Вы находитесь на странице: 1из 228

İÇiNDEKiLER

ÖNSÖZ
Yayın Sorumlusu Çile Mücadele ................................................................................................ . 9
Büyük Hedefler İçin Büyük Hayaller Gerekli...................................... 11
Örnek Şahsiyetler ................................................................... .................. 12
Başat Kocaoğlu Sadelik ................................................................................................ ............... 13
Kuvvetli Bir Hafıza .................................................................. ................ 14
Elli Yıl Önce ................................................................................................ . 14
Paris Sokakları .................................................................................. ........ 15
Cömertlik .................................................................................................. .......... 15
Sayfa Düzeni ve Tashih Erken Kalkmak .................................................................................. ................ 16
Yemek Kahvesi ....................................................................................... ............
17
Ajans Yalnızkurt Yemekten Sonra Dinlenme Faslı................................................... ........... 17
Planlı, Programlı Bir Hayat
.....................................................................................................18
Disiplin ........................................................................................................... ..... 18
Uyku öncesi Kitap Okutma Adeti ................................................... .................. 20
Basın İyi Takip Edilmeli............................................................................... . 20
Yavın-Dağıtım Çocuk Sevgisi.............................................................................................. ....... 24
Terbiye .............................................................................................................. .. 24
Hitabet................................................................................................................. . 26
İzci Ltd. Şti. Tevazu ................................................................................................................. 27
Meşgale .................................................................................................... ....... 27
Mesleğin Olsun, İstersen Padişah Ol................................................. .... 28
Sabır ........................................................................................................... ....... 29
Korklar Hizmet Edemezler................................................................ ................ 30
Kapak Vatan Millet Sevgisi ....................................................................................... 34
İman Kuvveti ............................................................................................ . 34
Muhasebe ................................................................................................. .......... 37
Aktif Ajans Abdest ve İmza............................................................................................ ... 39
Ampulün Kaşifine Teklif Var ................................................... ................ 39
Tahtel Bahir ............................................................................................ 40
Tiyatro ............................................................................................. ................... 42
Cesaret Soğukkanlılık............................................................... ................. 43
Deprem.............................................................................................................. ... 45
Dizgi ve Mizanpaj Merhamet Ve Adalet............................................................................................. 46
Fitne Fesat Kargaşası ...................................................................... ........... 47
Banka ........................................................................................................... ...... 54
Ajans Yalnızkurt Tedbir ............................................................... ........................................... ........ 56
İcraatlar Lider'in Aynasıdır ................................................................... ... 58
Medeniyet .................................................................................................... ...... 63
Fedakarlık ........................................................................................ ............... 67
Güçlü Bir Ordu ........................................................................................... .... 68
Montaj Ticaret .................................................................................................... ............ 72
Eğitim Politikası ....................................................................................... ..... 73
Sevmek Ve Sevilmek ........................................................................... .............. 77
Zeynep Yılmaz Dost Kazanma Sanatı..................................................................... ............. 82
Hüner ........................................................................................................ .......... 83
Ben Diplokatım Demekle Diplomat Olunmaz..................................... 85
Milletini İyi Tanımak ........................................... ........................ 86
Denge Politikası .......................................................................... ................. 89
33 Yıllık Siyasetin Sırrı............................................................... ................. 90
Baskı İç Politika .................................................................................... ................. 93
İslam Birliği (Panislamizm) ...................................................................... 93
Güç................................................................................................................... .... 95
Gümüş Ofset Şahsiyeti Muhufaza .............................................................................. ............. 100
işbirliği ............................................................................................. ............. 103
Birlik Ve Beraberlik.......................................................................... .................. 110
Milletleri Seviyelerine Göre İdare ..................................................... ..... 112
Şimendifer Politikası ........................................................................ ........... 115
ISBN No : 975-8294-23-7
Hicaz Demiryolu ....................................................................................... ...... 118
Merhamet Adaleti Aşınca ..................................................................... .... 119 ÖNSÖZ
Sürgün Politikası .................................................................................. ........121
Saltanat .............................................................................................. ............... 126
Halk İçinde Olmak....................................................................................... .. 127
Memleket Menfaati ........................................................................ ..................127
Mithat Paşa'nın İngiliz'lerden Talebi ................................. ............... 130
Kin ...................................................................................................... ...............131
Rusya'ya Karşı Zorlu Mücadele ........................................ .............. 131 Huzurlu bir hayat geçirmek, başarılı olmak, ancak
Bir Karış Toprak Uğruna .......................................................... .............134
Kahramanlık .................................................................................. .............. 137
faydalı ve zararlı olanları birbirinden ayrıt etmekle
Deha................................................................................................................... ...138 mümkün olabilir.
Hatayı Kabullenmek ................................................................................... .... 139
Jön Türkler ................................................................................... ..................141
Bünyeyi İçten Tahrip Etmek .............................................................. ..142
Milletlerarası Rekabet Politikası.......................................................... ..... 143 Bu da yaşanmış olaylardan ders alarak geleceğe
Bünyeye Uygun İlaç .......................................................................... ......... 145 yön vermek şeklinde ortaya çıkıyor... Bilgiler,
Zorunlu Merkezi Yönetim Politikası ........................................... ....... 146
Sadakat Ve Ehliyet .......................................................................................... .147 tecrübeler bilmekle kıymet kazanıyor...
Hafiye Teşkilatı .............................................................................
........................................................................................... .................150
Kan-Para Toprak ............................................................................................. ..156 Tecrübelerin bedelleri çok ağır... Herşeyi
İngiliz Fitnesi ............................................................................ ................157
İleri Görüşlü Olmak .................................................................................. ..157 "deneme-yanılma" yoluyla öğrenmeye ömür yetmez.
Vatan Toprağı Satılamaz .......................... ................................................ 159
Ba'de Harabül Basra ............................................................................... .........160
H. Meşrutiyet ......................................................................................... ...167 Tarihte binlerce örnek liderlerimiz var. Bu liderlerimizi taraf-
Kardeş Kanı Dökülmez ............................ ..........:.................................. ...168
Rus Çar'ının Teklifi ................................................................................ ...170 sız bir gözle, tecrübelerini, başarılarındaki temel sırları
Kaht-ı Vükela ........................................................................................... ....170
Hizmetin Tarihi Vesikaları ................................................................ ..........171
tespit ederek insanımızın hizmetine sunmak
Acemi Siyasetçiler ................................................................................ .......171 zorundayız.
Tarihin Yüz Karası.............................................................................. ..........174
Metanet ........................................................................................... ...................175
Selanik'e Götürülüş ..................................................................... .............. 176 Bunun şuurunda olarak 633 yıllık Osmanlı
Kur'an-ı Kerim'i Yanından Ayırmazdı .................................................. .176
İleri Görüşlü Olmak........................................................................ .............177 Devletinde müstesna bir yeri olan Sultan
Macera ...........:................................................................................... ................ 177
Yeri Doldurulamayan Bir Sultan.......................................................... ...............178 II.Abdülhamid'in liderlik sırlarını kaleme aldık. Bu
Buhranlı Günler
................................................................................................................ .....................
sırları yazmak kolay olmadı...Her şeyden önce O'nu
.178 yakından tanımak, zamanın şartlarını iyi kavramak
Osmanlı Kurtlar Sofrasında ......................................................... .............178
Ayını Dinin Mensupları ............................................................ .................. 179 gerekiyordu. Buna dikkat ederek İç dünyasını,
Tarih Siyaset Değildir ........................................................................... .....180
Kızına Nasihat .................................................................................... ....180
hizmetlerindeki samimiyetini, yaşayış tarzını, yaptığı
Dünya Malı .............................................................................................. .....182 işleri, sevenleri ve sevmeyenlerince söylenenleri tet-
Acı ve Izdırap ................................................................................... .......185
Şeref ve Haysiyet ................................................................... .................. 186 kik ederek anlaşılır bir dille yazmaya ve yorumu
iki Gemi İçin Feda Olduk ..................................................................... .....188
Gemiyi Yürüten Kaptan ............................................................................. ........188
okuyucuya bırakmaya dikkat ettik.
Teşhis Kabiliyeti ...................................................................................... ....189
Güven ............................................................................................................... ...189 Birçok yönleriyle dünya insanlığını hayrette
Beddua ............................................................................................. ..................191
Asrın En Büyük Siyasetçisi .................................................. ............. 192 bırakan, yıkılmak üzere bir devleti 33 yıl ayakta tutan
En Akıllı ve Zeki Padişah .......................................................... ........ 192
Siyasi Deha........................................................................................................ . 193 bir liderin sırlarından inanıyoruz ki öğrencisinden aile
Nezaket ............................................................................................................. . 195
Gerçek Aile Reisi ....................................................................... ................195
reisine, yöneticisinden devlet adamına kadar
Yunanlı Yazarın Tespitleri ...................................... ...................... 196 herkesin çıkaracağı birçok dersler olacak...
Son Söz ..................................................................................................... .......199
Kaynakça ...................................................................................................... .....201

Mehmet Aydın
Mehmet AYDIN I
Abdülhamid
Han'ın
Liderlik
Sırları
Ç
A
A
bS
ı
B
İ
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

Sarılıp kucaklaşırlar. Abdülmecid Han anlamadıklarını ders sonrasında ülke


hassas çocuğunu yanaklarından öper ve "Evet" sormaktan çekinmez. mese
der, "annenin yerini tutamaz ama beni leleri
dinlersen gel, Perestu kadına oğul ol" İngiliz Ajanı Vambery'nin tespitleri: "Gür ve yle
Abdülhamid Efendi "nasıl isterseniz" der, boynunu ahenkli sesi ile dinleyicilerini derhal tesiri ve yakın
büker. nüfuzu altına almasını bilirdi... Siyah dan
gözlerini hocasının üzerine dikerek onun ilgile
Abdülmecid Han, onu setresinin altına ağzından çıkacak her Fransızca kelimeyi nir,
saklayarak Perestu kadının dairesine götürür. koparır gibi çekip almak isterdi." (2) zama
"Sen evlad istiyordun değil mi" der, "al sana nın
Abdülhamid Efendi, aynı zamanda yönet
aslan gibi bir oğul" iceliri
tembelliği sevmeyen faal bir insandır.
Perestu kadın dindarlığı ve şefkati ile Dünyada olup bitenler hakkında en ince nin
tanınır, güngörmüştür, ağırbaşladır.. Çocukları teferruatına kadar öğrenmek isteği sami-
kendisini araştırmaya sevkeder. Aynı miyet
çok sever ama çocuğu olmaz. İşte o gün hayata derec
yeniden başlar, Abdülhamid Efendi'ye analık zamanda
elerin
yapar. Öyle ki Abdülhamid Han onu yıllar sonra i,
bile rahmetle anar ve derdi ki: "Eğer annem yaşa
yaşasaydı, bana bundan iyi bakamazdı." (1) m ve
idare
Abdülhamid Efendi'nin çocukluğunda tarzla
başlayan çilesi gün geçtikçe artarak devam rını
eder. Gençliğinin baharı olan 19 yaşına gel- araştı
diğinde babasının ölüm haberiyle bir kez daha rır,
yıkılır. Ama o ağır- gerçe
10 başlılığı, metaneti ile acıyı yüreğinin kleri
derinliklerinde muhafaza et- öğ-
• meşini bilir. renm
eye
Bu acılar kendisini daha da olgunlaştım. çalışır
Eğitimine daha bir dikkat eder, oyun ve . Bu
eğlenceden uzak kalır. Hep okumak, dünyada zengi
olup bitenlerden haberdar olmak ister. Bu n
nedenle hocalarının ve ilim ehli insanların bilgi
biriki
anlattıklarını dikkatle dinlemekten kendisini alı- mind
koyan herşeyden kaçar. en
Mektep sıralarında bütün dikkatini salta
derslerine verir. Keskin bakışlarım hocanın natı
gözlerine diker ve anlattığı her kelimeyi boyu
beynine nakş eder. Olaylar, üzerinde düşünür, nca
ziyadesiyle istifade eder. (3) peresttim. Bu halimden dolayı, hocalarım beni
azarlar, babama şikayet ederlerdi." (4)
BÜYÜK HEDEFLER İÇİN BÜYÜK HAYALLER
GEREKLİ Abdülhamid Efendi, daha şehzadeliğinde
bile ilim ehli insanlarla, devletin önemli
Abdülhamid Efendi büyük hedefleri için büyük hayaller mevkilerindeki yöneticilerle sık sık görüşüyor,
kuruyordu. Gelecekte Osmanlı devletini tekrar eski fikir alışverişinde bulunuyordu. Sadece yerli
ihtişamına kavuşturmayı düşünüyor ve bu alanda şahsiyetlerle değil, yabancı devlet adamlarıyla
kendisini yetiştirmeye çalışıyordu. Zamanın süper görüşerek onlardan Avrupa hakkında bilgiler
güçlerini yakından izliyor, politikalarını, Osmanlı ediniyordu.
devleti üzerindeki sinsi emellerini ve ülke içindeki
uzantıları hakkında bilgiler ediniyordu. Zamanın mekteplerinde okutulan derslerin
yeterli olmadığını, bunlara yeni derslerin
Çevresi hayallerini anlamaktan uzaktı. Küçük eklenmesi gerektiğini söylüyordu. Bilhassa
düşünenler büyük düşünenleri anlayamadığı gibi bilim ve teknoloji alanındaki gelişmeleri
yaşça büyükleri ve hatta hocaları dahi kendisini yakından takip ediyor ve bu gelişmelerin
anlamaktan acizlerdi. okullarda ders olarak okutulmasını istiyordu.

"Çocukluğumdan beri ciddi bir tabiatım vardı. İlme olan merakı, oyun ve eğlenceden uzak 11
Oyun oynamayı sevmezdim. Daha pek küçük hayatı gözden kaçmıyordu. Fırsat buldukça
yaşımda beşeriyetin mevcudiyetine dair ciddi kitap okuyor, yerli ve yabancı basını yakından
mevzular üzerinde düşünmeye başladım. Hayal takip ediyordu. Ceride-i Havadis,Tasvir-i Efkar,
Basiret gi-
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

bi gazeteleri muntazaman alıyor, Çaylak, ÖRNEK ŞAHSİYETLER


Çıngırak, Tatar gibi mizah dergilerinin etkilerini de takip
ederek halk üzerindeki tesirlerini müşahede ediyordu. Abdülhamid Efendi, zamanını ibadet, din ve fen
Avrupa gazetelerini ise ünlü kıraathane sahibi ilimlerini öğrenmek, ata binmek, silah kullanmak
Sarafim Efendi ve kitapçı Elnino vasıtasıyla ve spor yapmakla değerlendiriyordu.
getirtiyor, okuyor ya da tercümesini yaptırmak
suretiyle takip ediyordu. Bazı fikir ehli yazarlarla Aynı zamanda çok iyi bir gözlemciydi. Örnek
sohbeti ihmal etmiyordu. alınacak insanların varlığının çok önemli olduğunu
söylüyordu. Önemli şahsiyetlerin hayatlarını,
Abdülhamid Efendi, bilginin gücünü, yaşam tarzlarını merak ediyordu. Nerede hata
kamuoyu oluşturan sebepleri çok iyi tetkik yap-
etmekteydi. Dikkat ve disiplin yeteneği, elde
edilen sonuçları, bilgileri zamanı ve yerinde
kullanma yeteneği de mükemmeldi. (5)
Herşeye rağmen Abdülhamid han iyi bir eğitim
gördü. Ferid ve Şerif efendiden Arabiyi, Kazasker
Ali Mahvi Efendi ve sadrazam Safvet Paşa'dan
Farisi'yi, Gümüşhanevi Ömer Hulusi Efendi'den
tefsir, hadis, fıkıh ilimlerini, Gardet, Edhem ve
Kemal Paşalardan Fransızca'yı; vak'anüvis
(tarihçi) Lütfi Efendi'den ise Osmanlı tarihi
derslerini gördü.
12 Spor ve at biniciliği Lala Mehmet Sadık ağa
ve Mabeynci Os-
• man Efendi'den, silah talimlerini ve diğer askerlik
bilgilerini hünkar yaveri çeşitli subaylardan,
Mehmed Zafir Efendi'den Şaziliye tarikatını,
Rumeli kazaskeri Halebli Ebü'1-Hüda efendi'den
Kadıriyye tarikatını öğrenerek zamanın ilimlerini
tahsil etti.

Sadece mektepteki eğitimle iktifa etmedi.


Kendisini yetiştirmek için durmadan çalıştı. Okudu
ve nihayetinde çok kültürlü, dünya siyasetini,
memleketin içinde bulunduğu şartları, zamanın
süper güçleri ve içteki uzantılarının maksatlarını
iyi kavrayarak gelecekte takip edeceği ince
siyasetinin temelini attı.
tıklarını, nasıl başarılı olduklarını inceliyordu. bir farklılık vardı. Çok hassastı. Kalp • kırmaktan
Dedesini, Babasını, amcasını, ağabeyini de çok azami derecede sakınırdı. Zekası ve gönül alıcı
iyi takip etti. Bunlar arasında dedesi Sultan muamelesi, yabancıların da hürmetini kazanmıştı. Bu
Mahmud'u kendine örnek aldı. sebeple işlerini kolaylıkla yaptırırdı. Hal ve tavrında
görülen mükemmelliğe hayran kalanlar, ona hizmet
İnsanları tetkik ederek anlamak en büyük etmek, işlerini kolaylaştırmak hususunda yarışır ve
meraklan arasındaydı. Bu sahada hayrete değer aynı zamanda O'na hizmetçi olmakla iftihar
bir yeteneğe sahipti. Onların kusur ve ederlerdi. (8)
hatalarından ders almasını bilmek gibi, insan
tabiatında nadir rastlanan bir karekter sergilerdi. (6) Giyim zarif ve temiz olmalı, giyimdeki
düzensizlik, fikirdeki dağınıklığa delalet eder.
Başka bir sırrı ise karşısındaki insanların
samimiyet derecesini tespitindeki mahareti idi. Yaşına uygun temiz, sade intizamlı giyinmeye
Kişilerin fiillerinde samimi olup olmadıklarını çok dikkat ediyor, üzerinde rütbe gibi şeyleri
keskin zekasıyla rahatlıkla tespit ederdi. (7) taşımaktan hoşlanmıyordu. Boynunda sadece
"Hanedan-ı Al-i Osman" nişanını taşıyordu. Kış
SADELİK ve yaz, önü iki sıra düğmeli, ince veya kalın
yumuşak kumaşlardan yapılmış uzun palto
Abdülhamid Han'ın göğüsleri geniş, omuzlan giyiyor, sağlığa en müsait olan kumaşları tercih
kalkık, vücudu ise zinde ve çevikti. Konuşması gayet ediyordu.
sakin ve tane taneydi. Asık suratlı değildi. Güler
yüzü ve tatlı dili ile insanların gönlünü rahatlıkla Giyim ve kuşamın önemli olduğunu, zarif
alırdı. Kahkaha ile gülmekten hoşlanmazdı. Ve hatta olduğu kadar temiz ye itinalı giyenmenin
hiç kahkaha ile güldüğü görülmedi. Tabii ve pek hayatta bir intizam ifade ettiğini söyliyerek,
vekarlı bir yürüyüşü var- _13 dı. Gayet nazik, her halinde kıyafetteki düzensizliğin fikir dağınıklığından ileri
geldiğini belirtiyordu. (9)
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

KUVVETLİ BİR HAFIZA memleketinize ayak basmış değilim!..


-Demek yarımasır kadar evvel buradaydınız!...
11. Abdülhamid Han'ın hafıza ve zekası çok -Evet, haşmetmeab; muhterem pederiniz
kuvvetliydi. Bir kere gördüğünü, ya da sesini işittiği Abdülmecid Han devrinde babam sefarethanenin birinci
kimseyi unutmazdı. Kuvvetli hafızası insanları katibiydi. Bir gün elçilik heyetiyle beraber huzur-i
hayrette bırakacak derecedeydi. şahaneye kabul edildiğimiz zaman ben de babamın
yanındaydım ve 9 yaşlarında bir çocuktum.
Selanik'teki muhafız askerlerden biri Sultan'ın
dikkatini çekmişti. Bunu bir yerden tanıyor ama
nereden...Evet, hatırlamıştı. Gördüğü Hakkı
efendiden başkası değildi. Yıllar ne çabuk geçmişti.
Dünkü çocuk bugün yüzbaşı rütbesine yükselmiş bir
asker olmuştu. Hemen Cevher ağayı yanına
çağırarak;

-Ben bu çocuğu tanıyorum. Ben bir kere


gördüğümü asla unutmam. Eminim ki bu çocuk odur.
İmparator bana ilk defa misafir geldiği vakit
talimhane Köşkü'nde genç askerlere meç talimi
yaptırmış, misafirlerime göstermiştim. Bu çocuk o
zaman pek gençti. Fevkalade kılıç kullanıyordu.
İmparatorun da, benim de pek hoşuma gitmişti.
Bundan dolayı elimle göğsüne altın madalya
takmıştım. İşte Hakkı Efendi bu çocuktur. Bir yolunu
bulursan kendisin-den sor bakalım, ne diyecek.
Cevher Ağa, uygun bir yolunu bularak Yüzbaşı
Hakkı efendiye durumu anlatır. Hakkı efendi de hayretle,
Evet, ben'im. Fakat nasıl oluyor da beni
hatırlıyor? O zaman çok gençtim. Bugün ise kırk
yaşındayım. Saçlarım ağarmış, aradan yıllar geçmiş.
Doğrusu hafıza kuvvetine hayran oldum.. Fakat rica
ederim, bundan kimseye bahsetmeyiniz. (10)
50 YIL ÖNCESİ
19. asrın son yıllarında huzuruna kabul ettiği bir
sefire sorar:
-"Ekselans sizi gözüm ısırıyor! Acaba nereden
görmüş olabilirim?.."
-Görmüş olabileceğinizi zannetmiyorum,
haşmetmeab; belki yarım asırdan beri
-Tamam! Ben de o zaman 10 yaşlarında var bir insandı. Ama iktisatlıydı. Cesur, fakat ihtiyatlı idi.
yoktum ve kafes arkasından elçilik heyetini İktisatsız cömertliğin ve ihtiyatsız cesaretin
seyrediyordum. Demek sizi o zamandan hatırlıyorum! seleflerine nelere mal olduğunu biliyordu. (13)
(11) Fakirlere yardım eder, yöneticileri ise hizmet ve
başarılarına göre ödüllendirirdi.
9 yaşlarında bir çocuğu, aradan 50 yıl geçtikten
sonra hatırlaması sefiri hayretten hayrete Emri altında olanlara ve vekillerine, ilim ve sanat
düşürmüştü. erbabına, yabancılara bol ve kıymetli hediyeler
veriyordu. Yöneticilerin mevkilerine, hizmet ve
PARİS SOKAKLARI başarılarına bakarak ona göre ihsan ve ikramda bu-
lunuyordu. Halkdan, fakirlik ve sıkıntı içinde olanların
Bir Avrupalı Yazar'dan dinliyelim; "Paris'te geniş halini haber alınca, para veya eşya gönderiyor,
bilgisi ve zekası sayesinde kendisine düşen vazifeyi hastalara bizzat doktor yolluyordu. (14)
yaptı. Orada hislerini gizlemesini bilen bu genç
adamın (daha o zaman 17-18 yaşlarında) herşeyle Bir akşam Aksaray taraflarındaki bir
ilgilendiği ve bunlar hakkında esaslı malumat aldığı postahaneden Sultan'a arz edilmek üzere bir telgraf
kimsenin gözünden kaçmamıştı. Aradan otuz sene çekilir. Telgrafı çeken bizzat telgraf memurudur.
geçmesine rağmen II.Abdühamid, Paris'te gezdiği Karısının hamile ve doğmak üzere olduğunu ve
caddeleri ve kendisine takdim edilen subayların doğumun da zor olabileceği belirtilerek hiçbir
isimlerini hala hatırlıyordu." (12) vasıtasının olmadığını bu nedenle "Merhamet-i
Şahane"ye sığındığını belirtiyordu.
CÖMERTLİK
Telgrafı baştan sona okuyan sultan Mabeyn
Abdülhamid Han, İsraftan hoşlanmazdı. Cömert (saray) memuruna gerekenin yapılması emrini
veriyordu.
II. Abdulhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

Emir yerine getiriliyor, sabaha karşı Mabeyn (saray) Sultan, aynı zamanda deniz banyosunu çok
memuru, Mabeyn tabiblerinden biri ve bir yaver, severdi. Doktorun deniz banyosu tavsiyesi üzerine
gönderildikleri yerden dönüyorlardı. Beylerbeyi Sarayı'na giderek her sabah deniz
banyosu yaptığını kızı Ayşe sultan hatıratlarında
Saray bahçesinden geçerken Patişahın anlatır.
oturmayı adet edindiği sade ve basit odada ışığın
yandığını görürler. Padişahın geceyi orada
geçirdiğini ve belki de uyumakta olduğunu
düşünerek, kendisini rahatsız etmemek için
ayaklarının ucuna basa basa yürümeye başlarlar.
Yanılıyorlardı. Patişah uyumuyordu. Onları
pencereden seyreden Sultan gelmelerini işaret
ediyordu...
Neticenin ne olduğunu çocuğun doğup
doğmadığını soran Pa-tişah'a şu cevabı veriyorlardı.
-Evet Efendimiz! Biraz evvel dünyaya geldi. Nur topu gibi bir
erkek çocuk...İsmini "Abdülhamid" koydular..."İhsan-ı Şahane"yi
16 verdik. Baba ağladı ve "ömr-ü devlet"lerine dualar etti.

Abdülhamid Han, şafak vaktine kadar neticesini
beklediği hadiseyi öğrendikten sonra, içindeki
sıkıntılı bir havayı dışarıya atar-casına bir nefes
boşaltıyor ve tek kelime söylemeden paravananın
arkasına geçip sabah namazına duruyordu. (15)

ERKEN KALKMAK
II. Abdülhamid han, istisnalar haricinde erken
yatıp erken kalkardı. Güneş doğmadan kalkar her
zaman adeti olduğu üzere banyosunu yapar ve
sabah namazını kılarak dualar eder, Kur'an-ı Kerim
okurdu, ibadetini yaptıktan sonra kahvaltısını
yapardı. Sabah kahvaltısı çok hafif olurdu. Yarım
bardak sütü madensuyu ile karıştırıp içerdi.
Madensulu sütten hemen sonra kahve ve sigarasını
içer, bilahare doğruca masasının başına oturup
tahminen saat onbire kadar resmi işlerle uğraşırdı
Abdülhamid Han da deniz banyosunun kendisinde bir Yemek hazır olunca odasına geçer, hanımıyla beraber
alışkanlık haline geldiğini, susuz yaşayamadığım yemeğe otururdu. Yalnız sofraya oturmamaya
söylerdi: gayret eder, yemeği ailesiyle yemekten hoşlanırdı.
Saltanatının yirmi yılı içinde istisnalar haricinde hergün
"Deniz banyosu bir alışkanlık haline geldi. O gün ailesiyle yemek yedi. Yemekten sonra odasındaki
bugün susuz yaşayamaz oldum"derdi. (16) şezlonga uzanıp onbeş, yirmi dakika dinlenir, yine
kalkıp sabahtan kalan işlerini görmek üzere
YEMEN KAHVESİ Selamlık dairesine geçer, çalışmaya başlardı.
Öğleden sonraki bu çalışma sırasında Başkatibi,
Kahveyi çok severdi. Bunların içerisinde de yahut ikinci Katibi, devlet adamlarından bazılarını kabul
sadece Yemen kahvesi kullanırdı. Yemeklerden sonra ederdi. Bu çalışma akşamlara kadar devam ederdi.
ve arada da ayrıca altı yedi defa kahve içerdi. Kahvesi Akşamları genelde yemekten sonra bahçeye çıkar,
ne koyu, ne de açık ve sade olarak pişirilirdi. Kahveyi orada paşalarla, beylerle gezer ve bazen Ha-
sigarayla birlikte ve ağır yudumlarla içerdi. Çocukların rem'e geçerdi. Bazen marangozhanesinde veya kütüphanesinde
hiçbir babalarının huzurunda kahve içmedi. Gençlerin ça-
kahve ve sigara içmeleri sarayda çok ayıp sayılırdı. lışırdı. (18)
(17)
Çok yoğun işlerinde gece yanlarına kadar
YEMEKTEN SONRA DİNLENME FASLI Saray'da kaldığı olurdu. İşi olmadığı zaman yatsı
namazından sonra derhal dinlenme odasına çekilirdi.
II. Abdülhamid Han, sağlığına çok dikkat ettiği için
çalışma saatleri, yemek ve istirahat zamanları son Aşırı yorgun veya işlerinin hafif olduğu
derece muntazam idi. Öğle yemekleri, saray usulü zamanlarda ailesi ve çocuklarıyla görüşür hal hatır
üzeri genelde saat onbirde, akşam yemekleri de beşte sorar ve onlarla ilgilenirdi.
yenirdi. Yemekleri bu saatlerde yemek saray adetin-dendi.
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

18 • PLANLI PROGRAMLI BİR HAYAT Fikir ve maksatlar mükemmel bir ifade ve nezaketle inti
za
dile getirilmeli. m
Zaman, en büyük sermaye... içe
Sultanın sohbetine doyum olmuyordu.
II. Abdülhamid Han, mal israfında olduğu Kalın ve gür sesiyle sohbetini dinlemek insana bir risi
gibi zaman israfından da kaçınıyordu. nd
haz veriyordu. e
Zamanını çok iyi kullanıyor, her şeyi bir plan tet
ve program dahilinde yapıyordu. Yaptığı ve Bütün hal ve hareketlerinde padişahlığın
kik
yapacağı şeyleri bizza-tihi not ediyor, heybetini, vekarını gösteriyor, fikirlerini edil
yaptıracaklarını da not ettiriyor ve herşeyi bir ,maksadını mükemmel bir ifade ve nezaketle ir
saate bağlıyordu. anlatıyordu. ve
hiç
İnsanı rahatsız eden ses gürültüsünden El yazısı rahat okunuyor, İfadesi açık, bir
hoşlanmıyordu. İstira-hate geçince sarayda bir sarih, cümleleri uzun olmakla beraber ka
sükunet başlıyordu. bağlantıları kolaylıkla yapıyor, varmak istediği ğıt
netice, rahatlıkla anlaşılıyordu. (20) par
İş ehline verilmeli. ças
DİSİPLİN ını
II.Abdülhamid Han'ın diğer bir özelliği de, n
maiyeti altındaki insanların ne tür kabiliyette Abdülhamid Han, disiplinli bir sultandı. kay
olduklarını tespitteki mahareti ile işi ehline İşleri zamanında takip etmek en büyük bol
vermesiydi. (19) özelliklerinden biriydi. Yapılan müracaatlar ma
sın kalmasına müsaade edilmezdi. Başkatibet II. Abdülhamid Han, memleket meseleleri
a, dairesine girip çıkan işleri bizzat kendisi kontrol hakkında çok hassas davranır, önemli bir olay
hiç- ederdi. (21) karşısında hangi vakit olursa olsun uyan-
bir dırılmasını isterdi. Başkatip Tahsin Paşa'nın
mu Aynı zamanda getirilen ve gönderilen anlattığına göre Abdülhamid Han, acil bir iş
am evrakların kayıtlarına çok büyük hassasiyet zuhurunda gecenin herhangi bir vaktinde ken-
ele gösterirdi. Kendisine arzolunun şeylerle ken- disinin uyandırılmasına müsaade etmişti.
nin disinin verdiği emirlerin kayıp ve tahrif Bekletilmesi ve sultana hemen ulaştırılması
kon olmamasına çok dikkat ederdi. Bununla birlikte gereken bir müracaat için Sultan'ı uyandırmak
trol fevkalade kuvvetli hafızası ile kontrol ted- icap ettiğinde Harem ağası kapıya vurarak
de birlerini sıkı bir şekilde temin ederdi. (22) kimden geldiğini söyleyerek kağıdı takdim
n eder, Abdülhamid han bu konuya vakıf olduk-
kaç " Dikkatsizlik özür değildir" tan sonra derhal tebliğ edilecek bir emir varsa
ma ya nöbetçi mabeyn-cilerden birini, yahut
sın II. Abdülhamid Han, hataların istenmeden Başkatibi çağırtırdı. Bazen acil işlerin halli
a olabileceğine pek inanmazdı. Ve bu hususta gece yarılarına kadar ve hatta sabahlara kadar
ve Tahsin Paşa'ya şunları söylemiştir; "İnsanda sürdüğü olur, Sultan buna rağmen erken
hel sehiv (yanlışlık) olmaz, sehiv ya kasten olur, kalkarak çalışmaya başlardı.
e yahut dikkatsizlik neticesinde meydana gelir Kasten 19
işle yapılan yanlışlıklar büyük ve çirkin bir suçtur. İşe Vaktinde Başlamak...
rin Dikkatsizlik neticesinde meydana gelen
sür hataların kabahati o dikkatsizliği yapan kişiyedir. Başkatip Tahsin Paşa'dan nakledelim:
ünc Dikkatsizlik mezaret sayılabilir mi?" (23) "Fevkalade şartlarda veya son derece acil bir iş
em için bu suretle, gece yarısı, evimden alelacele
ed Hassasiyet çağrıldığım akseriya vuku bulmuştur...Böyle
e gecelerde bile Ab-
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN
Mehmet AYDIN II. Abdulhamid Han'ın Liderlik
Sırları
Sırları

dülhamid, itiyadını bozmaz, bazen yarım ve Yüz sayfalık yazı ile dile getirilemeyen ifad
hatta bir buçuk saat o acil iş için emri verir veya fikirler sadece bir resimle dile getirilebilir. e
cevabı bekledikten sonra tekrar yatar, fakat ertesi edile
sabah yine vaktinde, ve erkenden kalkarak Sultan, aynı zamanda Avrupa'da mey
çalışmaya başlardı. Bu kesintisiz hayat hiç yayınlanan haftalık ve aylık resimli gazete ecek
değişmeden bu suretle devam edip durdu." (24) ve dergileri de muntazam bir şekilde takip siya
ediyordu. Bu konuda, her resmin bir fikir si ve
UYKU ÖNCESİ KİTAP OKUTMAK ifade ettiğini, yüz sayfalık yazı ile hissi
ADETİ olayl
arın
II.Abdülhamid Han, iyi bir okuyucu idi. İlme bir
aşıktı. Şezadelik yıllarında başlayan kitap okuma resi
sevgisi ömrü boyunca hep devam etti. Çok mle
zengin bir kütüphane yaptırdı. Dünyanın her dile
tarafından getirilen eserlerle donatıldı. getir
il-
Başarının Temel Sırrı: Cehaletten kurtulup diği
ni
alim olmaktır. belir
tiyor
Sultan, gece yatmadan önce de kitap okuturdu. Kızı Ayşe , bu
Sultan, yazdığı hatıratında babasından bu konuda tür
şunları nakletmektedir: "Gündüzleri beni meşgul derg
eden işlerin ağırlığından kurtulmak, 20 zihnimi i ve
başka taraflara sevkedip düşüncelerimi defetmek gaze
ve rahat • uyuyabilmek için her gece odamda kitap teler
okutuyorum. Okuttuğum eserler ciddi olursa in
büsbütün uykum kaçıyor. Onun için bir takım yazıl
romanlar tercüme ettiriyorum." Der ve gülerek arın
ilave ederdi: "Küçüklüğümde dadım bana ninni dan
söylerdi. Şimdi de okunan kitaplar aynı tesiri ziyad
yapıyor. Esasen yarı dinliyor, yarı dinlemeden e re-
uykuya dalıyorum. İşte benim uyku ilacım budur." siml
(25) erin
den
BASIN İYİ TAKİP EDİLMELİ istifa
de
Abdulhamid Han, daha şehzadeliğinden ettiğ
itibaren gazeteci yazar ve fikir erbabı ile sıcak ini
ilişkiler kuruyor, Gazeteleri her gün okuyor, ifad
okutuyor, üzerinde yorumlar yapıyor şartlara e
göre yeni strateji ve hedefler belirtiyordu. ediy
ordu. (26) gazetelerdir. Bunların sonu hayra alamet değildir.
Bunlar yorgan kavgasından başka bir şey
değildir" diyordu.(28)
Dönemin basını maalesef günümüz
medyasından pek farklı değildi. Memleketin II. Abdulhamid Han, zararlı neşriyatın
menfaatinden ziyade şahsi çıkarları uğruna yapılmasını istemiyordu. Osmanlı devletinin
yaptıkları yayınlarla emperyalist devletlerin içinde bulunduğu kritik dönemde cahilane
ekmeğine yağ sürüyorlardı. Devlet büyüklerine yayınların millete fayda yerine zarar vereceğini
karşı yaptığı yayınlarla istediğni yaptırıyor ve söylüyor ve Basının muhakkak kontrolden
korku aşılıyordu. Bilhassa milliyetçilik, hürriyet, geçmesi gerektiğine inanıyordu.
Batıcılık fikirleri ile halkı büsbütün galeyana
getiriyor, çeşitli ırk, dil ve dinlerden meydana gelen Kontrol Mekanizması
Osmanlı devletinin bünyesini tahribe yönelik
yayınlar yapılıyordu. Bu nedenle basını devletin lehine
kullanmak için yerli ve ya-
Osmanlı'da gazete ilk defa 11. Mahmud Han bancı gazete muhabirlerini Saray'a davet ediyor,
zamanında ve Fransızca olarak başladı. onlara ikramlarda
Müslümanlardan ziyade azınlıkların ve Batıyı körü bulunuyor, nişanlar ve paralar veriyordu.
körüne taklit etmek isteyenlerin elindeydi. 11. Böylece pek çok yabancı
Abdulhamid Han döneminde gazetelerin sayıları bir gazeteciyi kendi bütçesinden ayırdığı paralarla 21
hayli kabarıktı. 18'i Türkçe, l'i Arapça, 9'u Rumca, 9'u elde tutuyordu.(29)
Ermenice, 3'ü Bulgarca, 2'si İb-ranice, 7'isi Fransızca,
2'si İngilizce ve l'i Almanca olmak üzere çeşitli Türkiye aleyhinde yayın yapacak gazete ve
dergi ve gazete çıkıyordu. (27) muhabirleri ise satın alırdı. Yabancı
muhabirlerin çoğu satın alınmıştı. Avrupa'nın
Hergün gazeteleri okuyan Sultan "Bunlar ihtilalci
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

önemli gazetelerinden bazılarını abone Sadece gazete ve dergiler değil, her yor,
bulmak, satın almak suretiyle kendi lehine türlü kitap üzerinde de sıkı bir kontrol elini
kullandırır ya da aleyhte kullanmamaya mekanizması kurulmuştu. İslam ahlakına uzata
çalışırdı. Özellikle Times, Temps, Könche, Zeitung, uymayan, dine saldın ve İslam dinini imha n her
Tribüne, Neue Freie Press, Viedemosti gibi büyük niteliğinde olan hiçbir eserin ya- kese,
gazetelere çok önem verirdi. Avrupa gazetelerine yınlanmasına müsaade edilmedi... değe
ve yabancı ülke ajanlarına Hazine-i Hassa'ca rine
para verilmiştir. Bazı menfaatperestler de sadece bakm
şantaj yaparak Sııltan'dan para koparmak aksızı
Cemiyeti Zehirleyen Yayınlara Müsaade gayesiyle yazarlardı. U. Abdülhamid Han bu n
edilemez. bakımdan nice şantaj ve hile tertibine para
merhametinin çokluğundan göz yumu- veriyo
Sultan Abdülhamid Han, devlet ve millet rdu.
için zararlı olan yayınların neşrine müsaade Böyle
edilmemesi gerektiğini bildiriyor ve bu tür zararlı ce
olabilecek yayınlar hakkında "sansür düşm
politikası"nı takip ediyordu. anın
sinsi
II. Abdülhamid Han'ın yaklaşık saltanatının ilk 10 tuzağ
yılına kadar basın sansürden uzak, herşey kamu ından
önünde açıklanır, yabancı yayınlara da bir uzak
kısıtlama getirilmezdi. Fakat son dönemlerde Jön tutm
Türkler'in devlet ve saltanat karşısındaki tutumları, ak ve
Ermeni, Bulgar 22 ve birliği tehdit edici meml
faaliyetlerin hızlanması karşısında sansürün • ekete
elzem olduğu kanaatine varıldı. Uyguladığı ince fay-
siyaseti ve sansür politikasıyla basım kısa bir zaman dalı
içinde kontrol altına aldı, şahsi ve maksatlı hale
polemikleri kökünden yasak etti. "Ermenistan" gelm
diye tarihi ve coğrafi bir mefhuma asla yer eleri
verilmemesini emretti ve bütün yayınları sansür için...
usulüne bağladı. Bu
tip
Dış basını da aynı hassasiyetle takip etti. yayın
Dış basını takip işini o zamanlar elçiler ve yapa
konsolosluklar yürütyordu. Osmanlı'yı ilgi- nları
lendiren her yazı, derhal tercüme edilip n
Saray'a gönderiliyor, eğer yazının memlekete başın
girmemesi isteniyorsa vaziyet telgrafla haber da
veriliyor ve tedbir alınması sağlanıyordu. "Vaki
t"
yazarı Said Bey gelirdi. Defalarca Sultan'ın ihsanına zararlı fikir ve cereyanlardan korumalıdır.
mazhar olmasına rağmen tekrar uygunsuz yazılar
yazar, tekrar sultan çağırır para verir velhasıl bu
şekilde devam ederdi. (30) Kendisini dinlemeye devam edelim:
Ülkenin ve devletin bütünlüğüne, halkın birlik ve "Bizde sansür elzemdir. Mevcudiyetini
huzuruna zarar verecek her türlü fikir ve görüşün tenkid edenler yanılmaktadırlar. Bizdeki
sansürlenmesi gerektiğini bildirmiştir. Zamanın müesseseleri, Batıdaki gibi mütalaa etmeye imkan
basınında hastalık haline gelen müstehcenlikle yoktur. Belki orada kültürün daha yaygın olması
büyük mücadeleler etti. Kendisini Beylerbeyi sebebiyle, basının tenkitleri normal
Sarayı'nda ziyarete gelen Enver Paşa'ya şunları karşılanabilir. Fakat bizde henüz halk çok
söylemiştir: bilgisiz, çok saftır. Tebaamıza çocuk muamelesi
etmeye mecburuz. Hakikaten de büyük
"33 sene saltanat sürdüm. Padişahlığım çocuklardan farkları yoktur. Ebeveyn veya mü-
müddetince ferdin hürriyetine, şahsiyetine daima rebbiye nasıl gençliğin eline zararlı neşriyatın
taraftar idim. Fakat istediği gibi bir hürriyet, gelişi geçmemesine dikkat ederse, bizim hükümet de
güzel bir serbestiyeti de hiçbir zaman hoş halkın fikirlerini zehirleyecek herşeyi halktan
görmedim. Hele basında pek revaçta olan uzak tutmaya çalışmalıdır. Fransızcadan
müstehcen resim ve yazılara sinsi fikirlerin hakim tercüme edilen birçok romanın hareme girmesi, 23
olmasına asla müsaade etmedim. Milli ananelerimi- kalpleri, fikirleri ifsat etmesi çok acı olmuştur.
zin bozulmasına da taraftar olmadım." (31) Bu kötü neşriyatı ithal edenlerin Türkler değil de
Fransızlar, Rumlar ve Ermeniler olması ancak
Anne ve Baba çocuklarını zararlı yayınlardan teselliden ibarettir. Şu Ermeniler ve Rumlar ne
koruduğu gibi devlet te milletini aynı şekilde kötü insanlardır! Piyasaya sürdükleri bu hakika-
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları AYDIN Sırları

te aykırı romanları, eğer sansürden geçmeden emrini verir. Ayrıca bir kese altın ihsan ederek, h
gazetelerde neşredil-seydi, halkta fena tesir çocukların anne ve babalarına yardım edilmesini, are
uyandırır, bu da yabancıların hakkımızdaki elbise vs. ne lazımsa alınmasını da emreder. ml
fikirlerini büsbütün yanıltırdı. Zaten (33) eri
memleketimiz kafi derecede hertürlü iftiraya nd
maruzdur. Bütün bu söylediğimiz sebebler sansü- TERBİYE en
rün devam etmesini icap ettiren sebeplerdir." (32) ve
II. Abdülhamid Han, çocukların terbiye ve kızl
ÇOCUK SEVGİSİ eğitimi hususunda çok gayret sarfederdi. arı
Çocuklarını okutmak için özel hocalar tutar ve nd
Sultan Abdülhamid Han'ın huzurlu bir aile hayatı onların eğitiminde titiz davranırdı. Vakit an
bulduğu zamanlarda kim
vardı. Hem patişah hem de örnek bir aile reisiydi. i
Çocukları çok severdi. Onlarla ilginmeyi, baba iste
şefkatini göstermeyi ihmal etmezdi. Bir evladının rse
yanarak vefatı ve başka bir çocuğunun da ha
hastalığının teşhis edile -meyerek ölümü kendisini çok ber
üzdü. Bunun üzerine "benim çocuğum kurtulamadı, gö
kimbilir fakir fukaranın çocuklarına nasıl bakılıyor. nd
Hiç olmazsa bir hastahane yaptıralım da benim eri
gibi birçok babaların kalbi yanmasın" diyerek p
"Hamidiye Etfal Hastahanesi"ni bugünkü adıyla "Şişli çağ
Çocuk Hastahanesi" ni kurdu. En seçme doktorları ırır,
orada görevlendirerek Almanya'dan en gelişmiş onl
cihazlarla hastahaneyi donattı. Böylece birçok baba arl
yüreği yanmaktan kurtul-muş, kendisine dua a
etmişlerdir. gör
Çocuklar okusun, ailesi fakir ise yardım üşü
edilsin. rdü
.
Sultan, yeni bir köşkün yapımında çalıştırılan Ger
sekiz-dokuz yaşlarında iki küçük çocuğu Hünkar ek
Dairesinden seyretmekte. Bir ara bu çocuklar gelerek ha

pencerenin önündeki fiskiyeli havuzdan yıkanmaya ml
başlarlar. Çocukların bu hali çok hoşuna gider. arı
Onları çağırır, büyüğüne adını sorar. Çocuk "Mecid" nın
der, küçüğüne de aynı soruyu yöneltince aldığı ,
cevap "Hamid" olur. Cevaplar daha da hoşuna gi- ger
der ve Müdür Ahmet Bey'i çağırtarak "Bu çocukları eks
şimdi doğruca Tüfekçibaşı Tahir Paşa'ya e
götürünüz. Bunları Maiyet tüfekçi Bölü-ğü'ne kızl
kaydettim. Maaş alsınlar. Mektebe gitsinler" arı
nın resmi iş-lere karışmasını asla istemezdi. etmezdi. Çocuklarının bir kusurunu gördüğü
Sultan Abdulaziz ile Sultan Muradın veya hissettiği zaman çocuklarına direk
annelerinin devlet işlerine karışmalarının devlet söylemez, anala-rına haber gönderirdi. Anneleri
gibi hanedan için de asla hayırlı neticeler de çocuklarına babalarının huzurun-da ne suretle
vermediğine inanırdı. Tahta çıkışının ertesi konuşacaklarını, nasıl hareket edeceklerini
günü analığının elini öperek; öğretir ve onlar da bu edebe riayet ederlerdi.

"Siz annesizliğimi bana bir gün hissettirmediniz. Kız çocukları sakin ve nazik hareketli
Nazarımda öz annemden farkınız yoktur ve olmalı.
mevkiiniz Valide Sultan mevkiidir. Sarayda da
Valide Sultanlığın bütün hak ve selahiyetlerine Kız çocuklarının giyiminin çok sade olmasını,
sahip olacaksınız. Fakat devlet işlerine "cici bicili" şeyler giymemelerini isterdi. El
müdahaleye kalkıp şunun bunun himayesini işaretleriyle, yüksek sesle konuşmalarından
üzerinize almaktan ve rütbe ve memuriyet heveslilerine hoşlanmaz, daima sakin ve nazik hareketli
delâletten kat'iyyen çekinmenizi bilhassa rica olmalarına dik-kat ederdi. Büyüklerine,
ederim" demiş, Peres-tü kadın da ölünceye kadar annelerine, kardeşlerine daima saygılı dav-
Sultan'ın bu arzu ve iradesine riayetkar kalmıştır. ranmalarını, önlerine geçmeyip sıralarını
Kadın ve çocukları da bu hususa çok riayet muhafaza etmelerini ister, şımarıklıktan hiç
etmişlerdir. hoşlanmazdı.
(34) 25
Erkek çocuğu erkek gibi büyümelidir.
Çocukların hataları direk yüzlerine
söylenmemeli annesi rafından ikazı temin II. Abdülhamid Han, halk tarafından olduğu
edilmeli. kadar, aile içeri-
sindede de sevilir ve sayılırdı. Halkına olduğu
Terbiye hususuna çok dikkat eder, en küçük gibi çocuklarına da şef-
kusurları dahi hoş-görmez, kendisiyle yüzgöz kati çok fazlaydı.
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

Ayşe Sultan, çileli bir hayat sonrasında Oğulları ile selamlık dairesinde
İstanbul'da evlenir. Ve bir oğlu olur. II. görüşür, hangisini isterse "gelsin" diye
Abdülhamid Han da, Selanik'ten İstanbul'a emrederdi. Büyük oğullarına karşı daha T
getirilince torununu kendisine getirirler ve resmi idi. Onlar da huzurda daima
torununu gördüğüne sevinç gözyaşlarına İstanbulin denilen yakası kapalı yırtmaçlı E
hakim olamaz. Kimbilir neler bir çeşit elbise ile çıkarlardı. Adi pejmürde V
düşündü...Selanik'teki o azap dolu günlerden kıyafetle asla huzuruna gitmezlerdi. En A
kurtulan kızının torununu görmek nasıl bir çok sevdiği oğlu Burhaneddin Efendi ile Z
duygu bilinmez. Bu sevinçli anında çocuğu çok küçük oğullan, büyük olan diğer U
sever ve kızma şu haberi yollar; Şehzadelerden daha sık huzura giderlerdi.
Cuma selamlıklarında oğullarının II.
" Allah bağışlasın. Ömrü uzun olsun. Beni bulunmasını mutlak isterdi. Oğullarına Ab
unutturmayıp da çocuğa tanıttığından dolayı yapacağı ihtarları direk yapmaz ya dül
teşekkür ederim. Bu kadar terbiyeli bü- musahiplerle vaya mabeynciler-le ha
yüttüğüne de son derece memnun oldum. yapardı. (36) mi
Elimden gelen duadır. Yalnız, saçları çok güzel d
ama kestirsin. Erkek çocuğu erkek gibi bü- Ha
yümelidir" n,

HİTABET tev
azi
Hitabet nazikçe olmalı. idi.
Ke
26 Abdülhamid Han, hitabete son derece ehemmiyet ndi
sini
verir, kimse- ba
• yi "sen" diye çağırmadığı gibi hizmetçilerine şka
dahi "getir", "götür" şeklinde emir vermezdi. ları
"Getiriniz" veya "götürünüz" gibi nazikane şekilde nd
emir verirdi. Kız çocuklarına "kızım" veya an
"sultan" diye hitap eder, kadınlarına da pek üs-
saygılı muamelede bulunurdu, "başka-dın" gör
veyahut "başikbal" şeklinde haber gönderir ve me
çağırırdı. z,
kib
İngiliz Ajanı Yahudi Vambery de : "Onu
irlil
fazlasıyla zeki ve uyanık buldum. Hazır cevap
eri
olmasına rağmen, görüşlerini ancak inceden
de
inceye düşünüp taşındıktan ve danışmanlarının
se
fikirlerini aldıktan sonra ifade eder." diyordu. (35)
vm
ez
di. Zamanın Haremağalarından bi-ri anlatır: Manzara ve çiçek resimlerine olan ilgisi Saray'da
büyük bir Tablo koleksiyonu oluşturmasına
"Odasına herhangi bir haremağası veya hademe sebep oldu.
girdiği zaman, sırf Allah'u Tealanın mahlukuna saygı
göstermek için ayağa kalmak ister fakat Saray'da bir marangoz atölyesi açmıştı.
Müslümanların Halifesi ve Türklerin Padişahı Sultan bir de iskemle ile yaklaşık 35
sıfatıyla öyle bir harekete imkan bulamayınca, santimetre boyunda küçük, zarif bir çekmeceli
ayağa kalkışını gizlemek maksadıyla masasında bir dolap yaptırmıştı.
kağıt arıyormuş gibi yapar ve yalnız Al-llahu
Tealanın görüp kulların farkına varmadığı şekilde Aynı şekilde çiniciliğe de meraklı idi. Yine
isteğini ye-rine getirirdi..." (37) sarayda açtığı ma-rangozluk ve çinicilik
atölyesinde yaptığı eserleri, bir çok yabancı
MEŞGALE devlet adamlarına hediye olarak
gönderdi.(39)
II. Abdülhamid Han, manzara resimleri ve
marangozluğa me-raklıydı. Vakit bulduğunda Gün gelir meşgaleler teselli kaynağı
kendisine has marangozluk atölyesinde çalışır, olur.
yaptığı birçok sedefli, oymalı eşyalar Yıldız'da
saklanırdı. Selanik'te Alatini köşkünde ikamete ederken
muhafızlarından Fethi Okyar'a saatçilik ve 27
Marangozluğa olan ilgisi babasının zamanında başlar. marangozlukla alakalı alet ve malzeme-
Abdül-mecid Han zamanında Halil Efendi adında getirilmesini rica ederek şu nasihatta bulunur:
usta bir sanatkır vardı, Sultan, babası gibi bu Halil
Efendi'den ders aldı ve onunla birlikte çalıştı.. (38)
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

"Böyle alışkanlıklar, meşgaleler, zevkler Abdülhamid Han, muntazam bir bütçe ile geçimini temin
edininiz...Benim bunlara şehzadeliğim zamanında eder, dairesinin en ufak masraflarına varıncaya
merak ettim. Hükümdarlığımda da vakit buldukça kadar her muameleyi ken1 di teftiş ve nezareti
değil, vakit ayırarak devam ettim. Bugün benim altında bulundurur, bilhassa israftan son derece
için münhasıran (yalnızca) meşgale değil, tesselli kaçınırdı. Diğer şehzadeler para hususunda sıkıntı
de oluyor." ( 40) çekerlerken Abdülhamid Han, bir taraftan tasarruf
bir taraftan da ticarette kazandığı paralarla
MESLEĞİN OLSUN, İSTERSEN müreffeh bir hayat geçirir, kardeşlerine, ihtiyaç
PADİŞAH OL sahiplerine yardım ederdi. Bilhassa kardeşi Murat
Efendi'ye çok defalar borç olarak para verdiğini
II. Abdülhamid Han, aynı zamanda çok iyi bir söylemiştir.
tüccardı. Babası Maslak köşkünü kendisine
verince orayı çiftlik haline getirdi. Aynı yerdeki bir
üstübeç ocağını işletti, koyun ve inek yetiştirdi ve
aynı zamanda Avrupa'dan muhtelif çiçekler ve
gül fidanları getirterek bahçenin bir kısmını çiçek
bahçesi haline çevirdi. Para kazanarak zengin
olan Abdülhamid han, servetini, saltanatı sırasında
din ve devlet hizmetlerinde kullandı. Zekası ve politik
kabiliyeti dolayısıyla amcası Sultan Abdülaziz,
onun serbest bir ortamda yetişmesini sağladı.
Mısır ve Avrupa seyahatlerinde yanınnda götürdü.

