Yatlar

Yanama yerinde Hs (m)

0.15

Balk tekneleri

0.30

Genel kargo (<30,000 DWT)

0.70

Dkme yk (<30,000 DWT)

0.80

Dkme yk (30,000-100,000 DWT)

0.80-1.50

Sv yk tanker (<30,000 DWT)

1.00

Sv yk
DWT)

tanker(30,000-150,000 1.00-1.70

Yolcu gemisi
1

0.70

Detayl durum Blm C.4 Yat Liman planlamasnda tanmlanmtr.

Tablo 3.2 Farkl ynler iin maksimum belirgin dalga ykseklikleri (m)
Gemi tipi

Ba ve ktan (0)

45-90

Genel kargo

1.0

0.8

Konteyner, Ro-Ro

0.5

Dkme yk (30,000-100,000 DWT, ykleme)

1.5

1.0

Dkme yk (30,000-100,000 DWT, boaltma)

1.0

0.8-1.0

Tanker 30,000 DWT

1.5

Tanker 30,000-200,000 DWT

1.5-2.5

1.0-1.2

Tanker >200,000 DWT

2.5-3.0

1.0-1.5

A) Gemiye Etkiyen Aknt Kuvvetleri


Gemiye etkiyen enine aknt kuvveti ( FTC )

FTC = CTC CCT LBP Dm Vc 10-4


2

CTC
CCT

Dm
Vc
LBP

(kN)

(3.1)

: Enine aknt katsays (aknt ynne bal) (ekil 3.7)


: Enine aknt kuvveti iin dzeltme katsays (su derinliinin, gemi su ekimine oranna,
d/D, baldr) (ekil 3.8)
: Deniz suyu zgl ktlesi (kg/m 3)
: Ortalama gemi su ekimi (draft)
: Ortalama aknt hz (m/s)
: Gemi boyu

334

Gemiye etkiyen boyuna aknt kuvveti ( FLC )

FLC =CLC CCL LBP Dm Vc

CLC
CCL

Dm
Vc
LBP
d

10-4

(kN)

(3.2)

: Boyuna aknt katsays (aknt ynne bal) (ekil 3.7)


: Boyuna aknt kuvveti iin dzeltme katsays (su derinliinin gemi su ekimi oranna,
d/D, bamldr) (ekil 3.9)
: Deniz suyu zgl ktlesi (kg/m 3)
: Ortalama gemi su ekimi (draft)
: Ortalama aknt hz (m/s)
: Gemi boyu
: Su derinlii (m)

ekil 3.7 Btn gemiler iin derin denizde aknt diren katsaylar (BS 6349-1:2000)

335

ekil 3.8 Enine aknt kuvvetleri iin derinlik dzeltme faktr (BS 6349-1:2000)

ekil 3.9 Boyuna aknt kuvvetleri iin derinlik dzeltme faktr (BS 6349-1:2000)
ekil 3.7de enine aknt katsays CTC (k), CTC (ba) olarak gsterilmekte ve hesaplamalarda
byk olan katsay alnmaktadr.
Burada gemi boyu, LBP, gemi boyu geminin bann yazn tuzlu su hatt ile kesitii dey ile
geminin dmeni arasndaki yatay mesafenin metre cinsinden lsdr. Gemi su ekimi, D,
gemi tamamen dolu olduunda ortalama su ekimidir (m).
Tasarm yaplacak blgede ortalama aknt hzlarnn belirlenmesi, aknt iklim almalaryla
gerekletirilir.
Byk tankerler iin CTC , CCT, CLC ve CCL katsaylar BS 6349-1(2000)de Tablo 3.3te verildii
gibi tanmlanmtr.

336

Tablo 3.3 Aknt katsaylar (BS 6349-1, 2000)


(a) Byk tankerler iin enine aknt katsaylar
Batan
ka kadar
olan a ()

Derinlik dzeltmesi d/D=1.1

Derinlik dzeltmesi d/D=1.5

Derinlik dzeltmesi d/D=2.0

CTCba

CTCk

CCT

CTCba

CTCk

CCT

CTCba

CTCk

CCT

0.00

0.001

0.00

0.00

0.00

5.00

0.00

0.00

2.00

15

0.50

0.20

8.00

0.50

0.20

4.50

0.50

0.20

1.70

30

0.80

0.40

6.00

0.80

0.40

3.80

0.80

0.40

1.70

45

1.20

0.70

5.00

1.20

0.70

3.40

1.20

0.70

1.60

60

1.40

1.00

4.70

1.40

1.00

3.00

1.40

1.00

1.60

75

1.50

1.30

4.80

1.50

1.30

2.90

1.50

1.30

1.70

90

1.40

1.60

4.90

1.40

1.60

2.90

1.40

1.60

1.70

105

1.20

1.70

4.70

1.20

1.70

2.90

1.20

1.70

1.70

120

0.90

1.60

4.50

0.90

1.60

3.10

0.90

1.60

1.70

135

0.60

1.40

4.50

0.60

1.40

3.60

0.60

1.40

1.70

150

0.30

1.00

5.00

0.30

1.00

4.00

0.30

1.00

1.80

165

0.10

0.60

6.50

0.10

0.60

4.40

0.10

0.60

2.00

180

0.00

0.00

9.00

0.00

0.00

5.00

0.00

0.00

2.20

(b) Byk tankerler iin boyuna aknt katsaylar


Batan ka
kadar olan a
()

Derinlik dzeltmesi
d/D=1.1

Derinlik dzeltmesi
d/D=1.5

Derinlik dzeltmesi
d/D=2.0

CLC

CCL

CLC

CLC

CCL

CLC

0.40

1.70

0.40

1.40

0.40

1.20

15

0.20

1.70

0.20

1.40

0.20

1.20

30

0.20

1.70

0.20

1.40

0.20

1.20

45

0.40

1.70

0.40

1.40

0.40

1.20

60

0.20

1.70

0.20

1.40

0.20

1.20

75

0.20

1.70

0.20

1.40

0.20

1.20

90

0.00

1.70

0.00

1.40

0.00

1.20

105

0.10

1.70

0.10

1.40

0.10

1.20

120

0.20

1.70

0.20

1.40

0.20

1.20

135

0.20

1.70

0.20

1.40

0.20

1.20

150

0.10

1.70

0.10

1.40

0.10

1.20

165

0.40

1.70

0.40

1.40

0.40

1.20

180

0.50

1.70

0.50

1.40

0.50

1.20

337

B) Gemiye Etkiyen Rzgar Kuvvetleri


Rzgar kuvvetleri Beaufort rzgar lei ile snflandrlr. Beaufort lei Tablo 3.4te verilmitir.
Ortalama rzgar hz ve yn Beaufort leine gre ortalama su seviyesinin 10 m zerinde 10
dakikalk kaytlar ile tanmlanr. Tasarm yaplacak blgede ksa periyotlu rzgar hz ile
ortalama rzgar hz oran gust faktr iin yeteri bilgi mevcut deilse, PIANC yksek rzgar
hzlar iin Tablo 3.5teki gust oranlarn teklif etmitir. Burada gust 1 dakikadan az ksa sre
iindeki esen rzgar hznn anlk art ve ddr (BS 6349, 2013).
10 dakika ve 1 saat ortalama sreli rzgar hzlar ile gust oran arasndaki ilikiler Tablo 3.5te
verilmitir. Maksimum rzgar hz, ortalama rzgar hznn tabloda verilen katsaylar ile
arplmasyla bulunur. Liman ve gemi operasyonlarnda talep edilen gust sresinin 1 dakikadan
az alnmas tavsiye edilmektedir. Balama analizlerinde balastl bir tanker iin rzgar kuvvetinin
hesaplanmasnda 1 dakika sreli ortalama rzgar hz tavsiye edilmektedir. Normal koullarda
rzgar hznn 25-30 m/snin zerine kmas durumunda geminin baland yanama
yapsndan ayrlmas veya balast ykn azaltmas istenmektedir.
Tablo 3.4 Beaufort rzgar lei
Beaufort

Rzgar Ad

0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12

Sakin
Gayet Sakin
Hafif
Latif
Mutedil
Frika
Kuvvetli
Mutedil frtna
Frtna
Kuvvetli frtna
Byk frtna
Bora
Kasrga

Rzgar Hz
m/s
0.0-0.2
0.3-1.5
1.6-3.3
3.4-5.4
5.5-7.9
8.0-10.7
10.8-13.8
13.9-17.1
17.2-20.7
20.8-24.4
24.5-28.4
28.5-32.6
32.7-

knots
0.-0.5
1-3
4-6
7-10
11-16
17-21
22-27
28-33
34-40
41-47
48-55
56-63
64-

Tablo 3.5 On dakika ve bir saat rzgar hz ile gust faktr arasndaki iliki
Gust Faktr
On dakika rzgar hz
Bir saat rzgar hz
Ortalama 3 saniye
1.35
1.56
Ortalama 10 saniye
1.30
1.48
Ortalama 15 saniye
1.27
Ortalama 30 saniye
1.21
Ortalama 1 dakika
1.15
1.28
Ortalama 10 dakika
1.00
1.12
Ortalama 30 dakika
1.05
Ortalama 1 saat
1.00
Not: Ortalama saatlik rzgar hz U3600 ve gust arasnda iliki iin yeteri yerel bilgi veya
detaylarn olmamas durumunda BS 6349 (2013) aadaki ifadenin kullanlmasn
nermitir.
Rzgar Sresi

U t =U3600 1.277+0296tanh 0.9log10 45/t


burada t saniye cinsinden lm sresidir.

338

Enine rzgar kuvveti (FTW )


(kN)
FTW =CTW A AT Vw2 10-4
Boyuna rzgar kuvveti (FLW )
(kN)
FLW =CLW A AL Vw2 10-4

(3.3)
(3.4)

: Enine rzgar kuvveti katsays.


Enine rzgar katsays ekil 3.10, ekil 3.11, ekil 3.12de rzgar yaklam as () ve gemi
zelliklerine gre verilmektedir. Byk tanker ve konteyner gemileri iin katsaylar Tablo 3.6da
verilmitir.
ekillerde enine rzgar katsays CTW (k), CTW (ba) olarak gsterilmekte ve hesaplamalarda
byk olan katsay alnmaktadr.
CLW ; Boyuna rzgar kuvveti katsaysdr. Boyuna rzgar katsays ekil 3.10, ekil 3.11, ekil
3.12de rzgar yaklam as () ve gemi zelliklerine gre verilmektedir. Byk tanker ve
konteyner gemileri iin katsaylar Tablo 3.6da verilmitir. Bu ifadelerde;
A Havann zgl ktlesi (kg/m 3)
0o C de = 1.3096 kg/m 3,
30o C de = 1.1703 kg/m 3 alnabilir.
A L Geminin su seviyesi zerindeki boyuna izdm alan (m 2) AT Geminin enine su seviyesi
zerindeki enine izdm alan (m 2), gemi tipine ve boyutlarna gre deimektedir. Bu alan
geminin balast koullarna gre de deimektedir. Gemi alanlar Blm C.1de verilmitir. Her iki
tarafna yanama yaplan iskelelerde etkili toplam rzgar yk en byk gemiye etkili rzgar
kuvvetinin zerine dier tarafa yanam gemiye etkili rzgar kuvvetinin %50si ilave edilerek
bulunur. Vw Su seviyesinden 10 m yukardaki tasarm rzgar hz dr (m/s). Balanma durumu
iin 1 dakika ortalama rzgar hznn kullanlmas nerilmektedir. Tasarm yaplacak blgede
rzgar hzlarnn belirlenmesi, rzgar iklim almalaryla gerekletirilir.

CTW

ekil 3.10 Rzgar geli as ile rzgar kuvveti katsaylar arasndaki iliki (BS 6349-1, 2000)

339

ekil 3.11 ok byk petrol tankerleri iin rzgar kuvveti katsaylar (BS 6349-1, 2000)

ekil 3.12 Yk gemileri iin rzgar kuvveti katsaylar ( BS 6349-1, 2000)

340

Tablo 3.6 Rzgar katsaylar


(a) Balastl durumda tanker ve konteyner gemilerinde rzgar katsaylar
Batan ka
kadar olan a
()
Ba 0

ngiliz Standard BS 6349-1, 2000


Gverte yk olmayan
ok byk tankerler
byk konteyner gemileri
CTWba
CTWk
CLW
CTWba
CTWk
CLW
0.0
0.0
1.2
0.0
0.0
0.7

15

0.7

0.3

0.9

0.8

0.4

0.7

30

1.4

0.9

0.7

1.8

1.0

0.7

45

2.1

1.4

0.4

2.5

1.7

0.5

60

2.4

1.9

0.2

2.9

2.2

0.3

75

2.4

2.3

0.1

3.1

2.6

0.4

90

2.2

2.6

0.0

2.9

2.9

0.4

105

1.8

2.8

0.2

2.7

3.0

0.3

120

1.3

2.7

0.4

2.2

3.1

0.1

135

0.8

2.5

0.6

1.7

2.9

0.2

150

0.4

1.8

0.7

1.0

2.0

0.5

165

0.1

1.0

0.8

0.4

1.2

0.6

K 180

0.0

0.0

0.8

0.0

0.2

0.6

(b) Ykl durumdaki tanker ve konteyner gemilerinin rzgar katsaylar


ngiliz Standard BS 6349-1, 2000
Batan ka
kadar olan a
()

ok byk tankerler

Gverte yk olmayan
byk konteyner gemileri

CTWba

CTWk

CLW

CTWba

CTWk

CLW

Ba 0

0.0

0.0

1.8

0.0

0.0

0.6

15

0.2

0.3

1.7

0.6

0.4

0.6

30

0.5

0.8

1.4

1.6

0.9

0.6

45

0.9

1.4

1.1

2.4

1.6

0.5

60

1.1

1.7

0.7

2.8

2.1

0.3

75

1.2

2.0

0.3

2.8

2.5

0.4

90

1.1

2.1

0.0

2.6

2.7

0.4

105

1.0

2.2

0.3

2.3

2.8

0.3

120

0.8

2.3

0.6

1.9

2.8

0.1

135

0.6

2.1

0.8

1.5

2.6

0.5

150

0.4

1.7

1.2

0.9

1.8

0.8

165

0.2

1.0

1.4

0.3

0.8

0.5

K 180

0.0

0.0

1.4

0.0

0.0

0.5

341

C) Gemiye Etkili Dalga Kuvvetleri


Her ne kadar yanama yerleri greceli olarak dalga etkilerine kar korunmu su alanlarnda
tasarlansa da, dalga koullar belirli koullar atnda gemiler zerinde etkin olurlar ve
istenmeyen gemi hareketlerine neden olurlar (ekil 3.13). Ancak bu konuda, balanm bir
gemiye etkili dalga kuvvetlerinin hesaplanmasna ynelik standart yntem bulunmamaktadr.
Dalgalar zellikle aadaki koullarda etkin olurlar;
(a) 20 sden byk periyotlu dalgalar balama kuvvetleri zerinde olduka etkin olurlar.
(b) Gemilerin yalpa (roll) hareketleri 13 ile 19 s periyotlu soluan dalgalarndan etkilenirler.
(c) Ba k vurma (pitch) kk ve etkisizdir. Buna karn, dalp kma (heave) dalga periyodu
boyunca dalga yksekliine eittir ve kk periyotlu dalgalarda kktr.
Farkl gemi tipleri iin maksimum belirgin dalga ykseklikleri Tablo 3.7de verilmitir.

ekil 3.13 Bal gemi zerine etkili dalga kuvveti iin ematik gsterim (Thoresen, 2015).
Dalga kuvvetlerinin hesaplanmas iin spanyol artnamesi ROM (1990) 0.2-90 aknt ve rzgar
kuvvetlerinin hesaplanmasna benzer ifadeler nermitir.
Operasyon koullarnn belirlenmesinde, dinamik balama analiz yntemlerinin kullanlmas
istendiinde saysal yntemler kullanlarak zme gidilebilir. Bu amala kullanlacak
yazlmlarn uluslararas kabul grmeleri istenir.
Gemilere etki eden dalga kuvvetlerinin spanyol Standart ROM0.2-90 (1990) tarafndan
aadaki ifadelerle hesaplanabilecei belirtilmitir.
Enine kuvvet (kN)
FTdalga =10Cfw Cdw wHs2 D* sin2
(3.5)
Boyuna kuvvet (kN)
FLdalga =10Cfw Cdw wHs2 D* cos
(3.6)
burada
D* =LBP sin+Bcos
(3.7)
burada
Cf w dalga boyuna ve gemi su ekimine baml katsay. Eer 2 / L D>1.4 ise Cf w=0.064, eer

2 / L D<0.2 ise Cf w=0.0 alnr.


342

Cdw dalga boyuna ve su derinliine baml katsay. Eer

4 / L d=0.0

4 / L d>6.0

ise Cdw=1.0, eer

ise Cdw=2.0 alnr.

w deniz suyu zgl arl; 1.034 t/m 3


Geminin boyuna ekseni ile dalga n arasndaki a

D* Yaklaan dalgann grd gemi boyunun izdm


B Gemi genilii
D Su ekimi
D Su derinlii
Hs Belirgin dalga ykseklii
D) n Tasarm
Balama analizlerinde, aadaki bilgilere ihtiya duyulmaktadr;

Tasarm gemi tip ve boyutlar


Operasyon kriterleri
Mevcut koullar (su derinlii, yanama yeri boyutlar, yaklam koullar, gemi trafik
durumu, babalar, usturmaalar)
Balanma dzeni (halat zellikleri, usturmaa karakteristikleri, gvde basnlar)
evresel koullar (rzgar, aknt, dalga, gel-git)
Yukardaki koullara dayal tasarmn nasl yaplaca tanmlanmtr. Ancak yeterli bilginin
bulunmad durumda, n tasarm koullarnda baz pratik bilgiler kullanlabilir. n tasarmda,
babaya etkiyen yaklak balama kuvvetleri Tablo 3.8 ve Tablo 3.9da verilmitir.
Tablo 3.7 Maksimum belirgin dalga ykseklikleri (ASCE, 2015; Thoresen, 2015)
Limit Dalga Ykseklii Hs (m)

Gemi tipi

0 (ba/k deniz)

45-90

Kk tekne yat liman

0.3

0.15

Balk teknesi

0.4

0.3

Genel kargo

1.0

0.8

Konteyner veya Ro-Ro

0.5

Kuru yk (30,000-100,000 DWT) ykleme

1.5

1.0

Kuru yk (30,000-100,000 DWT) boaltma

1.0

0.8-1.0

Tanker (<30,000 DWT)

1.5

Tanker (30,000-200,000 DWT)

1.5-2.5

1.0-1.2

Tanker (>200,000 DWT)

2.5-3.0

1.0-1.5

Yolcu gemisi

1.0

0.7

343

Tablo 3.8 Gemilerin balama kuvvetleri (OCDI, 2009)


Baba ekme kuvveti
(kN)
150
250
250
350
350
500
700
1000
1000

Gemi GT
(t)
200<GT<500
500<GT<1,000
1,000<GT<2,000
2,000<GT<3,000
3,000<GT<5,000
5,000<GT<10,000
10,000<GT<20,000
20,000<GT<50,000
50,000<GT<100,000

Tablo 3.9 Genel kargo ve dkme yk gemileri iin balama kuvvetleri (BS 6349: Part 4, 2004)
Yerdeitirme Tonaj (ton)

Babaya Etki Eden Balama Kuvveti (kN)

20 000 < DT 50 000

800

50 000 < DT 100 000

1000

100 000 < DT 200 000

1500

DT > 200 000

2000

Hesaplamalar her balama noktasna gelecek muhtemel maksimum ykn belirlenmesiyle


gerekletirilir. Hesaplamalarda tasarm gemisi boyut ve balama ekipmanlarnn kapasitesi
dikkate alnr. Bu hesaplamalar iin be yntem tanmlanmaktadr (BS 6349-4:2004).
Yntem 1
Gemiye gelecek rzgar ve aknt ykleri hesaplanr. Her bir babaya gelen yk bulmak iin,
sistemin tamamen elastik davran gsterdii varsaym yaplarak elle veya bilgisayar yazlm
kullanlarak zm yaplr.
Elle zmde, boyuna kuvvet balama noktalarndaki yaylarn ald diren kuvvetleri ile, ba ve
ktaki dik kuvvetler ise srasyla ba ve ktaki yaslanma hatlarna tesir eden diren kuvveti ile
tahmin edilir. Balama halatlarnn karakteristikleri dikkate alnmaldr. Halatlarn uzunluk ve
balanma alar da dikkate alnr.
Yntem 2
Her babaya gelen ykleri bulabilmek iin kullanlan bu yntemde, eer iskelede 6 adet baba
varsa, iskeleye gelen gemi zerindeki toplam dik kuvvetin te birinin bir tane baba tarafndan
karland kabul edilerek yaplr. Balama noktasnda normal iletme srasndaki gerilme
dikkate alnarak bu kuvvet bulunur. Boyuna kuvvet ise yntem 1deki gibi belirlenir.
Eer drt balanma noktas varsa, bu durumda bir balama noktasnda gemi zerindeki toplam
dik kuvvetin yars dikkate alnarak hesap yaplr.
Yntem 3
20,000 tondan kk gemiler iin, veya tanmlanm balama halatlarna ve balanma
dzenine sahip zellikli gemiler iin, balanma noktalar; halatn minimum kopma ykne eit
kuvvet iin normal iletme srasndaki gerilme dikkate alnarak tasarlanmaldr.

344

Yntem 4
Uluslararas kabl grm bir bilgisayar yazlm veya fiziksel model yardmyla tasarm yaplr.
Bu durumda gemi zerinde etkili dalga kuvvetleri ve geminin dinamik davran belirlenmeli,
balama noktalar ve usturmaa sistemleri dikkate alnmaldr.
Yntem 5
Srekli yanama yerlerinin n tasarmnda, eer yukarda verilen metotlar uygulamak iin
yeterince bilgi yoksa, genel kargo, dkme yk gemileri iin Tablo 3.8, Tablo 3.9daki baba
ykleri kullanlabilir. Aknt veya rzgarn iddetli olduu durumlarda tablolarda verilen ykler
%25 artrlr.
Rhtmlarda kullanlacak babalar iin baba aralklar ve saylar Tablo 3.10da verilmitir. Frtna
babas olarak tasarlanan babalarn kapasiteler 250 ton veya daha byktr.
Tablo 3.10 Rhtmlarda kullanlacak babalar iin baba aralklar ve saylar
GT
< 2000 GT
2000<GT<5000
5000<GT<20000
20000<GT<50000
50000<GT<100000

En Byk Baba Aral


(m)
10-15
20
25
35
45

Birim Yanama Yeri iin En


Kk Baba Says
4
6
6
8
8

Not: Gemi balama analizlerinde gemi tipine bal olarak kabl edilebilir dalga koullar ve gemi
davranlar iin BS 6349-1-1 (2013), PIANC ile OCIMF (2008) den yararlnalabilir.

345

3.3 Gemi Yanama Ykleri


Gemi ykleri belirlenirken dikkat edilmesi gereken parametreler:
Gemi boyutlar
Yanama ekli, yntemi, yanama hz
Balama tesislerinin yaps
Balama ekli ve balama sistemi zellikleri
Rzgar, dalga ve gel-git akntlarnn etkileri
Gemi limana yanarken ya da balanrken, yanama yaplarna etki eden ykler;
1. Gemi yanamasndan kaynaklanan ykler (Gemi arpma ykleri)
2. Balanan gemi hareketlerinden doan ykler (Balama kuvveti )
Yanama yaplarna etki eden yanama kuvvetleri, geminin yanama enerjisine bal olarak
hesaplanmaldr ve bu hesaplamalar yaplrken usturmaalarn ykleme-deformasyon (loaddeflection) zellikleri de gz nnde bulundurulmaldr.
Normal yanama koullarnda, yanama enerjisi ve arpma kuvvetleri aadaki yntemlerle
hesaplanabilir:
(a)Teorik yntem
(b) Ampirik yntem
(c) statistiksel yntem.
Burada teorik yntem tanmlanmtr. Gemilerin arpma enerjisi geminin ek su ktlesi ve
yaklam hznn karesiyle orantldr. Geminin arlk merkezinden belirli bir mesafe ile yanama
yapsna arpmas halinde eksantrik yanamann neden olduu dnme arpma enerjisini
azaltmaktadr.
Gemi yanama ykleri gemi yanama enerjisinin hesaplanmas ile bulunur.
3.3.1 Gemi Yanama Enerjisi
Gemi yanama enerjisi ( E f )

Ms V 2
Ef =
CC CC
2 e M s c

(3.8)

olarak verilir. Burada;


Ef
Ms
V
Ce
CM
Cs
Cc

: Gemi yanama enerjisi (kJ = kNm)


: Gemi ktlesi (t)
: Gemi yanama hz (m/s)
: D merkezlik faktr (eksantriklik)
: Hidrodinamik atalet katsays
: Esneklik faktr (Genellikle 1.0 alnr)
: Yanama ekli faktr (Genellikle 1.0 alnr)

Ms tasarm gemisinin yer deitirme (deplasman) tonajdr (Gemi tam doluyken yer deitiren su
ktlesi). Tasarm gemisinin yer deitirme tonajnn tanmlanmad durumlarda Tablo 3.11
kullanlarak geminin karakteristik yer deitirme tonaj bulunur. Karakteristik yer deitirme
tonaj OCDI (2009) tarafndan tanmlanmtr.

346

Hesaplarda kullanlacak karakteristik yer deitirme tonajlar ile l arlk tonajlar (DWT) ve
gross tonaj (GT) arasndaki iliki Tablo 3.11de verilmitir.
Tablo 3.11 Gemilerin karakteristik yer deitirme (deplasman) tonajlar (DT k ) ile l arlk
tonajlar (DWT) ve GT arasndaki iliki (OCDI, 2009)
Genel kargo
Konteyner
Tanker
Ro-Ro
Araba tayc
LPG
LNG
Yolcu gemisi
Ksa ve orta mesafe feribot (seyir mesafesi 300 kmden
az)
Uzun mesafe feribot (seyir mesafesi 300 km veya fazla)
Ce Dmerkezlik Faktr (Eksantriklik) (OCDI, 2009)

DTk =1.174DWT
DTk =1.385DWT
DTk =1.235DWT
DTk =1.022GT
DTk =0.751GT
DTk =1.400GT
DTk =1.118GT
DTk =0.573GT
DTk =1.279GT
DTk =1.240GT

Dmerkezlik Faktr (3.9) ifadesi kullanlarak hesaplanr. ekil 3.14te geminin yanamas
ematik olarak gsterilmitir.

Ce

1
r

(3.9)

Burada; geminin usturmaaya yaslanma noktas (P) ile arlk merkezi (G) arasnda rhtma
paralel dorultudaki uzaklktr (A-B). r geminin arlk merkezinden geen dik eksen etrafnda
dnme yarapdr.
ekil 3.14te grld gibi, F1 ve F2 noktalar gemi usturmaalarn temsil etmektedir. Temsili
olarak gsterilen P noktas ve yaslanma noktas ile arlk merkezi arasnda rhtma paralel
dorultudaki uzaklk uzunluu; Denklem 3.10 ve Denklem 3.11 eitlikleri kullanlarak
hesaplanabilir. k>0.5 ise 1 , buna karn k<0.5 ise 2 yi hesaplayan formller kullanlr. k= 0.5
ise

ve

hesaplanr ve Ce formlnde yerine yazlr. Byk olan C e (Denklem 3.9) deerini

veren deeri olarak kabul edilir.


1

0.5+e(1-k) LBP cos

(0.5-ek)LBP cos

k > 0.5

k < 0.5

(3.10)
(3.11)

347

ekil 3.14 Geminin yanamasnn ematik gsterimi (OCDI, 2009)


: Geminin F1 usturmaasna dedii nokta ile geminin arlk merkezi arasnda yer alan
ve yanama yaplarna paralel dzlemde belirlenmi olan mesafedir (m).
: Geminin F2 usturmaasna dedii nokta ile geminin arlk merkezi arasnda yer alan
2
ve yanama yaplarna paralel dzlemde belirlenmi olan mesafedir (m).

: Yanama as (0 10o) arasnda alnabilir. Bu ann 10o alnmas nerilmektedir.


e
: Usturmacalar arasndaki mesafe ile LBP arasndaki orandr.

: 1/2 veya 1/3 alnr, Ce deerini en byk yapan deerinin kullanlmas nerilmektedir.
k
: F1 ve F2 usturmacalar arasnda yer alan ve geminin balama tesislerine en yakn
olduu noktann temsili konumunu gsteren parametredir. k parametresi, 0 ile 1 arasnda
deerler alabilir fakat genellikle k= 0.5 kabul edilir.
r
: Yatay dzlemde geminin arlk merkezinden geen dey eksen etrafndaki dnme
yarap Denklem (3.12) kullanlarak hesaplanr.
1

r= 0.19CB +0.11 LBP

(3.12)

Burada blok katsays (C B), bu katsaynn farkl gemi tipleri iin ald deerler Blm C.1de
verilmitir.

CB

LBP B D

(3.13)

: Gemi tarafndan yer deitirilen su hacmi (m 3)

Gemi tarafndan yer deitirilen su hacmi ( ), yer deitirme tonajnn (DT) deniz suyu zgl

ktlesine blnmesi ile bulunur.

D
B
LBP

DT

: Tamamen dolu haldeki geminin su ekimi (m)


: Gemi genilii (m)
: Gemi boyu (m)

l arlk tonaj (DWT) veya Gros ton (GT) verileri ile LBP hesaplanmasn salayan eitlikler
Tablo 3.12de verilmitir.

348

Tablo 3.12 l arlk tonaj (DWT) veya Gros tonaj (GT) verileri ile LBP hesaplanmasn
salayan eitlikler ( OCDI, 2002)
Yk Gemileri (10,000 DWTden daha az)

log (LBP) = 0.867 + 0.310 log (DWT)

Yk Gemileri (10,000 DWTden daha fazla)

log (LBP) = 0.964 + 0.285 log (DWT)

Konteyner Gemiler

log (LBP) = 0.516 + 0.401 log (DWT)

Feribotlar (uzun mesafe;13,000 GTden daha az)

log (LBP) = log(94.6 + 0.00596 GT)

Feribotlar (ksa-orta mesafe; 6,000 tondan daha az)

log (LBP) = 0.613 + 0.401 log (GT)

e da yalpalayan gemiler

log (LBP) = 0.840 + 0.349 log (DWT)

Yolcu Gemisi

log (LBP) = 0.787 + 0.330 log (GT)

Otomobil Taycs

log (LBP) = 1.046 + 0.280 log (GT)

CB deeri Denklem 3.13dan hesaplanabilir veya Tablo 3.13 kullanlarak tahmin edilebilir. Daha
ayrntl olarak gemi tipi ve byklklerine bal bu katsay Blm C.1de verilen gemi
byklklerine ait tablolardan da bulunabilir. ekil 3.15 r/LBP oran ile CB arasndaki ilkiyi
gstermektedir.
Tablo 3.13 CB Deerleri ( BS 6349: Part 4 1994 )
CB Aral

Gemi Tipi
Tanker
Konteyner
Ro-Ro
Yolcu
Kuru Yk

0.72
0.65
0.65
0.65
0.60

Feribot

0.85
0.70
0.70
0.70
0.75

0.50 - 0.65

ekil 3.15 Dnme yarap r ile blok katsays ( C B) ilikisi

349

CM, Hidrodinamik Atalet Katsays (OCDI, 2009)


Hidrodinamik atalet katsaysn hesaplamak iin Denklem (3.14) kullanlr.
CM =1+

2CB B

(3.14)

Burada;
CB
: Blok Katsays
LBP
: Gemi uzunluu ( m )
B
: Gemi genilii (m)
D
: Tamamen dolu haldeki geminin su ekimi (m)
Cs , Esneklik Faktr (BS 6349: Part 4, 1994)
Esneklik faktr, tekne yzeyinin ve usturmacann rijitlii ile ilgilidir. Bu katsaynn belirlenmesi
ile ilgili yaplan aratrmalar neticesinde, C s = 0.9 1.0 olduu belirlenmitir.
Cc , Yanama ekli Faktr (BS 6349: Part 4, 1994)
Yanama ekli faktrnn deeri, geminin gvde ksm ile rhtm duvar arasndaki etkileimi
tanmlar. Kapal ve ak yanama yeri tipine bamldr. C c deerine etki eden parametreler;
rhtm yapm tipi ve rhtmn gemi kenarndan olan uzakl, yanama as, gvdenin ekli ve
gemi omurga alt akldr. Rhtm tiplerine gre belirlenen yanama ekli faktrleri aadaki
gibidir.
Cc = 1.0 Ak rhtm
Cc = 0.9 Yar ak rhtm
Cc = 0.8 Kapal rhtm
Standart olarak Cc = 1.0 kabul edilir.

V: Yanama Hz

Yanama hzn etkileyen faktrler,


Tasarm gemi tipi ve bykl
Yanama yaplarnn tipi ve konumu
klim koullar
Rmorkrn kullanlabilirlii ve bykldr.
1.
Yanama hz ile ilgili yaplan almalar, yk gemileri iin yanama hznn genellikle 10
cm/sden dk olmas gerektiini gstermitir. Yk gemileri iin yanama hz bilinmiyorsa 10
cm/s alnacaktr.
2.
eitli gemilerin yanama hzlar Tablo 3.14 ve 3.15te verilmitir.
3.
Byk gemiler ve byk petrol tankerleri, rhtm duvarna paralel olarak ve aralarnda belli
mesafe kalncaya kadar yanarlar. Daha sonra ekici rmorkrlerle rhtma kadar ekilirler.
Rhtma doru iddetli rzgarlarn estii durumlarda, gemiler farkl bir ekilde, darya doru
rmorkrler yardmyla ekilerek rhtma yanarlar. Bu ekilde yaplan bir uygulamada yanama
hz 10- 15 cm/s olmaldr.
3.1 Kendi gleriyle rhtma yanaan feribotlarn hz 10 cm/s den azdr. Fakat bazen
yanama hznn 15 cm/syi getii durumlarla karlalabilinir, bu nedenle feribot rhtmlar
tasarlanrken buna dikkat edilmelidir.
3.2 Kk gemiler ve kk yk gemileri ve ekici rmorkorlar olmadan rhtma yanaabilen
balk gemilerinde, yanama hz byk gemilerin yanama hzndan daha byktr. Baz
durumlarda bu hz 30 cm/syi geebilir.

350

Tablo 3.14 Rmorkr destei ile gemi yanama hz (Thoresen, 2015)


DT (ton)

Hz (m/s)
yi koullar

Orta koullar

Zor koullar

<10,000

0.20-0.16

0.45-0.30

0.60-0.40

10,000-50,000

012-0.08

0.30-0.15

0.45-0.22

50,000-100,000

0.08

0.15

0.20

>100,000

0.08

0.15

0.20

Tablo 3.15 Ortalama gemi yanama hz (OCDI, 2009)


Yanama hz (cm/s)
Genel kargo
Konteyner
Araba taycs
Tm gemiler
1.000
8.1
8.1
5,000
6.7
7.8
7.2
10,000
5.0
7.2
4.6
5.3
15,000
4.5
4.9
4.7
4.6
30,000
3.9
4.1
4.4
4.1
50,000
3.5
3.4
3.4
Tm gemiler
5.2
5.0
4.6
5.0
4.
Feribotlar, Ro-Ro gemileri ya da kk yk gemileri ekici rmorkr yardm olmakszn
rhtma yanaabilirler. Eer bu gemilerin ba ve k ksmnda rampa varsa, gemiler rhtma dik
olarak yanar. Bu durumda yanama yntemi byk gemilerin yanama yntemlerinden farkl
olur. nemli olan nokta yanama hznn doru bir ekilde belirlenmesidir.
5.
ekil 3.16, gemi bykl, gemi yanama durumlar ile yanama hz arasndaki ilikiyi
gstermektedir.
DWT

ekil 3.16 Gemi yanama durumlar ile yanama hz arasndaki iliki (OCDI, 2009)

351

3.3.2 Usturmaa Tasarm


Usturmaa seiminde aadaki kriterlere dikkat edilmelidir;
Usturmaa yeterli enerji snmleme kapasitesine sahip olmaldr.
Usturmaadan gelen reaksiyon kuvveti, yanama sisteminin yk kapasitesini
amamaldr.
Usturmaadan gelen basn gemi gvde basn alma kapasitesini amamaldr.
Yanama yaps ve usturmaa sisteminin her ikisi iin de yatrm, iletme maliyetleri
dikkate alnmaldr.
Usturmaalarla ilgili detayl bilgi temini iin PIANC Rep. WG 33 (2002) ve Thoresen (2015)e
baklabilir. Usturmaa aralklarna ynelik genel bilgiler Blm C Liman Planlamasnda
verilmitir.
Usturmaalarda gvenlik marjinini salayabilmek iin, gvenlik katsaylar Tablo 3.16da
verilmitir. elik aksamlarda ise maksimum gerilme akma gerilmesinin 0.8 katn gememelidir.
Detay proje veya uygulama aamasnda kullanlacak rnn retim zelliklerine bal olarak ek
gvenlik katsaylarnn kullanlmas da gerekli olabilir.
Tablo 3.16 Gvenlik katsays (PIANC, 2002)
Yanama yerine arpma tipi

Gemi

Gvenlik katsays

Tanker ve Dkme yk

Byk (>30,000 DWT) 1.25


Kk

Konteyner

1.75

Byk (>30,000 DWT) 1.5


Kk

2.0

Genel kargo

1.75

Ro-Ro ve Feribot

2.0 veya daha byk

Rmorkr vd.

