A ESTRADA

patrimonio cultural e natural

O concello da Estrada
O concello da Estrada, situado ao norte da
provincia de Pontevedra, a s 25 km de
San:ago de Compostela, abarca unha
supercie de 280,8 km2. No ano 2016, segundo
o padrn, o nmero de habitantes era de
20.891, unha cuarta parte maiores de 65 anos.
A maiora da poboacin concntrase na vila da
Estrada (uns 8.300 hb). Ten 51 parroquias e
case 500 lugares ou aldeas, que se espallan por
unha paisaxe rural (anda que a maiora da
poboacin traballa nos servizos), de escasa
al:tude, uns 300 m de media, na que se
alternan vales cul:vados e montes, onde o
eucalipto e o pieiro se impoen vexetacin
autctona.
O clima atln:co, con abundantes choivas,
sobre todo no outono-inverno (1.396 mm), e
temperaturas suaves (13,5 de media, e 11,8
de oscilacin trmica anual. Os ros principais
son o Ulla, lmite coa provincia da Corua, o
Liares e o Vea, auentes do Ulla, e o Umia ao
sur.

Mapa das parroquias

IES Antn Losada

A vila da Estrada

Arquitectura civil: torres,

pazos, pontes, casas
reitorais...

Pazo de Oca
un dos conxuntos arquitectnicos e paisaxs:cos mis
valiosos de Galicia. De arquitecto annimo, o pazo
barroco construdo no s. XVII, sobre unha fortaleza do
s. XV, foi obxecto de reformas que non afectaron a sa
beleza. Hoxe pertence aos duques de Medinacelli.
A entrada ao pazo faise por unha praza, que era o pa:o
de labor, rodeada por unha serie de edicios que
reproducen a divisin social: os servos, as casas
labregas; a Igrexa, a capela privada do pazo; e os
seores, coa monumental fachada gran:ca do pazo
con torre ameada. A capela, que os seores accedan
por unha pasaxe elevada, unha pequena xoia barroca,
cun orixinal balcn sobre a porta.

Se os edicios son unha marabilla, o paseo polos xardns e

a horta o culmen da visita. Cada recuncho ofrcenos
unha perspec:va e unhas sensacins novas, con unha
armoniosa suma de microespazos con personalidade
propia. A presenza da auga (presa, canles, fontes,
estanques) permanente, a carn de ml:ples especies
de plantas, algunhas ex:cas: buxos centenarios, roseiras,
paseo dos :leiros, camelias, secuoias, pradarios...

Pazo da Mota (Riob)

Construdo a nais do s. XVII, est situado nun
outeiro desde o que se divisa o val do Ulla e o Pico
Sacro, cunha supercie construda de mis de 900
m2. Ten unha planta en forma de "L", con planta
baixa e piso. Destaca nel a sa enorme galera, a
gran can:dade de vents, unha adega con bveda
de pedra e na cocia unha camp de cheminea.
Nas sas once habitacins conserva mobles
centenarios.
Ten unha capela anexa, diante da cal se atopa un
fermoso cruceiro. E no xardn, un enorme hrreo
de 10 claros.

Pazo de Preguecido (Aguins)

Pazo de propiedade privada, construdo no s.
XVI. Rodeado dun recinto amurallado e con
capela, hrreo e pombal. Ten planta en forma
de "L" e consta de planta baixa e piso. Na
fachada principal pose un pr:co con tres
arcos, sobre un dos arcos hai un escudo.
Destaca tamn a importante cheminea.
Est taxado en 2,1 millns de euros.

Torre de Guimarei
A torre de Guimarei de orixe medieval. Ten uns
10 metros de altura, con planta cadrada. o nico
resto que queda dun an:go castelo, destrudo na
revolucin irmandia de nais do s. XV. Dous
sculos despois edicouse o pazo barroco.
Actualmente atpase en estado de penoso
abandono.

Ponte de Pontevea
Ponte de orixe medieval, do sculo
XV, sobre o ro Ulla, entre as
provincias de Pontevedra e A Corua.
Construdo en pedra, con aparello de
perpiao regular. Conta con seis
arcos, sobre grosos piares con
tallamares. Foi escenario de moitas
batallas e sufriu moitas reformas. Ata
os anos noventa era o nico paso do
ro, hoxe s peonil.