28 II. Abdülhamid Han tahta geçince "cülus


masrafı" olarak sar-
• fedilen altmış bin ikayı ticaretten kazandığı kendi
parasından verdi. (41)

Sultan'ın hususi ve ailevi hayatında hiçbir


israfı yoktu. Padi-şahığı zamanında da iktisatlı
yaşar, her fırsatta iktisat ve intizamın faydalarını
söyler, lüzumsuz sarfiyatın ve bilhassa
borçlanmanın aleyhinde olurdu. Buna rağmen
yaşadığı devri ve etrafındaki insanların ahlak ve
istidadını, zayıf noktalarını iyice tedkik ederek bu
insanları para ve menfaat vasıtasıyla elde ediyor,
böylece devlet aleyhindeki faaliyetlerine mani oluyordu.
(42)
ATA BİNMEK SEVDA İŞİ •
Tabancayla atıcılık ve kılıç kullanma
Sultan Abdülhamid han, gençliğinde çok talimlerinden de vazgeçmezdi. Babası Sultan
hareketliydi. Ata binmeyi aşk derecesinde Abdülmecid han, kendisine Kağıthane Köş-kü'nü,
severdi. Oniki yaşında iken her sabah ata binip Ali Bey Çiftliği'ni vermişti. O zaman hemen her gün
saraydan uzaklaşmayı adet edinmişti. Yalnız atla çiftlikte dolaşır, bütün işlere nezaret ederdi.
başına İstanbul'un her tarafına gider, yanında Civarda av ile de meşgul olur, av tüfeğiyle
kimseyi almak istemezdi. Böyle bir günde attan nişancılıkta da maharetili idi. Bir av eğlencesi sı-
düşmüş, üç ay kadar hasta yatmıştı. En azgın rasında yüzünün sağ tarafına bir saçma isabet
atları bile idare edebilmesi sayesinde, etmiş "Bu saçma o günlerin yadigarıdır. Hala
Padişahlığında başına gelen mühim bir kazadan sakalımın altında duruyor. Varsın dursun. Bize bir
kurtulmuştu. (43) zararı yok" derdi. İstranca ormanlarında ava
gittiğini, bir gün eşkiyaya rastlayıp onlarla
Padişahlığının beşinci veya altıncı yılında, bir mücadele sırasında kolundan yaralandığını
Cuma selamlık alayını Ortaköy Camii'nde yaptırır. söylerdi çocuklarına.
O güne kadar selamlıklara atla gidilirdi. Adeti
üzere yine atla çıkar. Kimler ve nasıl yapmışlarsa Kendisi Bu hususta şunları anlatır;
ata fleft yağı sürmüş oldukları için saraydan "Gençliğimde denize girer, pek iyi yüzer, ata
camiye güçlükle ve birkaç defa yere çarpılmak biner, araba kullanır, kürek çeker, yelken kullanır,
tehlikesini atlatarak sırf usta binici olması saye- tabancayla atıcılık yapar, ava gider, kılıç talimleri
sinde gidebilir. O günden sonra selamlığa yapardım." (44)
giderken araba kullanmaya başlar.
SABIR
Gençliğinde denizde yüzmeyi, kürek çekmeyi,
yelken kullan İstenmeyen olaylar karşısında sabırlı olmak,
mayı da severdi. tahammül etmek ve soğukkanlılığı muhafaza ederek
problemleri çözmek Sultan Ab-dulhamid Han'ın başka bir
29 liderlik sırrıydı.
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

30 Meşrutiyet'in ilk Cuma selamlığı sonrasında vermesin. Duam budur."


(31 Temmuz 1908) Ayşe Sultan hatıratında babası
ile konuşmasını şöyle nakleder KORKAKLAR HİZMET EDEMEZLER
" Bugün bizim arabanın önünde bir hoppa II. Abdülhamid Han, yetişmiş, samimi devlet
çocuk mütemadiy-yen koşup dolaşıyordu. adamlarından mahrumdu. Kadrosu yoktu. Adeta
Gördünüz mü?" "Evet efendimiz, gördüm, Rıza yalnız başına koskoca devleti sırtında taşıyordu.
Tevfik Bey imiş. Diğerine de Selim Sırrı Bey Kendisinden çok büyük iyilikler görmüş sadrazam-
diyorlar" deyince bu defa babam daha ziyade ları (başbakan), yöneticiler nankörlük ediyor,
gölümseyerek "Bu koca alayın nizam ve intizamı bu iyiliklerini görmüyordu. Bunlardan biri de birçok
hoppa çocuklara mı kaldı? Deli gibi önümde, kerre Sultan tarafından başbakanlığa getirilen Sait
arkamda dolaşıyorlardı. Bunlar ne bilirler ki idare Paşa'ydı.
edecekler? Allah milleti bu gibi hoppalardan
esirgesin" dedi. Sözlerini üzüntülü bir edayla Sultan'ın en ehemmiyet verdiği ve kendisine çok
şöyle bitirdi: iyilikler yaptığı sadrazamlarından (başbakan) Said
Paşa, Padişah'tan iyilik görmediğini açıkça
"Mahzun olmamalı. Daha böyle nice söylemekten çekinmiyordu. 11. Abdülhamid Han,
nizamsız günler görüp geçireceğiz. Ama sabır ve Said Paşayı Okul sıralarında tanıdı. O zamanlar bile
tehammül ile, inşaallah , memleketim, milletim bazı ufak tefek yazılarını kendisine yazdırtırdı. Akıllı,
selamete çıkacaktır. Kızım, ben hayatımın zeki, olduğunu söyler takdir ederdi. Sultan
yarısından fazlasını tamamlamış bulunuyorum. Abdülhamid Han'ın ifadesiyle; "...Garip şeydir; Said
Milletimin selamet, huzur ve ilerlemesinden Paşa, bana daima sıkıntılı zamanlarımda çok iyi
başka emelim kalmamıştır. Allah millete zeval hizmette bulunmuştur. Birçok hususlarda kendisine
mabey ha- nedir. Son derece bilgili, akıllı, tecrübelidir.
ncileri Vezirlerimin arasında onun kadar bilgilisi yoktur.
gönder Fakat kurnazlığı ve korkaklığı yüzünden hizmet
erek edemiyor."
fikrini
sorar, Bu Sait Paşa'dır ki İttihat Terakki ileri
o gelenleri arasında Sultan'ı tahttan indirecekler
zama arasında yer alır.
n en
doğru II. Abdülhamid Han, azl' edilip Selanik'e gönderilince
, orada; "sizi bu hale getiren, hiyanet eden Said Paşa'dır"
sadık sözlerine; "Hayır, Allah'ın emri yerini buldu. Said
ane bir korkaktır. Onun için alet olmuş, böyle
ceva yapmaya kendisini mecbur görmüştür" cevabı
plan
alırdı vermiştir. (45)
m.
Fakat Başka Bir Nankör
sadra
zam Kızı Ayşe Sultan'dan dinliyelim; "Bir sabah, tahminen
(Başb onbu-çuktu. Yemekten evvel hava almak için babam
akan) balkona çıkmış, dolaşıyordu...Tam benim
olunc balkonumun altından bir tabanca patladığını
a iş duydum. 'Eyvah! Korktuğumuza uğradık' diye bir
değişi feryad kopararak deli gibi merdivene koştum. Aşağıya
rdi. O indim. Gözlerime ilk ilişen ba- bam oldu. Ayakta
mevk balkonun kapısı önünde duruyor, annemle, Sali-ha
iye Naciye Hanım'a hadiseyi anlatıyordu. Diğer
gelince haremleriyle biz kızları da oraya gelmiştik.
kendisi
nden -Salim bize kurşun attı. Şu karşıdaki
isti- taflanların arasına saklanmış. Gözlerimle gödüm.
fade Ben çık diye bağırınca her nedense ikinci kurşunu
edile atmadan ayağa kalktı.
mezd
i. Bahçede Musahiplerden Selim Ağa ile
Azle Kahvecibaşı Ali Efendi ve Abid Efendi geziyorlarmış.
mecb Bu hali onlar da görmüşler. Kurşun duvara çarpıp
ur geriye teperek bahçedeki çakıl taşlarının üzerine
olurd düşmüş. Babam, Ali Efendi'ye seslenmiş, "Kurşun
um. işte şurada duruyor, Alıp bana getir," demiş ise
Said de Ali Efendi, "Affet beni Efendiciğim, getiremem"
Paşa diyerek korkusundan ağlamıştır.
ayakl
ı Bu vak'a üzerine zabitler koşup Salim'i
kütüp
tutt Alıp götürdüler. Babam derhal Rasim Bey'i istedi. bekliyordu. Ona yerde duran kurşunu
ula Rasim Bey o anda köşkte yoktu. Biraz sonra göstererek.
r. geldi. Babam hala kapınınönünde Rasim Bey'i
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

32 -Salim bizi vurmak istedi. Lakin muvaffak ihanet görmüştür. Bu çocu


olamadı.İşte kurşun burada Kürt Salim kimdir. Vaktiyle pek fakir bir ailenin ğun
duruyor.Bizimkilerden istedim. Getirmediler. çocuğ imiş. Asker halin
Kurşunu bana veriniz. Hatıra olarak olmak istediği halde müracaat edecek i
saklayacağım, dedi. Rasim Bey: kimsesi yokmuş. Bu arzusu anlat
-Birşeydir oldu. Kusuru bakmayınız. Ben nu bazı kimselere söylemiş. Onlardan biri mış.
şimdi Salim'i buradan çıkaracağım. kendisine babamın husu Baba
Meraketmeyiniz. diyerek bahçeye indi. Kurşunu si doktoru İsmet Paşa'ya başvurmasını m da
aldı. tavsiye etmiş. İsmet Paşa, Kulel
-Veremem, diyerek cebine koydu. Çıkıp gitti. Yıldız'a yakın olan Yeni mahalle'de ikamet i'ye
Bu köşkün limonlukta çalışan eski bir Ibahcıvanı edermiş. Saraya da da yazdı
vardı. Barbo adında bir Rum-du. Bu hali tamamiyle ima sabahlan yokuşu yürüyürek çıkmak rtıp
görmüştü. Kurşun atıldığı sırada orada bulu- suretiyle gelirmiş. Bazı ihsa
nuyordu. Eliyle yüzünü kapayarak feryatla kimseleler Paşa'yı yolda yakalayıp hallerini n
bağırmıştı. Çok ağlamış olduğunu da anlatırlar, o da Pati- gön
ağalardan haberaldık. şah'a arzeder, bu suretle birçok kimselere iyilikte derm
-Salim bunu neden yaptın? diye sordukları bulunurmuş. Sa- iş.
zaman lim'e de aynen böyle yapmasını tavsiye İşte
-Cümlemizi kurtarmak için. Cevabını etmişler. Salim, bir sabah Sali
vermiştir. Bunu da sonradan öğrendik." İsmet Paşa'yı yokuşun başında bekleyip halini m bu
Ayaşe Sultan anlatmaya devam ediyor: anlatmış.İsmet Paşa suret
"Esasen babamın tali da , "Peki oğlum, Efendimize arzederim" demiş. le
hidir. Kime nimet yedirdiyse mutlak ondan Babama bu genç yetiş
miş, memiştir. Böylelikle min Bu kez kızı Şadiye Sultan'dan dinliyelim; ile
yüzb net borcunu ödeyecekmiş!" (46) bildir
aşılığ "Babamın Başmebeyncisi Tahsin Paşa ilece
a * azlolunmuş, onun yerine katiplerden Jön ğini
kada Türklerin itimat ettiği İttihat ve Terakki mensu- söyle
r Başka Biri bu Cevat Bey tayin olunmuştu. Tesadüfen o yip
terfi gün babama gitmiştim. İlk defa huzura çıkan ayrıl
et- II. Abdülhamid Han'ın 33 yıllık Cevat Bey (Ah efendiciğim, bensizin sadık dı.
miştir hizmetinden sonra kendisine verilen sıkıntı ve bendenizim.Tahsin Paşa beni uzun zaman Bir
.Laki çektiği ızdırabın bir misalini verelim: huzurunuza çıkarmadı. Büyükbir müzayaka iki
n gel içindeyim!) diye yalvarır gibi konuşuyordu. saat
zaman Babam hareme girdi.Üzüntülü idi.Bütün saray sonr
git halkınca dalkavukluk ve mürailiği ile isim a ce-
zaman yapmış böyle bir adamın kendisine hususi vap
.baba katip olarak verilmesinden duyduğu ye'si geldi
mın gizlemeğe çalışıyordu. Çekmecesinden bir .
hal'in deste banknot alarak, selamlıkta bekleyen Derh
de Cevat beye götürüp verdi. Fakat, bu zengin al
moda ihsanı görünce yerlere kapanıp ayaklarını Sela
olan öpmeye çalışan Cevat Beyi, bu teşebbüsünden nik'e
kah dolayı hayatının en buhranlı anında dahi tekdir hare
rama ve takbih etmeyi ihmal etmemiştir: ket
-Rica edeyim! Secdeler Allaha mahsustur. Bu için
nlık hazırl
zihni gibi hareketlerde bulunmanızı ve ikinci ihtara
lüzum bırakmamanızı rica ederim! demiştir. anm
yetiyl ası
e hakkı
baba Birkaç gün sonra, babamın hal'ine ve
Reşad efendinin cülusuna ait Meb'uslar Meclisi ndaki
mı Mecli
ortad kararı tebliğ edildi. Babam gayet serin kan-
lılıkla: s
an karar
kaldı ını
rman -Mademki, otuzüç sene memnun
edemedim, kimi isterlerse hayırlı etsin. Yalnız Ceva
ın bir t
şeref rica ederim, bütün ailelerimle beraber
biraderimin oturduğu Çırağan Sarayına beni bey,
olaca maal
ğı götürünüz! dedi.Tebliği heyeti
-Mebuslar Meclisince, Selanik'te esef
nı bir
düşü hazırlanan köşke gitmeniz için karar alınmıştır
cevabını verdi. Babam: kaç
nere gün
k bu -Yorgunum ve yaşım da uzun yolculuklara
müsait değildir. Allaha kasem ederimki, önce
kurş saltanatta gözüm yoktur; fakat ailemle Çıra- bir
unu ğan Sarayında ikametimi rica ediyorum! dedi. deste
atma Tebliğ hey'eti, Meclise yeniden arzedileceğini ve ban
ktan alınacak cevabın yeni başmabeynci Cevat bey k-
çekin notu
aldığı k bildirdi. Ağzına aldığı kelimeler terbiye dışı
vakit idi, alelade bir adama dahi söylenmesi ayıptı."(47)
yerle
re
kapa
nara
k
ayakl
arını
öptü
ğü
baba
ma
çok
ağır
sözle
r
saffe
dere 33
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

VATAN-MİLLET SEVGİSİ gücünü bu iman kuvvetinden aldı. Ü


lkeyi
Eniriniz altındakileri sevmedikçe onlara Sultan'ın meşhur bir sözü vardı: "DİN VE FEN" kalkı
hizmet edemezsiniz. Osmanlı devletinin bu ikisine de sahip olması ndıra
gerektiğini ifade eder ve İslam aleminin bu iki cak
II. Abdülhamid Han milletini çok severdi. Hele ne ziynetle ziynetlenmesini isterdi. tek
sebepten olursa olsun herhangi birine zarar unsu
gelmesine asla gönlü razı olmazdı. Vatan ve run
milletin selameti için gece gündüz çalışır, uykusuz eğiti
kalır gerektiğinde hayatını feda ederdi. Bu m,
hususta kıza Şadiye Sultan şunları anlatır; onun
da
"Babam, milletini delicesine severdi. (Ahmetcik) teme
(Mehmetçik) sözlerini kullandığı vakit öz linin
evlatlarından bahsediyormuş gibi yürekten din
sevgisi derhal yüzünden okunurdu. Babamın olduğ
saltanatı zamanında yalnız bir tek harp unu
hatırlıyorum. O da Yunan harbidir. Bu benim sık
sık
çocukluk zamanıma rastlamıştır. Hatırladığıma tekra
göre, haremdeki dairelere top top bezler getirilip r
dağıtılmıştı. Yaralı askerler için gecelikler dikilirdi. eder
Hizmetkarlarımızla beraber sabahın erken di.
saatlerinden, gece uyku saatine kadar dikiş Osm
makinelerimizin başın-da, bizden istenilen anlı
sayıda giyeceği yetiştirmeğe çalışırdık. Bu devle
hummalı faaliyet bütün muharebe müddetince tinin
devam etti. Ben de çamaşırlara düğme dikerdim. beka
Aklımca büyük iş gördüğümü sanır-dım.Babam sı ve
aramıza gelip güçle
-Aferin evlatlarım, Allah vatanımızı nmes
düşmanlardan muhafaza buyursun! derdi. i
İslam
Biz bu sözlerden kuvvet ve şevk alırdık, iyetin
zaman kaybolmasın diye gözümüzü iğnemizden yüks
ve makinemizden ayırmaksızın onu dinlerdiki. Vatan! elme
Vatan! Babam bunu bizlere ne kadar çok söylemişti." (48) sine
bağlı
İMAN KUVVETİ olduğ
unu,
II. Abdülhamid Han'ın en önemli yeterli
sırlarından biri kuvvetli imana sahip din
olmasıydı. 33 yıllık saltanatı boyunca eğiti
minden mahrum insanların sadece şöhsi menfaatleri İmparatorluğmuz'un sonu gelmiş demektir." "Kendi
tatmin için, çalışan egoistlerden oluşacağını ve programımızı tatbik etmeliyiz. Ve her şeyden
memleketin de bundan zarar gö-' receğini evvel İslamiyetin gösterdiği yolda gitmeliyiz.
belirtirdi. Hiçbir padişah başka türlü hareket edemez ve
etmemelidir." "Eğer yeniden canlanmak, eski kuv-
II. Abdülhamid Han, Osmanlı devletini ayakta vetimizi bulmak, eski büyüklüğümüze erişmek
tutan -yegane, gücün İslamiyet olduğuna inanmakta, istiyorsak bize bu kudreti vermiş olan, Avrupa'nın
devlet ve millet selametinin ancak güzel dinimiz olan sözümona medeniyetini taklit etmek değil, bilakis
İslamiyeti tam ve doğru olara^k yaşamasına bağılı kudretimizin esasrolan İslamiyet'e dönmektir.
olduğunu bildirmektedir. Çocuklarına v.e etrafındaki "Kainatın yaratıcısı olan Allahu tealaya hamd olsun.
insanlara da düşmanların oyununa gelinmemesi, İlahi, yalnız sana kulluk ederiz, yalnız senden
dinsiz, ahlaksız insanlardan uzak kalınması yardım dileriz. Bizi doğru yola erenlerin, yollarını
gerektiği, İslamiyetin ilerlemeye- mani olmadığı şaşırmayanların gittiği yola götür. " (49)
aksine ilerlemenin anahtarı olduğunu söylemekte
ve yazmaktadır. Bu hususta çeşitli zamanlarda, özel "Bizi yükselten, dinimize karşı
sohbetlerinde-,, halka açık yerlerde beyan ettiği duyduğumuz büyük aşktır"
görüş ve düşünceleri;
II. Abdülhamid han, İslamiyete saldıranları
Yeniden Canlanmak için Avrupa sevmez, İslamiyet ilerlemeye manidir diyenlere
Medeniyetini taklit değil, gücümüzün esası de şu cevabı verirdi; 35
olan İslamiyete dönmektir.
"Avrupalılar, bizi küçültmek veya kötülemek
"İmparatorluğumuz, din, iman ülkesidir. ve istedikleri zaman Müslümanları taassublukla
öyle kalacaktır. Eğer din anlayışı yıkılırsa, suçlarlar. Diğer mezheplerden olanlara.
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırlan

36 sözde tatbik ettiğimiz kanlı zulümleri Bir çok kere kendisi imam olmuştur. Saltanatı
kastederler. Fakat Hıristiyanlar'in bizde olunca taassup süresince ağır hastalığı sebebiyle yalnız bir Cuma
dedikleri, kendilerine gelince vatan sevgisi diye namazını terke mecbur kalmıştır. Ramazan aylarında
adlandırdıkları aşk aynı aşk değil midir? Onların sıhhati bozulmuş olduğu halde dahi oruçlarını tutmuş
vatanları için duydukları hissi, biz dinimiz için yememiştir. (52)
duymaktayız. Düşmanlarımız buna taassup diyorlar.
Müslümanlar dinleriyle hakikaten iftihar etmelidirler. II. Abdülhamid han içki içmez, içenleri sevmez ve
Mü'minlerin ateşli bir aşk ile bağlı oldukları hoş görmez Saray'a da sokulmasına müsaade
Hazreti Mu-hammed'dir (sallallahu teala aleyhi ve etmezdi.
sellem) doktirini, insanlar arasındaki eşitliğe
inanan, zayıfları koruyan, iyiliğe kıymet veren, "Vicdan hürriyetine dünyada en çok
kanunlara hürmeti emreden bir dindir. Dogmatik müslümanlar hürmet göstermişlerdir"
fikirleri, sembolleri, batıl itikatları kabul etmez.
Bizi yükselten, dinimize karşı duyduğumuz büyük "Bizi müsamahakar olmamakla itham edenler ancak
aşktır. Dinimizin terakkiye (ilerlemeye) mani cehaletlerini isbat ederler. Memleketimiz dahilindeki
olduğunu söylemek gülünçtür ve hakikate gözünü kapamak diğer din ve mezheplerden olanları, Müslümanlığı
demektir. (50) kabuletmeye mecbur etseydik, din farklılıklarından
doğan birlik eksikliği için bugün bu kadar üzülmezdik.
II.Abdülhamid Han, Allahu tealanın emretti Halen dahi diğer dinde olanlara fazla hak ve imtiyaz
ibadetleri elinden geldiğince yerine getirir, beş vermeye devam ediyoruz. "Vicdan hürriyetine dünyada
vakit namazı zamanında kılar, abdest-siz yere en çok müslümanlar hürmet göstermişlerdir.
basmazdı. (51) Dünyanın hiçbir milleti bizim kadar misafirperver
değildir. Memleketlerinden sürülen pek çok kişiye
barın II.Abdülhamid Han Ehl-i sünnet Abdülhamid Han, tasavvuf ehli, Şeriatın emrettiği
-cak itikadında bir Müslüman di. Zaten Osmanlı doğrultuda 37 hareket eden ve bu emirlerin dışına
yer devleti de İslamiyeti bozmaktan, islamiyete çıkmayan bir veliyi kamil idi. •
verm hurefa ve yalanlan karıştırmaktan korumaya Şeriatın emirlerine uymayan hiçbir işi yapmaz ve
işizdi yapılmasına da ra-zı olmazdı. İngiliz yazar Joan
çalışmış, İslamiyete bidat, sapık düşünceleri Haslip;
r. karıştırmaya çalışanlara karşı mücadele
Nitek etmiş, dünya insanlığına Ehl-i sünnet
im itikadını yaymışlardır. II. Abdülhamid Han da "Hiç bir yabancı devletin tazyiki,
buna çok riayet etmiş, itikat ve iman Abdülhamid'i Kur'an'ın ve Şeriatın eniklerine
Rusy uygun olmayan bir reformu yapmaya ve imtiya-
a ile birliğinin korunmasına çok gayret zı vermeye asla mecbur edemezdi." (56)
harpet sarfetmiştir. Bilhassa Yayımlanan Kur'an-ı
meyi Kerimlerin hatasız olarak yayınlanmasına çok Başka bir Avrupalı yazar şunları anlatır:
bile dikkat etmiş, hatalı olanların top-latmış ve "Padişah, Ramazan ayında, dini vazifelerini
göze uygun bir şekilde kaldırmıştır. Yayınlanacak çok ciddi şekilde yerine getirir, bu ayda
olan Kur'an-ı Kerim ve diğer dini kitaplar bir r hiçbir hristiyan huzura kabuledilmezdi. Bu kaide
alarak, kurulca incelenir uygun olanları-nın
Polon yalnız sefirlere değil, padişahın, Mister Tomson,
yayınlanmasına müsaade edilirdi. Banker Zarifi ve hususi hekimi Mavvroyani gibi en
yalıla II.Abdülhamid Han'ın bu hassasiyetini
r'ı yakın dostlarına bile tatbik edilirdi." (5?)
milleti tahrik için kullananlar da çıkmış
kabu Şultan'ın dini kitapları yaktığı, Kur'an-ı MUHASEBE
l Kerimlerin sansür edildiğini söylemişler-dir.
etme (54) Kararlar, gönül terazisinden tartıldıktan
dik sonra verilmelidir.
mi?"
(53) II. Abdülhamid Han, doğru ve tam dini
Son Patişah Sultan Vahdettin Han Saray'da itikada sahip bir Müslüman idi. İbadetlerine çok
bulunan Fuad Türkgeldi'ye; "Benim sülalemde, bir tane ehemmiyet verir, beş vakit namazını
bile dinsiz yoktur. " demiiştir. (55)
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

38 muntazaman kılar, Kur'an-ı Kerim okurdu. "Sultan'da dini his ve metafizik ürperti hastalık
Seccadesi Hereke Fabri-kası'nda yapılmış bir halindeydi. Herkesi de kendisi gibi bildiği, Allah
halıydı. Nereye giderse kolaylıkla götürülürdü. korkusunu kalblerin en büyük müeyyidesi saydığı için
Daima camilere devem ettiğini, Ramazanlarda devlet büyüklerini bu taraflarından tutmak ister,
Süleymaniye Ca-mii'nde namaz kıldığını, o hareketlerindeki doğruluğu bu yoldan ölçerdi. Hiç
zamanlar camide açılan sergilerden alışveriş sebep yokken gece yarısı uykudan kaldırılıp saraya
ettiğini hikaye tarzında evlatlarına anlatırdı. getirilen nice devlet ricali vardır ki, huzura çıktıkları
Herkesin namaz kılmasını, camilere devam zaman Sultan'ın yanında açık bir Kur'anı Kerim
edilmesini çok isterdi. Sarayda beş vakit Ezan-ı görmüşler ve ona el basarak sadakatlerini teyide
Muhammedi okunurdu. davet edilmişlerdir. Türk-Yunan Muharebesinin
başında Yıldız'daki askeri toplantıda da kumandanlara
II. Abdülhamid Han, büyücülüğe, hurafelere aynı "yemin teklif edilmiş ve İslam-Türk şerefini
asla inanmaz, bunları yapanları da sevmezdi. gölgelemeksizin Selanik ordusuyla en kısa zamanda
Her iş ve hareketinde İslamiyete uymaya çok Atina'ya girmek için bütün mevcudiyetleriyle çalışmaları için
gayret ederdi. Zulüm ve adaletsizlikten aşırı teminat istemişti. Denilebilir ki Abdülhamid, en havai
derecede korkar, hiçbir insanın zulüm işle uğraşırken bile Allahı düşünmekten geri
görmesine razı olmazdı. kalmazdı sözlerine, üslubuna, işlerine, iş görme
tarzına daima bu ölçü hakimdir." (58)
Yöneticilere Sadakat Yemini
Muska
Abdülhak Hamid anlatıyor:
Vefatından bir gün sonra boynunda ömür boyu
muh kişi kimdir?" sorularının cevaplan yer ABDEST VE İMZA
afaz almaktaydı. (59)
a II. Abdülhamid han, İslamiyet'in emirlerini
etti- yapmakta ve yasaklarından kaçınmakta son
ği derece hassasiyet gösterirdi. Abdestsiz yere
mus basmazdı. İslam'a aykırı yurt içinde ve dışında
kayı zararlı yayınların yapılmaması Müslüman
mer evladlarımn dinlerini ziyana uğratmamaları için
hum mümkün olan her hizmet ve faaliyeti
Ebu yürütmüştür.
beki
r Kazı Şadiye Sultan Anlatıyor;
Hazı
m "Sıhhatli bir erkekti, sağlam bir bünyesi ve
Bey idmanlı bir vücudu vardı. Küçüklüğümde, onun
gör bir defa hastalandığını hatırlarım. Çok az
müş uyurdu. Şafaktan önce kalkardı. Beş vakit
namazını kılar, daima Kur'an-ı Kerim ve Buhari-i
, şerifi okurdu. Dindar, Allahu tealaya bağlı,
açm büyük bir Müslüman idi. Abdestsiz yere
ış basmazdı. Çok çalışkandı." (60)
ve
oku- "Bu milletin hiçbir evrakına abdestsiz imza
muş atmadım."
.
Mus 3
9 Sultan Abdülhamid han, acil iş zuhur edince,
karı gecenin herhan- ——
n bir gi bir vaktinde uyandınlmasını ister, ertesi güne
tara bırakılmasına rıza göstermezdi. Ve abdestli olmaya çok
fınd dikkat eder, her ne vakit olursa olsun hemen
a abdestini alırdı. Bu hususta mabeyn (Saray)
"iyi başkatibi Esad Bey'i dinleyelim;
insa
n "Bir gece yarısı, çok mühim bir haberin
nası imzası için Sultan'ın kapısını çaldım. Fakat
l açılmadı. Bir müddet bekledikten sonra tekrar
çaldım, yine açılmadı. Acaba Sultan'a bir emr-i
olur Hak mı vaki oldu? Diye endişelendim. Biraz
?", sonra tekrar çaldım, açıldı. Sultan, elinde havlu
diğe ile yüzünü kuruluyordu. Tebessüm ederek;
r Evlad, bu vakitte çok mühim bir iş için
yüz geldiğinizi anladım. Daha ilk kapıyı
ünd vuruşunuzda uyandım. Abdest aldım. Onun için
e geciktim. Kusura bakma. Ben bu kadar
ise zamandır bu milletin hiçbir evrakına abdestsiz
"Köt imza atmadım. Getir imzalıyayım" dedi.
ü Besmele çekerek imzaladı" (61)
A PULÜN KAŞİFİNE TEKLİF VAR Abdülhamid Han'ın bir eserine rastlamak
M mümkün. O'nun halkına verdiği kalıcı
Bugün İstanbul'un her semtinde hizmetlerden
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Sırlan Mehmet AYDIN yaklaşarak suyun altından gönderdiği torpido ile
gemileri anı olarak batıran bir "tahtel bahir" yani
halen istifade etdilmekte, kurduğu hastahanelerde (denizaltı) idi.
çocuklarımız tedavi olunmakta ve yine O'nun kurduğu
mekanlarda ihtiyarlarımız barınmakta, yollarından
tren ve arabalarımız geçmektedir. Ve İstanbul hala
onun zamanında getirilen lezzetli Hamideye suyunu içiyor.

Bununla birlikte Batı'nın faydalı bilim ve


teknolojisinin memlekete getirilmesindeki gayreti ve
ileri görüşlülüğü en büyük sırlarından biri. Bilim ve
teknolojiye verdiği önem insanı hayrete düşürecek
derecede...
Elektiriğin daha yeni yeni kullanıldığı dönemlerdi.
Bu enerjiye sahip olmanın önemini kavrayan Sultan,
elektirik sahasındaki ke-şifleriyle meşhur Edison'u adım
adım takip ettiriyordu. Neticede kendisine resmen
başvurulup Türkiye'ye gelmesi ve çalışmalarına
burada devam etmesi teklif ediliyordu. Bunun
karşılığında Amerika'da kazandığı paranın tam yirmi
mislim takdime de hazır olduğunu bildirmesine
rağmen Edison kabul etmediği gibi bu tekliflere iltifat
etmiyordu. (62)

TAHTEL BAHİR
II. Abdülhamid Han, zamanın en ileri teknolojisine
sahip olarak düşmandan her alanda ilende olmak
gayretindeydi. İçteki jve dıştaki saldırılara rağmen bu
alanda asla geri kalmadı. Geleceğin süper devletlerinin
bilim ve teknolojide ileride olan devletler olacağı na inancı
tamdı.
Bu nedenle kendisi hakkında olup bitenleri,
istihbarat teşkilatı vasıtasıyla öğrendiği gibi, devletin
egemenliğini ilgilendiren dünya haberlerini
öğrenmek için de Nazırlarıyla (Bakan) meşeveret
ederdi. Güvendiği Nazırlarından biri de Bahriye Nazırı
Bozcaadalı Hasan Pasa idi. Bahriye Nazırı bir gün ona.
gözle görünmeyen müthiş bir silâhtan bahsetmişti.
Bir İneiliz mühendisi tarafından keşfedilen bu garip
gemi. denizaltında balık gibi yüzen ve düşmana
Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik milerin teslim alınması töreni 1887 yılının 20 Haziran
Sırları günü Haliç'te yapıldı. "Abdülhamit" bayraklarla
donatılarak Divanhane Bahriye Nezareti önündeki
şamandıraya bağlandı. Hükümet ve Bahriye Nezareti
Evet, 1879 yılında Mr. Garret adında bir İngiliz gemi erkanı rıhtımda toplanmışlardı. Halk. Kasımpaşa
mühendisi Liverpol'da denize indirdiği 45 tonluk ilk kıyılarını
denizaltı botunun denemelerini yapıyordu. Ancak bu
deneme başarılı olmamıştı.Planda bazı değişlikler
yapılması gerekiyordu. İkincisini, birincisinden az daha
büyük olarak inşa etti ise de, o dalarken ve su altında
giderken arızalar yaptı. Bu bot, mühendis Garret
içinde bulunmadığı halde,yapılan ikinci denemesinde
daldı ve bir daha suyun yüzüne çıkmadı. İçindeki üç
uzman bilim uğrunda can verdiler.

Yılmadan denemelerine devam etmek isteyen


mühendis Garret, üçüncü denizaltıyı yapabilmek için artık
İngilterede para bulamadı. Ünlü İsveçli silah fabrikatörü
"Nordanfild" imdadına yetişti. Üçüncü denizaltı 1885 yılında
Stokholm'da tezgaha kondu. Boyu 19.5 eni 2.75 metre olan tekneye
100 beygir kuvvetinde bir Compa-und buhar makinesi
yerleştirildi.Bu suretle su üstünde 9 mil süratle hareket
edebiliyordu. 35,5 santimlik bir de torpido kovanı vardı.
Li-verpol'dakilere kıyasla bu gemi çok daha başarılı
oldu ve Yunanistan hükümetince satın alındı.
Bu garip denizaltı gemisinin, Salamin tersanesinde
Yunan denizcileri tarafından tecrübe edildiğini duyan
Abdülhamid han, Bahriye nazırı Hasan Paşaya emir
vererek mühendis Garret'i İstanbul'a davet ettirdi. İngiliz
mühendisi huzura kabul edildi ve Padişahın iradesiyle
iki tahtelbahir yapmayı kabu etti. Bahriye nezaretiyle im-
zaladığı anlaşma gereğince Mr. Garet, 30 metre
boyunda, 3.66 metre eninde, 160 tonluk bir tekne
yapacaktı. Bu tekne parçalar halinde İstanbula
getirilecek ve Haliç'te Türk işçileri tarafından monte
edilecekti. Mürettebatı bir kaptan, iki makinist ve bir
ateşçiden ibaret olacaktı. İki tanesinin fiatı, denemeleri
sonunda, isteğe uygun teslim edilmek şartile,
otuzaltıbin Türk altın lirası idi.

Nihayetinde 1887 yılı ilkbaharında beşer parça


halinde İstanbul'a getirilen tekneler Haliç'teki Valde
kızağında, Mr. Garret'in nezareti altında monte edilerek
denize indirildi ve denemeler başlandı. Birine
"Abdülmecid" ötekine de "Abdülhamid" adlan takıldı. Ge-
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

bilhassa manzarası güzel olan Hastane Yokuşunu Padişaha takdim olunurdu. ..


ve oradaki evleri doldurmuş olarak töreni
seyrettiler. Bir arıza yüzünden dalma tecrübeleri "Tiyatro Sultan Hamid için çok çalıştığı ve fazla
yapılmadı ve gemiler böylece teslim alındı. Küçük yorulduğu günlerde bir istirahat ve eğlence vesilesi
lokomobil kazanı mangal kömürü ile ateşlenen ve olmakla beraber locasında bazen işten bahsettiği,
makineleri stimle çalışan bu gemiler pek basit hatta bazı kere mühim işler için burada emirler
şeylerdi. Adeta birer denizaltı oyuncağı idiler. Ha- verdiği de olurdu. Sultan Hamid'in kuvvet-i
valanma tertibatı, geminin yerinde dalıp çıkması hafızasının ne derece sağlam olduğunu bir tarihte
müddetince beş kişilik mürettebatına ancak tiyatro esnasında bir hadiseden anla-
yetişiyordu. Bunanla beraber Abdülhamit denizaltısı
büyük taş havuzda dalıp, beş on metre ileriden
çıkma tecrübelerine devam ediyor.Halil Kaptan da
arkadaşlarını geminin idaresine hazırlıyordu. (63)

TİYATRO
Abdülhamid Han, kamuoyunun nasıl yönlendirildiğini
çok iyi bildiği için basın ve tiyatro'ya büyük
ehemmiyet veriyordu. Basın ve tiyatronun ne müthiş
güç olduğunu biliyordu. Adeta iki tarafı keskin kılıç
misali. Zalimlerin elinde zulüm aracı, adil yöneticilerin
elinde adalet aracı olarak kullanılabiliyordu. Bu
nedenle tiyatro ve 42 sinemaya da ehemmiyet vererek
memleketin selameti için kullan-• maya gayret etti.
Genellikle selamlık resminden sonra kabul ettiği
elçileri ve yüksek sosyeteyi aynı çatı altında ve kendi
etrafında toplamasında Yıldız Tiyatrosunun büyük
rolü vardı. Bu hususta Başkatip Tahsin Paşa şunları
anlatmaktadır:
"Ekseriya (Abdülhamid Han) çok çalıştığı ve
zihnen yorulduğu günlerde tiyataro emrederdi.
Saray'da bir tiyatro heyeti vardı. Bunlar İtalyan
artistlerinden müteşekkil idi. Bu artistler garp
(Batı) piyeslerini oynarlardı...Tiyatro bazen, sefirler
ile mülakata vesile olmak için de tertip olunurdu.
Sefirler Cuma günleri Selamlık resminden sonra
Çıt köşkünde kabul olundukları gibi hususi
ziyafetlerden sonra tiyatroda görüşüldüğü de vaki
idi. Bu mülakatlarda Tercü-man-ı Divan-ı Hümayun
denilen zat hazır bulunur, bazen saatlerce süren
mülakatlar bu zat tarafından aynen zapt ve
mistim. O gün Avrupa'dan gelen ecnebi bir ileri sürülmekte olduğundan Abdülhamid bu ciheti
artist tarafından bir oyun oynanıyordu. Hünkar anla- —i-mak istiyordu...Bilahare bunun gibi daha pek çok
oyunu merak ve dikkatle takip ederken bir aralık misaller bende Sultan Hamid'in yüksek bir kuvvet-i
bana hitap ederek: hafıza sahibi olduğu kanaatini uyandırmıştır." (64)

-Başkatip Paşa, Üsküp'te ne kadar Bulgar nüfusu CESARET- SOĞUKKANLILIK


var? dedi.
Sultan, Memleketin bütünlüğü konusunda
Bu beklenmedik sual karşısında fevkalade bir hassasiyet gösterdi. Berlin
şaşakaldım...Esasen böyle de olmasa Üsküp'teki Andlaşmasmın, Anadolu'da ermenilerin yaşadığı
Bulgar nüfusunun ne kadar olduğunu bilmemek- vilayetlerde ıslahat yapılmasını isteyen 61.
liğim pek tabiydi. Zat-ı Şahanenin bu sualden Maddesini kesinlikle tatbik etmedi. Bunun ermeni
maksadının Üsküp'teki Bulgar nüfusunu muhtariyetini doğuracağını görerek; "Ölürüm de bu
araştırmak düğümü anladım. -Müsaade buyur-sanız maddeyi uygulayamam" dedi. Başta İngiltere ve
tahkik edip arzedeyim... dedim. diğer Avrupa devletlerinin tehdidine rağmen bu
konuda taviz vermedi. Taviz verme yanlısı olan
Hünkar'ın bir tiyatro seyrederken Üsküp'teki Sadrazam ve devlet adamlarını da görevden
Bulgar nüfusunun adedini sorması o aralık uzaklaştırdı. Bunun üzerine İngilizler, Ermenileri
Bulgaristan'a yönelik bir mühim iş ile ilgilendiğini isyana teşvik ettiler. Doğu Anadolu'da çıkan
kestirmek güç değildi. Nitekim çok geçmeden bunun ermeni isyanları ile pek çok Müslüman hunharca
hikmetini ben de anladım. Bulgarlar Rümelide bir katledildi. Bunun önlemek için Sultan, Hamidiye alaylarım
metropolitik tesisine müsaadesini Babıali'den talep kurdu. Bu birlikler yerli halktan alınan askerlerden
ediyorlar ve bu taleplerini direk Sultan Hamid'e meydana geliyordu ve bölgenin asayişini
arzediyorlardı...O bölgedeki Bulgar nüfusunun yoğunluğu sağlamakla görevli idiler.
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Mehmet AYDIN
Sırları Sırları

Ermeniler Doğu Anadolu'da isyan çıkarmakla "Efendimiz! Sizi görünce aklım başıma geldi.
yetinmediler. Sultan'ı öldürmek için fırsat kollamaya Metanetinize hayran oldum" diyen Ayşe Sultan kızma;
başladılar. Saatli bir bomba ile Osmanlı sultanını şehit
ettikten sonra B ab-1 Ali'yi, Galata köprüsünü, Osmanlı "Hamdolsun, bunu da atlattık. Lütf-i Hak'la kurtulduk.
Bankası'nı, tüneli, bazı resmi kuruluşlarla birlikte Ben mütevekkilim. Kalbimde yalnız Allah korkusu
yabancı elçilikleri, hususu iş yerlerini havaya vardır. Başka bir şeyden korku duymam. Bir hadise
uçurmak, müthiş bir kargaşalık ve isyan çıkarmak, olmadan evvel, onu önlemek için
İstanbul'u kan gölü haline getirmek , böylece Avrupa
devletlerinin askeri müdahalesine sebep olarak Ermeni
meselesini halletmek için planlar yaptılar.
Suikastı hazırlayanların elebaşları Troşak Ermeni
ihtilal komitesi reislerinden Bakulu Samoli Kayın
diğer adaylı Hristofor Mni-kaelyan ile yardımcılarıydı.
Saatli bomba kurup patlatmada büyük bir usta olan
Belçikalı anarşist E. Jorris'e çok para vererek bu işi
yapmaya ikna ettiler. Jorris hazırlıklarını yaparak, bombayı
21 Temmuz 1905 Cuma günü patlatmaya karar verdi.
O gün Sultan, namazım kıldıktan sonra, camiden
çıkarken, merdivenlerin başında şeyhülislam Mehmet
Cemaleddin Efendi ile adetinden daha uzun konuştu.
Ondan ayrılıp ağır ağır merdivenlerden inmeye
başladığı sı-rada bir kaç metre ilerde yeri göğü
sarsan büyük birbomba patladı.
Bu Suikastten yara almadan kurtulan sultan,
büyük bir tevekkül ile Allahu tealaya sığınmış, dimdik
duruyordu. Bulunduğu yerden soğukkanlılıkla
ayakta, hadiselerin gelişmesini takip etti. Vazifeli
subaylara, hadisenin olduğu yerden uzaklaşmak için
kaçanları gösterip, yakalanmaları için emirler verdi,
(65)
Sultan'ın başka bir sırrı da Allahu tealadan
başka kimseden korkmamasıydı.
Herkes telaş içerisinde sağa sola kaçışırken O ise
soğukkanlılığını muhafaza ederek " Korkmaymız!
Korkmayınız!, herkes yerinde dursun" diyerek milleti,
askerleri yatıştırıyordu. Arabasının önüne gelerek
"Telaş edilmesin, İzdihamdan kimse incinmesin"
diyordu. Geçmiş olsun dileklerinde bulunan ve
telaş ederim. Ama tehlikenin içinde bulunduğumu ba'zılarının ölüm ve yaralı ol- malarıdır. Buna karşı
hissedersem icabında ateşe atılmaktan bile üzüntüm devamlı olacaktır. Halkımın, hakkımda
çekinmem. Allah bizi korudu. Asker evlatlarımdan, göstermiş oldukları hissiyata en-samîmi bir kalb ile
ahaliden zayiat olup olmadığını tahkik memnû-niyyetimi beyân eyler, gök ve yer afetlerinden muhafaza
ettiriyorum." (66) için dua ederim. " (67)

Bu patlamada yirmi altı kişi ölmüş, elli sekiz kişi DEPREM


de yaralanmıştı.
Çok cesur ve tevekkül sahibi idi. 1898
Bu suikastten kurtulunca, binlerce seyirci ve yabancı depreminde nice ev, han,cami ve medreseyle
diplomata karşı, düşünmeden, hemen söylediği şu beraber Kapalıcarşmın yıkılmasına kadar giden ve
kelimeler, cesaretini, kalbinin temizliğini, milletin Büyük Zelzele diye anılan bu deprem esnasında
olgun, şefkatli bir babası olduğunu göstermeğe Dolma-bahçe Sarayı'nın büyük muayede salonunda
yetişir sanırız: Sultan, devlet erkanı, subaylar, paşalar, yüzlerce
yerli ve yabancı temsilcilerle toplantı halinde
"Kendimce en büyük emel, ehâlînin rahat ve bulunduğuyordu. Sultan, birkaç tonluk avizenin tam
mes'ûd olmasıdır. Bu uğurda, gece-gündüz nasıl altında bulunuyordu ki, avize sağa , sola saat rakkası
çalışıldığı ve gayret gösterildiği ma'lûmdur. Gayret ve gibi sallanmaya başladı. Kahraman paşalar, cesur
iyi niyetimin Allahu teala tarafından verilen mükafatı, şu subaylar, ömrünü savaşlarda geçirmiş gaziler
hâdiseden Allahu tealamn izniyle kurtulmamdır.Onun birbirlerini çiğneyerek dışarı kaçarken, Patişah
için, Cenâb-ı Hakka şükür ve hamd ederim. Üzüldüğüm yerinden bile kımıldamadı, istifini bozmadan: Allahu
birşey var- sa, asker evlâdlarımdan ve ehâlîden tealnın kelamından bazı ayet-i kerimeler okuyarak, büyük bir
vekar ve tevekkül ile neticeyi bekliyordu." (68)
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

MERHAMET VE ADALET şunları söylüyor; -


Git de
Sultan'ın başka bir sırrı da -Git de paşa hazretlerine de ki, orası Reise
mahkeme heyetine mahsus bir yerdir ve de ki,
merhametinin çokluğu ve düşmanını dahi ben
af etmesiydi. başkaları tarafından kullanılamaz. Lütfen o burada
koltuğu terketsinler; ve mahkemeyi takip "Zat-ı
Abdülhamid Han'ın en önemli etmek istiyorlarsa rütbeleriyle uygun biryere Şaha
özelliklerinden biri düşmanını af ederek tekrar geçsinler!.. ne"ni
cemiyete kazandırma çabasıydı. O, hiçbir n
insanın zarar görmesini istemiyordu. Bomba -Mübaşir, kimsenin duymadığı bu (Padi
olayı sonrasında suikastı düzenleyenler ele sözleri paşaya bildiriyor, fakat buna karşı şah)
geçiyordu. Bunlardan biri olay anında cami paşa. yüksek sesle, temsi
helasına saklanıyor ve yakalanacağını anlayınca lcisiyi
oradaki bir ibriği taşa vurup keskinleterek onunla m ve
damarlarını deşmek suretiyle intihar ediyordu. diledi
ğim
Bazıları yakalanıyor mahkeme huzuruna yerde
çıkarılıp hesapları görülüyor. Halife ve Sultana otura
karşı suikasttan başka bir sürü cana kıyan bu biliri
anarşistler sehpaya götürülmüyor, hepsi de çok m;
kısa süren hapisler ve birkaç sürgünle kurtuluyordu. H
ilmi
Mahkeme Efend
i, bu
46 Merhum Necip Fazıl, 1935 yılında Necmeddin defa,
Molla isminde paşa
bir zatla tanışır. Bu beyfendi Abdülhamid Han nın
sesin
döneminde cinayet Mahkemesi Reisi Hilmi den
Efendi'nin bomba muhakemesinde savcısıdır. daha
Şöyle anlatır; yüks
ek
" Muhakeme esnasında, Reisin tam celseyi sesle
açacağı sırada, mahkemenin hakimlere müba
mahsus kapısı açılıyor ve içeriye bir Ma-beyn şire
(Saray) paşası giriyor. Asker paşası...Paşa şef'"ler, haykı
yabancı gazete muhabirleri, hükümet ileri rır;
gelenleri ve yüksek sınıfların doldurduğu -
salonda, mevki ve rütbesiyle mütenasip biryere Paşay
geçip oturacağına , hakimler kürsüsünün a de
arkasındaki bir koltuğa kuruluyor ve duruşmayı ki,
oradan takip etmeye hazırlanıyor.Bunun üzerine burad
a
Reis, mübaşiri çağırıp, kulağına fısıltı halinde
"Zat-ı Şahane"nin temsilcisi, onun adına kaza icra dünya gündeminde Balkanlardan Orta Asya,
eden Reistir. Eğer hemen o yeri terketmeyecek olurlarsa, Afrika içlerine kadar Osmanlının özlemini duyan
rütbelerine rağmen kendilerini bir jandarma neferiyle insanların sayısı hergeçen gün artmakta.
dışarıya attıracağım!
Osmanlı devletinin zulüm gören milletleri
Paşa bunun üzerine oradan çıkıp gider. himaye ettiği ve hangi dinden olursa olsun
zulme rıza göstermediği Osmanlı Arşivlerinde
Aradan bir kaç saat geçtikten sonra, hakimler çarpıcı bir şekilde karşımıza çıkıyor.
odasında Hilmi Efendinin karşısına çıkan başka bir
Mabeyn Paşası "Zat-ı Şahane" den şu iradeyi . Yahudiler 1492'den sonra İspanya'da
getiriyor; barınamadılar ve Osmanlıya sığındılar. Fransa'da
-Paşaya edilen muameleden dolayı utufetlu Reis 1572'de St. Barthelemy katliami yaşandı. Avrupa din
Efendi Hazretlerini takdir eder ve kendilerine bu hareketlerinden harpleri ile 1648'lere kadar çalkalandı. Diğer
ötürü birinci rütbeden Mecidi nişanını ihsan ederim!" taraftan bu yıllarda gayri Müslimler, Osmanlı
(69) devletinin âdil idaresi altında huzur ve güvenlik
içerisinde yaşıyordu.
FİTNE-FESAT KARGAŞASI
Osmanlı devleti tüm bunlara rağmen
Osmanlı Devleti, bütün halkını huzur ve refah emperyalist Batılı devletlerin sinsi oyunlarından
içerisinde asırlar boyunca bir arada yaşatmasını kurtulamadı. İçteki yozlaşma neticesinde 47
başaran nadir devletlerden. Osmanlı devletinin âdil, başlayan yıkım rüzgarları Batılı devletler için
merhametli ve hoşgörülü yönetimi bugün dahi kaçınılımaz büyük bir fırsat oldu.
Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları

Osmanlı ederek k
devletinin bağımsızlık ü
idaresinde amacı ile l
yaşayan halkları Osmanlı t
ve bilhassa devletine karşı ü
azınlıkları Batılı isyana teşvik r
güçler, Osmanlıyı etti. e
parçalamakta Ayastefanos ve l
maşa olarak kul- Berlin ,
lanmaya çalıştılar. antlasmalarana e
Asırlarca bir arada , Ermenilerin k
huzur içerisinde bulunduğu o
yaşamış bu yerlerde ıslahat n
azınlıkların bazıları yapılmasına o
maalesef oyuna dâir şartların m
gelerek kendi konulması, bu i
kuyusunu kazma- hükümlere k
ya başladılar. dayanılarak bü- ,
Bilhassa Rusların yük devletlerin i
Ermenilere karşı Osmanlı d
güttüğü politika Devleti'nin iç a
onların felaketine işlerine
r
sebep oldu. müdahalede
î
Yıllarca yaşadıkları bulunması ile
v
bölgeleri terket- Ermeni
e
melerine, yine meselesi
asırlarca beraber ortaya çıktı. s
yaşadıkları i
Müslüman Aslında Ermeni y
komşularına meselesi, 'Şark a
zulmetmeye Meselesi'nin bir s
başladılar. parçasıydı. 48 î
Ermeni meselesinin s
Rusya, 93 ortaya çıkış t
harbinde, bâzi sebeplerinin, a
Türk şehirlerini Osmanlı Devleti t
işgal ettikten top-• rakları ü
sonra, buradaki üzerinde yaşayan l
Ermenileri kendi Ermenilerin sosyal, e
emellerine âlet r
inden olarak kulla- Ru
kaynaklanmadığı; bu nılmışlardır. sy
meselenin temelinde, Ermeni a'n
yapay olarak meselesinin in
oluşturulan ve 'Şark ortaya çıkışını Ta
Meselesi' adı ile anılan hazırlayan ki
milletlerarası bir sebeplerin p
emperyalist başında Rusya, Et
stratejinin, güçler ingiltere. Fransa
tiğ
dengesi politikasını ve Amerika'nın
Osınanli Devle- i
oluşturmaktadır. Si
ti'ne ve
'Şark Meselesi' Ermenilere karsı ya
gayri müslimler için takip ettikleri se
Osmanlı siyaset tin
Devleti'nin par- gelmektedir. Bu Te
çalanmasını ve devletlerin sir
kendi lehlerine uyguladıkları ler
reformlar siyasetin seyrini i:
yapılmasını, bu özet olarak
çerçevede tespit etmek Ç
kendilerini faydalı ar
olacaktır. I.
muhtariyete veya
Pe
istiklâle götürecek tr
taviz ve imtiyazlar o
koparmayı ifade (1
etmektedir. 6
8
Ermeni 2-
kavmini, asırlarca 1
beraber yaşadığı 7
Osmanlı devleti ve 2
Türk milletine kin, 5)
nefret ve intikam z
duygusu ile a
peşinen mahkûm m
edip, kanına a
kastettirenler Rus, nı
ingiliz ve Fransiz n
menfaatleridir. d
Osmanlıya karşı a
hazırlanan k
komploda e
Ermeniler maşa n
disini Avrupa'da nü- devletlerle bölüşme g
fuzlu bir devlet hâline siyasetini ü
getiren Rusya'nin gözü uygulamaya çl
daima Boğazlarda oldu. koymuştur. e
Balkanları da ele O
geçirmek veya kendi Sıcak sulara s
yönetimine tâbi kılmak inmek, Akdeniz ve m
isteyen Rusya, bu gaye ile Orta Doğu'da hâkim a
Balkan ülkelerinde güç olmak emelini, nl
konsolosluklar kurarak Anadolu topraklarını ı
onları Osmanlı parçalamakla D
Devleti'ne karşı gerçekleştireceğine e
teşkilatlandırdı. inanan Rusya, bu vl
Böylece Slav-Ortodoks maksatla e
birliğinin ve halkının Ermenilerin yaşadığı ti
hamisi rolünü üstlendi. Erzurum-iskenderun 'n
Bu politikasını tatbik Hattı'nı ele e
için bölgedeki bütün geçirmeye teşebbüs s
huzursuzluklardan ve etmiştir. Böylece al
bozulan dengelerden Rusya'nin Osmanlı dı
istifadeyi de ihmal etmeyen Devletindeki Ermeni r
Rusya, 1806'daki Sırp, kiliseleriyle teması m
1827'deki Yunan ve Ermeni terör ış
isyanının ve 1875- unsurlarını tı
1876'daki Bosna-Hersek ile desteklemesi r.
Bulgar ve Sırp başlamıştır. 1
isyanlarının 8
çıkarılmasını temin Doğu Anadolu 2
etmiş ve bunların üzerindeki 9'
yayılmasını emellerini. Çar'ın d
körüklemiştir. Bu hizmetine giren a
isyanlar sonunda adı Ermenilerin y
geçen halklar namına öncülüğünde a
Osmanlı Devleti'nden gerçekleştirmeye pı
toprak koparmak isteyen çalışan, İran ile la
Rusya'nin bu siyaseti, savaşlarında n
zaman zaman İngiltere Ermenileri ön E
ve Fransa'nın saflarında kullanan di
menfaatleri ile çatıştığı Rusya, 1828 r
için her zaman başarılı Türkmençay n
olamamış, bunun Antlasması'yla Doğu e
üzerine Rusya, Osmanlı Ermenistan A
Devleti'ne karsı kendisine verilip. nt
harekete geçmeden Iran Ermenileri de la
evvel, elde edilecek bu birliğe katılınca s
pastayı diğer elde ettiği bu yeni m
asi'yla Rusya'ya göç eden
40.000 Ermeni, muhtar
bir Ermenistan kurmak
isteyince iş tersine tersine
dönmüş, Ermenilerin
talepleri geri
çevrilmiştir.

Böylece Osmanlı
devletinin sâdık
tebaası olma vasfını
kaybeden Ermeniler;
Çarlık Rusyası'nda
çoğu defa en tabiî
haklarına karşı dahi
baskı ve zulümler
görerek, bu ihanetlerinin
cezasını çekmişlerdir.

49
Mehmet AYDIN bağımsızlığını kazanacağı muhakkak olan
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Sırlan Mehmet AYDIN Yunanistan'in Rusya'ya borçlu olması
yerine Akdeniz'de kendilerine dost bir devlet olan
ingiltere'ye borçlanmasının daha doğru olacağı"
İngiltere'nin Ermeni Siyaseti seklinde değerlendirmiştir.
II. Abdülhamid Han, Bilhassa Rusya ve İngiltere'den çok çeki-
nirdi. Her türlü fitnenin temelinde bu iki güç vardı.
Ermenileri kullanarak Osmanlı devletinin dahilinde
fitne çıkaran yine bu iki güç idi. Bu güçler, Türk
ordusunun devamlı zayıf kalması, Rus donanmasının
Boğaziçine gelerek İstanbul meselesinin halledilmesi
siyasetini güderken, İngiltere Mısır ve Hindistan
sömürgelerinin selameti için Osmanlı devletinin zayıf,
her an iç isyan ve meselelerle meşgul olmasını
isteyerek fitne tohumları ekerdi.
Lider, düşmanını iyi tanımak ve her adımını
dikkatlice takip etmek zorundadır.
II. Abdülhamid Han, İngilizler'den hiç hoşlanmaz
ve İngilizlerin diğer düşmanlaradan çok daha tehlikeli
olduğunu belirtirdi. Bu nedenle bu iki güce karşı
50 Almanlarla işbirliği yaparak Ordu'nun güçlenmesini
temine çalışmıştır. (70)
Rusya'nın ingiliz menfaatlerini tehdit eder
vaziyette güneye sarkması ve güçlü bir Karadeniz
devleti olması İngiltere'yi dindaşları olarak da
harekete geçirmiştir.
İngiltere'nin, Rusya'nın kendi çıkarlarım tehdit
edecek şekilde gelişmesine mâni olmak gayesiyle, II.
Abdülhamid Han'ın takip ettiği usta politikasıyla
Osmanlı Devletini Rusya'ya karşı desteklemesi, 1873
yılından, 1877-1878 Osmanh-Rus Savaşına kadar sür-
müştür.
93 harbinde, Avusturya'yı Rus ittifakından ayıran
ingiltere, Fransız Ihtilâli'nden sonra Prusya'yı da
yanma alarak Rusya'yı sıkıştırmaya başlamasına
rağmen, Fransa-Rusya savaşlarında Rusya'yı
desteklemiştir.
Yunan isyanında Osmanlı Devleti'ne muhalif olan
ingiltere'nin bu tutumunu devrin ingiliz Başbakanı Caning:
"ingiltere'nin bu tavrının Rusya ile bağdaşmak olmadığı,
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik etmişlerdir. İngiltere de Ermenilere sormaya gerek
Sırları görmeden Kıbrıs Antlaşmasına Ermeni meselesini
dahil etmiştir, ingiltere, bağımsız bir Ermenistan'ı,
İngiltere, 1853'de Rus Cari II. Nikola'nın Osmanlı bunun Rusya'yı zor durumda bırakacağını
Devleti'ni paylaşma teklifini reddederek , Kırım
Savaşı'nda Osmanlıları desteklemiştir. Ancak 1870'li
yıllarda değişen Avrupa'nın siyasi dengesi ingiltere'yi de
değiştirmiş ve ingilizler 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı
sonunda imzalanan Ayastefanos ve Berlin
antlaşmalarından sonra, Osmanlı Devleti'nin toprak
bütünlüğünü savunmaktan vazgeçerek, onu parçalama ve bu
topraklar üzerinde kendisine bağlı devletler kurma
politikasını benimsemiştir.