2.0

3.3.3 Yanama Reaksiyonlar ve Yk Dalm


Yanama reaksiyonlar yanama enerjisine ve usturmaa sistemine bal olarak deiir.
Yanama yaplar aada verilen artlara gre dzenlenmelidir.
a) Gemi gvdesine gelen temas basnlar kabul edilebilir limitlerde olmaldr.
b) Gemi gvdesi ile usturmaalar arasnda yanama yapsna dorudan temastan
saknlmaldr
c) Usturmaa kapasitesini gememelidir (usturmaann msade edilir defleksiyonun
amayacak boyutlarda seilir).
Gemi gvde basnc
Gemi gvdesine gelen maksimum basn geminin tipine, boyutlarna, usturmaalarn yzeysel
zelliklerine (rijit, esnek) ve temas alannn gemi iskeleti pozisyonuna bal olarak deiir.
LNG/LPG tankerleri (VLCC) iin bu deer 15 t/m 2 ile 20 t/m 2 arasnda deiir. Gemi gvde
basnlar Tablo 3.17de verilmitir.
Al yanamadan doan usturmaa reaksiyonu
Eer arpma gvdenin dz olduu noktada ve gemi pozisyonunun yanama yapsna paralel
olduu durumda gereklememise, usturmaa asal bir ykleme ile kar karya kalr.
Gemi gvdesinin geometrisi gerei arpma hem dikey hem de yatay dzleminde dnlerek,
a) Her usturmaaya gelen yk as

352

b) Her usturmaa nitesinin snmlendirdii enerji ve tm usturmaa sisteminin


snmlendirdii enerji
c) Gemi gvdesi ve usturmaa aras mesafe
ile belirlenmelidir.
Bir ok elastomer ve pnmatik usturmaa reticileri yanama pozisyonlar iin asal dzeltme
faktrleri verirler. Eer gemi ayla yanayorsa, usturmaalar da paralel bir yaklama
salayacak ekilde yerletirilir.
Tablo 3.17 Gemi gvde basnlar (PIANC, 2002)
Gemi tipi
Konteyner 1. ve 2. nesil
3. nesil
4. nesil
5. ve 6. nesil
Genel kargo
20,000DWT
>20,000 DWT
Tanker
=/<60,000DWT
>60,000DWT
VLCC
LNG/LPG
Kuru Yk
Ro-Ro
Yolcu gemisi

Gvde basnc (kN/m )


<400
<300
<250
<200
400-700
<400
<300
<350
150-200
<200
<200
Bu gemiler genelde kuakl
Bu gemiler genelde kuakl

Usturmaalarn gerilme kapasiteleri


leri-geri ve aa-yukar hareket eden deniz aralar bu srada usturmaalara arparlarsa
usturmaalarda kayma deformasyonlar ve gerilmeleri oluur. Bu kayma deformasyonlarnn
kabul edilebilir snrlar iinde olmas gerekmektedir. Usturmaa reticisinin malzeme bilgilerini
salamad durumlarda, kayma gerilmeleri srtnme katsaylar, , ve yzeye gelen normal
kuvvet kullanlarak hesaplanabilir. Aadaki Tablo 3.18de tipik srtnme katsaylar verilmitir.
Tablo 3.18 Usturmaa yzeyi kaplama malzemeleri srtnme katsaylar
Malzeme
Srtnme katsays,
Polietilen
0.2
Naylon
0.2
Kauuk
0.5
Ahap
0.3
Not: Yukarda verilen katsaylar sadece dzgn yzeylerin
bulunduu durumlarda geerlidir. Dolaysyla gemi gvdeleri
ok pasl ise ya da civatalar, somunlar gvde zerinde knt
yaratm ise bu katsaylar yeniden deerlendirilmelidir.

3.4 Gemilerin Seyir Srasnda Birbirlerini Gemesi


Bir geminin bal geminin yanndan gemesi nemli bir husustur. Bal geminin davranlarnda
deiime neden olur ve usturmaa hasar, ykleme kollar ile balanmada sorunlara yol aar.
Bu konuda snrl bilgi olmasna karn genellikle, bal gemiden 50 m mesafede geen geminin
2 m/s hzn, 100 m mesafede geen geminin ise 2.5 m/s hzn zerinde seyir etmesi istenmez.

353

3.5 Kazk Destekli Yaplarda Dalga Ykleri


Kazk destekli yaplar iki kategoride snflandrlr:

Kk apl yaplar, bu yaplarda D/L<0.2dir.


Byk apl yaplar, bu yaplarda D/L>0.2dir.
: Kazk ap,
: Tasarm dalga boyudur.

D
L

Bu tip yaplarn zm esaslar birbirlerinden farkldr. Kk apl yaplarda dalga formu


etkilenmez. Bu tip yaplara etkiyen dalga kuvvetlerinin hesaplanmasnda CERC (2003) ve/veya
BS6349 Pt 1 (2000) kullanlabilir. Ayrca Yksel ve evik (2010)a baklabilir.
Tek kaza gelen krlmayan dalga kuvvetini bulabilmek iin, Morison ifadeleri kullanlr (ekil
3.17).
A. Tek bir kaza gelen dalga yk
Diren kuvveti
Atalet kuvveti
olarak iki bileenden oluur;
Dey bir kazn birim uzunluuna gelen toplam yatay dalga kuvveti;

F=C
i
D

D2 du
u uD+CM
2
4 dt

(3.15)

ile verilmektedir, burada


D

u
CD
CM

: Silindirik yapnn ap,


: Deniz suyunun zgl ktlesi,
: Yrngesel hz,
: Hidrodinamik diren katsays
: Hidrodinamik atalet katsays

u du
=
t dt

: Yrngesel ivme

Akntdan dolay etkili kuvvet ise sadece diren kuvveti dikkate alnarak,
FD

1
CDV 2D
2

(3.16)

ifadesiyle bulunabilir.
u T
Hidrodinamik katsaylar akm Re saysna, KC saysna m , yapnn geometrisine ve
D
przllne baldr, burada um maksimum yrngesel hz, T dalga periyodu ve D kazk
apdr. Silindirik kazklarda birim izdm alan A=Ddir. Toplam kuvvet atalet ve diren
kuvvetlerinin arasndaki faz fark dikkate alnarak hesaplanmaktadr. Diren kuvveti dalga
tepesinin kaza etkili olduu, atalet kuvveti ise sakin su seviyesinin olutuu anda maksimum
olmaktadr. Bu nedenle maksimum toplam kuvvetin elde edilmesi iin Morison ifadesi bir dalga
periyodu boyunca zaman serisi eklinde zmlenerek elde edilebilir. Hidrodinamik katsaylar
iin baz tipik deerler Tablo 3.19da verilmitir.

354

ekil 3.17 Silindirik kaza tesir eden dalga kuvvetinin ematik gsterimi (CERC, 2003)
Dalgann krlma koullar ile ilgili kaza gelecek hesap yntemleri mevcut deildir. Bu durumda
da bir takm varsaymlarla Morison yntemi kullanlabilir. Bu varsayma gre dalga krlma
koulunda su ktlesi yksek hzla kaza etki eder ve su ktlesi ivmesi sfr kabul edilir. C M = 0
alnr, CD ise 1.75e kadar artrlr.
B. Kazk gruplarna gelen dalga ykleri
Kazk gruplarnn bulunmas durumunda kazklar arasndaki mesafelerin dalga boyundan ksa
olmas durumunda, kazk grubuna tesir eden maksimum kuvvet ile moment her bir kaza tesir
eden maksimum kuvvet ve momentlerin toplam olarak hesaplanmaktadr (ekil 3.18). Bir
kazn dierinin akm alanndan etkilenmemesi iin aralarndaki mesafenin kazk apnn
katndan daha fazla olmas gerektii belirtilmektedir (CERC, 2003).
Gvenlik katsaylar
Tasarm dalgas seyrek oluuyorsa (derin denizde) gvenlik katsays F = 1.5.
Tasarm dalgas sk oluuyorsa (s deniz koullarnda) gvenlik katsays F = 2.0 alnr.
Kazklara gelecek dalga kuvvetlerinin detayl hesaplar iin CERC (1984), CERC (2003) ve
OCDI (2002)den yararlanlabilir ve bu kaynaklarda bulunan yntemler kullanlabilir.

ekil 3.18 Kazk gruplar (CERC, 2003)

355

Tablo 3.19 Farkl kazk geometrileri iin diren ve atalet kuvveti katsaylar (McConnell vd.,
2003)
Kesit
Diren katsays, CD
Atalet katsays, CM
Dairesel

Cilal
kazk
yzeyli)

Det
Norske
Veritas
(1991) dalga iin

Min. 0.7

(Dzgn Przl
Maks. 1.1

American
Petrol 0.65
Enstits (1993) dalga
iin

1.05

Nath (1984) kararl akm,


yksek Re says

1.05

0.7

Sarpkaya
ve
akal
(1983), dalga iin

0.6 -2.5

2.0

Ortalama 1.3

Sarpkaya
ve
Storm 0.9
(1985) dalga ve aknt
birlikte (KC=60)

1.5

Sarpkaya
(KC=40)

1.2-1.4

(1986)

0.7
2.0

2.5

Kare

1.6

2.2

Yuvarlatlm
keli kare

0.6

2.5

0.5

2.5

Eer grup kazk sisteminde kazk aralklar 3 kazk apndan az ise komu kazklarda enine
kuvvet artar ve kazk dizili ynne paralel dalga kuvveti azalr. Kazklarn aralarndaki
uzaklklarna bal olarak yk dzeltme katsaylar Tablo 3.20de verilmitir.
Tablo 3.20 Dzeltme katsaylar
e/ D
Dalga tepesinin kazk srasna
paralel gelmesi durumu
Dalga tepesinin kazk srasna
dik gelmesi durumu

1.5

1.25

1.0

1)

1.0

1)

0.7

0.8

dalgaya maruz ndeki kazklarda azaltma yaplmaz


e: ki kazk merkezi arasndaki mesafe.
1)

356

3.6 Ykler ve Yk Kombinasyonlar


3.6.1 Ykler
Konteyner Ykleri
Bir konteyner liman sahasna konulduu zaman, konteyner yknn drt kesinde noktasal
yk (175x160 mm 2) olarak etki ettiini dnmek gerekir. Konteynerler st ste yerletirilmi ise
yklemeler yayl yk olarak alnr.
1 sra 15 kN/m 2
2 sra 25 kN/m 2
3 sra 30 kN/m 2
4 sra 40 kN/m 2
5 sra 50 kN/m 2
Sra says arttka maksimum yk tayan konteynerlerin st ste konma ans azalr.
Kuru Ykler
Liman sahalarnda kuru ykler depolanyorsa, liman kenarndan uzaklk ve ynlarn
yksekliklerinin bilinmesi gereklidir. Aadaki tabloda kuru yk zgl arlklar ile isel
srtnme alar verilmitir (Tablo 3.21). Bu deerler kullanlarak liman sahas srarj yk
hesaplanabilir.
Tablo 3.21. Kuru yk zgl arlklar ve isel srtnme alar
Malzeme
Demir
Bakr
Alminyum (Boksit)
inko
Kurun
Magnezyum
Kok
Kmr
imento
akl
Kum
Frn Crufu
Atk Metal
Genel Atk
Tuz
Soya Fasulyesi

zgl Arlk
3
kN/m
22.4-30
25.6
14
15-17.9
25.6-27.6
15
3.6-5.1
7.2-9
12
16 (kuru) / 20 (slak)
17-18 (kuru) / 20 (slak)
11
10 16
56
9
8.2

357

sel Srtnme As
(derece)
35-40
38-45
28 (kuru) /50 (slak)
38
35-40
35
37
30-45
25
40
30-40
25
35
10-40
45
35-60

Kreyn Ykleri
Kreyn tipi yklerinin bilinmedii durumlarda n tasarmlar iin Tablo 3.22de verilen kreyn ykleri
kullanlabilir.
Tablo 3.22 Liman sahasna etkiyen kreyn ykleri
Ray
Aral
15.24
15.24
20.00
30.48
35.00
48.00

m
m
m
m
m
m

Kaldrma
Kapasitesi ve
Kreyn Kol
Uzunluu (Su
taraf)
410 kN 36 m
500 kN - 38 m
500 kN - 43 m
500 kN - 40 m
670 kN - 52 m
450 kN - 30 m

Kaldrma Kapasitesi
ve Kreyn Kol
Uzunluu
(Kara taraf)

z
Arlk
(kN)

Maks. Teker
Yk (Deniz
taraf)
(kN)

Maks. Teker
Yk
(Kara taraf)
(kN)

410 kN 13 m
500 kN - 12 m
500 kN - 16 m
500 kN - 18 m
670 kN - 25 m
450 kN - 20 m

5150
8100
9770
8970
12122
7350

293
474
568
408
691
420

274
433
542
609
691
383

Tekerler
Aras
Mesafe
(m)
1.75
1.20
1.00
1.24
1.05
1.50

Konteyner Elleleyiciler
Konteyner ellelenmesi iin terminal iletmesinde alan elleleyiciler, forkliftler, straddle carrier
tayclar, otomatik kumandal aralar, terminal traktrleri ve asi kullanlabilir. Tablo 3.23te n
tasarm iin dikkate alnacak ykler verilmitir. Liman sahas iin dorudan ykleme olarak dingil
ve teker ykleri nemlidir. Bu ykler iin teker konfigrasyonlar ok nemlidir ve bu ykler
hesaplamalarda dzgn yayl yk olarak kabul edilebilir. Konteyner yklerinin meydana
getirdii srarj ykleri ile ayn kategoridedir.
Tablo 3.23 Liman sahasna etkiyen konteyner tayc ykleri
Tanm
Hafif Tayc
Orta Tayc
Ar Tayc
Forklift 4 ton
Forklift 16 ton
Forklift 37 ton
Otomatik Kumandal Ara CT 40
Otomatik Kumandal Ara CT 60
Terminal Traktr
Terminal asisi
oklu Trayler Sistemi
Straddle carrier 3 Sra istif
Straddle carrier 4 Sra istif

Dingil Ykleri
(kN)
320
900
1050
90
850
290
400

340
320

Maksimum Teker
Ykleri
(kN)
110

Ortalama Teker
Ykleri
(kN)
80

325
55
92
255
160
220
65
30
65
170
160

265
45
75
215
145
200
50
25
45
110
90

3.6.2 Yk Kombinasyonlar
BS 6349 (2010)a gre, nihai limit durumu tasarm iin genel yaklam aadaki maddelerde
belirtilmitir.
a) Yapya gelen ykler tanmlanr.
b) Yapsal eleman malzeme ve zelliklerine karar verilir.
c) Ksmi azaltma ve artrma faktrlerine gre, bir seri yk kombinasyonu retilmektedir.
d) Malzeme zellikleri, ksmi faktrler ve yk kombinasyonlar dikkate alnan yapsal modele
uygulanr. gerilmeler, eilme momenti, kesme kuvveti vb. elde edilir.

358

e) Yap ve yap elemanlarnn dayanmlar ve ksmi faktrler tanmlanr.


f) Eer azaltlm kapasite deeri etkilerden byk ise, yap yeterli miktarda dayanml kabul
edilir.
Deniz yaplar iin tanmlanan yk ve yk kombinasyonlar aada belirtilen genel prosedre
gre kullanlmaldr.
1) Yapya uygulanmas gereken tm ykler tanmlanmaldr.
2) Birbirleriyle mukayese edilebilen yk kombinasyonlarn ieren tasarm durumlar
tanmlanmaldr.
3) Tm kombinasyonlar, kalc ve deiken, ayn zamanda ngerme gibi isel ykleri de
iermelidir.
4) Tekil ve deiken ykler iin belirlenen ksmi faktrler Tablo 3.24den alnmaldr.
NOT-1 Farkl kabuller iin kullanlan farkl ksmi faktr deerleri aadaki gibidir:
EQU: Yapnn devrilme stabilitesi, yapsal elemanlarnn mukavemeti ve zemin
durumunun deerlendirilmedii genel denge durum deeridir.
STR: Yapnn yapsal dayanmnn deerlendirilmesinde kullanlan yapsal dayanm
deeridir.
GEO: Zemin dayanmnn yetersiz kalmas veya ar deformasyonunun
deerlendirilmesinde kullanlan deerdir.
FAT: Yap ve yap elemanlarnn yorulma krlmasnn deerlendirildii deerdir.
UPL: Yap veya zeminde su basnlarndan dolay oluan kaldrma kuvvetinin yaratt
denge kaybnn deerlendirilmesinde kullanlan deerdir.
HYD: Deniz kabarmas, isel erozyon ve deniz alt borulama gibi hidrolik eimlerin
deerlendirilmesinde kullanlan deerdir.
5) Eer kombinasyon kalc ykler ve sadece bir adet deiken yk ieriyorsa, yap analizinde
sadece Tablo 3.24deki ksmi faktrler kullanlmaldr.
6) Eer kombinasyon kalc ykler ve birden fazla deiken yk ieriyorsa, deiken yklerden
bir tanesi nc yk, dier deiken ykler ise ikincil ykler olarak tanmlanmaldr. Kalc ykler
ve esas deiken yk Tablo 3.24de verilen ksmi faktrlere gre artrlmal, ancak ikincil
deiken ykler, faktrleri ile arplmaldr. Bu faktrler, kombinasyon deeri faktr o,
yaygn deer faktr 1 , yar - kalc deer faktr 2 olarak tanmlanmtr. Bu durum birden
fazla deiken yk ele alndnda maksimum etki olaslklarnn e zamanl olarak azaltldn
gstermektedir. faktrleri Tablo 3.25de listelenmitir.
7) Uygun olduu hallerde, tasarm deiken yklerin nc yk olarak tanmlanmasna bal
olarak yapsal etkilere gre farkl deerler douracandan tasarm farkl durumlar iin
deerlendirilmelidir. Bu da her farkl farkl tasarm durumunda farkl bir deikenin faktr ile
azaltlmas demektir.
8) Tablo 3.26da verilen forml, ksmi ve faktrleri kullanlarak, kalc, ngermeli ve deiken
ykler iin uygulanmaldr.
NOT-2 Ksmi ve faktr sistemi, yk hallerinin ayr ayr dnld geleneksel yaklamn
yerine gemitir ve her durum iin ksmi faktr listesi belirlenmitir.
Limit Durumlar
Ykler iin belirlenen ksmi faktrler
Ksmi faktrler Tablo 3.24de verilmitir ve aadaki gibi kullanlmaldr.

Statik denge durumu genel global faktrler iin (rn. yapnn veya zeminin dayanmnn
dahil edilmemesi) EQU, Set Adaki tasarm deerleri kullanlarak dorulanmaldr.

Geoteknik yklerin dahil edilmedii yapsal elemanlarn tasarmnda STR, Set B tasarm
deerleri kullanlmaldr.

359


Temel, kazklar istinat duvarlar gibi yapsal elemanlarn tasarmnda STR/GEO Set B ve
STR/GEO Set Cnin en olumsuz faktrleri kullanlmaldr.

Tablo 3.24e dahil edilmeyen su basnc, kaldrma kuvveti ve hidrolik eim etkilerinden
kaynaklanan geoteknik etkiler iin kullanlacak ksmi faktrler BS EN 1997den alnabilir.

360

Tablo 3.24 Ksmi Faktrler (BS 6349, 2010)


Sembol
(BS EN
1990)

Etki

Kalc Etkiler

Srekli
Deiken
Etkiler

Geici

Geoteknik etkiler
dahil kalc etkiler
(Uygun olmayan)
Geoteknik etkiler
dahil kalc etkiler
(Uygun)
Yzey kaplamas
Kargo ykleri
Gemi rampa ykleri
Yol ve trafik etkileri
(Yayalar dahil)
Kreyn ykleri A
Rzgar ykleri
Scaklk
Farkl oturmalar
Kar ykleri
Aknt ykleri
Dalga ykleri
Gemi yanama
ykleri
Balanma ykleri
Gemi pervane
kuvvetleri
Toprak ve geoteknik
su basnc
Standart d
yanama ykleri
Mobilizasyon
Toprak ve geoteknik
su basnc

EQU (Set A)
Uygun
Uygun
olmayan

STR/ GEO (Set B)


Uygun
Uygun
olmayan

STR/ GEO (Set C)


Uygun
Uygun
olmayan

1.05

1.35

1.0

,inf

0.95

1.0

1.0

1.75
1.5
1.2

0
0
0

1.75
1.5
1.2

0
0
0

1.0
1.3
1.2

1.0
0
0

1.35

1.35

1.15

1.35
1.4
1.3
1.2
1.4
1.4
1.4

0
0
0
0
0
0
0

1.35
1.4
1.3
1.2
1.4
1.4
1.4

0
0
0
0
0
0
0

1.15
1.3
1.3
1.0
1.3
1.3
1.3

0
0
0
0
0
0
0

1.4

1.4

1.3

1.4

1.4

1.3

1.5

1.5

1.3

1.5

1.5

1.3

1.2

1.2

1.3

1.2

1.2

1.3

1.5

1.5

1.3

Bkz. BS EN
1992 veya
lgili
Eurocode

---

Bkz. BS EN
--Bkz. BS EN
--1992 veya
1992 veya
ngerilme

ilgili
ilgili
Eurocode
Eurocode
NOT: UPL ve HYD limit durumlar BS EN1997de, FAT limit durumlar ise BS EN 1993 -1-9 ve BS EN 1993-3de belirtilmitir.
A)
Kreyn ykleri, ayr ayr kreynin kendi yk, kreyn zerindeki rzgar yk ve yk ellelemesini ierir.

361

Tablo 3.25 Kombinasyonlar iin faktrleri (BS 6349, 2010)

Etki

Genel kargo
ykleri vs.

0
Deiken etkilerin
kombinasyonlar
iin kullanlan
katsay

Kargo ykleri
Gemi rampa ykleri
Liman ara ykleri
Tandem sistemA)
niform dalan ykler A)
Yayalar, erit yk
Kreyn ykleri
Geleneksel olmayan aralar B)
Rzgar ykleri
Scaklk
Kar yk
Hidrostatik ykler (yeraltsuyu etkileri hari)
Aknt ykleri
Dalga ykleri
Gemi yanama ykleri
Balanma ykleri
Gemi pervane kuvvetleri
Toprak ve geoteknik su basnc
Farkl oturmalar
Mobilizasyon

1
Deiken etkilerin
kombinasyonlar iin
kullanlan yaygn
deer katsays

0.7
0.50
0.7
0.5
0.75
0.75
0.75
0.75
Trafik
0.75
0.75
hareketleri
0.4
0.4
(yayalar dahil)
0.75
0.75
0
0
0.6
0.2
0.6
0.6
evresel
0.5
0.2
Etkiler
0.7
0.5
0.6
0.2
0.6
0.2
0.75
0.75
0.6
0.2
Gemi ve
balanma
0.75
0.75
ykleri
1.0
1.0
1.0
1.0
1.0
Bknz.
Bknz.
Dier
ngerilme
BS EN 1992 veya
BS EN 1992 veya
ilgili Eurocode
ilgili Eurocode
A) BS EN 1992ye gre Gr1, TS ve UDL sistemlerini ieren yk kombinasyonudur.
B) Bu tip aralar kontroll olarak yklenen zel tip aralar olarak kabul edilir.
C) Yzen deniz yaplar iin hidrostatik ykler kalc ykler olarak kabul edilir.

362

2
Deiken etkilerin
kombinasyonlar
iin kullanlan yar
kalc deer
katsays
0.3
0
0
0
0
0
0
0
0
0.5
0
0.3
0
0
0
0
0
1.0
1.0
1.0
Bknz.
BS EN 1992 veya
ilgili Eurocode

Tablo 3.26 Farkl etki kombinasyon ifadeleri (BS 6349, 2010)


Tasarm
aamas

Limit durum

Kalc etkiler

ngerilme

Esas kaza
veya sismik
etkiler

Esas
deikenlerin
etkisi

Nihai limit durum


Srekli ve
geici

Uygun
olmayan
Uygun
Uygun
olmayan

G
G
Ya G
Ya da G
Ya G
Ya da G
G
G
G
G
Gj ,sup

kj ,sup

p P

Q,1Qk ,1

Gj ,inf

kj ,inf

p P

Q,1Qk ,1

kj ,sup
kj ,sup

Kaza
Uygun

kj ,inf
kj ,inf

Uygun
olmayan

Sismik

Uygun
Kaza naat
srasnda
(uygulama
halinde)

Uygun
olmayan
Uygun

Ad
Ad

P
P

1,1Qk ,1
2,1Qk ,1
1,1Qk ,1 C)

Ad
Ad

2,1Qk ,1 C)

ikincil deikenlerin etkisi

Q,i 0,i Qk ,i ...


Q,i 0,i Qk ,i ...

B)

B)

2,i Qk ,i
2,i Qk ,i
2,i Qk ,i
2,i Qk ,i

AEd

D)

kj ,sup

2,i Qk ,i

AEd

D)

kj ,inf

2,i Qk ,i

Ad

2,Qc,k

E)

kj ,sup

Ad

2,Qc,k

E)

kj ,inf

kj ,sup

Qk ,1

0,i Qk ,i

kj ,inf

Qk ,1

0,i Qk ,i

kj ,sup

1,1Qk ,1

2,i Qk ,i

kj ,inf

1,1Qk ,1

2,i Qk ,i

kj ,sup

2,i Qk ,i

kj ,inf

2,i Qk ,i

Hizmet srasnda limit durum


Uygun
Karakteristik

Uygun
olmayan
Uygun

Sk sk

Uygun
olmayan
Uygun

Yar kalc
Not:
+

Uygun
olmayan

G
G
G
G
G
G

ile beraber
Birlikte etki etmesi
A)
B)

Deiken etkiler Tablo A.2de verilmitir. Tasarm aamasnda kullanlan deiken etkilerinden herhangi biri esas
deiken olarak dierleri ise ikincil deiken olarak snflandrlmtr.
Set A, Set B ve Set B ULS durumlar iin yapya e zamanl etkiyen rzgar ve dalgalarn bulunduu durumda, BS EN
1991-1-4 tarafndan rzgar yk olarak verilen gerek tasarm frtna seviyeleri gerek maksimum dalga ile rtecek

dk olasla izin vermek iin 0 , 1 olarak alnabilir. Her iki ykn karakteristik deerlerini kulaanarak ilave bir kontrol
yaplmal, fakat kaza yk olarak dikkate alnmaldr.

D)

1,1 veya 2,1 arasndaki seim ilgili kaza tasarm durumu ile ilikilidir.
A Ed = l AEk burada; sismik etkiler BS EN 1998de tanmlanmtr.

E)

Qc,k, BS EN 1991-1-6da tanmlanan ina yklerinin karakteristik deeridir.

C)

363

3.7 Yanama Yaplarnda Dalga arpma Tesiri


Yanama yaplar ya da ak deniz yaplarnn deme alt kotlar tasarm dalgasna gre yeterli
ykseklikte tasarlanmadnda, dalga deme ve balant yaplarna alttan ve yandan arparak
etkili olacaktr. Bu durumda yap hasar grebilir. Bu amala deme alt kotu emniyetli bir hava
pay dikkate alnarak korunabilir, eer mmkn deilse arpmadan kaynaklanan dalga ykleri
hesaplanmaldr.
Dalga arpmas iin yaklak ifade aada verilmitir;

maks =

2 Hmaks
Hmaks
exp

2
Lm 2

(3.17)

burada
Lm
Hmaks
Hs
Nz

Ortalama dalga periyoduna bal dalga boyu


Maksimum dalga ykseklii, Hmaks /Hs =0.706 lnNz (Goda ynteminden de bulunur)
Belirgin dalga ykseklii
Frtna sresi (dalga says)

Deme alt kotu maks tan bykse arpma etkisi dikkate alnmayabilir.
McConnell vd. (2003) iskele tipi yaplarn deme ve kirilere etkili olan dalga kuvvetlerinin
hesab iin adaki ifadelerin kullanlmasn nermitir. Bu kuvvetler; her bir yap eleman iin
llen deney verilerinden elde edilmitir (ekil 3.19).
Fimp
Fqs+, v v ey a h
Fqs-, v v ey a h

: arpma Kuvveti (Ksa srede, ok byk)


: Maksimum pozitif (yukar ya da karaya doru) yar statik kuvvet
: Maksimum negatif (aa ya da denize doru) yar statik kuvvet

ekil 3.19 Kuvvet parametrelerinin tanmlar (McConnell vd., 2003)


Hidrostatik basn dalm tanm kullanlarak yap elemannn st ve altnda oluan
basitletirilmi basn dalmlar aadaki gibi tanmlanmtr.
p1= maks bh +c1 g

(3.18)

p2 = maks -c1 g

(3.19)

p1 ve p2

: Yap elemannn altnda ve stnde etkili basnlar,

364

: Srasyla yap elemannn genilii ve ykseklii,


: Elemann uzunluu,
: Yap elamannn sakin su seviyesinden olan akl,
: Maksimum dalga genlii, (Denklem 3.17)
: Elemann dalga etkisinde kalan izdm alan

bw, bh
bl
c1

maks
A

skele demesinin alt yzeyine tesir eden dey dalga kuvveti basn dalmnn integre
edilmesiyle bulunur.
Fv* = p2dA b wblp2

(3.20)

b w bl

Yatay dalga kuvveti;


maks c1+bh

Fh* =

iin

bw

maks

phiddA=b w maks -c1

c1

p2
2

(3.21)

ve
maks >c1+bh

iin

F =
*
h

bw

c1 bh

phiddA=b wbh

c1

p1+p2

(3.22)

Burada tedrici deien (yar-statik) kuvvetler, Fqs+ ve Fqs- verilmitir. Ayrca daha ksa srede ve
daha fazla byklkte arpma kuvvetleri de tartlmtr.
Pozitif ve negatif (yukar ve aa) kuvvetler maks -c1 /Hs ile benzer davran gstermektedir.

maks -c1 /Hs >0.8


maks -c1 /Hs <0.8

iin Fv* , Fvqs+ in gvenilir olarak tahmin edilmesini salar,


iin aa ynl kuvvetler genellikle yukar ynl kuvvetlere gre

daha azdr
maks -c1 /Hs <1 iin maks -c1 /Hs in azalan deerleri ile Fv* a greceli olarak yukar ve
aa ynl kuvvetler artar
maks -c1 /Hs <1 iin greceli kuvvetler nemli miktarda salm gsterir.

skele deme elemanlar zerine etkili dey kuvvet aadaki deterministik ifade kullanlarak
belirlenir;
Fvqs(+veya-)
*
v

a
(maks -c1 )

Hs

(3.23)

a ve b katsaylar Tablo 3.27te verilmitir.


Tablo 3.27 Dey dalga kuvvetlerinin tahmini iin katsaylar
Dalga yk ve yaplandrmas
Yukar ynl dey kuvvetler (deniz tarafndaki kiri ve deme)
Yukar ynl dey kuvvetler (sadece iteki kiri)
Yukar ynl dey kuvvetler (iteki deme, 2 ve 3 boyutlu etkiler)
Aa ynl dey kuvvetler (deniz tarafndaki kiri ve deme)
Aa ynl dey kuvvetler (sadece iteki kiri)
Aa ynl dey kuvvetler (iteki deme, 2 boyutlu etkiler)
Aa ynl dey kuvvetler (iteki deme, 3 boyutlu etkiler)

365

a
0.82
0.84
0.71
-0.54
-0.35
-0.12
-0.80

b
0.61
0.66
0.71
0.91
1.12
0.85
0.34

Kuvvetler olduka salml davran gstermesi nedeniyle, st ve alt limitler Tablo 3.28te
verilen C katsays yardmyla belirlenebilir. Bu hesaplama probabilistik yaklam iin kullanlr.
Fvqs(+veya-)
*
v

a
(maks -c1 )

Hs

(3.24)

Tablo 3.28 st ve alt snrlar iin katsaylar


Dalga yk ve yaplandrmas
Yukar ynl dey kuvvetler (deniz tarafndaki kiri ve deme)
Yukar ynl dey kuvvetler (sadece iteki kiri)
Yukar ynl dey kuvvetler (iteki deme, 2 ve 3 boyutlu etkiler)
Aa ynl dey kuvvetler (deniz tarafndaki kiri ve deme)
Aa ynl dey kuvvetler (sadece iteki kiri)
Aa ynl dey kuvvetler (iteki deme, 2 boyutlu etkiler)
Aa ynl dey kuvvetler (iteki deme, 3 boyutlu etkiler)
skele deme elemanlarna tesir eden yatay dalga kuvveti aadaki
kullanlarak belirlenir.
Fhqs(+veya-)
*
h

a
(maks -c1 )

Hs

Cst
Calt
1.5
0.5
1.4
0.5
2.2
0.1
1.6
0.4
1.8
0.5
2.1
1.4
0.65
deterministik ifade

(3.25)

a ve b katsaylar Tablo 3.29da verilmitir.


Tablo 3.29 Yatay dalga kuvvetlerinin tahmini iin katsaylar
Dalga yk ve yaplandrmas
a
b
Ky tarafndaki yatay kuvvetler, Fhqs+ (deniz tarafndaki kiri)
0.45
1.56
Ky tarafndaki yatay kuvvetler, Fhqs+ (iteki kiri)
0.72
2.30
Deniz tarafndaki yatay kuvvetler, Fhqs- (deniz tarafndaki kiri)
-0.20 1.09
Deniz tarafndaki yatay kuvvetler, Fhqs- (iteki kiri)
-0.14 2.82
Kuvvetler olduka salml davran gstermesi nedeniyle, st ve alt limitler Tablo 3.30de
verilen C katsays yardmyla belirlenebilir. Bu hesaplama probabilistik yaklam iin kullanlr.
Fhqs(+veya-)
*
h

C
(3.26)
b
(maks -c1 )

Hs

Tablo 3.30 Deney verilerinin alt ve st snrlar iin katsaylar

Dalga yk ve yaplandrmas
Cst Calt
Ky tarafndaki yatay kuvvetler, Fhqs+ (deniz tarafndaki kiri)
2
0.25
Ky tarafndaki yatay kuvvetler, Fhqs+ (iteki kiri)
1.8
Deniz tarafndaki yatay kuvvetler, Fhqs- (deniz tarndaki kiri)
2
0.15
Deniz tarafndaki yatay kuvvetler, Fhqs- (iteki kiri)
3
Kritik durumlar hari (3.23) ve (3.25) deterministik ifadelerinin kullanlmas yeterlidir. Ancak
nemli yaplarda probabilistik yaklamlarla hesaplamalar kontrol edilebilir.
Anlk arpma kuvvetinin belirlenmesi aadaki ifade kullanlarak yaplabilir. a ve b katsaylar
Tablo 3.31de verilmitir.

366

Fimp Pmaks
a
(3.27)
;
=
Fqs+ pqs+ (t r /Tm )b
Tablo 3.31 arpma kuvveti ile ykselme zaman arasndaki iliki iin katsaylar
Orta dereceli koruma
st limit
Yk
Eleman
a
b
a
b
Dey Kuvvet
Deme
0.4
0.7
1.0 0.7
(teki ve deniz tarafndaki eleman)
Dey Kuvvet
Kiri
0.5
0.9
1.0 0.9
(teki ve deniz tarafndaki eleman)
Yatay Kuvvet
Kiri
0.5
0.9
1.0 0.9
(teki eleman)
Yatay Kuvvet
Kiri
1.0
0.9
1.5 0.9
(Deniz tarafndaki eleman)
Yatay Basn
Kiri
0.7
0.3
0.7 0.7
Yapnn davran yapnn doal frekans 1/Tn ile ykn frekans f arasndaki ilikiye baldr.
Dalga kuvveti iin, f ykn ykselme zamanna t r eittir (ekil 3.20). Yar statik kuvvet tipik
olarak 0.25 0.5xT (dalga periyodu) zaman aralnda meydana gelmektedir. Yapnn dinamik
davran ekil 3.21de zetlenmitir.

ekil 3.20 Deniz tarafndaki deme elaman zerinde dey kuvvetin deiimine rnek
(McConnell vd., 2003)

ekil 3.21 Dinamik davran (McConnell vd., 2003)


367

368

4. YZEN SKELELER
Bu blmde verilen tasarm yntemleri dalgalardan, gel-git akmlarndan ve rzgarlardan oluan
meteorolojik ve hidrolik olaylarn zayf olduu yerlerde, gvenli su alanlarnda ve liman iinde
uygulanabilir.
Bu tip yaplarn kullanm amalarna bal olarak yap performans snf belirlenmelidir. rnein
Ro-Ro ve feribot terminallerinde kullanlan yzen iskeleler normal yap snfnda dikkate
alnabilirken, yat limanlarnda kullanlan yzen iskeleler basit yap snfnda dikkate
alnabilecektir. nk bu tip yaplar iin tasarm ykleri olduka farkldr. Bu tip yaplar iin
yapnn kullanmna gre ek ykler tanmlanmaldr.
Bu tip yaplarn tasarmnda dalga ve aknt ikliminin belirlenmesi gerekir ve yeterli bilginin
bulunmamas durumunda fiziksel model deneylerinin yaplmas nerilir.
Dier performans kriteri ise iskele hava paydr, bu balanacak tasarm gemi veya tekne
zelliklerine baldr. Yk elleleme ve yolcu indi bindileri gvenle yaplabilmelidir. Endstriyel
tesislerde kullanlacak sabit rhtma bal (kazk mesnetli) yzen iskeleler iin D1 deprem
dzeyinde tasarm yaplmaldr.
Stabilite iin yzme hesaplar dikkate alnan tasarm ykleri altnda yaplmaldr. Tasarm ykleri
emniyetli olarak balama elemanlarna aktarlmaldr. Balama elemanlar halat ya da zincir ile
balandklar sabit yap ya da deniz tabanna yerletirilen apa (anchor), dip ivisi (screw pile
mooring) ile beton tonoz gibi yap elemanlardr (bu tip elemanlar Blm 8.3de ayrca
anlatlmtr).
zellikle ticari liman terminallerinde tasarlanan yzen iskelelerde gemi arpmas gibi kaza
ykleri de dikkate alnmaldr.
Bu tip yaplar iki farkl tipte planlanrlar;
(i) Monoblok birimler
(ii) oklu niteli yzer iskele
dir. Bu yaplar betenorme, elik, alminyum ve polietilen malzemelerden imal edilebilmektedir.
ekil 4.1de oklu niteye sahip yzen iskelenin temel bileenleri ve dubalarn yaps
gsterilmektedir. Yzen rhtm dubas, dubalar karaya balayan bir balant kprs, dubalar
birbirine balayan gei kprleri, dubalar deniz tabanna balama zincirleri ve balama
ankrajlarna sahiptir.
eitli yzen yaplarn tasarm
bu blmde verilen ynetmelikler erevesinde
gerekletirilmelidir. Daha fazla bilgiye ihtiya duyulmas durumunda OCDI, BS, PIANC, ASCE
gibi uluslararas kurulularn gncel yaynlarndanda faydalanlabilir.
4.1 Tasarm Prensibi
Yzen iskeleler; yk ellelemesi ile yolcu ve aralarn inip binmesi srasnda yeterli stabiliteyi,
gveni ve dayankll verecek ekilde tasarlanmaldrlar. Ayrca balama zincirleri ve
ankrajlarn kapsayan balama sistemine etkiyecek olan d kuvvetlere kar da yeterli
stabiliteye sahip olacak ekilde tasarlanmaldr.
Bu tip yaplar mmkn olduunca dalga yksekliinin 1 myi ve aknt hznn 0.5 m/syi
gemeyen su alanlarnda tasarlanmas uygundur. Rzgar hz en az 25 m/s alnmaldr.
Dalga, aknt ve rzgar ve gemi yanama yklerinin bulunmasnda Blm D.3de verilen
bantlar kullanlacaktr.