Pontes do Liares

Ponte de Paradela no ro Liares

Ponte vella ou 'romana' de Liares (Callobre)

A ponte est situada no lugar de Ponteliares,

salvando o paso do ro Liares, auente do
Ulla. Trtase dunha construcin de cantara
formada por un arco de medio punto e peitoril
de pedra. Mal chamada romana, a sa orixe
probable que sexa medieval. Foi un mo:vo
dunha obra pictrica realizada por Castelao,
esquerda

Presa de Leira en Codeseda

Acueduto duns 3 km construdo no s. XVIII polo
nobre Baltasar de Neira e Castro, para levar
auga do Umia zona de Parada, aproveitando o
desnivel. Destaca a ponte sobre o ro.

Monumento ao labrego, en Lagartns

O monumento inaugurouse o 16 de maio de 1916, para conmemorar o levantamento

agrarista contra o caciquismo (encarnado na Estrada polo marqus de Riestra) e os foros. A
revolta estalou en maio do 2015, e xo aos labregos donos das sas terras, chegando a cercar
durante un mes a vila da Estrada. Froito desta loita os agraristas xronse co control do
concello, e anos despois naceu a primeira candidatura nacionalista s eleccins xerais,
encabezada por Antn Losada Diguez. A pia que o coroa fai referencia unin entre os
agricultores.
Arredor do monumento celebrbase a festa do labrego, que se tentou recuperar na
transicin.

Casas reitorais

Olives

Codeseda

Nigoi

Santo Andr de Vea

Santo Estevo de Oca

Rubn

Arquitectura relixiosa:
igrexas

O romnico estradense
A Estrada conta con moitas e valiosas igrexas representa:vas do romnico rural galego,
contabilizndose 19 igrexas que conservan elementos romnicos importantes. Son igrexas pequenas, en
consonancia co minifundismo parroquial, situadas a maiora nas encrucilladas onde conuan os
camios que comunicaban os lugares da parroquia.
A meirande parte das igrexas estn construdas con grosos muros de perpiaos gran:cos. Nas bvedas
usbanse, para alixeirar o peso, materiais mis lixeiros, como o cascallo ou o ladrillo. O arco de medio
punto, caracters:co do es:lo, case o nico u:lizado, ags algn arco lobulado decora:vo.
As columnas soen estar acaroadas, coas tres partes: base, fuste e capitel. Nos capiteis concntranse a
decoracin, vexetal ou historiada. Tamn son moi ricas as vents e os canzorros, con temas moi
variados. Porn, os hmpanos teen unha decoracin moi sinxela ou ningunha.

Santo Estevo de Oca

Exterior da bsida de
San MarLo de Riob

Canzorro con msico de Un raposo traba a unha

SanLago de Tabeirs
galia. Capitel de San
Estevo de Lagartns

Igrexa de San Miguel de Moreira

Esta igrexa, anda que agora conta con algunhas
reformas, unha igrexa romnica con moito valor.
Durante a Idade Media esta igrexa es:vo nas mans do
mosteiro composteln de San Mar:o Pinario e mis
tarde da coroa. No sculo XVIII foi ampliada pero
conserva os muros e toda a cabeceira. Pola parte de fra
da bsida ten diferentes canzorrios sobre msicos,
animais, monstros, etc. Ademais, no interior, podemos
ver pinturas murais do s. XVI, e fermosa decoracin
escultrica.

Santa Mara de Frades

A igrexa de Frades conserva a sa primeira
construcin romnica (s. XII). Ten unha nave moi alta
cuberta con bveda de cann. A bsida rectangular.
No interior destaca un capitel cun personaxe cun
cartel entre dous animais, o que se pensa pode ser
unha representacin de Daniel no foxo dos lens.
O tellado culmina cunha fermosa cruz de catro follas
enmarcada nun crculo. Na fachada destaca un
pequeno rosetn.

Igrexa de Codeseda
Do romnico, s. XII, s conserva a bsida poligonal,
xa que a nave orixinal foi derruda no 1851. Era a
igrexa dun an:go mosteiro feminino benedi:no,
que ao nal da Idade Media pasou ao cabido da
catedral de San:ago.
Na excepcional cabeceira destaca a decoracin
escultrica exterior: canzorros, capiteis vexetais,
vents con saeteiras e arquivoltas, axedrezado,
crculos entrelazados... Tamn de salientar o
interior da bsida coa bveda nervada.