İngiltere'nin Osmanlılarla ilgili siyasetinin


değişmesindeki önemli bir sebep de, Ermeni meselesinin Avrupa'da,
1880 tarihinden itibaren ön plâna çıkmasıdır.

Osmanlı Devleti içerisindeki Katoliklerin


koruyuculuğunun Fransa'nın, Ortodoksların
koruyuculuğunun ise Rusya'nın üzerinde bulunması;
ingiltere'nin Islahat Fermam'na din değiştirme serbestisini
koydurtarak Protestan Ermenilerin sayılarının arttırılmasını
hedeflemesine yol açmıştı. İngiltere bu sayede Protestanlara
sahip çıkma siyaseti güderek, Osmanlı Devleti'nin iç
işlerine karışma im- 51 kanı elde etmiş, takip edilen bu
Protestanlık politikası da Ermeni • kültürünü öncelikle
ele aldığı için, en ziyade Ermenilerin millî duygularını
kışkırtmıştır.

Rusya'nin, Osmanlı Devleti'ne karsı tecavüzkâr


hareketlerine tek başına karşı koyamayacağını ve
kendi çıkarlarım gözetemeye-ceğini gören İngiltere,
böylece Ermeni meselesini fiilen kabul etmiştir. Bu
yolda ilk adımı da hemen atmış ve Osmanlı devletini
tehdit ederek, Rusya'ya karşı üs olarak kullanmak
üzere Kibrıs'ı almıştır. Bunun yanında, Doğu
Anadolu'daki eyaletlerde yaşayan Hristi-yanlarm lehine
ıslahat yapılması hususunda Osmanlı Devleti'nden bir
de taviz koparan ingiltere, böylece Ermeni meselesini
âdeta ingiliz meselesi hâline getirmiştir.

Osmanlı-Rus Savaşı'ndan önce, Ermenilerin


Osmanlı Devleti'nden ayrılmak ve bağımsız bir devlet
kurmak gibi bir niyetleri olmadığı halde, Ruslar,
Ayastefanos Antlasması'na Ermeni meselesini dahi]
Mehmet AYDIN tarihli bu antlaşma ile milletlerarası
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Sırları Mehmet AYDIN bir antlaşmaya dahil olma şansım
Abauınuııııu . yakalamışlardır.
>o Osmanlı Devleti'nin de ilerlemesine mâni olacağım
düşünerek desteklemiştir.
Fransa'nın Ermeni Politikası
.

1870'de Almanya'ya yenildiği için bir süre siyasî manevra


yapma ve diğer devletleri etkileme rolünden mahrum
kalan Fransa, bu arada Berlin Kongresi'ne katılmasına
rağmen tesirli olamamıştır. Ancak, Cumhuriyetin
yeniden ilanıyla, tekrar eski rolünü elde eden Fransa,
muhtelif grupların siyasî mücadelelerini desteklemeye ve
onların sığınak merkezi olmaya başlamıştır. Bu arada
Osmanlı Dev-leü'ndeki Katoliklerin koruyuculuğunu da
üzerine almış olan Fransa, Kırım savaşına sebep olan
Kutsal Yerler Meselesi'nde önemli bir rol oynamıştir.
Almanya'ya karşı mağlubiyetini hazmedemeyen
Fransa, 1878 Berlin Kongresi nde Almanya ile ihtilâfa
52
düşen Rusya ile yakınlaşmaya başlamış, ingiltere ile
de görüş ayrılıklarını hallettikten sonra her üç devlet,
Osmanlı Devleti'nin parçalanmasına birlikte gayret
sârfetmeye başlamışlardır. Bu bölme ve parçalama
planlarında Fransa'nin rolü bir hayli aktif olmuştur.
1830'dan 1921 yılına kadar, Orta Doğu ve
Akdeniz'deki dengeyi, Ermeni meselesinde olduğu gibi,
yapay bir şekilde ortaya atarak muhafazaya çalışan, bu
arada Anadolu'nun işgaliyle, bu topraklarda kendi
siyasî nüfuzunu da artırmaya gayret eden Fransa,
özellikle Mondros Antlaşmasi'nin imzalanmasından
sonra, Ermenilerle münasebetlerini geliştirmiş ve
Fransız işgal kuvvetleri, Ermeni milis ve teşkilâtlariyla
Türk topraklarının işgaline girişmiş, bu arada millet-
lerarası görüşmelerde Fransızlar bilindiği gibi,
Ermenileri büyük ölçüde desteklemıkşlerdir.
Neticede Rusya, ingiltere ve Fransa'nin takip
ettikleri siyasetin uzantısı olarak ortaya çıkan ve
Ermeni meselesinin de başlangıcı sayılan 1877-1878
Osmanh-Rus Savaşı sonunda yapılan Ayaste-tanos
Antlasması'nda, istedikleri bağımsızlık hakkını elde
edemeyen Ermeniler, bununla birlikte 3 Mart 1878
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik "Ermenistan" tabiri muahede üzerinde
Sırları resmileştirilmiştir. (73)

Joan Haslip'in bu husustaki görüşleri; "Ermenistan.


Patişahın başında devamlı bir gaileydi. Çünkü
Abdülhamid'in çok adil ve in- -sani bir şekilde muamele
ettiği Ermeniler, Rus ajanlarının tahrikinden ve Amerikan
misyonerlerinin verdiği demokrasi bilgilerinden aldıkları
cesaretle istiklal istiyorlardı..." ( 71)
"Din ve Irk Ayırım Yapan Avrupa Devletleridir."

II. Abdülhamid Han, Ermeni meselesi hakkında İngiliz


ajanı Yahudi Vambery'ye şunları söyler;
"...Ermeniler aslında Şark gelenekleriyle bütünleşmiş,
beşyüz seneden beri bizimle barış içinde kaynaşmış, hiç
de savaşçı ve saldırgan olmayan bir Şark ırkıdır. Eğer,
orada bir üzücü hadiselere rastlanabiliyorsa, bunların
müsebbibi Ermeni milletinin karakterini bilmeyen yabancı
politikacıların kışkırttığı ajanlardır. Siz gayet iyi
biliyorsunuz ki, ben bir bağnaz değilim; benim için tüm
yurttaşlarım, dinleri, mezhepleri ve ırkları ne olursa olsun
birdir. Din ayırımı yapan ben değil Avrupa güçleridir. Buna
örnek olarak, size bir-kaç gün önce bana ulaşan bir haberi
verebilirim. Petersburg'a katip olarak aslen Ermeni olup
da sonradan İslam dinini seçmiş birini göndermek
istemiştim. Rusların bu adamı kabul etmediğini ve böylece
onun yerine başkasını yollamak zorunda kaldığıma
inanabilir misiniz? Yine, aynı şekilde bir hadise de
Roma'da oldu; Vahan Efendi yerine Müslüman biri elçi
gönderdik...
Ermenistan'daki kötü şartları düzeltmeye amadeyim;
ama bağımsız bir Ermenistan'ın kuruluşuna müsaade
edeceğime şu kellemi keserim, daha iyi! Ermenistan'ın
kurulması yalnızca dindaşlarımın açısından çok büyük bir
adaletsizlik örneği değil, aynı zamanda iktidarımın ve
Türkiye'nin varlığının sonu demek olur." (72)
Ruslar, Yeşilköy'e kadar gelince, Ermeniler İstanbul
içinde sevinç gösterileri yapmaya başlamış; Ermeni
Patriği, yanında bir heyet, Rus Başkumandanını
karşılamaya gitmiş, Rus zaferini vecd içinde kutlamış ve
kendisiyle bir saat kadar başbaşa kalmıştır. Bu konuşma
sonucunda "Ayestefanos Muhadesi"ne 16'ıncı madde olarak
Ermeni himayesine ait hükümler eklenmiş. Abdülhamid'in
ondan sonra kullanılmasına asla müsaade etmediği
Mehmet asker kuvvetleriyle, son ferdine kadar
Mehmet AYDIN AYDIN öldürülerek ezdirilmesi merkezindeydi. Bu da
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Sırları çok kısa sürecekti. Fakat bankanın havaya
ıbdulhamıu »*«., ... _ uçurulma tehlikesi ile dünyaya nasıl bir cevap
verilecekti. Bu sırada Abdülhamid Han'a Rus sefareti
Rusya, Kafkasya'daki Ermenilerin daha fazla çoğalmaması baştercümam Maksimofun saraya geldiği haberi
ve o yerlerin gitgide asli Ermeni vatanı yerine geçmemesi verilince:
için, sınırlarını Osmanlı Ermenilerine kapattı. Abdülhamid
Han Rusya'yı bu zayıf noktasından yakalayarak onlarla bir
anlaşma yaparak Ermenilere karşı sert tedbirler almaya
başladı. Ermeniler hakkında ıslahat isteyen Said Paşa'yı
Ermenilerden rüşvet aldığı şüphesiyle kuvvetten düşürdü.
Bütün Ermeni müesselerini bilhasas okullarını gözaltına aldı ve
kapattı. 1890'da Partik Aşkıyan Efendi babıali'ye kafa tutma-
ya giderken Abdülhamid Han, Bütün Ermeni kiliselerini
aynı saat, aynı dakikada, temelinden çatılarına kadar arama
emrini verdi. Kiliselerin bazılarında zararlı evrak, gizli
muhabereler, silahlar ve bombalar bulundu. Ermenilerle
tamamen arası açılan Abdülhamid Han'a "hain" "müstebid"
"zalim""gaddar, "kızıl sultan" lakapları takılmaya başlandı.
Böylece "Kızıl Sultan" tabirini doğrudan doğruya Ermeniler
tarafından bulunmuş ve kendisini sevmeyenler de bu tabiri
devamlı kullanmışlardır. (74)

BANKA
54
-7— Düşmanın zaaflarını tespit ve bunları yerli
yerinde kullan-
mak en büyük sırlarından biri.
Abdülhamid Han'ın Batılı devletlere karşı takip
ettiği başlıca siyaseti, her iki tarafın zaafını ayrı ayrı
kullanmak ve bunlardan müstakil bir hareket yolu
çıkarmaktı. (75)
26 Ağustos 1896'da Ermeniler, yabancı sermayenin
bir nevi devlet bankası rolünü oynadığı ve kapısında
hükümet kuvvetlerinin nöbek beklediği Osmanlı
Bankası'nı bastılar. Genel Müdür Edgar Vensan'ın
odasına girerek eline bir liste verdiler. Listedeki istekleri-
miz yerine getirilmezse bankayı havaya uçuracağız
tehdidinde bulundular. Herkesin şaşırıp kaldığı ve
hükümet kuvvetlerinin de ne yapacağını
kestiremediği bir sırada Abdülhamid Han bu hayati
anında bile son derece sakin ve telaşsız beklemekteydi.
Hemen Vükela "Bakanlar" meclisini sarayda topladı ve
darhal karar istedi. Bütün fikirler, komiteceliren, jandarma ve
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Sırları

-O her şeyden haberli, hatta hadiseyi tertip edenlerin


başında-dır.Rüşvete de bayılır. Derhal anlayacağı lisanla
konuşup gözünü doyurunuz ve komitecilerin Bankayı
boşaltmalarını sağlayınız!

Emir yerine getirildi, Maksimof saraydan alacağını alarak


Ko-mitacı'yı bankadan uzaklaştırdı ve bu hadise böylece
kimsenin burnu kanamadan Abdülhamid Han'ın ince
siyasetiyle kapanmış oldu. Bankayı işgal edenlere de
hiçbir şey yapılmayacağı sözü verilmiş olduğundan bu
söz de yerine getirildi. (76)
Sultan, Ermeni meselesinde Rusya ile de aynı tebaaya
sahip bulunması ve aynı şartlarla karşı karşıya gelinmesi ile
Rusya ile sözleşmeksizin anlaşmıştı. İngiltere bu vaziyetten
hoşlanmıyor ve Rusya'yı darıltacak, hatta onun hakimiyet
hakkına dokunacak faaliyetlerde bulunuyordu. Balkanlar
yoluyla İstanbul'a ve Ege denizine inmekten ümidini kesen
Rusya, Doğu Anadolu yolundan İskenderun ve Kudüs yönünü
kollamaya başlıyordu. Bu da İngiltere'nin Doğu müstemlekeleri
ve nüfuz sahası bakımından işine gelmiyordu. Ruslar, istila
yollarında daima kargaşalık ve arkalarında emniyet 55
aradakları için Abdülhamid han ile karşılıklı olarak ermenileri
bas- • kıya almak fikrinde birleşmişlerdi. İngiltere ise,
Doğuda, Afganistan, İran ve Türkiye üzerinde Rus nüfusuna
tahammül edemediği için daima aleyhtar tavır alıyor, ve bu
dolambaçlı vaziyet, her iki tarafı idare yoluyla istediği gibi
hareket etmek niyetindeki Abdülhamid Han'ı sevindiriyordu.
Liderler, hayati mesele arzeden olayların üstesinden
rahatlıkla gelebilecek kabiliyette sahip olmalı.
Osmanlılara imzalattırılan 3 Mart 1878 Ayastefanos
[Yeşilköy] mu'âhedesini sultân Abdülhamîd hân bir türlü hazım
edemedi. Dâhiyane bir kurnazlıkla 4 Haziran 1878 de
İngiltere i!e gizlice anlaştı. Kıbrıs adasının idaresini
İngiltere'ye bıraktı. Adanın gelirleri her yıl İstanbul'a
yollanacak, ada Osmanlı İmparatorluğunun bir parçası
kalacaktı. Buna karşılık, İngiltere Ayastefanos mu'âhedesinin
Türkiye lehine değiştirilmesine yardım edecekti. Böylece,
Berlin mu'âhedesi, 13 Temmuz 1878 de imzalanarak,
topraklarımızın çoğu geri alındı. Bu harpte, para tazminatı
çok ağır oldu. Sultân Abdülhamîd, buna da pek dâhiyane çâre
buldu. 1881'de Düyûn-i umu-
Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN Ermenileri kışkırtan İngiltere, Rusya'nın
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Sırları Güney Yolu'nü tıkamak için Doğu Ana-
11. /ALIUUlı».». dolu'da tampon bir Ermeni devleti kurmak istiyordu. Daha da
önemlisi ortaya çıkan Ermeni Meselesi'ne karşı bu
miyye idaresi kurarak, borçlan, ikiyüzelliiki milyondan, toprakların korunması da bizzat toprak sahipleri
yüzaltı milyona indirdi. Bu büyük başarısı, memlekete tarafından yapılmalıydı.
unutulmaz bir hizmet oldu.
TEDBİR
II. Abdülhamid Han, İçteki ve dıştaki saldırılara
karşı dahiyane tedbirler almakta ustaydı. Aldığı bu
tedbirleri dünya tarihçileri hayranlıkla dile
getirmişlerdir. Bunlar dan biri de şüphesiz ki "Ha-
midiye Alayları" olmuştur.
Araplar ve Kürtler Müslüman oldukları halde onların
sosyal yapı ve coğrafi özellikleri dolayısıyla Osmanlı
devletinde askerlik yapmazlardı. Devlete sadık olan ve
Doğu Anadolu'nun dağlık alanlarında göçebe ve aşiret
hayatı yaşıyan Kürtler'in özel hayatlarına karışılmazdı.
Buna rağmen Berlin Andlaşması sonrasında meydana
gelen yeni sosyal, iktisadi ve siyasi şartlar, Arap ve
Kürtler'in de askere alınmasını gerektirdi. (77) Müslüman
Osmanlı Milleti batılı ta-56 birle "panislamist" siyaseti gereği
bütün milletin devletin herşeyine • iştirak etmesi,
toprağını,vatanını koruması bilincine sahip olmalıydı.
Sultan bu politikası gereğince Kürtleri ve Arapları askere
almaya baslıyarak Libya'da yerlilerden "Koloğulları'm ve Doğu
Anadolu'da da "Hamidiye Alay lan" m kurdu.
Lider, vatan topraklarını iyi bilmek ve milletinin
karakterini iyi kavrayıp şartlara uygun tedbirler almak
zorundadır.
II. Abdülhamid Han, Doğu Anadolu'ya büyük bir
ehemmiyet veriyordu. Ve Berlin Antlaşması
CiM VAtı ^*^~_.-
Askeri sahada teşkilatsız ve disiplinsiz olan kültlerin
eğitimi ve topraklarının korunması için 60-80 adet
Kürt aşiret reisi Yıldız'a - -J:M; n Ahdülhamid Han bunlarla
bizzat görüşerek düzen-

sonrasında buralara göz diken en büyük emperyalist


güç Rusya idi. Rusya, Doğu anadolu üzerinden
İskenderun ve Basra Körfezleri'ne inmek istiyordu.
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik 1895'de 56'ya yükseldi. Bunlardan beklenen tam disiplin ve
Sırları başarı sağlanamadıysa da pek çok aşiretin merkezi
otoriteye bağlılığı gerçekleştirilmiş oldu. (80)
li süvari alaylarının kurulması için kendilerine devletin
üniforma ve teçhizat vereceği, onların Osmanlı Sultan, Hamidiye Alayları'ndan sonra İstanbul'da
ordusunun bütün haklarına sahip bireyler olacaklarım, Aşiret Mektepleri kurdu. Bu mekteplerin kurulmasının
bu alaylardan herbiri her yıl sırayla, şehri korumak maksadı, emperyalist devletlerin tahriklerine açık olan
şerefine erişmek için İstanbul'u ziyaret edeceklerini gerek Arap ve gerekse Kürt aşiret reis ve ağalarının
belirtiliyordu. İslam Halifesi ile görüşmekten aşırı çocuklarının Osmanlı kültürüyle yetiştirilerek devlete
derecede memnun Kürt aşiret reisleri: "Bundan Böyle ve saltanata bağlamak ve bölgeyi düşmanlardan
Sultan'ın dostları benim de dostlarım, düşmanları korumaktı. Bu şekilde Kürt ve Arap aşiretleri merkezi
benim de düşmanlarımdır" şeklinde Sultan'a tezahüratlarda sisteme daha iyi bağla-
bulundular. " (78)

II. Abdülhamid Han'ın Kürt aşiret reislerinin kuracağı


alaylara
"Himidiye Alayları" adını vermişti. Hamidiye Alayları, Doğu
Ana
dolu'yu Rusya ve Ermeniler'in saldırılarından korumakla
kalmaya
cak, "İslam Birliği" siyasetinin bir gereği olarak merkezi
otoritenin
tesisi, Doğu Anadolu'da devletin etkin olabileceği yeni bir
sosyo-
politik dengenin kurulması temin edilecekti. Bununla
birlikte aske
ri disipline sokulan aşiretler bölgede kolluk kuvveti olarak
kullanı
lacaktı. Aşiretleri iskan etmek, onları disiplin altına alarak
yerleşik
ve medeni bir hayata alıştırmak, eğitmek, aşiret
kavgalarına son
vermek, bölgenin imarına çalışmak gibi amaçları da
güdüyordu. 57
(79) ^ , , , , , - -

Hamidiye Alayları, 1891'de çıkarılan "Nizamname"ye


göre kurulmaya başlandı. Buna göre her aşiret 4
bölükten az, 6 bölükten fazla askeri birlik
kuramayacaktı. Kesinlikle alay tesis edilmeyecek,
eğitim maksadıyla aşiretler birleştirilmeyecek,
komutanları İstanbul'dan gönderilen subaylar olacaktı.
Pat i şah, alay kuran aşiretleri ödüllendiriyor, bunlara
hediye, nişan ve silah veriyordu. Sultan'ı İstanbul'da
ziyaret, imtiyaz ve övünme vesilesi olmuştu. Bu sebepten
alay kurmak, bir yarış halini aldı. Karargahı
Erzurum'da bulunan 4.Ordu'ya bağlı bu alayların sayısı
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik SırlarıMehmet AYDIN Mehmet AYDIN Memleketin felaketine çalışan ve II.
Batılı devletlerin masası haline Abdü
gelmiş yöneticileri iş başından uzaklaştırdı. İslâm lhami
nacaktı. ( 8 1) 8 Temmuz 1892'de çıkan nizamnameye bilgilerini, ya'nî din ve fen ve ahlâk bilgilerini
göre yönetilen bu okullar, 5 yıl süreli ve parasız yatılı memleketin her yerine yaydı. Çok sayıda kültürlü d
idi. 12-16 yaşındaki aşirete mensup çocukları din adamı yetiştirdi. Milleti otuzbir sene adalet ile idare Han'ı
alınıyor, Türkçe öğrenimine de önem verilen bu etti. Bilgili, te- n
okullardan beklenen fayda tam olarak görülemediği Lider
için 1907'de kapatılıyordu. lik
Sırlar
Hamidiye Alayları'nın kurulmasıyla Kürt ı
halkının Osmanlı devletleriyle ilişkileri daha
sıklaştırılmış, Osmanlıya bağlılıkları pekiştirilmiştir. miz bir
En önemlisi de Bu alaylar bölgede bir bağımsız gençli
Ermenistan devletinin kurulmasını engellemişlerdir. k
yetişti
Bölge şartlarını çok iyi bilen Kürtlerin rdi.
oluşturduğu Hamidiye Alayları, Ermeni saldırıları Haksı
karşısında Müslüman halkın müdafaasını yerine zlığa,
getirerek büyük bir katliam ve zulümlerden kötülü
kurtulmalarına sebep olmuştur. Hamidiye alayları ğe,
olmasaydı silahsız ve disiplinsiz Kürtler, kendilerini ahlâk
eğitimli ve silahlı Ermeni komitacıları karşısında sızlığ
kolay kolay savunamaycaklardı. a
karşı
Sultan Abdülhamid Han'ın ileri görüşlülüğü ile aman
sız bir
kurduğu Hamidiye Alayları sayesinde ülkenin müca
bütünlüğü ve Müslüman halkın korunması dele
sağlanmıştır, l. Dünya ve İstiklal Harplerinde de yerdi.
büyük faydaları görülen Hamidiye Alayları ile Bu
bölgede aynı zamanda İslam Birliği politikası yüzde
hedefine ulaşmıştır. (82) n bazı
kimse
İCRAATLAR LİDERİN AYNASIDIR lerin
hedef
II. Abdülhamid Han, laf değil, icraat seven bir i oldu.
Sultan'dı. Halkın duasını almak için ona hayırlı Yıllarc
hizmetler etmek biricik gayesiy-di. O halkı için a
vardı. Halkına samimi bir şekilde ve hiçbir şey bek- kötüle
ndi.
lemeden hizmet etmek onu çok mutlu ederdi. İftiral
Hizmetin de ancak kendisine hazırlanan ara
komploların bertarafı ile mümkün olabileceğine uğrad
inanıyordu. Bu nedenle fevkalade olan aklı, zekâsı ı.
ve ilmi ilmiyle memlekete karşı asırlar boyunca Gelec
hazırlanmış olan sinsi planları görmekte gecikmedi. ek
nesill
ere farklı şekilde tanıtıldı. Fakat, insaf ehli tarihçilerin I M
yazılarım okuyanlar ve onun ilme, fenne, sanayiye,
ticârete, ahlâka, kısaca insanlığa bıraktığı eserlerini
görenler, bu iftiralara aldanmadı. Onun büyüklüğü
karşısında hayran kalarak örnek aldılar.
Hizmetler
II. Sultan Abdülhamid Han, bilim ve teknolojide, medeniyette
ilerleme hususunda çok hassas davrandı. Devletin
imarı, kalkınmasına yönelik ıslahat prensipleri;
dengeci, çağdaş, bağımsız, kendine has ve Avrupa
medeniyetinden faydalanma esaslarına dayanıyordu.
İyi bir lider, halkına babalık şehfatı ile
hizmet edendir.

Sultanın gayesi, halkını huzur ve refah içerisinde


yaşatmaktı. Bu hususta şöyle diyecektir: "Bir devlet
ve milletin varolabilmesi için ancak birkaç şey
lazımdır. Din ve dini korumak için bir parça taassup,
maarif, milliyet, servet ve sanat" (83) "İyi bir 59
hükümdarın vazifesi, tebaasına babalık etmektir" "
Benim esas çabalarım ise, barış ve medeniyet
yolunda sarfedilmektir" (84) sözleri maksadının temelini
oluşturmaktadır.
Ordu, eğitim ve sanayi alanında temel kalkınma
hamlelerine hız verdi. Mekteb-i Mülkiye, Mekteb-i Hukuk,
Maliye, Baytar okullarını açtı, Darülfünun (Üniversite)
ıslahı, demiryollarının inşası, fabrikaların kurulması,
mülkiye ve adliye teşkilatının yeni esaslara
bağlanması gibi teşebbüslerle halkın sevgisini
kazandı.
Sultan, aşırı derecede propagandası yapılan Batı
kültür ve medeniyeti baskısının bertarafı için çok
gayret sarfetti. Batı'nın tüm yenilik isteklerinin Gayri
Müslim tebaanın yararına olduğunu görerek farklı bir
politika takip etti. Bu politikanın esası, hizmetlerden sade-
ce gayri müslimlerin değil memleket sınırları dahilinde
bulunan tüm insanların faydalanması amacına
yönelikti. Batılı devletlerin reform paketleri yerine
ülkenin kendisine has reform paketlerini uygulamaya
çalıştı.
Bir ilaç, her bünyeye aynı faydayı sağlamaz.
II. d a 'ın Liderlik meslek okulları, felaketimize m m
Abdülhami H n Sırları yapılan kara ve demir
yolları, kurulan kuvvet, ayrılıkta sıkıntı ve
işletmeler Osmanlı sebep olacak
Abdülhamid söylemek devletini zamanın hastalık
Han; Avrupalı haksızlık olur" devletleri ile yarış olduğunu
devletlerin (85) eder hale getirdi. bildiklerinden
devamlı hürriyet bilhassa tavsiye
ve sefbesti Esaretin Düşman etmektedirler.
taleplerinde diğer bir tarafından Bizim güya geri
samimi versiyonu tavsiye edilen kalmış halimize
olmadıklarım, kurtuluş herkes acı-
milletleri makta, Avrupa
zaten onlarda borçlandır reçetesi öldür-
olmayan bu mek içindir. memleketleri
maktır. asıl kendilerinde
serbstilerin birçok reform
kendilerinde II.
Borç para alan Abdülhamid Han ihtiyaçları
olduğunu devletler, olduğu halde
belirterek, anlatıyor; "İnkişaf
borçlandıkları (ilerlemek) dış riyakarca bizim
ilerlemenin, bilim ülkelerin hizmetkarı kalkınmamız
ve teknolojide tesirler ve tazyikler
ve bir nevi sömürgesi neticesinde için bir şeyler
Batılı devletler haline gelirler. yapmamızı
seviyesine olamaz;
Abdülhamid Han bunun içimizden istemektedirler.
gelmenin yavaş idrakinde olarak gelmeli, Büyük
yavaş olacağını, ülkeyi borçla değil, kendiliğinden Devletlerin
bunda acele öz kaynakları ile tabii olmalı ve inkılap talepleri
etmenin ise (bağımsız olarak) kendi yolunu hiç bit-
memleket için kalkındırma hedefini takip etmelidir.
felaket olacağını seçti. Taklitten İnkılap diye kabul
belirtiyordu; kaçındı. Batının ettirmek
"Memleketimiz, kültürü değil, bilim ve istedikleri
Avrupa ölçüleriyle teknolojisinden istifade yenilikler,
mütaala edile- ile en iyisini yapmaya muhakkak ki
mez...Bazı yerlerde, gayret etti. 60 bizim
Avrupa ortaçağı Müesseseleri ve felaketimize
hayatım sürdüren gelenekleri bozmadan sebep olacaktır.
vahşi, barbar Neden bunlar
memleketi maddeten bize, bizi
insanlar yaşar. Bu kuv-* vetlendirecek
insanlar, mahvetmeye
teşebbüslere girişti. ahdetmiş
Avrupa'nın Dış borçların bir
bugünkü hayatına düşmanlarımız
kısmını ödedi ve tarafından
nasıl intibak yeni borç almadan
edebilirler...Batı'dan tavsiye
ülkeyi kendi edilmektedir?
gelen bütün imkanları ile
yeniliklere düşman Çünkü onlar, o
kalkındırdı. Onun za- inkılapların
olduğumuzu manında kurulan
ilerlemenin ancak birlik ve yaşar ve güçlü olan
beraberlik içerisinde haklıdır prensibinin
çalışmakla, yavaş yürürlükte olduğunu
yavaş olacağım, belirterek sık sık
birden bire inkişafın şunu dile getirirdi;
mümkün olmadığını,
emperyalist İlerlemek,
devletlerin ülkedeki büyümek ancak iç
menfaatleri icabınca bünyedeki hu/urun
buna müsaade temini ile
etmediklerini, devlet- mümkündür.
ler arasında güçlü olan
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

62 "Allah bize sulh ve sükunet nasip eylesin. Avrupa sırtlarının geçiş yerinde çadırlarımızı
Hiçbir memleketin, bizim kadar buna ihtiyacı kurmuşuz."
olduğunu zannetmiyorum. İdaremizin pek çok
eksikliği olduğu, memurlarımızın gevşek Kuvvet, hayatta kalmanın temel direğidir.
çalışmalarında, devletimiz içindeki ebedi ve
tahammülsüz kaynaşmayı meydana getirmeyi Abdülhamid Han anlatmaya devam ediyor;
sebep olduğu tarafımızdan biliniyor. Fakat bizi "Hükümran olan tabiat kanunudur. Kuvvetli daima
herşeyden fazla felakete iten, Büyük devletlerin haklıdır. Şimdi biz zayıf olduğumuz için Avrupa
entirikalarıdır. Bu devletler, tabiye-timizdeki korkusuzca sertlik gösterebiliyor. Geriye baktığımız
milletleri, arka arkaya isyana teşvik etmek vakit, vaziyetimizin, Büyük devletlerle yaptığımız
suretiyle, bizi her sene daha fazla sıkıntıya andlaşma-larla garanti altına alınmış olunduğunu
düşürmektedirler. Her sene, bu uğurda hiç görürüz. Fakat bu andlaşma-lara ve verilen sözlere
faydasız sarfettiğimiz milyonlarla ne kadar lüzumlu rağmen, büyük devletler, millet hakkı kanununa
şeyler yapılabilir. Fakat Büyük devletler, geniş hiç aldırış etmeksizin eyaletlerimizi teker teker
teşkilatlı imparatorluğumuzu inşa edecek ne elimizden aldılar." "Hukuk işlerimizde, yabancıların
zaman bıraktılar ne de sükunet! Gene Büyük devletler vesayet iddiaları bizim için haysiyet kırıcıdır.
sebebiyle halkımızı ilerletmeye imkan bulamadık. Japonlar bu dertten kurtulalı epey sene olmuştur.
Bütün bunlar bizim zayıf kalmamıza sebep oldu. Osmanlılara bu hakkı tanımak istememektedirler.
Bize de hiç olmazsa 10 senelik bir sulh tanınsa Bütün devletlerin tarafgirliği hakikaten sınırı
Japonların o kadar methettikleri ilerlemelerini biz aşmaktadırlar."
de yakalayabilirdik. Onlar, Avrupa'nın pençesinden
uzak olduklarından, bize nazaran bahtiyar, "Kuvvetli olursak kapitülasyonlar da yavaş
emniyet içinde yaşamaktadırlar. Maalesef biz, tam yavaş kaldırılır. Gümrük andlaşmaları da
değiş kolaylaşır. Halbuki, bugün sokakta bir Müslüman ile karışıyor. Bunlar devletin tebaasıdır, sizin
tirilir. bir Ermeni kavga etse, bir tercüman işe karışmaya na hakkınız var? Denildiğinde "eli hükm-i
Yaba limen galabey' (hüküm galibindir) diye cevap veriyorlar." (87)
ncılar
a MEDENİYET
veril
miş Marifet, yabancı medeniyetleri körü körüne
bir taklit değil, faydalı olanı alarak bünyeye adapte
çok etmektir.
zayıf
zararl II. Abdülhamid Han Batı'nın bilim ve
ı teknolojideki ilerlemesine hayrandır ve Osmanlı
imtiy Devleti'nin bu alanda geri kaldığına üzülmektedir. Ve
azlar hatta Batı'daki Bilim ve teknolojideki ilerlemenin sebepleri
da ve teknolojideki yenilikleri ülkeye getirmek için
kuvv öğrenciler gönderir. Ne yazık ki giden bu
et öğrencilerin çoğu Batı'nın bilim ve teknolojisini
sayes alacakları yerde Batılı ajanların tuzaklarına düşer-
inde ler. Bu gençlerden bazıları ülkelererinin terakkisi için
hafifl gönderdikleri Sultanlarını devirmek ve hatta
etiler öldürmek için çalışan İngiliz, Alman ve Ruslarla
ek işbirliği yapmaktan çekinmeyecek ve nihayetinde
varlığ kendisini tahttan indireceklerdir.
ı,
yoklu Sultan, Batı medeniyeti hakkında şunları
ğu söylemektedir: "Avrupa'nın medeniyetine (bilim ve
bir teknoloji alandaki) daima takdir ederim. Fakat
hükü Hıristiyanlığı (kültürlerini) hiçbir zaman Müslüman-
mde lığa tercih etmedim ve üstün taraflarını da
kalır. görmedim. Başkalarını gelişi güzel taklit etmekten
Devl hoşlanmadım. Marifet, bu medeniyeti kendimize
etin uydurabilmektir. Ben bu medeniyetin iyi taraflarını
itibar hatta sarayıma getirdim. Yıldız'da cuma ve
ı da o pazartesi geceleri, temsil-ler,konserler verilmesini
ölçüd emretmiştim." (88)
e
artar. "Avrupa medeniyeti'nin en iyi taraflarını alıp, Şark
İç ve kültürüyle karıştırmak suretiyle meydana gelecek
dış ve olgunlaşacak yeni bir medeniyeti, bizde ancak
işleri gelecek nesiller görebileceklerdir." (89)
mize
karış Gelişi güzel taklit felaket getirir.
mazl
ar. Birinci Dünya Harbinin başında Başkumandan
Devle Vekili Enver Paşayı Beylerbeyi sarayına davet
tin ederek şu tavsiyede bulunur;
işleri
" m Enver. 33 sene saltanat sürdüm! Padişahlığım taraftar idim. Fakat key-
Oğlu müdde-tince ferdin hürriyetine, şahsiyetine daima
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN
Sırları Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları

femayeşe bir hürriyeti, gelişi güzel bir serbestiyi de şehri zapttettiniz.Saraya kadar dayandınız,
hiçbir zaman hoş görmedim. Hele matbuatta beni de hal'ettiniz...Unutmayın ki, emrimdeki de
(basında) pek revaçta görülen müstehcen resim ve kuvvetlere asla ateş etmemelerini, kan devl
dökmemelerini bildirmiştim.Eğer bir etin
yazılara sinsi fikirlerin hakim olmasına asla müsa- düş
ade etmedim. Avrupalıların medeniyetini daima mukavemet görseydiniz bu size pek pahalıya
mal olacaktı. Ancak bu sayede hiç kimsenin manl
takdir ederim. Fakat Hıristiyanlığı hiçbir zaman arı
Müslümanlığa tercih etmedim ve üstün tarafını da burnu kanamamıştır. Fakat arkadaşlarınızın
gözü hiçbir şeyi görmemişti. Tedbirlerimi olaca
görmedim. Başkalarını gerişi güzel aklit etmekten beğenmediler.Beni kaldırıp bir paçavra gibi ktır.
hoşlanmam. Marifet bu medeniyeti kendi sokağa attılar.Üstelik 31 Mart hadisesini benden Bunl
bünyemize uydurabilmektir. Ben de bu bildiler. Halbuki bunda hiçbir alakam yoktu. Asileri arı
medeniyetin iyi taraflarını hatta sarayıma getirdim. tahrik edenler elbet de vardı. Fakat bunlar asla tahki
Yıldızda Cuma ve Pazartesi geceleri, temsiller, saraya mensup kimseler değildi. Her devir- ksiz,
konserler verilmesini emretmiştim. Garbın mes
netsi
sanatkarlarını, bizzat sarayda hem seyrettim hem z
müziklerini dinledim. Bu toplantılara haremi, sultan- kuru
ları, damatları hatta harem ağalarımla kalfalarımı iftiral
dahi davet ettim.Padişah olarak bu memleketin arla
tarihinde ilk Meclis-ı Mesubam ben açtırdım. Fakat herk
mebusların kafi derecede olgunlaşmamış olduğunu ese
görünce aynı Meclisi ben kapattırdım.Bilir misin, bulaş
Osmanıl Meclis-i Mebusanının verdiği ilan-ı harp kararı tırma
bize neye mal oldu? Bu Rus Harbi ile Balkanları, k
Rumeli'yi kaybettik, Mithat Paşa bu hususta çok vicda
ısrar etmişti. Harbin korkunç netayicini (neticesini) nı bir
hare
ça-64 bük gördüm. Plevnenin şanlı müdafaasına, ket
Karsın kahramanca sa-• vaşına rağmen mağlup değil
olduk. Rus orduları Ayastafanosa (Yeşilkö-ye) kadar dir.
geldiler." Beni
en
"Bugün insanı alkışlayanlar, yarın onu çok
paralamasını da bilirler!..." üzen
şey,
Sultan anlatmaya devam ediyor: "Evet, huzu
Enver Paşa, şimdi siz de bir harbe girmiş rumd
bulunuyorsunuz. Fakat bu iş acele olmuş, hissi- an
yata kapılarak memleket tehlikeye atılmıştı. kovd
İnşaallah devletimiz ve milletimiz için hayırlı ve uğu
şerefli biter. Fakat hafazanallah felaketli biterse, m bir
ister misin ki, bu da bize Anadoluya mal olsun? insan
O zaman elimizde ne kalır? Hareket ordusu ile ı,
İstanbul üzerine yürüdünüz, muzaffer oldunuz, beni
saltan
attan uzaklaştıran kararı tebliğe memur bir heyete ederlerdi. Hayır! Ben edebiyatın değil,
katmanız olmuştur. Bu, Emanuel Karasudur. Bu edepsizliğin ve üdebanın değil edepsizliğin
Yahudiyi ne diye karşımıza çıkardınız? Bununla makam-ı düşmanıydım!...Ben edebiyata düşman olsaydım,
hilafet vesaltanatı elin Yahudisine tahkik ettirdiniz. Kemal Beye (Namık Kemal) vefatı gününe kadar
Selanikte bir mason locasının üstad-ı azamı olan bu kesemden maaş vermez ve oğlunu hizmetime
kişi ile, Hazret-i Peygamberden beri el üstünde tutagelen almazdım. Ben edebiyata düşman olsaydım,
hilafet, ancak bir Musevi-nin tebligatı ile Hanedan-ı Ali-i Abdülhak •Hamid Beyi dolgun maaşlarla terfih
Osmanının bir rüknünden alınmış oldu. İftihar ettikten sonra arasıra borçlarını vermek gibi
edebilirsiniz.Şimdi iktidardasın, neşen yerinde ve hayrhahlıklarda bulunmazdım....Hayır, tekra
huzur içindesin. İstikbalin parlak görünmektedir. Fakat ederim ki, ben üdebanın hakiki ve müşfik bir
bütün bunlara güvenme oğlum, sana son bir nasihat dostuydum.Eğer onlara düşman olsaydım benim
vereyim: Bugün insanı alkışlayanlar, yarın onu de sokak ortalarında edip ve muharrir öldürecek
paralamasını da bilirler!...Dikkat et!...Allah millete, devlete adamlarım yok değildi!" (91)
zeval vermesin!..." (90)
Tasarruf
Ben Edebin Değil, Edepsizliğin
düşmanıyım. Zenginliğin Sırrı "Dikkatli bir muhasebe
ve akıllı bir tasarruf
Abdülhamid Han'ın sadrazamlarından Halil Rifat
Paşa torunu yazar Vedat Örfi Bey tarafından 1922 II. Abdülhamid han, çok sade bir hayat
tarihinde neşredilen ve 72 sayfalık Abdülhamid sürer, İsraftan ve gösterişten hoşlanmazdı. 65
Han'ın Beylerbeyi sarayında yazdığı bildirilen
Hatıratından bir pasaj: Zenginliğinin sırrı dikkatli bir muhasebe ve
"...Beni Edebiyata düşman zan ve böyle ilan akıllı bir tasarrufa borçlu olduğunu söylerdi.
Mehmet AYDIN tanzim etmektir.Türkiye'den II.
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Sırları Mehmet AYDIN
alacaklı olanların hakkını Abdü
korumak, bunları temin için de ciddi surette lhami
Tahta geçişinden sonra uyguladığı muazzam tasarrufa riayet etmek şarttır. Ben bu sahada
tasarruf politikasıyla saray başta olmak üzere en iyi misal olacağım." (94) d
ülkedeki israfları kıstı. Sarayın masraflarını asgariye Han'ı
indirdi. Saray memurlarının sabah-akşam evlerine n
yemek götürmelerini dahi yasakladı. Valide Lider
sultanlara muhsus imtiyazları kaldırdı. Saray'ın lik
merasim usulü ve teşrifatını sadeleştirdi. Galata
bankerlerinin en zengini zeki ve kurnaz George Zafiri'yi Sırlar
kendisine mali danışman tayin etti. ı

Kendi şahsına ayrılan para miktarında indirim F


yaptı. Yıldız Sarayı masraflarının üçte birini kendi E
emlak gelirlerinden karşıladı. Kendisine ait
işletmelerden 1902'de 8 milyon servet yapmış, bunu D
devlet haracamalarında kullanmıştı. (92) E
K
Dış müdahalelere meydan vermemek için ve A
alacaklılara emniyetli bir çare olmak üzere Duyun-i
Umumiye İdaresi'ni kurdu. Bu idare o dönemde R
devletlerin fiili müdahalesine kısmen mani olduğu L
için memlekete faydalı bir kuruluş olmuştu. I
K
İktidarı süresince, Avrupa'nın politik kontrolünü sürekli
red-66 detti ve bağımsız bir politika takip etmeye I
çalıştı. Dış güçlerin mü--* dahalesini önlemek gayesiyle I.Abdül
dış borçları bir daha almamaya ve aldığı borçlan da hamid
vaktinde ödemeye, ülkenin öz kaynakları ile kalkınmaya Han,
özen gösterdi. Takip ettiği bu politika sayesinde devlet hesabı
borçlarının dörtte üçü ödendi. nı
II. Abdülhamid Han, Kapitülasyonlar sebebiyle verimli bir bilen,
vergi reformu yapmaya muvaffak olamadı. tek
Vergilerin çoğu Müslüman tebaadan toplanıyordu. kuruş
Gayri Müslim teba Batı'nın adeta şımarık çocukları un
haline gelmişler ve pazarlıkla çok az vergi vermeye israfın
çalıştılar. Adam başına senede 50 TL. ödemesi icap a razı
ederken 20 TL ödüyorlardı. (93) olmay
an,
Halkın Menfaatini düşünen yöneticiler iş buna
başına getirilmeli. rağm
en
Mister Tomson Sultan Abdülhamid Han'dan şunu yerin
nakleder: "Şahsi menfaatlerinden ziyade amme de ve
faydalarını düşünenleri işbaşına getirmek lazımdır. sırası
İlk vazifem devlet maliyesini yeni baştan tesis ve nda
hiçbir fedakarlık ve cömertlikten kaçınmayan hayırsever I
bir patişah idi. (95) Aynı zamanda halkının dertleriyle I
yakından ilgilenir, yardım talep edenlerin ihtiyaçlarıyla
bizzat alakadar olurdu. y i
ıl t
Sultan, tahta geçtiği sıralarda Bosna-Hersek d t
ayaklanmış, Karadağ orduyu sarmış ve yenmiş, Sırbistan a u
düzenli ve tehlikeli bir kuvvetle ülkeye savaş açmıştı. t
Bunu Osmanlı-Rus harbi takip etti. Ulaşım araçlarının eksikliği, ö
Rumelilideki Müslüman halkın dışında kalan azınlıkların ta a
Edirne'ye kadar uzanan ayaklanmaları ülkeyi bir alev d r
topuna dönüştürmüştü. Ve ülkeye akın eden göçmenler e ı
de buna ekleninice içinden çıkılmaz bir hal almıştı. Bu n i
felaketler döneminde göçmenlerin barınma ve iaşelerini m s
temin aynı zamanda ülkeyi borç batağından kutarma e e
çabaları büyük bir hayranlık uyandırdı. s
i 3
Ülkeleri iflasa sürekleyen amillerin başında
israf gelir k 5
a 0
Borç batağına saplanan ülkeyi takip ettiği usta 67 r
siyasetiyle kısa bir zamanda kurtararak dünyada eski güvenini a b
kazanmasına sebep oldu. Ülkenin felakete sürüklenmesinin r i
sebeplerinden birinin israf olduğunu belirterek; "müsrifliğin ne a n
feci bir kusur olduğunu çok yakından gördüm. Maliyemizi
mahveden ve İmparatorluğumuzu iflasın iki parmak i
ötesine kadar götüren bu israfil hayat değil midir?" b
diyordu. (96) a d
ğ i
Osmanlı Devleti, 1854-55 Kırım Harbi yıllarında ilk l .
defa dış borç almaya başlamış ve alınan borçların yanlış a (
kullanımı neticesinde 1880 li yılların başında 250 milyon n 9
liraya yükselmişti. d 7
ı )
Rusya ile yapılan savaş, Osmanlı devletininin
ekonomisini çökertti. Yapılan anlaşma neticesinde Rusya'ya .
Y II.
ödenecek harp tazminatı 300 milyon ruble idi. Devletin
tüm gelirlerinin dahi karşılayamadığı bu ağır savaş ıl Abdü
tazmitanını Sultan Adülhamid Han vermemekte direndi. lı lham
Nihayetinde Rus Çar'ı ile kurduğu yakın şahsi dostluğu k id
sayesinde 34 milyona indirildirilen tazminatın faizi ile birlikte Han
yüz bu
T
a husu
k sta
s şunl
arı icap ettiği masrafi, Milyonlarca i H
tediye ettikten • mavzer, duruldu. n a
söylemektedir: Islahatlar
sonra, otuz milyona yüzlerce ateşli I
indirdiğime muvaffak toplar dahi çerçevesinde
"...Ben 1324 bilhassa harp "
(1908) senesinin olmuştum. Yani, bir öş- tedarik edildi. O
rüne...Nazım Bey'le Ordu güçlen- okulları ve
Temmuzunda hükümeti diğer askeri r
bu mücahitlere, 1325 rüfekası ise, benim dirildi. Her türlü d
bıraktığım otuzmilyon araç ve gereç okullara,
(1909) Nisanında ordunun u
da saltanatı şefketli bor-ru bugüne kadar mükemmel
dört yüz milyona hale belkemiğini y
biraderim hazretlerine oluşturan
çıkardılar.Yani on üç getirilmeye u
teslim ettim. Benim kurmay subay
zamammda misline. Demek ki, çalışıldı. Kısa S
haleflerim, (Makam-ı zamanda yetiştirilmesine i
hududumuz, büyük önem verildi.
İşkodra'dan Basra saltanatta icraya hükm-i toplanıp yığınak y
nüfuz eden yalnız yapabilme 1. Dünya harbinde
körfezine, büyük kahraman- a
Karadeniz'den biraderim olmadığ için imkanı sağlandı. s
haleflerim diyorum) Gereğinde bir lıklar gösteren
Sahra'yı Kebir komutanların e
çöllerine imtidad yalnız mik-dar-ı duyunu milyon askeri
tezyid hususnda ibzal-i kuvvetin çoğu bu ti
ederdi. (Almanac de okullarda n
Gotha) nın 1908 faaliyet ve ihraz-ı eğitilmiş ve
muvaffakiyet etmiştir. mükemmel yetişmişti. D
senesinde
neşrolunan nüsha- (98) olarak ı
toplanabilmesi için, Gayri ş
sıyla bu sene Müslimlerden
çıkanı GÜÇLÜ BİR gerekli komutan ve ı
subaylar daima elde askerlik hizmeti
karşılaştırılırsa, ORDU istemek
n
ahlafıma yangın bulun- d
intihardan
değil, büyük bir Abdülhamid Han, a
ülke, otuz milyonu ülkenin içerisinde farksızdır.
T
mütecaviz nüfus, bulunduğu u
bir ordu terketmiş darboğaza II.
Abdülhamid t
olduğum anlaşılır. rağmen, ordunun
ıslahını, Han, gayri u
Şöyle böyle on güçlenmesini Müslimlerin n
sene oldu. Yani müddet-i temin etti. 1897'deki askere u
saltanatımın bir sül- Türk-Yunan alınmasına ve z
sü...Asarımın üçte savaşının asker sayısının "
değil, onda birini kazanılması indirilmesine
vücuda getirdiler mi? Osmanlı ordusunun şiddetle karşı
çıkmış ve I
Makanı-ı hükümdariye gücünü ortaya
geldiğim zaman, üç koymuştu. "Müslüman
yüz milyon liraya Almanya'dan gayet olmayanlardan
takarrup etmiş olan ucuz ve elverişli askerlik hizmeti
düyun-u umumiyemizi, iki şartlarla alınan mo- istemeyi
büyük harbin ve birçok dern top, tüfek, askeri düşünmek,
dahili kı-68 yamlardaki araç ve gereçlerle hayal kurmaktır
sevkiyat-ı askeriyenin ordu donatılmıştı. ve bizim için
siyasete ki, bu hususu ternin
karıştırılmasının için icap ederse
büyük bir hata her türlü
olduğunu ve fedekarlığı icap
kesinlikle siyasete ediyorsa menfi
karıştırılmaması akıbetleri de
gerektiğini gözönüne almız.
bildiriyordu. Fethi İfade edilmek
Bey'e bu hususta istenmeyen hangi
şunları ahval ve şerait
anlatmaktadır: içinde olursa olsun,
beni buraya getirmeye
"...Orduyu vesile olan son askeri
siyasetin dışında hadisede eğer ben,
tutunuz. Sizin size tavsiye
bugünün ettiğim askerin
zimmam-daran-ı siyaset harici
umur (ön tutulmasının
plandaki kişiler) aksini
arasında düşünseydim, oluk
olduğunuz gibi kan
hakikatini derpiş akardı.Ordu
ederek (gözönüne siyasete itilmiş
alarak) diyeceğim
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

olursa, bu hata münhasıran dahili gaileler tevlid teşkil eder." kulla


etmekle kalmaz, vatanın müdafaasını zaruri ndı.
kılan sebepler önünde, maazallah, memleketin II. Sultan Abdülhamid Han'ın üzerinde Ziraa
müdafaasını gayr-i mümkün, kifayetsiz kılmak hassasiyetle durduğu konulardan biri de te
gibi telafisi imkansız felaketlere yol açar.Bugün Ziraat oldu. Hatıralarında "Beşeriyetin olan
ordumuzun başında olan mirliva, ferik ve zenginliğinin esasını teşkil eden ziraat. bu
müşirler (bütün kor, orgeneral ve mareşallar) Osmanlı İmparatorluğu'nda ilk yeri işgal eder. sevgi
bu kaidenin yetiştirdiği emektar Çünkü bütün canlıları besleyen odur" (102) si
askerlerdir.Kendileri makamlarında ve vazi- diyerek ziraatın Osmanlı devletindeki dolay
felerinde kaldığı müddetçe hayırlı yolu önemini belirtir. ısıyla
terketmezler ümidindeyim. İşte, benim kendi
saltanatınız amanında en ali askeri mevkiler Kendisi de bilhassa ziraatle uğraşmayı çiftliğ
eline emanet edilmiş olan Mahmut Şevket pek severdi. Şehzadeliği zamanında inde
Paşa'mn, size yazılmış mektuba vesile olan çiftliğinde bitki ve hayvan yetiştirerek çok bir
hassasiyeti de bunun isbat ediyor..." (101) büyük paralar kazandı ve bunu da okul
saltanatı döneminde devletin hizmetinde açara
II. Sultan Abdülhamid Han, Harp gücünü k
kaybetmiş olan eski gemileri Halice çekip, zirai
Avrupa'da yeni yapılan üstün vasıflı kruva- eğiti
zörler, zırhlılar ile donanmayı kuvvetlendirdi. m ve
O'nun döneminde askeri, subayı öyle şerefli öğret
olmuştu ki, bir kahve önünden bir binbaşı ime
geçerken, kahvede oturanlar ayağa kalkarak katkı
saygı gösterirlerdi. Öyle bereket vardı ki, bir da
binbaşının evinde pişen yemekten, bir mahalle bulun
fakirlerinin karnı doyardı. Bütün millet, sivil, du.
asker, herkes birbi- Masl
70 rini çok severdi. ak
• çiftli-
Yunan isyanını bastırmak üzere Ethem ğinde
paşanın kumandasında gönderdiği askeri, kendisi kurdu
saraydan idare ediyordu. Askeri, 24 saatte Termopil ğu
geçidini aşarak Atinaya girdi. Bütün Avrupa bu
kumandanları buna şaşırdı. Çünki, Alman ziraat
kurmayları, Osmanlı ordu- • su, Termopili altı okulu
ayda geçemez diye rapor vermişdi. nda
dörty
Ziraate Aşık Olmak üz
taleb
"Beşeriyetin zinginliğinın temelini ziraat e
rahat
lıkla eğitim alabiliyordu. Saltanatı döneminde bu memleketin toprakları çok bereketlidir.
ülkenin geneline yaygınlaştırıldı. Batı'dan modern Ziraatımızı icabeden seviyede tutabilmek için,
alet ve makinalar, yeni tarım teknikleri ve ıslah ziraatçılarımızın modern ziraat ilmini tahsil
edilmiş tohum, fide ve fidan getirilerek çiftçilere etmeleri lüzumludur. Floksaray'a (bağları
dağıtıldı. (103) mahveden bu" hastalık) karşı mücadele
tekniğini öğrenmesi için Fransa'ya birçok talebe
Türkiye ziraatçılarının kaynağını teşkil eden göndermiş bulunuyoruz. Diğer bir kısmı da
"Halkalı Ziraat Okulu" da Sultan Abdülhamid Han hayvancılık üzerine tetkikat yapmak üzere
tarafından açıldı. Ve burada eğitim görecek bütün Almanya'ya gideceklerdir." (104)
talebelerin ücretsiz olarak okuyacaklarını, okulun iyi
eğitim verebilmesi için hiçbir fedakarlıktan Bizim kalkınmamızda ziraatın yanında
kaçınmayacağını, ziraatte ve diğer islerde faydalı hayvancılığa da büyük bir rolü olmalıdır. Bu
bir tarzda çalışacak bilgili gençlerin yetişeceği memleket gerek küçükbaş, gerek kümes
ümidiyle büyük gayretler sarf etti. Ziraatın Batıdaki hayvanlarının yetiştirilmesine müsaittir. Bunun
gelişmelerden de istifade için yurtdışına öğrenciler için köylümüzün hayvan yemini teşkil eden
gönderdi. maddelerin ziraatına büyük ehemmiyet
verilmesi lazımgelir. Sonra, hayvansal maddeler
Bu husustaki görüşleri; olan süt, süt ma-mülleri,yumurla istihsal elzemdir. Bu
suretle dahilde gürbüz bir neslin yetimesine imkan 71
"Ziraate olduğu gibi hayvancılığa da önem verilmiş, harice de bunları ihraç edecek gelir
verilmelidir." kaynağı elde etmiş oluruz" ( 105)

"Toprak mahsûllerinin inkişafını temin etmek, Abdülhamid Han sulama alanlarının


başlıca gayemiz olmalıdır. Kaldı ki, sahip olduğumuz genişletilmesine de büyük önem verdi. Nehirlerin
kanallar ile birleştirmesi ve Mısır'da Assu-
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

van'da olduğu gibi bir takım barajlar vücuda olacağına inanıyordu. Sanayi ve ticaret l yağ,
getirmenin önemli olduğunu, Fırat ile Dicle'yi, alanında kalkınmayı "devletin beka şartı" 2 un
Seyhan ile Ceyhan'ı Sakarya ile Kızılırmak'ı olarak görürdü. Zenginleri, mülk sahipleri, ve
daha faydalı bir hale getirilebileceğini sanat sahipleri yabancı olan bir ülkenin buz, l
belirterek bir nevi GAP projesinin fikir babalığını kalkınamayacağını belirterek Müslümanların mum
yapıyordu. Ve ilk defa Abdülhamid Han ticaretle uğraşmalarını isterdi. , l
zamanında ormanlar devlet koruması altına maka
alındı ve ormana zarar verebilecek keçilerin "Patişah olmasaydım tüccar rna
azaltılması yoluna gidildi. fabri
olurdum." kası
yapıl
Sultan'ın bu konudaki görüşlerini II. Abdülhamid Han zamanında 6 halı, dı. 7
Zünnun Bey'den nakledelim; 17 kumaş ve dokuma, a ve kiremit, l asker
demir, l konserve, l gühercile, l elmas i
"Sulama davalarımız da mühimdir. işlem, fabri
Nehirlerimizi kanallarla birleştirmek ve Mısır'da, ka ile
Assuvan'da olduğu gibi birtakım barajlar ayrıc
vücuda getirmek elzemdir. Fırat ile Dıcleyi, a
Seyhan ile Ceyhan'ı, Sakarya ile Kızılırmağı, çeşitli
bilhassa Karadeniz ve Akdeniz limanlarımızı konula
baştan başa inşa etmek, Anadolu ve Rumeli rda 15
demiryollarını çoğaltmak pek zaruridir.Sizi temin büyük
ederim, yüzbaşım, bütün müddet-i saltanatım imalat
boyunca hep bunları düşündüm. Bazı hane
ve
imkanlarda aradım. Fakat bu noktada en atölye
korktuğum şey, yabancı sermayenin mevcut açıldı
72 kapitülasyonları daha tahammül edilemez hale .
sokması ihtimaliydi.
• Esasen düşmanlarımızın mali tazyiki altındayız. H
Borçlarımız pek fazladır. Yabancı sermaye atıral
memleketi bu suretle daha müşkül bir vaziyete arınd
sokacaktır. Bir müstemleke haline gelmekten a bu
korktum." (106) husu
sta
TİCARET şunla