369

Yat limanlar iin tasarlanacak yzen iskelelerde, yatlarn rzgar alanlar iin Ekler Tablo E8 de
verilen deerler kullanlabilir.
4.2 Duba Tasarm
1 Dubann Boyutlar;
Bir duba kullanm amacna uygun yzey alanna ve hava payna sahip olmaldr. Dubann
boyutlar; zerine etkiyen d kuvvetlere ve yklere kar stabil olmaldr.
2 Dubaya Etkiyen D Kuvvetler ve Ykler
Bir dubann tasarmnda hesaba alnacak olan d kuvvetler ve ykler;
a) Statik ve hareketli yk
b) Geiler ve/veya balant kprlerinin reaksiyon kuvvetleri
c) Hidrostatik basn
d) l arlk
e) Stabilitenin salanmas iin kullanlan arlk
f) Dalga, rzgar ve aknt kuvveti (Blm 2.3de tanmlanmtr)

ekil 4.1 Duba paralarnn gsterimi


Usturmaca reaksiyon kuvveti, dalga kuvveti, aknt kuvveti ve dinamik su basnc, kritik koullar
mevcut olmadnda gz nne alnmaz. Ancak, dubann dalga etkisine maruz kalabilecei gibi
bir risk varsa bu kuvvetleri dikkate almak gerekmektedir. Bu durumda, balama kuvveti dubann
hareketleri gz nnde bulundurularak hesaplanmaldr.
Ticari limanlarda planlanan; yzen iskelelerde genellikle yolcular iin 5.0 kN/m 2 lik hareketli yk
alnr ve genellikle yolcu gemilerine inip/binen insanlar iin kullanlr. Trafik yk olan yzen
iskelelerde, kamyon yk olarak genellikle 20.0 kN/m 2 dikkate alnr. Kuru ya da sv dkme yk
iin hareketli yk niform ise 15.0 kN/m 2 olarak alnr.
370

Yat limanlar gibi tesislerde kullanlan yzen iskeler daha dk hareketli yklere maruz
kalmaktadr. Bu ykler Tablo 4.1de verilmitir. Ancak bu iskelerde golf arabalar gibi aralar
veya ok fazla yaya kullanm sz konusu ise bu ykler 2 kat artrlabilir.
Tablo 4.1 Yat limanlarnda yzen iskelede hareketli ykler (ASCE, 2012)
Yzen iskele aktiviteleri

niform yayl yk

Tekil yk

Snrl gei

1.4 kPa

1.4 kN (dubann kenarndan


300 mm daha yakn deil)

Snrlanmam yaya kullanm

1.9 kPa

1.8 kN

Snrlanmam yaya kullanm 2.4 kPa


ile
golf
aralarnn
da
kullanmna ak

2.2 kN

Yzen iskelelerin su stnde kalan hava paylar tasarm gemi ya da teknesine bal olarak
belirlenir. Hava pay aadaki ifade ile hesaplanabilir.

h=d-

W
wA

(4.1)

burada h hava pay (m), W duba arl (kN), d duba ykseklii (m), w suyun zgl arl
(kN/m 3), A dubann yatay kesit alan (m 2) dr.
Yzen dubalara tesir eden dalga kuvvetlerinde, dubann tasarm frtnasna kar koyabilecek
ekilde tasarlanmas istenir.
Rzgar kuvvveti duba tarafndan balama zincirlerine aktarlrlar bu nedenle dubalar rzgar
kuvvetine kar koyabilecek ekilde tasarlanmaldrlar.
Aknt kuvvetleri, proje alannda yaplan lmler ve modelleme almalarndan bulunan aknt
hzlar kullanlarak hesaplanlr.
Yzen iskele nitelerinin sistem seiminde (monoblok veya ok yzdrcl) ve
boyutlandrlmasnda kullanm gereksinimleri ile buna bal tasarm ykleri ve stabilite
kapasiteleri birlikte ele alnmaldr.
Balant elemanlarnn kapasiteleri zenle seilmelidir. Balant noktalarnda dinamik davrana
cevap verebilecek yeterli serbestlik koullar salanmaldr.
Betonarme monoblok niteler be yzl ya da alt yzl olarak tasarlanabilir. Be yzl
tasarlandnda ak yz tabanda olmak zere drt bir yan betonarme perde ve st
betonarme deme olarak, ksa ynde i perde balantlar ile gerekli eksen ve konumlarda,
yatayda ve deyde, kesit boyutlar bytlerek betonarme bir ereve sistemi oluturulmaldr.
Betonarme sistemde korozyona kar scak daldrma galvaniz ya da paslanmaz elik donat
kullanlmaldr. nitenin i dolgu malzemesi yeterli younlukta (en az 16 kg/m 3) genletirilmi
polistyren kpk olmaldr. Tm balant elemanlar scak daldrma galvaniz ya da paslanmaz
elikten imal edilmelidir. Betonarme monoblok yzer iskele blou alt yzl beton olduunda da
yukardaki gereklilikler geerlidir.
4.3. Dubann Stabilitesi
Dubalar kullanm amalar iin istenen yapsal stabilite seviyesini gvende tutacak ekilde
tasarlanmaldrlar. Dubann stabilite hesaplarnda, aadaki koullar yerine getirilmelidir;

371

a) Duba yzen ktlenin stabilite koulunu salamal ve istenilen hava payna sahip olmadr.
Balant kprsnden gelen reaksiyon kuvvetleri ve dubann stnden gelen srarj ve
duba iine szan su arl da gznne alnmaldr.
b) Duba stabilitesi, gverte stndeki tm srarj, sadece gvertenin bir tarafnda ykl ve
boyuna simetri eksenine blnm ve reaksiyon kuvveti de bu taraftan etkimesine
ramen yzen ktlenin stabilite koulu ile dubann eiminin 1:10a eit veya daha kk
olacak ekilde salanmas gerekmektedir.
Dubann stabilitesinin incelenmesinde dubann iine szan suyun ykseklii dubann
yksekliinin %10u olarak alnr. Hava pay bu durumda en ok 0.5 m civarnda alnr.
Duba dzgn yayl bir yke maruz kaldnda, (4.2) ifadesini salamas durumunda stabil
olduu kabul edilebilir.

w
W

-CG>0

(4.2)

burada; I sakin suda enkesit alannn boylamasna eksene gre geometrik atalet momenti (m 4),
W dubann arl ve dzgn yayl yk (kN), w deniz suyunun zgl arl (kN/ m 3). CG
arlk ve kaldrma kuvveti merkezi arasndaki mesafedir.
Duba szmadan dolay ksmen dolduunda, (4.3) ifadesi saland takdirde stabil kabul edilir.
Denklemdeki W, I, C, ve G parametreleri su dolu duruma aittir.

W I- i

CG>0

(4.3)

burada; i dubann dnme eksenine paralel her blme iindeki su yzeyinin merkez eksenine
gre geometrik atalet momenti (m 4) dir.
Duba eksantrik yke maruz kaldnda, (4.4) ifadesinden bulunan tan deeri (4.5) ve (4.6)
ifadesini salyorsa stabil kabul edilebilir (ekil 4.2).

W1+P b2tan / 12dcos2 b2 /24d tan 2 c-d/2 tan P a+ h-c tan 0

(4.4)

tan 2 h-d /b

(4.5)

tan 1/10

(4.6)

burada;
W1
: Dubann arl (kN)
P
: Eksantrik ykn toplam kuvveti (kN)
b
: Dubann genilii ( m)
h
: Dubann ykseklii (m )
d
: P dubann merkezine uygulandnda dubann su ekimi (m)
c
: Dubann arlk merkezinin tabandan llen ykseklii (m)
a
: Pnin dubann merkez ekseninden sapmas (m)

: Dubann eim as ()

372

ekil 4.2. Eksantrik yk altnda dubann stabilitesi (OCDI, 2009)


4.4 Dubann Tekil Elemanlarn Tasarm
Dubay oluturan tekil paralara etkiyen gerilme hesaplar, d kuvvetler ve her bir paraya
etkiyen ykler ve yapsal karakteristikleri gz nnde bulundurularak yaplr.
1. Deme
Bir deme pla normalde iki ynl plak olarak ve drt yandan ba kirileri ve yan perde
duvarlarla aada verilen yk kombinasyonlarndan en byk gerilmeye kar dayanacak
ekilde tasarlanr.
a) Dubaya sadece statik yk etkidiinde;
Statik yk ve l arlk
b) Dubaya hareketli yk etkidiinde;
Hareketli yk ve l arlk;
c) Ulam kprsnn destek noktas dubaya oturduu durumda;
Ulam kprsnn destek noktasnn reaksiyon kuvveti ve l arlk
2. Yan Perde Duvarlar
Yan perde duvar normalde duba 0.5 m gvertenin stnden itibaren batt zaman, etkiyen
hidrostatik basnca kar deme pla, taban pla ve yan duvarlar veya ba kirilerle drt
ynde sabitlenen iki ynl plak olarak tasarlanr.
3. Taban Demesi
Taban demesi, normalde duba gvertenin stnden itibaren 0.5 m batt zaman etkiyen
hidrostatik basnca kar yan perde duvarlar veya ba kirilerle drt ynde sabitlenen iki ynl
plak olarak tasarlanr.
4. Blme Duvarlar
Blme duvar drt ynde sabitlenen plak olarak tasarlanr.
5. Ba Kiriler ve Destekler
Deme plann, taban plan ve yan perde duvarlarn ba kirileri ve orta destek normalde
maksimum yk dubann deme plana etkimesi ve dubann su ekimi iin hidrostatik basncn
boyuna eit olmas koulu altnda rijit ereve kutu kesitli olarak tasarlanr.
6. Dalga hareketleri gz nne alndnda, kesit kuvvetleriyle ilgili hesaplamalar Muller
denkleminin Prestressed Concrete Barge veya DNV kuralyla yaplr (OCDI, 2009).
4.5 .Balama Sisteminin Tasarm
4.5.1 Balama Metodu
Yzen bir rhtm dubasnn balanma metodu, ykleme alanna uygun doal koullar gz
nnde bulundurularak seilmeli ve bylece yzen rhtm kullanm amacna bal olarak yerine
getirilebilmelidir.
Tonoz - zincir ile yaplan balama sistemleri , su seviyesi deiimlerinin az olduu blgelerde
sklkla tercih edilir. Su seviyesinin fazla deitii yerlerde ise bu deiimlere uyum salayacak
ekilde kazkl bir balama sistemi tercih edilebilir. Baz durumlarda yzer elemanlarn yatay
hareketlerini de kontrol etmek iin kazkl balantlar kullanlmas gerekebilir.

373

Gncel uygulamalar, ar zincir elemanlarda yaplan balamalarn dezavantajlarn azaltmak iin


kauuk ve esnek halat ile balamalar ve zincir-halat komposit sistemleri de iermektedir.
4.5.2 Balama Zincirinin Tasarm
D Kuvvetlerin Tasarm
Balama zincirlerinin yaps en byk kuvvet etkisinde dubann pozisyonunu gvenli tutacak
ekilde uygun bir metodla denenebilir.
1. Bu blmde verilen yntemler genellikle yzen iskele tasarm iin kullanlan zincirle
balanm dubalar iin uygulanr.
2. D kuvvetler esas alnarak aadakilerden en byk toplam kuvveti verecek
kombinasyon kullanlabilir.
a) Usturmaa reaksiyon kuvveti ve gel-git kuvveti
b) Gemilerin balama izgilerinin ekme kuvveti ve gel-git kuvveti
c) Dalga kuvveti ve yerel aknt ile gel-git kuvveti
Zincirin Yerletirilmesi
Her zincir, zincir delii boyunca dubann drt kesinde bulunan zincir yuvalarna oturtulmal ve
deniz tabanna ankrajla sabitlenmelidir.
Zincirin ap
Zincirin ap, dubaya etkiyen d kuvvetlerin tasarmnda belirlenen kuvvetlerden dolay oluan
kuvvetlerde kopmayacak ekilde seilmelidir.
Her zincir zerine etkiyen maksimum gerilme zincirin ve dubann dinamik analizi yoluyla
tanmlanmaldr. Bu hesap yntemi ok zor olaca iin statik analiz yntemi ikinci en iyi yntem
olarak kullanlabilir. Zincir normalde sadece zincire etkiyen d kuvvetlere diren gsterecek
ekilde tasarlanr (ekil 4.3).
Zincire etkiyen maksimum gerilme aadaki denklemde verilmitir.
T=Psec2
(4.7)
Halatlarn ankrajna etkiyen yatay kuvvet, dubaya etkiyen yatay kuvvete ve ankraja etkiyen
dey kuvvete eittir.
Va =P tan 1
(4.8)
Zincirle duba arasndaki noktaya etkiyen dey kuvvet (4.9) ifadesi ile verilmitir
Vb =P tan 2
(4.9)
Zincirin uzunluu ve birim uzunlukta zincir arl w kabul edilerek (4.10). ve (4.11) ifadeleri.
kullanlarak 1 ve 2 alar hesaplanr.

P/w tan2 -tan1

(4.10)

h=P/w sec 2 -sec 1

(4.11)

ekil 4.3 Balama zinciriyle ilgili semboller

374

Yatay kuvvet dubaya etkidii zaman balant ankraj ve duba arasndaki mesafe (4.12)
ifadesinden hesaplanr. Bylece dubann orjinal pozisyonuna gre yatay yndeki telenme
mesafesi hesaplanabilir.
(4.12)
Kh =P/w sinh 1 tan 2 sinh 1 tan 1
Normal aptaki bir zincirin yaklak olarak dz bir izgiyle gsterildii kabul edilerek (4.7)
ifadesinden (4.12) ifadesine kadar kullanlarak;

2 1 sin 1 h /

ve Kh

h2

(4.13)

bulunur. Burada ;
T
: Zincire etkiyen maksimum gerilme (kN)
P
: Yatay d kuvvet ( kN)
Va
: Balama ankrajna etkiyen dey kuvvet (kN)
Vb
: Dubayla zincir arasndaki noktaya etkiyen dey kuvvet (kN)
1
: Zincirin zincirle balama ankraj arasndaki noktayla yatay dzlem arasnda yapt a
()
2
: Zincirin, dubayla balama zinciri arasndaki noktayla yatay dzlem arasnda yapt a
()
: Zincirin uzunluu (m)

w
: Zincirin su iindeki birim uzunluk arl (kN / m)
h
: Duba tabannn altndaki su derinlii (m)
Kh
: Zincirle duba arasndaki noktayla balama ankraj arasndaki yatay mesafe
Zincir apnn tanmnda, zincirin anma, korozyon ve deniz canllarnn etkisiyle
mukavemetinin azalaca gz nne alnmaldr. Buna ek olarak, zincir zerinde periyodik
kontroller ve gerektiinde yenileme gibi uygun bakm yaplmaldr. Zincirde ekme emniyet
katsays, krlma (kopma) ykne gre en az 3 olmaldr.
4.6 Balama Ankrajnn Tasarm
(A) D Kuvvetlerin Tasarm
Balama zincirinin tasarmnda kullanlan (4.12) ifadesi balama ankrajnn
kullanlabilir.
Dey Kuvvet

Va =P tan 1

tasarmnda da

(4.14)

Yatay Kuvvet (P)


Va , P ve 1 iin ekil 4.3e baknz.
(B) Balama Ankrajnn Tasarm
Balama ankraj (apa, beton blok (tonoz), kazk gibi) balama zincirine etkiyen maksimum
gerilmeye kar dubay stabil tutmas beklenen diren kuvvetini salamaldr ve uygun bir
gvenlik katsaysyla tasarlanmaldr.
Normalde aada verilen kuvvetler balama ankrajnn kuvvetleri olarak tanmlanr, fakat
balama ankraj iin yerinde stabilite testlerinin yaplmas nerilir.
(i) Balama Ankrajnn Beton Blok Olmas Durumu (Tonoz)
1. Kil
Yatay diren kuvveti: Taban ve yan yzeylerin kohezyonu, pasif ve aktif toprak basnc
arasndaki fark.
Dey diren kuvveti: Batk arlk, su iindeki etkili ar yk
2. Kum
Yatay diren kuvveti: Taban srtnme kuvveti, pasif ve aktif toprak basnc arasndaki fark.
Dey diren kuvveti: Batk blok arl, su iindeki ar yk
Taban srtnme kuvvetinin hesabnda kullanlan dey kuvvet bloun batan arlyla, bloa
etkiyen zincir gerilmesinin dey bileeni arasndaki farka eittir.

375

Srtnme katsays en az 0.50 alnr. Kaymaya kar gvenlik katsays en az 1.5, yukar doru
kalkamamas iin gvenlik katsays ise en az 3.0 alnmaldr.
(ii) Balama Ankraj Blounun elik Olmas Durumu
Yatay diren kuvveti: Diren kuvveti
Dey diren kuvveti: Batk blok arl
elik diren kuvveti Tablo 4.2 ye gre hesaplanr.
Tablo 4.2 elik balama ankraj tutma gc (apa kapasitesi) (OCDI, 2009)
Yumuak amur
Ht = 17 W A 2/3
Sert amur
Ht = 10 W A 2/3
Kum akl
Ht = 3.0 W A
Kaya
Ht = 0.4 W A
burada;
Ht
: Balama ankrajnn tutma gc (kN)
WA
: Balama ankrajnn batan arl (kN)
Balama ankrajnn blounun stabilitesi iin gvenlik katsays 1.2 alnabilir.

376

5. KIYI KORUMA YAPILARI


Bu blmde kylar erozyona ve taknlara kar korumak amacyla planlanan ky zmleri
tanmlanmtr. Kylarda planlanan zme karar verilmesi srasnda detayl saha lmleri
(Blm Ede belirtilen sreler ile saha gzlemleri) yaplmaldr. Bu amala batimetri, ky izgisi,
aknt, su seviyesi, kat madde zelliklerini belirleyen lmler yaplmaldr. Bu lm lerin
yansra dalga ve aknt iklimi modelleme almalaryla belirlenmelidir. Bu almalardan sonra
ayr soru sorularak tartlmaldr (Yksel, 2011). Bunlar;
1-Ky korumasna ihtiya var mdr?
2-Mevcut alternatifler ne olabilir?
3-Kyy doal hali ile brakabilir miyiz, koruma nasl olabilir?
Kylarn erozyona uramas durumunda yapsal ya da yapsal olmayan zmlerle nne
geilmeye allmaktadr. Yapsal zmler ky duvarlar, iksa, mahmuz, dalgakran gibi sert
yaplar ky yenileme, kum geii sistemleri ile oluturulan yapay plajlar gibi yumuak yaplar
dr. Genellikle sert yaplar yerel zm salarlar. Ancak problemin ardk ky blgesine
ilerlemesine de sebep olabilirler. Kylarn kumla beslemesi ile yenilenme almalar son
yllarda genellikle tercih edilmektedir. Ky duvarlar ve iksalar (kaplamalar) ky koruma
yaplar dr, mahmuz, ardk dalgakranlar ve ky yenileme ky stabilite yaplar olarak
bilinmektedir.
Ky koruma yaplar iin Tablo 5.1de verilen hizmet sreleri nerilmektedir. Benzer koruma
alanlar iin Tablo 5.2deki risk deerleri nerilmektedir.
Tablo 5.1 Korunacak alann byklne, korunacak alann tipine ve proje tipinin fonksiyonuna
bal olarak nerilen L hizmet sreleri (PIANC, 2014)
Projenin tipi
Esnek:
Yumuak
zm (Kumul veya
Sedde)
veya
Ky
Yenileme

Rijit: Sert zm (Ky


duvar
veya
Ky
Tahkimat)
veya
Rekreasyon

Korunacak
bykl
Kk

Byk

Kk

Byk

alann

Korunacak alann tipi


Tarm
arazisi
rekreasyonel alan
kamet ve alt yap
Tarm
arazisi
rekreasyonel alan
kamet ve alt yap
Tarm
arazisi
rekreasyonel alan
kamet ve alt yap
Tarm
arazisi
rekreasyonel alan
kamet ve alt yap

L, Hizmet sresi (yl)


ve

20

ve

30
50

ve

100
50

ve

50

100
100

>100

Tablo 5.2 Korunan alann bykl ve tipine gre nerilen risk deerleri
Korunacak alann bykl
Kk

Byk

Korunacak alann tipi


Tarm arazisi ve rekreasyonel
alan
kamet ve alt yap
Tarm arazisi ve rekreasyonel
alan
kamet, alt yap ve kamu
hizmeti kurulular

377

Hizmet sresi boyunca kabl


edilebilecek hasar riski
50 80
10 20
25 40
0.1 -5

5.1. Mahmuzlar
Mahmuz veya mahmuz sistemi ky stabilite yapsdr ve ky dengesini korumak iin ina
edilirler. Mahmuz ve mahmuz sistemleri belirli bir kumsal alan korumak, yapay olarak
yaplm veya doal ky alanlarnn korunmas iin planlanrlar.
Mahmuzlar kyya dik ya da belli bir a ile ina edilen yaplardr. Mahmuzlar ky boyu kat
madde tanmn etkilerler ve kynn stabil hale gelmesini salarlar. Mahmuz tasarmnda
takip edilecek ak emas ekil 5.1de verilmitir.
Tasarm koullarnn
belirlenmesi
(mahmuz yaplmasnn
nedenleri, koruma
alan)

Yap
tiplerinin
deerlendi
rilmesi

Deniz taban kat


madde tanm
mekanizmasnn
analizi (dalga,aknt,
kat madde tanm ve
ky izgisi deiimi )

Yap tipine karar


verilmesi ve
geometrisinin
oluturulmas
(yap kesiti,
malzeme
seimi)

Stabilite
hesaplar

Mahmuz tipi
seimi

Temel
boyutlarn
seimi
(uzunluk, aralk,
yn,kret
ykseklii)

Yapm
Maliyetlerinin
Hesaplan_
mas

Yapm i
program ve
yapm
planlamas

ekil 5.1 Mahmuz tasarmnda takip edilecek ak emas


Tasarm mhendisinin ky boyu
kat madde tanm miktarn doru tahmin etmesi
gerekmektedir. Mahmuzlarn kat madde tutma verimlilikleri, yapnn boyuna, yksekliine,
ky zelliklerine (gelen dalga ykseklii dalmna, tabandaki kum zelliklerine ve batimetri ile
ky toporafyasna) baldr. Mahmuz tasarm yaplrken mahmuz veya mahmuz sisteminin
eko sistem ve evre zerindeki etkileri de gznne alnmaldr.
5.1.1 Mahmuz Tasarm Aamasnda ncelenecek Konular
a) Dalga ve Gel-git
Ky boyu kat madde tanmndan dolay mahmuzlar arasndaki ky izgisinin deiimi orta ve
uzun dnemde tahmin edilmelidir. Ky izgisinin deiiminde etken olan dalga, gel-git ve
ortalama su seviyesi deiimleri detayl olarak incelenmelidir.
Mahmuz boyu, ky boyu kat madde tanmn dorudan etkileyen faktrlerden biridir. Mahmuz
yksekliinin de ky boyu kat madde tanmna etkisi fazladr. Dalga amas, mahmuzlarn kat
madde tutmasndaki verimliliini azaltmaktadr. Yksek dalgalar ksa dnemde batimetride,
mahmuz topuunda ve mansabnda deiimlere veya erozyona neden olmaktadr. Bu tr
sorunlarn zlebilmesi iin yllk en byk dalgalarn belirlenmesi gerekmektedir. En byk
dalga yksekliklerinin belirlenmesi iin uzun dnem dalga istatistii almas yaplmaldr.
Mahmuzlarn planlanmasnda uzun dnem dalga istatistiinden elde edilecek dalga iklim
almas da gereklidir. Ayrca su seviyesi deiimlerinin belirlenmesi ve analiz edilmesi
gerekmektedir. Mahmuz stabilite hesaplar iin tasarm dalgas ve en yksek su seviyesi
kullanlmaldr.

378

b) Taban Malzemesi ve Jeoloji


Mahmuz yaps ve stabilitesi; en nemli faktrler taban malzemesi ve
joelojisinin
belirlenmesidir. Taban malzemesi ve jeolojisinin belirlenmesi iin yeterli lde arazi almas
yaplmaldr.
c) Batimetrik alma ve Ky Morfolojisi
Mahmuz tasarmnn plandaki tasarm ile birlikte dalga transformasyonu dalga trmanmas,
dalga amas ve mahmuz yapsnn stabilitesinin kontrolu iin batimetrik almalar ve ky
morfolojisinin belirlenmesi nemlidir. Belirli dnemlerde (ylda en az her mevsim sonu olmak
zere) batimetri llmeli kat madde birikimi veya kayb belirlenmelidir. Yapsal tasarm iin
batimetrideki deiim nedenleri belirlenmelidir.
d) Aknt ve Kat Madde Tanm
Mahmuzlar, ky boyu kat madde tanmn kontrol etmelerinden dolay, tasarmc kat madde
tanmnn, ynn, miktarn, kat madde kaynan anlamal ve belirlemelidir. Kat madde
tanmnn miktar ve yn gelen dalga ynleri ile deiiklik gsterdiinden ksa dnem ve orta
vadede kat madde tanm ve yn doru belirlenmelidir. Yakn ky hidrodinamii zellikle
mahmuz boyunca meydana gelen akntlar, mahmuzlarn kat madde tutma verimliliini
drdnden mahmuzlarn evresindeki aknt yaps belirlenmelidir.
e) Yapm Koullar
Tasarmc (karadan veya denizden) yapm yntemini, yapm dnemini ve zamanlamasn
dikkate almaldr.
5.1.2 Yap Tipleri
a) Yap Tiplerinin Snflandrlmas
Mahmuzlar fonksiyonlarna (geirgen veya geirimsiz) gre snflandrlrlar. Yap tipi snflar
Tablo 5.3 te verilenlerden seilebilir.
Tablo 5.3 Mahmuz yap tipleri
Geirgen

Yap tipi

Yap zellikleri

Ta dolgu ve beton bloklu

Dzensiz veya dzenli yerletirilen ta veya


beton bloklardan oluan evli yapdr. Yapsal
olarak ta dolgu dalgakranlara benzer
tasarlanr.

Beton kazkl
Geirimsiz Beton blok

Beton kazklar iki sra halinde dzenlenir, bu iki


sra kazk iine orta byklkte talar
doldurulur. Geirgenlii azdr.
Beton bloklardan yaplr.

Keson ve hcre tipi


yaplar

Dik duvar tipi yaplardr.

iftli palplanl yaplar

ki hat halinde palplanlar aklarak ii kum


veya ta doldurularak yaplan geirimsiz
yaplardr.

Kazkl duvar tipi

Tek sra halinde aklan geirimsiz yaplardr.

379

Mahmuzlar yap kesiti ekline gre de snflandrlr. Bunlar srasyla a) dey yzeyli, b) evli c)
kompozit kesittir. Plan grnnde ise a) dz b) T c) L d) Y vb. eklinde inaa edilebilirler.
b) Yap tipinin seimi
Geirgen yaplar kat madde tutma verimlilii az olan yaplardr. Geirimsiz ve kret ykseklii
fazla olan yaplar ise kat madde tutma verimlilii yksek olan yap tipleridir. Mahmuz boyu
deitirilerek ky boyu kat madde tutma verimlilii artrlabilir. Bu nedenle geirimsiz
mahmuzlarn kullanlmas tercih edilebilir. Ancak geirimsiz mahmuzlar gelen dalgay
yansttklar iin mahmuz yaps etrafnda deniz tabannda oyulmalara neden olabilirler.
Geirgen olan yaplarda ise bu oyulmalar daha az ve onarlmas daha kolaydr. Her durumda
geirgen olan mahmuzlarn alp almad laboratuvar deneyleri veya saha almalar ile
kontrol edilmelidir.
Yap tipi ve kesiti seilirken ;
1. Mahmuzun ina edilecei su derinliine, 2. Dalga kuvvetlerine, 3. Taban malzemesine, 4.
Zemin zelliklerine, 5. Batimetriye, 6. Batimetrinin yapsal stabiliteye etkisinin tahmin
edilmesine, 7. Maliyetine, 8. Yaplabilirliliine, 9. evresel faktrlere ve kynn kullanlabilirliine
dikkat edilmelidir.
Planda ise mahmuz ekli (I, L, Y), ky boyu kat madde tanmn kontrol edebilme kapasitesine
gre seilmelidir.
5.1.3 Temel Kesit Tasarm
a) Mahmuz boyu
Mahmuzun boyu arttka, kat madde tutma verimlilii artar ve aa ky ynnde erozyon da
artar. Mahmuz boyu ok ksa ise kat madde tanmnn kontrol mmkn olmayabilir. Bu
nedenle mahmuz boyu, mahmuzun kat madde tutma verimliliine bal olarak belirlenmelidir.
Mahmuz karada dalgann ulaamayaca yere kadar uzatlmaldr. Karadaki bu nokta aylk en
yksek su seviyesi ile yllk en yksek dalgann trmanma yksekliinin toplanmas ile elde
edilmelidir.
Dalga krlma (surf) blgesi dalga ykseklii ile deimektedir. Bu nedenle mahmuz uzunluu
surf blgesinin geniliine gre deimektedir. Dalga krlma koullar belirlenerek mahmuzun
kat madde tutma verimliliine karar verilmeli ve mahmuz boyu buna gre hesaplanmaldr.
Aktif ky boyu tanmnda belirgin dalga yksekliinin 1.6 kat alnan kapama derinlii ilk
yaklam olarak dikkate alnabilir (veya Blm B denk. (4.31) kullanlr) ve mahmuz uzunluu
tahmin edilebilir.
b) Kret ykseklii
Kret ykseklii ky boyu kat madde tutma verimliliini etkileyen parametrelerden birisidir, ancak
bu etkiyi gsteren herhangi bir hesap yntemi henz gelitirilmemitir. Kretin maksimum
ykseklii; dalgann mahmuzdan amamas iin yllk oluan maksimum dalga yksekliinin
dalga ama ykseklii ile aylk en yksek su derinliin toplanmas ile bulunur. Ama miktarna
projelendirme srasnda karar verilecek bir parametredir. Bunun iin mahmuzun verimlilii ve
evresel koullar esas alnmaldr.
Mahmuz yapsnn ekonomik olmas iin kret (mahmuz) ykseklii, kat madde tama
verimliliine gre azaltlabilir. Ayrca estetik ve doa uyumu da gznne alnmaldr.
c) Kret genilii
Ky boyu kum tanmnda kret geniliinin etkisi azdr. Ancak mahmuz yapsnn stabilitesinde
dikkate alnmaldr.

380

d) Mahmuz yn
Mahmuzlar genellikle ky izgisine dik ina edilirler ancak ky ile yapacaklar a detayl
almalar sonucunda ortaya kmaktadr. Bunun iin fiziksel ve/veya saysal modellemeye
ihtiya duyulmaktadr.
e) Mahmuz aral
Ky boyunca uzanan mahmuz sisteminde mahmuz aralklar tekil mahmuzun uzunluu ile
belirlenir. Kyya dik olarak planlanan mahmuzlar arasndaki mesafe genellikle deniz iindeki
mahmuz uzunluunun 2 veya 3 kat kadar alnr ( Xg/ Yg=2-3 ). Xg iki mahmuz aras mesafe, Yg
ise mahmuzun kydan olan mesafesidir (ekil 5.2).
Mahmuzlarn planlamasnda ky yenileme almasnn yaplmas tavsiye edilmektedir. Bylece
mahmuzlardan dolay kynn balang aamasnda davrannda meydana gelecek eozyon
etkisi en aza indirilmi olacaktr.
f) Mahmuz Sistemi Geileri
Genellikle aa ky blgesinde kalan mahmuz sistemlerinin boylar ekil 5.3te grld gibi
tam mahmuz boyundan itibaren ky izgisi ile 6 a yapan hat boyunca ksaltlmaktadr.
Mahmuz sistemlerinin kylara olan evresel etkileri nemlidir. Bu nedenle tasarm ncesi ky
izgisi ve blgesi ile ilgili detayl bilgiler toplanmaldr. Bu bilgiler nda saysal model
yardmyla mahmuz uzunluu, aral, kum tutma verimlilii detayl olarak allmal ve yapsal
tasarma geilmelidir. naat ileri tamamlandktan sonra mahmuzlarn kum tutma verimliliini
kontrol etmek iin ylda en az drt kez ky izgisi lmleri alnmaldr.
Her ne kadar ounlukla mahmuzlar kyya dik tasarlansalar da, neden olabilecekleri rip
akmlarn en aza indirmek, ky boyu tanm zerindeki etkisini artrmak gibi nedenlerle farkl
ekillerde planlanabilmektedirler (ekil 5.4). Ancak bu mahmuzlarn uygulama ekillerine saysal
model sonularndan sonra karar verilmelidir.
Mahmuzlar kyya dik tanmn hakim olduu kylarda planlanmamaldr. Bu durumda etkin
olan yapsal zm ardk dalgakranlardr.
5.2 Ardk Dalgakranlar
Ak deniz dalgakranlar ky stabilitesini ve ynetilmesini salamak iin yaplan yaplardr. Ky
ile balants yoktur ve kyya paralel ina edilirler. Geleneksel, dk kretli ve dinamik stabil,
tek veya birka dalgakrandan oluan yaplardr. Ardk dalgakranlar kyya dik tanm modu
etkin olduu durumlarda tercih edilmektedir. Ancak arkalarnda korunmu bir deniz alan
yaratmalar nedeniyle ky boyu tanmn da etkilemektedir. Bu yaplar kat madde tanm
mekanizmas ve istenen plaj stabilizasyonuna bal olarak krlma (surf) blgesi iinde ve
dnda planlanabilmektedirler (ekil 5.5).
Ardk dalgakranlarn planlanmasnda l dalgakran boyu, Y dalgakrann kydan uzakl, X80
krlma (surf) blgesi genilii, lg ardk dalgakranlar arasndaki akla baldr. Bu
parametrelerin ald deerlere bal olarak ky alan ekillenmektedir Ardk dalgakranlar,
dalgakrann arka tarafna dnme nedeniyle oluan akntlardan dolay muska veya tombololarn
oluumuna neden olurlar (ekil 5.6).
Ardk dalgakranlarn ky alannda yaratabilecekleri olumsuz koullardan kanmak amacyla
ky yenileme almasyla birlikte uygulanmas nerilmektedir (CERC, 2003). ekil 5.7de
ardk dalgakranlar iin aada verilen boyutsuz ifadelerin ierdii deikenler grlmektedir.

381

ekil 5.2 Mahmuz uzunluklar ve geniliklerinin ematik gsterimi ( CERC , 2003)

382

Burada
Y
l
lg
ds

: Dalgakrann kydan olan uzakl,


: Dalgakrann boyu,
: Ardk dalgakranlar arasndaki aklk,
: Dalgakrann nndeki su derinlii.

l/Y=1-2 deeri tombolo oluumu iin uygundur. CERC (2003);


Tek dalgakran iin

l/Y=1.5 - 2

Ardk dalgakranlar iin

l/Y=1.5

(L<lg<l)

olarak nermektedir, burada L yap nndeki dalga boyudur.

ekil 5.3. Mahmuz ve ky gei sistemi (CERC , 2003)

ekil 5.4 Mahmuz geometrileri (CERC, 2003)

383

ekil 5.5 Ardk dalgakran tipleri (PIANC, 2014)

ekil 5.6 Ardk dalgakranlarda etkili parametreler ve ky ekilleri (PIANC, 2014)

384

Ak deniz tarafnda kydan daha uzak ina edilmi daha ksa dalgakranlar plaj muskas
oluumuna neden olurlar. Bunun iin genellikle l/Y<1 art verilmektedir. CERC (2003)e gre
tek ya da ardk dalgakranlar iin;
l/Y=0.5-0.67
dir. Ancak ok uzun mesafeler iin tombolo oluumu arzu edilmiyor ise,
l/Y=0.125
olmaldr.
Geirimli yaplar (ksmen batm, byk aklk lg) tombolo oluumu iin dalga enerjisinin
yeterince klmesini salamaktadrlar. Minimum ky davran iin teklif edilen genellikle
l/Y=0.125-0.33tr. CERC (2003)te ky davran parametresi tanmlanmtr, bu parametreye
gre;
Is =exp(1.72-0.41 l/Y)
ile tanmlanmtr.
Is =1 ise kalc tombolo oluumu
Is =2 ise periyodik tombolo
Is =3 ise iyi gelimi plaj muskas
Is =4 ise plaj muskas oluumuna eilim
Is =5 ise sinzoidal oluum sz konusu olmamas halidir.
Tombolo oluumunun yzme sporlarn ve ky boyu tanm mekanizmasn engelleyecei
dnlmelidir.
Ak deniz dalgakranlarnn kylara olan evresel etkileri nemlidir. Bu nedenle tasarm
ncesi ky izgisi ile ilgili detayl bilgiler toplanmaldr. Bu bilgiler nda saysal modeller
kullanlarak, dalgakranlarn ky izgisinden uzakl, dalgakran uzunluu, dalgakranlar aras
mesafe, tombolo veya muska oluumu detayl olarak allmaldr. Bu almalar
tamamlandktan sonra yapsal tasarma geilmelidir. naat ileri tamamlandktan sonra ky
izgisindeki deiimlerin her mevsim sonu lmler alnarak izlenmesi uygundur.