Igrexa de Santa Mara de Loimil

Igrexa romnica do sculo XII, dunha soa nave, na
que se conserva unha xanela con decoracin
vexetal e axedrezado. No tellado ten das cruces,
unha con mo:vos orais dentro dun crculo, e
outra coa gura do ao de deus cunha cruz no
lombo. Ten das portadas con decoracin vexetal
e axedrezado.

Igrexa de San Xon de Santeles

Igrexa romnica da segunda metade do s. XII. Foi
doada por Gumersindo Cidiz Catedral de
San:ago. Planta basilical con bveda de cann.
Destaca a portada con arquivoltas semicirculares
sobre xambas, capiteis vexetais e decoracin con
bolas e arquios. O hmpano est decorado con
circos entrecruzados e outros xogos xeomtricos.
As reformas posteriores non lle xeron perder
beleza.

San Lorenzo de Ouzande

A igrexa de Ouzande conserva a bsida e os
muros romnicos. A bsida semicircular,
decorada con mnsulas, nas que destacan a do
contorsionista e outras con animais. O tellado
remata no agnus dei coa cruz.
No interior da bsida as columnas rematan en
capiteis decorados cos formas orais e
xeomtricas, escenas de caza e animais en
ac:tude agresiva. Tamn destaca un retbulo
barroco, moi ben conservado. A igrexa moi
coecida polos debuxos que realizou Castelao
(esquerda).

Igrexa de Santa Maria de Ribeira

Construcin orixinal na comarca,
polo es:lo neoclsico. Construda
en 1778, destaca a fachada coas
das enormes columnas neoclsicas
e o frontn, onde se atopa o escudo
do conde de Pallares, seor das
terras do Ulla. No interior destaca a
cpula con lanterna.

Arquitectura popular:
hrreos, cruceiros, fontes,
muos, pombais...

Hrreos

Os hrreos teen un uso agrario, servindo para secar, curar e gardar o millo e outros cereais
e patacas. Compense dunha cmara de almacenaxe alongada e estreita, que permite o
paso do aire. Separada do chan para evitar a entrada de humidade e de animais. Hoxe son
poucos os hrreos que conservan a sa funcin orixinal.

Cruceiros

Cruceiro de Paradela

Cruceiro de Agar

Cruceiro en San Pedro

de Orazo

Cruceiro de Santa Baia de

Pardemarn

Cruceiro de San
Estevo de Lagartns

Cruceiro do lobo, en
Santa CrisLna de Vea

Os cruceiros son dos monumentos mis

estendidos por Galicia. Soen estar situados en
lugares pblicos, principalmente encrucilladas de
camios, adros das igrexas, etc., lugares nos que
moitas veces exishan cultos pagns, cris:anizados
co cruceiro. Cons:tudos por unha cruz de pedra,
cunha ou varias imaxes (crucicado, a virxe, a
piedade...), sobre unha columna asentada nunha
plataforma.

Debuxos de Castelao

Muos

Muo do regueiro da torre, Santa CrisLna de Vea

Os muos de auga teen unha presenza

moi importante na cultura popular galega.
Podan ser propiedade de varias familias
(aparceiros), que o usaban por quendas
para moer a faria, ou de maquieiros,
cando o muieiro reciba unha parte da
faria (maqua) da persoa que levaba o
gran a moer.
Construnse beira dos ros, xeralmente
constrese unha presa, e aprovitase o
desnivel do terreo. A auga corra por un
cano e mova unha roda, o rodicio, que a
sa vez mova as pedras ou moas do
muo. Acoho construronse varios
muos nun mesmo curso de auga.

Muo do Rubio, un dos sete situados na zona da fervenza

de Ouzande, de gran valor paisaxsLco

Ruta dos muos de Devesacarballa e Serradoiro do

Mestre (Sabucedo)

Fontes

Fonte de Paradela

Fonte de augas medicinais, Loimil Fonte do santo en San Xurxo de

Vea

A lenda di que as persoas que :an enfermidades da

vista, e lavaban os ollos coa sa auga, curaban.

Fonte de Santa Luca en S. Pedro de Parada

Fonte de San Xurxo de Vea

Fonte de San Brais en

Codeseda

Pombais, reloxos de sol...