II. Abdülhamid Han, devletin kalkınması ve yazar
gelişmesinin ancak milli sanayi ve ticari :
kalkınmayla olacağına inanırdı. Adeta günümüz "Gen
globalleşmesini daha o günlerden görüyordu. çleri
Sermayeyi elinde bulunduran güçlerin dünyaya miz,
hakim olacağım bunun da ancak ticaretle mem
ur, asker veya ulemadan olmayı tasarlıyorlar.Neden EĞİTİM POLİTİKASI
hiçbir Osmanlı büyük bir tüccar, mahir bir zanaatkar
olmayı düşünmüyor? Ben de marangozluk sanatı ile "Ben okumuş adamdan korkmuyorum"
meşgul olduğumdan, halka iyi bir numune sayılırım.
Şimdiye kadar böyle çalışmaya alışmamış olmamız II. Abdülhamid Han eğitime çok önem
çok yazık. Bu tarz alışılagelmiş düşüncelerden veriyor ve bu alanda hiçbir fedekarlıktan
kurtulmak çok güç olur." "Ah! Eğer ben serbest kaçınmıyordu. "Ben okumuş adamdan korkmu-
olsaydım, hem bir sanayi mektebi açardım. Yıldız'da yorum" diyordu. Osmanlı devletinde en büyük eğitim
yaptığım gibi küçük bir fabrika (çini ve demir ve öğretim hamleleri onun zamanında yapıldı.
fabrikası) tesis ederdim. Gençlere marangozluk, Eğitim alanındaki başarası düşmanlarının dahi
tornacılık, demircilik öğretirdim. Ben böyle az adam takdirini toplayarak gerçekleri dile getirmek
mı yetiştirmedim?" zorunda kalıdlar.
"Ticaret ve sanayi kalkınmayı kimse Kendisine muhalif olan Ahmet Reşit Rey;
düşünmüyor. Rumlar'ın, Ermeniler'in ticaret "Gariptir ki, bir taraftan basını bu kadar baskı
memlekete şeref getirmiyor ve hiçbir ilerleme altında bulunduran Abdülhamid, diğer taraftan
olmuyor. Fakat bizim efendilerde de hiç ticaret arzusu yok" memleketin irfanının yükselmesi için yabancı
Bilindiği gibi Rum ve Ermeni zenginler, Türkiye'de lisanların öğrenilmesine ve milletin
elde ettikleri kazançları yurt dışına çıkarıyor, aydınlanmasına çok çalışır ve okullara çok önem 73
zenginleşme sonucu ortaya çıkan Rum ve Ermeni verirdi. Yakınlarından işittiğimize göre "bir
burjuvazisinin bölücülük hareketlerine öncülük ediyordu (107) milletin hürriyet
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

ve Meşrutiyet'e kavuşması için daha Eğitimin önemi hususunda sultan şunları


olgunlaşması ve cehaletten kurtulması lazımdır" söyliyecektir: "Rusya, Almanya ve Avusturya
dermiş. ( 108) devletleri ilerlediler; özellikle Rusya vaktiyle önemsiz
iken bugün Avrupa'nın büyük devletlerinden sayıl-
II. Abdülhamid Han eğitim ve öğretim maktadır. Biz geri kaldık. İlim ve fennin ilerlemesi
alanında gençlere ne olursa olsun iyi bir İslami mekteplerden çıkan diplomalı efendilerin
terbiyenin verilmesini ister ve bu konuda zaman kullanılmasıyla olur. "Ne yazık ki, tam bilgili olan
zaman irade-i seniyyeler yayınlatırdı. adamımız çok azdır. Tam tersine yarım bilgili
olanlarımız ise pek çoktur. Onun için milliyet ve
19 Eylül 1901 tarihlisinde "(Okuldaki) dinin ne demek olduğunu bilmezler. Tam tersine
programların din bilgilerinden sonra o havalinin memleketimizdeki Hıristiyanlar oldukça bilgili
mahilli iştigali olan ziraat ve sanayiye ait fen oldukları gibi kendi mezheplerince dindar ve
ilimlerini tahsili esasına göre tanzim...ve daimi dinlerini koruya-
olması" isteniliyordu. Eğitim ve öğretim
konusunda üzerinde titrediği iki konu vardır din
ve fen.
II. Abdülhamid Han, Batı'daki bilim ve
teknoloji transferi Avrupa'ya her dalda öğrenci
gönderdi. Ama maalesef giden bu öğrencilerin bir
çoğu nefs ve şehvetlerinin esiri olarak Batı kültür
potasında eridiler. Abdülhamid Han da bundan şikayetçi
olarak;
74 "Berlin'deki sefirimizin, bize verdiği
raporlara göre, bu genç-
• ler arasında kendisini çalışmaya adayanların sayası
pek az olduğu görülüyor. Almanya'ya giden
gençlerimizin çoğu Osmanlılara has itidal ve sadelik
faziletlerini kaybediyorlar. Orada öğrendikeleri ise içki
içmek, ahlaka uygunsuzluk ve-buna benzer şeyler
oluyor. Kendini beğenmiş, iddialı, şişinerek
döndüklerinde, arkadaşlarına ve ihtiyar fakat
tecrübeli paşalara yukarıdan bakıyorlar.
Örflerimizi, adetlerimizi tenkit ediyorlar. Hele Paris'e tahsile
gidenlerin ekserisi eğlenceye dalıyorlar, çalışmaya
vakit bulamıyorlar." (109)

Yarı aydınların işgal ettiği cemiyetler


iflah olamazlar.
çak kadar da taassupları bulunmaktadır. yüksek okul ve ih- 75 tisas okulu açtı. Okulsuz ve
Böylelikle milliyetlerini koruyabilmektedirler." (110) camisiz köy, kasaba bırakmak isteme- • yen
Sultan bu alanda büyük başarılara imza attı. 33 yıllık
II. Abdülhamid Han, yabancı devletlerin gayretlerinin sonunda rüştiye mekteplerini 250'den
ülkede kurdukları okulların zararları olduğunu 600'e, ididiler 5'den 104'e, darülmualliminleri 4'ten 32'ye
belirterek bu konuda şunları yazmaktadır: "Özel çıkardı. Yine 1876'da sayıları 200 olan iptidai
okullar, devletimiz için büyük tehlike teşkil okullarına 4000-5000 civarında yenileri eklendiği
etmektedir. Şimdiye kadar affedilmez bir gibi, 10 bine yakın sıbyan okulu yeni usûllere tahvil
kayıtsızlıkla her devlete her zaman ve her edildi. (112)
mahalde mektep açmak hakkını vermiş
bulunuyoruz. Maalesef bunun acısını'çekmekteyiz. Sultan, kendisinin kurduğu Mekteb-i
Bizim müsamahamıza karşılık bu okullarda Mülkiye'ye başka bir ehemmiyet veriyordu. Tayini
dinimize, devletimize karşı nefret öğreniyoruz. yapılacak kaymakam ve mutassarrıf-ların bu okuldan
Maarif nazırlarının bu husustaki alakasızlığı mezun olup olmadıklarına dikkat ederdi.
affedilemez. Belki de harekete geçmek için
cesaretleri yoktur. Fakat her zaman her şeyi benim Devlet Adamı her zaman mektepten
yalnız başıma yapmam da beklenemez. Vakıa, bu yetişmez. Önünde numune lazımdır.
okulların hatt-ı harekatına müdahale etmenin her
zaman pek kolay olmadığı da bir hakikattir. Pek çok Sultan Fethi Okyar'a şunları anlatıyordu:
defa bu mektepleri himaye etmek suretiyle,
kendilerine ehemmiyet payı çıkaran 'Adam yetiştirmek kolaydeğil. Eskiden,
konsolosların, sefirlerin arkasına sığınmak- vezirler, ekabir, hayır erbabı konaklarının
tadırlar. "(111) büyükkısmını yetiştirmeye kabiliyetli gençlere
ayırırlar, bilhassa kendi memleketlerinden
II. Abdülhamid Han, sadece İstanbul'da 14 istidadlı. elinden tutulmaya değer gençleri
getirirler, onlara manevi pederlik yaparlarmış. l
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Mehmet AYDIN
Sırları Sırları

76 gösterirler.!
Biz bunlara yetişmedik. Enderun, saray içinde
devlet adamı yetişti-renen büyük mektep Bu konuşmadan sonra İttihad ve Terakki 'nin asker
imiş.Bana maarife (eğitime) neden ehemmiyet olmayan mensupları için izahat veren Fethi Okyar B ey'e
vermediğim soruluyor..Haşa!.. Bugün nekadar ali devamla;
mektep görüyorsanız hemen hemen cümlesini ben
yaptım. Mevcutları da ıslah ettim. Fakat devlet "Bunlar, bu kadarcık tecrübe ve melekeleriyle bu
adamı münhasıran mektepten yetişmez. koskoca dev-let-i muazzamanın idare mesuliyetini nasıl
Önünde müsbet ve takibe şayan numuneler tekabbül edebilirler? Cesaret!... Tecrübelerimle biliyorum ki,
bulması lazımdır. Bu isimlerini saydığınız zevatın ecnebiler, çok zaman maharetle sakladıkları menfaatleri
bir ikisi hariç diğerlerini tanırım.Şimdi bunlar, olmasa, bize karşı asla samimi ve dost
mutlakiyetin nazırı iken meşrutiyet ilan edildi de değildirlerGösterdikleri alaka ise, aralarındaki
zihniyet ve şahsiyet mi değiştirdiler? Eğer buna rekabetten dolayı-dırBunlardan istifade bazen
inanılıyorsa, ahlaklarından şüphe etmek lazımdır. mecburiyet olur. Fakat başvururken hakikati bilmek
Mademki benim idarem fena imiş,vatan ve millet lazımdır. Ben, Paris'te, Londra'da, hatta Kahire'de
için felaketimiş, o halde neden en alikarar ve aleyhime neşredilen gazete mecmua ve kitaplarla
hüküm mevkiindeki makamları muhafaza için bunları hazırlayanların nasıl ve nereden para
birbirleriyle mücadele etmişler, bu makamlar bulduklarını biliyordum. Onları verenlerin de gizli
kendilerine verildiği zaman minettar olmuş, emelleri meçhulüm değildi. Mesela Murat Bey (ga-
buralarda huzurla oturmuşlardır? " zeteci ) gibi bazıları idrak ettiler, geldiler. Ahmet Rıza
Bey sultan-zade Sabahaddin Bey gibi bazıları
Yabancılar, ancak aralarındaki gelmediler. Görüyorsunuz, bu gelmeyenler arasında
rekabetten ve menfaat gereği ilgi
bile a memleketi idare edeceksiniz." ( 11 3 ) SEVMEK VE SEVİLMEK
fikir
ittiha Sultan'ın ıslahat ve hizmetleri ülkede huzur
dı ve refaha sebep oldu. Güven içerisindeki halkın
yok. Sultanlarına olan bağlılık ve sevgileri daha da
Şu arttı. Yabancılar ise Sultan'ın bu başarılarını
saydı baltalama gayretleri yanında gösterdiği
ğımız başarılan karşısında haryete düşüyordu.
isimle Sultan'ın yakın hizmetinde bulunan İngiliz
r Amirali Woods şöyle yazacaktır;
arası
nda "Abdülhamid Han tahttan indirilmeseydi I.
bu Dünya savaşı çıkmazdı"
meşh
ur "Abdülhamid'in tahta çıkışı kendisi için çok
muha şanssız bir devreye rastlar ... 93 harbi sebebiyle
uğranılan kayıpların Abdülhamid rejimi zamanında
liflerim giderilebilmesi hayret vericidir. Rus savaşı, mem-
iden leketi para ve personel bakımından tamamen iflas
hiç etmişti. Önceki hükümdarlar zamanında muhtelif
birisi andlaşmalar gereğince alınan borçlar, ödenemeyecek bir
Hüseyi seviyede olup, biriken faizler ana borç tutarını aşmıştı.
n Hazine tamtakırdı. İstanbul'u savunmak için Çatal-
Hilmi 77 ca önlerine gönderilen işe yarar askerlerin sayısı
Pa- birkaç bini geçmi- -7-yordu. Memleket savaştan
şa'nın sonra yapılan Berlin Antlaşması ile bir yandan da
kabin Doğu sınır boylarındaki stratejik savunma
esind pozisyonunu kaybediyordu. Bütün bunların neticesi
e yer olarak, Osmanlı imparatorluğu, gerçek bir hüviyeti
alma dışında mütalaa ediyor, Avrupa devlet adamları
mış!... arasında politik pazarlık konusu teşkil ediyordu.
Öyle Bütün bu kötü şartlara rağmen birkaç yıl içinde
tahmin devletin maliyesi yeniden düzene sokularak, ticaret
ediyor canlandırıldı ve yabancı borçların önemli bir kısmı
um ki, ödendi. Bu arada, Türk ordusunun gücü o kadar arttı
sizler ki, Türkiye'nin dostluğu büyük yabancı devletler
de tarafından aranır hale geldi. Artık, Sıcak Denizlere
daha özellikle Hindistan Yolunu İngiltere'ye kapatmak
isteyen Rusya'ya karşı Türk ordusuna güvenebilirdik.
bir Abdülhamid, tahttan düşürülmemiş olsaydı, Avrupa
müdd devletlerinin halen yaralarım sarmaya çalıştığı o
et büyük afet (1. Dünya savaşı) meydana gelmiş
beni olmayacaktı. Aksini farzetsek bile Abdülhamid büyük
m bir ihtimalle Türkiye'nin tarafsız kalmasını
sadra sağlayarak memleketine bir zafer hediye etmiş
zaml olacaktı. Bunu iddia etmekle kahin sayılmamalı-
arıml yı m. (11 4)
T rkiye'deki Alman Askeri ıslahat Heyeti sonuçlan hakkında şunları diyecektir: "Hiç
ü Başkanı Goltz ise, Sultan'ın hizmetlerinin
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

şüphe yoktur ki şu son on sene (1887-1897) içinde "Aşağıdaki tabakalar ve halka gelince: demi
devletin dahilen takviyesine ve haricen şan ve Hıristiyan uyruklar da dahil, şimdiki ryolu
şerefini iade ve kuvvetlendirmesine -belki bu hükümdara severek bağlanmışlardır. ağı
ana kadar emsali görülmemiş surette- başarılı Padişah, elindeki tüm imkanları seferber ile
bir devir teşkil etmiştir. (115) ederek her fırsatta hayırseverliğini döşe
göstermekten kaçınmamaktadır. Eğitim ve miştir
Başarının Sırrı: "Zeka, Enerji ve sağlık hizmetleri için büyük meblağlar .
vatanseverlik" sarfetmekte, halkın selameti, refahı ve Neza
mutluluğu için yorulmak bilmeden çalışmak- keti,
A.Vambery de bu konudaki görüşleri tadır. Padişah'tan korkabilirsinız, hatta nefret misaf
şöyledir: "Zekası, enerjisi ve vatanperverliği bile edebilirsiniz, ama onun çalışkanlık ve irper
şüphesizdir. Bir hükümdar olarak sadece pederi adaletini inkar edemezsiniz. Savurganlığa verli
merhum Sultan Abdülmecid'den değil, Yeniçerileri son veren tutumu ile Türk milayesim ıslah etmiş ği ve
ortadan kaldıran cesur ıslahatçı büyükpederi ve ülkeyi baştan basa sevi
Sultan 11. Mahmud ve Osmanlı tahtına çıkan diğer m-
cetlerinden de -ki bunların içinde dirayetli liliği
olanlarının imparatorluğu yeni fethlerle Batı
genişletmelerine , kendisinin ise baba yadigarı bu hane
yerleri, değişik koşullar nedeni ile, elden danl
çıkarmasına rağmen- üstündür." (116) arını
n ve
"Yedi Evliya Kudretinde" devle
t
78 Abdülhamid Han, ıslahat ve hizmetleriyle ada
halkın gönlünde taht mları
• kurdu ve büyük takdirini topladı. Hatta halk nın
arasında o "yedi evliya1 hürm
kudretinde kabul ediliyor ve kendisinden daima tazimle et ve
'Sultan Ha- sevgi
mid Efendimiz1 diye bahsediliyordu (117) sini
mazan
"Yardım severliği ve iyi kalpliliğini maya
sergilemek için hiçbir fırsatı kaçırmayan yetm
Patişah, Hıristiyan olsun müslüman olsun halkın iştir.
büyük çoğunluğu tarafından sevilen bir kişidir." Türki
(118) "Türkiye'nin üst tabakasını oluşturan ye
kişilerle görüştükten sonra büyükbir çoğunluğun canla
şimdiki Padişah'ın idaresinden hiç de şikayetçi nmas
olmadıkaları-nı gördüm ( 11 9 ) ını
-yozl
A.Vembery anlatmaya devam ediyor; aşmı
ş bir şark devleti ne kadar kabüse-Padişah'ın enerji, böylece iktisadi ve sosyal alanda kalkınmayı
ustalık ve vatanperverliğine borçludur. Sultan temin etmekti.
Hamid'in bu açıdan değeri hiçbir şekilde inkar
edilemez. " (120) Tahsin Paşa, Abdülhamid Han'ın dış
siyasetini şöyle özetliyor: "Sultan Hamid'in
"Bütün bu önemli, önemsiz, küçük, büyük sorunları siyasi hariciyede mesleği şu idi: Rusya'yı idare
izlemek olağanüstü bir hafıza ve güçlü bir zihni yapı etmek, İngiltere ile asla mesele çıkarmamak,
gerektireceği düşünülürse, mübalağasız , Padişah'ın Almanya'ya istinat etmek, Avusturya'nın
Osmanlı tahtına geçen yetenekli hükümdar olarak gözünün Makedonya'da olduğunu unutmamak,
kabul edildiğini ve bu nedenle halk tarafından son diğer devletlerle mümkün mertebe hoş geçinmek,
derece takdir edildiğini söyleyebilirim. " Balkanlar'ı birbirine karıştırıp Bulgarlar, Sırplar ve
Yunanlılar arasında nifak ve ihtilaf çıkarmak"
Abdülhamid Han'ın 33 yıllık saltanatının (121)
sırlarından biri içte ve dışta takip ettiği usta
siyaseti olmuştur. Özellikle dış politikası, usta II. Abdülhamid Han'ın Dış politikasının temel
siyasetçilerin dikkatini ve hayranlıklarını celb prensipleri; Merkezyetçılik, denge, tarafsızlık,
edecektir. bağımsızlık, ihtilaflardan yararlanma, barış,
gönül alma, tavız, yerme göre şiddet, tecrit ve
Dış Politika korkut-ma'ya dayanıyordu. Bu temel prensipleri 79
de bizzat kendi kontrolünde yürütmekte ve herşeyle
Abdülhamid Han'ın içteki muhaliflerine karşı ilgilenmektedir.
takip ettiği politikanın yanında diş politikası
dahiyane idi. Dış politikasının temel prensibi ülkeyi f Biriyle dost olurken diğerinin
savaştan uzak tutarak barış içerisinde yaşatmak, düşmanlığı kazanılmama!!.
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Mehmet AYDIN
Sırları

80 zaaflarını ve taleplerini iyi kavramıştı. Kasıcası " En


Bilhassa Dış politikada denge ve tarafsızlığa ince tefferuatma kadar Avrupa politikasından haberdar idi"
çok önem veriyordu. Abdülhamid Han, (123)
etrafındaki dostlarıyla ve düşmanlarıyla iyi
geçinebilmek için aradaki münasebetleri uygun Abdülhamid Han'ın ihtilafları çözme politikası
bir seviyede tutmaya birisiyle dost olabilmek için savaş ile değil, sulh ve diploması yoluyla idi. Kızı
diğerinin düşmanlığını kazanmamaya dikkat Şadiye Sultan bu hususta şunları yazar;
edilmesinin zaruri olduğunu söylerdi. Tarafsızlık "Diplomasiden çok iyi anlardı. İhtilafları, harbe
politikası gereği herhangi bir Avrupa devletine müracaat etmeden, muhlisanen yollar ile halli, onun devlet
yaklaşıp, diğerlerinin düşmanlığını kazanmaktan idaresindeki yegane siyasi düsturu idi" (124)
çekiniyordu. Abdülhamid Han'ın temel Diplomasinde maharetini düşmanları dahi takdir
prensiplerinden biri olan kesin tarafsızlık ilkesi; ederlerdi. Sade Yunanistan'ın şımarıklığı ve
"Avrupa siyasetinden tamamiyle uzak durmak" Avrupa'ya güveni ile sulh yollarını tamamiyle
şeklindeydi. (122) kapatması neticesinde savaş ilan edilmiş ve bu
savaşı dahi Osmanlı devleti kazanmıştır.
İhtilaflar azami derecede diplomasi ile
çözüme ulaştırılmalıdır. Taviz politikası; iktisadi ve toprak tavizlerini
teşkil ediyordu. Tunus, Mısır, Tesalya ve Şarki
Avrupalı devletler hakkında çok iyi bir bilgiye Rumeli'nin kaybında ısrar etmedi. Sebebine gelince,
sahipti. Daha şehzadeliğinden beri Avrupayı buralarda hakimiyet sözde idi. Bu nedenle Girit ve Doğu
yakından takip etmiş ve Osmanlı devleti Anadolu'da taviz vermemeye garyet etmiş, Doğu
üzerindeki tesirlerini muhakeme ederek, Anadolu için "Kellemi veririm, Doğu Anadolu'yu
verm k felaketlerden korunmak için vermiştir. Bu da Korkutma prensibi ise, İslam halifesi
em" "Bağımsızlık haklarını koruma ve karşılıklı fayda" sıfatıyla İslam aleminin top yekûn harekete
diyer esasına dayanıyordu. (126) geçirme ile düşmanı korkutmaya dayalı idi.
ek
İsrar Düşmanları arasındaki ihtilaflardan
et- faydalanma prensibi ise takdire şayandır. Dış
mişti politikadaki bu başarısı ile ülkeyi büyük fela-
r. ketlerden kurtarmayı başarmıştır. Takip ettiği
(125 siyasetle düşmanların birleşmelerini engelledi.
) Trablusgarp'ta Fransa ile İtalya'yı, Mısır'da Fransa
ile İngiltere'yi, Mezopotamya'da İngiltere ile
İ Almanya'yı, Balkanlar'da Rusya ile Avustya'yı
ktisa karşı karşıya getirdi. Yunanistan,
di Bulgaristan,Sırbistan,Karadağ ve Romanya
alan arasındaki ihtilafları körükleyerek bunların
daki birleşip Osmanlı üzerine saldırmalarını engelledi.
taviz
leri II. Abdülhamid Han, İngiltere'nin karşısına
ise Almanya'yı, Rusya'nın önüne İngiltere'yi dikmek,
"köp Fransa'ya karşı tarafsız bir tutumu muhafaza
ettirmek, İtalya'yı olduğu yerde bekletmek,
eğin Avusturya'yı da kah Rusya'ya çatıştırarak kah
önün Almanların peşine düşürere-rek Balkanlarda faal bir
e politika takibini engellemek suretiyle Batılı büyük
atıla devletleri birbirine karşı rekabetleri ve tezadları
n içinde 81 kavrayıp Osmanlı devletine zararlı
kemi olmaktan çıkarmak temel pren- k
siplerinden biriydi.
k" ya
da Abdülhamid Han'ın başka bir politik sırrı ise
"köpr takip ettiği "istimale" (kullanma) politikası idi.
üğü Bu politikası gereği , imparator, kral, devlet
geçe başkanları,sefirler, gazeteceler ile kurduğu yakın
ne şahsi dostluklar ve verdiği nişanlarla
kada dostluklarını kazanmak ya da aleyhtejıareket
r etmelerini engellemek temeline dayanıyordu.
ayıy (127)
a
dayı "Dış Politika hassas terazi ile tartılmah"
dem
ek" II. Abdülhamid Han, zamanın büyük
misa devletleri arasında çok hassas bir denge siyaseti
linde takip etti. Dış Siyasetinde takip ettiği politikasını
oldu kendisinden dinleyelim;
ğu
gibi "Alman İmparatoru, Saltanat zamanında iki
büyü defa İstanbul'a geldi. Kendisini yakından
t ıdım. Genç, faal, nazik, sevimli bir zattı. tecrübeli ve akıllı değildi. Güttüğü gaye Al-
a Bismark'ı yere çarptıktan sonra onun rolünü manya'nın askeri kuvvetiydi. Ben Alman
n kendi üzerin aldı. Fakat Bisınark kadar politikasına çok ehemini-
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

yet vermekle beraber öteki büyük devletleri de gözden Doğu politikasını tahdit etmek gibi bir avantaja
kaçırmaktan ve gücendirmekten daima sakındım. geçmek yolunda Abdülhamid tarafından yaklaştırılan
Politikamı daima teraziyle tarttım. İmparatoru şahsi Almanya, bu kararını İmparatorunun1889'de
dostlukta devamlı beraber Rusya İmparato-ru'na da İstanbulu ziyaretiyle gösterdi.
fırsat düştükçe dostluk gösterirdim. Coğrafi
mevkiimiz bunu icap ettiriyordu. İkinci gelişinde, DOST KAZANMA SANATI
Almanya İmparatoru ile bir akşam hususi
görüşmemiz esnasında birdenbire kalktı. İki elimi II . Abdülhamid Han. dost kazanmada
birden tuttu. 'Avrupa'da bir harp zuhur ettiği takdirde ustaydı. Dost ve düşmanlarına verdiği
bizim tarafa geçersiniz, değil mi Majeste?' dedi. hediyeler, gösterdiği güler yüz ve tatlı dil,
Cevaben, 'aziz dostumsunuz; fakat size şimdiden söz sami-
vermek hakkına haiz değilim, bunu ancak o zaman
düşünebilirim' dedim."
" Politikamı daima teraziyle tarttım..."

Nitekim Alman İmparatoru; "Ben politikayı


Abdülhamid'den öğrendim" diyecektir. (128)
Abdülhamid Han, Almanya, Avusturya, Rusya
arasında "üç
kayzer ittifakı" anlaşmasını, araya bu ittifaka düşman
İngiltere'yi
82 çevirmek, Almanya'yı İngiltere'ye döndürmek ve
Osmanlı ülkesini
• cezbetmek suretiyle tesirsiz kılmış böylece Osmanlı
aleyhindeki bu
en korkunç ittifakı işlemez hale
getirmiştir.

"Nişan törenimiz biraz sonra"


Abdülhamid Han, Türk-Rus harbinin başına kadar
babasından ve amcasından miras kalan İngiliz
politikasına bağlılık ananesini muhafaza etti. Fakat
93 harbinin başında Yeşilköy'e gelen Ruslar
sonrasında İngiliz donanmasının İstanbul sularında
demirlendiğini gören Sultan, en büyük düşmanın
İngilizler olduğunu bir kez daha anlayarak şimdiye
kadar takip ettiği politikasının değiştirilmesi ge-
rektiğine inandı. Hindistan yolunu ve İngiltere'nin
miyet, kibirden uzak, mütevazi kişiliğiyle onları kendisine edilirken kendisine yine ortasında paha biçilmez bir
bağlıyordu. Alman İmparator'u Kayzer'in ziyaretinde pırlanta broş bulunan bir gül demetini Sultan'ın
gösterdiği alaka ve sonrasında meydana gelen eliyle takdim etmesi onları büyülemeye yetiyordu.
dostluk buna en güzel misallerden biri. Basit bir saraydan efsane pırıltıları bulunan Osmanlı
sarayı karşısında apışıp kalmışlar ve Abdülhamid
Alman İmparatoru Kayzer'in ziyareti sırf kendi Han'ın tesiri altına girmişlerdi. Tam beş gün beş
anlayışı ve bazı nazırların teşvikiyle, fakat Bismarka gece hayal edemeyecekleri rahat, huzurlu bir gün geçirdiler.
rağmen oluyordu. Sultan, büyük ve şaşalı bir Her sabah Sultan tarafından kendilerine gönderilen çok
karşılama ile kraliçe Augusta'a gösterilen ilgi Kayzer'in kıymetli hediyelerle mest oldular. (129)
sevgisini ve bağlılığım daha da artarak
memnuniyetini celbetti. Daha sonra verilen ve HÜNER
İmparoticenin ifadesiyle; "Binbir gece masallarındaki
hayal alemi..." içinde yaşadılar. İmparatoriçe, İmparator ve Padişah, bir arada
sohbet ederken İmparator, gözüyle İmparatoriçeyi
II. Abdülhamid Han, Yıldız Parkındaki sarayı işaret ederek Fransızca soruyor:
misafirlerine bizzat gezdirdi. Her yıl bakımı, saray
hazinesine binlerce liraya mal olan yabancı hayvanlar "Haşmetmeap! Biz bir kadınla başa
bahçesi,dünyanın en güzel Arap atlarını yetiştiren ahırlar, çıkamazken, siz koca ha-remi nasıl idare
ennadide kuşların uçuştuğu salmalıklar, misafirler edebiliyorsunuz?" Bu soru karşısında gülümseyen
tarafından büyük bir hayranlıkla seyredildi. Yıldız'in Sultan cevap veriyor:
bazı ziyaretçileri gibi İmparatoriçe de Padişahın
hayvanlara ve çiçeklere karşı gösterdiği sevgiden dolayı "Bu bir sanattır. Majeste!... Her sanat gibi akli
çok memnun oldu. Hele meşhur gül bahçesi ziyaret izahı olmayan bir hüner..." (130)
Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırlan

84 II. Abdülhamid uğurlama d


han'in haremini sonrasında
Kayzerle anlaşmış e
ziyaret eden
İmparatoriçe, ve usta dış m
oradaki politikasının i
güzellikleri- de bir semeresini daha
o gece almıştı. r
bir gece
masallarındaki hayal y
Almanya, başta
alemine bağlı şeyler o
kabul etmis.âldığı ağır "Fon der Goltz
Paşa" olmak l
hediyelerden çocuk gibi
sevinerek kocasına üzere Türk Ordu- u
"Ben Türklere sunun
bayıldım!" demişti. nizamlanması o
( 131) ve_silahlanması l
Dünyanın en için gereken
a
sade ve ziynetten personel ve ma-
hoşlanmayan At teryel yardımını r
Jülhamid Han, bu yapacak. a
şaşalı karşılama ve k
aynı şekilde Başta
, Almanlarca teahhüt Almanlara ti
edilecek... karşı politikası .
"Nişanlım sensin, V
b Doktordan e
ü fakat nişan töre- A
mühendise kadar,
nimiz biraz l
y müsbet bilgiler kadrosu m
sonra"
ü içindeki bir yardım a
şeklindeydi. n
k esirgenmeyecek...
(133) la
(132) r
Alman a
i Abdülhamid
Han'ın başka bir İmparatoru Kayzer'den v
k sonra Sultan'a bir e
sırrı. Bir taraftan ri
t İngiltere'nin rapor takdim edildi.
Rapora göre, le
i karşısına n
s Almanya'yı dikmek Almanlar, Musul c
ve böylece bölgesinde e
a İngiltere'yi korkutup (arkeoloji) kazıla- v
d kendisine rını yapmak a
i yakınlaştırmak, vesilesiyle petrol p
öbür taraftan, işi t
- arıyorlardı.
aceleye getirmeden a
s ve kesin neticeye Bu talebe b
varmadan arada aşırı şekilde ö
i yl
mesafe bırakmak ve hiddetlenen
y dilediğini tutmakta Sultan, e
a daima serbest Almanların b
bulunmak gibi gayet maksadının petrol ir
s ince bir tatkik a
olduğunu bilerek
i güdüyordu. Aksi herzamanki gibi d
halde devletlerden soğukkanlı a
birine kafi bağlılık hareket etti. Arap n
t karası cephenin İzzet Paşa'ya ı
e ümidim kırabilir ve hemen bu adaya n
asker ol
s memleketin başına m
bir harp açılabilirdi. göndermesini
i a
Onun için her taraf emret- d
s öbürünün ı
l muhtemel ğ
korkuluğu halinde ı
e kalmalı, fakat Türki- v
r ye'yi kati bir e
düşman vaziyetine b
sokmamalıydı. u
lu manya-Rusya kıskacında ettiği kendisine has p
n usta politikasıyla "denge" politikasıyla o
a memleketi selamete başardı. Bu hususta li
n çıkarmış ama kızı Ayşe Sultan'a ti
bi kendisinden sonra şunları k
r gelenler bu politikayı anlatmaktadır: a
a anlamaktan uzak l
d olarak ülkeyi "Devletimin a
a felaketten felakete menfaatlerini rı
nı sürüklemişlerdir. düşünmeden hiçbir n
n devletin arzusuna a
d Sultan'ı ziyarete hedef olamazdım. k
a gelen Alman Veliahtı Avrupa'da siyasi a
asda bilahare yazacağı vaziyet her an r
k "Veliahtın Hatıraları" gerilmekte idi. Ne şı
erisimli eserinde Abdülhamid zaman olsa umumi g
i Han'a olan hay- bir harp çıkacaktı. e
alranlığından uzun Fakat, bizim bir tarafa te- l
a uzadıya mayül göstermemiz, e
n bahsedecektir. Bu yavaş yanmakta b
olkitabında Abdülhamid olan bir ateşi ili
d Han'ın heybetine alevlendirebilir-di.
u rl
kapıldığını ve sihirile Buna sebep olarak e
ğ büyülendiğini, Bütün biz gösterilirdik.
u r
Avrupa kral ailelerini, Adımlarımızı m
bikendi sülalesi olan saymaya, hesapsız
ld iy
(Hohenzolarn)leri hareket etmemeye d
iri
gördüğü halde
ld mecburduk. Herkes i,
hiçbirinde 'Ben diplomatım' de- b
i.Abdülhamid'in vakar mekle diplomat olamaz. u
ve asaletine şahit Bismark hakiki r
Aolamadığını
b söyleyecektir. (134) diplomattı. a
d Avrupa'nın ruhunu sı
ül bilirdi. Kendisiyle k
EN DİPLOMATIM
h hususi muhaberatım e
a DEMEKLE vardır. Aramızda kar- s
m DİPLOMAT şılıklı birçok ti
id OLUNMAZ" mektuplar ri
H gönderilmiştir. l
a II. Abdülhamid Almanlar askerlikte e
n, Han, hiçbir devlete ve çalışkanlıkta m
İn söz verip bağlanmadı birinci derecede bir e
gil ve devleti daima milletti. Ama z
ter savaş felaketinden Rusların nüfus d
e- uzak tutmaya gayret kuvvetine, i.
Al etti. Bunu da takip İngilizlerin sinsi B
e anmadım. İngiltere'nin
n ve Fransa'nın gözleri
hi daima Şarkta idi.
ç Bilhassa Müslümanlarla
bi aramızda nifak
r çıkarmak emelleriydi.
d Kuvvetimizi bu suretle
e kırmak istiyorlardı.
vl Halifelik politikasıyla
et bunu önlemek istiyor-
e

z
v
er
ip
b
a
ğl 85
Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları

dum. Bir çıbanbaşı Görüştüklerim haf


çıkartmamak için çok arasında Ferdinand ızal
çalıştım. Avusturya impa- kadar şeytani zekaya ard
ratoruyla da ayrıca malik bir kimse adı
dostluğum vardı. Pek tanımadım diyebilir. r.
eskiden başlayan bu dost- İşte bu şımarık Cu
luğumun mahiyeti çocukların başında, ma
hususidir. Amcam Sultan hayret verici bir sel
Aziz'le beraber Avrupa zekaya sahip oİan bu am
seyahatinden çıktığımız prens bulunuyor. Rusya lığı
zaman Viyana'da gibi bir kuvvete nd
hastalanmıştım. İmpara- dayanıyordu. Harb a
tor beni misafir olarak gailesinden daima Yıl
Schönbrunn Sarayı'nda sakındım. Allah mil-86 dız
alıkoydu. Tedavi ettirdi. let ve devletime zeval Sar
Amcamdan 14 gün sonra vermesin." (135) • ay
İstanbul'a hareket ettim. ı'n
MİLLETİNİ a
Bu dostluktan istifade İYİ
ederek politikamızı ka
takviye ettim. İtalya TANIMAK dar
Kiralı Umberto da sok
Abdülhamid ulu
dostumdu. Oğlu Victor Han, milletini iyi p
Emanuel seyahatle saa
İstanbul'a geldiği vakit tanıyor, içte ve
dışta devlete tli
Umberto bir bomba suikastiyle bo
öldü. Veliahd Emanuel buradan karşı ne gibi
mb
giderken daha bizim faaliyetler a
suları terk etmeden kral yürütürldüğünü at
oldu. Bu da ahbaplığı- iyi biliyordu. mı
mıza vesile teşkil etti. şla
Emanuel'in zevcesi, Fethi Okyar'a rdır
Karadağ Prensi'nin kızıy- şunları .M
dı. Karadağ Prensi'ni eşr
daima elimde tutuyor ve anlatıyor;
utiy
maaş veriyordum. İyi "Biliyorsunuz e-
adamdı. Bulgarlara , Ermeniler bana tin
gelince; onlar Rusya'nın çok kere suikasd iad
şımarık çocuklarıydı. tertip etmişlerdir. esi
Bulgaristan Prensi Osmanlı Bankası nd
Frdinand'ı hususi yaverim hadisesi en
yaparak okşuyordum. so
nra ise, Adana'da tu, kendilerine dini fa
kanlı arbedeler kanaatlerine göre k
çıkarılmıştır. Onlar, vaadedilmiş topraklarda at
başta Ruslar, diğer müesses müstakil İsrail ta
Avrupalı devletlerin, devleti hasreti h
hatta Amerikalılar'm içindedirler. Bu m
teşviki ile, topraklar da bizim in
Anadolu'nun Kudüs Sancağı'mızm e
şarkında bir Ermeni hudutları içindedirler. di
devleti kurmak arzu- Bu beldedeki Hazine-i y
sundadırlar. Hassa'ya ait Çiftlikat-ı or
Rumlar'a gelince, Hümayunlar'ı evvela u
onların asıl gayesi, satınalmak, daha sonra m
Bizans İmpara- da doksandokuzsene ki
torluğunu ihya müddetle kiralamak h
etmek (diriltmek) tir. teklifinde bulun- a
Rumlar'dan bir kısmı muşlardır.Görülüyor ki, ki
Yunanistan'ı bir devletin tebaası k
büyütmek, diğer bir veya halkı almak kafi at
kısmı ise Bizans'ı ve aelmiyor.Kanun b
hatta bununla kifa- nazarında müsavaat u
yet etmeyerek Bahr-i temin etmek de d
siyah (Karadeniz) gayeyi temine bazan ur
sahillerinde eskiden var yetmiyor.Belki bu hal bizim ."
olduğunu iddia memleketimize veya bizim (1
ettikleri Pontus vaziyetimizde muhtelif 36
devletini kurmak ırk ve miliyetleri )
düşüncesindedirler. hudutları içinde
Yahudiler ise, kadim toplamış olanlara Dı
mefkurelerine mahsustur. Sız ş
bağlanmış olarak, Makedonya'da vazife p
Arz-ı mev'u- aldınızdı değil mi ol
Beyfendi oğlum? iti
Orada Sırb'ı, Bulgar'ı,
Rum'u, Arnavut'u, k
Kara-dağlı'sı Ulah'ı a
hepsi büyük kısmı, m
Osmanlı camiası içinde e
olmakla beraber nf
Osmanlılarla muadele a
halinde idiler.Bizden at
fırsat buldukları zaman le
da birbirleriyle r
çatışıyorlardı. Ben,
saraydan çıkabilme ü
imkanı bulamadım, z
er
ine bina edilir. ede gidip gelen Alman
İmparatoru ikinci
Sultan anlatmaya devam "VVilhelm, Osmanlı-
ediyor; Alman dostluğundan söz
ederken bana, "Biz
"...Tecrübelerim şu sizden vazgeçemeyiz"
noktada toplanmıştır. demişti. O anda
Milletlerin birbirlerine samimiyet ve
karşı politikaları daha çok dostlğunu ifade için
kendi memleketlerinin söylediği bu sözde
şartları tayin ediyor.Otuz kendilerinde
üç sene içinde hükümdar, olmayanları bizden
devlet erkanı, sahasında tamamlamak, bizde
şöhret sahibi, çok insanla olmayanları da kendi-
görüştüm. Ben gitmedim, lerini bizim için
onlar bana geldiler. Bu vazgeçilmez hale
ziyaretlerin hepsinde kendileri getirmenin açkça
için istifade ve hatta zaruret var- ifade edilmeyen likri
dır. Şartlar benim aynı ve gayesi vardı. 87
vaziyete gelmeme mani Rusya da bizden
oldu. Çünkü bütün bu ebediyen vazgeçmez;
gelenler, benden İstanbul ve Boğuzlar
dolayısıyla devlet.vatan ve bizim olduğu
milletimizden bazı-şeyler müddetçe. Çünkü
almak veya vermek Bahr-ı Sefid'e (Ak-
arzusunda, hatta deniz)e ancak bu
mecburiyetinde idiler. yoldan çıkılır.Rus
Kudüs'te yaptırdığı kiliseyi Çarlığı da cihan
görmek bahanesiyle, devleti olmak için ya bu
Edirne'den itibaren karadan yoldan serbestçe geçecek,
taa Filistin'e kadar ya da cihan devleti olmak
topraklarımızı tetkik ede sev-
Mehmet AVDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları

dasından feragat edecektir. düşmanları iyi


1293 sefer-i meş'umunda
(Türk -Rus Harbinde) tanımak ve buna göre
Rus orduları İstanbul tedbirler almak zorunludur
önlerine geldiği zaman,
İngiltere için tehlike Padişah devam
bizim maruz olduğumuz ediyor;
kadar mühimdi, çünkü 5_
Ruslar Boğazlar'ı ellerine "Osmanlı hudutları
geçirdikleri an, Hindistan içinde yaşayan diğer
yolu kendilerine açıla- ırk ve milliyetlerle Avrupa
hilivmdu. Harbin devletleri ya din ve ırk
rahnelerinden benzerliği veya siyasi
(felaketinden) sıyrılmak menfaat itibariyle
ve asgari de olsa alakadardır. Mesela
kuvvetlhenebilmek için Slav ırkından
zamana ihtiyaç vardı. olanlardan, Slav ırkının
Akdeniz haki-meyitinin ve ve Ortodoks kilisesinin
dolayısıyla Hindistan hamisi olarak Rusya asla
yolunun mihrak vazgeçmez. Bizdeki
noktalarından birisi olan Museviler'le de Dünya
Kıbrıs adasını, Rusların Musevileri kendileri
muvvakkat kaydıyla ve kadar alakadardır. Er-
harb tazminatı olarak meniler'den Rusya ve
aldıkları Batum, Kars, İngiltere vazgeçmez.
Ardahan'ı iade ettikleri Rumlar, sadece Yuna-
zaman geri verilmek nistan için değil,
kayıt ve şartı ile aralarında hissi olan
İngiltere'ye bıraktım. bazı sebelerle de cihan
İngiliz donanması için mevzudur.Osmanh
İstanbul önlerine hudutlarında yaşayan
geldi,harbe kararlı dini Müslüman, fakat
olduğunu her hali ile ırkı ve milliyeti Türk
gösterdi. Ayastefanos olmayanlar için de sırf
(Yeşilköy) de karargah siyasi sebepler,
kurmuş ve dürbünlerle maksatlar ve açıkça
İstanbul'u seyreden Rus ifade edilmeyen
ordusu geri döndü." ihtiraslarla alakalar
vardır.Bunlar bilinmeden
Dahili ve Harici harici siyasetin
devamlı harpler ve
ihtilaflara yolaçmadan DENGE
devamı mümkün POLİTİKASI
değildir...Ferdi arzular
ve himmetler ne II. Abdülhamid
olursa olsun, geçmiş Han, bu kurnaz, sinsi
zamanların ve Osmanlı devletini
boşluklarını parçalamak için hazır
doldurmaya kafi tetikte bekleyen
gelmez. Ben. ancak kurtları, daima
karşımdakilerin oyalamayı bilmiş, İran
üzerimizdeki emel ve ile de aynı şekilde
ihtiraslarını, aralarında denge politikasını
mücadele mevzuu sürdürmüş ve za-
haline getirerek man'ın İran Şahı
memleketi ağır Muzaffereddin ile çok
darbelerden muhafaza yakın dostluklar
edebildim. Osmanlı-Rus kurmuştur.
1293 (1877) harbi
benim saltanatımdan Selanik'te Alatini
evvel kaçınılmaz hale köşkünde iken Sultan
gelmişti. Otuz üç sene ve maiyetinin muha-
içinde bir de fa, o da fızlığı ile vazifeli
Yunanlılarla harbedüdi İttihat'cıların Teşkilat-ı
ve kazanıldı. Çünkü Mahsusa ismini verdikleri
tecrübemle bı lirim ki, (entelijans)larından
sadece meydan-ı harbde süvari yüzbaş Debrereli
zafer neticeler için kafi Zünnun Bey'e Sultan
değildir Bizim şunları anlatır;
vaziyetimiz
başkadır."(137) "İngiltereyi, İslam
alemi için dost tutmağa
ihtiyaç vardır. Bir gün
Hindistan ve Afrikanın
şimalinde, muazzam
Müslüman kütlelerinin
herhangi bir tecavüzden
korunmasında bu devletin
yardımına
imparatorluğumuz
muhtaçtır. Diğer taraftan,
Kara Avrupa'da orduları ve
teçhizatı ile hiçbir zaman
küçümsenmeyecek bir
devlet olan Almanyayı da
darıtlmamak zorundayız.
Birisinin karaorduları bilgi-
sinden, ötekinin deniz gelmişti. Harb etti.
kudretinden istifade Mağlup olduk ve Rusların
etmek için, Osmanlı İm- istanbul kapılarına
89 paratorluğunun iki getirerek (hasta adam)
dostu olarak Almanya ile tabiriyle ifade edilen
İngiltere'nin aynı sevi- • İmparatorluğumuzu
yede muhafazası müşkil bir duruma soktuk.
lazımdır. Bu iki lider Fakat bu, bana bir ders
dışında Rus Çarlığı bizim olmuştu. Ondan sonra
için hayati bir ehemmiyeti daima savaştan çekindim.
haizdir. Ecdad-ı kiramım Yalnız Yunanlıların
Moskoflarla iki yüz hareketlerine susmak
seneden beri kabil değildi. Fakat bu
savaşmışlardı. Ben harbi de yüzde yüz
saltanatımın başında kazanacağımızı hesap
Ruslarla harbettim. Buna ederek açtık ve Dömeke
şiddetle aleyhtar idim. O zaferiyle Atina kapılarına
zamanki kaynaklarımızın kadar dayandık. Bu, bizim
bu muharebeyi için bir kuvvet tecrübesi
yürütemeyeceğine kani olmuşu ve Alman
idim. Fakat Mithat Paşa İmparatorluğunu ayağı-
gözünü zaferlerin verdiği mıza kadar da
hülyalara dikmişti. Bu işi koşturmuştu. Yunanlılara
çok kolay zannediyorlardı. biraz müsamahakar
Meclis-i Mebusan üzerinde davranmakla evvela
tesir icra etti. Zaten Almanyayı kazanmış sonra
memlekette her zaman da bu dostluktan kuşkula-
için kolaylıkla tahrik nan ve telaşa düşen
edilebilen bir Moskof düş- ingilizleri de bizimle yeni
manlığı olduğu için sa.vaş, anlaşmalara şevket-
kaçınılmaz bir hale
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

90 mistik... Saltanatım zamanında aslen Midilli 33 YILLIK SİYASETİN SIRRI


ehalisinden olup, Fransız tebealı bir sermayedara
devletin altın akçe borcunun ödenmesini, faiz ve Sultan Abdülhamid Han, tahta çıktığı zamanda
takasitlerin hazineden verilmemesini, Fransa hükümetinin devletin durumunu ve saltanatı boyunca tatbik
nasıl bahane ederek Midilliye harp gemileri etmeye çalıştığı siyasetini şöyle anlatmaktadır:
gönderip nasıl işgal ettiğini hala unutmadım.
Hatta Fransızlar, daha ileri giderek İstanbul "Amerika'da genç ve kuvvetli bir devlet
limanındaki rıhtım imtiyazının Fransızlara ait doğmuştu. İspanya, müstemlekelerinden
olması ve Fransa sefirinin rükubuna tahsis edilen haric-ez (sömürgelerinden) sürekli olarak çıkarılıyordu. Dünya
memleket imtiyazlara malik mahallin bu nevi müsaadelere Yahudileri teşkilatlanmışı. Mason locaları yolu ile arz-
sahip oluşundana faydalanarak bu istasyoner yere , ı me-vud'un (yahudilerin kendilerine verilmiş olduğunu
Fransız askerlerinin çıkarıldığını, İstanbul iddia ettikleri Nil'den Fırat'a kadar olan topraklar)
rıhtımlarının işgali suretiyle devletin nasıl tazyik peşine düştüler. Bunlar daha sonra bana gelmiş ve
edildğini de pek iyi hatırlıyorum. Bu hareketi Filistin'de Yahudileri yerleştirmek için büyük paralar
işittiğim zaman son derece üzülmüş ve derhal şu karşılığı toprak istemişlerdi. Tabii reddettim.
emri vermiştim: (Hazine-i Hassadan bu borcu ...Apaçık görüyordum ki, Avrupa'nın büyük devletleri
derhal altın para olarak ödeyiniz!) Ancak bu kendi aralarında dünyayı bölüşmeye çıkmışlardı.
sayede Midilli Adası ve İstanbul rıhtımları Bölüşecek ülkeler arasında Osmanlı mülkü de vardı.
Fransızların işgalinden kurtarılmıştı,İşte beni Ben bu kuvvetlerin önüne tek başıma duramazdım.
korkutan bu iki misal yabancı sermayeyi Gücüm yetmezdi. Yapabileceğim tek şey,
memlekete davetten alıkoymuştu." (138) aralarındaki rekabetten yararlanıp, herbirine daha
büyük lokma ümidi dağıtarak birini ötekine dü-
şürmekten ibaretti.
Ydüşürecekti. Eğer o güne kadar memleketimi Goltz'u İstanbul'a getirdim. Yarın kopacağını
ine parçalanmaktan kurta-rabilirsem, o çatışma umduğum ve beklediğim savaşta denizlere
apa koptuğu zaman, kümelenmelerden birine katı- hakim devletle bir olursam, ordularım onun işine
çık lıp öteki tarafı kurmakla varlığımızı yarayacak, donanması da benim işimi
gör koruyabilirdim. Bunun ne zaman olacağı belli kolaylaştıracaktı ve üstelik elimde, dövüştüğüm
üyo değildi ama, uzak da görünmüyordu. Almanlar milletin harp oyunlarını çok iyi bilen bir ordum
rdu her yıl biraz daha güçlenince, Fransız ve olacaktı.
m Rusların olduğu kadar İngilizlerin de tedirgin
ki, olmaya başladığını görüyordum. Bunun Evet, benim Avrupa devletleri ile tek
Alm sonucu birbirleriyle kapışmak ve hesaplaşmak başıma boğuşmaya gücüm yoktu ama. Rusya
any demekti. Nasıl bir yol tutacağımı dikkatle gibi, İngiltere gibi Asya'da bir çok Müslüman
a'nı araştırdım. ahaliyi idareleri altına almış büyük devletler de
n benim hilafet silahımdan ürküyorlardı. Bu
kur Büyük devletlerin İstanbul'da yaptıkları yüzden, Osmanlı'nın işini bitirmek noktasında
ulm konferans sırasında niyetlerinin, iddia ettikleri gibi anlaşabilirlerdi. Ben beklediğim güne kadar bu
ası hıristiyan tebaanın hükmünü temin değil, önce silahı hudutlarımın dışında kullanmamalıydım.
ile muhtariyetlerini, sonra bağımsızlıklarım temin Çünkü böyle bir teşebbüs ne din kardeşlerimizin
suretiyle Osmanlı ülkesini parçalamak olduğunu isine yarayacak, ne ülkemin yararına olacaktı.
boz görmüştüm. Bunu iki surette temin etmeye
ulan Hilafet kuvvetimi, memleketimin huzuru ve birliği
çalışmaktaydılar. Birincisi, hıristiyan ahaliyi ayak- için kullanmayı, dısardaki din kardeşlerimizi de
Avr landırıp ortalığı karıştırmak ve böylece bunlara
upa her ihtimale karşı sağlam tutmaya
arka çıkmak...ikincisi, bizi kendi aramızda
den parçalamak için meşruti idareyi getirmek...Her iki
gesi, gayeleri için de aramızda kolayca taraftar
enin bulabiliyorlardı. Meşruti idarelerin bir milli birlik
de halinde bulunan ülkelerde kolayca işlediğini,
sonu böylece bir birlik içinde olmayan ülkelerin bu 91
nda idareyi itibar etmediğini fak edemeyen bazı Türk
bu münevverleri, ma- • alesef düşmanların ekmeklerine
büy yağ sürmekteydiler. Ben bu ihanetlerin ve
ük ayaklanmaların içinden ülkemi nasıl
devl çıkarabilirdim?
eteri Ordunun yeni silahlarla donanmasına ve
birbi yeni harp sanatına uygun hazırlanmasına hız
rine verdim. Büyük bir asker olan Alman Wander
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

karar verdim... Hilafetin elimde olması sürekli yaşayacak ve direnecek gücümüz yoktu. Bizi İ
İngilizleri tedirgin ediyordu. Blund adlı bir parçalamakta birleşmiş düşmanlarımız kendi Ç
İngilizle, Cemaleddin-i Efani adlı bir maskaranın el aralarında paraçalanır-larsa ve biz de bu parçalardan
birliği ederek İngiliz hariciyesinde hazırladıkları birinin vaz geçemeyeceği kuvvet olabilirsek,
bir plan elime geçti. Bunlar, hilafetin Türkler yeniden dünya için söz sahibi olabiliriz... Büyük P
tarafından zorla alındığını ileri sürüyorlar ve Mekke devletler arasındaki rekabetin eninde sonunda O
şerifi Hüseyin'in halife ilan edilmesini İngilizlere onları çatışmaya götüreceği gözler önündeydi. L
teklif ediyorlardı. Cemaleddin Efgani'yi Öyleyse Osmanlı devleti de böyle bir çatışmaya İ
yakından tanırdım. Mısır'da bulunuyordu. kadar parçalanma tehlikesinden uzak yaşamalı ve T
Tehlikeli bir adamdı. Bana bir ara mehdilik çatışma günü ağırlığım ortaya koymalıydı. İşte İ
iddiasıyla bütün Orta Asya Müslümanlarını benim 33 yıl süren siyasetimin sırrı" ( 139)
K
ayaklandırmayı telif etmişti. Buna muktedir
olmadığını biliyordum. Ayrıca İngilizlerin adamı
A
idi ve çok muhtemel olarak İngilizler beni A
sınamak için bu adamı hazırlamışlardı. Derhal bdül
reddettim. Bu sefer Blund ile işbirliği yaptı. hami
Bütün Arap ülkelerinin itibar ettiği Halepli Ebü'1- d
Hüda Es-seydi yolu ile kendisini İstanbul'a Han'ı
çağırttım. Aracılığını, Efgani'nin eski hamisi Mü'nif n
Paşa ile Abdülhak Hamid yaptılar. Geldi ve bir Emp
daha İstanbul'dan çıkmasına izin vermedim. eryal
ist
Hilafet mevzuunda İngiliz teşebbüslerinin sonu devle
gelmiş değildi. 92 Çünkü Asya'da yüz elli milyon tleri
Müslümanı idareleri altında tutu-• yorlardı ve bu reka
Müslümanlar üzerinde hilafetin büyük bir nüfuzu bete
vardı. Bunu bildiğim için İngilizleri sürü
kuşkulandırmadan, her ihtimale karşı seyyidler, kle-
şeyhler, dervişler gönderip Asya'daki Müslümanları mek,
hilafete manen bağlamayı hususi bir itina tezad
gösteriyordum. Buha-ralı Şeyh Süleyman Efendi'nin a
Rusya'daki Müslümanlar arasında yaptığı boğ
hizmetleri bilhassa şükranla yad ederim. Bunun, mak,
İngilizlerle münasebetlerimizde çok faydasını birbir
ine
gördüm. Hindistan, umumi valileri oradaki düşü
Müslümanların Osmanlı devleti ile yakından ilgilen- rmek
diklerini gördükçe, hükümetlerine Osmanlılarla iyi ,iç ve
geçinilmesin! yazıyorlar ve böylece bizim işlerimizi bir dış
nebze kolaylaştırmış oluyorlardı. Tek başına mese
leleriyle zayıf taraflarından yakalayıp hezimete aralarında 'pay etme gayretleri, Kıbrıs'ın
uğratarak hasta döşeğindeki Osmanlı Devletine İngiltere'ye devri, Mısır ve Tunus'un kaybedi-lişi,
rahat bir nefes aldırıp onu içten kurtarmanın ça- Balkanlar'ı sarsan bağımsızlık ve isyan
relerini aramaktan ibaret olan Dış politikası yanında hareketleri içteki azınlıkların tahriki,
iç politikası da ustacaydı. misyonerlik faaliyetleri, Arap toprakları
içerisinde ingilizlerin ektikleri fitne ve
İç politikasının temem prensipleri özetle şu Müslümanların arasında yeşertilen sapık
şekildeydi; Memleket için zararlı fikir ve düşünceleri cereyanlarla ülkenin 93 harbi ile ağır toprak
temizlemek, cahil kalmış halkın cehaletten kayıpları yeni bir strateji ve yapılanmanın
kurtulmasını temin etmek, Batı'nın bilim ve teknolo- zaruretini karşısında Sultan Abdülhamid Han, yine
jisini alırken Batı'nın milli değerlerinden halkını dünya siyasetçilerini hayrete bırakacak bir
uzak tutarak İsla-miyetin sağlam temelleri üzerine politika takip etti.
Osmanlı devletini eski ihtişamına kavuşturmak,
Devlet ve hükümet bünyesine yetişmiş, bilgili, milli "Panislamizm" adı verilen bu politika akıllı,
ve manevi değerlerine bağlı, sadık yöneticiler dünya gerçeklerini gözardı etmeyen, hamaset
yetiştirerek tayin etmek, Kurtuluşun ancak İslam gösterilerinden, maceraperestlikten uzak bir
dinini tam ve doğru olarak yaşamakta olduğunun şekilde yürütülerek Müslümanları, yegane
gerçeğini halkın öğrenmesini temin etmek. (140) bağımsız İslam devleti olan Osmanlı'nın bayrağı
altında fikren birleştirmeyi hedefliyordu.
93
İSLAM BİRLİĞİ (PANİSLAMİZM)
Dünya Müslümanları, Batılı devletlerin
Batılı devletlerin Osmanlı topraklarını tazyik, zulümlerine karşı islam halifesinden
yardım bekliyordu. Bu yardımlar ancak
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

emperyalistleri ülkeden atarak değil en azından zorlu bir mücadele başlamıştı. İngilizler bir kısım
zararlarını asgariye indirmeye, içteki Arap şeyhlerini Sultan'a karşı desteklerken, bir
faaliyetlerini ise bertarafa yönelikti. kısmı da Sultan'ı destekliyordu. İngilizler çok özel
yetiştirdiği ajanlarını şeyh, alim, derviş kılığında
II. Abdülhamid Han'ın İslam birliği halkın arasına göndererek Osmanlı aleyhine ve
(Panislamizm) politikasının amacı, Hıristiyan Ehl-i Sünnet itikadına aykırı fikirleri yayarak halkı
Avrupa emperyalizminin önüne geçerek İslam halifeye karşı soğutuyordu. Körfez Emirleri, Mas-
Dünyası"ın gerilemesini durdurmaktı. Bu kat Emiri ve Yemen'de Zey'diler'i İngilizler elde
politikanın temel esasları; etmişti. Buna kar-

l- Yabancı işgalini durdurmak, 2-Yabancıların


özel ayrıcalıklarını ve bağışıklıklarım kaldırmak, 3-
Gerçek İslam inancını yerleştirmek, 4-mümkün
olursa bütün Müslüman'ları tek bir devletin
meşru hükümdarı Halife'nin yönetiminde
birleştirmek"(141)
Ortadoğu'da bulunan zengin petrol yataklarına göz
diken emperyalist Batılı devletler ve bilhassa İngiliz,
Fransız ve Almanlar ajanları vasıtasıyla milliyetçilik
fikrini aşılayarak bağımsızlık telkin ediyor ve sapık
cereyanlar yaygınlaştırarak halkı İslam halifesinden
soğutmaya çalışıyordu. Böylece Müslümalar arasında
yapay mese-94 leler çıkarmakta, halifeye karşı
kışkırtmakta, milliyetçilik tohumla-• rı ekerek devleti
parçalamak istemekteydi. Araplar'ı Türkler'e, Türkleri
Araplara, Kürtleri Türklere karşı hareketlendirmek,
Vehhabilik. Şiilik akımlarını sunni Müslümanlar arasında
yaygınlaştırarak top yekûn birliği parçalamak İngiliz ve
Yahudi işbirlikçilerinin temel hedefleriydi. Emperyalist
devletlerin bu sinsi oyunlarını bertaraf için Abdülhamid
Han "panislamizm" politikasını takip etti.
II. Abdülhamid Han, Müslümanları Osmanlı
devletine bağlamak gayesiyle Yemen kabilelerine
nişanlar gönderiyor, rütbeler ve ihsanlar
veriyordu. Bu suretle de Arabistan'da bulunan
şeyhlerden bir çoğunu Osmanlı devletinin idaresi
altında bulundurmaya muvaffak oluyordu. (142)
Ortadoğu (Arabistan) topraklarında İngilizlerle
şı Sultan. Arap ileri gelenlerini sarayda ağırlıyor, sıyla yeni eserler yazılıyor, Kadirilik, Ahmedilik gibi
ülkelerinde camiler medreseler, yollar sapık tarikat- • lar kuruluyor, Türkler'den halife
yaptırıyordu. Onlara İngilizlere aklanmamalarını olunmayacağı propangandası ve halifeliğin ancak
söylüyordu. Suriyeli Rufai Şeyhi Ebul Huda sürekli Araplar'dan olacağından yola çıkarak "Arap milli-
yanında idi. Şeyh ona bir nevi danışmanlık yetçiliği" tezi savunuluyordu.
yapıyor, kitaplar yazıyordu. Mısırlı Müslümanlar ve
basını İngilizlere karşı Halife'yi destekliyordu. Mısırda Bilhassa Afganlı bir gazeteci olan Cemaleddin-i
aynı zamanda Mustafa Kamil Paşa'nın Afgani'nin 19. Yüzyılın sonlarında İngilizler'in
liderliğindeki bir grup, 1904'e kadar Sultanın propagandası etkisinde kalarak "Peygamberliğin
yanında yeraldı. (143) sanatlardan bir sanat ve İslamiyetin ilmi ilerlemeyi
engellediği" beyanı ve Mısır başta olmak üzere
GÜÇ İslam ülkelerindeki hilafete karşı propagandası,
Mısır'da kurduğu mason locasına Muhammed
Sultan Abdülhamid Han, M. De Grece'e; Abdun'u da yanına alarak takip ettiği politika Müs-
"Çalışma odama, Müslüman ülkelerin iyice belirli lümanlar arasında ayrılığa sebep olmuştur. (145)
bir şekilde yeşil renkle işaretlenmiş olduğu bir Abdülhamid Han bunu getirterek İstanbul'u
haritayı asmıştım. Elçiler, özellikle de İngiliz'i her terketmesi yasaklandı. Bunun gibi Emperyalist
kabul edişimde parmağımı haritaya doğru ülkelerin kullanabilecekleri önemli şahsiyetleri
götürüyordum.Bu da onları en-dişelendirmeye Sultan Abdülhamid İstanbul'da tutarak zararları
yetiyordu." (144) te'sirsiz ya da en aza indirilmeye çalışıldı.