385

ekil 5.7 Ardk dalgakran iin tanmlar ( CERC,2003)


5.3 Ky Duvarlar
Ky duvarlar, ina edildikleri ky alann yerel olarak erozyona kar korurlar. Bu tip yaplar ky
koruma yaplardr ve ky alannn geri blgesini ky taknlarna kar korumak amacyla da
ina edilirler. Arka taraflarnda geri dolgu yaplabilir. Bu durumda geri dolgunun yarataca
ykn hesaplanmas gerekmektedir. Dalgann kydan denize doru ilerlemesini engellemek,
dalgann aarak ky gerisindeki yaplara zarar vermesini nlemek veya ky erozyonunu
durdurmak iin yaplan yaplar ky duvarlar olarak isimlendirilir. Bu tip yaplarn bulunduklar
konuma komu ky alannda ve topuklarnda, nlerindeki plaj alannda erozyona neden olmas
muhtemeldir. Bu nedenle detayl alma yaplmaldr.

386

Ky duvarlarnn tasarm iin dikkate alnmas gereken parametreler aada sralanmtr;

Dalga ve Gel-git seviyesi

Ky duvarndaki kret ykseklii, dalga trmanmas ve dalga amas sonucu ky duvarlarnn


gerisinde toplanan su miktar ile belirlenir. Aan suyun miktar belirlenerek duvarn arkasnda bu
suyu uzaklatracak drenaj sistemi tasarlanmaldr. Yap stabilitesi hesaplar ise yapya etkiyen
dalga kuvvetleri ve toprak itkileri ile hesaplanmaldr. Bu nedenle yap yksekliinin belirlenmesi
iin tasarm dalgas ve gel-git seviyesindeki deiimler hesaplanmaldr.

Zemin zellikleri

Ky duvarlarnn ina edilecei yerlerde zemin zelliklerini tespit etmek iin geoteknik almalar
yaplmaldr. Zemin tama gleri hesaplanmaldr. Tama gc zayf olan zeminlerde zemin
iyiletirmeleri yaplmas gerekmektedir (Geoteknik Tasarm Esaslarna baknz).

Deniz Taban ve Yakn Ky Batimetrisi

Deniz taban eimi ok dik olan yerlerde dalgalar kyya yakn krlrlar. Krlan bu dalgalar
byk dalga kuvvetleri yaratrlar ve dalga amasna neden olurlar. Ayrca kumsal olan kylarda
ky duvarlar erozyona (veya yerel oyulmalara) neden olurlar. nas planlanan ky duvar
blgesinde ky dalga etkileiminin incelenmesi iin batimetri ve deniz tabanndaki malzeme
niteliini belirleme almalar yaplmaldr.

Sismik kuvvet

Ky duvar stabilite hesaplar yaplrken deprem kuvvetleri yapnn fonksiyonuna ya da nemine


bal olarak dikkate alnmaldr.

Ky duvar geri alan

Ky duvar belirli snrlarda hasara izin vermeyecek ekilde, yapnn nemine bal olarak dalga
amasna izin verecek ekilde tasarlanabilirler. Ky duvar arkasnda yer alan alanda yerleim
yerleri veya nemli yaplar varsa dalga amasn minimize etmek iin gerekli nlemler
alnmaldr.

Yapm koullar

Deniz iine yaplacak olan ky duvarlar dalgalar ve akntlardan etkilenirler. alma sreleri
kstldr. Ayrca denizde bulanklk varsa yapm almalarn etkiler. Yklenici bu tr z orluklar
dikkate almaldr.

Yap tipleri

Ky duvar tasarmndaki ilk adm yap tipininin seilmesidir. Ekolojik koullar, zemin zellikleri,
ky duvar yapm malzemeleri, aknt koullar ve yapm sreleri kapsaml deerlendiridikten
sonra yap tipleri belirlenir. Yap tipleri aada sralanmtr;
Eimli Ky Duvarlar
Dik Ky Duvarlar
Kompozit Ky Duvarlar

Kesit Tasarm
Kesit tasarmnda dikkat edilecek hususlar, ky duvar yap n eimi, kret kotu ve kret
geniliidir.

evli yap

387

Yap nnn eimli olarak seilmesi, ky duvarnn stabilitesine, ekolojik koullara, aknt
durumlarna, zemin ve morfolojik koullara, baldr. Kyya etkiyecek dalga kuvvetleri bykse
uygun eimli yaplar yaplmaldr.
Tasarmda kret ykseklii nemli parametrelerden biridir. Dalga trmanmas ve dalga amasn
kontrol etmek iin kret ykseklii aadaki gibi hesaplanr;
Kret ykseklii= Tasarm gel-git seviyesi + yap n dalga ykseklii + gerekli hava pay.
Kret ykseklii hesaplanrken
hesaplanmaldr.

dalga

trmanma

hesab ve

dalga

ama

miktar da

Ky duvarlarnda ama ve trmanma miktarn azaltmak iin duvara parabolik ekil verilebilir ya
da basamakl planlanabilir (ekil 5.8).
Ky duvar ta dolgu dalgakran tipinde de projelendirilmesi mmkndr. Bu tip yaplar dalga
yansmasn azaltmaktadr.
Gabionlardan da ky duvarlar tasarlanabilmektedir ancak bu tip yaplarn dalga etkisinin byk
olduu ky alanlarnda uygulanmamas nerilir. Gabion kafesleri paslanmaz elikten
yaplmaldr.

ekil 5.8 Tipik ky duvarlar (PIANC, 2014)


5.4 Ky Tahkimatlar
Ky tahkimatlar kaplama ta veya beton gibi ky korumas iin yaplan eimli yaplardr (ekil
5.9). Doal ky yapsn, yamalar ve dier ky sistemlerini erozyondan korumak, dalga
amasn veya dalga yansmasn azaltmak iin yaplan yaplardr. Ky tahkimatlar;
Koruma tabakas
Filtre
Topuktan oluur.
Koruma tabakas dalga etkisine kar koruma salamasna kar filtre tabakas taban zemininin
ykanmasn nler. Topuk deniz tarafna doru kaymay engeller.
Koruma tabakas rijit veya fleksibil olabilir. rnein kilitlenmi beton elemanlar rijit yaplardr.
Koruma tabakasnda ta, beton, beton ilte (mattress), asfalt gibi malzemeler de kullanlabilir.

388

ekil 5.9 Tipik tahkimat (iksa) yaplar (PIANC, 2014)


Bu blmde koruma tabakas ta olarak seilen ky tahkimatlar verilmitir.
Ky tahkimatlar tasarm srasnda aada verilen yol izlenmelidir.

Tasarm yaplacak yre iin su seviyesinin deiimleri belirlenmeli,


Tasarm dalga ykseklii belirlenmeli,
Tasarm dalgasna dayanabilecek uygun koruma tabakas seilmeli,
Koruma tabakasnda kullanlacak ta bykl hesaplanmal,
Kret kotunun hesaplanabilmesi iin trmanma ykseklii ve ama hesaplanmal,
Drenaj tasarm yaplmal,
Filtre ve alt tabakalar tasarlanmal,
Topuk tasarm yaplmal,
Geri dolgu alan iyiletirilmelidir

5.4.1 Koruma Tabakas Tasarm


Koruma tabakas hesap yntemleri Dalgakran Tasarm
anlatlmtr.

blmnde detayl olarak

5.4.1.1 Koruma Tabakas Kalnl


Koruma tabakas kalnl kullanlacak malzemeye bal olarak deiir. Koruma tabakas ta
bykl Van der Meer formlleri ile hesaplandnda koruma tabakas kalnl ta=2Dn50 olarak
nerilmektedir.
Van der Meerin nerdii boluk oranna gre tabaka kalnlklar ekil 2.9da verilmitir.
Tahkimatlarn dalgakranlara gre permeabiliteleri daha dk olacaktr.
5.4.1.2 Filtre Tabakas Tasarm
Pere (riprap), blok ve hasr blok (block mats), gabion ve ilte (mattress) asfalt veya beton levha
veya herhangi geleneksel koruma malzemesinin altnda kalan zeminin dalga etkisi ile ykanarak
erozyona uramamas iin taneli (granular) ve/veya geotekstil filtre tasarlanmaldr. Ancak
geotekstil malzemelerin bu tip yaplardaki davran yeterince bilinmemektedir. Baz zemin
stabilitesizliklerinin olumas sz konusu olabilmektedir. Buna karn taneli malzeme alttan
kaldrma basnc nedeniyle daha dk stabiliteye neden olabilmektedir (Detayl bilgi iin BS,
CIRA-CUR, PIANCdan yararlanlabilir).
ekil 5.10da grld gibi taneli malzeme ya da geotekstil tek bana filtre malzemesi olarak
kullanlr. Ayrca bu malzemeler birlikte de kullanlabilmektedir.

389

ekil 5.10 Filtre tasarm rnekleri


Ta kaplama, riprap, blok, gabion gibi koruma tabakas altnda taneli filtre tabakas kullanlabilir.
Bu tip yaplarda aada verilen filtre kural uygulanr;
df 15/db85 4-5 stabilite lt
df 15> 5 db15
geirgenlik (permabilite) lt
df 50 < 25 db50 niformluk lt
Burada f ve b alt indisleri srasyla filtre ve taban zeminini gstermektedir.
5.4.1.3 Topuk Tasarm
Topuk hasar olumas durumunda tm koruma tabakas hasar grebilir. Bu durumdan
kanabilmek iin ekil 5.11de grlen topuk koruma seenekleri uygulanmaldr. zellikle ky
tahkimat evi zerindeki dalga nedeniyle oluan geri dn akmlar ile topuk nnde oluan
dalga krlmas, topuk oyulmasna neden olabilmektedir. Bu artlar altnda, kumsal olan kylarda
CERC (1984) topuk nnde oluacak erozyon veya oyulma derinlii ilk yaklam olarak
krlmam maksimum dalga yksekliine eittir. Maksimum dalga ykseklii ise Hmaks =1.8Hs tir
(burada Hs yap topuundaki belirgin dalga yksekliidir).
Topuk n erozyonu yapnn yansma katsaysna baldr. 1/3ten dik eimli evlerde yansma
oyulmaya neden olabilmektedir. Dalga ve gl akntnn (>1 m/s) birlikte olmas durumunda
kaplama tabakas boyutunun 1.3 kat artrlmas tavsiye edilmektedir.
5.4.2 Dalga Amas Miktar (Q)
Dalga amas ky tahkimatlar arkasnda bulunan yaplara zarar verir. Tablo 2.2de kabul edilen
ama limitleri verilmitir.

390

evli yaplar iin dalga ama model ve hesap yntemi Blm D.2de verilmitir.

ekil 5.11 Topuk koruma yap tipleri (Tsinker, 2004)


5.5 Ky Yenileme
Bu yntemde ky sistemi dndaki bir kaynaktan salanan kum ile ky beslenmektedir. Bu
kaynak ak deniz ya da kara orijinli olabilir. Ky yenileme ileminde, belirlenen kaynaktan kum
pompalanarak ya da tanarak ky blgesi beslenir. Tanan kumun genellikle ya beslenecek
mevcut kynn kumu ile ayn apta ya da biraz daha byk apta olmas istenir. Aksi durumda
tanan kum ok abuk erozyona uramaktadr. Aa kyda ylan ya da tutulan kumun tekrar
yukar ky blgesine tanmas da mmkndr, bu tip yenilemeye kum geii (by-pass) denir.

391

Ky yenileme ilemi sert stabilite yaplar ile birlikte yaplabilir. Bu yaplar; mahmuz, ardk
dalgakran, batk dalgakran olabilir. Byk miktarda kumun yerletirilmesi durumunda rzgar
etkisine kar da stabilizasyonun yaplmas gerekebilecektir. Ky yenileme projesi ile daha geni
bir plaj alan ve/veya daha kalc kumullar yaratlmaktadr bylece yumuak zmle ky
erozyonu azaltlmaktadr ve ky korunmaktadr. Ky yenileme kronik bir erozyonun nlenmesi
iin kalc bir zmdr.
Ky yenileme projesinde, basamak (berm), kumul (dune), beslenen plaj (feeder beach), yakn
ky basama (nearshore berm), kumul stabilizasyonu (yani kum kapanlar veya bitkilendirme)
veya sert yap stabilizasyonu (rnein mahmuz, dalgakran) gibi zelliklerden bir veya birka
imal edilir. Bir kumsal ky alanndaki baz zellikler ekil 5.12de gsterilmitir.

ekil 5.12 Ky zellikleri


Ky yenilemesi yapldktan sonraki yl izleme yaplmaldr ve ky davranna gre zm
zerinde baz stratejik deiimler yaplabilir.
Ky yenileme almasnda kullanlan kum ak denizden ya da kara alanndan temin edilir bu
blge dn kum alan olarak isimlendirilir. Bu blgenin seiminde genellikle ky yenileme
almas yaplacak alana ait kum zelliklerine benzer kuma sahip olmasna dikkat edilir. Daha
kaba bir kumun kullanlmas durumunda basamak evi daha dik, daha ince kumun kullanlmas
durumunda ise daha yatk olmaktadr. Bu amala kyya dik ky denge profili oluumu ile ilgili
alma yaplmaldr (Dean, 2002).
st snr basamak ykseklii (B) alt snr ise kapama derinlii (d c ) olan ky profilinin birim ky
uzunluundaki kum hacminde meydana gelen deiimin neden olaca ilerleme miktar;
y

V
dc B

(5.1)

ile belirlenmektedir. Yenileme yaplan kyda dalgalarn etkisiyle ky boyunca kum datlacaktr.
Ky izgisindeki deiim,

y
2 y
G 2
t
x

(5.2)

ifadesiyle (Pernard-Considere ifadesi) tanmlanr.


G
t

: Ky boyu difzyonu (m 2/s)


: Zaman

ekil 5.13te yenileme yaplm ky profilleri grlmektedir. Profiller kesien, kesimeyen ve


batk profiller olarak snflandrlmaktadr. Kesien profilde dolgu malzemesinin orijinal
malzemeden kaba olmas gereklidir ancak yeterli deildir. Bu tip profilin avantaj topuunun
kapama derinliine kadar uzatlmasna ihtiya olmaydr. Eer dolgu malzemesi ap orijinal

392

malzemeninkine eit yada daha kk ise kesimeyen profil daima olumaktadr, ancak dolgu
malzemesinin kaba olmas durumunda da oluabilmektedir. Bu profil tipi daima kapama
derinliine (dc ) kadar ulamaktadr. nc tip olan batk profilde dolgu malzemesi orijinal
malzemeden incedir. ekil 5.13teki AF ve AN dolgu ve orijinal malzemelerin lek parametreleri
olarak tanmlanmaktadr ( y(x)=AFveya N x 2/3 ).

ekil 5.13 Yenilenmi ky profilleri


Ky yenileme almasnn baarl olmas iin dn alnan malzemenin dikkatli seilmesi
gerekmektedir. nce malzeme stabil olmayacaktr ve aa doru hzla yaylacaktr. Kaba dolgu
malzemesi daha stabildir, ancak her zaman ekonomik olmayabilir. Daima yenileme yaplan
malzemenin ne kadarnn kaybedileceinin bilinmesi istenmektedir. Bylece ne kadar
malzemenin yeniden yenilemede (dolguda) kullanlaca tahmin edilmi olacaktr. Bu amala
orijinal ve yenilemede kullanlacak malzemenin karmn tanmlayacak granlometri
belirlenmelidir (Yksel, 2011). Tane ap dalm Wenthworth lei ile tanmlanmaktadr.

= log 2 d

(5.3)

Tane dalmnn ortalamas;


= (84 + 16 )/ 2

(5.4)

Standart sapma;

84 16 / 2

(5.5)

393

Orijinal malzeme ile dn alnan malzemenin karlatrlmas iin phi ortalamalarnn fark
tanmlanmaktadr;

F N
N

(5.6)

N alt indisi orijinal, F alt indisi ise dolgu malzemesini gstermektedir. Phi snflandrma (sorting)
parametresi;
r = F / N

(5.7)

ile ifade edilir. Yerletirilmesi gereken dolgu malzemesinin arzu edilen tasarm hacmine oran
olan dolgu oran (R ) aadaki ifade ile verilmitir;
1 F 2 F 1
1
1
1 F 2
exp 12

R
r
2
r r

r 1 iin


1 mak 1, 2

r 1

2 =

r < 1 iin

1 2
1 mak 1,
2
1 r

1 = -1


1
r

(5.8)

(5.8) ifadesi, ekil 5.14te grafik formda gsterilmitir. Grafik drt blgeden olumaktadr.

ekil 5.14 Dolgu oran

394

Ky yenileme almas yaplan yapay burunlar, yapay cep kylar, korunmu plajlar gibi
zmler stabilite yaplar ile birlikte gelitirilebilir (PIANC, 2014).
Dier yumuak zmler ise;
1-akl plajlar
2-Kum geii
olarak sralanabilir. Bu zmde, saysal modelleme almalar yaplrken kynn gemiine
ynelik bilgilerin toplanmas ve detayl saha lmlerinin yaplmas nemlidir. Yenileme
almasndan sonra yllk izleme ilemleri tanmlanmaldr. Ayrca proje iin fizibilite
almalarnn yaplmas projenin ekonomik olmas asndan da gereklidir.
5.6 Alternatif zmler
Ky yenileme gibi yumuak zmlere; uygulama abukluu, uyum salama, hzl karar verme,
kolaylkla yer deitirilebilme zellikleriyle ve ta, beton blok gibi sert yaplara alternatif
olmalaryla geotekstil tp, konteyner ve uval gibi ky koruma yaplar da dahil edilmitir.
Geotekstil ve geomembranlarn tamam geosentetik olarak bilinmektedir. Geomembran
geirimsiz malzeme olmasna karn geotekstil geirimli bir malzemedir. Bu malzemelerin
mrleri 50 yl olarak belirtilmekte ancak gne nlar, kimyasal ve biyolojik etkiler, evresel
yklerden dolay genellikle 20-25 yllk hizmet sresi dikkate alnmaktadr (Yksel, 2011). Ancak
bu zmlerin byk dalga etkileri altndaki kylarda kullanlmas tavsiye edilmemektedir. Ayrca
bu tip zmlerin uzun sreli kalc zm olarak kullanlmamas ve genellikle akut durumlara
acil mdahalelerde kullanlmas uygun olmaktadr.
Bu tip yaplar, zelliklerine gre; geotp, geokonteyner ve geobag olarak snflandrlmaktadr.
Kalc yaplarda daha kk hacimli kum dolu geotekstiller tercih edilmektedir. Geotekstil kum
konteynerleri (GSC) yumuak ta olarak da adlandrlmaktadr. Bu yaplar, kylar erozyon ve
takna kar korumada olduka etkin olabilmektedirler. ev koruma, mahmuz yapm, oyulmaya
kar koruma, sedde yapm, topuk koruma ve dalgakran ekirdek tekili gibi birok ky
yapsnda geotekstil rnler kullanlmaktadr.
Geotekstil malzemelerin zellikle gne ndan ve vandal saldrlardan etkilendii
bilinmektedir. Bu nedenle tasarmn detayl yaplmas gereklidir.
Ky alanlarnn takn ve erozyona kar korunmasnda aada belirtilen alternatif zmler de
srdrlebilir dayanm iin sk sk uygulanmaktadr, bunlardan bazlar;
Plaj mobilyalar
Batklar
Bitkilendirme
dir. Bu tip zmler son yllarda evresel adan doa ile uyumlu olarak tasarlanmalar
nedeniyle tercih edilmektedir.
Yapay Resifler
Gittike daha fazla uygulama alan bulan ky koruma yaplarndan bir tanesi de yapay
resiflerdir. Batk dalgakranlara benzer olarak kydan biraz akta, su iinde ve kyya paralel
yaplan yapay resifler genelde beton da dahil deiik malzemelerden retilmi boluklu ve
gzenekli elemanlarn yan yana ve st ste yerletirilmeleriyle oluturulurlar. Batk
dalgakranlara gre daha geirimli ve hafif yaplar olduundan daha evre dostu zmler
olarak kabul edilirler. Dalga etkisinin byk olmad blgelerde ky eridini korumak, deniz
hayatn canlandrmak ve glendirmek amacyla tercih edilmektedir.

395

5.7 Yaplamama ya da Geri ekilme


Yaplamamak ky alann doal hali ile brakmak anlamna gelmektedir. Eer kyda meydana
gelecek erozyona kar alnacak nlemler ekonomik deil ise kynn doal haline braklmas
daha uygun olabilmektedir. Bu duruma, yaplacak fizibilite ve evresel etki deerlendirme
almalaryla karar verilmelidir.
Planlanacak zmlerin seilmesi bir ok koula bamldr. Esas olarak bu koullar teknik ve
ekonomik olarak snflandrlmaktadr. Teknik koullar asndan karlatrlmas gereken baz
koullar Tablo 5.4te zetlenmitir.

396

Tablo 5.4 Farkl tipte kylar ve aa ky erozyonu problemleri dikkate alnarak nerilen koruma zmleri (PIANC, 2014)
Etkin dalgann yaklam asna bal olarak ky tipleri

Ky boyu tanmdaki deiimden dolay


kronik erozyon

Erozyon
problemi
tipi

Koruma tipi

Yumuak

Sert

Karma

Frtna
kabarmasndan
dolay akut erozyon

Geri ekilme
Yumuak
Sert
Karma
Geri ekilme

zm

Ky yenileme
Kumul yenileme
akl plaj
Kum geii
Tahkimat
Acil koruma
Ky duvar
Perde duvar
(Bulkhead)
Mahmuz
Ardk dalgakran
Yapay burunlar
Korunmu ky
yenileme
Korunmu plaj veya
yapay cep kylar
Srdrlebilir
btnleik ky izgisi
ynetimi, plaj parklar
Dinamik geri ekilme
Ky yenileme
Kumul yenileme
Plaj drenaj
Tahkimat veya ky
duvar
Akut erozyona kar
glendirilmi karma
zm
Statik geri ekilme

50 0 85

Kyya paralel
0 85

Aa
kyda
erozyon

X
X
X
X
X
X
X
X

X
X
X
X
X
X

X
X
X
X
X
X

Hayr
Hayr
Hayr
Hayr
Evet
Evet
Evet
Hayr

X
X
X
(X)

X
X
X
-

Evet
Evet
Evet
Hayr

Evet

Evet

Hayr

Hayr
Hayr
Evet
Hayr
Ky duvar
iin Evet
Hayr

Evet
Evet
Evet
Evet
Hayr

X
X
X
X
X

X
X
X
X
X

X
X
X
X
X

X
X

X
X

Hayr
Hayr
Hayr
Az
Evet

Evet

Hayr

Hayr

Evet

Hayr

Al

Byk al

10 0 50

X
X
X
X
X
X
X
X

X
X
X

Evet

Evet

Dik

Ky taknna
kar koruma

Plaj
korumas

Hayr
Evet
Hayr
Hayr
Hayr
Hayr
Evet
Evet

Evet
Evet
Evet
Evet
Hayr
Hayr
Hayr
Ntr

X
X
X
X
X
X
X

Hayr
Hayr
Hayr
Hayr

Evet
Evet
Evet
Evet

Hayr

Kk a

0 0 0 0 10

397

398

6. DENZALTI BORU HATLARININ TASARIMI


Boru hatlarnn tasarmnda, evresel ve yapsal ykler ile bu yklere kar yapnn davran
incelenmelidir. Bunun iin (a) Tasarlanacak yapnn evresindeki dalga ve aknt ikliminin, dalga
ve aknt lmlerine veya meteorolojik verilere bal tahmin edilmesi, (b) Tasarm dalgas ve
aknt zelliklerinin belirlenmesi, (c) Yapya tesir edecek dalga ve akntdan kaynaklanan
hidrodinamik kuvvetlerin hesaplanmas, (d) Yapnn davrannn belirlenmesi, (e) Yzdrme ya
da ekme ilemi ile batrma analizlerinin yaplmas, (f) Yapnn gerilme analizi, (g) Zemin analizi,
(h) Yap elemanlarnn balant analizi, (i) Ayrca deniz taban yerel kat madde hareketinin
incelenmesi gereklidir.
Boru zerine etkiyen hidrodinamik kuvvetler aada nerilen ekilde hesaplanacaktr.
6.1 Aknt Kuvvetleri
niform akm dorultusuna dik olarak yerletirilen ap D olan dzgn yzeyli bir silindir dikkate
alndnda, silindirin birim uzunluuna etkili kararl eksenel veya diren kuvveti F D aadaki
ifade kullanlarak hesaplanr.
1
FD = CDV 2D
2

CD

(6.1)

: Hidrodinamik diren katsays

CD , Reynolds (Re) says, boru ekli, przll gibi parametrelerin fonksiyonudur. Reynolds
says;
Re=VD/
V

(6.2)

: Silindirin bulunduu konumdaki akm hz (boru yerletirilmeden nce)


: Akkann kinematik viskozitesi

Tabana yerletirilmi yatay silindirin, tabann mevcudiyetinden dolay oluan akm alanndaki
asimetri dolaysyla dey dorultuda meydana gelecek hidrodinamik kaldrma kuvveti ise
1
FL = CLV 2D
2

(6.3)

ile ifade edilir.


CL

: Hidrodinamik kaldrma katsays

Deniz tabannn mevcudiyetinden dolay bir boru hattna etkiyen kuvvet Re saysna, boru
ekline, greceli przlle, boru ile taban arasndaki akla baldr.
6.2 Dalga Kuvvetleri
Dalga kuvvetlerinin belirlenmesinde dalga boyuna gre silindirik yapnn boyutunun sahip
olduu deerler olduka nemlidir. Eer D/L silindir apnn dalga boyuna oran 0.2den kkse
akkann viskozitesi ve bylece snr tabakas oluumu ile snr tabakasndan ayrlma
sonucunda vorteks oluumu nemli olur. Bu halde silindirin mevcudiyetinden dolay akm
alannda meydana gelecek deiimler yereldir ve dalga kuvvetleri Morison denklemi ile
hesaplanmaktadr. Bu tip yaplara kk hacimli yaplar denir. Dier taraftan D/L>0.2 iin
akkan zerreciklerinin hareket miktarlar silindirin apna gre greceli olarak kktr ve
silindir etrafndaki akmda ayrlma olay meydana gelmez. Bu durumda silindir etrafndaki basn
dalmn ve etkili kuvveti bulabilmek iin difraksiyon teorisi kullanlmaktadr. Bu tip yaplara da
byk hacimli yaplar denir. Dalga kuvvetlerinin bulunduu rejimler Tablo 6.1de verilmitir.

399

Morison denklemine gre(denklem 6.4) boru hattnn birim uzunluundaki dalga kuvveti; dalga
tepesinin silindir eksenine paralel olmas durumunda, kararsz akm alanndan dolay diren
kuvvetine ilave olarak atalet kuvveti de etkili olacaktr. Bu durumda boru hattnn birim
uzunluuna etkili yatay kuvvet aadaki ifade kullanlarak hesaplanr.
F=C
i
D

D2 du
u uD+CM
2
4 dt

(6.4)

Tablo 6.1 Hidrodinamik katsaylarn


D/L < 0.20
Diren kuvveti daha hakimdir. Dalga
kuvvetleri CM ve CD ile Morison
denklemi yardm ile hesaplanr. C D =
CD (Re)dir.
105<Re<1.5106 iin CM=1.8, CD =1.0
alnabilir.
5<KC<25 Diren ve atalet kuvvetleri arasnda
gei blgesi. Morison denklemi
uygulanr ancak Cm ve CD deerleri
olduka salm bir dalm gsterir.
Akm yaps olduka komplekstir.
Re>1.5106 iin CM=1.8, CD =0.62
alnabilir.
KC<5
Atalet kuvveti daha hakimdir. Morison
denklemi veya difraksiyon teorisi
yardmyla
dalga
kuvvetleri
hesaplanabilir.
Re=um D/ Reynolds says
KC=um T/D Keulegan Carpenter says
KC
KC>25

deiimi (Patel, 1989)


D/L > 0.20

Morison denklemi uygulanamaz,


difraksiyon
teorisi
yardmyla
dalga kuvvetleri bulunur.
Um silindirin mevcut olmamas
durumunda
maksimum
yrngesel hz.

Bu ifadede CD ve CM Reynolds saysnn (Re), Keulegan Carpenter says (KC) ve boru


przllnn fonksiyonu olduu gibi ayrca G/D aklk orannn da bir fonksiyonudur, burada
G silindir ile deniz taban arasndaki aklktr.
CD , CM =f(KC, Re,

G
)
D

KC=

um T
D

(6.5)

Hidrodinamik diren ve atalet katsaylarnn alaca deerler boyutsuz saylarn fonksiyonu


olarak konu ile ilgili kaynaklardan bulunabilir.
Boru hatt zerine etkili dalga kuvvetlerinin belirlenmesi iin akkan partikllerinin yrngesel
hz ve ivmelerinin boru eksenine dik bileenleri Morison denkleminde kullanlmaldr.
Dalgalarn boru hatlar zerinde krlmalar esnasnda meydana getirecekleri kuvvetler hakknda
pek az bilgi mevcuttur. Bu nedenle zemin koullarnn uygun olmas durumunda denizalt boru
hatlar surf blgesinde gmlerek krlan dalga koullarna kar korunmaktadr. Gmlmeden
sonraki ksmda borular zeminin zerine serbeste yerletirilebilirler. Bazen deniz tabannn
zellikleri borularn ne gmlmesine ne de zincirlenmesine msaade eder. Bu durumda boru
hattnn krlmaya kar mukavemetinin kontrol edilmesi gerekmektedir.
ekil 6.1de gsterildii gibi bir boru hatt aknt ve dalga etkisinden dolay hidrodinamik eksenel
(yatay) (Fi) ve kaldrma (dey) (FL) kuvvetlerinin etkisi altnda kalr. Stabilite kuvveti olan
borunun batm haldeki birim uzunluundaki arl W ise borunun dnmeye kar stabilitesi

400

Fi< (W-FL)

(6.6)

ile hesaplanr.

: Deniz taban ile boru arasndaki srtnme katsays

Hidrodinamik kaldrma kuvveti ise aadaki ifade ile hesaplanr.


FL =CL

2
uD
2

(6.7)
L

FL (Hidrodinamik Kaldrma
Kuvveti)

Fi
(Hidrodinamik Eksenel
Kuvvet)

Deniz Taban
W
(Batk Arlk)

ekil 6.1 Deniz tabanna denmi boru hattna etkili kuvvetler (Yksel ve evik 2009)
CL
: Hidrodinamik kaldrma kuvveti katsaysdr ve diren ile atalet katsaylar gibi Reynolds,
Keulegan Carpenter says, Aklk oran ve greceli przlln fonksiyonudur.
Boru hattnn dalga ve/veya aknt kuvvetlerine kar stabil olarak yerinde durabilmesi amacyla
arlnn artrlmas iin tespit bloklar kullanlmaldr. Bu bloklar farkl geometrilerde
tasarlanabilmektedir, bloklarn da dalga ve/veya aknt kuvvetlerine kar stabil olmalar tahkik
edilmelidir. Boru hatlarnn ve tespit bloklarnn bulunduklar zeminin tama koullar
belirlenmeli ve gerekli iyiletirme filtre kural gzetilerek yaplmaldr. Svlaabilir zemin koullar
ayrca incelenmelidir. Boru hatlarnn yerletirildikleri hareketli deniz taban yerel oyulmaya kar
korunmaldr. Bu amala deniz taban kat madde hareketi hesaplanmaldr ve yerel oyulmaya
kar stabil zemin koullar oluturulmaldr. Gml boru hatlarnn zerleri dalga ve/veya aknt
etkisinde almayacak ekilde stabil koruma tabakas ile filtre kuralna da uyularak tahkim
edilmelidir. Bu amala Blm B.4 Kat Madde Tanm ve Morfoloji ile ilgili blme baknz.
6.3 Boru Hatt Etrafnda Yerel Oyulma
Dalga etkisindeki hareketli taban ile boru hatt arasndaki etkileim boru hatlar evresinde
oyulma olayna neden olduu gibi ylma gibi yerel taban hareketine de neden olabilmektedir.
Smer and Fredse (1990) boru hatlar etrafndaki yerel oyulma ukuru derinliinin belirlenmesi
iin;
S / D = 0.1 KC
(6.8)
ifadesini vermitir.
S
: Boru hattnn altnda meydana gelen yerel oyulma derinlii
Bu ifadeye alternatif olarak slama koullarn da ieren bir baka ifade evik ve Yksel
(1998) tarafndan verilmitir, buna gre;
0.4066
S / D = 0.0418URb

(6.9)

401

dir.
URb
H
L
d
D

H3L2
H
: Boru Ursell says, URb =UR veya 3 2

d D
D

: Yerel dalga ykseklii


: Yerel dalga boyu
: Su derinlii
: Boru d ap

6.4 Su Alma Yaplarnn Tasarm


Su alma yaplar tasarm su alma noktasnn akta, deniz tabannda veya kyda, yzeyden su
alnmasna bal olarak farkllklar gsterebilir. Her iki yap tipi tasarm iin ncelikle yapnn
yaplmas planlanan blgede detayl saha almalar yaplmaldr. almalar kapsamnda;
batimetri, oinografik lmler, dalga iklim ve istatistiine ynelik almalar, aknt lmleri,
sondaj almalar, geoteknik analizler, deniz taban sediman dalmlar ve sismik almalar
gerekletirilmelidir.
Su alma yapsnn deniz iindeki konumunun tespitinde su alma debisi ve istenilen su alma
scakl ana parametreler olarak ne kmaktadr. Yer belirlenmesinde uzun sreli saha
lmleri yaplmas ve bunlarn iki ve boyutlu hidrodinamik saysal model almalar ile
birletirilmeleri gerekir.
Su alma yapsnn yeri tespit edilirken, yukardakilere ilave olarak u kriterler de gz nnde
bulundurulmaldr:
- zemin koullar
- askdaki madde miktar
- gemi trafii ve yap gvenlii
- evresel etkiler
Su alma yapsnn boyutlarnn seiminde, yapnn etrafnda deniz ortamnda oluacak aknt
hznn canl yaam olumsuz etkilememesi hedeflenir. Genel olarak yap giriinde akm hznn
15 cm/s'yi amamas uluslararas olarak kabul grmtr. Yapnn su giri aklklarnn uygun
byklklerde zgaralarla kaplanmas ve yap iine canl giriinin engellenmesi gerekir.
Su alma yapsnn iinde ve su alma boru hatt zerinde denizel yaamn (biofouling) olumasn
engellemek iin ok kolorlama uygulanmas genel olarak kabul grm bir yntemdir. Gerekli
ise klorlama yntemi ve miktar evresel faktrlere bal olarak ve ilgili ynetmeliklere bal
olarak tespit edilmelidir.
Su alma yapsnn kyya yakn blgelerde yer almas durumunda, dalga etkisiyle askya kalkan
malzemenin ieri giriinden kaynakl sorunlar yaanmas muhtemeldir. Bu amala yapnn su
giri azlarnn tabandan yeterince yksee yerletirilmesi ve yap etrafnda askya kalkan
malzeme miktarn azaltacak tedbirler alnmas dnlmelidir. Askya kalkan malzeme miktar
saha lmleri ve bunlarla ilintili olarak yrtlecek dalga ve kat madde tanm model
almasyla belirlenebilir.
Su alma yapsndaki tm elemanlarn, yapnn ekonomik mr gzetilecek ekilde korozyona
kar korunmas nemlidir. Izgaralar, kapaklar gibi baz paralarn sklebilir ve deitirilebilir
yaplmasnda fayda bulunmaktadr.
Su alma yapsnn stabilite hesaplarnda yapya etki eden ykler (dalga, aknt, toprak, ve
sismik) hesaplanarak stabilite (kayma, devrilme, oturma, svlama vb.) tahkikleri yaplmaldr.
zel kesiti olan yaplar iin ise laboratuvarlarda deneyler yaplarak hidrodinamik diren, atalet
ve kaldrma katsaylarnn tespit ve teyid edilmesi gerekli olabilir.
Su alma yaplarnn zemin etkileiminin detayl aratrlmas nem tar. Zaman iinde olumas
muhtemel oturmalarn ve hareketlerin, yapya olan boru balantlarnda oluturaca
gerilmelerin kabul edilebilir mertebelerde olduu kontrol edilmelidir ve gerekli tedbirler
alnmaldr.
402

7. BALAMA AMANDIRALARI
7.1 Giri
Dalga, aknt, rzgar ve gemi balama yklerine gre tasarlanrlar. Bu tip yaplar iin performans
kriterleri;
i) amandra hava pay
ii) Gemi demirleme alan
iii) Dalga, aknt ve gemi balama yk kriterlerine gre amandra yaps, balant zinciri ve
deniz tabannda tasarlanan ankraj yapsdr.
Balama amandralar genellikle ekil 7.1de grld gibi tasarlanr. amandrann ematik
ekli ise ekil 7.2de gsterilmitir. Bu ekilde A abuk brakma kancas, B ankraj kilidi, C
frdnd, D balant kilidi, E balama halkas, F balama kilidi, G birleim kilidi, H ankraj kilidi, I
birleim kilidi, J ankraj kilidi, K zincir, L ana zincir, M tonoz zinciri (sinker), N ters gergi zinciri, O
tonoz, P ankraj demiri (apa) veya zemin ivisi, Q amandradr.

ekil 7.1 Tonoz ve ankraj demirli (apa) tipi balama amandras (OCDI, 2009)

ekil 7.2 Balama amandrasnn ematik gsterimi (OCDI, 2009)


Burada amandraya balanma durumuna ait tasarm anlatlmtr. amandrann yapsal
tasarm bu tasarm esaslarnn konusu dndadr.

403

7.2 ok Noktal Balama Sistemleri


Burada bahsi geen sistemler amandral gemi balama sistemleridir. Aklanan kurallar
amandra sistemini oluturan zincir, apa gibi elemanlarn mukavemet ve stabilite hesaplar ile
amandrann yzme hesaplarn iermektedir.
Tipik olarak baz amandralara balanma sistemleri ekil 7.3te gsterilmitir. Sistem seimi
fiziki artlara ve gemi tonajna baldr.