Pombal de Santa CrisLna de Vea

Reloxo de sol, Paradela

Pombal da casa reitoral de Ribela

Reloxo de sol de
Vinseiro (O moucho)

Reloxo de sol na igrexa de Aguins

Alpendre de Santa CrisLna de Vea

Espazos naturais

Braas de Xestoso e Lagoa Sacra de Olives

As braas de Xestoso estn protexidas como
LIC (lugar de importancia comunitaria),
localizadas entre os concellos de Forcarei,
Silleda e A Estrada. Comprende a lagoa sacra
e os prados e braas de Xestoso,
abranguindo unha supercie de 1.077 ha. Son
terreos hmidos nos que se conservan
turbeiras e zonas asolagadas como a Lagoa
Sacra, a 650 metros de al:tude que s seca
no vern. Chaman a atencin os valados de
pedra que rodean a lagoa. Segundo a lenda, a
lagoa foi amurada para evitar a profanacin
dos cadveres arroxados auga despois
dunha batalla da an:gidade, xa esquecida.

Picho de Curantes e fervenzas de Callobre

O ro Curantes, auente do Liares, forma a fervenza

'Picho de Curantes'. Ro arriba e abaixo hai ata 40
muos, algns restaurados, e unha vella fbrica de luz
(central hidroelctrica)

As fervenzas de Callobre frmanse no ro Liares, crendose

unha fermosa e frondosa paisaxe de ro. Preto hai un castro e
numerosos muos

Praia fluvial no Liares e Areal de Berres

A praia do Liares est situada entre as parroquias de

Lagartns e Moreira. Est xesLonada pola Sociedade
DeporLva Ro Ulla, que foi quen a acondicionou. Conta
cunha extensa carballeira.

Na parroquia de Berres atpase esta zona recreaLva, beira

do ro Ulla, que conta con praia uvial, bancos e un obelisco
con nomes mLcos da xeograYa galega. Na noite de San Xon
celbrase aqu unha festa moi concorrida con msica,
degustacin e sardias e polbo e o salto da cacharela

Ponte colgante do Xirimbao e Coto de Ximonde

A rea recreaLva do Xirimbao atpase no concello de

Teo, unida ao da Estrada cunha ponte colgante de 80
metros de longo, sobre o ro Ulla. Era unha zona con
gran abundancia de salmn, formando o Coto do
Couso, a onde via a mido o ditador Franco.

O Coto de Ximonde un dos mis importantes de

Galicia na pesca de salmn. Nun refuxio hai un
pequeno centro de interpretacin do ro Ulla e
unha estacin de cra de salmns. un fermoso
lugar para pasear e gozar da natureza.

Pozo dos Mouros en Guimarei e Monte Cabalar

O Pozo dos Mouros un salto de auga en fervenza cun pozo de

augas profundas. Unha lenda di que no castro da mesma parroquia
habitaban os mouros, que an ata aqu para abrevar os seus cabalos,
pasando por un longo tnel.
O Monte Cabalar un pequeno macizo gran:co no sudoeste do
municipio da Estrada. O monte xorde a par:r dos 350 metros de al:tude,
cuxos cumios mis elevados acadan os 650 metros. Na zona mis baixa
predominan as formacins boscosas, e a par:r dos 450 metros, no
planalto e nos outeiros, aparece o monte raso con matogueiras onde
domina o toxo. Unha ruta de sendeirismo percorre este monte.
O monte d nome a unha coopera:va de explotacin comunitaria con
mis de 1.000 propietarios, que cederon as sas terras para unha
explotacin gandeira extensiva, con vacas, cabalos, cabras...

Sobreira de Balboa
A sobreira de Balboa unha rbore mediterrnea,
plantada no sculo XV, a mis an:ga de Galicia. Ten
unha altura de 15,80 metros. Ten un oco no tronco,
provocado por un incendio para espantar un
enxame de abellas. Pertenca a unha casa seorial.

Festas populares

O ENTROIDO: os xenerais do Ulla

O entroido dos xenerais caracters:co da comarca do Ulla. Os xenerais, xinetes con vistosas ves:mentas, fan
representacins de an:gas batallas, pero cambiando as armas por coplas sahricas, enfrontndose dous reximentos.
Comezan os mis baixos no escalafn (os correos), e rematan o xenerais. Acompaados por un grupo de cabaleiros con
msicos que van percorrendo todas as parroquias. Pola noite xntanse todos a bailar na praza, ata rematar o entroido
co encontro cos vellos.