İngilizler de boş durmuyor, çok yaygın ajan ağı ve İngilizler'in Arap vilayetlerinden biri olan
zengin bütçesiyle, kadın ve para ile cahilleri Suriye'de misyonerlik ve masonluk faaliyetlerini
aldatarak sahte şeyh, derviş ve alimleri beslemek artırarak Arap milliyetçiliğini körüklemeleri ve
suretiyle muhalefeti körüklüyordu. Bunlar vasıta- 95 "Türk zulmüne" karşı ayaklanma çağrılarına
karşı
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN
Sırlan Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları

Abdülhamid Han, bu vilayetin tanınmış ve söz Müslüman olduğunu bilhassa belirtmekte


sahibi kişileri Saray'a alarak onlardan fayda vardır. Her zaman heryer-de Emir-ü'1- "
faydalandı. Suriyeli Müslümanlar da sonuna- Mü'minin başta gelmeli, osmanlı M
kadar Sultan'a sadık kaldılar. Araplar'a sempati İmparatorluğu unvanı ise ikinci sırıda ü
ve onları kendisine bağlamak için de Saray'ın belirtilmelidir. Çünkü devletin sosyal bünyesi s
muhafız birliği içine bir de "Arap Alayı" dahil ve politikasının esası da din üzerine l
etti. İngiliz ajanlarına karşı Hafiye (istihbarat) kurulmuştur. Maalesef İngilizler zararlı
teşkilatını devreye sokarak yapılan propaganda politikalarıyla İmparatorluğumuzun bir çok ü
ve faaliyetlerden haberdar edilerek karşı yerinde ırkçılık fikirlerinin tohumunu ekmeye m
harekete geçildi. (146) muvaffak olmuşlardır. Araplar ile Arnavutlar a
başkaldırmalardır. Suriye'de de bu hususta n
Nihayetinde İngilizler Sultan'in tahttan hazırlıklar vardır." (148) m
indirilmesi sonrasında devletin sürüklendirildiği l. il
Dünya harbinde emellerine ulaşacaklar ve ittihat l
ve Teraki liderlerinin ihanet derecesine varan hareketleri e
ile Ortadoğu yavaş yavaş elimizden kayıp tl
gidecektir.
e
Milleti birbirine kenetleyen en büyük amil iman r
birliğidir. l
e
Osmanlı Devletinden ayrılan gayrimüslimlerin milli i
ve manevi değerlerine sarılarak dindaşları ile r
hareket ettiklerine gören Abdülhamid Han, ti
Müslümanların da toprak olarak da olmasa dahi b
gö-96 nül bağı, yardımlaşma ve tek bir İslam a
halifesinin kontrolünde ha-• reket eden bir İslam tı
dünyasını istiyordu. Ancak bu şekilde Batılı
m
devletlerin oyununu bozabilirdi. Abdülhamid
Han'ın takip ettiği bu siyasetle Müslümanların ı
ortak değerlerini işleyerek Müslümanların birliğini z
temine çalışmış, böylece revaçta olan ve s
dünyanın başına bella olan milliyetçilik akımından ı
devleti kurtarmaya çalışmıştır. (147) k
l
II.Abdülhamid Han, Batılı devletlere karşı a
iman birliğinin önemli bir güç olduğunu ve bu ş
gücün de korunması gerektiğini belirterek
şunları söylemiştir: "İman birliği bizi büyük bir tı
ailenin fertleri gibi birbirimize yaklaştırır. Bu r
sebeple hiçbir zaman Osmanlı devleti üzerinde ıl
fazla durmamak, buna mukabil, hepimizin m
alıdır." zayıf çıkan bir varlık olduğumuzu kabulede-bilir
miyiz? "(149)
Sultan anlatmaya devam ediyor:
Birlik ve Beraberliğin temelini din
"Dindaşlarımın yaşadığı memleketlerin Büyük deşkil eder.
Devletler'in elinde olması çok acıdır. Osmanlı
Devletine 20 milyon Müslüman katılmıştır. Buna Tanzimat devri boyunca bazı okumuşlar ile
rağmen Müslümanlar'ın gözü İstanbul'dadır. Düş- devlet adamlarının propagandasını yaptığı,
manlarımız maddi kuvvetimizi yıkmaya muvaffak müşterek vatan, menfaat ve hanedana bağlılık
olsalar dahi, manevi kudretimiz baki kalacaktır. fikrini esas alan "Osmanlıcılık" ideolojisinden
Müslümanlar'ın bulunduğu yerlerle irtibatımız beklenen netice elde edilemedi. Temelde,
daha sıklaşmalı, birbirimize daha fazla Osmanlı topraklarında yaşayan gayrimüslimleri
yaklaşmalıyız.İstanbul için yalnız bu birlikte ümit Müslümanlarla kaynaştırıp, bağımsızlık
vardır. İslamiyet'in birliği devam ettiği müddetçe arzularını önlemeyi hedefleyen "Osmanlıcılık"
İngiltere, Fransa, Rusya, Hollanda vs. Elimizde ne Balkanlardaki kopmaları durdurabildi ne de
sayılır. Çünkü tabiyetlerinde bulunan Müslüman Doğu Anadolu'da Ermenistan devleti kurma
memleketlerinde, Halife'nin bir sözü Cihad'ı hazırlıklarını bertaraf edebildi. Bilhassa
meydana getirmeye kafidir ve bu Hıristiyanlar için Tanzimatçı zihniyetin devletin temelini teşkil
felaket olur. Henüz zamanı gelmiş değil, ama bir eden İslam dinine karşı tutumları ve azınlık
gün mü'minler birden kalkınacaklar ve tekbir insan hakları terennümleri, gayri Müslimlerin Osmanlı 97
gibi hareke-tederek gavurların boyunduruğunu devletinden Türk-Rus harbi sonunda büyük
kıracaklardır. İngiliz idaresinde 85 milyon, Hollanda çoğunlukla ayrılmaları bu politikanın
kolonisinde 30 milyon, Rusya'da 10 milyon vs. Toplam 250 hezimetinin ana sebeplerinin başında gelir.
milyon Müslüman kurtuluş için Allah'u tealaya yal- Abdülhamid Han ise Osmanlı devletinin varlığının
varmaktadırlar ve Hazreti Muhammed'in (sallallahu teala ancak İslam birliği ile olacağına inanıyordu.
aleyhi ve sellem) vekili olan Halife'ye ümitlerini Yapılacak en
bağlamışlardır. Büyük Dev-letler'in yanında sesi
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

akıllı iş, Müslümanlarla irtibatın sıklaştırılması, Hindistan, Buhara, Mısır, Tunus ve revler
ortak hedef ve idealler etrafında dayanışmanın Kafkaslar'a din adamları ve özel temsilciler verildi.
gerçekleştirilmesi idi. Bu dayanışma, yalnız gönderildi. Eb'ul-Huda, Şeyh Rahmetullah, Buhar
ülke içi meselelerde değil, devletler arası Seyyid Hüseyin el Cisr ve Muhammed Zafir bunlar alı
meselelerde de ortak bir şuur çerçevesinde hareket arasında idi. Şeyh
etmeyi öngörüyordu. Aksi takdirde, yakın bir Süley
gelecekte, gayri Müslim topluluklar koparıldığı gibi. İslam Birliği Elçileri man
Müslümanlar yavaş yavaş devletten ve Efend
Hilafet'ten uzaklaştırılacaktı. II. Abdülhamid Han tarafından, i,
Panislamizm siyasetinin uygulamasında, Rusy
Irkçılık sirkenin balı bozduğu gibi seyyid. şeyh ve derviş gibi din adamlarına a
devletlerin de birliğini bozar. önemli gö- Müsl
üman
II. Abdülhamid Han'la yakın ilişkiler ları
içerisinde bulunan Prof. Arminus Vambery ile
Sultan Abdülhamid Han'ı Türkler'e dair açık ve halife
net bir konuşma yapmaya zorlayınca Sultan; arası
nda
"Milliyet meselelerine dokunmamalıyız. Bütün bir
Müslümanlar kardeştir. Ve milliyete dair köprü
herhangi bir ayırım ciddi anlaşmazlıklara ve vazif
çelişkilere sebep olabilir" demiştir. esi
yapm
98 Abdülhamid Han'ın İslam alemine karşı aktay
yakınlığı ve İslam ha- dı.
• üleşinin önemi daha önce ve bilhassa Asya'
Hindistan'da Müslümanlara telkin edilmiş ve ya
Osmanlı'yı desteklemeleri temin edilmişti. yolla-
nan
Rus-Türk harbinde bu te'şirini göstermiş ve dervi
Hindistan Müslümanları Osmanlı Devleti'nin ş ve
yıkılmasıyla Müslümanların başsız kalacağı seyyi
telkini ile camilerde dualar etmiş ve yardımlar dler
toplanmıştı. Ve hatta gönüllü olarak yazılan de,
Hindistan Müslümanlarının çok azı İngilizlerin İslam
engel olmasıyla ancak gelebilmişlerdi. birliği
İstanbul'a gönderilen yardımlar ise 123843 nin
Osmanlı lirası idi. (150) birer
erleri
II. Abdülhamid Han, Osmanlı devletine tabi olara
olan ve olmayan İslam devletleri ile k
Müslümanların yaşadığı bölgelere; Çin, Fas, çalışı-
yorlardı. Padişah, tatar, Gürcü ve Çerkez dünyanın bütün Müslümanları ile irtibata
göçmenleriyle de işbirliği yapıyor, Hkand, Hive ve geçerek Osmanlı Devletinin vazgeçilmez ve
Buhara'dan gelen hacılarla yakından ilgileniyordu. Eb'ul- karşı gelinmez bir güç olduğu imajını vermeye
Huda, Darfur ve Sudan şeyhleri de İngilizler'e karşı bu devam ediyordu.
görevi yapıyordu. Orta Asya ve Hindistan'a
gönderilen medrese talebeleri ise, halifenin birlik Sultan, bilahare Muhammed Ali ismindeki
mesajlarını Müslümanlar'a iletiyordu. temsilcisini yine Çin'e göndererek Müslümanlarla
irtibatını sağlamlaştırdı. Arapça ve İngilizce bilen
Tarikatların bu hizmette rolü büyük oldu. Muhammed, Çin'de Wang adında bir imamın
Yakınlık, uzaklık aranmadan, İstanbul'dan misafiri oldu ve hizmetlerini oradan yürüttü.
Müslüman ülkelere Patişah'ın emriyle özel 'heyetler 1906'da Ali Rıza Efendi ve Bursalı Hafız Hasan
gönderildi. Kuzey Afrika'daki Fransız yayılmacılığına Efendi isimli hocalar da Pekin'e gönderildi. Burdaki
hizmetler İngiliz ve Fransızları rahatsız etmişti.
karşı Şazeliye ve Medeniye gibi tarikatların devletle Çin'deki faaliyetler, kısa bir zaman sonra
işbirliği yapmaları sağlanırken, bazı temsilciler de meyvesini verecek, 1908'de Pe-kin'de 11.
Halife'nin mesajını ulaştırmak üzere Çin, Malezya, Abdülhamid adına "Darü'l Ulum'il Hamidiye"
Siyam ve Japonya'ya yollanıyordu. O zaman Çin (Hamidiye Üniversitesi)ni açmaya muvaffak
Müslümanlarının nüfusu 70 milyon tahmin olacaklardır. Kapısında Osmanlı bayrağının
ediliyordu. 28 Nisan 1901'de Enver Paşa başkanlığında bulunduğu okulda 100 den fazla öğrenci okutan
Çin'e bir heyet gönderildi. Buradaki çalışmalarını hocalardan Hafız Hasan Efendi 1908 sonlarında. 99
tamamladıktan sonra Sibirya üzerinden Avrupa'ya, Ali Rıza Efendi daha sonra İstanbul'a döndüler.
oradan da İstanbul'a aynı yıl içerisinde geri döndü.( Pekin'de tam 38 cami vardı ve bu camilerde
151) binlerce Çinli Müslüman ibadet ediyor, vaazlar dinliyordu.
Ülkenin çeşitli bölgelerinde açılan İslam
II.Abdülhamid Han, Çin'den Japonya'ya kadar okullarında eğitim veriliyor. Abdülhamid Han için
dualar ediliyordu. Sultan'ın özel temsilcisi Muham-
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

med Ali, Çin'e gelmeden önce aynı grevle davet ederek kendilerine göz kamaştırıcı bir ulaştı
Siyam, Kosinşin ve Japonya'yı da ziyaret etmiş, ziyafet vermiş, onları yakından görmek ve rmak
Japonya'nın Yokohama limanında bir cami inşası tanımak istemişti. Ve böylece iki ülke niyeti
için, devlet adamları ve Müslüman tücarlarla arasında bir yakınlığın temelleri atılmıştı. ndey
görüşmüştü. di.
(152) ŞAHSİYETİ MUHAFAZA Niteki
m,
Sultan Abdülhamid Han sadece Çin'e değil, II. Abdülhamid Han. Japonlar ve Japonya Japon
Japonya'ya kadar heyetler göndererek buradaki mevzuunda başlıca emeli, Avrupalılaşırken. ya'da
İngiliz propagandasını tesirsiz hale getirmeye şahsiyetini elde tutan ve ondan feda etme- "Dinl
gayret etti. 1889-1990 tarihinde Japonya'ya yen bu milleti, şiddetle atıldığı yükselme eri
Ertuğrul Fır-kateyn'i gönderilerek Japonlarla yolunda gerçek dine de İncel
ilişkilerin başlangcını temin etti. eme"
adınd
Eylül 1877 tarihinde Japon asilzadelerinden Prens a bir
Komatsu Halifeyi ziyaret etti. İade-i ziyaret de
bahanesiyle Ertuğurul gemisi Japonya'ya teşkk
gönderildi. Bu gemi, uğradığı her limanda ül
büyük ilgiyle karşılandı, Bombay ve Kolomba'da kurul
iskeleye 30 bin Müslüman toplandı ve muş
Osmanlılara büyük tezahürat yapıldı. İngilizler ve
bu ilgiden rahatsız olarak karalama kampanyası kongr
başlatmışlardı. Gemi dönüş yaparken Eylül e
1890'da Kii Yarımadası yakınlarında fırtınaya tertip
yakalanarak battı. (153) lenmi
şti. O
100 Rus harbinden 3 sene sonra 1880'de İstanbul'a güne
Japonya'dan kadar
• Prens Hebi'nin başkanlığında bir heyet geldi. Asıl Japon
gayesi Avrupa'yı gezmek, Japon ilerleyişinin ya'da
temellerini kuvvetlendirmek olan heyet, istanbul'a pek
uğramayı, Türkiye'nin halini de görmeyi ihmal fena
etmemişti. Resmi bir sıfatı olmayan heyete, ve
sarayın alaka göstermemesi gayet normalken, kaba
Abdülhamid Han aksini yaparak heyeti yaverleri ve şekild
tercümanlarına karşılatmış, Beyoğlu'nun en iyi e
otelini ikametlerine vermiş ve bütün masraflarını yürüt
üzerine almıştı. ülen
İslam
II. Abdülhamid Han, Doğu milletlerinden biri propa
olan Japonların baş döndürücü ilerleme gan-
hamlelerini büyük bir merakla takip ediyordu. dası,
Vatanına ait yükseltme sırlarım belki onların işte
vaziyetinde kendi çözebilecek bir mana arıyordu. bu
Bu sebeple heyetle ilgilenmiş, Japonları Yıldız'a vesile
yle
birdenbire Japon halkının ruhuna yöneltilebi-lir ve
Doğnun bu maazzam milleti elinde Müslümanlık tavında
yepyeni bir hamleye kavuşabilirdi. Abdülhamid Han
buna çok ehemmiyet verdi. Japonlar tarafından dövülür
istenilen din kitaplarını, kütüphanesinin en-nadide
eserleri arasından seçip gönderdi ve bu kitapların Sultan Abdülhamid Han, Fethi Okyar'a "hicran
arasına bir de üzerindeki insan emeği bakımından olmuş" bir ha-tıraşını anlatıyor;
madde ölçüsüyle paha biçi-lemez bir Kur'ın Kerim
ilave etti.Toplanacak kongre üstünde de en derin "Şimdi size hicran olmuş bir hatıramdan
şekilde müessir olmayı düşünürken, misyonerler ve bahsetmenin sırasıdır beyefendi oğlum... Tarihini
kozmopolitler tarafından araya bin fesat sokuldu ve sarih olarak söyliyemiyeceğim, fakat, Ruslara karşı
başarı yolları kapatıldı. Mikado ise, yine aynı fesatlar kazandıkları zaferin arifesinde idi. Japon
yüzünden böyle bir kongereye lüzum görmediğini ve
halkının dilediği dini seçmekte hür olduğunu ilan İmparatorluk ailesine mensup bir Prens, beni ziyarete
etti. geldi. İmparatorundan hususi bir mektup
getiriyordu. Benden, İslam dininin muhtevasını,
1904 Rus-Japon Harbinde koca Rusya'yı dize iman esaslarını, gayesini, ibadet kaidelerini izah
getiren Japonların ruhundaki ham mistiği anlayan edecek kudrette bir dini-ilmi heyet istiyordu.
ve onu İslamiyetle kemalleştir-mek isteyen Abdülhamid, Bunun sebebi vardı. Orada İslamiyeti yaymayı,
böylece Japonlar nezdinde gizli bir müttefik muhafaza mukaddes vazife sayan Abdürreşit İbrahim
isimli, aslı Ka-zanlı olan bir Müslüman aliminden 101
etmekten başka bir imkan bulunmadığını anladı.
(154) mektup almış, Japonya'daki İs-lami tamim
hareketine yardımcı olmam istenmişti. İslam
Hicran Olmuş Bir aleminin Halifesi idim. Bir taraftan daima iftihar ettiğim
ve hizmetkarı olma-
Hatıra Demir
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

ya çalıştığını bu ali vazife, diğer taraftan ruhumda mülkiyeyi de, ilmiyeyi de tatminkar hale getirmekti.
bu mahiyette şerefli hizmete duyduğum hasretle, Ne ise...Bunları tarih birgün elbette yazacak...Düşündüm ki,
mümkün olan herşeyi yaptım, fakat bu yardımım Japon İmparatorunun istediği Müslüman din alimleri
daha çok maddi sahada kaldı. Çünkü Abdürreşit kendi ülkemizde olsa, ve onları ben bulabilsey-dim,
İbrahim Efendi, bizim din adamlarımızdan başka Japonlardan evvel kendi milletimin ve Halife, yani Peygambe-
hüviyet içinde idi. Türkçe, Arapça, Farsça'dan rimizin vekili olarak İslam aleminin istifadesini teinin
başka'Rusça, Japonca biliyordu. Avru-payı baştan aşağı ederdim...Şöhret yapmış ilmiye mensuplarını
dolaşmıştı; Çin'i bile görmüştü. Kırk yaşından tanıyordum. İçlerinde şahsen hürmeteşayan çok
sonra Fransızca ve Latince'yi de öğrendiğini şahsiyet vardı. Ekseriyetle de şahsen faziletli
yazmıştı. Japonya'da Şinto dininin değişen idiler.Fakat ilmi kudretleri oklusu kadar cihanı telakki
şartlar içinde Japon münevverlerini tatmin et- tarzları, bu
mediğini, mantık,akıl,ilim,ruh birliği ve
cihanşümul (evrensel) felsefeyi temsiledecek bir
dini-manevi hareketin, Japon milletince be-
nimseneceğini, İslamiyetin de aslında bütün bu
vasıfları ihtiva ettiğini, sadece hakikatleri izah
edecek kudret ve ilmi-manevi kifayette şahsiyetlere
ihtiyaç olduğunu yazmıştı. Japon imparatorundan,
ailesinden bir Prensin ziyareti ile böyle bir
mektup da alınca, mevcudun ehemmiyeti hadise
olarak önümde idi.

Fakat, bizdeki din adamlarının ilmi ve manevi


seviyelerini çok iyi biliyordum; Pederim merhum Sultan
Abdülmecid'in büyük 102 ümitlerle genişlettiği Tıbbiye
için Avrupadan getirttiği ecnebi mual-• limlerden
dersalanlarm kafir olacağım söyleyen ulema benim
saltanatımda da yerindeydi. Bugün gördüğünüz ve
sizin de yetiştiğiniz mekteplerin çoğunu ya ben açtım,
ya da bugünkü hale getirdim. Mekteb-i Sultanı
(Galatasaray) ve harkesin serbestçe okuyabileceği
metteplere bakınız: Nüfusa göre en az olan Türk
talebedir. Bu, sadece iktasidi sebeplerle değildir.
Bilhassa Anadoluda, bu mekteplerde okumanın
selabet-i diniyeyi zedelediği hala telkin ediliyor. Eğer
Harbiye'ye Hıristiyanları alma izni verilse, değil
bizdeki ekalliyetler, Yunanistan'dan, hatta belki Rusya
ve diğerlerinden talebe gelir: Ben saltanata geldiğim
zaman, sadece Kuleli Askeri İadesi vardı. Ülkede yedi
yerde askeri idadi, Selanik Harbiyesi, Selanik ve Konya'da
hukukmektebini ben açtım. Bunlardan gayem,
kadar büyük ve İslamiyetin mukadderatı ettirdi. Sunusiler, bu sadakat ye- • minlerine 1911
üzerinde tesir yapacak mevzuu ele almaya, 'den 1919'a kadar çok sadık kaldılar. Kumandanlarının
neticelendirmeye müsait değildi...Fakat Japon Türk subaylardan oluştuğu Sunusiler, sekiz yıl
İmparatorunun istediği Müslüman din alimlerini İtalyanlara karşı savaştılar. (156)
yetiştirecek feyyaz membalar da artık mevcut
değildi. Medreselerimiz birer ilim-irfan kaynağı Şeyh Zafir'in kardeşi Seyyid Hamza, beş bin
olmaktan mahrumdu...Bu gibi işlerin muayyen kuruş maaş ve üçüncü rütbeden Mecidi'ni şansı
başlama devri ve zamanı var.Saltanat ile Trablusgarb'a yollanmış, daha sonra, başarılı
müddetim sırasında en çok hatırladığım hizmetlerinden dolayı ilmiye rütbesi ile taltif
hakikatlerden birisi demir tavında dövülür darb-ı edilmişti. Bunun gibi, Seyyid Beşir de Bingazi'de
meselemiz (atasözümüz) olmuştur." (155) İslamiyete hizmetle görevliydi. Tunuslu şeyhlerle
irtibat kurulması görevi, Şeyh Zafir'e verilmişti.
Abdülhamid Han, İtalyanlara karşı, Bıngazi ve Zafir, şeyhleri konağında ağırlıyor ve onlara
çevresinde geniş tesirleri olan Sunusiler'i halifeden maaş bağlanmasını sağlıyordu. Sultan,
destekleyerek onlara silah ve para yardımında bu arada, Trablusgarb'ın Tunus sınırında yaşayan
bulunuluyordu. Aynı zamanda Sunusi Şeyhlerine aşiretlere de on bin adet tüfek göndermiş onları
maaşlar, nişanlar veriliyor, tekke ve zaviyeleri muhtemel İtalyan saldırısına hazırlıklı hale
vergiden muaf tutuluyordu. getirmişti.

Sunusi kabilesi, Bingazi'nin güneyinde ve Büyük İŞBİRLİĞİ


Sahra'nın ortasındaki yemyeşil Kufra Vahası'da
yaşayan cesur, bağımsızlıklarına düşkün bir Trablusgarp'ta meşur bir tarikat olan "Medeniler
kabileydi. Sultan, Arabiyi, Fransızca ve Alman-ca'yı iyi Tarikatı"nın şeyhi Muhammed Zafir İstanbul'da
bilen bir askerini, Azamzade Sadık Müeyyed Paşa'yı Yıldız Sarayı'nda oturuyordu. Medeniler ve
Ku-ra'ya Sunusiler'e iki defa göndererek onlara Osmanlı Şazeliye tarikatlarının mensupları İslam halifesi
İmparatorlu- 103 ğu'na bağlılık ve sadakat yemini ol-
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

ması hasebiyle Sultan'a bağlı ve itaatkardılar. faaliyetlerinden aşırı derecede rahatsızlık-duyuyor-


Bunlar, bölgelerinde Fransa'nın emel ve du. İngiltere, Abdülhamid Han'dan aşırı derece
hilelerine karşı çıkıyorlardı. 12 Şubat 1902 ta- çekiniyor, ona karşı bir hareketten korkuyorlardı.
rıhlibir Fransız belgesinde bunlara karşı alınacak 4.10.1877 tarihinde-Hindistan Genel Valisi Hytton 'un
tedbirlerle ilgili şunlar yeralıyordu. "Bir tek Kraliçe'ye yazdığı bir mektupta; "Eğer kamuoyu
kelimeyle söyleyecek olursak, Osmanlı hükümeti, baskısı veya dışarıdaki bir siyasi güçlük yüzünden
İslam taassubunu Avrupa'ya karşı kendine bir Majesteleri'nin hükümeti Türkiye'ye karşı bir
saldırgan politika izlemeye zorlanırsa,
silah yapıyor ve bu silahı, kendisiyle mücadele Hindistan'da bir Müslüman ayaklanması ile
edilmez bir duruma koymaya çalışıyor...Afrika'ya karşılaşmamızın muhtemel olduğunu
sızma gayemizin ışığı altında, maddi varlıklar ve düşünmekteyim." Diyordu. (159)
manevi tesirleri yönünden çok zor bir durumda
bulunan Müslüman tarikatlarına aman
verilmemesi, acil ve temel asas olmalıdır. " (157)
Fransız sömürgelerinin çoğunluğunu teşkil
ettiği Afrika Müslümanları tarikatlar bünyesinde
teşkilatlanmış olması sebebiyle Sultan, buradaki
şeyhlerle yakın ilişkiler kurmuş bunlar vasıtasıyla
Osmanlıya sevgi ve bağlılık sağlanmıştır.
Fransa'nın Cidde Konsolosu, Dışişleri Bakanı
Delcasse'yenin 20 Nisan 1902 tarihli yazısı;
"Şazeliye, Medeni (tarikatları)...kuv-104 vetli
teşkilatları, müntesiplerinin çokluğu, sahip oldukları
zenginlik • ve yukarıdan gelen özel himaye
talebiyle, bu iki teşkilat, bugün için Türk siyasetinin
en faal ve en korkulacak aletleridir" (158) Fransızlar
bu faaliyetler karşısında haccın zorlaştırılıp
azaltılmassı, tirakat-lara bir takım imtiyazlar
verilerek aralarındaki rekabetin artırılması ve Mekke
Şerifi'nin desteğinin kazanılması çalışmalarını
başlatıyordu.
İngiltere ve Fransa başta olmak üzere
Avrupalı devletler Abdülhamid Han'ın takip ettiği
bu politikasından aşırı derecede rahatsızlık
duymaktaydı. Bilhassa İngiliz ve Fransızların
rahatsızlığı sömürgelerinin çoğunluğunun
Müslüman ülkelerinin oluşturmasıydı. Bu nedenle
bu iki ülke Sultan'a karşı temkinli ve iyi geçinme
politikası yürütme zorunda kalmışlardır. Ve
bilhassa İngilizler, Sultan'ın Hindistan'daki
25 Mayıs 1880 tarihli İstanbul'daki İngiliz olacağını belirt- 105
Büyükelçisi La-yard'ın düşünceleri: "Sultan, mislerdi. (161) ' "
Hindistan Müslümanları'nı bize karşı kışkırtarak •
ikinci bir ayaklanmaya sebep olabilir. Bunu
yapmak için Müslümanlar'm lideri bütün gücü ve II. Abdülhamid Han'ın emrinde çaksınlar
nüfuzunu kullanacaktır." (160) arasında Afganistan'da Kabil Başmollası, Buhara
Kadısı, Hindistan, Cava ve Çin cemaat reisleri de
Hindistan'daki 1857'dekı İngilizler'e karşı yapılan vardı. Orta Afrika'daki İslami çalışmalar da Büyük
"sipahi ayaklanması"nı bastıran İngilizlerin Sahra'nın güneyindeki Bornu'da hızla sürüyordu.
Babürlü Devleti'ne son vermesi sonrasında Hindistan 1885'de Bornu hükümdarına birçok hediye ve bir
Müslümanları Osmanlı halifesine ümit bağ- nişan gönderilmiş, bu jest iki ülke arasında sıcak
lamışlardı. 11. Abdülhamid Han da bu bağlılıktan bir yakınlaşma doğurmuştu. Bir diğer Afrika ülkesi
azami derecede istifade ederek İngilizlerin Zengibar'da ise, Beyrut Tiaret Mahkemesi reisi Abdülkadir
Müslümanlara karşı baskılarım asgariye Efendi, Halife Abdülhamid adına faaliyetteydi.
indirmeye çalıştı. 1877 hac mevsiminde Hicaz'da coşkuyla
ağırlanan Zengibaı hakimi Seyyid Bergoş'un bütün
Seylanlılar cuma hutbelerini II. Abdülhamid Han ihtiyaçları vali tarafından yerine getirilmişti.
adına okuta Böylece, Osmanlı ile Zengibar arasında
rak kendilerini Osmanlı'nın bir tebaası sayıyorlardı. dostluğun ilk tohumları atılacak, iyi ilişkiler daha
Hindistan Müs sonra Seyyid Bergoş'un kardeşi zamanında
lümanları Osmanlı lehine miting yapıyor, Kraliçe ve devam edecekti.
İngiliz hükü
metinden Ermeniler'e destek verilmemesi isteniyordu. 1897'de II. Abdülhamid Han, 1880'de Fas Şerifi Hasan ile
Yu de irtibata geçti. Doğu Afrika'da Medeniye gibi
nanistan'a karşı kazanılan zaferde Hindistan Şazeli tarakıtının bir kolu olan Yeşrutiye'nin de
Müslümanlarının se Sultan'la irtibatı vardı. Somali'de Şeyh Üveys ve
vinç gösterileri ve halifeyi tebrik mesajları ise rakibi Muhammed Abdullah Hayın da Sultanla irtibat
İngilizleri büsbütün halindeydi. Zengibar hükümdarı Sultan Ali
korkutmuş ve Müslümanların daha fazla problem İstanbul'a bağlı olduğunu söylerken
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

İstanbul'la bağlantısı olmadığı halde Fas Rif bölesi Horasan, Mendeli, Şamara, Anh ve Şefaatiyle
emiri Abdülke-rim bile Abdülhamid'in İslam Birliği gibi kasabalar ahalisine ise Sünni akaidini
politikasını destekliyordu. (162) öğretmek amacıyla hocalar tayin edilmiştir.

II. Abdülhamid Han, misyonerlerin faaliyetlerini Abdülhamid han, İranlı alimlerin


de yakın takibe aldırmıştı. Padişah'a bu konuda sempatisini kazanmak için ayrı bir gayret
sürekli raporlar gelmekteydi. Diğer taraftan, Buhara sarfediyor, bu alimlere hediyeler, nişanlar
ve Hindistan'da teşkilatlanmış olan tekkeler va- gönderip,
sıtasıyla, önemli işler yapılıyordu. Maddi ihtiyaçları
İstanbul'dan gönderilen paralarla karşılanan bu
tekkelerin görevi, merkezlere uğrayan hacı ve
seyyahlarla yakından ilgilenmek, onları ağırlamak
ve İslam kardeşliği üzerine sohbetler yapmaktı. Bazı
tecrübeli ve ilmen temayüz etmiş dervişler ise, çeşitli
kafilelerle seyahat ediyor, padişahın temsilcisi
olarak İslam birliği fikrini Orta Asya içelrine yayı-
yorlardı. (163)

Dünya Müslümanlarının Batılı emperyalist


devletlere karşı birleşmesi gerektiği fikrinde olan 11.
Abdülhamid han, aradaki mezhep ihtilaflarına rağmen,
İran'la bile ortak hareket etmeyi, Şiirler'in
106 de desteğini sağlamayı düşünüyordu.

Hz. Hüseyin'in (radıyallahu teala anh) kabrinin
tamiri ve camiin birtakım giderleri için 14.200 kuruş,
Medine'deki Hz. Hatice ve Hz. Amine'nin (radıyallahu
teala anhuma) türbelerinin onarımına 70.000 kuruş
sarfetmişti. Ayrıca, Hicaz'a çeşitli hediyeler
gönderilerek, Müslüman halkın halifeye olan
bağlılıkları pekiştirilmişti. .(164)

Bağdat, Basra, Necef ve Kerbela gibi Şii


nüfusun yoğun olduğu bölgelerde İstanbul'a
öğrenci getirilerek ilim tahsil etmeleri sağlanmış,
daha sonra bunlar uygun maaşlarla kendi
mahallelerinde va-zifelendirilmişlerdi. Mesela
Şevket, Mahmud ve Abdülbaki isimle -rindeki öğrenciler
İstanbul'da tahsillerini tamamladıktan sonra, pa-
dişahın emriyle, vaizlik ve öğretmenlik yapmak
üzere memleketlerine gönderilmişlerdi. Delim,
maaşlar bağlatıyordu. Basra'da İslami faaliyetler okul, cami ve medrese inşaatları, bölgeye seyyar
çerçevesinde 1901'de bir ortaokul açılmış, iki tanesinin öğretmen ve din adamları gönderilmesi, hep bu
de inşaatını başlatmıştı. önemin tezahürleriydi. Padişah, bir ara, Yemen'den
davet ettiği 109 kişiyi Yıldız'da ağırlayarak, fikirlerini
Yeni Politikada, Doğu Anadolu'nun özel bir ağırlığı almış, bölgenin problemlerini öğrenmiş, isteklerini
vardı. İngiliz, Rus ve Fransızların bağımsızlık vaadiyle belirlemişti. Bu önemli istişarenin ardından,
kışkırttığı Ermenilere karşı, Müslüman aşiretler, İslam vilayetin imarı, vergilerin dezene konması, ziraatın
birliği çerçevesinde teşkilatlandırılıyordu. Padişah, geliştirilmesi, çocukların eğitimi, ilkokulların
halife ve hami sıfatıyla yaklaştığı aşiret reislerini taltif yaygınlaştırılması, idareci ve memurların seçiminde
ediyor, İstanubl'a getirtiyor ve onlarla beraber namaz hassas olunması gibi önemli kararlar alınarak ön
kılıyordu. İşte o yaklaşım ve sıcak ilgi seyasendedir ki, bu çalışmalar başlatılmıştı.
insanlar, devlete sadakatlarını gösterecek, topraklarını
sahiplenecek ve Ermenilerin hayallerini boşa II. Abdülhamid han, ülke içinde olduğu gibi,
çıkaracaklardır. emperyalist devletlerin kıskacındaki Müslüman
çocukların eğitimiyle yakından ilgileniyordu. Ona
Panislamizm siyaseti, devletin çok uzak göre, kültür emperyalizminin tesirini kırmak, İsal-
topraklarında Ye-men'de de tatbike çalışılıyordu. Gerçi miyeti yeni nesillere doğru öğretebilmek, ancak
Yemen halkının ekseriyeti Zeydi idi ve Osmanlı eğtimle mümkündü. Üstelik, Müslümanların büyük
hilafetini reddediyordu ama bu gerçek padişahın çoğunluğu yeterli öğretim ve eğitim görmemiş,
mücadele azmini kırmıyor, onları İngilizlere karşı cahil kalmış kimselerdi. Abdülhamid han, bu ger-
uyarmaktan vazgeçmiyordu. İstanbul'a devat edilen çekten hareketle, sömürgelerdeki Müslümanlar'ın
seyyid ve şeyhler ihsanlara boğulyor, çeşitli rütbelerle eğitimi için zaman zaman hocalar tayinedıp
onurlandırılıyordu. Bunların yaraşıra, Yemen'in imar ve gönderiyordu. Bunlardan bir tanesi de Sultan
inşaı ile idari problemlerinin halledilmesine de önem Abdülaziz zamanında Ümit Burnu'na yollanmış olan
verilmekteydi. Yemen demiryolu projesi, San'a-Umran Bekir
şose yolu inşaı, Yemen telgraf hatları gibi yatırımlar,
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDI N Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

Efendi idi. Bekir Efendi, orada tahminlerin de Hac mevsiminde Karadeniz yoluyla İstanbul'a
üstünde başarılı hizmetler yapmış, kendisinden gelen Tatar, Kalmuk,Kırgız,Kakas ve K3ffcar
sonra aynı misyonu devam ettirecek dört Zenci Türkler'iyle, Afganlar ve Türkmenler, Anadolu
Müslüman yetiştirmişti. İngilizcenin yanısıra yakasındaki Valide Camii'nde toplanıyor, iaşe ve
mahalli dilleri de öğrenen Bekir efendi, Sultan ibadeleri devlet hazinesinden sağlanıyor ve sonra
abdülhamid Han'ın saltanatının ilk yıllarında da Abdülhamid Han'ın temin ettiği gemilerle
İstanbul'a gelerek istişarelerde bulunmuş ve Ümit Cidide'ye hac için gidiyorlardı. İstanbul, hac
Burnu müslümanları için 3.000 adet kitap zamanlarında ve bilhasas Kuzey ve Kuzuydoğu
göndermesini padişahtan rica etmişti. Ümit ülkelerindeki Müslümanlar'ın toplandıkları bir şehir
Burnu Müslümanlar'ım eğitim çalışmaları, Bekir olurdu. (168)
Efendinin ölümünden sonra oğlu Ahmed Ataullah
tarafından sürdürüldü. Ahmet Efendi,
Kimberlley'e giderek İslamiyet'i buralarda yaymaya ve
bölge Müslümanları'nı aydınlatmaya başladı. 1889'da
gayretlerinden dolayı padişahça taltif edildi. .
(165)

Saray, dünyanın her tarafından gelen ya da davet


edilen Müslüman temsilcilerin toplandığı yer olurdu.
Orta Afrika ve Batı Çin memleketlerine varıncaya
kadar dünyanın dört bir yanından gelen Müslüman
temsilcileri Yıldız Sarayı'nda misarf ediliyor,davletli ve
davletsiz bütün bu temsilcilere Abdülhamid Han bizzat hitap
edi-ı 08 y°r' hitaplarında İslam kardeşliği ve birlik
ruhunu işleyerek onları —— coşturuyordu.
Uğurlanırken bunlara, bölgelerinde dağıtılmak üze-
re,masrafları Sultan'ın kendi hazinesinden
karşılanarak bastırılmış Kur'an-ı Kerim veriliyordu. (166)

Mekke ve Medine gibi kutsal şahirleri


bağrında saklayan Arabistan, Abdülhamid için
çok daha ayrı bir önem arzediyordu. Üstelik,
saltanatı boyunca Müslümanlığa eski
hitiyaşımını kazandırmayı hedefleyen bir lider ve
halife için, bu hususun tartışılması daha mümkün
değildi, Şüphesiz, kutsal topraklarda sözü geçmeyen bir
halifenin otoritesinin zedeleneceği yönlendirici
vasfının ortadan kalkacağı aşikardı. Sultan
Abdülhamid Han, bunu herkesten iyi biliyor,
herskesten iyi değerlendiriyordu. . ( 167)
Hac'tan dönen hacıların gidiş ve dönüş kısmı • gerçeleştirilmişti. Mesela, Şam-Hayfa-
harçlıkları karşılanır, bunlardan bölgeleri ile ilgili Medine arasında toplam 1.464 km'lik tren yolu,
bilgeler alınır, bazılarına ülkelerine dönerken Batılıların "Osmanlılar böyle bir dev projeyi
basılı kitaplar verilirdi. (169) gerçekleştiremezler" . demelerine rağmen, tek kuruş
borç almaksızın yapılabilmişti. Finansammın üçte biri
Arabistan'daki İslam Birliği politikası daha Müslümanların bağışla-nyla karşılanan bu muhteşem
çok şahsi münasebetler şeklinde kendisini eser, Abdülhamid Han devrinin ve onun İslam Birliği
gösteriyor ve aşiret reislerinin gönüllerini siyasetinin belki eri önemli meyvesi oldu. Üstelik
kazanmak amacıyla onlara ihsan ve iltifatlarda bununla yetinilmemiş, Medine'den Mekke ve Cidde'ye
bulunma, maaşlar bağlama, İstanbul'da ve yine Medine'den Bağdad'a ve Yemen'e kadar
ağırlama gibi faaliyetler, birinci boyutu oluştu- uzanacak yeni demiryolu projeleri hazırlanmıştı.
ruyordu. İkinci boyutu ise, dini ve siyasi yönleri ( 170)
de olan müşahhas ve etkili çalışmalardı. Bunlar,
Müslümanları ortak bir şuur ve ideal etrafında Son senelerde yapılan araştırmalar, Abdülhamid
toplamayı amaçlayan "dini dayanışma" ve Han'ın yalnız Müslüman ülkelerde değil, İngiltere
bölgenin kalkındırılması gidi. ve Amerika gibi Hıristiyan ülkelerde dahi İslam
Birliği için çalıştığı göstermektedir. Nitekim
Özellikle, dini dayanışmayı kuvvetlendirecek ve 1903'de Abdullah Suhravvardy tarafından kurulan bir
Müslümanlar'ın kendilerine güvenlerini sağlayacak derneğe "Pan-İslam" Muhammed Webb adlı bir
olan iktisadi ve teknik yatırımlar çok önemliydi. Amerikalı Müslüman'a da, padişahın maddi
Bunun için, Abdülhamid Han'la hız kazanan yatırımlar desteğiyle "Moslem World" adlı dergiler
devreye sokuldu. Bölgeye tren yolları, telgraf hatları, neşrettirilmiş-tir.
okullar, yollar yapılmaya başlandı. Şehirlerde
tramvaylar işletiliyor, elektirik enerjisiyle aydınlatma Abdülhamid Han, büyük zorluklar ve
çalışmaları başlatılıyordu. Arabis- 109 tan'ın problemlerin yaşandığı
kalkındırılması için hazırlatılan büyük projelerden bir
II. Abdülhamicl Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırlan

bir dönemde, emperyalist Batılı güçlere karşı yerleşim birimlerine camiler yaptırdı, eski
varolma savaşı vermiş ve bu savaşta yabancıların camileri tekkeleri tamir ettirdi.
da takdir ettiği dehasını en iyi şekilde kullanmıştı.
Bu yandan "denge siyaseti" ile büyük güçlerin II. Abdülhamid Han, takip ettiği bu politika
Osmanlı'ya karşı ortak hareket etmelerini ile devletin yegane İslam devleti ve halifesi
önlemiş, diğer yandan Dünya Müslümanlar'nı olmasını sağladı. Gayrimüslimlerin etkinlik ve
Osmanlı devleti ve hilafet etrafında hakimiyetlerini azalttı. Hıristiyan memur
kenetlenmeye çağıran Panislamizm politikasıyla sayısını azaltarak Müslüman memur sayısını
da, önemli başıralır kazınmıştır. Onun, en azından artırdı. Emperyalist Avrupalı devletlerin
Müslümanların lideri ve hamisi olduğunu duygu silahlandırdığı Hıristiyan cemaatlere karşı
ve fikir olarak kabul ettirebilmesi Osmanıl Müslümanları silahlandırdı. Avrupalı devletlerin
devleti'nin itibar ve nüfuzunun arttırmıştır. Bunun Müslümanlara karşı tahriklerini çok uygun bir politika
en bariz örneklerinden biri, Hicaz Demiryolu takip ederek bertaraf etti. Ramazan ve Kurban
inşası sırasında sergilenen Müslüman
dayanışması ve kardeşliğidir. Bu dayanışma
Padişahın tahttan indirilmesinden sonra da
sürmüş, Balkan, Trablusgarp, ve 1. Dünya
savaşlarında, yüzbinlerce Müslüman'dan Osmanlı
Devletine yardımlar akmıştır.