(a)

(b)

(c)
ekil 7.3 oklu amandra siteminde farkl balama tipleri
7.3 Tasarm Ykleri ve Analiz
amandral yanama sistemleri sv yklerin ellelenmesi amac ile tankerlerin baland
sistemlerdir. Hesaplarda, sisteme balanacak en byk tanker zellikleri dikkate alnmaldr.
Tankerlere ait zellikler iin planlama ksmndaki Blm C Tablo 1.8den yaralanlabilinir. Bo
gemi su ekiminin belirlenmesi iin yine Blm C - 1.4 gemiler ile ilgili verilen bantdan
yararlanlabilinir. Bu bantda gsterilen k katsays 1.2 olarak alnabilir. Eldeki gemi bilgisi GRT
ise ayn blmdeki Tablo C 1.6 yardm ile geminin DWTa dntrlmesi gerekir.
ok noktal balama sistemlerine ait hesaplarda adet yk dikkate alnr. Bunlar dalga, rzgar
ve aknt ykleridir. Bu yklerin ne ekilde belirlenecei aada aklanmtr.
Tasarmc, burada belirlenen operasyon ve balama koullar tesindeki dalga, aknt ve rzgar
koullarnda balama (halat) yklerini hesaplamak isterse, bu durumda proje alanna ait dalga,
aknt ve rzgar iklimini belirleyerek, tasarm dalgasn, akntsn, rzgarn dorultu ve ynleri
ile birlikte tanmlamak zorundadr.
Dalga Ykleri
Hesaplarda esas alnacak dalga ykseklikleri iin Blm C Tablo 1.3te tankerler iin verilmi
olan dalga verileri kullanlabilir. Bu tabloya gre, gemiye enine ve boyuna dorultuda etkiyen
dalga ykseklikleri tanmlanmtr. lerideki blmde dier yklerle birlikte yaplacak yk
kombinasyonlarnda dalgalarn farkl bir a ile etkilerinin de sz konusu olabilecei belirtilmitir.
Bu etkilerin belirlenmesinde Blm C Tablo 1.3de en altta verilen 3 ve 4 nolu uyar notlarna
dikkat edilmelidir. Etkili dalga 45, 135 alarda ise her iki yndeki (enine ve boyuna) dalga
yksekliklerinin aritmetik ortalamas dikkate alnacaktr. Dalga yklerinin hesab Blm D
3.2.1de anlatld yaplabilecektir. Bu yntem ile dalga periyodunun 7 snin zerinde olmas

404

durumunda yeteri dorulukta tahmin yaplamamaktadr. Bu nedenle bu tip balama sistemleri


soluan tesirlerinin etkin olduu deniz alanlarnda tercih edilmez.
Rzgar ve Aknt Ykleri
Rzgar ve aknt yklerinin hesab Blm D 3.2.1de anlatld gibi yaplacaktr. Rzgar ve
aknt deerleri ise Blm C Tablo 1.3te verilmitir.
Analiz
ok noktal balama sistemleri, planlamann yapld blgenin zelliklerine gre evre yklerini
(rzgar, dalga, aknt) en uygun koullarda karlayabilecek ekilde planlanmaldr. Gemilerin en
uygun ekilde balanabilmesi salanmaldr. Ancak farkl balama ekilleri gz nne
alndnda, sistem zerine gelen yklerin en byk deerleri dikkate alnmaldr.
Hesaplar, simetrik ok noktal balama sistemlerinde simetri eksenine gre 0 oden 180ye,
simetrik olmayan sistemlerde ise kadar 0oden 360ye kadar 45lik maksimum aralklarla
aada belirtilen haller iin yaplacaktr.
Eer mevcut ise rzgar, dalga ve akntnn ynsel dalm verileri kullanlabilir. Ynsel dalm
verileri ok noktal balama sisteminin yerletirilecei blge iin mevcut deilse, aadaki yk
kombinasyonlar uygulanabilir.
Aadaki kombinasyonlar ayrca geminin ba tarafna gre 0 o, 45o, 90o, 135o, 180lik be farkl
a iin tekrarlanacaktr. Burada 180olik a, geminin k tarafna karlk gelmektedir.
1. Kombinasyon
2. Kombinasyon
3. Kombinasyon

: Rzgar, dalga ve akntnn ayn ynde etkimesidir.


: Rzgar ve aknt ayn ynde, dalga ise 30 a yapmaktadr.
: Rzgar yn dalgaya gre 30 aknt yn ise dalgaya gre 90 a
yapmaktadr.

Bu kombinasyonlarn her birinin ekil 7.4te grld gibi aklanmas mmkndr.

ekil 7.4 0 iin rnek kombinasyon


Dier alar iin; yani 45o, 90o, 135o, 180 iin de yaplacak olan kombinasyonlar dahil
edildiinde ve geminin tam ykl durumu dikkate alndnda, toplam 15 adet ykleme
kombinasyonu yaplacaktr. Rzgar hzlar iin Blm C Tablo 1.3te verilen deerlerin zerine
klmas durumunda geminin bo durumu iin ayn ykleme kombinasyonlar tekrarlanacaktr.
Her bir kombinasyondan sonra, gemiye x ve y dorultularnda etki eden F x ve Fy bileke
kuvvetleri bulunacaktr. Maksimum halat yk (H) ; halat as ( ) ve her ykleme
kombinasyonundan belirlenen Fx , Fy bileke kuvvetleri dikkate alnarak tespit edilecektir
(ekil 7.5).

405

ekil 7.5 Halat ykleri


Halat Ykne Gre Zincir ve apa Ykleri
Uluslararas bir yazlm yada geerli bir hesap yntemi mevcut deilse hesaplar aadaki
gibi yaplabilir.
amandrann deniz tabanndaki beton bloa (sinker blou) baland parabolik zincir erisi
ekil 7.6da grlmektedir.

ekil 7.6 amandra ve beton blok (tonoz) aras zincir


Bu ekilde;
H
: Ykleme kombinasyonlar ile bulunan maksimum halat yk
W
: Zincirin su iindeki birim boy arl
VA
: H ve W ykleri ile oluan, amandraya etkiyen dey kuvvet
VB
: H ve W ykleri ile oluan, beton bloa (sinker blou) etkiyen dey kuvvet
ekil 7.6da grlen yklerin etkisinde kalan zincir erisi bir paraboldr. Eri zerindeki herhangi
bir K noktasna gre H, VB, W dikkate alnarak moment dengesi yazldnda parabol denklemi
elde edilir.
y

VB
W 2
x
x
H
2H

(7.1)

Dey denge denklemi ile

406

VA VB WL

(7.2)

Benzer ekilde K noktasna gre moment dengesi A noktasndaki VA, H kuvvetleri ile W yk
dikkate alnarak yazlrsa
VAL Hh

WL2
2

(7.3)

(7.2) ve (7.3) bantlar dzenlenirse,


VA

Hh WL

L
2

(7.4)

VB

Hh WL

L
2

(7.5)

bulunur. Bylece zincir erisi denklemi;


W 2
h WL
y
x 2H x
L
2H

(7.6)

ile ifade edilir.


A noktasndaki bileke kuvveti;
TA H2 VA2

(7.7)

B noktasndaki bileke kuvveti;


TB H2 VB2

(7.8)

Zincir kesitinin belirlenmesinde TA kuvveti esas alnr. Blok arl seiminde ise VB kuvveti
dikkate alnmaldr. Burada,
Wb

Bloun su altndaki arl

W b > VB (Bkz. Ykleme Durumu 1 ve Ykleme Durumu 2 )

(7.9)

Bloklarn su dndaki arl 25.0 kNdan daha kk olamaz.


ekildeki A ve B alar aadaki gibi hesaplanr.
Zincir erisinin herhangi bir K noktasndaki eimi,
dy h WL 2W

x
dx L 2H 2H

(7.10)

B noktasndaki eimi ( tanB ) bulmak iin x=0 almak yeterlidir.


tan B

h WL

L 2H

(7.11)

benzer ekilde,
tan A

h WL

L 2H

dir

(7.12)

B iin L mesafesi,

407

H2 tan B 2H Htan B

W
W
W2

(7.13)

bants ile hesaplanabilir.


amandrann su altndaki en alt ucundan belirli bir mesafe aaya, zincir zerinde bulunan ve
frdnd (swivel) ad verilen bir parann monte edilmesi gereklidir. Bu para, evre etkileri
nedeniyle ekseni etrafnda dnen amandrann bu hareketi ile zincirin dolanmasn engeller.
Buna ek olarak amandra ykl iken yani halat yk etkisine maruz iken zincirin deniz
tabanna temas etmeden nce, deniz tabanndan en az 1.0 m yukarda kalacak ekilde zincir
halkas ya da ring olarak isimlendirilen halka eklinde bir ara elemann daha bulunmas gerekir.
amandra yksz iken bu ring deniz taban ile temas eder durumda olmaldr. Ring ile
amandra arasnda bulunan zincir ksmna Ykselen Zincir ad verilir. amandra yksz iken
ykselen zincir gergin durumda olmamaldr. Ykselen zincir kesit hesabnda yukarda
belirtilen TA kuvveti dikkate alnmaldr.
Genellikle ring ile bloklar arasndaki zincir sistemini iki ya da adet tayc zincir hattna
karmak gerekmektedir. Bu hatlara ksaca Tayc Hat ad verilir. Her hatta en az boy
zincir kullanlmaldr. Boy kelimesi uygulamada Kilit olarak ifade edilir. 1 Boy=1 Kilit=27.50 m
zincir uzunluudur. Tayc hatlarn dier ucunda apalar bulunur. Genellikle her zincir hattnda
birden ok apa bulunur. Bu apalar zincir hattna balayan zincirlerin her birine apa hatt
denir. apa hatt zincir uzunluu en az bir boy olmaldr. amandraya tam yk geldiinde apa
hatt zincirlerinin yukarya doru (dey dorultuda) hareket etmemesi gerekir. Bu nedenle
apa hatlarna yaklaldnda tayc zincir hattna bal ilave bloklar konulmaldr.
Her bir amandraya ait zincir balama sistemi, planda simetrik olmaldr. Blok yerleimleri, apa
yerleimleri de planda simetrik olmaldr. Tercihen her bir tayc hatta ayn apa tipi ve
arl kullanlmaldr. Ancak bu koula uyulmas zorunlu olmamakla birlikte simetrik olarak
yerletirilmeleri zorunludur.
Deniz tabanndaki dzensizlikler vs. gibi zorunluluk hallerinde her bir amandra altndaki
zincir balama sistemi birbirinden farkl olabilir. Zincir balama sistemlerine ait koullar
aada belirtildii gibidir.
Tayc hatlar arasndaki ve apa hatlar arasndaki alarn, taycl hatlarda 1 =45onin,

iki taycl hatlarda 1 =30onin stne kmasna izin verilmemelidir. Ayn koul 2 as iin de
geerlidir.
Ykselen zincir hattna ring ile bal olan ters gergi hattndan vazgeilemez. Sistemin yeterince
gergin kurulmas art ile yan gergi hatlarndan vazgeilebilir.
amandraya gemi halatndan gelen yk 30 tonu geerse Balama Sistemi 1 kullanlamaz.
Zincir Balama Sistemleri
Aadaki sistemlerin hibirinde blok hatt zincirlerinin uzunluu 4.0 metreyi geemez,
a) Balama sistemi 1 (ekil 7.7)

Blok arlklar hesaplanrken, bloklarn ringe eit mesafede olmas koulu ile VB kuvveti
ikiye blnebilir.
1 ve 2 alar 30yi geemez.

408

ekil 7.7 Balama sistemi 1


b) Balama sistemi 2 (ekil 7.8)

Blok arlklar hesaplanrken, bloklarn ringe eit mesafede olmas koulu ile VB kuvveti
ikiye blnebilir.
1 as 30yi, 2 as 45yi geemez.

ekil 7.8 Balama sistemi 2


c) Balama sistemi 3 (ekil 7.9)

Blok arlklar hesaplanrken, bloklarn ringe eit mesafede olmas koulu ile VB kuvveti
e blnebilir.
1 as 45yi, 2 as 30yi geemez.

409

ekil 7.9 Balama sistemi 3


d) Balama sistemi 4 (ekil 7.10)

Blok arlklar hesaplanrken, bloklarn ringe eit mesafede olmas koulu ile VB kuvveti
e blnebilir.
1 ve 2 alar 45yi geemez.

ekil 7.10 Balama sistemi 4


Tayc Hatlara ve apa Hatlarna Gelen Yklerin Belirlenmesi
Balama sistemi 1 ve Balama sistemi 2de grld gibi ykselen zincir halkasndan (ring)
sonra iki adet tayc hat mevcuttur. Bu hatlardaki zincirin seimi iin halkann (ring) bulunduu
noktadaki zincir kuvvetinin bulunmas gerekmektedir. Zincir halkasnn (ring) deniz tabanndan
ykseklii seildikten sonra (minimum 1.0 m)

410

W 2
h WL
y
x
x

2H
L 2H

(7.14)

denkleminde y yerine seilen ykseklik yazlarak x hesaplanr (ekil 7.11).

ekil 7.11 Temsili ekil


Not: ekilde, x boyunca izili olan zincir ksm teorik ve zahiridir.
Burada;
Vx VB xW (Vx : Halkann bulunduu noktadaki dey kuvvet)

(7.15)

ve
Tx Vx2 H2

(7.16)

hesaplanr (ekil 7.12). Aadaki bantlar tayc hat ve apa hatt zincirlerinin ayn apta ve
ayn boyda olmas halinde kullanlr. Ayrca H halat ekseni, zincir balama sisteminin simetri
ekseni ile ayn doru zerinde olmaldr.

ekil 7.12 Ring


Ring zerinde etkili yk
T1

Tx
2cos 1

(7.17)

T1 kuvveti dikkate alnarak her iki hattaki zincir seimi yaplabilir.


Balama sistemi 3 ve Balama sistemi 4 te ykselen zincir halkasndan sonra adet tayc
hat mevcuttur (ekil 7.13).

411

ekil 7.13 Balama sistemi 3 ve 4 iin ring


T1

Tx cos 1
1 2cos2 1

(7.18)

T2

Tx
1 2cos2 1

(7.19)

T1 ve T2 kuvvetleri iin her tayc hatta ait zincir seimi yaplacaktr. Her hatta ayn zincir ap
kullanlacaktr ve sadece T2 kuvveti dikkate alnacaktr.
Benzer ekilde apa hatlarna gelen kuvvetler bulunabilir. Balama sistemi 1 ve balama
sistemi 3 iin ayn bantlar kullanlabilir.

T1 =

T1 veya T2
2cos2

(7.20)

Balama 2 ve 4 sistemleri iin ise bu kuvvetler :

T1 =

T1 cos2
T cos2
veya T1 = 2
2
1+2cos 2
1+2cos 22

(7.21)

T2 =

T1
T2
veya T2 =
2
1+2cos 2
1+2cos 22

(7.22)

dir.

ekil 7.14 Balama 1 ve 3 iin apa kuvvetleri

412

ekil 7.15 Balama 2 ve 4 iin apa kuvvetleri


apa Seimine Esas Ykler
apa hatlarndaki zincirlere gelen ykler ile apa seimi yaplabilir. zetle T C1 ve TC2
kuvvetlerine gre seim yaplabilir.
Sistem Bileenleri;
amandra
Burada sadece genel kurallar ve yzme hesabnda uyulacak kriterler verilecektir.
amandralar mutlaka enine ve boyuna iki adet su geirmez elik levha (ya da perde) ile drt
bamsz blme ayrlmaldr. Her blmn iine, amandra stnde tekil edilecek menholler
vastasyla girilebilmelidir. Herhangi bir nedenle amandrann iine su girmesi durumunda
suyun dier blmlere ulamamas ve dolaysyla batmamas salanm olmaldr.
amandralarda kullanlan elik malzemenin akma limiti 3150 kg/cm 2nin altnda olmamaldr.
Korozyona kar gerekli nlemler alnmaldr. amandra tasarmnda tekne yapm kurallar
geerlidir. amandralar gerek su basncna ve gerekse uzun dnem dalga yklerine kar
yeterli mukavemete sahip olmaldr. amandra zerinde gemi halatnn baland halka ya da
abuk brakma kancas ile amandraya balanan ykselen zincirin arasndaki eki ubuu
yeterli mukavemete sahip olmaldr.
Gemi balanmadnda, amandra yksekliinin 1/2 - 1/3 kadarlk hava payna sahip olacak
biimde yzmelidir. amandra ykseklii, amandrann su st ykseklii ile su alt derinliinin
toplamdr. Hava pay, amandrann su st yksekliidir. Yzme hesabnda amandra
arl, suyun kaldrma kuvveti ve ykselen zincirin deniz derinlii kadar olan ksmnn su alt
arl dikkate alnmaldr.
Gemi halat bal durumda iken amandra bir miktar ykselecektir. Bu durumda amandra
yzebilmeli, tamamen su dna kmamaldr. amandray yukar doru eken kuvvet
aadaki gibi hesaplanabilir.
F VA

(7.23)

c
d 1

burada,
H
c

d
Va
F

: Balama kuvveti (kN)


: Gemiye bal halat boyu (m) (ekil 7.16)
: Gemi gverte ykseklii (m)
: amandraya etkiyen dey kuvvet (kN)
: Yzme iin gerekli kaldrma kuvveti (kN)

413

ekil 7.16 amandraya bal gemi


Zincirler
ok noktal balama sistemlerinde mutlaka sertifikal zincirler ve aranjmanlar (frdnd, ring,
kilit, vs.) kullanlmaldr. Zincir seiminde ilgili tablolardan yararlanlabilir (Tablo 7.1). farkl
zincir kalitesi vardr.
Grade U1
Grade U2
Grade U3

: Normal kalite
: zel kalite
: Ekstra zel kalite

fy =370-490 N/mm 2
fy =490-690 N/mm 2
fy =min 690 N/mm 2

Hesapla bulunan zincir kuvveti, Tablo 7.1de gsterilen krlma dayanmnn belirli bir emniyet
katsaysna blnm deerini geemez. Bu emniyet katsays (n) ile gsterilmitir.
Beton Bloklar (Sinker Bloklar)
Beton bloklar kare ya da dairesel tabanl kubbe tipi olabilir. Yerlerine yerletirilebilmeleri ve
yerlerinden alnabilmeleri iin uygun mukavemette kaldrma kancalar olmaldr. Kaldrma
kancalar kare tabanl bloklarda bloun su iindeki arlnn katna, kubbe tipi olanlarda ise
be katna gre hesaplanmaldr. Bunun sebebi zellikle kum ve killi zeminlerde oluan vakum
etkisidir.
Beton kalitesi en az C35 olmaldr. Blok iine gerekirse inaat demiri konulabilir. Pas pay byle
durumlar iin en az 7.5 cm olmaldr. Kaldrma kancas tekilinde korozyon etkisi ihmal
edilmemeli ve emniyet gerilmelerinin yars almamaldr. Gerektii takdirde kaldrma kancas
yerine zincir hattna balanabilecek boyutta zincirler kullanlabilir.
Bloklarn byk tonajlara kmas halinde seenek olarak beton blok yerine apa kullanlabilir.
Bu durumda apa tutunma kapasitesi, bloun su stndeki arlnn en az kat olmaldr.

414

Tablo 7.1 Zincir byklkleri


U1
Zincir
halkasnn
ap

mm
12.5
14
16
17.5
19
20.5
22
24
26
28
30
32
34
36
38
40
42
44
46
48
50
52
54
56
58
60
62
64
66
68
70
73
76
78
81
84
87
90
92
95
98
100
102
105
108
111
114
117
120

Elastik
limite
kadar
maksimum
yk
kg
4700
5880
7660
9130
10740
12470
14310
16970
19840
22920
26200
29700
33400
37300
41400
45700
50200
54850
59700
64750
70000
75400
81000
86750
92700
98800
105050
111500
118050
124800
131700
142350
153300
160800
172300
184150
196250
208650
217100
229950
243100
252000
261000
274750
288700
302900
317300
331950
346750

Krlma
yk
kg
6720
8400
10940
13040
15340
17800
20440
24240
28340
32740
37450
42450
47700
53300
59150
65280
71700
78350
85300
92550
100000
107750
115700
123950
132400
141100
150050
159250
168650
178300
188150
203350
219050
229750
246150
263050
280350
298100
310100
328500
347300
360000
372900
392500
412450
432700
453300
474200
495350

Derece
U2
Elastik
limite
Krlma
kadar
yk
maksimum
yk
kg
kg
6720
9400
8400
11770
10940
15310
13040
18260
15340
21470
17800
24930
20440
28620
24240
33930
28340
39670
32740
45840
37450
52400
42450
59400
47700
66800
53300
74600
59150
82800
65280
91400
71700
100350
78350
109700
85300
119450
92550
121550
100000
140000
107750
150800
115700
162000
123950
173500
132400
185350
141100
197550
150050
210100
159250
222950
168650
236150
178300
249600
188150
263400
203350
284700
219050
306650
229750
321600
246150
344650
263050
368250
280350
392500
298100
417300
310100
434150
328500
459900
347300
486200
360000
504000
372900
522050
392500
549500
412450
577400
432700
605800
453300
634600
474200
663850
495350
693500

415

U3
Elastik
limite
kadar
maksimum
yk
kg
9400
11770
15310
18260
21470
24930
28620
33930
39670
45840
52400
59400
66800
74600
82800
91400
100350
109700
119450
121550
140000
150800
162000
173500
185350
197550
210100
222950
236150
249600
263400
284700
306650
321600
344650
368250
392500
417300
434150
459900
486200
504000
522050
549500
577400
605800
634600
663850
693500

Krlma
yk

Her 27.5m
iin
minumum
arlk

kg
13450
16800
21950
26100
30700
35600
40900
48500
46700
65500
74900
84850
95450
106600
118300
130550
143400
156750
170650
185050
200000
215450
231400
247850
264800
282850
300150
318500
337350
356600
376300
406700
438050
459450
492350
526100
560700
596150
620250
657000
694550
720000
745760
784980
824850
865450
906600
948350
990700

kg
105
127
157
186
216
248
286
345
405
475
545
615
690
775
860
950
1040
1130
1240
1345
1455
1575
1690
1810
1945
2075
2220
2370
2525
2685
2850
3100
3360
3535
3820
4105
4405
4705
4905
5210
5530
5745
5970
6320
6695
7080
7475
7870
8270

apalar
Uygulamada eitli apa tipleri bulunmaktadr (ekil 7.17). Bunlar srklenerek gmlen
apalar, batk apalar, taklmal apalar, gmlen apalar, sapmal (kazk) apalardr. Burada
Yeni na Edilecek ok Noktal Balama Sistemleri yani amandral Gemi Balama
Sistemleri iin Srklenerek Gmlen apa tipine izin verilecektir. Mevcut amandra
sistemlerinde hesap tahkikleri olumlu kt takdirde dier apa tiplerine izin verilebilir.

(a) Srklenerek gmlen apa

(b) Batk apa

(c) Taklmal apa

(d) Gmlen apa

(e) Kazk apa


ekil 7.17 apa tipleri
Batk apalarn hesap metodu, yzen iskelelere ait Blm D 4.6da aklanmtr.
Srklenerek gmlen apalarn hesabnda apa Seimine Esas Ykler blmnde
tanmlanan (7.20), (7.21) ve (7.22) ifadelerinden bulunan TC1 ve TC2 ykleri esas alnr.
Srklenerek gmlen apalarn tutunma kapasitesi
Ht Hr (Wh / 4536)a

(7.24)

bants ile bulunacaktr. Burada,


Ht
Hr
Wh
a

: Statik tutunma kapasitesi (kN)


: Referans apann havadaki tutunma kapasitesi (kN)
: apann havadaki arl (kg)
: stel sabit

416

Hr ve a deerleri Ekler Blm E7(c) deki tabloda tutunma kapasitesi parametreleri olarak
verilmitir. Deniz tabanna ait yeterli veri yok ancak apa ile ilgili bilgiler mevcut ise, apalarn
tutunma kapasitesi iin Ht =e W h bants ile kullanlacaktr ( Ekler Blm Tablo E7(a)). Burada
e boyutsuzdur ve apa efektiflik katsaysdr. Deniz tabanndaki zemin hakknda yeterli veri
olmadndan apa efektiflik katsay deerlerinin minimum olan alnr. Bu bant arl ve tipi
bilinen bir apann e katsays ile arln arpmak suretiyle bulunabilir. apa tipi seimi iin
Trk Loydu, 2009 kaynak olarak kullanlabilir.
Baz durumlarda apann arl bilinirken tipi bilinmeyebilir. Zemin hakknda yeterli bilgi
olmaldr. Bu durumda apa kapasitesi Tablo 4.2 kullanlarak bulunabilir. Burada, W A, apann
su altndaki arldr (W A=0.85W H alnabilir). apa ykleri, apalarn tutunma kapasitesinin
belirli bir emniyet katsaysna (n) blnerek elde edilen deerini geemez. Ek7de verilen
tablolarda apa tipleri ve tutunma kapasiteleri verilmitir.
Zincir, Blok ve apa Seimi iin Ykleme Durumlar
Blm C Tablo 1.3 deki veriler dikkate alnarak zincir kesitlerinin, blok arlnn, apa tipleri ve
arlklarnn belirlenebilmesi iin adet halat ykleme durumu dikkate alnacaktr.
a ) Durum 1
Blm C Tablo 1.3 Tanm 2 (Elleleme Operasyonunun Durmas) blmnde tankerler iin
verilmi olan dalga, rzgar, aknt verileri kullanlacaktr. Bu verilere gre Analiz ksmnda
aklanan kombinasyonlara gre bulunan maksimum halat yk dikkate alnarak yaplan statik
hesap sonularndaki zincir ve apa kuvvetleri dikkate alnacaktr. Tm zincirlerde, kesit
hesaplarnda emniyet katsays (n), minimum 3 olarak alnacaktr. Bloklarda Wb>Vb art
salanacaktr. B as maksimum 6 olacaktr. apalarda emniyet katsays (n), minimum 1.5
olarak alnacaktr.amandra yzme tahkiki bu duruma ait halat ykne gre yaplacaktr.
b ) Durum 2
Blm C Tablo 1.3 Tanm 3 (Yanama Yerine Bal Gemi) blmnde tankerler iin verilmi
olan dalga, rzgar, aknt verileri kullanlacaktr. Bu verilere gre Analiz ksmnda aklanan
kombinasyonlara gre bulunan maksimum halat yk dikkate alnarak yaplan statik hesap
sonularndaki zincir ve apa kuvvetleri dikkate alnacaktr. Tm zincirlerde, kesit hesaplarnda
emniyet katsays (n), minimum 1.5 olarak alnacaktr.Bloklarda Wb>Vb art salanacaktr. B
as maksimum 3 olacaktr. apalarda emniyet katsays (n), minimum 1.2 olarak alnacaktr.
c ) Durum 3
Elleleme Operasyonu annda tayc hatlardan bir tanesinin devre d kalmas (kopmas)
sonucunda operasyonun devam edebilmesi amacyla gereken emniyet koullarnn
salanmasna ynelik tahkikleri ierir. Yukarda Durum 1 iin hesaplanm halat yk dikkate
alnacaktr. Sadece zincir ve apalar iin emniyetli tama gc kontrol ile ilgili bir yk
durumudur. Altyap sisteminde iki adet tayc hat var ise (Balama sistemi 1 ve 2) , her bir
tayc hattn halat yknn (H) tamamn karlamas zorunludur. Altyap sisteminde hat
var ise (Balama Sistemi 3 ve 4), her bir tayc hattn halat yknn en az yarsn karlamas
zorunludur.Tm zincirlerde, kesit hesaplarnda emniyet katsays (n), minimum 1.5 olarak
alnacaktr. apalarda emniyet katsays (n), minimum 1.2 olarak alnacaktr.

417

418

8. DENZ YAPILARINDA MALZEME


Bu blm Ky Yaplar ve Limanlar Malzeme, Yapm, Kontrol ve Bakm Onarm Teknik Esaslar
(2007)na ilave bilgileri iermektedir.
8.1 Malzeme Seimi
evresel etkiler dikkate alndnda ky yaplarnn inas iin malzeme seimi ve uygulanmas
byk neme sahiptir. Bu yaplarda kullanlan en genel yap malzemeleri ahap, elik, beton ve
tatr. Ky yaplarnda kullanlmak zere malzeme seilirken aadaki hususlara dikkat
edilmelidir:
Yapsal zellikler (younluk, dayanm, enerji yutma kapasitesi, yorulma ve darbe direnci,
scaklk altndaki davran). Ayrca malzeme zellikleri kurulum, sat veya uygulama
alan iin zorluk derecelerini etkiler.
Drabilite (yap evresi ve dier bozucu etkenlere kar doal direnci, koruyucu nlemler
ve uzun dnem bakm gereksinimleri)
Uyumluluk (dier malzemelerle fiziksel ve kimyasal etkileimleri ve dier malzemelerle
yapsal olarak uyum salayabilme yetenei)
Maliyet ve temin edilebilirlik (tamas ve uzun dnem bakm, maliyeti ve istenilen
byklk ile sayda elde edilebilirlii)
Yapsal eliin zellikleri dayanm, enerji yutma kapasitesi, yorulma ve krlma zellikleri,
kaynaklanabilirlii ve balant yntemleri ile korozyondan koruma lmleri dnlerek
belirlenmelidir. Ky yaplar tasarmnda hem yap eleman ve hem de balant kaynaklar iin
izin verilen korozyon ve ar gerilme durumlarnda metal kalnlklar ok nemli bir yere sahiptir.
Ky yaplarnda yksek dayanml elik kullanmnda hidrojen krlganl problemi dikkate
alnmaldr. Hidrojen krlganl dzensiz akm/kaynaklamadan veya aktif katodik koruma
sisteminden olumaktadr.
Beton, zenli ekilde imal edildii ve uygulamas yapld durumda, ky yaplar iin mkemmel
bir malzemedir. Beton zellikleri -slfat direnci ve donma znme etkisi gibi drabilite
gereksinimlerini etkilediinden- dayanm, permeabilite, tasarm zellikleri ve mineral katk
kullanm dnlerek belirlenmelidir (Tablo 8.1, Tablo 8.2). evresel etki snflar dikkate
alnarak (XS1, XS2, XS3) tasarlanan betonun daha uzun servis mrne sahip olduu hem
laboratuvar almalarnda hem de saha uygulamalarnda bilinen bir durumdur. Betonun
karm ve yerletirilmesi, kalite kontrol, istenilen zelliklere ulalmada nemlidir. Betonarme
elemanlarn zellikleri, kullanlan eliin zellikleri, yerletirilmesi ve detaylar nemlidir. Yerinde
yerletirilen yapsal beton, prekast ve ngerilmeli beton, ktle beton,
tiremi beton,
pompalanm ve paketlenmi beton, pskrtme beton gibi zel uygulamalara beton karmlar
uyum salar. Tablo 8.1 baz tipik uygulamalar iin beton karmlarn gstermektedir.
Tablo 8.1 Tipik liman beton uygulamalar ve karm ierikleri
Min. basn
dayanm
(28. gn)
(Mpa)
30-35

Min
im ento
ierii
(kg/m 3)
365-390

Maks
su/balayc
oran
0.40

Maks
agrega
boyutu
(m m )
22.4--40

35-65

420

0.40

20

Tm alanlar

60

365-390

0.40

40-63

Trem i

Batrma

30-45

420

0.40

20

Pskrtm e beton
(Shotcrete)

Dalga
arpmas
gelgit

35-45

420

0.55-0.50

Uygulam a
Yerinde
yerleen
yapsal beton
Prekast/ngerilm eli
yapsal elem anlar
Ktle yaplar

Zararl etken
Rzgar, dalga
arpmas, gelgit
Tm alanlar

ve

419

Katk
Hava srkleyici
Hava srkleyici, su
azaltc
Hava
srkleyici,
akkanlatrc,
puzolan
Hava
srkleyici,
akkanlatrc
Priz hzlandrc

Beton geirimliliini azaltmak, klorr iyonlarnn geiini ve karbonatlamay yavalatmak iin


tipik olarak liman yaplarnda beton su/balayc oran maksimum 0.40 olarak seilir. Drabilite
bazen mineral katk maddesi kullanm ile iyiletirilmektedir. Bu amala uucu kl, mikro silika
gibi katklar kullanlmaktadr. Fakat uucu kl kullanmnda drabilite art yannda erken
dayanm kazanma hz dmekte ve bunu iyiletirmek iin silis duman katks eklenerek erken
dayanm arttrlabilmektedir.
Genellikle, normal yapsal betonda istenilen dayanm ve drabilite zelliklerine ulamak iin u
karm tasarm uygulanmaktadr: Balayc ierii 365-420kg/m 3 aralnda, maksimum
su/balayc oran 0.38-0.40 aralnda, maksimum agrega boyutu 20 mm civarnda, hava
srkleyici katk maddesi hava ierii %4-8 aralnda olacak ekilde (agrega tane ap ve
zararl ortam zellikleri dikkate alnarak) seilir.
stenilen ilenebilirliin salanabilmesi iin sper akkanlatrc gibi eitli kimyasal katklar bu
tip yaplarn betonlarnda kullanlmaktadr. Katk kullanm ile istenilen younluun ve
ilenebilirliin salanmas zel hafif veya ar uygulamalarda elde edilebilmektedir. Donat
eliinin korozyonu ile genel olarak ky yaplarnda karlalmaktadr. Etkili bir beton rts,
genellikle 5-7.5 cm civarnda donat zerinde, youn bir durabil karmn birleimi olarak donat
yzeyinde yksek alkalinite salamas ile birok zararl ortama kar diren gstermesi ile
olmaktadr.

420

Tablo 8.2 (a) TS EN 206-1e gre evresel etki snflar


Korozyon
etkisi ve riski
yok
Sra

Etki Snf

X0

Karbonasyon nedeniyle korozyon


XC1

XC2

XC3

XC4

Donat korozyonu
Klorr iyonlar nedeniyle korozyon
Deniz suyu haricindeki klorr
Deniz suyundan gelen klorr
XD1

XD2

XD3

XS1

XS2

XS3

En byk
su/imento oranb
0.70
0.65
0.60
0.55
0.55
0.50
0.45
En dk beton
d
2
C8/10
C20/25
C25/30
C30/37
C30/37
C30/37
C35/45
C35/45
snf
En az imento
3
ierii c (kg/m 3)
240
260
270
280
300
320
320
Mineral katk ile
birlikte en az
XD1e
XD2ye
XD3e
4
c
imento ierii
baklmaldr
baklmaldr
baklmaldr
240
240
240
270
270
3
(kg/m )
En az hava ierii
5
(%)
6
Dier zellikler
a
Sadece donat veya gml metal iermeyen betonlar iindir
b
Hafif betona uygulanmaz
c
Agrega en byk tane bykl 63 mm olan betonlar iin imento dozaj 30kg/m 3 azaltlabilir
d
Dayanm kazanma hz daha yava betonlar iin bir snf alt uygulanr (r<0.30 olduunda) . Bu durumda snflama iin basn dayanm Madde 4.3.1de olduu gibi 28 gnlk
numunelerde belirlenir.
1

421

Tablo 8.2 (b) TS EN 206-1e gre evresel etki snflar

Satr
1
2
3
4

Etki Snf
En byk
su/imento oran
En az beton
b
snf
En az imento
c
3
ierii (kg/m )
Mineral katk ile
birlikte en az
c
imneto ierii
En az hava
ierii (%)
Dier zellikler

XF1
0.60

C25/30
280

C35/45

C25/30

320

300

300
f

270

Donat Korozyonu
Zararl kimyasal ortam
XF4
XA1
XA2
XA3
f
0.5
0.6
0.5
0.45

Donma zlme etkisi


XF2
XF3
f
f
0.55
0.5
0.55
0.5

270

C35/45

320

C25/30
280

270

C30/37

C35/45

C35/45

XM1
0.55

Anma
XM2
0.45

C30/37

C35/45

300

320

320

270

270

e,i

------

XM3

lem
Sert agrega
XF1den XF4 etki snfna kadar olan betonlar iin tane
-----I
---uygulanacak
kullanlarak
bykl dalm
beton dzeyi
F4
MS25
F2
MS18
b, c ve d notlar iin TS EN206-1e ve ekine (TS 13515, 2012) baklmaldr.
e)Betonun yerletirilmeden hemen nceki ortalama hava ierii; agrega en byk tane bykl 8 mm olan betonlar iin hacimce en az % 5.5, agrega en
byk tane bykl 16 mm olan betonlar iin hacimce en az % 4.5, agrega en byk tane bykl 32 mm olan betonlar iin hacimce en az % 4, agrega
en byk tane bykl 63 mm olan betonlar iin hacimce en az % 3.5 olmaldr. Herhangi bir deney sonucunun verilen bu deney sonularndan sapmas %
0.5ten fazla olmamaldr.
f) En az imento miktar ve su/imento orannn hesaplanmasnda, imentoya eklenecek, balayc mineral katk olarak sadece u ucu kl dikkate alnr. Dier
tip II mineral katklar bu hesaplamada dikkate alnmaz. Betonda uucu kl ve silisin bi rlikte kullanlmas durumunda hesaplamada uucu kl dikkate alnmaz.
g) TS 706 EN 12620ye uygun agrega kullanlmaldr.
3
h)Yksek dayanml beton dnda maksimum imento miktar 360 kg/m olmaldr.
i) Su/imento oran 0.4ten daha dk olan nemli toprak kvamndaki betona hava srklenmesine gerek yoktur.
j)Yzeydeki suyun vakumla ekilmesi ve yzeyin tesviyesi gibi
k)Koruyucu nlemler iin Madde 5.3.2ye baklmaldr.