Rapa das bestas de Sabucedo

A rapa das bestas unha festa ancestral en

moitos lugares de Galicia, que en
Sabucedo celgrase sempre a primeira n
de semana de xullo. Comeza buscando aos
cabalos que viven ceibos no monte.
Colaboran vecios e visitantes xuntando as
greas, que o sbado baixan aldea.
A parte mis espectacular o curro, onde
aloitadores e cabalos loitan corpo a corpo,
coa nalidade de cortarlle as crinas.

Romara Os Milagres de Requin

A romara celbrase na parroquia de
Frades, lugar de Requin, o 28 de agosto
en honor virxe. Celbrase unha procesin
e hai misas todo o da. Pero tampouco
pode faltar a msica e a comida, na que
ten un par:cular protagonismo o polbo.
Os eis lvanlle virxe velas, partes do
corpo de cera, ores e outras ofrendas,
como dieiro que se pendura do manto. O
costume de camiar de xeonllo estase
perdendo.

Preto da Estrada: Cuntis e

Forcarei

Balneario de Cuntis
As augas termais de Cun:s xa foron
aproveitadas polos romanos. A nais
do sculo XIX construuse o balneario,
que hoxe atrae a gran nmero de
baistas. a supercie termal maior de
Galicia, formado por dous hoteis,
piscinas e cabinas de tratamento. Est
rodeado por unha gran supercie
axardinada. As augas son sulforosas, e
a sa temperatura vara entre 27 e
60, sendo moi recomendables para
p r o b l e m a s r e s p i r a t o r i o s ,
dermatolxicos e reumatolxicos.

Castrolandn
O castro atpase a pouco mis dun
quilmetro da vila do Bao de Cun:s, no
curuto dun monte desde o que se domina
todo o val do ro Gallo. un poboado
pequeno, que coecemos en profundidade
grazas labor da Fundacin Terratermarum,
que ademais de impulsar as escavacins, ten
a sa sede no centro da vila. Aqu, o centro
de interpretacin ofrcenos todo :po de
talleres e informacin sobre a vida castrexa.
A noite de San Xon celbrase no castro con
fogueiras que rodean a croa, creando unha
imaxe espectacular.

Mosteiro de Santa Mara de Aciveiro (Forcarei)

O mosteiro o monumento mis representa:vo da comarca de
Terra de Montes. Foi fundado no 1.135 e pertenceu a orde do
Cster. No 1842, coa desamor:zacin foi abandonado polo
monxes. Hoxe, a igrexa funciona como igrexa parroquial, mentres
que o resto des:nouse a hotel, o que fai a sa visita mis dilcil e
menos atrac:va.
Todo o conxunto, ags a igrexa, quedou en runas, ata que se
rehabilitou hai uns anos. A igrexa romnica, do s. XII, ags a
fachada, do s. XVIII. Arredor do claustro estaban as dependencias
dos monxes e outras des:nadas ao traballo agrario. A cocia e a
corte dos cabalos eran as partes mis fermosas.
Unha das fontes de ingresos mis importante do mosteiro eran
as neveiras para 'fabricar' xeo.

Fontes
hnp://www.ige.eu/igebdt/esq.jsp?paxina=002&ruta=chas/bdmunicipal_tablas.jsp?
ESP=36017&PROVINCIA=Pontevedra&CONCELLO=Estrada,%20
hnp://turismo.aestrada.com/
hnps://gl.wikipedia.org/wiki/A_Estrada
hnps://es.climate-data.org/loca:on/52747/
hnps://www.google.es/maps/
hnp://codeseda.com/
hnp://patrimoniogalego.net/
hnp://www.tabeirosmontes.com/

A Estrada romnica, Xos Luna Sanmarhn, edicins Fouce, 1999

A Estrada nas Catro estacins, Raquel Lpez Doce (Coord.), Concello da Estrada, 2009
Roteiro Castelao na Estrada, Raquel Lpez Doce (Coord.), Concello da Estrada, 2011
Ras Baixas do Salns, Galicia enteira 3, Xos Luis Laredo Verdejo, Xerais, 1997

Fervenza de Firga, na Somoza

Lavatorio dos ps. Pinturas murais na

igrexa de SanLago de Tabeirs (s. XVI)