Abdülhamid Han'ın halinden sonra, kısa


zamanda Balkan-lar'ın ve Arap topraklarım birer
birer kaybedilmesi ise, padişahın siyasi
çizgisindeki isabetliliği en açık şekilde
göstermektedir. Nite-kimjttihaddçılar bile
sonunda Panislamizm politikasına sanlmak-
110 tan başka çare olmadığını anlamışlardır. (171)

BİRLİK VE BERABERLİK

II. Abdülhamid Han, dışta takip ettiği "İslam


Birliği" siyasetini içte de yürütüyor, halkın birlik
ve beraberliğine azami gayret sar-fediyordu.
Bilhassa içteki muhalif unsurları bertaraf için ve
onlara halk desteğini kırmak için bütün yurtta
eğitim hizmetlerini yaygın-laştırmış onlara dini
İslamı tam ve doğru olarak verecek alimler, ve-
liler göndererek irşat etmiştir. Kalkınmayı köy ve
kasabalara kadar indirdi ve halkın gönlünde taht
kurdu. Ziraata önem verdi, eğitim ve öğretimi
köylere kadar yaygınlaşatırdı. Camisi olmayan
bayramlarında halkın gönlünü alır, Ramazanda Yine hamîdiyye kâğıd fabri- • kası, Kadıköy havagazı
emekli, dul ve yetimlere yardım edilirdi. Şiddetli fabrikası ve Beyrut limanı rıhtımını yapdır-dı. Osmanlı
geçen kışlarda, dar gelirli ailelere kömür, odun ve sigorta şirketi ve Küçüksu barajı ve (Manastır-Selânik)
yiyecek yardımı yapılır, bütün tarikatlara özel ilgi demiryolu yapıldı. (Şâm-Horan) demiryolu ve
gösterilir, tekkelerin bazı tarikat şeyhlerine (Eskişehir-Kütahya) demiryolu yapıldı. Hamîdiyye
nişanlar, rütbeler verilirdi. Cami görevlileri, vaiz, yüksek ticâret mektebi ve (Galata-Tophâne) rıhtımı,
hatip ve hocalara her yıl 30 bin kuruş hediye Dolmabahçe saat kulesi yapıldı. (Beyrut-Şâm) demiryolu,
verilmesi adet edinilmişti. İstanbul'un Müslüman Dâr-ül-aceze binası, mum fabrikası, (Afyon-Konya) de-
mahallelerinde meyhane açılıp içki satılması miryolu, Sakız limanı rıhtımı, şimdiki İstanbul lisesi
yasaklanmıştı. (172) binası, (İstan-bul-Selânik) demiryolu yapıldı. Ereğli
kömür ocakları çalışdırıldı. Tuna nehrinde Demirkapı
II. Abdülhamid Han, memleketin her tarafına kanalını, kapahçarşı ta'mîrini yapdırdı. Yunan zaferini
okullar, hasta-hâneleı, yollar, çeşmeler, eşi kazandı. Akıl hastahânesini yapdırdı. Şişlide Hamîdiyye
bulunmayan modern bir tıp fakültesi yaptırdı. Etfâl hastahânesini yaptırdı. Medîne-i münevvereye kadar
Mekteb-i Mülkiyyeyi, bir müze, hukuk mektebi ve telgraf hattı yaptırdı. [Hamîdiyye Hicaz demiryolu
dîvân-ı muhasebatı [sayıştay], Beyoğlu kadın Zerkaya kadar işledi. Kâğıthânedeki Hamîdiyye suyu
hastahânesi, güzel sanatlar akademisi, yüksek ticâret yapıldı. Yeni balıkhane, Haydarpaşa rıhtımı, ma'den
mektebi, yüksek mühendis mektebi ve yatılı kız lisesini açtı. arama mektebi, Samda tıbbiyye-i mülkiyye yapıldı.
Ve devam edersek; Terkos suyunu İstanbul'a getirtti Haydarpâşada askerî tıbbiyye mekteb-i, dilsiz ve
ve mülkiye lisesini açtı. Alman çeşmesi yapıldı. sağırlar mektebi açıldı. Bingâzîye telgraf hattı yapıldı.
Bursada ipekçilik mektebi, Halkalı zirâ'at ve baytar (İstanbul-Köstence) kablosu döşendi. Haydarpaşa
mektebi ve Kâğıthane'de bir poligon kurdurdu. Bursa istasyonu binası yapıldı. Beşiktaş tepesindeki Yıldız
demiryolunu ve Aşiret mektebini yaptırdı. Üsküdar sarayını ve önündeki cami'i yaptırdı. Velhâsıl Av-rupada
lisesi ve Rüşdiyye mektebleri ve yeni postahâ-ne yapılan yeniliklerin hepsini en modern şekilde
binası ve Osmanlı bankası ile Reji binalarını ve (Yafa- yurdumuzda
Kudüs) de- 111 miryolu ile Ankara demiryolu yapıldı.
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Mehmet AYDIN Sırları

yaptırdı. Ne yazık ki, tahttan indirilince, bütün MİLLETLERİ SEVİYELERİNE GÖRE Müsl
bu ilerlemeler durdu ve memleket kana İDARE üman
boyandı. Abdülhamîd hân, (İstanbul-Eskişe-hir- Boşn
Ankara) ve (Eskişehir-Adana-Bağdâd) ve Arnavutlar Osmanlı devletinin en Batı aklar
(Adana-Şâm-Medîne) demiryollarını yapdırdığı ucunda kalıyordu. II. Abdülhamid Han, artık
zaman, başka memleketlerde bu kadar demiryolu yoktu. Arnavutluk'a daha bir başka ehemmiyet verirdi. Osma
Din bilgileri, fen ve edebiyat üzerine çok kitap bastırdı. Arnavutların şecaat ve sadakatleri nlıda
Köylere kadar kurslar açtırdı. Parasız kıtâblar hakkında kuvvetli bir kanaati vardı. n
gönderdi. Arnavutlara karşı bu itimadı, onun için bir ayrıl
siyasetin temelini teşkılediyordu. Rumeli'de mış
Bütün bu hizmetler halkı Sultan'a daha da Arnavutlar Abdülhamid Han'ın siyasetinin Avust
bağladı ve halkın gözünde "evliya sultan" oldu. Ve bir istihkamı gibi telakki olunuyordu. Buna urya'
çoğu bölgelerde muhaliflerinin an- rağmen 93 harbi hezimeti sonrasında nın
tipropagandasına rağmen halk kendisinden imzalanan Berlin Andlaşmasf nın ağır ida-
evliya, veli diye bahsetmiştir. Bu hizmetler şartlarıyla resin
semeresini vermiş ve muhalefet (okumuş-bü- e
rokrasi) sultana'a karşı ihtilal ve ayaklanma veril
girişimlerini başarısız kılmıştır. Müslüman halkı mişti.
kullanamayacağını anlayan Jön Türkler gayri Balka
müslim tebaayı da yanına alarak ordu ile nlar'd
sultanı devirmeye karar verdiler. a
Müslü
Ve nihayetinde 1908 Jön Türk ihtilali de, Makedonya'daki 111. man
Ordu'da mektepli Enver, Niyazi ve Eyüp
Sabriler'in dağa çıkıp is- teba
112 yan etmeleri ile başladı. 2. Meşrutiyeti olarak
getiren bu ihtilalde dikkat sadece
• edilirse halk yoktur. Halkın sessiz kalmasının Türk-
sebeplerinden biri de ler ve
teşkilatsız ve bilinçsiz olması Arnav
idi. (173) utlar
kalmı
Sultan Abdülhamid Han, Müslümanlar ştı.
arasında İslam şuurunun canlı tutulması, halkın Fakat
cehaletten kurtularak milli ve manevi de- Arnav
ğerlerine sarılmasını temin etme maksadıyla her utları
tarafa hocalar ve Kuran'ı Kerimler, İslami eserler n da
göndererek halkı bilgilendirmeye çalıştı. Diğer bir
taraftan Batılı devletleri'ni "Cihad" ile tehdit ederek kısım
Osmanlı ve İslam ülkelerindeki yayılmacı, yıkıcı topra
ve parçalayıcı faaliyetlerini engellemekti. (174) kla-
rının Berlin Andlaşması'ınca Karadağ'a verilmesi "Müslümanların halifesi olduğumdan
kararlaştırılmış ve Arnavut halkı buna tepki hepinizin babası sayılırım. Huzur ve rahatınızın
göstermişlerdi. Sultan Abdülhamid Han da bir karış bozulmaması için uykumu, rahatımı ve her
toprak verilmesinden yana değildi. Halkın bu türlü arzularımı terk eyledim. Müslüman olan
tepkisini destekleyerek Yakova, Prizren ve Derbe evlatlarımın bir bölümü olan Arnavutlar'ı
şehirlerinin kadı, müdder-ris ve müftüleri ile babablık himayemden nasıl uzaklaştıra-bilirim?
Arnavutluk'taki askeri yetkililere bu karara mani Böyle aldatacı fikirlerde bulunan beş on kadar
olmamalarını tavsiye ediyordu. Nihayetinde vatan haininin fesat ve telkinlerine kulak
silahlanan Arnavutlar Karadağlıları Gosine'ye verilmesin....Zira, bunlar, hem kendilerine ve hem de
sokmadılar. Sultan bu konuda Arnavut-lar'ı harekete devletleriyle birlikte soylu bir kavme zülüm etmek alçak
geçirmişti. Bunun üzerine Gosine ve Plavay'ı Arna- düşüncesinde bulunduklarından ve sizi o
vutlara 'terke mecbur kaldılar Fakat yalnız Ülgün maksatla fesatçılara yaklaştırmak isteyenlerden
üzerinde direndiler. Bu olay sonrasında Arnavutlar (burada, Hud suresinin 'zalimlere yaklaşmayınız ki,
arasında bağımsız bir Arnavutluk devleti Fikri vücudunuza ateş yapışmasın. Sizin Allah'tan
gizliden gizliye giderek artmaya başladı. 1881 başka dostunuz yoktur. Zalimlere yaklaşatıktan
Şuba-tı'nda 130 delegenin katılmasıyla Debre'de sonra size hiç kimse yardım edemez.") ayet-i
yapılan bir gizli toplantıda Ohri başkent olmak celilesiyle sakınmanızı isterim. Ve tekrar ede-
üzere bağımsız bir Arnavutluk devleti talebini haber rimki, şu fesatçı düşüncelerde bulunanlar beş
alan Sultan, Derviş Paşa komutasında 20 bin kişilik on kişiden ibarettir. Yoksa umum Arnavutluk 11
bir kuvveti bunların üzerine göndererek onları halkı bugünkü idareden memnundur...Bu gibi
dağıtmış, elebaşları Rodos ve Anadolu'ya vatan hainleri ve fesatçıları kendi ellerinizle
sürülmüştü. Arnavut halkına da şu bildiriyle ses- tutup hükümete teslim etmenizi ve halifenize
lenmişti; her bakımdan bağlanmanızı size emir ve tenbıh
ederim. ( 175)
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

II. Abdülhamid Han, Arnavutlar'ı Balkanlar'da hazinesinden ödeyerek Arnavutlar'ın sulh Ş


Osmaniı hakimiyetinin sağlam asli unsurlarından ve sükuna kavuşmasını sağlamıştı. İ
olması hasebiyle elde tutulmasına büyük önem
veriyordu. Bu nedenle ayrılıkçıları şiddetle takip Sultan'ın kendine has memnuniyet M
ediyor ve etkesiz hale getirirken halkın gönlünü verici idare tarzı Arnavut halkı tarafından E
kazanmak uğrunda büyük gayretler sarfediyordu. benimsenmiş, Halka olan itimat ve sevgileri N
Makedonya'da Osmanlı devletinin elinde artarak kötü fikirlerin bu milletin içinde D
bulunan şehirleri Arnavut taburları koruyor, gelişmesini önlemişti . Ve halk bütün
Müslüman teba gibi halifelerine "alim. zahid ve veli" İ
Sultan'm sarayında onlardan muhafız birlikleri
bulunuyordu. Savaşçı, gözü pek Arnavutlar, diyorlardı. (179) F
Sırp, Bulgar ve Yunan saldırılarına karşı gerilla E
harbi veriyordu. Bütün bu önemli görevleri sebebiyle R
Arnavutlar'a Rumeli'nin Kürtleri deniliyordu. (176) P
Sultan, Arnavutlar Osmanlı Devleti'ne sadık O
kaldıkça, kendi tahtında emin olduğu gibi, L
Balkanlı Hıristiyan unsurların da Osmanlı'ya İ
kolay silah çekemeyeceğinden emindi. T
Arnavutlar, Balkanlarda bir nevi Osmanlı'nın İ
sırtını koruyorlardı. (177)
K
Arnavutların kendilerine özel kabiliyet ve adatlerini A
bilen Sultan, onları kazanmak için onlara "özel S
statü" uyguladı. Bunun esa-114 sı, Sultan'a I
bağlılık karşılığı Arnavutlar'ın yönetimde serbest
bıra-• kılması teşkil ediyordu. B
a
Ve hatta Arnavutlar'dan vergi alınmıyor, ğ
istekliler, askerlik yapıyordu. Sultan, Arnavutlar
d
ve Kürtler'den bahsederken; "Ben , her milletin,
seviyesine uygun bir tarzde idare edilmesine a
taraftarım" diyordu. (178) t
D
Sultan, Arnavutların güvenini kazanmak e
için onların ileri gelenlerini nimet ve ihsanlara m
boğardı. Avlonyalı Arnavut Ferit Pa-şa'yı ir
sadrazam yapmıştı. Arnavut kabileleri y
arasında kötü bir anane olarak sürüp gelen ve o
bu sebepten birçok yuvanın yıkılmasına l
yolaçan kan davalarını diyet komisyonları
kurarak, fertleri öldürülen ailelerin kanbedelini kendi u
Abdülhamid Han'ın yaptığı demiryollarının uzunluğu toplam 1145 kilometreden ibaretti.
gayesi birinci derecede askeri ve siyasi, ikinci derecede de
iktisadi ve ticaridir. Abdülhamid Han'ın demiryolu siyaseti, dış
politikası ile içice idi. Batılı teşebbüs ve sermaye
Vatanın müdafası için herşeyden önce ve teknik merkezlerinin Türk demiryollarını
demiryolu inşaası zaruret teşkil ediyordu. 1877 doğrudan doğruya üzerlerine alamaycaklarını
Türk-Rus harbinde zarureti büyük çapta ortaya başka tavizler talep edeceklerini anlayarak
çıkmıştı. Balkan isyanlarıyla bu harpten alınan demiryollarının inşası için işi siyasi bir faydaya
dersler, ondan sonra Rumelide hemen iki hattın bağlayarak hem devlet emniyetini garinti altına
yapılmasını gerektirmiş ve ilk olarak Selanik-İstanbul almak, hem de memleketi büyük bir askeri ve
hattıyla, Manastır-Selanik demiryolu vücuda getirildi. iktisadi kıymete kavuşturmayı düşünerek
Abdülhamid düşmanlarının bile; "eğer bu hatlar harekete geçti.
Abdü-laziz devrinde yapılmış ve 300 milyon altın
borcun onda biri bu işe harcedilmiş olsaydı, 1875 Yükselen endüstrisiyle İngiltere'nin karşısına
Balkan ayaklanmalarını hamen bastırmak ve belki dikilmekte olduğunu gördüğü Almanya'ya
de Türk-Rus harbini önlemek mümkün olurdu." kollarını açtı ve karadan Hindistan demiryolunun
Şeklindeydi. Nitekim bu hatların 1897 Türk-Yunan en hassas istikametini çizen Anade'u-Bağdat demiryo-
Harbinde muazzam faydaları görüldü. (180) lunu Almanlara ihale etti. Böylece, Batılı iki
büyük ve rakip devleti, kendi topraklarında 115
II. Abdülhamid Han zamanında Türk topraklarına tecelli edici bir karşılaşmaya davet ederek re-
döşenen demiryolları, evvela Rumeli'de 1993, sonra kabeti kızıştırdı. Birinden birini tutmakla
Anadolu'da 2507 kilometreye yükseldi.Halbuki öbürünün şerrinden korunuyor ve hem devlet
Berlin Muahedesinden evvel demiryollarının emniyetini sağlayıcı . hem de vatanı demiryo-
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırlan

luna kavuşturucu bir nimete erdiriyordu. Şartlarda alanda büyük olacağına inanıyor, kalkınmanın
da bu haseba göre bir kolaylık ve hafiflik temin özellikle İmparatorluğun Asyat opraklarına
ediliyordu. ( 1 8 1 ) yöneltilmesi İslam birliği politikasına uygun olacağı
ve buradaki Müslümanlarla kaynaşmanın daha
Avrupa'da sanayi inkılabı sonucunda ulaşımda kolay ve rahat olacağına inanıyordu. Demiryolunun
demiryolu tek-nolijinin ortaya çıkması, ulaşımda Anadoludan geçerek Bağdat'a ulaşması ile zirai
meydana getirdiği kolaylık, Doğu Akdeniz'i Basra ürünlerinin çürümesi önlenecek, yok pahasına
Körfezi'ne demiryolu ile bağlamak projeleri gündeme satılmayacak, madenler atıl kalmayacatır. Askeri
geldi. İngilizler, Hindistan hakimiyeti için 1840'lı yönden faydalarına gelince; askerin
yılların başından itibaren yoğun bir çalışma başlattılar
ve projeler hazırladılar. 1856'da William Andrew ,
İskenderun'dan başlayıp Fırat Va-disi'ni geçerek
Hindistan'a ulaşacak bir demiryolunun İngiltere'nin
Hindistan'daki hakimiyetini iyice artıracağından
bahsediyordu. 1869'da Süveyş kanalının açılması ve
buranın kortrolunun 1881 'de İngilizlerin eline geçmesi
İngilizleri deniz yolunun daha rahat olması hasebiyle
bu projeden vazgeçirtti. Bundan sonra projeyle Alman-
ya ilgilenmeye başladı. Almanya , Berlin'den Bağdat
-Basra'ya kadar uzanacak 83 B Projesi (Berlin-Bosfor-
Bağdat) demiryolu ile hem Anadolu ve Mezopotamya'nın
ekonoik zenginliklerinden faydalanmak hem de Basra
limanına kadar uzanacak bu demiryoluyla 116
İngiltere'yi Hindistan'da tehdit etmek istiyordu. Bu
demiryolu Al-• manlar için büyük bir önem arzediyordu.

Alman İmparatoru 11. Wilhelm, Bağdat


demiryolunun imdya-zını almak için 1888 ve 1898'de iki
kez Sultan'ı ziyarete gelmiş ve neticede Bağdat
Demiryolu imtiyazı Almanlara verilmişti. İngiliz
ve Fransızlar, bu hattın, Doğu Akdeniz-Suriye-Irak
hattında yeral-masını isterlerken, Almanlar Anadolu
içlerinden geçmesini istiyorlardı. İngiltere ve Fransa'ya
verilecek yukardaki hat imtiyazına Sultan, bu
hattın güneydeki Osmanlı vilayetlerini devletten
koparacağı endişesi ile bakıyordu. Bu nedenle
Anadolu içlerinden geçmesini isteyen Almanlar'ı
tercih etti. (182)

II. Abdülhamid Han Bağdat demiryolunun


Osmanlı devletine faydasının ekonomik ve askeri
intikalinin ve ihtiyacının daha çabuk ve seri imtiyazlar verildi. Ruslara da • "Karadeniz
sağlanması, geçtiği yerlerde kuvvetin Andlaşması"yla Doğu Anadolu ve Karadeniz Bölgele-
sağlamlaştırılması başta geliyordu. rinde demiryolu yapımı imtiyazları verildi. (184)
lte
oldu." d 85)
Bağdat Demiryolu Projesi Avrupa'da Hasta Bağdat Demiryolu ile emperyalist
Adamı tedavi edici ve kuvvetlendirici bir unsur devletlerin emelleri altüst
olarak değerlendirildi. Ortadoğu'ya Alınan oldu.
emperyalizmini tesis edici bir yol olarak görülen
Bağdat Demiryolu, İngiliz ve Fransız koloniyalizmi Bağdat Demiryoluyla , Hindistan korkusunu
içinde bir tehdit olacaktı. Bu tehdit, 1904'den aşılayarak İngilizleri dize getirmiş, Rusları
sonra İngiltere, Fransa ve Rusya'yı bira-raya İskenderun istikametinde "ılık denize inme"
getirdi. Almanya'nın Drang Nacysa ve Rusya'yı bir politikasından vageçirtmiş, Hicaz demiryoluyla da
araya getirdi. Almanya'nın Drang Nacy Osten İslam birliği idealini pırıldatarak fevkalade
(Şark'a doğru) yolu kesilmek isteniliyordu. korkutmuş ve Rusları Filistin'deki "Makamat-ı
Bağdat Demiryolu Projesi, Avrupa'da 1. Dünya Mukaddese" koruyuculuğundan dönmeye mecbur
Harbinin önemli sebeplerinden birisini teşkil etti. bırakmıştır. Abdülhamid Han'a düşmanı dahi bu
(183) dahiyane politikasını şöyle dile getirecektir: "Artık
Büyük Petro'ların, İkinci Kateri-na'ların emelleri
Sultan II. Abdülhamid, İngiliz, Fransız ve Ruslar'ı altüst olmuştu. Çar, Avrupa 'da,Osmanlıların tarihi
da tatmin edecek, seslerini kısacak bir demiryolu mirasçısı sevdasından vazgeçtiği gibi, Filistin'de
imtiyazları verdi. Böylece Dengeci bir politika ile Mukaddes toprak-
serlerini def etmeye çalışıyordu. arın koruyucusu olmak fikrinden de yavaş yavaş
vaz geçiyordu. İşe Büyük bağdat hattı Rusya'nın
Batı Anadolu'da İzmir-Kasaba arasındaki bütün siyasi teşebbüslerine mani
demiryolu yapımı, 117 Fransızlar'a da Suriye ve Lübnan'da
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

HİCAZ DEMİRYOLU uydurduklarını, Müslümanlar'ın boş yere aldanıp para


vermemelerini propaganda ediyorlardı.Mıasır'daki
II. Abdülhamid Han'ın en önemli hizmetlerinden İngiliz konsolosu da halkı demiryolu aleyhine
birisi de Hicaz demiryolu olmuştur. Bu demiryolu tahriketmiş, fakat bütün bu İngiliz propaganda ve
projesi ile Şam ile Medine ve Mekke şehirleri birbirine tahrikleri biri netice vermemişti. (189)
bağlanıyordu. Bu yol ile Hicaz ve Ye-men'de Sultan'ın
otoritesi kuvvetlenecek, Mısır'da nüfuzunu artıra-
caktı. Demiryolu ile Hicaz ve Yemen'e askerlerimiz emniyet
içinde sevetmek mümkün olacak, hac farizasının yerine
getirilmesini de kolaylaştıracak, az da olsa geçtiği
yerlerin ziraat ve ticaretini canlandıracaktı.

Hicaz Demiryolu, askeri ağırlıklı hat olması


sebebiyle bölgede en çok İngiltere'yi tehdit edeceği
için, özellikle adı geçen devlet, demiryolunun
yapılmasını istemiyordu. İngilizler sabote için Arab ka-
bileleri arasında, eski anane ve adetlerin bozulacağı,
her sene hazineden aldıkları avaitin (gelir, irat)
kesileceği, deve ve at kervanlarının ortadan kalkacağı
vb. gibi propaganda yapıyorlardı. Üstelik, Şeyhlere
bol para hediye ve silah dağıtarak onları inşaat
aleyhine tahrik ediyorlardı. (186)

Suriyeli Arab ve Sultan'ın özel sekreteri İzzet


Paşa'nın Demiryolu yapımı için madalya çıkararak
İslam dünyasından yardım toplama talebi kabul edildi. II..
Abdülhamid Han, 50 bin lira ödeyerek yardımda bulunanlar
listesinin en başında yeraldı.(187) Bütün Müslüman
ülkelerinden özellikle Hindistan Müslümanları, İran,Tu-
nus, Cezayir, Rusya Müslümanları, Doğu Türkistan,
Sumatra, Java, Malezya'dan büyük yardımlar gelmiş,
Afganistan Sultam Amir Han da en yüksek yardımı
yapan kişiler arasında yeralmıştı. Ve Nihayetinde Bu
yardımlar sonrasında l Eylül 1900'da hicaz Demiryolu in-
şaatına başlanıldı. (188)

Osmanlı devleti, Hicaz demiryolu için yardım


kampanyası başlatınca İngilizler Hindistan
veMısır'daki gazeteleriyle bunu baltalamaya çalışarak
Türkler'in Hicaz Demiryolunu yapacak kabiliyet ve iktidarda
olmadıklarını,Müslümanları soymak içinyenibir bahane
30 Ağustos 1908'de Hicaz demiryolu faaliyete geçti. bağlayıcı özelliğiyle büyük bir ehemmiyet arzediyordu.
İstanbul'dan kalkan tren Medine-i Münevvere'ye kadar Abdülhamid Han'ın bu demiryolu politikasıyla ince
ulaşabiliyordu. İlk tren, İstanbul'dan gelen misaferlerle siyasetinin dehasını ortaya koyduğunu düşmanları
birlikte 27 Ağustos Perşembe günü, Şam şehrinden tarafından itiraf edilmiş bir gerçek oldu. (190)
Medine istikametine hareket etmişti. Trende, devlet
adamlarından müteşekkil kalabalık bir heyetten Aradan birkaç yıl geçtikten sonra İngiliz casusu
başka, yerli ve yabancı pekçok gazeteci Lavvrance, peşine taktığı bedevilerle Hicaz demiryoluna
bulunuyordu. Özel trenin bir büyük salon-vagonu, bir sabotajlar yaptı. Hicaz'daki isyanlar için bölgeye asker
lokantası, bir cami vagonu ve üç yolcu vagonu vardı. şevki yapılamadı. Ve nihayetinde Medine İngilizlerin
Hız, o zaman için mükemmel sayılabilecek olan 40-60 komutasında Osmanlının elinden çıkmıştı. (191)
km arasındaydı. Tren yalnızca iki şey için
duruyordu. İkmal ve namaz...Çöl kumlan üzerinde MERHAMET ADALETİ AŞINCA
cemaatle namaz kılınırken, ikmal için develerle su
getiriliyordu. Tren 30 Ağustos Pazar günü öğleden Merkezi Selânikde bulunan üçüncü ordunun bazı
sonra saat iki sularında Medine-i Münevvereye varıldı. subayları, İngiliz casusları tarafından bol para, makam
ve çeşitli vaadlerle aldatıldı. 7 Temmuz'da teğmen Atıf
Makedonya ve Ermenistan gibi Osmanlı tarafından Şemsî paşa öldürüldü. Masonların ve Yahudi
bütünlüğünden koparılmak istenen Arap illerinin destekçilerinin idare ettiği ve ellerinde İngiliz, Fransız
dolayısıyla İslam beşiği topraklarının müdafası, İslam silâhları bulunan hareket ordusu İstanbul'a yürüdü. Ha-
alemine, Kabeye doğru giden yolların telkin edeceği lîfe, merhametinin çokluğundan hazret-i Alînin
maddi ve manevi bağ ve bağlılık değeri ve bu değerin içtihadına uyarak, bunlara karsı kovmadı. Böylece
içinde, hac yolunun transit merkezlerini bu hat devleti ele geçirenler yasına ettiler.
üzerinde toplayıcı ve bütün yolları Halifenin vatanına
II. Abclülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

20 Liderler Adil olmalıdırlar. Kimlere şefkatindendir ki "hiçbir Müslüma-mn burnu 3


karşı nasıl merhamet edileeeğini iyi kanamasın" diyerek O muhteşem saltanatı 3
hesaplamak zorundadırlar. Aksi takdirde terketti. Y
sosyal dengenin bozulmasına sebep ıl
olabilirler. Adalet lidere değil, lider adalete tabi

olmalıdır. k
Peygamberimiz zamanında, Mekke kâfirleri
de, Medine'ye hücum edince, Peygamberimiz, Bedr, II. Abdülhamid Han, adalet teşkilatını s
Uhud ve Hendek'de, az kuvvet ile cihâd ederek, devrinin alim ve fadıl-larından olan Ahmed Cevdet a
bunların Medine'ye girmelerine mâni' oldu. Sultan Paşa (Mecelle'nin yazarı) ve Abdur-rahman l
Abdülhamid Han, İslam alimlerinin eserlerinden Paşa'ya teslim etti. Her işe el atan, kendi eli t
iktibas ettiğimiz Ayeti Kerimenin meali şerifi: olmadan hiçbir işe güvenmeyen Abdülhamid a
(İsyan edenler ile harb edip, bunları itaate Han, Allah korkusu ve şeriat saygı ve sevgisiyle n
getirin!) emrine uymadı. İslam alimleri Sultan üstüne titrediği adalet sahasını en emin a
Abdülhamid Han'ın Peygamberimizin bu insanlara bıraktıktan sonra ona asla karışmaz, t
sünnetine ve bu farza uymadığı için, facia ve adalet cihazının istiklalini, kendi adına kaza
felâketlere sebep olduğunu belirtmektedirler. ı
icra edildiği halde, nefsinden ve makamından
üstün tutardı. Adalet ona değil, o adalete b
II. Abdülhamid Han, herşeyin hesabını huzuri tabiydi. o
ilahide bir gün vereceğine inanarak ve insanların y
da felakete sürüklenmelerine gönlü razı olmayarak Memur tayinlerinde bile Sultan Abdülhamid u
çok hassas davranır bu nedenle merhameti Han'ın müdahale etmediği sadece bir sınıf n
adaletine galip gelirdi. Merhamet ve memur vardı ki o da hakimlerdi. (192) c
a kişi bile onun iradesiyle öldürülmemiştir. Yine mis ve bu cezalar daima süresiz hapse kulla
s onun devrinde, hakimlerin verdiği haklı idam döndürülmüştür. Sadece sarayda meydana ndıkl
a hükümlerinden de hiçbiri onun tarafından gelen bir olaydır ki o da idam fetvası veren arı
tasdik edilme- Şeyhülislamın zoru ve sarayda cereyan kişile
d
etmesindeki nezaket ve padişahın merhameti ri
e
istismara yeltenici karekteri bakımından tasdikle bile
c neticelenmiş ve faili Beşiktaş'ta asılmıştır. af
e (193) ettiğ
b ini
i Sebebine gelince; Haremağası içtikten sonra rakibi çok
r haremağa-sının odasına girmiş ve onu güze
k tabancayla vurmuş ve daha başka numaralar l bir
i yaptıktan sonra Padişahın odasına girmeye şekil
ş kadar yeltenmiş olan biriydi. Sultan de
Abdülhamid Han bu suçu işlemiş olan kişiyi da- anlat
i
hi idam cezasının dışında tutma ihtimaline makt
n karşı bütün devlet büyükleri ayaklanmış ve adır.
i Şeyhülislam huzuruna çıkarak;
n S
i "Şahane merhametinizi tebcil ederim, Ü
d Fakat Şeriatın emriyle bu adam da idaı;ı
edilmeyecek olursa, ortada ibret misali diye R
a
hiçbir şey kalmaz" diyerek cezanın tasdikini G
m
ı istemiş, Sultan da 33 yıllık saltanatı esnasında Ü
verdiği ilk ve son idam kararı olmuştur. (194) N
n
ı Şeriatın ölüm cezası verdiği yerde affa
o giden Abdülhamid Han, bu hakkını da şeriatten P
n alıyor ve her iki halde de şeriatın yolunda olmak O
a üzere,daima merhameti ahirete tercih ediyordu. II. L
y Abdülhamid Han'a yapılan iftiralar karşısında İ
- dayanamayan eski dahiliye nazırlarından Reşit T
ladı. Bey bir yazısında şunları söyleyecektir: "Ben ar-
tık ömrümün sonuna gelmiş bir insanım. Allahu İ
Tealaya ve ebedi hayat ve hesap gününe K
I
I. inanıyorum. Artık insafa gelmenin ve hakikati A
Abdü göstermenin zamanı gelmiştir. Abdülhamid'in S
lham öldürdüğü tek insan mevcut değildir. " (195)
I
id
Han'ı Mabeyn baş katibi Es'ad Bey, yazdığı I
n "Hatırat-i Abdülhamid-i han-ı sani" isimli eserinde; I.
devri Sultan'ın güzel ahlâkım, dîne olan bağlılığını, Abdü
nde edep ve hayasının derecesini, aklım, ilmini, lhami
sade adaletini, millet için durmadan çalıştığını, hiç d
ce can yakmadığım, düşmanlarına bile iyilik Han.
bir ettiğini, masonların aldattıkları ve maşa olarak
kendi zararlı olabilecek
sini
kukla
gibi
kulla
nmak
isteye
n ve
hatta
suika
st,
ölüml
e
tehd
it
ede
n ve
devl
ete 121
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

kuvvetli ve nüfuzlu devlet adamlarını İstanbul'da Yine Peyami Saf a'dan dinlediğime göre,
tutmayarak onları uzak yerlerde görevlendirdi. İhtilal Abdülhamid bu sürgün hakkında hesap soran
provaları içerisinde yer alan paşalar bile hapis ve İngiliz sefirine şöyle diyor:
ölümle cezalandınlmayıp, mevcut görevlerine eş -Siz burada yabancı bir devletin temsilcisi
görevlerle İstanbul dışına sürüldüler. Aleyhte olan misiniz, yoksa beni murakabe etmeye memur bir
işsiz aydınlar bile kendilerine memuriyet verilerek fevkalade komiser mi? Huzurdan çıkı-
İstanbul'dan uzaklaştırıldı. Merhametinin
çokluğundan düşmanlarını bile sıkıntı çekmelerine
gönlü razı değildi.

II. Abdülhamid Han, merhametinin çokluğu


sebebiyle kanunlara uymayan ve bir görevden
uzaklaştırılması gereken kişilere karşı sürgün
politikası uygular, sürgünler, ekonomik yönden
mağdur edilmez, kendilerine maaş bağlanarak
sürülürlerdi. Bu tarz sürgünlerde bir kısmı hiçbir
vazifeye sahip olmayan sadece bir maaşla ikamete
memur edilir, birkısmı da memuriyetle gönderilirdi.

Peyami Safa'nın Babası İsmail Safa

Merhum Necip Fazıl'dan nakledelim; "Bizzat Peyami Sa-122


fa'dan dinlediğime göre (Boer)lere İngilizler tarafından
yapılan şid-• detli zulümler üzerine bütün Avrupa
İngilizler aleyhine ayaklanırken, babası şair İsmail
Safa, birkaç edebiyatçı arkadaşıyla İngiliz Elçiliğine
gitmiş ve aynı muamelenin Türkiye'ye yapılmasını sefir-
den istemişler... Bundan sonra Peyami Safa'nın değil,
benim fikrim olarak söyliyeyim ki, vatana hiyanet çapında ve
idamlık bir suç olan bu harekete karşı Abdülhamid,
İsmail Safa'yı oğlu Peyami iki yaşındayken Sivas'a
sürmüş ve ayda bilmem kaç altın maaş bağlayarak
orada oturtmuş...İsmail Safa da, Sivas'ta veremden
ölmüş...

-Vay. hain Abdülhamid benim babamı öldürdü!

Peyami'nin kanaati buydu ve benden bir gün su


cevabı almıştı:
-Abdülhamid senin babanı öldürmedi, kesesinden
besledi. Ben onunyerinde olsaydım, babanı astırırdım!.
nız ve bir daha böyle mevzular üzerinde benden oldu.
görüşme istemeyiniz! Aynı hareket, İngiltere'de yapılsa
acaba yapana nasıl bir ceza verirdiniz diye sormaya lüzum Abdülaziz Han, güçlü kuvvetli, ata sporlarından
görmüyorum! güreşe, ciride, ava meraklı, kahraman yapılı bir
hükümdardı. Halk kendisini sevmekte, ikinci bir
Peyami'ye bu naklinden sonra şöyle demiştim: Yavuz olarak görmekteydi. Üzerinde durduğu en
-Ne yazık ki, ben bunu bilmediğim halde Abdülhamid'i mühim mesele ordu ve donanmanın yeniden tanzim
haklı edilmesi, yeni usullere göre tekamül ettirilmesiydi.
görüyorum da sen, bile bile, onu takdir etmek için elinde en büyük Avrupa'dan elde edilen kredilerin pek çoğu bu
vesika varken aleyhinde bulunduruyorsun!.. sahada sarf edildi. Donanma, dünyanın sayılı do-
nanmalarından birisi oldu. Nizamiye, ihtiyat, redif
Peyami Safa, Abdülhamid aleyhtarları arasında en ve müstahfız adıyla 700.000'i aşkın askeri bir
hafifi, en zararsızıdır; ve bu aleyhtarlıkta ruh haleti kuvvet hazırladı. Bunların top ve tüfek ihtiyaçları
herkesde daima birbirinin aynıdır. Tek fikir ve hakikat kaygısı için de modern tesisler kurdurdu.
olmayan nefs ve şahıs kini..." (196)
II. Abdülaziz Han, zeki, anlayışlı ve dünya
Sultan Abdülaziz ve Sultan V. Murat'ın hal'inde aktif rol oyna- siyasetine vakıf olduğu için saltanatının ikinci
mış olan Mithat Paşa'ya karşı II. Abdülhamid Han, daha yılında (1863) Mısır'ı ziyaret etti. Kalabalık bir
şehzadeliği zamanında temkinli olmaya çalışıyordu. heyetle beraber, Mısır'a yapılan bu gezi çok
gösterişli oldu. Yavuz Sultan Selim'den sonra Mısır'a
Abdüla/iz Han'ın Öldürülmesi gelen ilk Osmanlı sultanına halk çılgınca sevgi
gösterilerinde bulundu. Sultan Abdülaziz. Kahire'yi at
Abdülaziz Han, Sultan Abdülmecid Hanın üstünde dolaştı. Bu seyahat Mısır halkının Hilafet
vefatından sonra 1861 yılında, 32 yaşında padişah makamına olan bağlılıkının güçlenmesini saSladı.
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

124 1867 yılında Paris'te açılan büyük bir sergiyi Mahmud Nedim Paşanın sadareti, hem dışta
görmek için imparator Napolyon'un davetini kabul ederek hem de içte devletin itibarının sarsılmasına sebeb
Fransa'ya gitti. Oradan, ingiltere, Belçika, Almanya, Avusturya, oldu. Tarafdarı olduğu Rus Sefiri İgnatiyef'in
Macaristan yoluyla memlekete döndü. Bu seyahatlerinde tavsiyeleri ile hareket eden Mahmud Nedim Paşa,
Fransa imparatoru Üçüncü Napol-yon, İngiltere Kraliçesi aldığı kararlarla Avrupa devletlerinin tepkisini
Victoria, Belçika Kralı İkinci Leopold, Prusya Kralı çekti. Bilhassa devletin senelik ödediği borcunu
Birinci Wilhelm, Avusturya İmparatoru ve beş sene müddetle ödenmeyeceğini bildirmesi
Macaristan Kralı Birinci Fransuva-Josef, Romanya Prensi üzerine Avrupa'da Osmanlılar aleyhine gösteriler
Birinci Karol ile görüştü. Sekiz ülkeye gitti. Beş yapılmasına yol açtı. Zaten Rusya'nın da istediği
hükümdarla görüştü. Ve bu seyahatlarının çoğunda buydu. Nitekim, Ruslar bu karışıklıktan
şehzade Abdülhamid Han'ı yanında götürdü. faydalanarak Balkanlarda Panislavizm
propagandasını yaygınlaştırıp büyük
Balkanlarda Rusya ve diğer devletlerin huzursuzluklar çıkardılar. 1875 yazında Bos-na-
desteklemesi ile çıkan isyanlar, devrinin en mühim Hersek'te isyanlar çıktı. Bunu Rusya'nın teşviki ile
hadiselerindeııdir. Rumeli ve Girit'teki gayri müslim 1876'da Sırbistan'ın Osmanlı Devletine savaş ilanı
halkın ayaklanmaları devletin başına büyük takip etti. Osmanlı Devleti sıkıntılar içinde
gaileler açtı. Karadağ, Sırp, Bulgar ve Girit olmasına rağmen Sırbistan'ı kısa sürede mağlub
isyanları ile hükümet hem nüfuz, hem de mali etti. Ardından Bulgaristan'da karışıklıklar çıktı ise
bakımdan kayıplara uğradı. Karadağ'a yapılan sa- de mahalli kuvvetlerle bastırıldı.
vaşlar kazanılarak bu mesele bir müddet için
kapandı. Sırbistan'da bazı kalelerdeki askerlerin Sultan Abdülaziz Han, Balkanlardaki tehlikeli
geri çekilmesi ile anlaşma yapıldı. Girit'teki isyan, gelişmeyi önlemeye çalışırken daha önce
başarılı bir askeri harekat ile bastırıldı. görevlerinden azl edilmiş bulunan Hüseyin Avni,
Midh kin bağlamıştı. "Kinim dinimdir" diyen bu adam, naaşım yıkayan imamlar, sonradan verdikleri
at, padişahı tahttan indirip öldürmeye karar verdi. ifadelerde, Sultanın iki dişinin kırık olduğunu, sa-
Müte Londra'ya gidip İngilizlerle bu işi planladı. İkinci kalının sol tarafının yolunduğunu, sol memesinin
rcim adam olan Midhat Paşa ise, batı kültüründen ve din altında büyük bir çürüğün bulunduğunu
Rüşd bilgilerinden tamamen yoksun birisiydi. Tuna valiliği belirtmişlerdir. Pehlivanlar da, yaptıklarını sonra itira.f
i zamanında yaptığı işler, bilhassa İngilizler etmişlerdir. İsmail Hami Danişmend 5 ciltlik İzahlı Os-
paşal tarafından reklam edilerek şişirilmişti. İçki manlı Tarihi Kronolojisi adlı kitabında Sultanın ölüm
ar ile masalarında devlete ait kararlar alırdı. Memleketi sebebinin intihar olmayıp, cinayet olduğunu 31 delil
Hasa kurtaracak tek insanın kendisi olduğuna inanırdı ile izah etmektedir. İntihar eden bir kimsenin iki
n bileğini küçük bir makasla kendisinin derince
Hayr Hüseyin Avni, Midhat, Mütercim Rüşdi ve kesmesi adli tıbba göre mümkün değildir. Sultanın
ullah Süleyman paşalar, padişahın tahttan düşürülmesi cenazesi 5 Haziran 1876 günü büyük bir merasimle
Efendi için geniş bir propagandaya giriştiler. Halkın kaldırıldı. Babası Sultan İkinci Mahmud Hanın
ihtilal gözünde Sultan'ı küçültmek için çeşitli iftiralar Çemberlitaş'taki türbesine defnedildi.
hazırl yaydılar. 30 Mayıs 1876 Cuma günü sabahı, saat
ığı 04.30'da harekete geçtiler. Taş-kışla'dan gelen taburlarla,
yapıy Mekteb-i Harbiyyenin 300 kadar talebesi, Dolmabahçe
orlar Sarayını çevirdi. Donanma da deniz tarafını kontrol
dı. altına aldı. Sultan Abdülaziz Han kayıkla alınıp,
Bilha Topkapı Sarayına götürülerek, Sultan Üçüncü Selim
ssa Hanın şehid edildiği odaya hapsedildi. Sonra Fer'iyye
Hüse Sarayına götürüldü.
yin
Avni 4 Haziran 1876'da Avni Paşa, çoktan planlamış
Paşa, olduğu cinaye-ti saraydan elde ettiği adamlarına
Mah yaptırdı. Cezayirli Mustafa Pehli-van, Mabeyinci
mud Fahri Bey, Yozgatlı Pehlivan Mustafa Çavuş ve Bo-
Nedi yabatlı Hacı Mehmed Pehlivan, Sultan Abdülaziz
m Hanın kaldığı odaya zorla girdiler. Büyük mücadeleden sonra
Paşa iki bileklerini kesip dışarı kaçtılar. Avni Paşa çığlıkları
tarafı duyar duymaz, Kuzguncuk'taki yalısından Fer'iyye
ndan Sarayına geldi. Henüz ölmemiş olan Sultan Ab-
azled dülaziz Han, pencereden çıkartılan adi bir perdeye
ilip, sarılarak yakın bir karakola nakledildi. Ölüm raporunu
sürül imzalamak istemeyen iki doktordan birini Avni Paşa
düğü hemen Trablusgarb'a sürdü. Diğerinin de
için apoletlerini söktü. Üç pehlivana maaş bağlanarak
padiş gerçeği açıklamaları önlendi. Sultan Abdülaziz'in
aha
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

SALTANAT söyleyin bakalım; Bu babtan sizin fikriniz nedir? Diye V


sordum. Rüştü Paşa fikrini açıkça söyledi. Onun e
Abdülhamid Efendi'y i büyük bir görev ve sorumluluk düşüncesi, bizde daha Meşrutiyet olmayacağı Abdül
bekliyordu. Kendisine şimdi Sultanlık teklif merkezinde idi..."(198) hami
edilecekti. O vatan ve milletin selameti için bu d
Mithat ve Rüştü Paşalar, Sultan V. Han,
fırsatı kaçırmayacaktı: Tahta
Murad'ın Hal'i ve Abdülhamid Etendi'nin tahta
"Tarihin acımasız çarkını, İmparatorluğu çıkmasına kesin karar verdiler. çıkmı
ş,
korumak, daha da iyisi, onu onarmak için kendi
durdurmak zorundaydım. Bu nedenle, ne derece sini
tehlikeli olursa olsun, Mithat Paşa'nın söndüğü tebrik
fırsatı yakalamaya kararlıydım. Görevimi beni için
ona çağırıyor, iradem beni oraya itiyordu." (197) ziya-
rete
Bilahare Abdülhamid Han, Mithat ve Rüştü gelen
paşalarla yaptığı görüşmeyi şu şekilde dile lere
getirecektir: şu
nasih
"Biraderim Sultan Murat'ın hastalığı üzerine bana ati
gelmişlerdi. Bana sordular: Hükümet şekillerinden etmiş
hangisini tercih buyurursunuz? Meşrutiyet'i mi, yoksa tir:
mutlakiyeti mi? Dediler. Ben kendile-126 rine cevaben,
Avusturya imparatoru, Macaristan'a gider, başına Ma- "
* car şapkasını giyer, Macar olur. Avusturya'ya Devle
gider oralı olur. Bu misali vermekten maksadım, yani timizi
biri gemi kaptanı nasıl ki icabe-den hale göre gemisine n
kumanda verir ve idare ederse, ben de kumanda mevkiine halini
geçince, memleketin selameti hangi idare şeklinde düzel
olduğuna kanaat hasıl edersem, onu ihtiyar ederim tmek
dedim...Onlar benim bu cevabımı kafi görmediler. için
Ama bunu bana hissettirmediler, fakat ben anladım. birliğ
Fikrimi daha açıkça söylemek icap etti. Onun için şu e
sözleri de ilave ettim. Benim şimdiki kanaatim şekli muht
meşru olan meşrutiyettir. Çünkü mutlakiyyet acız.
idaresinde iyi kötü her işte mesuliyet hükümdara Naza-
aittir. Yönetici ve diğer alakadarlar, hiçbir mesuliyet rımd
kabul etmezler. Fakat Meşrutiyet'te böyle değildir. a
Hükümdar daha az mesuliyet altında kalır. Bütün birlik
mesuliyet idarecilere aittir. Dedikten sonra güldüm. Latife her
olsun diye. Bilmem amma belki bu, sizin işinize gelmez kuvv
dedim. Onlar da gülüştüler. Sonra ben de onlara "Eh ete
faiktır. İttifak, yöneticilerden başlayıp, tabaka tabaka tutmak ve halka hizmet için hertürlü sıkıntıya
herkesin zihninde yerleşmelidir. Ve umur-u devlet de girmeye başvuracaktı.
bu noktaya tevcih etmelidir. Bu encümenin tertibi de
aranızda zeval bulmaz bir ittifak rabıtasını tesis etmek MEMLEKET MENFAATİ
maksadına mebni olduğundan ümit ederim ki siz de
bu niyetimi iyi karşılarsınız. Bunun için meselenin Mithat Paşa ve taraftarlarının Avrupalılara
birliğini daima faaliyetlerinizle ispat etmenizi emir ve yaranmak için hazırladıkları ve Sultan İkinci
tavsiye ederim. " Abdülhamid Han'a kabul ettirdikleri Kanuni-i Esasi
23 Aralık 1876'da ilan edildi. Kanuni esasi, Batılı-
HALK İÇİNDE OLMAK lara şirin gözükmek ve Gayri Müslimlerin
haklarının Müslümanlarla eşit hale getirilmesi
Dolmabahçe Sarayı'nda oturan Sultan, tahta maksadına matuftu. Nitekim Kanuni Esasi ilan
çıkışının ilk günlerinden başlamak üzere halkın edildiğini bildiren top sesleri duyulunca o sırada
arasında bulunuyor, halkın oturduğu yerde oturuyor, Batılı devletlerin Osmanlı'daki gayri Müslim
halk ile birlikte namaz kılıyor, halkın dertlerini dinliyor tebaayla ilgili yeni düzenlemeleri zorla
ve halkın ne istediğini, hastalığın nasıl teşhis yaptırmak üzere toplandıkları İstanbul
edileceğini araştırıyordu. Konferansı, Haliç Tersanesinde devam ediyordu.
Hariciye Nazırı Saffet Paşa;
Sultan, Rüştü ve Talat Paşalar tarafından 127
kendisinin bir kukla gibi kullanılmak istendiğini "Bu işittiğimiz top sesleri Kanun-i esasinin
biliyordu. Fakat kukla olmayacak, Osmanlı devletini ayakta ilanını müjdelemektedir. Gayri Müslimlerin
haklarının Müslümanlarla eşit hale ge-
Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları

128 tirildiğini belirtmektedir. Artık istediği olsun dedim ve eldeki


layihalar arasında Mithat
toplantımız lüzumsuz olur"
Paşa'nm küçük bir düzeltme ile
dediyse de Avrupalı devletler onaylayarak bilinen Hatt-ı
Kanu-i esasi çocuk Hümayunu çıkardım. Mithat
oyuncağıdır diyerek karşılık Paşa'nm layihasını öncelikle
verdiler. (199) kabul etmek zorundaydım.
Cahil, şöhret, Mevki ve Çünkü Mithat adının ebced
hesabıyla "Deva-i Devlet"
makam peşinde koşan olduğunu keşf ve ilan etmiş olan
yöneticiler büyük felaketlere hasta bir halka, yine onun
sebep olurlar. hazırladığı devayı vermek
zorundaydım...Başka türlü
Halk o zaman Mithat susturamazdım." (200)
Paşa'yı bir kurtarıcı gibi
II. Abdülhamid Han, milletin
görmekte idi. II. Abdülhamid
menfaatine olacak herşeyi yap-
Han, Kanuni Esasi hakkında maya hazır idi. Nitekim bir
"Madem ki millet, kendi keresinde Tahsin Paşa'ya : "Bir
mukadderatını bir de kendisi hükümdar için lazım olan şey
idare etmek tecrümesinde memleketin menfaatidir. Eğer
bulunmak istiyor, milletin bu menfaat Kanun-u Esasinin
i ur mu, Türkün menfaati mıştı. İngiliz basını,
l mahfuz kalır mı. burasını tatbikattaki problemlere dair
a kestiremiyorum." Diyordu. uzun makaleler ve neşriyat
n yapıyordu. Aklımız bir karış
Kanuni Esasinin ilanını yukarıda gezen bizler de
ı Hıristiyanlar ve diğer onları bilgisizlikle suçluyorduk.
n azınlıklar sevinçle karşıladı. Bir gün Mektebri Sultam Müdürü
d Mithat Paşa, Ermeni ve Sani-si (İkinci Müdürü) mösyö
a Patrikleri ziyaret etti. Ve Grane ile görüştüm. Tarih
Kanuni esasinin uygulanması öğretmenliğinden yetişmiş bu
i için onlardan destek istedi. ihtiyar bana "geçirdiğiniz
s Böylece Osmanlı tarihinde ilk şekil değiştirmede yeni
e defa bir Sadrazam Ermeni ve usûlden doğabilecek
, Rum patriklerini ziyaret sarsıntılara memleketinizin
o hayırlısıyla mukavemet etmesi
ediyordu. (201) temennimdir. Zira bu çeşit
O dönemle ilgili inkılaplara alışkın olmayan
y milletlerde dayanılmaz
a Abdurrahman Şerefin
tespitleri ilginçtir; sarsıntılar meydana gelir"
p demişti. Ben ise ihtiyar
ı öğretmenin sözlerine kulak
"Kanuni esasi ilam bir
l dahili ihtiyacı tatmin ettikten bile asmadım. Çünkü Kanuni
ı başka, ortaya çıkmış olan Esasinin ilanıyla
r siyasi pürüzü hafifletmeye ve memleketimizin, tarihinde
; dindirmeye yardımcı olması okuduğumuz ingiltere gibi
için bir parmağa sürülen bal olduğu zannı içinde idim."(202)
f
a gibi ortaya konmuştu. İçte te-
siri gençler ve safdillerce hasıl İşte bir ilacın her
k bünyeye uygun olacağını
a oldu ama dışta ihtiyat ile
zanneden bir gençliğin, Yeni
t karşılandı. Rusya başbakanı Osmanlı gençliğinin durumu.
Gorcakof ise; maymun Aşağı Yukarı Mithat Paşa ve
i taklitçiliği tabirini kullan-
y arkadaşlarını destekleyen
i gençliğin,kişilerin durumu bundan
ibaretti.
t
a Mithat Paşa ve arkadaşaları
t Sultan Abdülhamid Han'ın hiçbir
b işe karışmamasını bir kukla olarak
i kalmasının taraftarı idi ve bu şe-
k 129 kilde kendisini tahta
çıkarttıklarım ima ediyordu. Ama
o Sultan Ab- • dülhamid, bunu kabul
l etmiyor, mücadelesine devam ediyordu.
u
Tersane (İstanbul)
n
K Krizine bir çözüm yolu andlaşması özelliğindeydi.
o bulmak amacıyla 23 Aralık Sırbistan ve Karadağ'da
n 1876'da altı Avrupa devleti harpten önceki statüko
f delegesinin katılmasıyla korunacak, yalnız ileride bir
e toplandı. Konferans'in ihtilaf çıkmasını önlemek için
r Osmanlı Devleti aleyhine adı geçen iki prensliğe bir
a olan kararlarını atıl miktar toprak bırakılacaktı.
n bırakmak gereçekçesiyle Bosna-Hersek ve Tuna vilayeti
s Meşrutiyet'in (Kanun-i dışında Bulgaristan'a muhtariyet
ı Esasi'nin) ilanı da bu güne verilecekti. Osmanlı askeri
, denk getirilmişti. buralarda yalnız kalelerde
kalabilecek, ahalinin elindeki
B İstanbul Konferansı'nda silahlar toplanacak. Müslümanlar
a Büyük Devletlerin delegelerinin ve Hıristiyanlar'dan meclisler
l Osmanlı devletine kabul kurulacak, mahalli gelirlerin bir
k ettirmek istedikleri yenilik kısmı hazineye aktarılacak, iş
a şartları çok ağırdı. Adeta bu teşkilatın icrasına
n Balkanlar için Bir sevr uluslararası bir komisyon nezaret
edecekti. (203)
Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları

Bilhassa gizlice Londra'ya B


İngiliz delegesi, göndererek İngiliz u
Ruslara karşı desteğini istedi. tal
üstünlük elde 10 Ocak 1877'de ep
etmek gayesiyle Londra'ya ulaşan Avr
Odyan Efendi, up
İstanbul Mithat Paşa'nm alı
Konferansı mektubunu İngiliz
şartlarının De
Dışişleri Bakanı vle
kabulünü istiyor Lord Debre'ye
ve bu hususta tler
verdi. Mithat Paşa in
Padişah ile mektubunda; Os
Mithat Paşa ile "Reformları öngö-
ren Anayasa'nın ma
görüşüyordu. nlı
Mithat Paşa uygulanmasını
Büyük Devletler'in nın
ülkenin içiş
felaketine güvencesi altına
almasını, yani leri
sebebiyet ne
uygulamanın
verecek bu Babıali için kar
kararlara karşı uluslararası bir ış
göğüs zorunluluk haline ma
gereceğini sokulmasını önerdi. sı
Kanuni Esasi'nin ..Padişah, Avrupa de
çıkması ile buna şemsiyesi altındaki me
gerek Anayasa'yı kolay kti.
kalmadığını kolay Bu
belirtiyor ve çiğneyemeyecek, na
kabul değiştiremeyecek rağ
etmiyordu. ve 130 rafa me
kaldıramayacaktı. n
MİTHAT Bu şekilde Balkan İng
PAŞA'NIN Slavları için hak iliz
İNGİLİZLER arayışın-• daki Dış
Avrupa'yı ve işle
DEN TALEBİ özellikle Rusya'yı ri
surturmayı, öte Ba
Bununla birlikte yandan Sultan
"Kanuni Esasi"nin ka
Abdülhamid Han'ın
korunması ve tatbiki elini kolunu nı
için hukuk danışmam bağlamayı Lor
Krikor Odyan Efendi'yi amaçlıyordu. d
Debry, Mithat İngiltere'den l
Paşa'nm istiyordu. a
teklifini red Karşılğın-da da rı
etmiş, bu bu devlete, n
konuların onun şevketli ı
tartışma yerinin ilgisine layık n
Londra değil, olabilmek y
için, dileye- e
İstanbul t
Konferansı ceği bütün
hizmetleri ki
olduğunu l
söylemiştir. yerine getirme
taahhüdünde e
(204) ri
bulunuyordu.
Dehşete n
Mithat i
kapılmaktan
Paşa'nm bu işini ziyade daha kı
haber alan da allak r
bullak p
Padişah kalır m
olmuştum.
olmuş ve bu İmpa- a
konuda şunları ratorluk'un en k
üst düzeyindeki iç
söylemiştir; i
sorumlulardan n
"Mithat birisinin, b
Paşa en yakın hükümdar- ir
çalışma y
arkadaşlarından a
biri olan Ana- b
yasa a
yazıcılarından n
Odyan Efendi'yi cı
sözlü bir mesaj g
ve Britanya ü
hükümeti için c
eliyle yazdığ ü
bir mektupla n
Londra'ya m
göndermişti. Bir ü
Anayasa elde d
etmekle a
öğünüyor ve h
vaadlerimden a
dönmek duru- l
munda onu e
güvenceye si
almalarını n
i
dilenmesini aklım diyecektir: H
almıyordu. Çevrem a
öfkemden haberdar "Mithat Paşa, n
olmuştu. Mithattan hal'işine ,
nefret eden çalışma karışmakla, idare R
arkadaşlarım ellerimi adamı olmaktan u
ovuşturuyorlardı. Ona çıkarak ihtilalciler s
çoktan istifasını sınıfına geçti. y
vermiş... daha da iyisi, Hükümdarların a
hapse atılmış ve yar- hiçbiri hal' işine '
gılanmış gözü ile karımış bir adama y
bakıyordum." güven duyamaz. a
Meğer ki, hal k
KİN edilen hükümdar a
yerine geçenin can r
"Kinim Dinimdir" düşmanı olsun. Ve ş
diyen Mithat Paşa'dan dünyada hiçbir ihtilalci ı
Abdülhamid Han her görülmemiştir ki, d
zaman çekinmiştir. yıkmakta e
Mithat Paşa'ya karşı gösterdiği başarıyı v
takip ettiği siyaseti yapmakta da a
Mahmut Celaleddin göstermiş olsun..." m
Paşa'dana dinliyelim: (206) lı
t
" Gerçi, tahttan RUSYA'YA e
indirmek içindeki rolü m
KARŞI k
sebebiyle Mithat Pa-
şa'nm da devlet ZORLU i
idaresinden MÜCADELE n
uzaklaştırılması li
Saray'ca gerekli görü- Rusya, Osmanlıyı ,
lüyordu. Fakat halk tehdit ediyor, e
arasındaki şöhreti Balkanlarda bir n
sebebiyle, cülusu kargaşa ve ba- y
müteakip böyle bir ğımsızlık hareketi a
yola gitmek uygun başlatıyordu. k
görülmediğinden, bir Mithat Paşa ise Rus ı
defa onun da sad- ile herhangi bir savaş n
razamlığa getirilmesi ihtimalinde ı-
daha sonra ikbalinin İngilizler'in m
zirvesinden Osmanlı'nın ı
düşürülmesi şekli yanında savaşa z
tercih edilmişti." gireceğine d
(205) inanıyor ve onlara a
güveniyordu. g
a
Sultan Abdülhamid y
Han da şöyle Abdülhamid
e
t büyük ve korkunç
bir düşman olduğunu
belirtirdi.