422

Tablo 8.2 (c) TS EN 206-1e gre evresel etki snflar (Aklamalar)


Snf
Etki snflarnn meydana gelebilecei yerlere
evrenin tanm
Gsterimi
ait bilgi mahiyetinde rnekler
1 Korozyon veya zararl etki tehlikesi yok
Etki snf X0 donat veya gml metal iermeyen bileenler iin hibir zararl etkinin olmad evrelerde
kullanlabilir.
Donat veya gml metal bulunmayan
Donatsz ve donma-zlme etkilerine maruz
beton: Donma-zlme, anma ve
X0
kalmayan temel betonlar: donatsz iyap
kimyasal etkiler haricindeki btn evresel
elemanlar.
etkiler.

Tablo 8.2 (d) TS EN 206-1e gre evresel etki snflar (Aklamalar)


2 Karbonatlamann sebep olduu korozyon
Donat veya dier gml metal ihtiva eden betonun hava ve nem etkisine maruz kald etki, aada
verilen ekilde snflandrlr.
Not - Burada bahse konu olan nem artlar, donat veya dier gml metali saran beton rt tabakas
ierisindeki artlardr. Ancak ou durumda beton rt tabakas artlarnn betonun ierisinde bulunduu
evre artlarnn yanstt kabl edilir. Bu durumda evre artlarnn snflandrlmas yeterli olabilir. Beton
ve ierisinde bulunduu evre arasnda bariyer tabaka varsa bu artlar geerli olmayabilir.
ok dk rutubetli havaya sahip ortamdaki donatl
beton.
XC1
Kuru veya srekli slak
Srekli olarak, zararl etkisi olmayan su ierisindeki
beton.
Su ile uzun sre temas eden beton bileenler
Su depolar, ou temeller (Zararl etkisi olmayan
XC2
Islak, ara sra kuru
toprak ierisine tamamen gmlm donatl ve
ngerilmeli beton)
Orta derecede veya yksek rutubetli havaya sahip
binalarn i ksmlarndaki betonlar yamurdan
korunmu, akta bulunan betonlar (sundurma tipi
XC3
Orta derecede nemli
binalar, ticari mutfaklar, banyolar, amar odalar,
ierdeki yzme havuzlarnn rutubetli odalar,
zeminler)
XC4
Dngl slak ve kuru
Yamura maruz kalan tm harici beton elemanlar.

423

Tablo 8.2 (e) TS EN 206-1e gre evresel etki snflar (Aklamalar)


a)

3 Deniz suyu haricindeki klorrlerin sebep olduu korozyon


Donat veya dier gml metal ihtiva eden betonun, buz zc tuzlar da ihtiva eden, deniz suyu
haricindeki kaynaklardan gelen klorrleri ihtiva etmesi halindeki etki, aada verilen ekilde snflandrlr.
Trafik alanlar nedeniyle hava ile tanan klorrlere
maruz kalan beton yzeyler; zel garajlar.
Buz
zc
maddeler
ieren
dorudan
XD1
Orta derecede nemli
serpintilerden uzak olan kemer blmlerinde
donatl ve n-gerilmeli beton yzeyler.
ok az buz zc etkisine maruz kalan yaplarn
blmleri.
Tuzlu su; Klorr ieren suya tamamen batrlm
b)
donatl ve n-gerilmeli beton yzeyler
XD2
Islak, ara sra kuru
Yzme havuzlar, klorr ieren endstriyel sulara
maruz betonlar.
Buz zcler veya buz zcler ieren
serpintilerden dorudan etkilenen donatl ve
ngerilmeli yzeyler (rnein duvarlar, kpr
XD3
Dngl slak ve kuru
ayaklar, tat yolundan 10 m ierideki kolonlar,
korkuluk kemerleri ve tat yolu seviyesinden 1 m
aada gml yaplar, demeler ve otopark
a)
demeleri)

Tablo 8.2 (f) TS EN 206-1e gre evresel etki snflar (Aklamalar)


Snf
Etki snflarnn meydana gelebilecei yerlere ait
evrenin tanm
Gsterimi
bilgi mahiyetinde rnekler
4 Deniz suyundan kaynaklanan klorrlerin sebep olduu korozyon
Donat veya dier gml metal ihtiva eden betonun deniz suyunda bulunan klorrlere veya deniz
suyundan kaynaklanan tuz tayan hava ile temas etmesi halinde etki, aada verilen ekilde
snflandrlr.
Hava ile tanan tuzlara maruz, ancak
Sahilde veya sahile yakn yerde bulunan beton
XS1
deniz suyu ile dorudan temas
yaplar.
etmeyen
Tamamen daldrlm ve doygun kalan donatl ve
XS3
Srekli olarak su ierisinde
ngerilmeli beton; rnein deniz suyunun altnda
kalan beton
Yksek gel-git blgelerinde amurlu ve pskrtme
XS2
Gel-git, dalga ve serpinti blgeleri
blgelerinde iskele duvarlar gibi donatl ve
ngerilmeli beton bileenler

424

Tablo 8.2 (g) TS EN 206-1e gre evresel etki snflar (Aklamalar)


5 Buz zc maddenin de bulunduu veya bulunmad donma/zlme etkisi
Betonun, etkili donma/zlme dnglerine, slak durumda maruz kalmas halinde etki, aada
verilen ekilde snflandrlr.
Buz zc madde iermeyen
XF1
Tm d yap elemanlar
suyla orta derecede doygun
Trafiin olduu alanlarda serpinti ve srama yolu
ile temas eden XF4 snfndan farkl olarak buz
Buz zc madde ieren suyla
XF2
zc maddeler ieren sulara maruz beton
orta derecede doygun
bileenler. Deniz suyunun serpintilerine maruz
beton yaplar.
Buz zc madde iermeyen Ak su depolar; gel-git etkisi altndaki tuz
XF3
suyla yksek derecede doygun
iermeyen suya maruz beton bileenler.
Buz zc maddelere maruz yol ve kpr
Buz zc madde ieren su veya kaplamalar; Buz zc tuz ihtiva eden su
XF4
deniz suyu ile yksek derecede serpintisine dorudan ve donma etkisine maruz
doygun
beton yzeyler; Deniz yaplarnn dalga etkisi
altndaki donmaya maruz blgeleri.
a) Nem koulu, demir veya dier gml metal bulunan betonun pas payndaki nemle ilikilidir, fakat
birok durumda, beton pas payndaki koullar evreden kaynakl koul olarak deerlendirilebilir. Eer
beton ile evresi arasnda bir bariyer varsa, byle bir etki sz konusu olmaz.
b) Bir yzeyi klorr ieren suya batrlm, dier yzeyi ise havaya maruz kalan donatl ve ngerilmeli
beton elemanlar potansiyel olarak daha ciddi koul altndadr. zellikle de kuru tarafn yksek ortam
ssna maruz kald durumlarda sz konusu koul daha da iddetlidir. Karlalacak muhtemel
koullara uygun bir artname gelitirmek iin, gerekli grldnde, uzman tavsiyesine
bavurulmaldr.

Tablo 8.2 (h) TS EN 206-1e gre evresel etki snflar (Aklamalar)


6 Betonun kimyasal etkilere maruz kalmas
Betonun TS EN 206-1 izelge 2 'de verilen tabii zeminler ve yer alt sularndan kaynaklanan zararl
kimyasal etkilere maruz kalmas durumunda etki, aada verilen ekilde snflandrlr. Deniz suyu
corafik blgeye gre snflandrlr, bu nedenle betonun kullanlaca yerde geerli snflandrma
uygulanr.
Not- XA3 etki snfnda veya TS EN 206-1 izelge 2, geerli etki snfnn tayini iin zel alma
yaplmasna gerek duyulabilir. TS EN 206-1 izelge 2'de verilenler dndaki snr deerler, dier
zararl kimyasal maddeler, kimyasal maddelerle kirlenmi zemin veya su, TS EN 206-1 izelge 2'de
verilen kimyasallarla birlikte yksek hzda akan su bulunmas.
XA1
TS EN 206-1 izelge 2ye gre az Atk su artma tesislerinde bulunan depolar;
zararl kimyasal ortam
sv gbre konteynerleri.
XA2
TS EN 206-1 izelge 2ye gre orta Deniz suyu ile temas halindeki beton
zararl kimyasal ortam
bileenler, zararl zeminler zerindeki beton
bileenler.
XA3
TS EN 206-1 izelge 2ye gre ok Endstriyel atk su artma tesisleri; hayvan
zararl kimyasal ortam
besleme yemlikleri; baca gaz artma ile
soutma kuleleri

425

Tablo 8.2 () TS EN 206-1e gre evresel etki snflar (Aklamalar)


Snf gsterimi

evrenin tanm

Etki snflarnn meydana gelebilecei yerlere ait bilgi


mahiyetinde rnekler

7 Mekanik Anma Etkisi

Beton, kullanm esnasnda nemli derecede mekanik anmaya maruz kalacaksa etki, aada verilen ekilde snflandrlr.
zerinde, ime lastikli aralarn hareket ettii tayc
XM1
Orta derecede anma
zeminler veya yzeyi sertletirilmi sanayi tesisine ait
zeminler.
zerinde, ime lastikli veya ii dolu lastikli atall
XM2
nemli derecede anma
ykleyicilerin hareket ettii tayc zeminler veya yzeyi
sertletirilmi sanayi tesisine ait zeminler.
zerinde ii dolu lastik veya elik tekerli atall
ykleyicilerin hareket ettii tayc zeminler veya yzeyi
sertletirilmi sanayi tesisine ait zeminler;
XM3
ok yksek derecede anma
zerinde sk sk paletli aralarn hareket ettii zeminler;
hzl ve trblansl akan sulardaki beton su yaplar
(enerji krc havuzlar vb.)

Tablo 8.2 (j) TS EN 206-1e gre evresel etki snflar (Aklamalar)


8 Alkali silika reaksiyonu etkisiyle donatnn korozyonu

Betonda alkali silika reaksiyonunun oluabilecei ortamlarda etki, aada verilen ekilde snflandrlr.
Normal kr ileminin ardndan ok ksa Bina iinde kullanlan yap bileenleri;
sreyle
rutubetli kalma dnda, yamur, yzey suyu, zemin rutubeti vb.
kullanm boyunca byk lde kuru ile temas halinde olmayan ve/veya
kalan beton
bal nemi %80den daha fazla olan
XWO
ortam artlarna srekli olmayan
ekilde maruz kalan bina dnda
kullanlan yap bileenleri
Sk sk veya daha uzun sreyle Yamur, yzey suyu, zemin rutubeti vb.
rutubetli ortamlara maruz beton
ye maruz kalan korumasz d yap
bileenleri; endstriyel veya ticari
binalarda bulunan slak mekanlar, i
mekan yzme havuzlar, amar
odalar ve slak odalar gibi %80den
daha fazla rutubete sahip ortamlarda
kullanlan yap bileenleri; sk sk
ilenme
noktasnn
altndaki
XWF
scaklklara
maruz
kalan
yap
elemanlar (baca delikleri, s aktarm
merkezleri, hayvan ahrlar vb) en
kk boyutu 0.8 m olan ktle betonu
elemanlar (herhangi bir rutubeti
dikkate almadan)
XWF snfndaki atlara ilave olarak Deniz suyu ile temas halindeki yap
betonun, ayn artlara alkalilerin de bileenleri; herhangi ilave dinamik yke
bulunduu ekilde maruz kalmas
maruz olmayan, ancak buz zc
tuzlarla temas eden yap bileenleri
(deniz suyunun arpt blgeler,
otopark zeminleri ve park iin ayrlm
zel alan); alkalilerle temas halindeki
XWA
endstriyel veya tarmsal yaplarda
kullanlan yap bileenleri (sv gbre
konteyneri gibi).
Yksek dinamik yklerin olduu ve Deniz suyu ile temas halinde ve yksek
XWS
alkalilerin
dorudan
etki
ettii dinamik yklere maruz beton bileenler
ortamdaki beton
(beton yol yzeyleri veya demeleri
gibi)
c
Alkali silika reaksiyonu riskini nlemek ve zararl etkisini azaltmak iin alnacak nlemler Ek Mde verilmektedir.
TS EN 206-1 izelge 2de

NH 4 , (NH 4 )d

olarak deitirilmi ve nin aklanmas iin TS EN 206-1 izelge 2nin dip

notuna aadaki cmle eklenmitir.


d

NH 4 n ieriine baklmadan,

sv gbre XA1 evre etki snf olarak snflandrlabilir.

426

En yaygn olarak bilinen reaksiyon, agrega ierisinde bulunan reaktif silis minerali ile
imentodan gelen alkaliler arasnda meydana gelendir. Silis mineralinin reaktif oluumlar
arasnda opal, kalsedon ve tridimi saylabilir. Bu reaktif malzemeler opalin veya kalsedonink
rtlerde, silisli kiretanda, riyolit ve riyolitil tflerde, dasit ve dasit tfnde, andesit ve andesit
tfnde ve filitlerde oluabilmektedir. Tablo 8.2 (k) betonda zararl alkali silica reaksiyonuna
neden olabilecek reaktif mineral, kaya ve dier maddeler verilmitir.
Tablo 8.2 (k) Betonda alkali silika reaksiyonu-ASR (Aklamalar)
Mineraller
Opal,
Tridimit,
Kristobalit,
Kalsedon, kriptokristalin, mikrokristalin veya cams kuvars,
ri taneli kuvars (youn ekilde paralanm, granle olmu ve basnca maruz kalm veya ikincil kapanmlarla zengin)
Asidik (Silisli), ara bileimli (ntr) ve bazik volkanik camlar, damar kuvars
Kayalar
Kaya
Reaktif Bileen
Granodiyorit, arnokit, granit
Basnca maruz kalm kuvars;
mikrokristalin kuvars
Volkanik
Pumis (snger ta), riyolit, andezit, dasit,
Silisli veya ara bileimli (ntr) silisce
latit, perlit, obsidiyen, volkanik tf.
zengin volkanik camlar; devitrifiye camlar,
tridimit
Bazalt
Kalsedon, kristobalit, palagonit, bazik
volkanik camlar
Gnays, ist
Basnca maruz kalm kuvars;
mikrokristalin kuvars
Kuvarsit
Basnca maruz kalm ve mikrokristalin
Metamorfik
kuvars, rt
Basnca maruz kalm kuvars;
Hornfels, fillit, arjillit
mikrokristalin - kriptokristalin kuvars
Kumta
Basnca maruz kalm ve mikrokristalin
kuvars, rt, opal
Grovak
Basnca maruz kalm ve mikrokristalin kriptokristalin kuvars
Sedimanter
Siltta
Basnca maruz kalm ve mikrokristalin eyl
kriptokristalin kuvars; opal
Tillit
Basnca maruz kalm ve mikrokristalin kriptokristalin kuvars
rt
Kriptokristalin kuvars; kalsedon; opal
akmakta
Diyatomit
Opal, kriptokristalin kuvars
Killi dolomitik kireta ve kalsitik dolomit
Dolomit; kil mineralleri didolomitizasyona
kuvars ieren killi kalsitik dolomit
maruz kalm
Dier Maddeler
Sentetik cam silika jel

Ahap, geleneksel bir ky yaps malzemesidir. Greceli olarak ucuz, durabil, almaya
uyumlu, darbe etkisine kar direnli ve etkili yk datma zelliine sahip malzemedir. Ahap
minimum dayanm, younluk ve snflandrma derecesine gre tanmlanr. Nem ierii ve darbe
direnci nemli parametreleridir. Ahap korumas ya bazl veya su bazl koruma uygulamas ile
yaplr.
Ta, genellikle granit bloklarla en durabil ky malzemesidir ve yaygn ekilde birok limanda
kresel lekte kullanlmtr. Maliyet ve temin edilebilirlik ktle yaplarda en nemli
kstlayclardr fakat paral ve dzensiz ekilli talar halen evli yaplarda uygulanmaktadr.

427

8.2 Deniz Yaps Durum Tespiti Yntemleri


Her cins deniz bir ok evresel etkiye ve hasar grme mekanizmasna ak olduu bilinmekle
birlikte bu hasarlardan bazlar zamanla oluurken, bazlar da insan kaynakl olaylar sonucu
oluabilmektedir. rnein, bir deniz yaps elemannda olumas muhtemel hasarlar ematik
olarak ekil 8.1de gsterilmitir.

ekil 8.1 Betonarme su yapsnda oluan hasarlar (rev edilmitir, Kumar ve Monteiro, 2006)
Beton, elik ve ahap gibi yap elemanlar iin bozulma oranlar deniz suyu iinde bulunma
durumlarna gre deimektedir. Yapdaki korozyon blgesi tanmlar Tablo 8.3te
tanmlanmtr. Bu blgelerden bozulma asndan en kritik olan alkant blgesidir.
alkant blgesinde elik kazk korozyon miktarlar Tablo 8.4te verilmitir. Batk blgede izin
verilen maksimum korozyon miktar 0.036 mm/yl, atmosferik blgede ise 0.01 mm/yldr.
Oluan hasarlarn bir ksm gzle tespit edilebilirken baz hasarlar yap elemanlarnn veya
bileenlerinin iinde belirli srelerde gizli kalabilmektedir. Bu gibi durumlarda zel uzmanlk
gerektiren tahribatsz ve/veya ksmi tahribatl hasar tespit yntemleri kullanlabilir. Bunlar Tablo
8.5te verilmitir.
Yerinde beton basn dayanmnn belirlenmesi iin TS EN 13791 Basn Dayanmnn Yaplar
ve ndkml Beton Bileenlerde Yerinde Tayini standardndan yararlanlmaldr. Yaplardan
alnacak beton karot rnek says Tablo 8.6da verilmitir.
elik boru kazkl mevcut yaplarda, elik et kalnl ve elik snfnn belirlenmesi iin, elik
boru kazn batk blgesinde (bkz. Tablo 8.3) Tablo 8.7de tanmlanan almalar yaplr.

428

Tablo 8.3 Korozyon blgesi tanmlar (ASCE, 2015)


Tanm
alkant blgesinin st tarafnda kuru kalan
blgedir. Ancak bu blge tuzlu hava etkisindedir.
alkant blgesi
Bu blge srekli suyun alkant etkisi nedeniyle
periyodik olarak slak ve kuru kalan blgedir.
Oksijenin ok olmas ile karakterize edilir. Bu blge
yksek oranda klorid etkisindedir. Bu alan
ortalama yksek su seviyesi (OYSS) nin zerinde
kalan blgedir.
Gel-git blgesi (Orta gel-git seviyesi) Bu alanda dk su seviyesi ODSS (ortalama
dk su seviyesi) ve alkant blgesinin en dk
snr arasnda kalan blgedir. Bu blge gnlk gelgit ile kuru ve slak etkide kalan blgedir. Ancak bu
blgede alkant blgesi kadar oksijen bulunmaz ve
o miktarda klorid etkisi de yoktur.
Gel-git blgesinin alt blgesi ODSSnin 0.5 m
altnda kalan seviye ile en dk astronomik gel-git
(LAT) arasnda kalan blgedir. Bu blgede de
agrasiv korozyon olur.
Alak su blgesi
Bu alan gel-gitin en dk snrnn 0.5 m alt ile
ODSS arasnda kalan blgedir. Bu blgede ksmi
korozyon etkileri grlr.
Batk blge
Bu alan deniz taban ile gel-gitin en dk snr
arasnda kalan blgedir. Bu blge srekli slaktr.
rselenmi zemin blgesi
Dalga, aknt, gemi pervane jeti etkisi ile rahatsz
olan ve deniz tabanndan yaklak 1.0 m civarnda
rselenme tesirinde kalan blgedir. Bu blge sk
zemin younluundan daha dk zemin
younluu ile karakterize edilir.
rselenmemi zemin blgesi
En dk oksijen seviyesine sahip, rselenmi
zemin blgesinin alt seviyesinden temelin en dk
seviyesine kadar olan blgedir.
Blge
Atmosferik blge

Tablo 8.4 alkant blgesinde izin verilen maksimum korozyon miktarlar (ASCE, 2015)
Blge
mm/yl
Yksek
1.50
Dk
0.08
Orta
0.41

429

Tablo 8.5 Hasar tespit yntemleri


1

Analiz, lm, deney yntemi


nfrared Termografi (Infrared Thermography)

Yer Tarama Radar (Groung-Penetrating Radar)

Akustik Emisyon (Acoustic Emission)

elik Donat Testi (Steel ReinforcingTesting)

Schmidt ekici (Schmidt Hammer)

Darbe-Yansma Testi (Impact-Echo Test)

Windsor Probu (Windsor Probe)

8
9

Yar-Hcre lm Korozyon Tespiti (Half-Cell


Testing Corrosion Survey)
Klor yon Testi (Chlorideon Testing)

10

Malzeme rnei Alma (Material Sampling)

11

Ultrasonik Test (Ultrasound Testing)

12

Sv Nfuzu (Liquid Penetrating)

13

Manyetik Para Deneyi (Magnetic Particle Testing)

14

Yap-Grntleme Sistemi (Structure- Monitoring


System)

15

Bilinmeyen
Temel
Aratrmas
Foundation Investigation)

16

Sualt Akustik Grntleme ve Kanal Taban


Grntleme (Underwater AcousticImaging And
Channel Bottom Sounding)

Kanal taban, oyulma derinlii, batk kalntlar, batklarn


paralarnn tespiti ve zelliklerinin belirlenmesinde kullanlr.

17

Mikrobial Korozyon (Microbial-nduced Corrosion)

Ahap, elik ve beton yaplarda bakterilerin oluturduklar


bozulmalarn tespitinde kullanlr. zellikle elikte korozyona
neden olan bakterilerin ve yerlerinin tespitinde yararlanlr.

(Unknown

Kullanm yeri
Yap katlar ve demesindeki katmanlamann yerinin
tespiti ve bunlarn haritalandrma ileminde alternatif bir
aratr.
Perde arkasnda dden alglamas, yap katlar durum
deerlendirmesi, kaplama kalnl belirlemede, deme
altnda boluk yeri belirlemede, donat yeri tayininde, temel
aratrmasnda, su alt profili oluturulmasnda kullanlan bir
radar tarama yntemidir.
Deformasyon iddetine, tipine, ak bykl ve krlmaya
gre malzemelerin gerilme altndaki kartm olduklar
iitme snr dndaki sesleri absorbe ederek durumunun
tespitinin yaplmasnda ve ayrca atlak, korozyon, kaynak
kusurlar ve malzeme gevreklii tespitinde kullanlr.
Manyetik akm ile betonda beton rts kalnl, donat yeri
tespiti ve donat ap belirlenmesinde kullanlmaktadr.
Betonun yerinde basn dayanm tespitinde kullanlr.
Betonun niformluu, dk kaliteli olduu yerlerin tespiti,
zamanla beton karakteristiindeki deiimi (imento
hidratasyonu gibi) belirlemede kullanlr.
Betondaki i kusurlarn (alt yzey katmanlamas,
peteklenme, atlaklar, boluklar vs.) dalga yansmas ile
belirlenmesinde kullanlr.
Betonun yerinde niformluluunun tespitinde ve dk
kaliteli ve zellii bozulan blgenin haritalanmasnda
kullanlr. Ayrca, betonun basn dayanm ve ayn yap
boyunca greceli basn dayanm tahmininde kullanlr.
Gml ve kaplanm elik elemanlar zerinde korozyonun
oluma durumunun tespitinde kullanlr.
Betondan toz paralar alnarak beton bnyesindeki klor
miktar tespitinde kullanlr. Klor, donatda korozyona neden
olmaktadr.
Betonun karbonatlama, permeabilite, imento ierii, hava
ierii, nem ierii, basn dayanm, younluk, elastisite
modl, su emme zelliklerinin tespitinde.
elik: Brinell sertlik testi, charpy darbe testi, kimyasal analiz,
ekme dayanm tespitinde.
Ahap: bakteriolojik veya mantar rmesi, isel rme,
ahap tr tespitinde.
Malzemelerde sreksizliklerin, atlaklarn tespitinde,
malzeme kalnl kontrolnde kullanlr.
Krk veya kusur tespitinde kullanlr. Kk yzey kusurlar
buna dahildir.
Yksek hassasiyette dar krk yzeyi ve kk
sreksizliklerin tespitinde kullanlr.
Straingage: Gerilim ve gerilme lmnde.
Clinometre: Eim lmnde.
Accelerometers: vme lmnde.
Thermocouple: Yap evre scaklk lmnde.
Temel genilii, temel tipi, temel geometrisi, temel
malzemesi, temel btnl tespitinde kullanlr.

430

Tablo 8.6 Mevcut betonarme yanama yaplarnda minimum karot says


Karot adedi*
Basit yap
Karot yerlerinin belirlenmesi amacyla her anodan/dolfenden en az drt
blgede tahribatsz lm (schmidt, ultarses vb.) yaplarak en dk sonucun
alnd 2 yerden karot alnacaktr.
Normal yap
Karot yerlerinin belirlenmesi amacyla her anodan/dolfenden en az alt
blgede tahribatsz lm (schmidt, ultarses vb.) yaplarak en dk sonucun
alnd 3 yerden karot alnacaktr.
zel yap
Karot yerlerinin belirlenmesi amacyla her anodan/dolfenden en az on
blgede tahribatsz lm (schmidt, ultarses vb.) yaplarak en dk sonucun
alnd 5 yerden karot alnacaktr.
*1. Mevcut kazkl rhtm, iskele ya da dolfen gibi yaplarda ano uzunluunun en fazla 100mye
kadar olmas durumunda, betonarme yap elemanlarndan alnacak minimum karot numune
adedidir.
2. Hesaplarda her bir ano iin tespit edilen ortalama basn mukavemetinin %85i dikkate
alnmaldr.
3. Beton mukavemetinin hesaplarda dikkate alnmad beton yap ya da yap elemanlarda
karot alnmayabilir (su ii beton,blok,tetrapot vs.).
Yap Tr

Tablo 8.7 Mevcut elik boru kazklarda malzeme zelliklerinin belirlenmesi


*,**
Yap Tr
elik snf
elik et kalnl lm
Basit yap
Her ano iin
Eer elik boru kazklarn
Kazk adedi=maks(en az 1 adet kazk veya malzeme zellii bilinmiyorsa
anodaki toplam kazk adedinin %5i kadar) en dk elik malzeme
olmak zere elik boru kazn et kalnl zellikleri ve snf dikkate
lm yaplr
alnr.
Normal yap
Her ano iin
Mevcut yapya ait elik boru
Kazk adedi=maks(en az 3 adet kazk veya kazklarn malzeme zellii
anodaki toplam kazk adedinin %10i kadar) bilinmiyorsa her ano iin en
olmak zere elik boru kazn et kalnl az
bir
kazktan
rnek
lm yaplr
kesilerek ve deney yaplarak
malzeme zellii belirlenir.
karlan
rnein
yeri
**
onarlarak kaptlmaldr .
zel yap
Her ano iin
Mevcut yapya ait elik boru
Kazk adedi=maks(en az 5 adet kazk veya kazklarn malzeme zellii
anodaki toplam kazk adedinin %20i kadar) bilinmiyorsa her ano iin en
olmak zere elik boru kazn et kalnl az iki kazktan rnek kesilerek
lm yaplr
ve deney yaplarak malzeme
zellii belirlenir. karlan
rnein
yeri
onarlarak
**
kaptlmaldr .
*Et kalnl ultrasonik yntem ile tahribatsz olarak belirlenir
**rnek alm ve lmler elik boru kazn batk blgesinde gerekletirilir.

431

432

KAYNAKLAR
Allsop, N.W. and Hettiarachchi, S.S., 1988, Reflections from Coastal Structures, Proceedings
of the 21st ICCE, ASCE, Vol. 1, pp. 782-794.
Allsop, N.W., 1990, Reflection Performance of Rock Armoured Slopes in Random Waves
Proceedings of the 22st ICCE, ASCE, Vol. 2, pp. 1460-1472.
ASCE (2014) Seismic Design of Piers and Wharves, ASCE/CORPI 61-14
ASCE, 2012, Planning and Design Guidelines for Small Craft Harbors, COPRI
ASCE, 2014, Mooring of Ships to Piers and Wharves.
ASCE, 2014, Seismic design of Piers and Wharves.
ASCE, 2015, Waterfront Facilities Inspection and Assessment.
ASN, 2013, Protection of Basic Nuclear Installations Against External Flooding, Basc Nuclear
Installatons, Guide no:3
ASTM D3967-95a, 2004, Standard test method for splitting tensile strength of intact core
specimens
ASTM D5313-04 Standard test method for evaluating durability of rock for erosion control under
wetting and drying.
Australian Standard, 2001, Guidelines for Design of Marinas, Standarts Australia.
Beneoit, M. And Teisson, C., 1994, Laboratory Study of Breakwater Reflection-Effect of Wave
Obliquity, Wave Steepness and Mound Slpoe, Int. Symposium: Waves-Physical and Numerical
Modelling, Vol. 2, pp. 1021-1030.
Bruce, T., van der Meer, J., Franco, L., Pearson, J.M., 2009, Overtopping Performance of
Different Armour Units for Rubble Mound Breakwaters, Coastal Engineering Journal, 56, pp.
166-179
BS 5930:1990 Code of practice for site investigation
BS 6349:Part 2,1988, Maritime Structures Part 2. Design of Quay Walls, Jetties and Dolphins,
British Standard Institution.
BS 6349:Part 6,1989, Maritime Structures Part 6. Design of inshore morrings and floating
structures British Standard Institution.
BS 6349-Part 1, 2000, Maritime Works Part 1: Code of Practice for General Criteria, The
British Standards Institution
BS 6349-Part 1, 2013, Maritime Works Part 1-1: General Code of practice for planning and
design for operations.
BS 6349-Part 4, 2014, 2004, 1994 Maritime Works Part 4: Code of Practice for Design of
Fending and Mooring Systems, The British Standards Institution.
BS 6349-Part 7, 2010, 1991 Maritime Structures Part 7: Guide to the Design and
Construction of Breakwaters The British Standards Institution.
Carver R.D. and HeimbaughM.S., 1989, Stability of Stone and Dolos-Armored Rubble Mound
Breakwater Heads Subjected to Breaking and Nonbreaking Waves with no Overtopping,
Technical Report, CERC 89-4, U.S. Army Engineer Waterways Experimental Station, Coastal
and Hydraulics Laboratory, Vicksburg, MS.
Carver, R.D. and Davidson, D.D., 1983, Jetty Stability Study, Oregon Inlet, North Carolina,
Technical Report CERC 83-3, U.S. Army Engineer WaterwaysExperiment Station, Vicksburg,
MS.
CERC, 1984, Shore Protection Manual
CERC, 2003, Coastal Engineering Manual
CIRIA, 2012 and 2009, Rock Manual, C683
Cihan, K., and Yuksel, Y., 2011, Deformation of Rubble-Mound Breakwaters under Cyclic
Loads, Coastal Engineering Journal, Vol58, pp. 528-539.
evik, E. ve Yksel, Y., 1998. Scour under Submarine Pipelines in Waves in Shoaling
Conditions, Journal of Waterway, Port, Coastal and Ocean Engineering, ASCE, Vol. 125, No.
1, pp. 1-11.

433

Davidson, M.A., Bird, P.A., Bullock, G.N. and Huntley, D.A., 1994, Wave Reflection: Field
Measurements, Analysis and Theoretical Developments, Proccededings of Coastal Dynamics,
1994, ASCE, pp. 642-655.
Dean, R. G., 1977, Equilibrium Beach Profiles, US Atlantic and Gulf Coasts Tech. Rep. No.12,
Univ. of Delaware, New York.
Dean, R. G., 1983, Principles of Beach Nourishment, Handbook of Coastal Processes and
Erosion, P. Komar (Ed), CRC Press.
Dean, R. G., 1990, Equilibrium Beach Profiles; Characteristics and Applications, Jour. Of
Coastal Research, 7(1), pp: 53-84.
Dean, R. G., 2002, Beach Nourishment, Theory and Practice, Advanced Series on Ocean
Engineering, Vol. 18, World Scientific.
Defra/Environment Agency Flood and Coastal Defence R and D Programme, 2003, Low Cost
Rock Structures for Beach Control and Coast Protection Practical Design Guidance, R and D
Technical Report FD2409.
Dupray, S, 2002,. Integrity of rock blocks for armouring of hydraulic works-towards full scale
test to predict mass distribution chages. Phd. Thesis, Earth Sciences and Engineering
Department, Imperial Collage Royal School of Mines, London, 325 pp.
EN 1097-1, 1996 Tests for mechanical and physical properties of aggregates. Determination of
the resistance to wear (Micro-Deval) (AMD 14864)
EN 1097-2, 1998 Tests for mechanical and physical properties of aggregates. Methods for the
determination of resistance to fragmentation
EN 13383-1, 2002 Armourstone. Specification
EN 13383-2, 2002 Armourstone. Test methods
EN 1367-2, 1998 Tests for mechanical and physical properties of aggregates. Determination of
the resistance to wear
EN 14579, 2004 Natural stone test methods. Determination of sound speed propagation
EN 1926, 1999 Natural stone test methods. Determination of compressive strength.
EN 932-3, 1997 Tests for general properties of aggregates. Procedure and terminology for
simplified petrographic description (AMD 14864)
Gaythwaite, J.W., 2004, Design of Marine Facilities for Berthing, Mooring, and repair of
Vessels, ASCE.
Gijt, J.G. and Broeken, M.L., 2014, Quay Walls, Second Edititon, SBRCUR Publication 211E,
Rotterdam, The Netherlands.
Goda , Y., 2008, Seminar on Recent Developments in Ocean Engineering, Ankara.
Goda, Y. and Ahrens, J.F., 2008, New Formulation of Wave Transmission at Low Crested
Structures with Breaking Dissipation and Permeation, 37th ICCE, Hamburg.
Goda, Y. and Kakizaki, S., 1966Study on Finite Amplitude Standing Waves and Their
Pressures upon a Vertical Wall, Rept. Port and harbour Res. Ins. Vol 5 No 10, 57p.
Goda, Y., 1970, A Synthessis of Breaker Indices, Trans Japan Soc. Civil Engr. 2(2), pp227230.
Goda, Y., 1985, Random Seas and Design of Maritime Structures, Univ. Of Tokyo Press.
Goda, Y., 1988, Statistical Variability of Sea State Parameter as a Function of Specturum
Coastal Engr. n Japan, 31 (2), pp. 39-52.
Goda, Y., 1992, The Design of Upright Breakwaters, in Proceedings of the Short Course on
Goda, Y., 2010 a, Random Seas and Design of Maritime Structures 3rd edition, Word
Scientific.
Goda, Y., 2010 b, Reanalysis of regular and random Breaking Wave Statistics, Coastal
Engineering Journal, 52, JSCE, World Scientific, pp71-106.
Grace. R. A., 2009, Marine Outfall Construction, ASCE.
Hudson, R.Y., 1974, Conrete Armor Units for Protection Against Wave Attack, Miscellaneous
Paper H. 74-2, U.S. Army Engineer Waterways Experimental Station, Vicksburg, MS.

434

Hudson, R:Y:, 1958, design of Quarry-Stone Cover Layers for Rubble-Mound breakwaters;
Hydraulic Laboratory Investigations, Research report No: 2-2, U.S. Army Engineer Waterways
Experimental Station, Vicksburg, MS.
Kamphuis, J.W., 2010, Introduction to Coastal Engineering and Management, Advanced
Series on Ocean Engineering, Vol. 30, Word Scientific.
Kumar Mehta P., Monteiro, P.J.M., 2006, Concrete - Microstructure, Properties, and Materials,
Third Edition, McGraw-Hill.
Lienhart, D. A., 1998,. Rock engineering rating system for assessing the suitability o9f
armourstone sources. In: J-P Latham (ed), Advances in aggragetes and armourstone sources.
Engineering Geology Special Publication no 13, Geo Soc, London, pp 91-106.
Lienhart, D. A., 2003,. A system approach to evaluation of riprap and armourstone sources.
Mangor, K., 2004, Shoreline Management Guidelines, copyright by author and DHI Water and
Environment, Horsholm, Denmark 2004.
Mangor, K., Mocke, G., Giarrusso, C., Smit, F., Bloch, R., Fuchs, J., Lumborg, U., and Niemann,
S.L., 2008, Shoreline Management of the Dubai Coast, COPEDEC VII, 2008, Dubai, UAE.
Maritime Works Recommendations - ROM 0.2-90, 1990, Actions in the Design of Maritime and
Harbor Works, Madrid, Spain.
McConnel, K., Allsop, W., and, Cruickshank, I., 2003, Guidelines for the Hydraulic Design of
Exposed Jetties, published by Thomas Telford Publishing, Thomas Telford Ltd, 1Heron Quay,
London E14 4JD.
Minikin R.R., 1963, Wind , Waves and Marine Structures Griffin, London.
OCDI, 2002, Technical Standarts and Commentaries for Port and Harbour Facilities in Japan
OCDI, 2009, Technical Standarts and Commentaries for Port and Harbour Facilities in Japan
OCIMF (Oil Companies International Marine Forum/International Society of Gas Tanker and
Terminal Operators), 2008, Jetty Maintenance and Inspection Guide, London:OCIMF/SIGTTO.
ODT, 1999, Yalner, A.C., Ergin, A., Kahyaolu, I.C. and Ync, H., 1999, 3D Experimental
Study on the Stability Coefficients for Breakwaters Armoured with Antifer Blocks under Irregular
Waves, Proceedings of the COPEDEC V., Cape Town, pp. 1458-1469.
Patel, M. H., 1989, Dynamics of Offshore Structures, Butterworth and Co. Pub., ltd.
PIANC, 1980, Final report of the 3rd International Commission for the Study of Waves, 1980,
Belgium.
PIANC, 1986, List of Sea State Parameters, 1986, Belgium.
PIANC, 1989, Analysis of Rubble Mound Breakwaters, 2006, Belgium.
PIANC, 1992, Analysis of Rubble Mound Breakwaters Permanent International Association of
Navigation Congresses, ISBN 2-87223-047-5, Belgium.
PIANC, 1992, Uncertainty Related to Environmental Data and Estimated Extreme Events,
Belguim.
PIANC, 1992,. Analyses of Rubble Mound Breakwaters, Permanent International Association of
Navigation Congresses (PIANC), Summary Report of Working Group No: 12, Supplement to
Bulletin No: 78/79, Brussels, Belika.
PIANC, 1993, Formulae for Rubble Mound Breakwater Failure Modes, Belguim.
PIANC, 1994, Floating Breakwaters ISBN 2-87223-052-1, Belgium.
PIANC, 1995, Criteria for Movements of Moored Ships in Harbours ISBN 2-87223-070-X,
Belgium.
PIANC, 1995, Guidelines for the Use of Certain Powered Craft, such as Waterscooter,
Personal Watercraft, Waterbike, Jetski, Waverunner, Seadoo, on Controlled Waters ISBN 287223-065-3, Belgium.
PIANC, 1995, Port Facilities for Ferries ISBN 2-87223-066-1, Belgium.
PIANC, 1997, Guidelines for the Design of Armoured Slopes under Open Piled Quay Walls,
1997, Belgium.