Mithat Paşa
gerektiğinde harp
istiyordu. Sultan
Abdülhamid

131
Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları

Han ise aksine harbi devleti savaşa sevk


istemiyor, harbin için meydan okuyor.
kazanılsa bile Devletlerden
felaket olduğuna müttefikimiz yoktur.
inanıyordu. Harp O ise vardır diye ısrar
çıkmasından ediyor. Saffet Paşa
çekinen Sultan, da iki derede bir
Mithat Paşa'dan arada kalmış adam
konferans gibi ne yapacağını
kararlarının bilmeyip, ağlıyor.
değiştirilerek Bana gelince ağlayıp,
kabulü ile harbin Mithat Paşa'ya
önüne geçilmesini gidence ne
istemiş, fakat diyeceğini bilmiyor.
bunu Benim nazarımda
başaramamıştı. Saffet Paşa'dan
Hatta bu uğurda başka kimse
onu azil ile Rüştü göremiyorum. Sizin
Paşa'yı yeniden ise Anadolu'lu bir
sadarete Türk ve pederim
getirmeyi bile zamanından beri
düşünmüştü. devletin nan-ı
nimetiyle
Paşayı saraya nimetlenmiş, tec-, 22
çağırarak : "Paşa rübeli bir zat olduğunu
Hazretleri! Sizi buraya biliyorum. Sizi
çağırmanın sebebi, makama getireyim.
Konferans'in kararı Meclis-i —j—
Babıali'de Meclis-i Umumi'de devlet için
Unıumi'ye konulup ileride meydana
müzakere olunacatır. gelecek sıkıntıyı
Bunun üzerine bildirin. Benim
hazırlanan raporun arzumun da bu
birkaç yerinin olduğunu bildirin."
değiştirilerek kabulünü (207)
Mithat Paşa'ya
söyledimse de kabul Savaşları
etmedi. Raporun kazananlar da
içindekiler bütün kaybederler.
Sultan, karşı meth
İstanbul edilmekten de
Konferansından aşan hoşlanırdı.
istediği kararlan Bu ise liderliğin,
çıkartama-mıştı. yöneticiliğin en
Bunu, özellikle
zayıf
Mithat Paşa'nm
altından çıktığına yönlerindenden
inanıyordu. Mithat olup onların
Paşa sadarete felaketini
getirilince Sultan hazırlayan
Abdülhamid Han sebeplerdir.
onu sıkı bir takibe
almıştı. Özellikle,
Sadrazam'ın
konağında olup
bitenleri yakından
izliyordu. Paşa'nm
konağı, Kanuni
Esasi ilanının
müteakip yeni
Osmanlılar'ın
sürekli toplantı
yeri olmuştu. Her
akşam burada içki
içiliyor,sarhoşluğu
n tesir ile sultan'm
kulağna kadar
gelen ve onu
rahatsız edici
uygunsuz
konuşmalar
yapılıyordu. (208)

" devrid ü
bürid ü
şekest ü bi
best"
Mithat Paşa
aynı zamanda
sözlerine itiraz
edenlere derin kin
duyar, yüzüne
Mithat Paşa'nm kadar müstebid
mizacı diktatörceydi. (katı) olduğunu
"Yıkıcı atılganlığı ile gizlemezler. Paşa,
nam salmış olup, her hürriyeti yalnız nefsi
işte kendi görüşüne için istiyordu. Diyorlar ki,
tutkun olmakla dediğim bizde Kanuni Esasi'yi
dedik bir adamdı. Koyan Mithat Pa-şa'dır.
Yükselmek hırsı ile dolu Halbuki o öteden
olduğu için 'Yeni Os- beri Meşrutiyet
manlılar' adını alan taraftan idi Lakin
cemiyetin başkanlığına ismini bazı
geçerek 600 yıllık dev- kitaplarda, methini
letin yapısını bir anda işitmekle hasıl olmuş
değiştirmek, ülke ve bir taraftarlıktı. Mit-
milletin törelerini ve ge- hat Paşa, Meşrutiyet
leneklerini istediği idaresinin Avrupa'da
kalıba sokmak gibi elde temin etmiş olduğu
edilmesi imkansız bir faydaları yalnız
kudretin kendisinde görmüş, fakat bu
bulunduğunu sanmış ve ilerlemenin diğer
çok defa "devrid ü bü- sebeplerini tetkik
rid ü şekest ü bi best" etmemiştir.
(parsaladı, kesti, kırdı Sulfatömör, her
ve bağladı) şiirini ana- hastalığa, her
rak, devletin idare ağını bünyeye yaramadığı
parçalamayı, saltanatın gibi usul-i Meşrutiyet
otoritesini kırmayı de her kavme her
kafasına koymuştu" milletin bünyesine
(209) fayda olmayacağını
zannederim. Şimdi
Haddini Bilmek ise ( 1. Meşrutiyet'in
tatili yıllarında)
Sultan Abdülhamid zararlı bulunduğuna
Han Mithat Paşa eminim. Mithat Paşa,
hakkında şunları ifade Kanuni Esasi'nin behe-
etmektedir; mehal ilan
olunmasını teklif
"Sadrazam ettiği zaman hiçbir
olduğunun ilk devletin Kanuni
gününden itibaren Esasi'ni tetkik
bana adeta emir verir etmemiş ve bu babta
kesildi. Ve işlerinde esaslı bir fikir
Meşrutiyet'ten ziyade edinememiş idi.
istibdada yatkındı. Rehberi Odyan
Mithat Paşa'yı Efendi idi. Odyan
yakından tanıyanlar Efendi ise, o zaman
rey ve icaraatında ne bile bizde en mümtaz
bir hukukşinas değildi. okuluna alınmasını
Zannederim ki, bu isteyen bir dilekçe
bilgisizlik Mithat Paşa ile göndermişti.
Taif Kalesi'ne kadar Abdülhamid Han ise
beraber gitti." (210) bunu kabul
etmeyerek :
Mithat Paşa, aynı "Devletin temelini
zamanda Sultan'a yıkacak olan istekler"
gayri Müslimlerden vali şeklinde
tayin edilmesi ve nitelendiriyordu. (211)
bunların da harp
Mehmet AYDIN etmemesine bağlanmış görünüyordu. Bu
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Sırları Mehmet AYDIN kararlar. 18 Ocak'ta toplanan Meclis-i Umu-
II. Abdülhamid Han'ı bir kukla gibi
kullanamayacağını anlayan Mithat Paşa, sert bir
mektup yazmaya karar verir. Bu mektubunda:
"Meşrutiyeti getirmek ve ilandan maksadımız
İstibdadı ortadan kaldırmak ve Zat-i Şahanenizi
vazifesinde ikaz ve vükelayı devletin vazifesini tayin ve
milletimizin meyamnda süratli gelişmeyi tamin edip
elbirliğiyle ve gerçekten memleketin ıslahına çalış-
maktır...Padişahım, Osmanlılar, kendi kendilerini
ıslah ve idare iktidarına haiz olmalıdırlar. Usul-i
Meşrutiyetle idare olunan her memlekette nizam nedir bilir
misiniz? Tarife hacet yoktur. Bendenize emniyet ediniz efendim,
bununla beraber rical-i milletten de emini olunuz..." (212)
Sultan'a karşı takındığı bu tavırları neticesinde 5
Şubat 1877 günü sürgüne gönderildi. Ve ne
İngiltere'den ne de halktan beklediği tepkiyi
bulamadı.
134
II. Abdülhamid Han, bu konuya şu şekilde değinir:
"Mithat Paşa, sadaretinde milletin kendisini sevdiğine
o kadar inanmıştı ki, azlettiğim anda büyük bir ihtilal
çıkarak benim hal' ve belki de idam edileceğimi bile
saklamaya gerek görmedi. Halbuki, ben onu Avru-
pa'ya uzaklaştırdığım zaman, hiç kimse ağzını
açmadığı gibi, birçok vezirler ve devletadamları beni
kutlamışlar, şairler bana övgüler, ona yergiler yazarak,
gazetelerle, kitaplar bunları yayınlamışlardı...
Kendisine hürriyet vermiş olan bir velinimetinin,
henüz eserinin mürekkebi kurumadan, sadaretten ve memleketten
uzaklaştarıl-masına halkın suskunluğu, aydının
teşekkür ettiği bir memleketin Meşrutiyet idaresine
ne kadar layık olduğunu ben söylemek istemem. Beni
istibdad idaresinin en büyük taraftarı ve dünypamn en büyük
müstebidi ilan edenler, hakikati hiç olmazsa ben dünyadan el
çektikten sonra itiraf etsinler ve onlar da benden el çeksinler..."
(213)
BİR KARIŞ TOPRAK UĞRUNA
Yeni birTürk-Rus Harbi'nin çıkıp çıkmaması, Osmanlı
Devletinin İstanbul Konferansı kararlarını kabul edip
de azaltmıştı.
II. Hatta Sultan, V. Murat'ın tekrar tahta çıkarılması
Han'ın31 Mart tarihinde Londra'da Büyükelçiler arasında söylentileri ve kendisinin "Moskof taraftan" olması
"Londra Protokolü" adıyla anılan bir protokol
Liderlik Sırları propagandasıyla savaş lehine iyice sıkıştırılmış, bu
imzalandı. Protokolde, İstanbul Konferansı sebeplerden hastalanmıştı.
kararlarında Osmanlı Devleti lehine değişiklik yapı-
m
lıyordu. Osmanlı Meclis-i Mebusam bu protoklu 10 Nisan'da
i'de redet-ti. İngiltere'den çekinmeye devam eden Rusya,
red bir adım daha gerileyerek Petersburg'a bir elçi
edi gönderilmesinin vaadedilmesini ve Karadağ'a yalnızca
ldi. Nikşik kazasının verilmesini istedi. Bulgarlar
Bö sindirilmiş, Sırbistan'la sulh yapılmış, sıra Karadağ ile
yle barış andlaş-masına gelmişti. Ona Nikşik verilse idi iş
ce bitecekti. Burada Müslüman bulunmayan Türk
Ha düşmanı bir ilçe idi. Rus Çarı da giderek bütün
rbi isteklerini bu ilçenin Karadağ'a verilmesine kadar
n indirgemiş, verilmesi halinde harbin önüne
ol geçileceğini, aksi takdirde bunun kendisi için bir
ma "onur meselesi" yapılacağını söylemişti. Bu istek de
ihti Meclis-i Mebusan'da "bir karış dahi olsa toprak
ma vermeyiz" denilerek retedilince, sulh müzakereleri için
li gelen "Karadağ memurları" İstanbul'u terk ile
ço Hocabey (Odesa) yolu ile Kişnev ordugahına giderek
k ve Rus İmparatorunun himayesine sığınarak
yü kendisinden yar- 135 dım vaadi almışlardı ki, bu
kse keyfiyet Rusya ile harbin açılmasına • başlıca sebep
ldi. oldu.
Ru
s- II. Abdülhamid Han, harp istemiyor. Osmanlı
ya, devleti için bir felaket olduğunu, devletin içindeki
Av iç çatışmanın yanında dışta bir başarı elde
rup etmesinin zor olacağım çok iyi biliyordu. Ama
a dinletemedi.
de
vle Harp taraftarlarının başını çeken Mithat
tler Paşa, Konferans kararlarını kabullenmektense
ind harbi tercih ediyordu. Genlerde bu uğurda
en doldurulmuştu. Medrese talebeleri Saray'n
çe önüne gelerek "harp isteriz" diye bağırıyordu.
ki Sultan Abdülhamid Han bu konuda şunları yazar:
ne "Zat-ı Şahaneyi oraya (Saray'ın meydanına)
re kadar devletle biz muhabere isteriz, mutlaka
k muharebe olmalıdır. Padişah 11 sen gençsin
tal korkma, bizim milyonu aşkın askerimiz vardır, biz
ep gömleğimize varıncaya kadar fedakarlığa
ler hazırız" (Kocabaş)
ini
Mehmet Mehmet AYDIN İngiltere devletinin resmi delegesi II.
AYDIN bir savaş halinde İngiltere'nin Abdü
Devlet-i Aliyye'ye yardım etmeyeceğini resmen lhami
bildirmiştir. Bu durumda beni ve halkı aldattığınız, d
Meclis-i Mebusan'da Rus, Ermeni. Yahudi kandırdığınız anlaşılıyor. Avusturya'nın Bosna-
azınlıklar da vardı. Bunlar bilhassa bir harbin Her-sek hakkında Rusya ile ittifak halinde olduğu Han'ı
çıkmasında Mithat Paşa'yı destekliyordu. Aynı da bilinmektedir. Yu-nanlılar'ın niyetleri de n
zamanda Mithat Paşa Sultan'ı yanlış malum...Devlet, Karadağ'a karşı 30-40 bin asker Lider
bilgilendiriyordu. Mithat Paşa'nın her zaman 500 bulundurmak zorundadır. Devletin elindeki tüfek lik
bin askerimizin hazır olduğundan sözetme-si, cephane de Sırlar
askeri yönetimin defter kayıtlarına dayanıyordu. ı
Gerçek durum ve askerin gönderilmesi işi bunun
askerlik kertesini ve ihtiyatlar da içinde olduğu eksikt
halde toplanan askerlerin değerinin yetersizliğini ir. Bu
ortaya koydu. duru
mda
Milletin bu kadar dahili karışıklarla uğraştıktan savaş
sonra Rusya gibi güçlü bir devletle, müttefiksiz olarak a
savaşa girecek güçte olmadığı delillerle ortadaydı. girme
Böyle iken, savaşın çıkmasını çabuklaştırmaktan k
başka tedbirler alınmadı ve meclislerde ""Atı-yedi büyük
136 yüzbin silahlı askerimiz hazırdır, durumumuzu soru
harpten başka bir şey düzeltmez gibi sözler mlulu
söylemekten geri durulmadı. (214) ktur.
Bund
Savaş hazırlığı olmadan savaşa an
kalkışmak en büyük ahmaklıktır. daha
büyük
İngiliz delegesi Salisbury Sultan'ı ve Sadrazam alçakl
Mithat Paşa'yı devamlı harbin Türkiye için felaket ık
olacağı, İngiltere'nin destek vermeyeceği uyarısına tasarl
rağmen Mithat Paşa diretiyordu. Bunun üzerine anam
Sultan Abdülhamid Han, Mithat, Saffet, Namık, Said az.
ve Redif Paşalar'la Şeyhülislam Hasan Hayrullah Bir
Efendi'nin katıldıkları toplantıda, onlara şunları taraft
söyliyecektir: an
softal
"Ahali ve herkese Rusya ile savaşacak yedi ar
yüz bin asker olduğunu bildiriyorsunuz. Halbuki Saray
Ahmet Muhtar Paşa'dan alınan telgrafta 300 bin 'a ka-
asker yerine 30 bin asker olduğunu bildiriyor- dar
lar.Lord Salisbury da böyle bir uyarmada bulunuyor. Halbuki gelip
siz şimdiye kadar İngiltere'nin Devlet-i Aliyye'nin savaş
dostu olduğunu, her hususta birlik olduğunu, diye
yardım edeceğini, gerek bana ve gerekse bağırı
gazetelerle halka açıklamış bulunuyorsunuz. yor,
öte Mithat Paşa devleti acımasız bir harbin pençesine I I
yandan terk edecektir.
da en
küçük Ve nihayetinde Rusya, 24 Nisan 1877 tarihinde edil gel
çocukla Osmanlı devletine harp ilan etti. II. dülhamid Han'ın me mi
r el- tahmin ettiği gibi Osmanlı yalnız kalmıd sini şti.
lerind ist Me
e KAHRAMANLIK em clis
tüfekl işti -i
erle II. Abdülhamid Han, komutanların ehliyetsizlikleri . Me
göste sebebiyle harbe müdahele etti. Fakat bütün Bu cu
ri çabalarına rağmen maalesef harp keybedildi. Edirne dur bu
yapıy Ruslar'ın eline geçince ateşkes ve sulh istendi. um n'a
orlar. , Ha
Uyku Sulhun istendiği 1878 Şubat'ında Osmanlı Nik rici
mu ve devleti en buhranlı günlerini yaşıyordu. Başkent
sıhhat İstanbul kaybedilme tehlikesiyle karşı karşıya idi. şık ye
imi kaz Na
Rus orduları buraya bir günlük mesafede bulunu-
yitirdi yordu. Bunun üzerine Sultan Abdülhamid Han, Rus ası zırı
m. Bu ordusu Başkomutanı Grandük Nikola'ya bir mektup nın Saf
duru yazarak İstanbul'a girmemesi için onu uyardı. Kar fet
137 ad Paş
ma Mektubunda şöyle diyordu:
acele ağ' a'y
ve "Eğer İstanbul'a girmeye teşebbüs ederseniz, a ı
kesin şimdi Mesudiye Zırhlısı'na bizzat bineceğim, ver gö
bir Ayastefanos önüne gelip Rus ordusunu topa il- nd
çare tutacağım. Şayet mağlup olursam, cephaneliği ateşe me ere
bulun verip berhava olacağım. (216) si rek
malıdı ve "H
r." Grandük Nikola'nın Osmanlı Donanmasının Pet ük
(215) teslimi isteğine ise cevabı şu olmuştur: "...Yeminle ers üm
Bu beyan ederim ki, Donanma-ı Humayun'un elden bur eti
sert çıkarılmasına katiyyen rey ve rızam yoktur. Her türlü g'a n
ikaza fedekarlığı eder, fakat donanma maddesini esasından bir sul
rağm reddederim. Ve mucip sebeplerini dahi beyana elçi h
en muktedirim. İcabında donanmayı kayıp etmemek için gö tar
"İngili canımı fedaya hazırım." nd aft
zler eril arı
bize Sultan, Osmanlı devletinin harbe hazır me old
vaat olmadığını, Meşrutiyet meclisinden İstanbul si uğ
ediyor Konferansı kararlarının tadil edilerek kabul
no un
lar"
diyere kta u "
k sın bil
direte a diri
n ka yor
dar ,
so umduğu II. Abdülhamid çektiği telgraf sinden 13 gün y M
n olmamıştı. Han, tahta geçince üzerine mümkün sonra, 13 Şubat a
• e
ant Kendisini uzun bir bir sene beş ay olabildi. 1878'de Meclis-i P "
laş zaman sonra devlet idaresine mebûsânı kapattı.
ma ziyaret edecek karıştırılmadı. Ruslar ve Devlet idaresini
Memleketi Bulgarlar, eline aldı.
şar olan Enver Paşa'y
sadrazam Midhat onbinlerce Türk Mebusların
t- a şunları kadın ve
paşa ve arkadaş- ancak yüzde
ları söyleyecektir: çocuğunu kesti- kırkı Türktü. Bu
nın ları idare etti.
"Padişah Bunlar, 24 Nisan ler. Bir parlamento
ka milyondan fazla devam etseydi,
bul olarak bu 1877 günü Rus
memleketin Türk, Osmanlı devleti,
edi harbine sebep Bulgaristan'dan daha o zaman
lm tarihinde ilk Meclis-i oldular. Bu savaş
Mebu-san-ı ben , İstanbul'a göç parçalanacaktı.
esi Mâlî 1293 etti. O zaman Sultân
açtırdım. Fakat senesine
ni Rusya'nın Abdülhamîd
mebusların kafi rastladığı için hânın ilk ve
isti nüfûsu doksan,
derecede (93 harbi) büyük başarısı,
yor olgunlaşmamış Osmanlıların ise
du. denildi. 93 harbi altmışdört mil- bu felâketi
olduğunu Edirne görmesi ve önlemesi
Fak görünce, aynı yondu. Sultân
at mütârekesine Abdülhamîd hân. oldu.
meclisi ben kadar dokuz ay
Me faciaları
kapattım. Bilir sürdü. Müşir görünce. Edirne HATAYI
clis misiniz ki Os-
'ten [Mareşal] mütâreke- KABULLENMEK
manlı Meclis-i yaptıkları
ale Mebusan'ın
yht Süleyman paşa, Meclis-i
verdiği ilan-ı harp Şıpka Mebusan'ın
e kararı bize neye
kar geçidindeki (Meşrutiyet'in)
ma- gafletiyle en seç- kendi ifadesiyle
ar
loldu?" kin Türk ehliyetsizler
çık
Ve II. Abdülhamid birliklerinin elinde olması
mı harcanmasına
Han; "93 Harbi için Osmanlı için bîr
ştı. sebep oldu. Bu felaket olduğunu
Sul Karadağ'a bir karış top-
hezimete kahra- söyliyen Pa-tişah
tan rak tekretmekten bütün tepkilere
manlık denilerek,
, sakındık. Fakat sonra başkumandan rağmen takip
bu bunun yerine az kaldı yapıldı. Fakat, edeceği
kar Os-138 manii Filibe'ye ve politikayı şu
ard İmparatorluğu'nü oradan Edirne'ye şekilde ifade
an İstanbul kapılarına kaçtı. Edirne'de edecektir:
hiç yürüyen Rus de tutunamayıp
me ordularına • teslim mütâreke istedi. " Babam Sultan
mn edecektik." (217) Mütâreke Abdülmecid'i taklit
un Abdülhamid ederek, bağımsız
ol DEHA hânın, kraliçe müesse
ma Viktorya'ya seler vasıtasıyla ve
ikna yoluyla ıslahat
Mehmet AYDIN Osmanlılar'da milli his nasıl II.
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Sırları Mehmet köklenebilir? Zaten Hıristiyan Abdü
AYDIN tabaamız.büyük devletlerle işbirliği yapmaktadır. lham
Slavlar'ı Rusya, Ermeniler'i İngiltere, Rumlar da kah id
ve manevi gücünü felç eden Rusya savaşına sebep biri, kah öbürü himaye etmektedir.
olmakla sonuçlanmıştır. Bir müddet daha devam Han'ı
etmiş olsaydı,daha pek çok zararlar gittikçe büyüyüp Bir kanunun, bir memlekette, devletin ve n
korkunç şekil alacağını tahmin etmek güç değildir. halkın hayatım teminat altına aldığı halde, aynı Lider
Allah korusun, memlekette, nifak tohumları ve kanun bir diğer memleketi harap edebi- lik
aldatmalar öylesine gelişir.öylesine genişlerdi ki her Sırla
tarafta karışıklıklara ve ihtilaller çıkmasına sebep rı
olurdu...İşte henüz tecrübesiz ve memleketin gerçek
yararlarının neler olduğunu tam olarak kavramamış lir.
ve bir taratan da birçok fesatçı ve sinsi düşmanların Çünk
hile ve desisselerine kapılarak devlet ve millet için ü
esaslı tehlike sebepleri olan bir takım maddelerini, kanun
bilerek veya bilmeyerek, mutlak ve gelişme
halkın
sebepleri sanan kişilerin elinde,Kanuni Esasi'nin
din,
zararlı ve tehlikeli bir silah olduğu görüldüğünden,
Meclis'in süresiz olarak tatiline, saltanat ve devletin yaratı
hayat ve huzuru adına zaruret duyulmuştur. " (219) lış,
mizaç
140 ve
Bir kanunun, bir memlekette, devletin ve halkın
hayatını teminat altına aldığı halde, aynı kanun bir ahlakı
na
diğer memleketi harap edebilir. Çünkü kanun
uygu
halkın din, yaratılış, mizaç ve ahlakına uygun ol- n ol-
malıdır. malıdı
Abdülhamid Han'ın Meşrutiyet'in o zamanın r.
şartlarına uymadığını ve millet ve memleket için (220)
zararlı olduğunu muhtelif zamanlarda dile getirdiği
J
sözleri;
Ö
" Meşrutiyet'le idare edilebilmek için N
memleketimiz kafi derecede olgun değildir. Bu T
bizim için biri felaket olur; çünkü bu idare bütün Ü
fertler arasında eşitlik icap ettirir. Biz de ise böyle
bir şey düşünülemez. İmparatorluğumuz, R
Türkler'den, Araplar'dan, Rum-lar'dan, Ermeniler'den K
Bulgarlar'dan, Ulahlar'dan, Arnavutlardan, Yahudiler'den L
teşekkül etmiştiri. Bu unsurlar kazai istiklallerinden ve E
kiliselerini kendileri idare temek hakkından R
vazgeçmek istemezler. Bundan başka müşterek bir
dilimiz olmadğı da malumdur.Gene bu unsarlardan "
hiçbirinin anadilinden vazgeçip Türkçe'yiresmi dil olarak Bizim
kabul etmeyeceği de aşikardır. Bu şartlar altında Jön
Türkler Jön Türkler'i tutmaları dikkat çekicidir ve bizim I I
hayalp memleketimizde Kanunu Esasi'yi getirmek için ellerinden
eresttirl geleni yaparlarken aynı şeyi Hindistan için
er. reddetmektedirler. Halbuki Hindistan'ın umumiyeti t z
Çünkü bizimkine benzemektedir. Orada herşeyden evvel kast ara altı
bizde teşkilatını yok etmek icabe-der. fın nd
Kanuni da a
Esa- Orada da bizimki gibi Müslüman,Hıristiyan, Budist, n da
si'yi Brahman gibi gayrimütecanis kitilelerin aynı mecliste ida ha
meşr beraber çalışmaları pek güçtür." (221) re me
uti edi su
hükü Osmanlı Devleti'ni çok yakın takibe alan ve her ldi t-
meti defasında fitne ve fesatlarla kadın ve para ile ğin tul
ilan yöneticileri elde etmeye ve gayri Müslimleri aleyhte i ar.
etme kullanmaya çalışan İngilizler, Meşrutiyet'in iyi bir sö Zir
k, şekilde işleyişinin de kendi felaketleri olacağını ylü a
umu bilmekte idiler. Bunun için her türlü hile ve desise ile yor bu
mi bir Osmanlı'da siyasi istikrarı baltalamaya çalışmışlardır. du ins
karga k. anl
şalığı İngilizler bu nedenle Jön Türkleri, kendilerine muhalif Hal ar
davet olan Sultan Abdülaziz ve Abdülhamid hanın 141 bu mu
et- politikalarını bertaraf etmek için desteklediler. ki ka
mek, İngilizler Birinci ve İkinci meşrutiyeti etkisis hale biz ye
herke getirmeyi başarmışlardır. ida se
si re im
birbiri İkinci Meşrutiyet sonrası 31 Temmuz 1908'de ett ka
ne İngiliz Dışişleri Bakanı Edvvard Grey, İstanbul iği nın
düşür Büyükelçileri G. Lowther'e gönderdiği bir telgrafta: mi a
mek "Şayet Türkiye Anayasa'yı tam olarak ayakta tutar z sa
deme ve kendisi de kuvvetlenirse bunun sonuçlan bizim İsl hip
ktir. şimdi göre-meyceğimiz kadar uzaklara gidebilir. Bu am de
Bu, hareketin Mısır'daki tesiri inanılmayacak kadar lar ğill
bütün büyük olacaktır. Kendisini Hindistan'da his- içi erd
Osma settirecektir. Biz şimdiyekadar idaremiz altında n i.
nlı bulanan İslamlara kendi dinlerinin başkanı olan iyi Do
İm- milletin (Türkler"in) kötü bir despot bir lay
parat de ı-
orluğ sp sıy
u'nü ott la
sarsar uk far
. ve kın
İngiliz biz ke
ler'in, im ndi
her ida leh
vesile re leri
yle mi ne
old işler ve çalışmıştır. (223) hasletleri, Türklerde O K
uğ Türkiye'de işler •
dinlerine evvelâ itaat s A
un iyi giderse BÜNYEYİ bağlılıkları ve duygusunu Y
u Mısır'da kadere rızâ kırmak ve B
İÇTEN O
ka ayaklanmalar göstermeleri manevî E
TAHRİP M
bul ola-catır. Bu yanında rabıtalarını T
e vaziyette bizim ETMEK kuman- (bağlarını) İL
P
ha durumumuz çok danlarına, kesretmek LE
İstanbul (parçalamak), O
zır garip kaçacaktır. büyüklerine TL
dıl Biz asla ne Mısır Patriklerinden olan itaat dînî Lİ
olan Gregorios, E
ar. halkıyla ne de duygularından metanetlerini Tİ
Sultan İkinci (sağlamlığını) R
Fa Türk gelmektedir. K
kat hükümetiyle Mahmûd Han zaafa uğratmak A
zamanında çıkan (zayıflatmak) A
şi mücadeleye Türkler R
m- girmeyeceğiz. Rum İsyanının zekîdirler ve icâb eder. SI
A
di Bizim baş kendilerini müsbet Bunun da en
planlayıcısıydı. kısa yolu, SI O
Tür mücadelemiz yolda yönetecek
R
kiy Türk halkının Bu suçundan 1821 reislere sâhib an'anât-i
e hisleriyle 'de Patrikhane oldukları milliyetlerine E İ
bir olacaktır. Bunu, kapısında îdam müddetçe de (millî
ana yakın veya edildi. Patrik çahşkandırlar.Gâ geleneklerine),
ya uzakta çok Gregorios'un Rus yet kanâatkârdır- maneviyâtların
sa dikkatli ele Çarı Aleksandra lar.Onların bütün a uymayan
yazdığı mektup, meziyetleri, haricî fikirler ve
ya alınacak bir konu hareketlere
pa olarak veriyorum. târihî önemi hâiz hattâ
olup, ibret verici alıştırmaktır.
r, Bu hususun haricinde kahramanlık ve
pa bütün reform olması şecaat
rla hareketlerini tutar bakımından duyguları da, Maneviyâtl
me görünün ve bana mühimdir.Mektupt geleneklerine arı sarsıldığı
nto bilgi verin. "(222) a şöyle olan gün,Türkleri
kur demektedir: bağlılıklarından, kendilerinden
ar İngiliz casusu Fitz ahlâklarının şeklen çok
ve Maurice de 25 "Türkleri güzelliğinden kudretli,
hü Ağustos 1908 maddeten ileri gelmektedir. kalabalık ve
kü tarihindeki ezmek ve zahiren hâkim
me Londara'ya yıkmak kuvvetler
t gönderdiği imkânsızdır. önünde zafere
şe raporunda, aynı Türkler, Müslüman götüren asıl
kli endişeleri dile oldukları için çok kudretleri
m getirmiş, Osmanlı sabırlı ve sarsılacak ve
de Meclis-i mukavemetli maddî
ğiş Mebusan'ındaki gayri insanlardır. vâsıtaların
tiri Müslim mebusları Gayet üstünlüğü ile
rse tavlayarak 142 mağrurdurlar ve yıkmak
. Meşrutiyet'in işleyişini izzet-i îmân mümkün
Mıs baltalamaya sahibidirler. Bu olabilecektir. Bu
sebeple
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

Ruslar'ın İngilizler için büyük tehlike olacağına büyük bir Bulgaristan istemiyordu. Ayastefanos
inanılıyordu. İngilizler bu nedenle Boğazların ve Andlaşması'nın şartlarım öğrenen İngiltere'nin
İstanbul'un Ruslar tarafından işgalini istemiyordu. İstanbul Büyükelçisi Layard, durumu Başkan
Sultan Abdülhamid Han, Ruslar İstanbul'a 10 Km. Lord Beacons-field'e şöyle bildirecektir. "Eğer
Mesafedeki Ayestefanos bugünkü Yeşilköy'e gelerek İngiltere Sultan'ı terkedecek olursa, Sultan aklını
burada karargah kurdular. Sultan Abdülhamid Han, kaçırabilir ve çeşitli tehdit ve entirikalara maruz
İngiliz Kraliçesi Viktoria'ya bir mesaj göndererek Rusya ile kalabilir. Burada olup bitenler ciddiyetle mütaala
ateşkes ve sulh müzakerelerinin başlamasında edilmelidir. İngiltere'nin olduğu kadar, diğer
arabuluculuk yapmasını istedi ve bir İngiliz Avrupa devletlerinin de menfaatlerine aykırı olan
donanmasının İstanbul'a getirilmesini usta Ayastefanos Andlaşması'nı şayed mevcut
politikası ile temin etti. şekliyle kabul
İngilizlerin araya girmesiyle ateşkes sağlandı.
Sulh andlaşma-sı 3 Mart 1878'de Ayastefanos'da
imzalandı. Sultan Abdülhamid Han, Ruslar'ın
andlaşma şartlarını hemen hemen tamamını kabul
etti. İyi bir diplomat olan Sultan, Ayastefanos
Andlaşması ile verilen vilayetlerin bir kısmının
ileride geri alınacağı ümidindeydi. Ve Koparılan her
vilayetin İngiltere'nin öfkesini artıracağını umuyor-
du. Böylece sulh andlaşmasım,usta politikasıyla
"milletlerarası rekabet doğurmak" ve bundan
faydalanmak hesapları doğrultusunda yapıyordu.
144 Ayastefanos Andlaşmasın'da büyük Devletleri Rusya
aleyhine
• tahrik eden önemli maddeleri, Balkanlar'da Rusya'nın
kontrol ve nüfuzunda slav üstünlüğünün
oluşturulmasına yönelik Tuna Neh-ri'den Ege
Denizi'ne kadar uzanan Büyük Bulgaristan'ın
kurulma-sı,Anadolu'da Rusya'nın Batum, Kars,
Ardahan ve Beyazıd'ı ilhak ederek Mezopotamya ve
Basra Körfezi'ne daha da yaklaşması üstelik,
Ermeniler'le ilgili ıslahat vaadi kopararak onları
nüfuzuna almak avantajlarını sağlamış olması
teşkil ediyordu.

BeklenenTepkiler

Sultan Abdülhamid Han'ın beklediği ilk tepki


İngiltere'den geldi. O'nu Avusturya takip etti. Bu iki devlet
Balkanlar'da Rusya'nın ileri karakolu olacak kuvvetli ve
edersek, o zaman biz Asya'daki nüfuzumuzu Avusturya, Viyana'dan Selanik'e büyük Avusturya
kaybetmiş oluruz. Acaba İniltere buna hazırmı? Eğer politikasını takip ediyor, Bosna Hersek, Yeni Pazar ve
değilse, Türkiye bize hala çok faydalı olabilir. Sultan'ı Makedonya yoluyla Ege Denizi istikametinin açık
Asya'daki müttefikimiz olarak kabul etmek ve vilayetlerden bulunmasını istiyordu. Yunanistan, Sırbistan ve
hala elinde bulunanları bir arada tutmak bizim Romanya da menfaatlerine aykırı olduğu için
menfaatlerimize uygundur. Ayastefanos Andlaşması Ayastefanos Andlaşması'na karşı çıktılar.
şartlarından bazıları değişmedikçe, Avrupa'daki Türk
İmparatorluğu'nün tamamen yok edileceği gibi Asya'da ve BÜNYEYE UYGUN İLAÇ
neticede Afrika'da da zayıflamasına sebep olacaktır."
(225) 1877-78 Türk-Rus Harbin'in kesin sulhunu
görüşen Berlin Andlaşması imzalandı ve
İngiliz Dışişleri Bakanı Lord Salisburi de tepkisini andaşmayla, Osmanlı toprakları adeta yağmalandı.
şöyle dile getirecektir: "Ayastefanos Andlaşması'yla, Türk-Rus harbi felaketine sebep olan meşruti
Rusya hükümeti, Karadeniz civarında fevkalade bir idaresinin memleket hayrına olmadığını anlayan
tesire sahip olacak, şimdiden Ermeniler Rusya'nın Patişah, meşruti idaresini fesh edecek ve yeni bir
nüfusuna düşecek,bunun sonucu Trabzon üzerinden politika ile enkaz halindeki ülkeyi yıllarca ince
İran'a yapılmakta olan yaygın Avrupa ticareti, siyasetiyle dünyayı hayran bırakacak şekilde
Rusya'nın keyfine uygun olarak kısıtlanabilecek veya yönetecektir. Çeşitli zamanlarda yeni politikası
yasaklanacaktır." hakkındaki beyanları;

Böylece Sultan Abdülhamid Han'ın usta "Harb sona erince herşey daha da berbat
politikasıyla İngiltere ve Avusturya ittifakı Osmanlı olmuştu. Harp sırasında, kumandanlarımızın
Devleti'ni birlikte Ruslar'a karşı himayeye karar dirayetsizliği, birçok yüksek rütbeli memurun
vereceklerdir. satılmışlığı, muhaberede yenilmemiz ve
İmparatorluğumuzun
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

146 bir kısım topraklarını kaybetmiş olması ruhi bir diyanet ve hamiyet damarları kurumuş olan yet
çöküntüye sebep olmuştur. Bu tabiidir. Fakat işbu memurların kötü iş ve rüşvetleriyle ülke kile
herşeye rağmen, Osmanlılar'm, kadere boyun nereye kadar gö-türülebilirdi?"Hocaoğlu, (226) rini
eğme temayüllerinin bu derece tereddi Sar
etmemesi icab ederdi. Milleti düştüğü yeisten "Güveneceğim adamları bulamıyorum, ne aya
kurtarmak imkansız hale geldi. Hiç kimse yapayım. Gördüğünüz gibi etrafım bencil, taşı
rahatsız edilmesini keyfinin bozulmasını amansız ve namussuz insanlarla çevrili. Genç r
istemiyor...Herkes, her zaman olduğu gibi baştaki nesil arasında yetenekli, dürüst ve ve
padişah ve müşavirleri icap edeni yaparlar diye vatanperver adamlar yetişene kadar sağlığım ülk
düşünüyordu." için tehlikeli olsa dahi, yalnız başıma çalışma- eyi
ya mecburum" bur
Korku ve kuşkular kesin karar ada
kabiliyetini yok eder. Yalnız başına koskoca bir devlet. Ve bu
n
devleti nasıl idare edecekti.
ida
"Said Paşa, gerek sadrazamken, gerek
değilken, kendisiyle ne zaman istişare etsem, ZORUNLU MERKEZİ YÖNETİM re
kesin bir kanaat söylemezdi, Sorumluluktan, POLİTİKASI et
kamuoyundan, tarihten ve bunlar kadar me
benden korkardı. Bu korku ve kuşkular onda, Avrupa'dan bağımsız bir politikanın takibi ye
kesin bir söz söyleme kabiliyetini yok etmişti." ve içte huzurun temini için bütün yetkilerin baş
"Ben hayatımda akıllı adam aradım, Ne sarayda toplanmasına karar verir. Bu kararı lar.
yazık ki bulamadım" "Maneviyatı sönmüş, din, üzerine Babıali'nin (Hükümet)in bütün Bu
poli her meseleyi öğrenmek ister, her şeyi sorar, tercüme-i halini okuturur ve bazan bunlardan biri bunl
tika herkesin halini tetkik eder, tayinleri lazım arzu ettiği şekilde değilse o mefYıurun tayinini ar-
sı olan her memurun kabul etmezdi. Sadece Hakimlerin tayinine karışmaz, o dan
ned makama kim münasip ise onun tayinini isterdi. başk
eni Mülki ve askeri büyük memurların seçim ve a
yle tayinlerini yakından ve büyük bir alaka ile takip aradı
ida- ederdi. Bu tayinlerin bazılarını hemen kendisi ve ğı
ri, bazılarını da danışarak yapardı. (227) şey
ikti kayıt
sad II. Abdülhamid Han, saraydaki memuriyetlere sıs
i, tayinedilecek zatları kendisi imtihan ederek şarts
seçerdi. Yaşam tarzını, tabiat ve ahlaklarını ız
ask
incedeninceye tetkik ederdi. Yıldızda sada
eri,
müstahdem memurların fotoğraflarından kat
mal ve
i müteşekkil bir koleksiyonu vardı. Alacağı
memurların kibarzade olmasına bakmaz şahsi itaat
gibi idi.
büt liyakati, gayret ve faaliyeti olanlar daha çabuk
itimadına mazhar olurlardı. Abdülhamid Han, (229
ün )
hangi meslekte olursa olsun ehliyet ve dirayet
ülk sahiplerini asla gözünden kaçırmazdı.Saraydaki
e nedimleri arasında fakir aile evladından birçok A
me kimseler vardı.Bunlar bu yüksek mevkie sırf ynı
sel mektepten birinci çıkmak sayesinde seçilirlerdi. zam
eler anda
Çünkü Abdülhamid han, okullarda böyle en iyi insa
i ile imtihan vererek çıkanları kendi kadrosuna nları
te alırdı. n
ma mem
s Mabeyncilerin büyük bir kısmı resmi devlet nuni
et mekteplerinden en iyi derece almış gençlerdi yetin
me ve birkaç yabancı lisanı mükemmel konuşur ve den
imk yazarlardı. (228) ziya
de
anı kara
nı SADAKAT VE EHLİYETLİ msar
bul lığa
ur. Yöneticiler için İtaatkar ve sadık düş
yardımcılar bulunmaz hazinedir mem
I eleri
I. II.Abdülhamid Han, yanında bulunan ne
Ab dikk
insanların bir kısmından vazifeleri gereğince at
dül işinde uzmanlık (ehliyet-i ilmiye) arar, diğerle- eder
ha rinde ise bilgiden ziyade sadakate önem verirdi. Vükela di.
mi (vekilleri) ile kendisi arasında aracılık yapan (230
d mabeyncilerin eğitim, söz kavrama ve aktarma, )
Ha tebliğ liyakati ve kabiliyetine önem verir,
n,
147
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

148 Ülkenin yetişmiş devlet adamlarının, İngiliz Büyükelçisi Layard'a şunları söyliyecektir:
yöneticilerin düşman eline geçerek devlet aleyhine "Tahta çıktığımda etrafımı, dolapçı ve beni esir
kullanılmamalanna da çok dikkat eder ve üzerinde etmek isteyen insanlarla çevrilmiş gördüm. Bunun
üzerine hayatımı ve hanedanı muhafaza etmek için
hassasiyetle dururdu. hileye karşı hile ile karşı koymam gerekti...""(232)
Komutanlar, valiler istek ve dileklerini
doğrudan Sultan'a iletebiliyordu. Dış ilişkilerde de II. Abdülhamid han, devlet idaresini Abdülmecid han gibi
durum bundan ibaretti. Abdülhamid han, kendisini sadrazam ve vezirlere bırakabilir veya Abdülaziz han
bu nedenle "istibdatçı" diye suçlayanlara kulak gibi belirli bir alandaki işleri, üzerine alarak saltanatı
asmıyor, işi malum çevrelere bıraktığı takdirde sürdürebilirdi. Bürokrasinin bu isteğini Sultan
çok hassas dengeler üzerinde bulunan devletin Abdülhamid Han yapmadı. Eski dedeleri sultanların
hemen dağılacağına inanıyordu. Nitekim, Sultan, bu yaptığı gibi devlet işlerini bizzat kendi üzerine aldı.
endişesinde haklı çıkacak, 33 yıllık imparatorluk Ana gayesi, dedelerinden kalma mirası ve hanedanı
11. Meş-rutiyet'ten sonra 10 yıllık kısa bir süre yaşatmak, din-i İslamı aleme yaymaktı. Bu
içerisinde yerle bir olacaktır. maksadına ulaşmak için herçareye başvurmaktan
geri kalmadı. Hile yapanlara karşı hile yaptı.
Hileye Karşı Hile Düşmanlarını silahları ile vurdu. Abdülhamid han,
mevcut şartlan gerçekçi bir gözle her cepheden
Vembery hatıratında şunları yazar : "Açıkça inceleyerek ele alır, en uygun yolu seçer ve uygu-
söylemeliyim ki, Sultan Abdülhamid gibi devlet lamadan asla çekinmezdi.
mekanizmasının kurumlarını elinde tutan başka
bir lider dünyada yoktur. O, kelimenin tam Büyük başarılar, güçlü kadrolarla
anlamıyla yönetimin yüreği ve eksenidir." (231) gerçekleştirilir.
Imandan ve yöneticileri tespitinde hemen insanlık icabıdır.
I. görev dağılımından da asla çekinmedi.
Abd Çünkü yöneticiler liderin yükünü hafifletir, Bilahare Yıldız Sarayı'na taşınan Padişah,
ülha ona destek olurlar. Yeterli kadroya sahip ülkeyi buradan idare etmeye başladı. İç ve dış
mid olamayan liderler çabuk yıpranır, büyük düşmanların saldırıları, suikast teşebbüsleri
Han hedefleri gerçekleştiremezler. dinmek bilmedi. O ise bütün bu saldırılara karşı
, tedbirlerini alıyor onlara karşı koyuyordu.
idar Mesela,Sadrazam Tunuslu Hayrettin Paşa Düşmanların sinsi saldırılarına karşı devlet
eyi hataları düzelmek için yardımcı olmuş fakat idaresini Sarayda toplamış, amcasıyla
yaln bilahare fitne ve fesatçılar araya girerek bu kardeşinin hal'i, 93 harbi ve ülkenin içinden çıkılmaz
ız ilişkinin bozulmasına sebep olmuşlardır. perişanlığı merkezi otoritenin
başı Tekrar, yük Sultan'ın omuzlarında kalmıştır. kuvvetlendirmesine sebep olmuştur.
na
taşı II. Abdülhamid Han, saltanatının i l k günlerini Sultan Abdülhamid Han'ın bu tedbirlerini
ma Dolmabahçe Sa düşmanlar "vehim, içine kapanıklık" olarak
nın rayı'nda geçirdi. Saray halka ve aydınlara açıktı. algılıyor, halkın gözünde düşürmeye çalışı-
ağır Buraya herkes ra yorlardı. Ama o bütün bu saldırı ve
lığın hatça girip çıkıyor, Sultan herkesle görüşüyor, antipropagandalara rağmen tedbiri elden
ı halkın içine karışı bırakmıyor,sebeplere yapışıyordu.
biliy yordu. Sultan ve şehzadelere hiçbir kısıtlama
ord yoktu. Öyle ki Sultan, "Hayatıma kasd edildiğini ve birçok defa da
u. suikastçıların muvaffak olmalarına ramak
önceki üç selefinden daha iyi bir görüntü sergiledi. Çok iyi
Fak
bir ni kaldığını biliyordum. Bu şartlar altında herkesten
at
idar yet, karakter, psikolojiye ve akıl yapısına sahipti. şüphe etmemde ve i y i l i k yapmak istediklerimden
eci Dindarlığı, alkol bile
bula kullanmaması ve israftan uzak duruşu ile dikkati
mıy çekiyordu. Halk
ord arasında dolaşmakta, camilerde halk arasında
u. namaz kılmakta, te
Dür mas ettiği isanlarla samimi ve bir insan gibi
üst, konuşmaktaydı.
vata
nse 149
ver, •
ima Dış ve iç tehlikelere karşı gereken
nlı tedbirleri almak korkaklık alameti değil,
ku-
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

150 uzaklaşmamda şaşılacak bir şey yok. Bu HAFİYE TEŞKİLATI T


tamamiyle beşeri ve anlaşılır bir iştir." (233) ahsin
Devletler, dış düşmanların içteki sinsi Paşa
Abdülhamid Han, kendisinde topladığı yetki faaliyetlerinin önlenmesi için güçlü istihbarata hatır
ile dağılmak üzere olan devleti 33 yıl sahip olmak zorundadır. Sultan Abdülhamid Han atınd
yıkılmaktan korumuş, 300 milyon altınlık borcu, da, emperyalist devletlerin ve ülke içindeki a
otuzda birden daha aşağı bir seviyeye uzantılarının sinsi faaliyetlerinin tespiti ve bu senel
indirmiştir. İlk milli tesisleri kurmuş ve hem iç faaliyetlerinin imhası için güçlü bir istihbarat erce
hem dış siyaseti kontrol altına almış ve hassas teşkilatı kurdu. Yine Sultan'ın kurduğu bu güçlü Abdü
dengelerde götürmüştür. Zamanın şartları istihbarat teşkilatını baltalamak için kendisini lham
icabında bütün yetkileri Sarayda toplaması çekemeyenler onu "vehimlik" ve "korkaklık" la id
sayesinde hükümet ve devlet sırlarına nüfuz suçladılar. Han'ı
eden, Batı emperyalizimine karşı setler çekilmiş n
ve devrin memur kadrosundaki ahlak ve anlayış Sultan Abdülhamid Han, amcası Abdülaziz hizm
zaafı sarayca telefa edilmiştir. Abdülhamid Han ve kardeşi Sultan Murad'ın nasıl tahttan etinde
Han'ın tahta çıkması sırasında sürüklendirildiği indirildiklerini, ne şekilde perişan edildiklerini bulun
Rus harbi bir yana, bütün saltanatı boyunca bildiği için kendisinin de aynı akıbete an
verdiği ve zaferle bitirdiği Yunan Harbi de, uğramamasına büyük bir dikkat gösterir ve bütün Hacı
Askeri hareketlerin saraydan idare edilmesi ve tedbirlerini buna görer alırdı. Ve hatta Ali
dışarıya hiçbir şey sızdırılmaması sayesinde ve İngilizlerin saraya kadar yerleştirdikleri Paşa'
en kısa zamanda başarı ile neticelenmiştir. ajanların varlığının tespitini dahi yapan dan
(234) Sultan'ın tedbirsiz davranması mümkün değildi. Sulta
n'ın
bir u belirtir. (235) (Düşmanın şerrinden korunmanın ancak bütün muha
ara hareketlerini yakından takip etmekle lifleri
şüph olacağına) inanırdı. mle
elen ilişkiy
diğini II. Abdülhamid Han, devlet bünyesinde e
, haber alma mekanizmasının hayati önemini girdi
kend kavrayarak dünyada ilk defa, merkezi sisteme ğinizi
isine bağlı bir gizli polis, istihbarat şebekesi kurdu. habe
acıdı Bu istihbarat teşkilatı sayesinde maddi ve r
ğı mânevi fesatçıları tespit ederek ülke verdile
için içerisindeki faaliyetlerini bertaraf etti. r."(237
şüph )
eyi Sultan Abdülhamid'in daimi misafirleri
mera vardı. Devletin çeşitli yerlerinden getirilmiş II
k Kürt liderleri, Arap alimleri gibi insanlardı. .
ettiği Yemeklerinin Saray mutfağından gönderildiği Abdü
ni ve ve Hazine-i Hassa'dan kendilerine maaş verildiği lhami
niha aynı zamanda çocuklarının parasız okullarda d
yette okutulduğu bu insanlar sayesinde bulunduğu Han,
ingili beldelerin ahalisi hakkında yakinen haberdar amca
z olurdu. sı
ajanı vakur
oldu Aynı zamanda memlekette olup bir
ğunu bitenlerden herkesten önce Abdülhamid Han patiş
öğre haberdar edilirdi. ah-
nince olan
hayr Abdülhamid han, yüksek mevki sahibi Sultan
ette devlet adamlarına, bazı yabancı elçilerin ileri Ab-
kaldı gelenlerine kendi kesesinden düzenli bir dülaz
ğını ödenek ayırmıştı. Bu şekilde büyük devlet iz
belirt adamlarını kendisine bağlamıştı. Bazı insanların Han'ı
erek şerrinden korunmanın ve devlet için fa-ideli n ve
yaba hizmetler yaptırmanın ancak maddi menfaatle temi
ncıla olabileceğine inanarak kendi kesesinden z
rın harcadığı çok olurdu. (236) kalpli
saray olan
içinde Vember II. Abdülhamid Han'dan şunları kard
ki nakleder: "Haber alma düzeni bulunmayan bir eşi V.
entirik hükümet, bir devlet ya da bir devlet adamı düşünülebilir Mura
alarmı mi? Zirvede bulunana kişi tüm yanı bışında t'ın
dikka olup biteni bilmezlik edemez. Amcam Aziz'in kanlı hal'in
t alın yazısına bakın. O benim için bir ders bir ibret in
çekic olmamalı mı? Ben de jurnalleri keşfettim güçlü
i böylece. Sözgelişi azizim Vembery. onlar bana, bir
buld sizin kısa zaman önce benim amansız istihb
uğun arat
teşkil alınırken bile kendisine yönelik
atının
olma
yışın
a
bağlı
yord
u.
Sulta
n
sara-

asker
ve
dona
nma
ile
abluk
aya 151
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

hal' planlarından habersizdi. Haberi ancak. Hüseyin istihbarat teşkilatımın sayesinde ,kimin ne dediğini,
Avni Paşa'nın yatak odasının kapısını kendisini tevkif kimin evinde ne söylendiğini gayet iyi biliyo-
etmek için çaldığı sırada olmuştu. rum..."(241)

Menfaat ve istihbarat Güler yüz, tatlı dil ve sır saklamak başarının


temel prensiplerindendir.
Sultan, Başkent'ten ülkenin en ücra köşesine
kadar istihbarat ağını mükemmel denecek şekilde
yaymıştı.. Bunun sayesinde ülkede olup bitenlerin hepsini takip
ediyor, biliyordu. Ve bu teşkilatın paralarını bizzat
kesesinden harcıyordu. Nimetin, ihsanın, kısaca
menfaatin arkası kesilirse şebekenin
gevşeyeceğini, hatta dağılacağım ve arzulanan
nimetlerin son bulacağı muhakkak idi. İşte Sultan
Abdülhamid han, bazen göze batacak kadar fazla
para dağıtmaya sevkeden sebeb bu idi. Bunun ise, hususi
hayatta iktisat ve tasarruf ile hiç bir münasebeti yoktur. (238)
Abdülhamid Han, cömert olduğu kadar
düşmanının şerrini bertaraf için de eli açık bir
Sultanidi. Ondan iyilik görmemiş, onun-nimetine
ermerniş,etrafmda,düşmanlarıııa kadar,hemen hiç kimse
yoktu. Mesela, İstanbul'da Batılı sefaretlerden
birinin mensubunu adımadım takip ettiriyor, onun
kumara düşkün olduğunu biliyor ve-belki bu
noktadanbir zaafını kolluyor bir gece Avrupalı
diplomatın muazzam bir para kaybedip
ödeyemeyecek hale düştüğünü tespit edince de,
onu hemenkendisinemüracat ettirerek borcunu
ödüyor. Buşekilde adamı kendisine bağlıyor. (239)

Kendisini kurduğu güçlü istihbaret teşkilatı


dolayısıyla suçlayanlara özetle şu cevabı vermiştir.
"Geniş bir haber alma teşkilatı kurmamış olsaydım,
etrafımı saran tehlikelere karşı kendimi korumam
kabil olmazdı. Diğer hükümdarlar da mesala Çarlar
da aynı şekilde hareket etmiyorlar mı?" (240)"
"İmparatorluğun dahilinde cereyan eden
hadiselerden haberdar olmadığımı söylüyorlar.
Halbuki istihbarat teşkilatım o şekilde kurulmuştur
ki, hiçbir şey benden saklanamaz...Fevkalade işleyen
II. Abdülhamid Han, güleryüzlü ve tatlı dilli polisi yeniden örgütledim. İstihbarat elemanları ra- •
olması hasebiyle insanlar heybetine rağmen porlarını günü gününe veriyorlardı. Bu örgüt işime
huzuruna çıkıp talep ve şikayetlerini rahatlıkla mükemmelen yaramaktaydı." (244)
anlatabiliyorlardı. Bu hasletleri kendisinin
birçok işinde muvvaffak olmasını temin Sultan Abdülhamid Han, casusluğun kötüye de
etmesine sebep olmuştur. kullanılabileceğini iyi bilmekte ve aldatıcı
haberlerin doğru haberlerden ayrıt edilmesini
II. Abdülhamid Han'ın bir meziyeti de her istemektedir. Bu konuda şunları anlatır: "Dünyanın
işi gizli tutması ve sır saklamasını çok iyi hiçbir yerinde entrikaların bizde olduğu kadar feci
bilmesiydi. (242) Bu meziyeti dolayısıyla olabileceğini zannetmiyorum. Fakat kendilerine
birçok olayların üstesinden gelmiş, ehemmiyet payı çıkarmak isteyen gayretkeşlerin
düşmanların hilelerini bertaraf yazdıkları abartılı raporların diğerlerinden
etmiştir. ayrılmasını istiyorum" "birçok insanların
hafiyelerin, jurnalcilerin alçak, namussuz insanlar
Basiret, emniyetin babasıdır. olduklarını, dinimizin de münzevirleri men ettiğini
gayet iyi biliyorum...İktidara geldiğimden beri bana
Tahsin Paşa hatıratında şunları dile getirir; gösterilen zeli-lane dalkavukluktan iğreniyorum"
"Sultan Hamid bir gün bana basiret emniyetin diyordu. (245)
babasıdır; Evvela basiret, sonra emniyet
demişti. Bundan dolayıdır ki Sultan Hamid, Sultan Abdülhamid Han, istihbarat şebekesini
lazım gelen bütün tedbirleri almadan hiçbir gevşetebileceği ihtimali ile yalan haber sahiplerini
şeye ve hiçbir kimseye emniyet etmezdi.(243) cezalandırmazdı. Ama onlara önem de vermezdi.
Böyle kişilerin verdiği bilgilerin içinde doğru bilgiler
Kendisi güçlü bir teşkilatın kuruluşunu şöyle olabileceği düşünülerek her haber, sultan
anlatacaktır: "Amacam Abdülaziz ve ağabeyim tarafından değil, Saray'daki ilgili memurlar
Murat'ın bahtsızlıklarına uğra- 153 mamak için gizli tarafından okunurdu. Ve hatta bazen ba-
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

zı jurnaller okunmazdı. Hal'inden sonra kendi Bir ara, Müşir Fuat Paşa'nın çıkarmak istediği
odasında sandıklar dolusu kapalı ihbar askeri isyan, bu teşkilat sayesinde bastırılmış ve
maksadıyla gönderilen zarflar bulunması bunun mensuplarından 146 subay ele geçirilerek çeşitli
en büyük delilidir. Sultan'ın ehemmiyet verdiği cezalara çarptırılmıştır. Kumandan ve elçilerin bir-
istihbarı bilgiler, bunları takdim eden adamların çoğu, düşmanının devlet aleyhindeki faaliyetleri
şahısları ve mevkilerine bağlı idi. hakkında istihbarat bilgileri yolluyordu. Münir
Sadrazam,Şeyhülislam ve nazırlara inhisar eden Paşa, Paris'te Türkiye aleyhindeki bütün hadiseleri
bu bilgiler ekseriyetle açar okurdu. Sultan'ın takip ediyor, bir koldan Avrupa devletlerinin
bilhassa jurnallere el sürmediği hal'inden sonra oyunlarını gözetlerken, diğer tarafdan
kendi dairesinde sandıklarla kapalı jurnal Abdülhamid Han'a karşı Jön-Türk faaliyetlerini günü
bulunmasıyla sabittir. (246) gününe Yıldız'ı haberdar ederdi.