435

PIANC, 1998, Lifecycle Management of Port Structures General Principles ISBN 2-87223-103X, Belgium.
PIANC, 1998, Planning for Fishing Ports ISBN 2-87223-091-2, Belgium.
PIANC, 2000, Dangerous Cargoes in Ports ISBN 2-87223-119-6, Belgium.
PIANC, 2000, Protecting Water Quality in Marinas, Report No:98-2000.
PIANC, 2000, Site Investigation Requirements for Dredging Works ISBN 2-87223-113-7,
Belgium.
PIANC, 2001, Seismic Design Guidelines for Port Structures ISBN 2-87223-120-X, Belgium.
PIANC, 2001, Seismic Design Guidelines for Port Structures, International Navigation
Association, The Netherlands.
PIANC, 2002, Guidelines for the Design of Fenders Systems ISBN 2-87223-125-0, Belgium.
PIANC, 2002, Mooring System for Recreational Craft ISBN 2-87223-126-9, Belgium.
PIANC, 2002, Recreational Navigation and Nature ISBN 2-87223-130-7, Belgium.
PIANC, 2003, Breakwater with Vertical and Inclined Concrete Walls, 2003, Belgium.
PIANC, 2003, Guidelines for Managing Wake Wash from High Speed Vessels ISBN 2-87223142-0, Belgium.
PIANC, 2004, Disability Access Guidelines for Recreational Boating Facilities, 2004, Belgium.
PIANC, 2004, Dredging of Marinas ISBN 2-87223-144-7, Belgium.
PIANC, 2004, Inspection, Maintenance and Repair of Maritime Structures Exposed to Damage
and Material Degradation Caused by Salt Water Environment ISBN 2-87223-145-5, Belgium.
PIANC, 2005, Accelerated Low Water Corrosion ISBN 2-87223-153-6, Belgium.
PIANC, 2006, Waterborne Transport, Ports and Waterways; A Review of Climate Change
Drivers, Impacts, Responses and Mitigation, 2006, Belgium.
PIANC, 2008, Lifecycle Management of Port Structures Recommended Practice for
Implementation, Report No:103-2008.
PIANC, 2008, Minimizing Harbour Siltation, Report No:102-2008.
PIANC, 2009, The Use of Alternative Materials in Marine Structure Construction, Report
No:105-2009.
PIANC, 2011, The Application of Geosynthetics in Waterfront Areas, Report No:113-2011.
PIANC, 2012, Criteria for the (Un) Loading of Container Vessels, Report No:115-2012.
PIANC, 2012, Safety Aspects Affecting the Berthing Operations of Tankers to Oil and Gas
Terminals, Report No:116-2012.
PIANC, 2012, Use of Hydro/Metro Information for Port Access and Operations, Report
No:117-2012.
PIANC, 2013, Design and Operational Guidelines for Superyacht Facilities, Report No:1342013.
PIANC, 2013, Dry Stack Storage, Report No:132-2013.
PIANC, 2014, Classification of Soils and Rocks for the Maritime Dredging Process, Report
No:144-2014.
PIANC, 2014, Countries in Transportation (CIT): Coastal Erosion Mitigation Guidelines, Report
No:123-2014.
PIANC, 2014, Design Principles for Small and Medium Marine Container Terminals, Report
No:135-2014.
PIANC, 2014, Harbour Approach Channels Design Guidelines, Report No: 121-2014
PIANC, 2014, Sustainable Ports a Guide for Port Authorities, Report No:150-2014.
PIANC, 2014, Tsunami Disaster in Ports due to the Great East Japan Earthquake, Report
No:122-2014.
PIANC, 2015, Guidelines for Protecting Berthing Structures from Scour Caused by Ships,
Report No:180-2015.
PIANC, 2015, Semi Probabilistic Design Concept for Inland Hydraulic Structure, Report
No:140-2015.

436

Qumeraci, H., Kortenhaus, A., 1998, Probabilistic Design Tools for Vertical Breakwaters
(PROVERBS), Commission of the European Communities: MAST Days and EUROMAR
Project Reports, Lisbon, Portekiz, sayfa 1-15.
Sainflou, M., 1928, Treatise on Vertical Breakwaters, Annals des Ponts et Chaussee, Paris,
France.
Sarpkaya, T. ve Isaacson, M., 1981. Mechanics of Wave Forces on Offshore Structures, Van
Nostrand Reinhold Company, New York.
Sunamura, T. and Horikawa, K., 1974, Two Dimensional Beach Transformation due to Waves,
Proc. 14th Conf. on Coastal Eng., pp: 920-938.
Smer, B. M. and Fredse, J. and Christiansen N., 1992, Scour around Vertical Pile in Waves,
Journal of Waterway, Port, Coastal and Ocean Engineering, ASCE, Vol. 11, No. 1
Smer, B. M. and Fredse, J., 1990, Scour below Pipelines in Waves, Journal of Waterway,
Port, Coastal and Ocean Engineering, ASCE, Vol. 116, No. 3, pp: 307-323.
Smer, B. M. and Fredse, J., 1991, Onset of Scour Below a Pipeline Exposed to Waves,
Journal of Offshore and Polar Eng., Vol. 1, No. 3, pp: 189-194.
Smer, B. M. and Fredse, J., 1997, Hydrodynamics around Cylindrical Structure, World
Scientific.
Smer, B. M. and Fredse, J., 2002, The Mechanics of Scour in the Marine Environment,
Advanced Series on Ocean Engineering, Vol. 19, World Scientific.
Takahashi, S. and Hosoyamada, S., 1994, Hydrodynamic Characteristics of Sloping Top
Caissons, Proceedings of International Conference on Hydro-Technical Engineering for Port
and Harbour Construction, Port and Harbour Research Institute, Yokosuka, Japan Vol. 30, No.
4, pp. 3-34, (in Japanese).
Takahashi, S., Shimosako, K., and Hanzawa, M. (2015), Performance Design for Maritime
Structures, Chapter 3, Design of Coastal Structures and Sea Defenses, Wordscientific.
Takahashi, S., Tanimoto, K and Shimosako, K., 1990, Wave and Block Forces on a Caisson
Covered with Wave Dissipating Blocks, Report of Port and Harbour Research Institute, Japan,
Vol. 1, pp. 733-746.
Tanimoto, K. and Kimura, K., 1985, A Hydraulic Experimental Study on Trapezoidal Caisson
Breakwater Technical Note No. 528, Port and Harbour Research Institute, Yokosuka, Japan (in
Japanese).
Thomas, R. S. and Hall, B., 1992. Seawall Design, Butterworth-Heinemann, CIRIA, Oxford.
Thoresen C. A., 2003, Port Designers Handbook; Recommendations and Guidelines Thomas
Telford.
Thoresen C. A., 2015, Port Designers Handbook; Recommendations and Guidelines Thomas
Telford.
Thoresen, C. A., 1988, Port Design Tapir Pub., Norway.
Thoresen, C.A., 2003, Port Designers Handbook: Recommendations and Guidelines.
Thoresen, C.A., 2015, Port Designers Handbook, Third Edition, ICE Publishing, One Great
George Street, Westminster, London SW1P 3AA.
Tomlinson, M. and Woodward, J., 2015, Pile Design and Construction Practice, Sixth Edition,
CRC Press, Taylor and Francis Group, Boca Raton, Landon, Newyork.
Tourenq, C, Fourmaintraux, D and Dennis, A, 1971, Propagation des ondes et discountinuites
des roches/ wave propagation and discontinuities in rock. In: Proc rock fractures: symp Int Soc
Rock Mech, Nancy. Paper I1
TS 13515, 2012 TS EN 206-1in uygulamasna ynelik tamamlayc Standard (Complementary
Turkish standard to TS EN 206-1).
TS EN 13791, 2010, Basn Dayanmnn Yaplar ve ndkml Beton Bileenlerde Yerinde
Tayini.

437

TS EN 206, 2014 Beton - zellik, performans, imalat ve uygunluk (Concrete - Specification,


performance, production and Conformity).
Tsinker, G. P., 1995, Marine Structures Engineering Specialized Applications, Chapman and
Hall.
Tsinker, G.P., 2004, Port Engineering Wiley.
Trk Loydu, 2009, ok Noktal Balama Sistemleri
USACE, 2015, Technical Basis for Flood Protection at Nuclear Power Plants, James R. Leech,
Loren L. Wehmeyer, David A. Margo, Landris T. Lee, Aaron R. Byrd, and Donald L. Ward., SR15-3.
Van der Meer, J. W., Wang, B., Wolters, A., Zanutting, B. And Kramer, M., 2004, ObliqueWave
Transmission OverLowCrested Structures, In: J.A. Melby (ed), Proc. 4th Int. Coastal Struc tures
Conf. Portland, OR, 26-30, Aug. 2003, ASCE, Reston, VA, pp. 567-579.
Van der Meer, J.W. and Sigurdarson, S., 2016, Berm Breakwaters, in press
Van der Meer, J.W., 1988, Rock Slopes And Gravel Beaches Under Wave Attack, Doctoral
thesis. Delft University of Technology. Also: Delft Hydraulics Communication No. 396.
Van Gent, M.R.A, 2003, Wave Overtopping Events at Dikes, In: J. McKee Smith (ed), Proc.
28th ICCE, Cardiff, 2002, Word Scientific, vol. 2, pp. 2203-2215.
Van Gent, M.R.A., 2005, on the Stability of Rock Slopes, In: C. Zimmermann, R.G. Dean and
V. Penhev (eds), Environmentally Friendly Coastal Protection, NATO Science Series, Springer,
New York, Vol. 53, pp.73-92.
Van Gent, M.R.A., 2013, Rock stability of rubble mound breakwaters with a berm, Coastal
Engineering Journal, 78, pp. 35-45.
Verhoef, P N W, 1992, The methylene blue test applied to geomaterials. GEOMAT.02, Delf, 85
pp.
Wang, H, Latham, J-P and Poole, A B, 1990,. In situ block size assessment from discontinuity
spacing data. In: Proc 6th cong Int Assoc Engg Geol, Amsterdam, 6-10 Aug, pp 117-127.
WOM, EurOtop, 2007 ve 2016, Wave Overtopping of Sea Defences and Related Structures;
Assessment Manual.
Yksel, Y. ve evik, Y., 2008, Ky Mhendislii, BETA Yaynevi.
Yksel, Y. ve zkan evik, E., 2010, Liman Mhendislii, BETA Yaynevi, 2. Bas.
Yksel, Y., 2011, Dalgakran Tasarm, BETA Yaynevi.
Yksel, Y., 2011, Deniz Taban Hidrodinamii ve Ky Morfolojisi, Planlama ve Tasarm, BETA
Yaynevi, 2. Bas
Yksel, Y., 2014, Teori ve zml Problemler ile Bilgisayar Uygulamal Akkanlar Mekanii
ve Hidrolik, BETA Yaynevi, 5. Bas.
Yksel, Y., Alpar, B., Yalner, A,C., evik,E., zgven, O., elikolu, Y., 2003. Effects of the
Marmara Earthquake on the Marine Structures and Coastal Areas, ICE, Water and Maritime
Eng. Journal, 156/147-163.
Yksel, Y., Cevik, E., Berigen, M., Doran, B., Aydoan, B., Yksel, Z.T., Baaran, B., 2015,
Arlik Tipi Rhtm Yaplarnn Sismik Davran, MAG 113M426.
Yksel, Y., Narayanan, R., 1994a. Breaking Wave Forces on Horizontal Cylinders, Journal
Coastal Engineering, Vol. 23, 115-148.
Zanuttigh, B. Ve van der Meer, J.W., 2008, Wave Reflection from Coastal Structures in Design
Conditions, Coastal Engineering, 55, pp. 771-779.

438

BLM E
MODELLEME ve
SAHA ARATIRMALARI

439

440

NDEKLER
1. GENEL
2. SAYISAL MODELLEME
2.1 Saysal Modelleme Esaslar
2.1.1 Dalga Tahmini
2.1.2 Liman i alkant
2.1.3 Hidrodinamik Modelleme
2.1.4 Kat Madde Tanm ve Morfolojik Modelleme
2.1.5 Su Kalitesi Modelleri
2.1.6 klim Deiiklii ve Ky Alanlarna Etkisinin Modellenmesi
3. FZKSEL MODELLEME
4. SAHA ARATIRMALARI
4.1 Meteo-oinografik Veriler iin Saha lmleri
4.2 Alansal Veriler in Saha lmleri
KAYNAKLAR

441

445
447
447
447
448
449
451
451
453
457
459
459
460
467

442

TABLO LSTES
Tablo 2.1 Fiziksel modeller iin lek oranlar ve tercih edilen boyutlar
Tablo 4.1 Dalga lm sistemleri

443

457
460

EKL LSTES
ekil 2.1 Spektral model yardmyla zmlenen rnek hesaplama a
448
ekil 2.2 Dalga lmleri ve model verilerinin kalibrasyon sonucuna rnek
448
ekil 2.3 Boussinesq dalga modeli uygulanarak liman ii alkantnn modellenmesine
bir rnek
449
ekil 2.4 Kuzey Denizinde yaplm 3 boyutlu hidrodinamik model iin byk
hesap ana rnek
450
ekil 2.5 ADCP lm ile modelden elde edilen aknt lmleri iin kalibrasyon ile
dorulamaya bir rnek
450
ekil 2.6 (a) Ky mahmuzlarnn ky izgisinde deiime etkisi ile ilgili rnek, (b) Kyda iki
byk yapnn ky izgisine etkisi ile ilgili rnek
452
ekil 2.7 Kat madde tanm modellemesi iin ak diyagram
452
ekil 2.8 Ky alanlar zerindeki etkilere ynelik farkl fiziksel elemanlar ve ilemler
454
ekil 2.9 Bruun kuralna gre ky profili
455
ekil 2.10 1000 yl yinelenme dnemine sahip frtna kabarmas iin meydana gelecek dinamik
takn senaryosuna bir rnek
455
ekil 4.1 Otomatik veri toplama sisteminin bileenleri
461
ekil 4.2 Tek nl derinlik ler
461
ekil 4.3 ok nl derinlik ler
462
ekil 4.4 Sismik yansma amal kullanlan cihazlar.
462
ekil 4.5 (a) Deniz Jeofiziinde rnek bir subbottom (dip alt) s sismik yansma kayd.(b)
Denizde alnan nispeten daha derin sismik yansma kayd(c) Bir sismik yansma profili
ve yorumlama
463
ekil 4.6 (a) Yandan Taramal Sonar (Side Scan Sonar) Sistemi (b) Yandan taramal sonar
sisteminde gemi ve towfishin ematik grnts.
464
ekil 4.7 Yandan taramal sonar kayt rnei
464

444

1. GENEL
Ky ve deniz yaplarnn planlanmas ve tasarlanmasnda yap tipine bal olarak gemi
verilere ve gelecee ynelik tahminlere de ihtiya duyulmaktadr. Tahminlerde sistematik olarak
kayt edilmi gemi verilere ihtiya duyulur. rnein;
Terminal planlamalarnda yklerin orjinleri, tipleri ve miktarlar hakknda kaytlara,
Yat limanlarnn planlanmasnda yatlarn byklkleri, tipleri, orjinleri gibi kaytlara,
Her trl ky ve deniz yaps iin uzun sreli rzgar, aknt, dalga, su seviyesi deiimi
verilerine,
zellikle ky morfolojisindeki deiimler ile ky yaps deniz taban etkileiminin
anlalmas iin kum hareketini tanmlayacak verilere,
ihtiya duyulmaktadr. Bu veriler kullanlarak gelecee ynelik tahminler, modelleme teknikleri
kullanlarak yaplabilmektedir.
Ky alanlarndaki oinografik, meteorolojik ve morfolojik deiimlerin doru anlalmas iin
farkl zaman leklerinde verilerin toplanmas ve gelecee ynelik tahminlerin yaplmas
gerekmektedir.
Tasarm iin mevcut veriler aadaki gibi toplanr;
Proje alannda mevcut ky yaplarnn ky alan ile etkileiminin raporlanmas,
Ky izgisi deiimi, batimetri, rzgar ve dalga iklimi, su seviyesi verileri toplanarak
raporlanmal,
Tasarm kriterlerine ynelik mevcut bilgiler deerlendirilmeli,
Yukardaki mevcut verilere ilave olarak saysal modellerin kalibrasyonu ve dorulanmas
iin ihtiya duyulan veriler belirlenmelidir.
Detayl aratrmalar iin ihtiya duyulan veriler iki ana grupta tanmlanr. Bunlar
Alansal veriler; Haritalama almalardr (batimetrik ve toporafik veriler, jeolojik ve
geoteknik veriler, sediment dalm, ky izgisi deiimi gibi). Batimetrik almalar IMO
satandartlarn, TSK SHOD komutanl batimetrik lmlere ait standartlar
salamaldr. Batimetrik almalar (DGPS (Differential Global Positioning) ya da RTKGPS (Real Time Kinematics) ile birlikte) single ya da multi-beam (echo-sounder)
kullanlarak yaplabilir. Echo-sounder kullanlarak 1 2 m derinlie kadar tekne
zelliine bal olarak lmler yaplabilmektedir ancak ky izgisi lm RTK-GPS
kullanlarak yaplmaldr ve batimetri haritalarna ilenmelidir. Son yllarda LIDAR (Light
Detecting and Ranging) kullanlarak batimetrik almalar da yaplabilmektedir. Saha
lmlerinde yine LADS (Laser Airborne Depth Sounder) kullanlmaktadr.
Meteorolojik ve hidrodinamik veriler (meteomarine), bunlar uzun sreli kaytlardr.
Meteorolojik veriler genellikle ulusal ve uluslararas enstitlerden temin edilir, bunlar
ulusal meteoroloji istasyonlar (Meteoroloji Genel Mdrl, DM), ECMWF ve NCEP
gibi kurumlardr, bu kurumlardan uzun sreli rzgar verileri elde edilir. Su seviyesi
lmleri (gel-git, tsunami, rzgar kabarmas, kresel iklim deiikli nedeniyle su
seviyesi deiimi, dalga kabarmas), dalga ve aknt lmleri. Gel-git lmleri TSK
Harita Genel Komutanl, mareograf deniz seviyesi lm istasyonlar kaytlarndan
temin edilir.
Yeterli saha verisi mevcut deilse;
Fiziksel model almalaryla doal yap benzetirilebilir,
Uydu teknolojileri yardmyla temin edilen veriler ya da hava fotoraflar deerlendirilebilir
(Uzaktan alglama)

445

446

2. SAYISAL MODELLEME
2.1 Saysal Modelleme Esaslar
Gnmzde Ky ve Liman Mhendislii planlama ve tasarm almalarnn pek ok
aamasnda kullanlabilecek eitli saysal modeller gelitirilmi durumdadr. Tasarm
almalarnda, gnmzde ampirik ve teorik yaklamlarn yannda saysal modellerin kullanm
artmaktadr. Bu amala;
Kullanlacak modellerin dinamik saysal modellerin olmas tercih edilmelidir.
Tasarmda kullanlacak olan saysal yazlmlarn, ulusal ve uluslararas uygulamalarda
snanm, zm doruluu deiik uygulama artlar altnda denenmi olmas gvenilirlik
asndan nem tamaktadr.
Kullanlan saysal modellerin, hesap yntemleri, zm yaklamlar ve doruluk deerlerinin
belgelenmesi gereklidir. Modelleme kabulleri, hesap yntemleri ve uygulama snrlar
bilinmeyen raporlanmam ya da yaynlanmam modeller tasarmda kullanlmamaldr.
Modelleme almalarnda, modellerin saha lmleri ya da laboratuvar lmleri ile kalibre
edilmesi art olarak grlmektedir. Kalibre edilmemi bir modelin gvenilirlii belirsiz olarak
kabul edilmelidir. Model kalibrasyonu parametre tahmini esasna dayal olmaldr.
Kalibrasyon iin saha ya da laboratuvar verisinin olmad durumlarda, modelin kalibre
edilmemi olduu rapor ve hesaplarda vurgulanmal, bu durumun yaratt hata oranlar iin
tahminler verilmelidir.
Modellerin kalibre edilmeden kullanld hallerde, sonularn niteliksel bir anlam
tayabilmesi iin model parametreleri baznda hassasiyet analizleri mutlaka yaplmaldr.
Saysal modelin hesap alan tanmlanmaldr. Saysal yazlmlarda kullanlan saysal zm
yntemlerinin zellikleri dikkate alnarak dinamik modelin hesap alanndaki zaman ve mesafe
admlar doru belirlenmelidir. Kullanlan modellere ait parametrelerin zmlenecek
problemi yeterince tanmlamas salanmaldr.
Tanmlanan hesap alannn snr artlar doru tariflenmelidir. Girdi verileri ve ktlar
problemin zelliine gre doru belirlenmelidir. Girdi verilerinin doruluu kontrol edilmelidir.
ktlar grafik veya dier ematik gsterimler yardmyla yorumlanmaldr.
2.1.1 Dalga Tahmini
Gnmzde derin deniz dalga tahmini almalarnda 3. nesil spektral dalga tahmin modelleri
yaygn olarak kullanlmaktadr. Dalga tahmini almalarnda, rzgar etkisinde dalga oluumunu
modelleyebilen, saha lmleri ile kalibre edilmi bu tr modellerin kullanlmas hedeflenmelidir.
Dalga modelleri, girdileri olan batimetrik lmlerin ve rzgar verilerinin doruluuna hasastrlar.
Derin deniz dalgalarnn yakn ky dalmlarnn modellenmesinde spektral transformasyon
modelleri kullanlmaldr. Spektral dalga modelleri rzgar etkisinde ynsel dalga spektrumunun
dinamik geliimini tanmlamaktadr. Ak deniz koullarndan yakn kyya doru olan hesap
alar 10 kmden bir ka 100mye kadar deiebilmektedir. Bu modellerde;
Dalga sapmas, dalga slamas ve dalga dnmesi modellenebilmelidir.
Dalga krlmas modellenebilmelidir.
Dalgalarn kyya yaklarken urayacaklar spektral deiimler modellenebilmelidir.
Tm spektral deerler model kts olarak alnabilmelidir (Hort , Hs , Tz, Tm , Tp, gibi). Model
gerilme aklarn hesaplayabilmelidir.
Modelde taban batimetrisi yeterli hassasiyette tanmlanabilmeli, al saysal modellerde
zm a skl batimetrik artlara bal olarak gerekli dzeyde arttrlabilmelidir (ekil 2.1).
Gnmzde ak deniz alanlarnda dalga modellemesinin, alansal rzgar verileriyle yapld
gzetilerek, kullanlacak modelde noktasal rzgar verileri yannda alansal veriler ve sinoptik

447

veriler girdi olarak kullanlabilmelidir. Bu rzgar lm tariheleri ECMWF veya NCEP den
temin edilebilir.
Kullanlan saysal model dalga ler yada uydu tabanl SAR dalga lmleri ile kalibre
edilmi olmaldr (ekil 2.2).
Gncel spektral dalga tahmin modelleri yakn ky alanlarn da ayn model iinde kapsayacak
zelliklere sahip olabilmektedir. Bu modellerde, zm a skl ayn model iinde derin
denizde ve yakn kyda farkl seilebilmektedir. Dalga tahmini ve transformasyonu
almalarnda bu tr modellerin kullanlmas, zm hzn ve doruluunu arttrmaktadr. Derin
deniz dalga parametreleri yine model sonularna dayal Blm B.1de tanmlanan yntemler de
(Goda yntemi gibi) kullanlarak slama hesaplar yaplarak yap nndeki tasarm dalgalar
bulunabilir.

ekil 2.1 Spektral model yardmyla zmlenen rnek hesaplama a

ekil 2.2 Dalga lmleri ve model verilerinin kalibrasyon sonucuna rnek


2.1.2 Liman i alkant
Liman ii alkant modelleri mevcut bir liman yaps iin kullanlyor ise mutlaka gzlem sonular
ile kalibre edilmesi veya snanmas salanmaldr. Henz ina edilmemi bir limanda uygulama

448

yapld durumlarda ise liman ii yaplarndan oluacak yansma deerleri de kullanlarak


hassasiyet analizleri mutlaka yaplmaldr. Bu tip problemleri zen saysal modeler Boussinesq
modelleri olarakta tanmlanmaktadr. Model ekil 2.3de grld gibi hemen yaknndaki su
alannda ierecek ekilde liman alanine kapsamaktadr. Model yeterince doru batimetri, liman
plan, dalgakran ve liman yaplarnn yansma zellikleri ve gelen dalga zelliklerine girdi olarak
ihtiya duymaktadr. Liman ii alkant almalarnda kullanlacak modellerin zellikleri iin
unlar aranmaldr.
Liman ii alkantsnn dzensiz dalga serileri altnda test edilebilmesine olanak
salamaldr.
alkant simlasyonlar, liman iindeki durumu gereki bir ekilde yanstacak srete
olmaldr.
Tm liman yaplarnn ngrlen dalga yanstma zellikleri modelde tanmlanabilmelidir.
Yansma katsaylar przlle ve gelen dalgann dikliine baldr. Geirimli yaplar ile
yzen dalgakran ve iskele sistemlerinin benzer ekilde dalga iletimi katsaylar ile
modellenebilmesi mmkn olabilmelidir.
Liman ii batimetrisi modelde tanmlanabilmelidir.
Model snrlarndan veya arzu edilmeyen blgelerden oluabilecek dalga yansmalar
modelde engellenebilmelidir.
Model sonular, liman iindeki istenen ve kritik olan tm noktalarda su seviyesini zaman
serisi eklinde ifade edebilmelidir.

ekil 2.3 Boussinesq dalga modeli uygulanarak liman ii alkantnn modellenmesine bir rnek
2.1.3 Hidrodinamik Modelleme
Bu tip modeller rzgar, dalga, atmosferik basn deiimleri, gel-git gibi etkilerin altnda su
seviyesi deiimlerini ve akm alann benzetirirler. Bu tip modellemeler uzmanlk isteyen
almalardr. Gelimi saysal modeler iki boyutlu (derinlik ortalama) ve boyutlu aknt
modellemesi yapabilmektedir. Ak denizdeki 3-10kmlik zm alanndan yakn kyda ok daha
hassas zm alnna geilebilmelidir (ekil 2.4). boyutlu modeler tm model yzyi boyunca
rzgar verisine ihtiya duymaktadr. Ak snrlar aknt ve gel-git verileri gerektirir. Baraclinic
sirklasyonun dahil edildii modellerde scaklk ve tuzluluk deiimleri snrlarda ve tm zm
alannda balang koulu olarak tanmlanmaldr. Bu veriler okyanus very taban olan
Copernicusdan temin edilebilir.

449

Aknt modellemesinde kullanlacak yazlm rzgar, su seviyesi deiimleri (gel-git ve di.)


Coriolis etkisi, taban srtnmesi, dalga etkisinde gerilme aklar, younluk ve scaklk
farkllklar etkilerini modelleyebilmelidir.
Uygulama alan tabakal akm artlar ieriyorsa mutlaka boyutlu bir model kullanlmaldr.
ki boyutlu modeller sadece akmn derinlik boyunca niform olduu ispatlanabilen
durumlarda kullanlmaldr.
Model, parametrik kalibrasyona olanak salayacak zelliklere sahip olmaldr.
Model sonularndan, aknt iklimi, su seviyesi deiimleri elde edilebilmelidir.
Modelin doruluu proje alannda ADCP ile yaplan lmlerle kalibre edilerek salanmaldr
(ekil 2.5).
Ekstrem ve normal koullara ait istatistiksel almalarn yaplabilmesi iin yllk model
almas yaplmaldr.

ekil 2.4 Kuzey Denizinde yaplm 3 boyutlu hidrodinamik model iin byk hesap ana rnek

ekil 2.5 ADCP lm ile modelden elde edilen aknt lmleri iin kalibrasyon ile
dorulamaya bir rnek

450

2.1.4 Kat Madde Tanm ve Morfolojik Modelleme


Kat madde tanm modelleri yeterince doru girdi bilgisinin toplanmasn gerektirmektedir. Bu
bilgiler;
Kat madde karakteristikleri (sediment karakteristikleri); Granlometrik dalm erisi, taban
malzemesinin karakteristik tane aplar, taban malzemesinin geometrik standart sapmas
(sorting)

G =

d84
d16

Tane kelme hznn hesaplanmas iin su scakl bilinmelidir.


Proje alanna ait rzgar ve dalga istatistiine gereksinim duyulur.
Proje alanna ait su seviyesi ve aknt istatistiine gereksinim duyulur.
Jeolojik haritalardan yararlanlr. Bu haritalardan proje alanndaki kum mevcudiyeti belirlenir.
Gncel ve gemie ait ky izgisi verileri modelin kurulmas ve kalibrasyonu ile dorulanmas
iin gereklidir.
Kat madde kaynaklar belirlenmelidir (akarsu, gel-git girieri, kayalk, kumul gibi).
Kat madde tanm modelleri, ky boyu ve kyya dik tanm miktarlarnn hesaplanmasnda
kullanlr. Ky boyu tanm miktar; toplam, net ve sa-sol ile sol-sa tanm miktarlar (kardan
denize baklmas haline gre) olarak ifade edilir.
Kat madde tanm modelleri morfolojik modeller olarak adlandrlr ve bu tip modeller ile ky
izgisi deiimi belirlenir. Bu amala ky alan batimetrisi llmeli, bu lmlerden ky profilleri
nceden bulunmaldr, bu veriler modelin girdilerini oluturacaktr. Ky yaplarnn ky izgisi
deiimi zerindeki ekileride belirlenebilir (ekil 2.6).
Bu tip modeler ile allrken;
Kat madde tanm modellerinde gerekli girdi verileri olan model alanna ait kat madde ve
deniz suyu zellikleri lmlerle belirlenmelidir (lm koullar Blm B.4te tanmlanmtr).
Tanan kat madde debilerinin modellenmesi iin ncelikle hesap alanna ait modellenen
dalga ve hidrodinamik koullar modellenmeli ve dorulanmaldr.
Ky izgisi deiimi gibi morfolojik hesaplamalarda ise snr koullar doru belirlenmelidir.
Hesaplamalar zamana bal olarak yaplmaldr.
Ky izgisi modelleri lm ya da lmlerin bulunmad durumlarda uydu grntleri
kullanlarak kalibre edilmelidir.
Ky izgisi modelleri yeterli dorulukta batimetrik almalar gerektirir. Batimetrik alma
ky izgisi lmn iermelidir. Ayrca modelcinin belirleyecei aralklarda ky profilleri
temin edilmelidir. Ky profilleri kapama derinliinden ky izgisnin kara tarafnda ky
zelliklerini ierecek (basamak, kumul gibi) biimde elde edilmelidir. Batimetrik almalar bu
ihtiyalar karlayacak biimde yaplmaldr.
ki ve boyutlu morfolojik modellerin stabilitesinde zaman ve hesap admlarnn yan sra deniz
taban przll gibi parametrelerin de doru belirlenmesi gerekmektedir.
Kat madde tanm ve morfoloji saysal model almas ekil 2.7de verilen ak diyagram
kullanlarak yaplr.
Seilen kat madde tanm saysal modeli, deniz taban zelliini (koheziv veya koheziv
olmayan) tanmlayan ve hesaplama yeteneine sahip bir model olmaldr.
2.1.5 Su Kalitesi Modelleri
Bu tip modeller ncelikle hidrodinamik ve dalga modellerinin kurulmas ve altrlmasyla elde
edilen dalga ve aknt verilerine ihtiya duyarlar. ncelikle bu tip modellerin koturulmas
gerekir. Bu tip modeller termik santral su alma ve dearj, atk su dearjlarnn seyrelme
hesaplarnn yaplmas iin gereklidir.

451

Saysal model almalarnda ky ve deniz yaplarnn etkileri dikkate alnmas isteniyorsa yap
- dalga ve/veya aknt deniz taban etkileimi bu durumda model a boyutlar yap boyutlar
dikkate alnarak belirlenmelidir. Bu durumun saysal modellerin zm ykn artrd
bilinmektedir, bunun stesinden yaplarn bulunduu blgesinde a inceltilmesi (nested) yaplr.

(a) Ky mahmuzlarnn ky izgisinde deiime etkisi ile ilgili rnek

(b) Kyda iki byk yapnn ky izgisine etkisi ile ilgili rnek
ekil 2.6

ekil 2.7 Kat madde tanm modellemesi iin ak diyagram

452

2.1.6 klim Deiikli ve Ky Alanlarna Etkisinin Modellenmesi


klim deiikliinin ky alanlar zerindeki etkisinin belirlenmesi iin mevcut olan en gvenilir
iklim tahmin verileri ile birlikte proje alanndaki kynn durumu hakknda da veriye ihtiya
duyulur. Gelecekteki iklim durumu iin yksek doruluklu verilerin bulunmas gerekte pek
mmkn olmayabilir. nk bu durum iklim aratrmalarnn doasnda vardr ve tam doru
iklim deiiklii tahminleri yeterince gvenilir olmamaktadr. Bu nedenle belirsizliklerin iyi
tanmlanmas gerekir. Tahminlerin yaplmas iin aadaki verilere ihtiya duyulur.
Mevcut meteo-oinografik durum (rzgar, dalga, gel-git ve aknt istatistikleri)
Mevcut morfolojik durum (erozyon miktar, tarihsel/mevcut deerlendirme)
Mevcut en byk durum istatistii (en byk deer frtna kabarma miktarlar, dalga
ykseklikleri)
deal durumda, verilen iklim deiiklii senaryolar iin optimum veriler listesi ise aadaki
gibidir.
Su seviyesi tahminleri
Rzgar istatistii ile ilgili tahminler
Eer mevcutsa morfolojik deiimler.
Ancak ou kez bu gibi veriler bulunmayabilir, ounlukla da bu veriler yeteri dorulukta
olmayabilir.
Kresel lekte yaplm su seviyesi tahminleri IPPC (2013)de mevcuttur (Bkz., Blm B2 ekil
2.4). Rzgar ve blgesel iklim tahminleri ise yerel meteorolojik istasyonlardan veya uluslararas
hava tahmin kurumlarndan (ECMWF ya da NOAA) temin edilebilir.
klim deiiklii tahminlerindeki belirsizlikler aadaki nedenlerden kaynaklanmaktadr.
Gelecekteki kresel gerek sera gaz klarnn bilinmemesi
Kresel snma ve iklim deiiklikleri iin iklim modellerinin yaklak tahminler
yapmasdr.
klim deiiminin ky alanlarna olan etkisi aadaki gibidir;
Kronik erozyonda deiim (uzun dnem ky izgisi deiimleri)
Akut erozyonda deiimler (en byk frtna kabarmas durumlar)
Takn ve krlganlklardaki deiimler.
Buna gre bir ok eleman analiz edilmelidir (ekil 2.8);
Deniz seviyesi
Frtna kabarmas ve dalgalar
Dalga trmanmas ve ama
Kronik erozyon
Akut erozyon
Batma
Bariyer krlganl
Hinterland taknlar

453

ekil 2.8 Ky alanlar zerindeki etkilere ynelik farkl fiziksel elemanlar ve ilemler
Her iki uzun ve ksa dnemli erozyon; batimetrik, toporafik ve ky kumullar gibi bariyerlerin
krlganlklara olan direnleride dikkate alnarak takn afetini etkileyen potansiyel kysal
ilemlerdir.
klim deiiminden dolay oluan etkilerin analizi iki farkl balk altnda yaplr, bunlar;
Krlganlk analizi
Senaryolar
Krlganlk Analizi
Verilen bir ky sisteminde ve/veya alt yapda iklim deiikliinden dolay ana parametrelerdeki
deiikliin ne kadar deiime neden olacann analiz edilmesidir. rnein kronik, akut
erozyon zerinde ve ky taknnda (rnein dalga ykseklii ve periyotta %10 deiim,
rzgar/dalga dorultusunda 50 deiim, deniz seviyesinde 0.5m art, frtna koullarnn
oluma sklnn %10 artmas koullarnda) etkisi nedir. Krlganlk analizi kynn kresel iklim
deiiklii altnda ne kadar diren gsterebileceinin analizidir.
Senaryolar
Senaryo yaklamnn uygulanmasnda gvenilir bir veya daha fazla senaryo seilmelidir.
Bylece saysal modele girilecek senaryo kurulur. IPPC (2013) kresel sera gaz emisyonu iin
en gereki tahminleri vermektedir.
1-En byk deer deniz seviyesi istatistii
Bu istatistiksel ala iki trl yaplabilir;
a) Deniz seviyesinin ykselmesinin hzl tahmini;
Mevcut en byk deniz seviyesi istatistiine deniz seviyesi ykselmesi eklenir. Bu yntem frtna
koullarndaki deiim etkisini iermemektedir.
b) Farkl etkiler gz nne alnarak detayl saysal model almasn esas alan tahminler
Saysal modelde; deniz seviyesi deiiminin frtna kabarmas istatistiine etkisi ve kontrol eden
etkili faktrlerin deiimlerinin yerel etkileri dikkate alnarak aratrlr. Karmak batimetri ve
geometri zerinde uzamsal ve zamana baml yaplan bu saysal modelleme daha gvenilir
sonular verecektir. rnek olarak bu alma iin; deniz seviyesi verileri ve gemie ynelik
meteo-oinografik verilerin toplanmas, gemie ynelik ok sayda frtna seimi, yksek deniz
seviyesi iin farkl frtnalarda model koturulmas (basit senaryo), farkl frtna iddet ve
ynlerinde modelin koturulmas (krlganlk) gibi koullar dikkate alnr.
2-Ky morfolojisi zerindeki etkiler
Bu etki iki katagoride ele alnabilir. Bunlar;
Deniz seviyesi ykselmesinde tedrici etki
Kontrol eden koullardaki deiim etkileri

454

Deniz seviyesi ykselmesinde tedrici etki: Yeni deniz seviyesi koullarna uyum salayan ky
profili genellikle Bruun kural uygulanarak tahmin edilmektedir. Bruun kuralna gre ky profili
orjinal eklini korur (dalga koullarnda ve sediment temininde deiim olmad kouluyla) ve
bu profil deniz seviyesindeki deiime gre kendini uydurmaktadr.

ekil 2.9 Bruun kuralna gre ky profili


Kontrol eden koullardaki deiim etkileri: Gelecekteki koullara benzer snr koullar ile saysal
model zm yaplr. rnein; (i) Farkl dalga koullarnda ky boyu tanm ve ky izgisi
deiimi modellemesi, (ii) Su seviyesi ve kabl edilen dalga iklimi iin tahmin edilecek en byk
deer istatistii kullanlarak frtna kabarmas srasnda akut erozyon zerindeki en byk
durumun etkisinin belirlenmesi. Frtna srasnda erozyon iin modelin ve frtna kabarmasnn
gelecekte oluabilecek bir ok frtna senaryosu ile uygulanmas.
3-Ky takn zerinde iklim deiiminin sonucunda, hinterland da oluacak takn iin meydana
gelebilecek etkilerin aratrmasn iermektedir. Bu aratrmann sonucunda maksimum takn
haritalar oluturulur. Bu alma iin: Frtna skl, frtana iddeti-rzgar hz ve dorultusu,
frtna uzunluu, deniz seviyesi art, hassas batimetri (kumul, sedde ve dier ky korumalar)
ve hinterland, batimetrik deiimler kabul edilebilir.
Statik ve dinamik olmak zere iki tip takn analizi yaplabilir. Statik analizde, taknn zamansal
deiimi dikkate alnmakszn potansiyel takn belirlenir. Bu tip analizler yava deien kontrol
koullarndaki (su seviyesi, dalga ykseklii, vd.) kk alanlarda uygulanr. Dinamik analiz
sadece saysal modelleme ile taknn zamanla deiimini elde edecek ekilde yaplr.

ekil 2.10 1000 yl yinelenme dnemine sahip frtna kabarmas iin meydana gelecek dinamik
takn senaryosuna bir rnek, http://eng.kyst.dk/

455

456

3. FZKSEL MODELLEME
Ky mhendislii alannda saysal modelin yannda 2 veya 3 boyutlu fiziksel modellerin de
yaplmas gerekli olduu durumlar sz konusudur. zellikle dalgakran stabilite (denge)
deneylerinin fiziksel model
yardmyla yaplmas, ekonomik dalgakran kesitlerinin elde
edilmesine olanak salayacaktr. Ayrca yzen dalgakran stabilitesi, kum tanm gibi konularn
da fiziksel model deneylerine tabi tutulmas uygun olacaktr.
Ky mhendisliinde iki tip fiziksel model tanmlanr. Bunlar;
Sabit tabanl modeller. Genellikle hidrodinamik model almalarnda tercih edilirler.
Sabit tabanl modeller zellikle deniz ve ky yaplarnn tasarmnda kullanlrlar. Bunlara
rnek olarak dalga amas, yap stabilitesi, ky alanndaki dalga koullar, dalga nedenli
aknt koullarnn karmak ky alanlarnda ya da yaplar etrafnda belirlenmesi
verilebilir.
Hareketli tabanl modeller. Bu tip modeller, hidrodinamik koullar ile deniz taban
etkileiminin ortaya konulmas durumunda tercih edilirler. zellikle ky koruma
almalarnda, ky morfolojisinin belirlenecei almalarda kullanlrlar. Bunlara rnek
olarak ky boyu kat madde tanm, morfolojik zelliklerin belirlenmesi, yerel oyulmann
modellenmesi, plaj stabilitesi gibi almalar verilebilir.
Fiziksel modeller, lek etkileri en aza indirilecek biimde kurulmaldr. Bu nedenle ok kk
lekli modellerden kanlmaldr. Yaplan modelleme almalarnda olmas muhtemel lek
etkileri aklanmaldr. zellikle lek etkileri hareketli tabanl modellerde daha karmak bir hal
alabilmektedir.
Fiziksel model almalarnda, dalga kanal ya da dalga havuzlarnda yansmalarn nne
geilmeli ve llmelidir, sonular raporlanmaldr. Bu amala yeterli sayda dalga ler doru
konumlara yerletirilmelidir. Dalga reteleri kendileri yansyan dalgalar snmlendirebilir.
Dalga reteleri dzenli ya da dzensiz dalgalar retebilir, ancak dzensiz dalga retelerinin
kullanlmas tercih edilmelidir.
Modeller iki boyutlu olarak dalga kanallarnda ya da boyutlu olarak dalga havuzlarnda
kurulabilir. Bu modellerin lekleri genelde 1/20 ile 1/80 arasndadr. Bu modellere ait uyulmas
gereken lek oranlar Tablo 2.1de verilmitir.
Fiziksel model deneylerinde kullanlan cihazlarn doru lm yaptklarndan emin olunmaldr.
Bu amala lm sistemlerinin kalibrasyonu ayrca raporlanmaldr. Cihazlarn sertifikal olmas
tercih edilmeli ve raporlanmaldr.
Tablo 2.1 Fiziksel modeller iin lek oranlar ve tercih edilen boyutlar.
Fiziksel
modelin allacak model
Tercih edilmesi nerilen
dalga
tipi
gereken lek kanal ve havuz
oran
boyutlar (metre)
(model/prototip)
Dalga kanal
Tahkimat, ky duvar, 1/20-1/50
1x1x25
sedde,
dalgakran
gvdesi gibi enkesitler
Dalga havuzu
Dalgakran kafas
1/20
25x35
Kk
liman,
yat 1/40
25x35
liman
2 boyutlu ky yaps
1/50
40x60
Byk liman
1/80
40x60

457

458

4. SAHA ARATIRMALARI
Ky alanlarndaki morfolojik deiimlerin belirlenmesi, ky yaplarnn tasarlanmas amacyla
detayl saha aratrmalar gerekmektedir. Saha aratrmalar g ve pahal almalardr ancak
yaplacak planlama ve tasarm almalarnda doru kurgulanm saha aratrmalarna ihtiya
vardr. Saha aratrmalarnn kapsamnn, verilerin nihai kullancs olanlar ve deniz yaplar
tasarmn yrtecek olan mhendislik ekibiyle birlikte belirlenmesinde faydalar bulunmaktadr.
Saha aratrmalar gelecee ynelik doru tahminlerin yaplmas ve saysal modellere girdi
olmalar asndan yeteri dorulukta yaplmaldr. Yaplan saha almalarna ait hata miktarlar
detayl ve yaplan lmlere zg olarak tanmlanm standartlar dahilinde raporlanmaldr.
4.1 Meteo-oinografik Veriler iin Saha lmleri
Meteo-oinografik veriler saysal modellerin kalibrasyonu, ky yaplarnn planlanmas ve
tasarm, ky morfolojisinin anlalmas, alansal lmlerin hassasiyeti gibi ilemler iin
gereklidir. Bu lmler;
Su seviyesi lmleri; Gel-git analizleri iin en az iki ay, tercih edilen 8 9 aylk
lmlerdir. Rzgar ve frtna kabarmalarnn belirlenmesi iin minimum bir yllk lm
yaplmasn gerektirir.
Dalga lmleri; Dalga tahminleri genellikle saysal model yardmyla yaplmaktadr
Ancak bu modellerin kalibrasyon ve dorulanmalar iin bu lmlere ihtiya duyulur. Bu
amala, proje artlar daha fazlasn gerektirmedii durumlarda, en az bir adet
istasyonda 3 6 ay sreli lm yaplmas genel olarak yeterli kabul edilebilir. lmler
2Hz rnek alma frekans ile 1 veya 3 saat aralklarla genellikle 20 dakikalk periyoda
sahip olarak yaplr. Tablo 4.1de dalga lm sistemleri zetlenmitir.
Aknt lmleri; En az iki ay lm yaplmaldr. Tercih edilen bir yl boyunca mevsimsel
deiimlerin anlalmasdr yani her mevsim en az bir ay boyunca aknt lm
yaplmasdr. Veri toplama skl 1 saat araln gememelidir. Aknt lmleri Eulerian
ya da Lagrangian yntemle yaplr. Eulerian lmler aknt ikliminin belirlenmesi ve
saysal modellerin kalibrasyonu iin yaplr ancak Lagrangian lm rnek olarak bir
mahmuz etrafndaki iki boyutlu aknt yapsnn belirlenmesinde kullanlr.
Aknt lm istasyonundaki su derinlii 10 mnin altndaysa, orta derinlie yerletirilecek
bir noktasal lm cihaz yeterli olabilir. 10 mden derin sularda ise, biri yzeyin 1 m
altnda, dieriyse deniz tabannn 1 m stnde olacak ekilde iki farkl derinlikte noktasal
lm yeterli olacaktr. Alternatif olarak yukar bakl (deniz tabanna yerletirilmi) veya
aa bakl (amandra zerinde) ADCP (Akustik Doppler Current Profiler) cihaz
kullanm yerinde olabilir.
SLR (Kresel iklim deiiklii nedeniyle su seviyesi lmleri); ok uzun sreli lm
gerektirir.
CTD lmleri : CTD (scaklk, iletkenlik, tuzluluk, younluk vb) lmleri, belli bir
derinlikte srekli olarak yaplabilmesinin yansra, bir profil oluturacak ekilde belirlenen
noktalarda su kolonu boyunca (su yzeyinden deniz tabanna kadar) ve her 1 mde bir
olacak ekilde llmelidir. Proje ihityacna bal olarak lm periyodu mevsimsel (4
mevsim veya yaz ve k) veya tm yl olacak ekilde belirlenebilir ancak bir gn iindeki
lm skl minimum 3 kez (yksek su seviyesi, durgun seviye ve alak s u seviyesi
zamanlarnda) olmaldr.
Proje alannn deniz taban sediment yapsnn ve zelliklerinin bilinmesine ynelik
rnekleme, laboratuvar analizleri ve sonularna gre oluturulmu dalm haritas
oluturulmaldr. Veri toplama yntemi Blm B 4.2de tanmlanmtr.

459

Tablo 4.1 Dalga lm sistemleri (PIANC, 2014)


Alet

Operasyon modu

llen parametre

amandra

Ynsel ya da ynsel
olmayan accelerometer
amandra

Basn alglayc

Hidrostatik basn ler

Aknt ler + basn


alglayc

Hidrostatik basn ler


ve dalgalarn rettii iki
boyutlu yatay hz kayt
eder
Dalgalarn rettii
yrngesel hzlar acoustic
doppler teknii ile ler

Ynsel dalga spektrumu.


Frekans ve zaman
alannda tm dalga
parametreleri
Dalga spektrumu.
Frekans ve zaman
alannda tm dalga
parametreleri (ynsel
olmayan)
Ynsel dalga spektrumu.
Frekans ve zaman
alannda tm dalga
parametreleri
Ynsel dalga spektrumu.
Yzeyindeki deiimin
zaman serisi elde edilir.

ADCP (Accoustic Doppler


Current Profiler)

HF Radar (High
Frequency Radar)

X-Bant Radar

Mikro dalga teknii ile


(10GHz) deniz yzeyine
olan mesafe lm
yapar. Genellikle ak
deniz yaplarna
yerletirilir.
Ynsel dalga ve yzey
akntlarn ler.

Yzeyindeki deiimin
zaman serisi ve frekans
spektrumu elde edilir.
Tm dalga parametresi
bu spektrumdan bulunur.
Tm dalga ve aknt
parametresi llr.

Dalga periyodu snr


deerleri
Serbest yzme modunda
1.6 30 s.
Balanm modda 1.6
20 s.
Derinlie bal s suda 5
s dalga llen en ksa
dalgadr.
Derinlie bal s suda 5
s dalga llen en ksa
dalgadr.
Derinlie baldr. Tipik
olarak bir ADCP su
yznden 15 m derine
yerletirilir ve ynsel
dalga periyodu 3 sdir.
Yksek frekansa sahip
olmas nedeniyle mesafe
lmleri ok hassastr.
Tm dalga periyotlar
llr.
En az 2m/slik rzgar hz
gerekir. Yerletirme
ykseklii en az 15 m dir.

4.2 Alansal Veriler iin Saha lmleri


Alansal lmler;
1. Batimetri; Bir su ktlesinde derinlik lm ve tabannn eklinin veya toporafyasnn
haritalanmasdr.
Batimetrik almalarn iki nemli bileeni, konum ve derinlik lmeleridir. Bir deniz alannda
yaplacak batimetrik lmler temel olarak Gerek Zamanl Konum Belirleme, derinlik ler ve
uygun yazlmdan oluan bir Otomatik Veri Toplama Sistemi (OVTS) ile gerekletirilmelidir. Bu
sistemler, Hidrografik Donanm ve Hidrografik Yazlm olmak zere iki temel bileenden
olumaktadr.
Hidrografik Donanm (Hardware)
Otomatik Veri Toplama Sistemlerinde yer alan balca donanmlar:
Konum lmelerinde kullanlan GPS, GLONASS gibi uydu sistem alclar,
lme tatnn ynlendirilmesi iin Gyro ve zel pusula,
lmelerdeki ses hz, heave ve pitch&roll gibi hatalar azaltmaya dnk lme
sensrleri,
Derinlik lmelerinde kullanlan saysal ve grafik kl derinlik ler (tek veya ok nl),
Konum ve derinlik bilgilerinin bir yazlm desteinde depolanaca bir PC veya dizst
bilgisayardr.
Hidrografik Yazlm (Software)
Bir hidrografik yazlmn esas grevi, e zamanl konum ve derinlik bilgilerini ve aada verilen
dier sensr ya da sistemlerden gelen verileri birletirerek depolamasdr.
Genel olarak bir Otomatik Veri Toplama Sisteminin bileenleri ekil 4.1de, verilmitir.

460

ekil

4.1 Otomatik veri toplama sisteminin bileenleri

Batimetri lmleri gnmzde bu amaca ynelik gelitirilmi elektronik sistemler vastasyla


yrtlmektedir. Trke ismi iskandil/derinlik ler olan echo-sounder lar genel olarak Tek
Inl Derinlik ler/skandil (Single-beam Echosounder) ve ok Inl Derinlik ler / skandil
(Multi-beam Echosounder) olarak ikiye ayrlr.
Tek nl derinlik lerle deniz taban derinliinin belirlenen hatlar boyunca llmesi ve deniz
taban yzeyi toporafyasnn belirlenmesi amalanmaktadr (ekil 4.2). Bu derinlik lerle,
proje alannda belirlenen bir balang noktasna bal olarak oluturulan lme hatlar
(aralklar 10 m, 20 m, 50 m..vb) zerinde minimum 5 m de bir olacak ekilde e zamanl olarak
konum ve derinlik verileri kaydedilmektedir. Ayrca, lmelerde ift frekansl (dk 30-33 kHz,
yksek 200-210 kHz) derinlik lerlerin kullanlmasnn su altndaki kelti tabakas hakknda da
fikir edinilmesini salad gz nne alnarak, bu ekilde lmeler yaplmaya allmaldr.
Bylelikle sadece hassas derinlik bilgilerine deil, ayn zamanda zeminin belirli bir kesimi
hakknda bilgi de edinilmi olacaktr.

ekil 4.2 Tek nl derinlik ler


ok Inl Derinlik lerler ise (ekil 4.3), yine belirlenen hatlar zerinde ancak bu kez daha
geni bir alan tarayacak ekilde deniz tabanna gnderilen ses sinyalleri vastasyla lmleri
gerekletirirler. ok Inl Derinlik lerlerin avantaj, bir geite daha geni bir alan
taramasnn mmkn olmasdr. Ancak, 10 mden daha s sularda bu avantajn yitirmektedir.
Ayrca derinlik kalibrasyonu iin daima Tek Inl Derinlik ler ile e zamal kullanlmaldr.

461

ekil 4.3 ok nl derinlik ler


Batimetrik lmler IHO ve SHOD standartlarna uygun hazrlanmaldr. Ky izgisi lmleri
yaplmaldr. lmlerde kullanlan cihazlar ve hata miktarlar raporlanmaldr.
2. Deniz Jeofizii; Deniz jeofizii almalar, deniz tabannn ve altnn doal ve doal olmayan
yapsnn aratrlmas, deniz taban kelleriyle bu kellerin ve dier birimlerin jeolojik
davranlarnn anlalmas ve tm bu birimlerin zaman iinde deiimlerinin belirlenmesi
amacyla yaplmaktadr.
Deniz jeofizii yntemleri, deniz jeofizii sistemlerinin kullanm amac, etki derinlikleri,
sistemlerin alma ilkeleri ve tadklar bilgiler asndan kullanlan geleneksel jeofizik
yntemlerden farkllk gsterir.
Denizalt yaplarnn doru ve etkin tasarlanmas ve bu yaplarn inalar ve yerletirilmesi iin
nceden yaplan detayl jeofiziksel almalar nem tamaktadr. Proje alannn jeofiziksel
yapsnn ortaya karlmas amacyla yaplan almalar, sualt mhendislik, inaat, arkeoloji ve
enerji sektrlerine veri salamaktadr.
Deniz jeofiziinde uygulanan balca 2 yntem vardr. Bunlar; Deniz Sismii ve Yandan
Taramal Sonar yntemleridir.
(A) Deniz Sismii: Blgenin zemin zelliklerinin belirlenmesi, deniz taban altndaki gncel
tabakalarn ve varsa temel kaya konumlarnn tespit edilmesi, mevcut sismik birimler arasndaki
sreksizliklerin saptanmas, sismik birimlerin doku analizlerinin yaplarak bu birimlerin muhtemel
litolojik yaplarnn kestirimi, sahada potansiyel aktif faylarn olup olmadnn saptanmas ve
sondaj yaplacak noktalarn belirlenmesi maksadyla batimetrik lme almalar ile e zamanl
olarak icra edilir.
Sismik lmler, retilen dk frekansl bir ses dalgasnn tabaka snrlarndan yansyp
gelmesiyle elde edilen kaytlarn yorumlanmasna dayanr. Deniz sismiinde ses dalgas denize
indirilen bir towfishten gnderilebildii gibi srvey teknesine monteli bir cihazdan da
gnderilebilir (ekil 4.4).

ekil 4.4 Sismik yansma amal kullanlan cihazlar.

462

rnek olarak ekil 4.5(a)da dip alt (subbottom) ve ekil 4.5(b)de ise nispeten daha derin dip
alt s sismik yansma kaytlar grlmektedir.

(a) Deniz Jeofiziinde rnek bir subbottom (dip alt) s sismik yansma kayd.

(b) Denizde alnan nispeten daha derin sismik yansma kayd

(c) Bir sismik yansma profili ve yorumlama


ekil 4.5 rnek deniz sismii kaytlar
Proje ihtiyalarna gre kullanlacak sistemin minimum kabiliyeti, dip yapsna bal olarak 40
mye kadar nfuz edebilecek yksek ayrmlla sahip yksek frekansl bir sistem olmaldr
Srvey hatlar ise, yine projeye bal olarak minimum 50 m aralklarla belirlenmelidir.
(B) Yandan Taramal Sonar; Deniz taban yzey yapsnn zelliklerini saptamak, deniz taban
zerinde olabilecek doal ve doal olmayan yaplar tespit etmek ve batimetrik almay
desteklemek amacyla icra edilir. Yandan Taramal Sonar almasndan elde edilen tm
bulgular lekli batimetri haritas (deniz taban topografik haritas) zerine ilenir. Ayrca sonar
mozaik haritas yaplarak, proje sahas deniz tabanndaki tm bulgular ilenmelidir.
Yandan Tarama Sonar almalar

Sualt kablo ekme ve petrol/doalgaz boru hatt aratrmalarnda

Batk aratrmalarnda

Arkeolojik aratrmalarnda kullanlmaktadr.


Bunlarla beraber sismik ve jeoteknik almalar desteklemek adna yrtlmesi; deniz taban ve
taban altnn profil btnln salayacak, yaplan almalar daha da etkin klacaktr.

463

Kullanlacak cihaz ve sistemler tm sahay kaplayacak ve ayrca izlenecek yntem de alma


hatlar ile orantl, en iyi zmlemeye sahip ve % 100 sonu verecek ekilde altrlmaldr.
Yandan Taramal Sonar ynteminde towfish, verici ve alcs yksek frekansl ses sinyalleri
gnderip almak sureti ile deniz tabannn haritas grntlenir. Bu sistem, towfishin iskele ve
sancak transducerlerinden belirli zaman aralklarnda pingler gndermesi ve tabandan yansyp
gelen sinyallerin alclar tarafndan alglandktan sonra bilgisayarlarda kayt edilmesi ilkesine
dayanr (ekil 4.6(a) ve (b)).

ekil 4.6 (a) Yandan taramal sonar (Side Scan Sonar) sistemi
(b) Yandan taramal sonar sisteminde gemi ve towfishin ematik grnts (NOAAdan
alnmtr)
ekil 4.7de iskele ve sancak grntleri ortadaki beyaz izgi ile ayrlm olup, deniz tabannda
yatan batk gemi aka grlmektedir.

ekil 4.7 Yandan taramal sonar kayt rnei (deniz tabanndaki batk aka grlmektedir)
3. Zemin Aratrmalar; Zemin aratrmalar, ilgilenilen projenin zelliklerine ve saha jeojik
artlarna bal olarak belirlenmelidir. Bu aratrmalar zemin sondajlar ve bunlarla ilintili yerinde
ve labortuvarda deneyler, ykleme testleri, gzlem ukurlar, sismik deneyler, vb. pek ok etd
ierebilir.
Yaplacak aratrmalarn kapsamnn, zemin hakknda yeterli bilgi edinilebilecek ve zemin
artlarnn yeterli dorulukta modellenmesine olanak salayacak ekilde planlanmas nemlidir.
n tasarmlarda kullanlmak iin yaplacak etdlerde minimum olarak aadaki artlar
salanmaldr;
Sondaj deniz tabanndan minimum 15 m, tercih edilen 30 m derinlie kadar yaplmaldr.
Tayc zemin iine ise en az 5 10 m girmelidir, dolays ile zemin sondaj derinlii buna
gre dikkate alnmaldr. SPT her 1.5 m iin yaplmaldr. Gerekmesi durumunda CPT
deneyleri yaplmaldr.

464

Sondaj aralklar en fazla 100 m olmaldr. Ancak iki sondaj farkl birimleri kesiyorsa, elde
edilen mevcut zemin kesitinden faydalanlarak uygun konumlarda bir veya daha fazla
sondaj yaplmaldr ve bu durumda sondaj derinlii artrlmaldr (30 m +10 m gibi).
Yaplan sondaj verileri kullanlarak proje alanna ait zemin profilleri (jeolojik kesitler) elde
edilmelidir.

465

466

KAYNAKLAR
BS 6349-Part 1, 2013, Maritime Works Part 1-1: General Code of practice for planning and
design for operations.
CERC, 2003, Coastal Engineering Manual.
IHO (International Hydrographic Organization), 2008, Standards For Hydrographc Surveys S44 5th Edition, IHB File No. S3/7198.
IPCC; Church, J.A., P.U. Clark, A. Cazenave, J.M. Gregory, S. Jevrejeva, A. Levermann, M.A.
Merrifield, G.A. Milne, R.S. Nerem, P.D. Nunn, A.J. Payne, W.T. Pfeffer, D. Stammer and A.S.
Unnikrishnan, 2013: Sea Level Change. In: Climate Change 2013: The Physical Science Basis.
Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel
on Climate Change [Stocker, T.F., D. Qin, G.-K. Plattner, M. Tignor, S.K. Allen, J. Boschung, A.
Nauels, Y. Xia, V. Bex and P.M. Midgley (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge,
United Kingdom and New York, NY, USA.
Mangor, K., 2004, Shoreline Management Guidelines, copyright by author and DHI Water and
Environment, Horsholm, Denmark 2004.
OCDI, 2002, Technical Standarts and Commentaries for Port and Harbour Facilities in Japan
OCDI, 2009, Technical Standarts and Commentaries for Port and Harbour Facilities in Japan
PIANC, 2014, Countries in Transportation (CIT): Coastal Erosion Mitigation Guidelines, Report
No:123-2014.
Thoresen C. A., 2015, Port Designers Handbook; Recommendations and Guidelines Thomas
Telford.
Yksel, Y. Ve evik, Y., 2008, Ky Mhendislii, BETA Yaynevi.
Yksel, Y. Ve zkan evik, E., 2010, Liman Mhendislii, BETA Yaynevi, 2. Bas.
Yksel, Y., 2011, Dalgakran Tasarm, BETA Yaynevi, 1. Bas
Yksel, Y., 2011, Deniz Taban Hidrodinamii ve Ky Morfolojisi, Planlama ve Tasarm, BETA
Yaynevi, 2. Bas.
Yksel, Y., 2014, Teori ve zml Problemler ile Bilgisayar Uygulamal Akkanlar Mekanii
ve Hidrolik, BETA Yaynevi, 5. Bas.
Yksel, Y., Cevik, E., Berigen, M., Doran, B., Aydoan, B., Yksel, Z.T., Baaran, B., 2015,
Arlik Tipi Rhtm Yaplarnn Sismik Davran, MAG 113M426

467

468

EKLER

469

470

TABLO LSTES
Tablo E1 Dalga periyodu ile su derinlii ilikisini veren tablo
473
Tablo E2 Dalga yksekliklerinin Rayleigh dalmna uyan deniz koullar iin karakteristik dalga
ykseklik oranlar
474
Tablo E3 1m su derinliinde koheziv olmayan taban malzemesi iin U1, kritik derinlie gre
ortalama akm hzlar
476
Tablo E4 D=0.3-3m derinlik aral iin d=1.0m su derinlii deerlerinden yaplan K 1 dzeltme
katsaylar
476
Tablo E5 Operasyon kriterlerine karlk rzgar hzlar
477
Tablo E6 (a) Demirleme alannda operayon iin rzgar ve aknt hzlarnn snr
Deerleri
478
Tablo E6 (b) Balanma alannda ve amandra sistemleri iin operayonel rzgar ve aknt
hzlarnn snr deerleri
478
Tablo E6 (c) Manevra alannda operasyonel rzgar ve aknt iin snr deerler
478
Tablo E 7 (a) Srklenerek gmlen apalar
479
Tablo E 7 (b) apa tipleri
480
Tablo E 7 (c) apa tutunma kapasiteleri
481
Tablo E 8 Yatlarn rzgar etkisindeki alanlar
481

471

EKL LSTES
ekil E1 Bir gemi iin rzgarn etkili olduu izdm alan
ekil E2 Tankerler iin izdm alanlar
ekil E3 Konteyner gemileri iin uzunluk ve izdm alanlar
ekil E4 Yanama yeri etrafnda tarama alan

472

474
475
475
476

Tablo E1 Dalga periyodu ile su derinlii ilikisini veren tablo


d
L0
0.00
0.01
0.02
0.03
0.04
0.05
0.06
0.07
0.08
0.09
0.10
0.11
0.12
0.13
0.14
0.15
0.16
0.17
0.18
0.19
0.20
0.21
0.22
0.23
0.24
0.25
0.26
0.27
0.28
0.29
0.30
0.31
0.32
0.33
0.34
0.35
0.36
0.37
0.38
0.39
0.40
0.41
0.42
0.43
0.44
0.45
0.46

tanh

2d
L

0.000
0.248
0.347
0.420
0.480
0.531
0.575
0.614
0.649
0.681
0.709
0.735
0.759
0.780
0.800
0.818
0.835
0.850
0.864
0.877
0.888
0.899
0.909
0.918
0.926
0.933
0.940
0.946
0.952
0.957
0.961
0.965
0.969
0.972
0.975
0.978
0.980
0.982
0.984
0.986
0.988
0.989
0.990
0.991
0.992
0.993
0.994

d
L

2d
L

0.0000
0.0403
0.0576
0.0713
0.0832
0.0941
0.104
0.114
0.123
0.132
0.141
0.150
0.158
0.166
0.175
0.183
0.192
0.200
0.208
0.217
0.225
0.233
0.242
0.251
0.259
0.268
0.277
0.285
0.295
0.304
0.312
0.321
0.330
0.339
0.348
0.358
0.367
0.377
0.386
0.396
0.405
0.414
0.424
0.434
0.443
0.453
0.463

0.000
0.253
0.362
0.448
0.523
0.592
0.655
0.715
0.774
0.831
0.885
0.940
0.994
1.05
1.10
1.15
1.20
1.26
1.31
1.36
1.41
1.47
1.52
1.58
1.63
1.68
1.74
1.79
1.85
1.91
1.96
2.01
2.08
2.13
2.18
2.25
2.31
2.37
2.43
2.49
2.54
2.60
2.66
2.73
2.78
2.85
2.91

sinh

2d
L

0.000
0.256
0.370
0.463
0.547
0.627
0.703
0.778
0.853
0.930
1.01
1.08
1.17
1.25
1.33
1.42
1.52
1.61
1.72
1.83
1.93
2.05
2.18
2.31
2.45
2.59
2.76
2.92
3.11
3.30
3.47
3.68
3.92
4.14
4.39
4.69
4.97
5.30
5.61
5.98
6.33
6.69
7.14
7.61
8.06
8.58
9.14

473

cosh

2d
L

1.000
1.032
1.066
1.102
1.140
1.180
1.222
1.267
1.314
1.366
1.42
1.47
1.54
1.60
1.67
1.74
1.82
1.90
1.99
2.08
2.17
2.28
2.40
2.52
2.65
2.78
2.93
3.08
3.27
3.45
3.62
3.81
4.05
4.26
4.50
4.79
5.07
5.39
5.70
6.06
6.41
6.76
7.21
7.68
8.12
8.64
9.20

4d

L
sinh 2d
1.000
0.958
0.918
0.878
0.839
0.800
0.762
0.726
0.690
0.654
0.621
0.588
0.555
0.525
0.494
0.465
0.437
0.410
0.384
0.359
0.336
0.313
0.291
0.270
0.251
0.233
0.215
0.199
0.182
0.168
0.156
0.144
0.131
0.121
0.111
0.100
0.092
0.083
0.076
0.069
0.063
0.057
0.052
0.047
0.043
0.038
0.035

H
H'0
1.440
1.230
1.120
1.060
1.020
0.993
0.971
0.955
0.942
0.933
0.926
0.920
0.917
0.915
0.913
0.913
0.913
0.914
0.916
0.918
0.920
0.923
0.926
0.929
0.932
0.936
0.939
0.942
0.946
0.949
0.952
0.955
0.958
0.961
0.964
0.967
0.969
0.972
0.974
0.976
0.978
0.980
0.982
0.983
0.985
0.986

0.47
0.48
0.49
0.50

0.995
0.995
0.996
0.996

0.472
0.482
0.492
0.502

2.97
3.03
3.09
3.15

9.68
10.3
11.0
11.7

9.73
10.4
11.0
11.7

0.031
0.028
0.026
0.023

0.987
0.988
0.990
0.990

Tablo E2. Dalga yksekliklerinin Rayleigh dalmna uyan deniz koullar iin karakteristik dalga
ykseklik oranlar
H, Karakteristik dalga ykseklii
Dalga ykseklik oranlar
H/Hm
H/Hrms
H/Hs
H/ m0
Serbest yzeyin standart sapmas = m0
Ortalama dalga ykseklii Hm
rms dalga ykseklii Hrms
Belirgin dalga ykseklii Hs =H1/3
Dalga ykseklii H1/10
Dalga ykseklii H1/100
Dalga ykseklii H%2

0.399

0.353

0.250

2.507
2.828
4.004
5.090
6.673
5.594

1
1.128
1.597
2.031
2.662
2.232

0.886
1
1.416
1.800
2.359
1.978

0.626
0.706
1
1.273
1.668
1.397

ekil E 1. Bir gemi iin rzgarn etkili olduu izdm alan (Thoresen, 2014)

474

ekil E 2. Tankerler iin izdm alanlar (Thoresen, 2014)

ekil E 3. Konteyner gemileri iin zunluk ve izdm alanlar (Thoresen, 2014)

475

Tablo E3. 1 m su derinliinde koheziv olmayan taban malzemesi iin U1, kritik derinlie gre
ortalama akm hzlar (CIRIA, 2012).
Malzeme
Elek ap; D(mm)
d=1 m iin kritik hz; U1(m/s)
ok kaba akl
200-150
3.9-3.3
150-100
3.3-2.7
Kaba akl
100-75
2.7-2.4
75-50
2.4-1.9
50-25
1.9-1.4
25-15
1.4-1.2
15-10
1.2-1.0
10-5
1.0-0.8
akl
5-2
0.8-0.6
Kaba kum
2-0.5
0.6-0.4
nce kum
0.5-0.1
0.4-0.25
ok ince kum
0.1-0.02
0.25-0.20
Silt
0.02-0.002
0.20-0.15

Tablo E4. D=0.3-3 m derinlik aral iin d=1.0m su derinlii deerlerinden yaplan K 1 dzeltme
katsaylar (CIRIA, 2012).
Derinlik d
0.3
0.6
1.0
1.5
2.0
2.5
3.0
(m)
K1 (m)
0.8
0.9
1.0
1.1
1.15
1.20
1.25

ekil E 4 Yanama yeri etrafnda tarama alan

476

Tablo E5. Operasyon kriterlerine karlk rzgar hzlar (ASCE, 2004)


Beaufort

Rzgar Ad

Rzgar hz

Rzgar Hz

(knots)

Sakin

0.-1.0

Gayet Sakin

1-3

Hafif

4-6

Latif

7-10

Mutedil

11-16

Frika

Kuvvetli

Gemi

Ekipmanlar

17-21

22-27

Balanma limiti
Vinlerin operasyonu
durur

Mutedil frtna

28-33

Rmorkr limiti
Ykleme kollar ayrlr

34-40

Feribot operasyonunun
durmas

Frtna

41-47

Gvenlik balanmas

48-55

Byk gemiler aa
kar

Kuvvetli frtna

10

Byk frtna

11

Bora

56-63

12

Kasrga

64-71

477

Ekipmanlar koruma
altna alnr

Tablo E6 (a) Demirleme alannda operasyon iin rzgar ve aknt hzlarnn


(PIANC, 2014)
Operasyon
VW,1 min (m/s) VF,1 min (m/s)
Demirleme alannda yaklam ve 17
2
balama manevralar
24
2
Batan tek demirleme

snr deerleri
Hs (m)
2.5
3.5

Batan ktan ift demirleme

30

4.5

Boyuna kuvvetler

24

3.5

Enine kuvvetler

Demirleme operasyonel deil

Elleleme operasyonu

Elleleme ekipmanlarna baml

Tablo E6 (b) Balanma alannda ve amandra sistemleri iin operasyonel rzgar ve aknt
hzlarnn snr deerleri (PIANC, 2014)
Operasyon
Serbest oryantasyon ile balanma alan
Sabit
Tek
Mini tek
Tek dolfene
oryantasyonla
balanma alan2,
amandraya
amandraya
balanma
3
1
balanma
balanma
Yaklam ve
balanma
VW,1 min (m/s)
17
17
17
10
VF,1 min (m/s)
2.0
2.0
2.0
0.50
Hs (m)
2.5
2.0
2.5
2.0
Bal gemi
VW,1 min (m/s)
30
24
30
30, 22
VF,1 min (m/s)
2.0
2.0
2.0
2.0, 1.0
Hs (m)
4.5
2.0
3.5
3.0, 2.0
1. Mini ya da kk amandralara balanma genellikle balk ve yatlar iin yaplr.
2. Sabit oryantasyon ile balanma genellikle amandra sistemleri iindir.
3. Bu kolondaki ilk deer boyuna kuvvet ikinci deer enine olarak gemiye tesir eden
kuvvetler iindir.
Tablo E6 (c) Manevra alannda operasyonel rzgar ve aknt iin snr deerler (PIANC 2014)
Rmorkr destei yok
VW,1 min (m/s)
10 (20 knots)
VF,1 min (m/s)
0.50 (1 knot)
Hs (m)
2.0 / 3.0 (manevra tipine bal)
Rmorkr destei var
VW,1 min (m/s)
10 (20 knots)
VF,1 min (m/s)
0.10 (1 knot)
Hs (m)
1.5 / 2.0 (manevra tipine bal)

478

Tablo E 7 (a) Srklenerek gmlen apalar (SG) (Trk Loydu, 2009)

479

Tablo E 7 (b) apa tipleri (Trk Loydu, 2009)

480

Tablo E 7 (c) apa tutunma kapasiteleri (Trk Loydu, 2009)

481

Tablo E 8 Yatlarn rzgar etkisindeki alanlar (Avustralya Yat Limanlar Tasarm Standart, 2001)
Tekne uzunluu (m)
Motor yat
Yat
2
Alan (m )
Alan (m 2)
Ba
Gvde
Ba
Gvde
8
5
16
4
11
10
7
22
5
15
12
11
29
6
20
15
18
45
9
28
18
22
64
11
40
20
24
76
12
44
25
30
95
15
60
30
45
120
35
92
35
54
167
36
122
40
78
213
40
182
45
85
264
50
210
50
90
285
60
249
Birim evirme
Deniz Birimleri
1 deniz mili=1.151 kara mili=6,076.1 ft=1,852 m
1 knot= 1 deniz mili/saat=1.151 m/saat=1.688 ft/s= 0.515 m/s
1 fathom= 6.0 ft (su derinlii)
1 long ton= 2,240 lb= 1.12 short ton= 1.016 metrik ton
SI (metrik)
1 ft= 0.3048 m
1 ft3= 0.0283 m 3
1 lbF= 4.448 N
1 lb/ft3= 16.0185 kg/m 3(kg/cm)(1 kg=9.80665N)
1 ft-kip (moment veya enerji)= 1.356 kN-m
1 kip/ft= 14.59 kN7m
1 kip/ft2= 47.88 kN/m 2
1 kip/in2 (gerilme veya basn)=6.897 Mpa
1 ton-meter= 9.807 kN-m

482