Sultan, aslı bulunmayan istihbari bilgilere çok


hiddetlenir ama bilgiyi veren kişiyi
cezalandırmazdı. (247)
Meşrutiyetin ilanından bir müddet sonra,
Abdülhamid han tahttan indirilince Yıldız'ı basıp bu
hafiyelere ait raporları gözden geçirenler çoğunun
altında, padişahın el yazısıyla "itibara değmez"
tarsında notlar bulunduğunu hayretle görmüşler ve
Abdülhamid'in kendi hafiyelerini de kontrol altında
tuttuğunu görerek hayrete düşmüşlerdir. O hem
vatanın selameti için hafiye kullanıyor, hem de 154
bunlara karşı emniyet tedbirleri almaktan ve
itimatsızlık gözüyle • bakmatan geri kalmıyordu.
(248)
Sultan'ın haber alma teşiklatı, çok ince
metodlarla çalışmıştır. Bu teşkilat sayesinde,
yabancılarla düşüp kalkanlar ve sefarathane-lere
girip çıkanlar, Beyoğlu eğlence yerlerinde gezip
dolaşanlar, bazı postahanelerden Avrupa
postalarını gözetleyip kollayanlar, yabancı
vapurlarından çıkıp şehri ziyaret edenler,
Avrupa'ya gidenler ve oradan dönenler, bütün
idare ve icra cihazlarında söylenip konuşulanlar
ve düşünülüp tasarlananlar, maili ve iktisadi
mahfellerde, fikir ve siyasi muhitlerde, jvrilip
çevirelenler, hiçbir müdahale olmaksızın anı anına kayt
ve zapt edilmiştir. (249)
Ermeni meselesi hakkındaki İngiliz Seferinin alamayacak da kararını hayalinden mi
"Daha ne kadar Ermeni öldürecekseniz"? sorusuna verecektir?..Yalnışlık- -^— lar, hatalar, hatta
Abdülhamid Han şu cevabı veriyordu; haksızlıklar olabilir ve olmuştur. Fakat ben, herşe-yi
öğrenmek mevkiinde ve zaruretinde idim. Jurnal
"Filan gün, filan saatte Karadenızin filan noktasına verenler içinde bugün onları tel'in edenler ve imha
yaklaşıp, karaya, Ermenileri Türklere karşı etmeye çalışanlar vardır ve çoktur. Neden bunlar
silahlandırmak için şu kadar sandık malzeme içinde, sizin bugün söylediklerinizi o gün söyleyenler
çıkaran ve komitecilere teslim eden İngiliz çıkmamıştır? Bunu hiç düşündünüz mü beyfendi
gemisinde, Türk başına kaç silah bulunuyorsa tam oğlum? Bugün neden bu jurnaller teker teker
o kadar Ermeni ölderece-ğiz!"..Cevap karşısında neşredilmiyor? İmza sahiplerinin milletçe malum
dehşete düşen İngiliz seferi başını tutmuş ve olmasından mı endişe ediliyor? Mert İnsanların ahlak
Abdülhamid han da acı gülüşüne devam etmişti. ve meşrebi zamanın tahavvülü ile değişmez. Sabit
(250) kalır. Hatta ve nisyan da beşer içindir. Düşününüz ki,
Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, muhtelif din, ırk, millet,
Mert İnsanların ahlak ve meşrepleri cins-ü mezhebin asırlardır kaynaşmaması
kazanıdır.Her yerde olanları, devletin resmi hüviyeti
zamanla değişmez. Fethi Okyar Bey'e de içinde öğrenmek mümkün değildir. Başta olan, en
yakın muhitinde cereyan edenden haber .alamıyor.
şunları söyliyecektir: Amcam Sultan Aziz'in kanlı akıbeti bunun misali
değilmidir? Yanıbaşında, Sadrazam ve Seraske-ri'nin
"...Jurnal bir hadisenin izahıdır, y..ni raporudur, (Harbiye Nazırı'nın) tertip eyledikleri suikasdden haberdar
fezlekedir, layihadır, izahnamedir. Bunlardan müstağni, olamamıştır." Başka bir zamanda; "Bana verilen hiçbir
bunlara ihtiyaç hissetmeyen hükümdar, devlet ve jurnal atılmamış, yakılmamıştır. Muntazaman tasnif ve
devlet adamı tasavvur edilebilir mi? , r r Haber muhafaza edilmiş-tir.Hepsi milletin önüne konulursa
çok istifadeli ve ibretli olur." Demiştir. (251)
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AY DÎN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırlan Sırları

156 Günümüzde güçlü istihbarat teşkilatlarının Osmanlı devleti içinde diğer gayri müslimler
ehemmiyeti daha da iyi anlaşılmaktadır. Bazı olduğu gibi Yahudiler de geniş bir hoşgörü ve adaletle
tarihçiler, Sultan Abdülhamid Han'ın kurduğu yönetiliyorlardı. Kendilerine çeşitli imtiyazlar
gizli teşkilatın günümüz CIA'sından da daha güçlü tanınmış, toplum içerisinde zenginleşmelerine,
olduğunu ve CIA'nın bu konuda araştırmaları serbestçe ticaret yapmalarına izin verilmişti. 11. Beyazid
olduğu bildirilmiştir. zamanında İspanya'dan kovulan Yahudiler'e kucak
açan tek ülke Osmanlı olmuştu. Aynı şekilde, 1850'li
Nihayetindeolumlu ve olumsuz yönleriyle Sultan yıllarda Rusya'dan göçe zorlanan veya mallarım
Abdülhamid Han'ın Osmanlı devletini 33 yıl ayakta mülklerini geride bırakarak kaçmak zorunda kalan
tutmasının sırlarından birisi de Sultan'ın kuvvetli Kırım Yahudileri'ni de Osmanlı Devleti kabul etmişti.
ve mükemmel denecek istihbarat teşkilatı ol- 1856'da Kerç'ten Osmanlı devletine göç eden
muştur. Jön Türkler Sultan Abdülhamid Han'ı Yahudiler'e, farklı mezhepten oldukları gerekçesiyle,
devirince bir millet ve devletin gözü kulağı olan kendi hahamlarını seçme ve o hahamın dini liderliği
istihbarat teşkilatını dağıttılar. Ama daha sonra altında yaşamaları imtiyazını vermişti. 1857'de yine
bunun büyük bir hata olduğunu anlayarak yerine Kırım'da göç eden bir başka Yahudi muhacir grubu da
"Teşkilat-ı Mahsusa"yı kurdular. Rumeli'nin en verimli arazilerinin yer aldığı
Doburca'ya yerleştirilmişlerdi. (252) Böylece Osmanlı
KAN-PARA VE TOPRAK devleti, siyasi amaçlı olmayan Yahudi göçmenlerine
19. Yüzyıl boyunca hep sıcak yaklaşmış ve gelenleri
II. Abdülhamid Han, memleketin bütünlüğü kabul edip, Rumeli'de iskan etmişti. Yahudi göçlerinin
konusunda çok büyük bir hassasiyet gösterir, siyasi bir mahiyet kazanmasından sonra Yahudilerle
düşmana bir karış toprak vermemek için sonuna kadar ilgili politikada önemli değişikler yapıldı. Özellikle 11.
mücadele ederdi. Abdülhamid döneminde alınan siyasi, ekonomik ve
idari INGILILIZ FİTNESİ Osmanlı Devletinin mali ve ekonomik durumu da
tedbirl endişe * vericiydi. 1854'de başlayan dış borçlanmalar
erle Avrupalı devletler, Yahudileri zamanla büyümüş, 93 harbinin ağır savaş tazminatı,
Filisti topraklarından çıkarıp Filistin'e hazinenin üzerine bir kabus gibi çökmüştü. 1875'de
n'e yerleşmelerini teşvik ederek, hem ileride devlet, borç faizlerini bir süre için ödeyemeyeceğini
yöneli ortaya çıkabilecek siyasi ve sosyal sıkıntıları ilan etmiş; 1881'de Avrupalı alacakların
k önceden bertaraf etmeyi, hem de bunlar temsilcilerinden oluşan Düyun-i Umumiye idaresi
Siyoni vasıtasıyla Osmanlı devletinden yeni tavizler devreye sokularak Osmanlı'nın bir çok gelir
st koparmayı hedefliyorlardı. İngiltere, kaynaklarına el konulmuştu. Yahudi liderler, Osmanlı
faaliye himayesinde, Filistin'de kurulacak bir Yahudi maliyesinin içinde bulunduğu bu çıkmazdan istifade
tler Devleti ile Ortadoğu ve Hindistan'da çıkarları edip, Padişah'ı da ikna ederek Filistin'e
engell açısından faydalar ummaktaydı. Kurulacak yerleşebileceklerini zannediyorlardı.
enmey bu devlet , İngilizler için bölgede bir üs
e ça- vazifesi görebilirdi. Almanya ve Rusya da İLERİ GÖRÜŞLÜ OLMAK
lışıldı. Siyonizm'in başarıya ulaşmasında ciddi
menfaatleri vardı. Bunlar, bir yandan kendi II. Abdülhamid Han, Siyonistlerin gerçek niyetinin
bünyelerinde yasayan siyonist unsurları Filistin'e yarleşip orada çiftçilikle meşgul olmak
ihraç ederek rahatlamayı, diğer tarafdan da olmadığını, bu masum görüntü altında bağımsız bir
Yahu-diler'i dış politikalarında "malzeme" Yahudi devleti fikrinin yattığını tespit ederek
olarak kullanmayı düşünüyorlardı. bilhassa Rusya'dan Filistin'e doğru başlayan
Yahudi göçleri üzerine 1882'de hükümetin dikkatini
Siyonistlerin faaliyete geçmelerini sağlayan çekerek bunların önlenmesini istedi. Bu göç
diğer bir sebep de Osmanlı devletinin içerisinde dalgasının ülkenin başına felaketler getireceğini,
bulunduğu iktisadi, siyasi durum idi. Balkanlarda Müslüman Arapları küstüreceğini ve sosyal
devletten kopmalar başlamış, Yunanistan, patlama veya iç çatışmalar çıkabileceği
Sırbistan, Karadağ ve Romanya gibi yeni endişesindeydi. Sultan, 1882'de sadarete
devletçikler ortaya çıkmıştı. Diğer 157 taraftan (başba-
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

158 kanlığa) gönderdiği iradeleriyle, Yahudilerin sonra arşivle-niyordu. (254) niza


Kudüs ve civarına maksatlı olarak göç etmek mna
istediklerini belirterek. Bu amaçla bölgeye Siyonistlerin faayetleri konusunda sunulan mey
gelmiş olanların gemilerle geldiklere yerlere bilgi ve raporları inceleyen Padişah, e
gönderilmelerini istedi. (253) Siyonizm'e karşı tespit edilecek politikanın göre,
ana hatlarını bizzat kendisi çiziyordu. 1890'da düny
Sultan, Avrupa'daki dış temsilcilikler Abdülhamid, siyonist-ler'in Osmanlı ülkesine kabul anın
kanalıyla Abdülhamid Han'a aktarılan bilgi ve edilmemeleri için gerekli bütün tedbirlerin herh
istihbarat ile Siyonistlerin gerçek amaçlarını alınmasını istedi. Bunun üzerine toplanan angi
kısa zamanda öğrenerek ona göre yeni politikalar Meclis-i Vükela, konunun ayrıntılarını tartışarak, bir
belirledi. Washington, Berlin, Viyana, Londra ve Paris Siyonizm'e karşı uygulanacak bir önlemler ülkes
büyükelçilerimiz tayin edildikleri ülkelerde, paketi hazırladı. Buna göre, Hariciye Nezareti inde
Padişah'ın özel emriyle, Siyonizm hakkında yurtdışında bir seri diplomatik faaliyetlere n
sürekli bilgi topluyor ve bunları raporlar girişerek siyonizmin diğer devletler tarafından kalkı
halinde Yıldız Sarayı'na ulaştırıyorlardı. Sefirler, benimsenmemesine çalışacaktı. Osmanlı p,
zaman zaman Musevi ileri gelenleriyle gö- Hariciyesi, bununla beraber, Batılı Filis-
rüşmeler yaparak, yada siyonist kongrelere devletlerden, ülkelerinde yaşayan Yahudileri tin'i
hafiyeler göndererek, gelişmelerden haberdar Filistin'e göç etmeye teşvik etmemelerini de ziyar
oluyorlardı. Öte yandan Avrupa gazete ve isteyecekti. (255) et
dergilerinde Siyonizm'le ilgili çıkan haber ve etme
makalelerin kupürleri de düzenli olarak İstanbul'a Alınan tedbirlere rağmen Yahudiler çeşitli k
postalanıyordu. Dış temsilcilerlerden gelen bu yollarla Filistin'e göçe başlayınca 21 Kasım istey
bilgiler ise, İstanbul'da değerlendirildikten 1900'da hazırlanan dört maddelik yeni en
bir oturma belgesi verilecekti. Otuz günün rında sınır dışı edilecekti. (256) liflerd
Yahu sonunda Osmanlı topraklarını terk etmediği e
di, anlaşılan Yahudiler, yakalandıkla- Daha sonra 1883'de yeni bir arazı bulun
bir kanunnamesi çıkarıldı. Kanunname, Osmanlı du.
tezk Yahudilerine emlak alım-satım hakkı tanırken, Hatta
ere yabancı uyruklu Yahudiler'i bu hakkın dışında ,
veya tutuyordu. Babıali, bu kanunla Avrupa ve Osm
pasa Amerika'nın himayesine girmiş Yahudilerin anlı
port Filistin'de emlak edinme imkanını ortadan Devle
edi- kaldırmayı hesaplamış, ancak, Osmanlı ti'nin
nece Yahudiler'i yurt dışınadki dindaşlarıyla gizliden bütü
kti. anlaşıp, onlar adına araziler satınalarak n
Bu kanunnamedeki bu yasağı delmeyi borçl
şekil başarmışlardı. Buna mukabil devlet, 1893'de arını
de aldığı bir kararla bütün Yahudilere Filistin'de öde-
Filisti arazi satılmasını yasakladı. (257) meyi
n'e taah
gele Sultan Abdülahmid Han, Filistin'e yönelik Yahudi hüt
n göçlerini önlemek amacıyla büyük mücadele ettile
Yahu verdi, bir dizi tedbirler aldı ve bu konuda r.
diler yapılan cazip teklifleri tereddütsüz geri Sulta
elleri çevirdi. Padişah'ın bu kararlı tutumunu gören n,
ndek Siyonistler, Sultanla anlaşamaya-caklarım Herzl'
i anlayarak başka yollara başvurdular. in
tezk bizza
ere VATAN TOPRAĞI SATILAMAZ t
veya veya
pasa Bilhassa Yahudilerin Filistin'de devlet dostl
portl kurmalarına, toprak satın alma taleplerine arı
arı büyük tepki gösterdi ve karşı çıktı. Yahudiler vasıt
ilgili Arz-i mey'ud (vaadedilmiş topraklar) üzerinde asıyl
mem devlet kurma çalışmalarına İngiltere'de a
ura başlamışlardı. Bu gayenin gerçekleştirilmesi yaptı
tesli için siyonist teşkilatlar kurup zengin gelir ğı
m kaynakları temin ettiler. Siyonist hareketlerin teklif
ettikt başına geçen Theodor Herzl, Filistin'de bir Yahudi leri
en devletinin kurulması için çok gayret etti. kabul
sonr Yahudiler 1870 senesinden itibaren Filistin etme
a, toprakları üzerinde zirai yerleşme merkezleri yere
kend teşkil etmeye başladılar. 1870-1896 seneleri k şu
ilerin arasında, Filistin'de onyedi tarım kolonisi tarihi
e kurdular. Daha sonra Herzl, binbir zorlukla ceva
geçi- Sultan Abdülhamid Han ile görüşme imkanı bı
ci bulabildi. Ondan Filistin'de bir aristokratik verdi
ziyare cumhuriyet kurmak için izin istedi ve bazı tek- :
t ve
" Milletim bu devleti kanlarını dökerek kazanmış
Ben ve yine kanıyla mahsuldar kılmışdır. O bizden
bir ayrılıp uzaklaşmadan
karış
dahi
olsa
topra
k
satm
am;
zira
bu
vata
n
bana
değil
mille
time
aittir.
159
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Mehmet AYDIN
Sırları Sırları

tekrar kanlarımızla örteriz. Benim, Suriye ve k sler ve Jön Türkler'le tamis kurmalı...Türkiye'ye mali
Filistin alaylarımın efradı birer birer Plevne'de a ambargo uygulamalı...Türkiye'nin dağılmasını
şelıid düşmüşlerdir, bir tanesi dahi geri m beklemeliyiz." Diyordu.(261)
dönmemek üzere hepsi muharebe p
meydanlarında kalmışlardır. Bu vatan bana aid a BA'DE HARABÜL BASRA
değildir. Türk milletinindir ve ben onun hiçbir n
parçasını veremem. Bırakalım Yahudiler y İttihat ve Terakki Cemiyeti, İstanbul Askeri
milyarlarını saklasınlar. Ancak benim a Tıbbiye'de Dr.Ab-dullah Cevdet, Dr.İshak Saükuti,
imparatorluğum parçalandığı zaman onlar a Dr.İbrahim Temo tarafından meş-
Filistin?! karşılıksız ele geçirebilirler. Ben canlı bir ç
beden üzerinde ameliyat yapılmasına müsaade m
edemem." (258) a

Herzl, Abdülhamid han'ın bu cevabından sonra da ,
ona müracaattan vazgeçmedi. Sultan da, Filistin'in b
tamamını arzi-i şahane ilan etti. Bizzat şahsına u
bağlı bir orduyu Filistin'de vazifelendirdi. n
Filistin'de yeni demiryolları ve ziraat kuruluşları u
tesis etti. Bölgeden Yahudilere toprak satılmasını n
yasakladı. Kafkas ve Balkanlardaki bir kısım i
Müslümanları Filistin'e yerleştirdi. (259) ç
i
Sultan, hiçbir şekilde Filistin'i pazarlık konusu n
yapmadı, Siyonistlerin gerçek niyetini daha ilk d
günden itibaren anlamıştı. Padişah, 160 Herzl e
karşısında gösterdiği kararlılığ ve vatansever tavrı, s
diğer siyo-• nist lider ve kuruluşlara karşı da aynen ü
sürdürdü. Mesela, Almanya'da bulunan bir siyonist r
cemiyetin, Hicaz Demiryolu'na yardım olarak g
gönderdiği çekleri saltanatı boyunca tahsil ettirmedi. ü
Aynı şekilde, demiryolu çevresinde Yahudi kolonizasyonuna izin n
vermesi yolunda dışarıdan yapılan telkin ve e
tavsiyeleri de dikkate almadı.Suriye ve Ürdün'de d
gayrimüslim ve yapancılara toprak satışlarını il
yasaklattırdığı gibi, maden arama ve işletme m
imtiyazlarını da iptal ettirdi. (260 i
ş
II. Abdülhamid Han'dan devamlı red cevabı p
karşısında Filistin'den ümidini kesen Herzl, r
İstanbul'a son geliş tarihi Temmuz 1902'de ;"Halen e
birtek plan aklıma geliyor, Sultan'a karşı n
r arbiye, Mülkiye mekteplerinde yayıldı. 1897'de
u Yıldız Sarayına karşı geniş bir gösteri hazırlığında
1 t
i
iken haber alındı, elebaşıları Taşkışla Harb di-
varına verildi. Yurt dışındaki teşkilatları da
y Sultan'ın başhafiyesi Ahmet Celalettin Paşa'm
e çabasıyla .büyük ölçüde dağıldı, sadece Paris'te
t Ahmet Rıza ve Sultan Hamid'in öz hemşiresi
ı Seniha Sultanla damat Mahmut Paşa'nın oğlu
i Prens Sabahaddin Bey dönüşü kabul etmediler.
a Yurt içinde gizlit teşkilatlanma devam etti ve 1897
d Osmanlı -Yunan savaşından sonra genç subayların
e toplandığı, Ru-meli'ndeki üçüncü Ordu'da yayıldı
g ve büyüdü. Büyük devletlerin ve Balkan
a hükmetçiklerinin düşünce ve eylemde açık alam
y haline gelen Makedonya'da yurdun diğer
e bölgelerine göre Rumeli'nde daha serbest ve
s rahat faaliyetlerine devam ederek Meşrutiyeti ilan
i davasına taraftar buluyordu...Ve nihayet 23
y Temmuz 1908 Perşembe günü Meşrutiyet ilan
l edildi.(262)
e
1 Osmanlı devletinin parçalanmasına sebep olan
8 İttihad ve Te
9 rakki komitesi Masonlukla iç içeydi. Muhalifler
0 İttihatçıların devle
'l ti Yahudilere sattıklarından şikayet ediyorlardı (263)
a
r 161
d •
a Yabancılara toprak satışını yasaklayan
k Sultan'a karşı İttihad ve Terakki komitesinin ilk
u icraatlarından biri Filistin de dahil olmak üzere bütün
r memleket topraklarından Yahudi olsun diğer
u millletler-den olsun harkesin toprak alabilmesini
l sağlamak oldu. Filistin arazisinin statüsünü
d değiştirip, satılabilir hale getirdiler.
u
. İlk zamanlarda İttihad ve Terakki komtesi
T üyesi olan ve daha sonra onlara karşı cephe alan
ı Miralay Sadık Bey, İttihadçıların safında olduğu
b dönemde İttihad ve Terakki komitesinin
b kongresine gönderdiği raporunda şunları dile
i getiriyordu:
y
e
, "Bugün Yahudilikle -masonluk dünya
H iktisadiyatına hakimdir. Teşkilatları ile cihan
matbuatına sahip olmuşlardır. Dünya umumi y mlarıyla onları devlet idare eden meclislere, yüksek
efkarını istedikleri tarafa çevirmektedirler. Her a mevkilere geçirmek yolunu buluyorlar. Üniversitelere
millet içinde bulunan mevki, şöhret, menfaat ve r kadar sokulmuşlardır. Biz ihtilal ve inkılap yaptık.
şeref sahibi hırslı kişileri kendi taraflarına d Biz ümmeti ve milleti sukut-u ahlaktan kurtarmak istiyoruz.
çekerek. Masonluk ve diğer teşkilatları ı
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

162 Sultan Abdülhanıid'i hal' ettik ama, bunun birkaç türedinin yayılmıştı. İttihad ve Terakki Cemiyeti içinde yery
sivrilmesi ve halkın da yeni baştan bu türedilerin masonluğun yanında Siyonist olduklarını üzün
esiri olması için yapmadık. Bugün Siyonistler gizlemeyenler de vardı ve bu kimseyi rahatsız de
nazarında Osmanlı Devleti'nin çökmesi, hiç de- etmiyordu. Nitekim 1908 seçimlerinden sonra barın
ğilse Kudüs'ün ve Filistin'in bizden kopması ünlü İttihatçılardan olan Emanuel Karaso, Nesim acak
istenmektedir. Masonlar da onlarla beraberdir. Ruso, Nesim Mazliyah, Meclis-i Mebusan'a seçilmiş bir
Buralarda bir Yahudi hükümeti kurmak istiyorlar" (264) Siyonist ittihadçılardandı. Ve bu kişiler yerle
Siyonistlerin Osmanlı şubesini de açın kişilerdi. ri
İttihad ve Terakki komitesine kabul İttihat ve Terakki hareketinin başım çeken yok
sırasında tatbik edilen usul ve son merasim Ahmet Rıza, Enver Paşa, Talat ve Nazım Beyler da
yahut cemiyetin son aldığı şekildeki merasim, Filistin'e Yahudi göçünün Osmanlı'ya yararlı olacağı Türkl
farmasonluk usulundan aynen alınmıştı. Bu gizli kanaatindeydiler. (266) üğün
Masonluk cemiyetinin son icraatı: İran'da Şuray-ı asal
Milli'yi ve Selanik ve Manastır'da İttihad ve 1945'te Londra'da İsrail Kohen tarafından etine
Terakki cemiyet'ni yayarak Osmanlı neşredilen kitabın 77. Sayfasında şunlar dile iltica
memleketleri için Ka-nun-i Esasi'nin getiriliyordu: ediy
getirilmesinden ibaret olmuştur. (265) orlar
" 23 Temmuz 1902 tarihinde Teodor Hertzel Filistin'i sa
Yahudilerin Osmanlı Devletinde en çok Yahudiler için Sultan Abdülhamid Han'dan Irak,
bulunduğu yer Selanik idi. 180 bine yakın istemiş, Sultan Abdülhamid Han da memalik-i Suriy
nüfusun 80 bini Yahudiler oluşturuyordu. Ma- şahanemin her yerinde Yahudiler'in ikamet et- e
sonluk teşkilatı da buradan Osmanlı içlerine mekte olduklarını, eğer İsrailoğulları'nın hatt
a
Anad rine derhal huzurundan kovulmuştu." (267) Emanuel Karasu, Selanik'teki Mason tahtt
olu'd locasının Üstad-ı A'zamı, İtalyan tabiiyetine an
a bağlı bir Yahudi ve Osmanlı mebusu idi. (18) in-
bile (268) Talat Paşa, Cavid ve Cahid Beyler ve dirilm
otura benzeri kişileri mason usulü vaftizleyerek esinde
bilec masonlaştıran adamdır. Siyonizm'e hizmet ittifak
ekler etmiş ve Osmanlı mebusluğu maskesi altında etmi
ini, icra-ı faaliyet göstermiştir. (269) şlerdi
fakat (273)
Yahu Avram Galanti'yi şunları anlatıyor; Yahu
dileri diler
n "Emaneul Karasu, Jön Türkler hareketine Para
Filisti ilk iştirak edenlerden biri olmuştur. En mühim ile
n'e vazifesi, Selanik ile İstanbul arasındaki satın
yerle haberleşmeyi temin etmekti. Hükümetin hiçbir alam
şmel şekilde dikkatini çekmeden bunda muvaffak oldu ve a-
erini cemiyete en çok hizmet edenlerden biri olmuştu. dıkla
n söz Nissim Ruso Jöntürkler ile münasebette rı
konu bulunarak Siyonizm için çok büyük faydalı topra
su hizmetler ifa etmişti. Ruso, ahaliyi ihtilale klara
bile devam etmek için ilan yaptırılanlardan biri, 23 ,
Temmuz 1908'in sabahında, bir kahveye İttiha
olam
giderek ahaliyi Abdülhamid aleyhine isyan d ve
ayac Terak
ağını etmeye açıkça davet eden ilk isyancıbaşı ve o
günün akşamında ihtilal komitesinin arzularını ki'nin
bildir kanu
mesi tebliğ etmek için Hüseyin Hilmi Paşa'ya giden
heyetin sözcüsü idi." (270) "Rafael Benuziyar, bir nları
üzeri yla
ne, Yahudi olup, Selanik'te eczacı idi. Onun
eczahanesi Jöntürkler'in mülakat yeri idi. buru
Sulta nları
n Nitekim bu kişi vasıtasıyla haberler gelir-giderdi.
Sonra 22 Temmuz akşamı yani Meşrutiyet'ten dahi
Abdü kana
birgün evvel duvarlara bildiri yapıştıranlardan
lham mad
biri olmuştur" diyerek Selanik Yahudi-ler'in
id Jöntürkler üzerinde ne derece tesirli olduğunu an
Han' ortaya koymuştu. (271) Avram Galanti bizzat sahip
a kendi çalışmaları neticesinde Mısır'da Jöntürk oldul
beş hareketine destek verdiğini, bu cemiyetin ar.
mily İstanbul'dan kaçan Yahudiler'den teşükkül (274
on ettiğini ve isminin Mısır cemiyet-i İs-railiyesi )
altın olduğunu anlatıyor (272)
teklif I
etmi II. Abdülhamid Han döneminde her kes kendi I.
ş, devletini kurma yolunda mücadele verirken, Abdü
bunu birbirlerini tanımayan Ermeni, Yahudi, Arnavut lham
n ve Bulgar zümreleri, Sultan Abdülhamid Han'ın id
üze- Han'ı
n en masonluğu, yabancı devletlerin emperyalist
sev emellerini gerçekleştiren bir kuruluş olarak
medi
ği
cemi
yetle
rden
biri
Ma-
sonlu
k
teşkil
atı
idi.
Şehz
adeli
ği
döne
mind
e 163
II. Abdıılhamid Han'ın Liderlik Sırları Mehmet AYDIN İngilizler Tanzimat
Mehmet AYDIN devrinden itibaren masonluğu II.
gördü ve hiç sevmedi. Hele masonların Abdülaziz kullanmaya asın ehemmiyet Abdül
Han'ı tahttan indirmeye yönelik planlan ve gizli gösterdiler. Almanlar da Sultan'a karsı Jön Türk-
hami
faaliyetlere karışmaları Sultan'm büsbütün nefretini d
kazanmasına sebep oldu. Türk Masonluğu üzerinde Han'ı
bir araştırma yapan Kemalettiıı Apak'a göre, Türkiye
tarihinde 11. Abdülhamid han kadar masonluğu n
şiddetle takip ve tazyik altında bulunduran bir Liderl
devlet adamı yoktur. ik
Sırlar
Masonlar, Sultan'm iktidarı zamanımda Avrupa'dan ı
bir taklitçilik eseri olarak gelen ve halkımızın yabancı
olduğu "hürriyet" fikrini yaymak ve ordu içinde ler'le
ayrılık ve itaatsizlik çıkarmakla İngilizler'in hesabına işbirli
çalışıyorlar, müstebit adım verdikleri Abdülhamid ği
Han'ı devirmek için Yunanlılar ve Bulgarlılar'la yapıy
işbirliği yapıyorlardı. (275) ordu.
II.
Mason locaları, İngilitere, Fransa, İtalya gibi emperyalist Abdül
devletlerin elinde yeni sömürgeler kazanmak veya hamid
mevcut sömürgeleri aide tutabilmenin bir aletleri Han'ı
haline gelmiş, Osmanlı devletindeki ayrılıkçı unsurların Make
da bu emellerine hizmet eden yuvalara dönüş-164
müşlerdi. donya
'da
• faali-
İşgal edilen yerleri çok az bir kuvvetle elde yet
tutmak ve başka yerleri rahat bir şekilde işgal için göster
emperyalist ülkeler masonluğu ilmi, insancıl gibi en
gösterir, böylece o maske ile toprakları elde eder- yaban
lerdi. İngilizler, Hindistan'a girer girimez, cı
hükümdarı, raca, prens gibi ileri gelenleri mosunluk devlet
taşkilatına aldılar. İngilizler'in haricinde. İtalyanlar, lere
Fransızlar da bu teşkilatı siyasi emelleri uğruna elve-
rişli olarak kullandılar. (276) bağlı
maso
II. Abdülhamid Han, Masonluğun Türk milleti için n
felaket olduğuna inanarak bu teşkilatın faaliyetlerini locala
yasakladı. Buna rağmen Mosonluk gizli olarak rı
faaliyetlerine devam etti. devird
iler.
Kardeşi V. Murat'a, masonların temiz ve saf İttihat
kalpliliğinden istifade ile kendisini rehin aldığını, ve
masonların kardeşlik iddialarının safsata olduğunu, Terak
geleceğin halifesi olacak Veliaht'a masonluğun ki
yakışmadığını söyleyerek gerçek bir Osmanlı Cemiy
şehzadesi olmayı tavsiye etmiştir. (277) eti,
mason localarının koruyuculuğu altında Sultan I I
Abdülhamid rejimine karşı gizlice organize olmuştu.
Hareketin gerçek beyni Yahudiler ve Yahudi Müslümanlar
(Dönmeler) idi. Onlar, Selanik'in zengin Yahudileri ve re re
Dönmeler'den, Viyana, Budapeşte, Berlin'in milletlerarası veya isi d
yarı milletlerarası kapitalistlerinden ve belki de Paris ve A d
Lonldra'dan bile para alıyorlardı. Hareket tedricen ordu h et
içindeki subaylarla birleşiyordu. m m
et e
Abdülhamid Han'ı tahttan indirmek gayesiyle Makedonya'da Rı si
ortaya çıkan ihtilal, 1906'da Selanik'e Paris ve Cenevre'den za b
transfer edilen ittihat ve Terakki Komitesi ve bunları B u
hareketle destekleyen Selanikteki mason çevreleri ve ey n
Yahudiler'in yardımları sonucu kendisini gösterdi. (278) 'in u
ye n
Selanik Yahudileri Mason locaları vasıtasıyla m te
Jöntürkler'e destek veriyordu. Bu desteklerde Emanuel Karasu önemli in z
bir sima idi. Devlete sadık olanlar, Selanik'teki Yahudi sır ü
kolonisinin İttihad ve Terakki Cemiyeti ile olan ilişkilerini as h
son derece manalı bularak endişe ile taki ediyorlardı. ın ar
Balkanlar" ve Ermeniler gibi Yahudiler de Sultan Abdülhamid'e d ü
muhalif olup, devlet dahilinde Sultan'a karşı ihtilal 165 a, d
hareketlerini teşvik ediyorlardı. Bu teşviklerin daha çok a ür
ittihad ve Terakki cemiyeti yoluyla olduğu biliniyordu. (279) • n (2
ay 82
1861 yılında okumuş Ermeniler tarafından Fransız as )
büyük Maş-rık'ına bağlı olarak İstanbul'da kurulan Ser ını K
Mahfil'in hürriyet tarihimizde büyük bir rolü vardır. n a
Sadrazam Mithat Paşa, Sadullah Paşa, Namık Kemal, ko zı
Şair Ziya Paşa, Şinasi, Ali Suavi ile Ali Haydar Bey hep bu yd m
mahfilde olmuş birer önlüklü masondular. (280) u K
ğ ar
1876'da Sultan Abdülaziz'i hal' ederek önce Sultan V. Murad'ı u a
sonra da Sultan Abdülhamid'i tahta geçiren l. Meşrutiyet erkanı "A b
hep bu loca mensuplarıdır. 1892'ye kadar çalışabilen Ser l- e
locası da Sultan Abdülhamid'in baskısına dayanamayarak la ki
kapanmıştı. 11. meşrutiyet erkanı da Selanik localarına h" r'
mensup biraderlerdi. (281) laf d
zı e
İttihad ve Terakki komitesi, İhtilalden sonra da geniş nı n
ölçüde Mason ve Yahudi karakterini muhafaza etmişti. ku di
Meclis'i Mebusan lla nl
n e
m y
ay el
ı i
m; "İstanbul, Osmanlı Yauhdiler'in geçmişti.(286) " y
Selanik ve İzmir memleketlerind yerleşmelerinde Sultan yoktu T a
gibi büyük e yeniden bir hız n rahatsızlık ve F M
şehirlerde o aldı.(283) duymuyor ve karşılarında II
maksatla (İslam hatta onlardan Avrupalı
camiasını yıkmak 1909 yılının Mayıs istifade edilmesi destekçileri ve .
için) mektepler ayında, II. Abdülhamid açısından iyi muazzam M
açılmaya han tahttan indiril- olacağını servetiyle E
başlandığı ilk mesininin hemen düşünüyorlardı. yahudiler vardı. Ş
devirlerde mason akabinde İtalyan Ahmet Rıza
locaları da ku- Masonluğu üstad-ı "Rusya'dan R
rulmaya başlandı. Azamı Jön 166 olsun, Roman- U
Şark siyasetinde Türkler'e daha sonra ya'dan olsun T
Kırım Seferi'nden Roma'da "Rivista Yahudiler'! İ
sonra (1854-1856) Massonica" dergisinde karşılamaya
tekrar rekabete tama-• mı hazırız; yeter ki Y
kalkışan İngiltere, yayınlanacak bir onlar serma- E
Fransa ve İtalya kutlama mesajı yelerini alarak T
Osmanlı göndermiştir. O ülkenin
şehirlerinde loca zamanın İtalyan ekonomisine I
açmak hususunda Mason Locaları katkıda
birbirleri ile adeta üstad-ı azamı Ettore bulunsunlar"
yarış ediyorlardı. Ferrari, Osmanlı diyordu. (285)
Her biri kendi İmpara-torluğu'nda Bu düşance
nüfuzunu meydana gelen istikametinde
genişletmek için değişimi büyük bir Filistin'de
Türk olmayan un- hayranlıkla izlerken Yahudiler için
surları aralarına şu sözleri sarf konan yasaklar
alıyorlar ve onlara etmekteydi: "Selanik kaldırıldı.
ihtilal fikirlerini ve İstanbullu sevgili Sultan'ı en ağır
aşılıyorlardı. " kardeşlerim, şekilde tenkit
Masonlar'm eden hükümet,
II. Abdülhamid misyonunu dizginleri ele
Han, Masonluğun fevkalade bir şekilde alınca,
ve ardından gelen yerine getirirken, gerçekleri
siyonizm isminizi tarihe görmüş ve itiraf
tehlikesinin yazdınız." (284) etmeseler bile,
farkında olarak, beğenmedikleri
mümkün mertebe II. Padişah'ın
faaliyetlerini takip Abdülhamid uygulama ve
ettirip, tahribatına Han'ın tahttan politikalarına
mani olmaya indirilmesinden sarılmak
çalıştı. sonra İttihat ve durumunda
Meşrutiyetin Terakki ileri kalmışlardı.
ilanını müteakip gelenleri Fakat iş işten
Masonluk, Filistin'e çoktan
Han, daha faydalarına
şehzadeliğinde inanmakla birlikte,
meşrutiyet taraftan Osmanlı Devleti'nin
aydın, yönetici ve henüz buna hazır
gençleri yakından olmadığını ve
izliyordu ve yakından Osmanlı devletinin
tanıma fırsatı bünyesine uymadığı,
doğmuştu. Osmanlı tatbik edildiği
devletinde yeniliklerin takdirde devletin
yapılmasına meş- zarar göreceğinin
ruti'yetin bazı kanaatini taşıyordu.
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

23 Temmuz 1908'de ikinci meşrûtiyyet ilân KARDEŞ KANI DÖKÜLMESİN


edildi. Silâh baskısı altında seçim yapıldı. 17
Aralık'ta meclis açıldı. Bununla, devletin idaresi, Sultan, Selanik'ten İstanbul'a hareket eden,
ehliyetsiz, tecrübesiz, kendilerini dahi yönetmekten aciz toplama ve düşman silâhlarını taşıyan hareket
kişilerin eline geçti. ordusuna karşı harekete geçilmesini talep eden
kumandanlara, çarpışılmamasını, Müslüman kanı
5 Ekim 1908 de, Bulgaristan prensliği, dökülmeme-sini sık sık tembih etti ve emirler
krallığını ilan ederek, Osmanlı'dan ayrıldı. Yine o verdi. İsteseydi yalnız Taksim ve
târihte, Avusturya, Bosna-Hersek'illhâk etti.
Yunanistan da baş kaldırıp, beş sene sonra Girit'i
ilhak etti. 14 Nisan 1909'da, Adana'da Ermeni
ihtilâli oldu. Müslimânların mallarına, canlarına,
ırzlarına saldırdılar. 1850 Türkü öldürdüler. İttihâd-
cılar buna da seyirci kaldılar. Böylece Halk ile
Ermeniler karşı karşıya kaldı. Halk, isyanı bastırdı.
İttihâdcılar, Avrupalılara şirin görünmek için
yüzlerce Müslümanı kestiler, astılar. Bu zulmü
yapan zamanın Adana valisi meşhur Cemal
Paşa'dı. Dâhiliyye nâzın Tal'at paşanın takdîrine
mazhar oldu. Bu olaylar sebebiyle İttihatçılar
1914'te meclisi kapattılar.

"31 Mart vak'ası" adı ile meşhur olan 13 Nisan 1909


hareketi 168 ile sultân Abdülhamîd Han'ın hiçbir alâkası
olmadığı, kesin olarak • anlaşılmışdır.
İttihâdcıların, pâdişâha sâdık birinci orduya güvenmi-
yerek, Selanik'teki üçüncü ordudan getirdikleri avcı
taburlarının olayı çıkardığı tespit edilmişdir. Ya'nî
ittihatçıların bir oyunu ol-muşdur. İttihâdcılar,
böylece Selânikden Bulgar, Sırp, Yunan, Arnavut
yağmacılarının meydâna getirdikleri hareket
ordusunu İstanbul'a gönderdi.

Sultan, yöneticilerdeki mevki-makam


çekişmesinden korkuyor ve bunun büyük
felaketlere sebep olacağına inanıyordu. Nitekim 31
Mart olayı üzerine Sultan "Korktuğum oldu.
Yorgan Kavgası demi-yormuydum? İşte başlatı" "
Beni İstemediklerine eminim. Çekilmeye hazırım.
Fakat bu işte (31 Mart-13 Nisan Vakası'nda) parmağım
olmadığı meydana çıkmalıdır" diyordu.
Taş kışladaki eğitimli asker ve sâdık subaylar, künde hapis edildi. Ömrünü okumakla ve ibâdet ile geçirdi. Hükü
gelen çapulcu alaylarını darmadağın edebilirdi. meti ele geçiren ittihatçıların çoğu, hattâ din işleri
Fakat, kardeş kanının dökülmesini istemedi. başkanı olan 169
şeyh-ul islâm efendileri dahî mason idi.
İstanbul'a giren hareket ordusu kumandanları,
doğru Yıldız sa *
rayına geldiler. Hazîneyi, asırlardan beri toplanmış
olan kıymetli Asiler çok ileri gittiler. Ali Kabuli Kaptanı,
yadigârları ve dünyânın en zengin kütübhânelerinden Mabeyn-i Hümayun önüne tartaklanmış, baygın
olan saray ki bir halde getirdiler. Sultan Abdülhamid Han, Ali
taplığının bir kısmını yağma ettiler. Pâdişâhın altın Kabuli Bey'i bu halde görünce Asilere "Bırakınız çocuklar.
arabası bile par Allah aşkına bana bağışlayınız" isteğine
çalanıp paylaşıldı. Bu yağmacılar, birer kahraman, uymadılar, süngüle-diler. (290)
kurtarıcı ilân
edildi. O yi1 ittihatçılar, Sultândan iki yaş küçük olan İtiatsizlik
kardeşi Mu-
hammed Reşâdı yerine geçirdiler. Sultân Reşâd, Sultan Abdülhamid Han, kan dökmekten,
ihtiyar, sessizdi. kendi saltanatı bahasına da olsa, şiddetle
Ortalığı kana boyayanların, gönülden Müslüman çekinirdi. Müslüman kanının dökülmesini is-
olmadıklarım gö temiyordu. Kendi tabiriyle Asker yorgan kavgasına
rüyordu. Bu merhametsizler karşısında âciz, zavallı tutulmuştu. Halifeyi dinleyen yoktu. Kadro ise hiç
bir kukla hâlin yoktu. Kızı Ayşe Sultan'a;
de idi. İttihâdcılar, sultân Abdülhamid'i lekeliyecek
bir suç bula "Bizim için artık Kurtuluş yok. Askere
madılar. Milletin onu çok sevdiğini, saydığını görerek, itaatsizlik gelmiş. Yeniçeriliğe dönmüş, yazık"
öldürmeğe diyordu.
de cesaret edemediler. Hemen o gece, kurmay
binbaşı Fethi Okya- Düşmanın istediği olmuş, ülke her geçen gün
rm emrinde olarak, trenle Selâniğe götürdüler. Orada kargaşaya, belirsizliğe, felakete doğru hızla
Alâtini köş yaklaşıyordu.
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

Sadık paşalar II. Abdülhamid Han'a asilere endişesi onları uykusuz, yemeksiz ve susuz
karşı silahla karşılık vermek için teklifte bırakıyordu.
bulunuyordu. Padişah da; "Bir kişi için bin kişi
yanmaz. İki kardeş birbirini vurmaz. Tüfekçilerin Saray bu korku ve endişeler içerisinde
silahları toplansın. Kimse bir silah atmasın. bekleşirken, dost zan edilenler çoktan sarayı
Kimsenin burnunun kanamasını istemem. Ne terketmişler. Koca sarayda Patişah ve kadınlardan
yapacaklarsa yapsınlar" şeklinde emirler başkası neredeyse kalmamış. Atılan silah sesleri
veriyordu. ve bahçeye düşen kurşunları gören kadınlar
korkudan bayılıyor, ne olacağı ve ne yapacakları
RUS ÇARI'NIN TEKLİFİ belirsizliği içinde iken dehşetli sahnede en metin,
ve vekarım terk etmeyen Sultan büyük tevekkülle küçük
Nihayet Asiler Taşkışlayı dövmeye başladılar. salonda ma-
Saray muhasara altına alındı. Her an ölümle
burun buruna. Asilerin ne yapacağı belli değildi.
Amcası Sultan Azize yaptıklarını kendisine de
yapabilirlerdi. Bu muhasaradan biraz önce Rusya
Büyükelçisi Mabeyn-i Hu-mayun'a giderek Çar'm Selamını
Padişaha iletir ve :
"Kendileri hasta diye işittim. Arzuları neyse
bildirsinler. Kıllarına zarar gelmeden her arzuları
yerine getirilecektir. Emirlerine muntazırım"
Bunu duyan Padişah;

"Allah bana böyle bir şey yapmayı kısmet etmesin.


Başıma ge-170 lecek her felakete razıyım. Ecdadımın
mezarı neredeyse benimki de • orada olmalıdır. Bu
ihaneti yapmaktansa ölümü tercih ederim" diyerek
elçiye şu emri verir "Çar hazretlerinin selamına
teşekkür ettiğimi, işittikleri gibi hasta olmadığımı,
gösterdikleri dostluktan dolayı da teşekkür ettiğimi
söyleyiniz" (291)

"KAHT-I VÜKELA"
27 Nisan 1909. Asilerin attığı top sesleri
Sarayın duvarlarında yankılanmaya başlar.
Çocuklar, kadınlar korku ve dehşet içinde. Sultan
Abdülaziz'in hal'i ve kendisine yapılan suikast ve
işkenceler, çocukların hafızasında
tazelenmektedir. Bu felaketin babalarının başına
gelmesinden korkuyor, ne oldu, ne olacak
sasının başında oturmakta. Bu kargaşayı, yerini buldu. Elhamdülillah" di- • yordu.
ağlayışları hiç işitmiyor-muş gibi kitap ve
evraklarıyla meşgul. Elindeki tespihiyle odasında Devletler ve şirketler uyumlu, davaya
güleryüzle dolaşmaktadır. gönül vermiş, "peki" diyen ve gerektiğinde
fikrini açıkça ifade eden kadrolarla yük-
HİZMETİN TARİHİ VESİKALARI selirler. Güçlü kadrolar, iyi vezir ve
yardımcılar bulunmaz hazinedir. Bu
Bu arada bir sandığa yerleştirdiği bir çok hazineden mahrum liderlerin başarısı çok
vesikayı iki harema-ğası ile Başkatibe gönderir. zordur. 11.Abdülhamid Han bu zoru kısmen
Bunlar kendi hizmetlerini gösteren tarihi de olsa başarmış nadir devlet
vesikalardır. Harem ağaları ile de Başkatibe adamlarındanır.
şunları söyletir:
ACEMİ SİYASETÇİLER
"ZAMANIMDA DEVLET ADAMI AZLIĞI "KAHT-I
VÜKELA" OLDUĞU HALDE münavebeyle Said ve İttihad ve Terakki Cemiyeti liderleri, yaptıkları
Kamil Paşaları kullanarak devleti idare ettim. acemi siyasetleri ile ortalığı birbirine katmışlardı.
Fakat bakalım benden sonra kim ve nasıl idare Yapacakları icraatlarda kendilerine destek olması
edecek" ( 292) için, Selanik'ten avcı taburlarını getirerek taş
kışlaya yerleştirdiler. Kendilerine karşı olanları
Beklenen müthiş gün ve saat gelmişti. 33 yıllık çekinmeden öldürüyorlar, memlekette terör
mücadele son buluyordu. Asiler yorganı kapmıştı. havası estiriyorlardı. Kısa zamanda halkın huzuru
Çocuk ve kadınlar ağlaşıyor, Allahu tealaya dua kaçtı. İttihatçılar lanetle anılmaya başlandı. Yine
ediyordu. Padişah yine sakin ve tevekkülle ço- bunların baskısıyla hükümet alaylı subayları
cuklarının arasında dolaşıyor, onları tesilli ediyordu. ordudan çıkarttı. Bu sırada bazı gazeteler,
Çocuklarına 171 tam bir teslimiyetle "Takdiri İlahi İttihatçılara karşı halkın dini duygularını galeyana
getiren
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırlan Mehmet AYDIN Sırları

neşriyat yaparak, halkı ve orduyu isyana teşvik emirlerine amade olduklarını resmen
ediyordu. Rumi 31 Mart günü dördüncü avcı bildirmişlerdi. Babam bilmukabele teşekkür etmiş
taburuna bağlı askerler gece yarısı isyan ederek ve böyle bir şeye lüzum olmadığını beyan
subaylarım hapsettiler. Padişah Abdülhamid" Han, etmişti."
isyanı Hüseyin Hilmi Paşanın gönderdiği bir
telgraf sonucu öğrendi. İsyancılar sadrazamın "Mülakatı takiben babamın: (Bu hazırlıkların,
azledilmesini, görevden alınan alaylı subayların tamamiyle benim hayatım üzerinde olduğu, gün gibi
tekrar orduya alınmasını istiyorlardı. Bunun aşikardır.Amacam Abdüla-ziz'i akibetıne maruz
üzerine Hüseyin Hilmi Paşayı sadrazamlıktan azl kalacağım ise bence malum! Bununla beraber.
ederek yerine Tevfik Paşayı getirdi ve Müşir Edhem
Paşayı da harbiye nazırı yaptı. Mabeyn başkatibi
ile isyancılara isyandan vazgeçtikleri takdirde
affedildiklerine dair bir hatt-ı hümayun gönderdi.
Bunun üzerine isyan bir mikdar yatıştı. Ancak,
ertesi gün yine alevlendi.

İsyanın Rumeli'deki yankısı büyük oldu.


Hadisenin kim tarafından hazırlandığı belli
olmadığı için, Sultan boy hedefi oldu. Üçüncü
ordu ile gönüllü Bulgar müfrezesi ve Sırp, Yunan,
Yahudi, Arnavut çetecilerden müteşekkil bir ordu
kurularak İstanbul'a sevk edildi.

172 Kızı Şadiye Sultan'dan nakledelim;



"Etlerim Cımbızla lime lime lime edilse
bile bir ecnebi devlete sığınmam"

"Yıldız Sarayının duvarları kalın ve çok


yüksekti. Muhkem demirden büyük kapıları vardı.
Bu kapılarda gündüz ve gece askerler nöbet
beklerdi. Harem cihetinde, geceleyin nöbetçiler
iç kapının önünde görünün, gündüz ise uzaktan
burasını gözaltında bulundururlardı...

"Bu telaşlı ve sarayda emniyetin yok olduğu


sıralarda, İngiltere, Fransa, Almanya gibi büyük
devletlerin elçiliklerini babamla mülakatları vardı.
Halihazır vaziyet karşısında kendilerine müraca-
at vaki olduğu takdirde, devletlerinin babamın
etlerimi cımbızla koparacaklarım bilsem, bir girerek yol üzerindeki askeri karakol- • ları teslim aldı
ecnebi devlete ilticayı düşünmem. Vatanımdan ve Harbiye Nezaretini işgal etti. Taksim kışlası ile
kaçmak mucib-i ardır. Hatta bu, benim gibi Taşkışla'daki mukavemet, şiddetli top ateşi karşısında
otuzüç sene bir devlete Padişahlık etmiş bir kırıldı. Bu arada Yıldız Sarayının işgali sırasında
insanın irtikab ede-miyeceği en büyük alçaklıktır. Sultan Abdülhamid Han kendisine sadık olan Birinci
Ben Allahıma ve mukadderatıma tabiim!) dediğini ordu ile, Hareket ordusuna karşı konulması
bizzat kulaklarımla işittiğim vakit içinde buluğun- hususunda yapılan teklifleri kabul etmeyerek;
duğumuz halin vehamet derecesini ancak "Müslümanların halifesi olduğunu ve Müslümanı
kavrayabilmiştim. Bütün kuvvet ve kudret, şimdi Müslümana kırdıramayacağım" söyledi. Eğer ülkenin
bir gölge gibi, Yıldız duvarları içine çekilmişti. en mükemmel ordusu olan Birinci Orduya, karşı koyma
Bunun ötesi, meşruti idarenin muhafazısana emri verilseydi, derme çatma olan Hareket ordusu bir
memur askeri kıt'alarla işgal edilmişti. Kıt'alar anda dağıtılabilirdi. Padişah'ın emrine boyun eğen
saraydan ziyade, parlamentoyu koruyacak askerler silahların teslim edince, 25 Nisan günü
tarza vaz ve tertip edilmişlerdi... Hareket Ordusu İstanbul'a hakim oldu. Mahmud
Şevket Paşa, sıkıyönetim ilan ederek suçlu suçsuz bir çok
Babama isnat olunan 31 Mart vak'ası zuhur ettiği insanı idam ettirdi. Yüzlerce Balkan çetesiyle saraya
vakit ben on-yedi yaşında idim.Babamın girerek kıymetli eşyaları yağmaladı. İttihad ve Terakki
hadiseden hiç haberi yoktu.Duyduğu vakit çok hakimiyetini devam ettirmek için İstanbul'da terör
müteessir olmuştu.Mes'ele bir garazkar grubun havası estirmeye başladı.
tahrikiyle ve Meşrutiyet muhafızı kıt'aları(şeriat
isteriz!) diye parlemento aleyhine isyan ettirmek 27 Nisan 1909 günü Ayan ve Mebuslar meclisi
şeklinde babamın padişahlıktan hal' edilmesi için toplandı. Ay an'dan Gazi Ahmed Muhtar Paşa,
icat edilmiş çok feci bir tertip idi."(293) kürsüye gelerek, önceden kararlaştırıldığı gibi
Padişah'ın hal' edilmesini teklif etmişti. Bu teklif
Mevcudu on beş bine varan Hareket Ordusu, 24 kabul edildikten sonra, yine Gazi Ahmet Muhtar
Nisan'da Top- 173 kapı ve Edirnekapı'dan şehre Paşa, hal' kararının
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

bir fetvaya istinad ettirilmesi lüzumuna işaret "İmanı-ı Müslimin olan Zeyd bazı mesail-i
etmişti. Hal' fetvasının ilk müsveddesini mühimme-i şer'iy-yeyi Kütüb-i şer'iyyeden tayyü
mebuslardan Elmahlı Hamdi Yazır hoca yazmıştı. ihraç ve kütüb-i mezkuriye menu hark ü ihrak..."
Fetvada Sultan Abdülhamid Hana 31 Mart
İsyanına sebeb olmak, din kitaplarını tahrif etmek "Kütüb-i şer'iyyeyi hark ü ihrak" yani "şer'i
ve yakmak, devletin hazinesini israf etmek, kitapları yırtıp yakma" sözlerini duyan padişah,
insanları suçsuz oldukları halde idam ettirmek... gür ve yüksek sesle; "Ben hangi
gibi asılsız suçlar yükleniyordu. Fetva emini Hacı
Nuri Efendi bu suçlamaların iftira olduğunu ileri
sürerek fetvayı imzalamadı. Ancak Meclis, bu
fetva gereği Sultan'ı hal' kararı aldı.

Nihayet, hal' kararını Padişah'a tebliğ için, Ayan


ve Mebusanı temsilen bir heyet seçilmiş ve Yıldız
Sarayına gönderilmişti.

TARİHİN YÜZ KARASI


II. Abdülhamid Hana hal'ini tebliğ için Yıldız'a gönderilen he-
yetin teşekkül tarzı ise, Türk tarihinin en yüz kızartıcı
hadiselerinden birisi oldu. Bütün Osmanlı tebeasını
temsil etmesi gerektiği iddiası ile teşekkül olunan
hey'ette tek bir Türk yoktu. Bunlar; Yahu-174 di Emanuel
Karasso, Arnavut Esat Toptani, Ermeni Aram Efendi ve •
Padişah'in uzun seneler yaverliğini yapmış olan
katışık soydan Arif Hikmet Paşa idiler. Padişah, hal'
kararını tebliğe gelenlerin kimler olduğunu, mabeyn
başkatibi Cevad Beye sorup öğrenince;

"Bir Türk padişahına, İslam halifesine hal'


kararını bildirmek için bir Yahudi, bir Ermeni, bir
Arnavut ve bir nankörden başkasını bulamadılar mı?!"
demekten kendini alamadı.

Sultan'ın karşısında duran Esat Toptani


hemen "Millet seni azletti" dedi. Sultan Abdülhamid
Han gür bir seda ile: "Zannedersem Hal' etti demek
istiyorsunuz. Pekala! Buna gösterilen sebep nedir?" diye
sordu. Bunun üzerine Arif Hikmet Paşa fetvayı
okumaya başladı;
kütüb-i şer'iyeyi yakmasını? Hasbenallah derim" ~
diyerek fetvayı sonuna kadar dinleme sabrını
gösterdi. Fetva bitince Padişah bu fetvanın hangi •
makam tarafından verildiğini sordu. Arif Hikmet
de "Meclis-i Milli" cevabı üzerine "Ya...Öyle mi? Bu Düşmanı'mn karşısında bile edebinden
meclise riyaset-eden kimdir?" sorusu üzerine "Ayan ellerini cebine koymazdı
Reisi Said Paşa olduğu cevabını alır ve hayret
eden bir seda ile, II. Abdülhamid Han, kendisini görevden
almak için gelen heyetin karşısında iki eli yanda
"Said Paşa, öyle mi? Otuz üç sene millet ve olarak duruyordu. Edebinin yüksekliğinden
devletim için, memleketimin selameti için çocuklarının karşısında bile elleri cebinde
çalıştım. Elimden geldiği kadar hizmet ettim. karşılamazdı.
Hakimim Allah ve beni muhakeme edecek de
Resulullah'tır. Bu memleketi nasıl buldumsa METANET
öylece teslim ediyorum. Hiç kimseye bir karış
toprak vermedim. Hizmetimi ancak Cenab-ı Sultan'ın hal'ine gelen heyet, sultanın karar
Hakk'ın takdirine bırakıyorum. Ne çare ki karşısında bayılacağını sanarak tedbir dahi
düşmanlarım bütün hizmetime kara bir çarşaf almışlardı. Halbuki saltanattık onun gözünde
çekmek istediler ve muvaffak da oldular. Allah yoktu. Ve çok metin idi. Heyet gittikten sonra
düşmanlarımı kahretsin" dedi. aile efradına heyet azalarını şöyle anlatmıştır;

II. Abdülhamid Han, 31 Mart vakası ile hiçbir "Baştaki çok iyiliğimi görmüş olan Esad
alakasının olma Toptani'dir. İkinci Arif Hikmeti'dir ki bizim
dığını belirterek; "Sebep olanları millet arasın bulsun. Kızlarağası Abdülgani'nin yetiştirdiği ve o yüzden
Ben milleti himayeme aldığım, ferikliğe kadar yükselttiğim
min iyiliği için çok çalıştım. Hepsi mahvoldu." (294) bir nankördür. Öbür ikisi de Yahudi Karasu ile
Ermeni Aram'dır. Milletim namına otuzüç senelik
175 hizmetimin mükafatı, memlekete ve milletime
II. Abdıılhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN
Sırları Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları

düşman olduklarına şüphe etmediğim bu tealaya yönelerek ona sığınırlar. II.Ab-


adamlar tarafından hal'ımin tebliği oldu. Zarar dülhamid Han'ı bütün saldırı ve sıkıntılara rini
yok. Milletim masumdur. Bunları tertip edenler karşı ayakta tutan onun güçlü imanı, kötüle
şahsi düşmanlarımdır. Fakat Allah adildir. Bir gün Rabbine tam teslimiyeti olmuştur. mekti.
elbet hakikat tecelli eder. Her neyse takdir bu imiş." Fakat,
"Haydi çocuklarım, çok üzüldünüz. Odalarınıza II. Abdülhamid Han, tahttan indirildikten sonra kulla
gidip biraz dinleniniz. Benim gibi metanetli Gazeteler,mec-mualar,kitaplar da yazılan ve birleştikleri ndıkl
olmaya gayret ediniz. Olabilir ki yarın yahut hedef, Sultan Hamid dev- arı
öbürgün bizi buradan çıkarırlar. Yüzleriniz çok üslub
solgun. Haydi, ağlamayınız. Allah kerimdir" (295 ) , o
kadar
SELANIK'E GOTURULUŞU aşırı
idi ki,
II. Abdülhamid Han asileri, Tanzimatçıları çok bir-
iyi tanıyordu. Ve Sultan'ı değil saraydan çok
İstanbul'dan uzaklara götürüyorlardı. Hem de hiçbir şeyle
şey almasına müsaade etmeden. Sultan ri hoş
Abdülhamid de; "Ben burada ölmek isterim. gören
Ecdadımın medfeni buradadır. Beni götürmek Sulta
istemeniz meşrutiyete mugayirdir" diyordu. Ama n
kendisine ve çocuklarına zarar verme tehdidiyle Reşa
iknaya çalışıyorlardı. Nihayet ailesiyle birlikte gitmek d,
şartı ile kabul ediyor ve hiçbir şey al-madan müda
saraydan çıkarılıyorlardı. hale
etme
KUR'AN-I KERİMİ YANINDAN k ve
mens
AYIRMAZDI up ol-
duğu
II. Abdülhamid Han, gitmeden önce Hazineder hane
Gülşen'den bir bardak su rica eder ve aceleyle su danın
getirilir. Devamım kızından dinleyelim; şerefi
ni
" Babam suyu içtikten sonra bizlere döndü. 'Haydi koru
evlatlarım hazırmısınız? Besmeıc-ı şerif ile çıkalım. mak
Allah muinimiz olsun. Te-vekkeltü Alallah" diyerek ihtiya
yürüdü. Annem Küçük Salon'daki masanın üstünde duran cını
çantayı eline aldı. Bu çantanın içinde Kur'an-ı duym
Kerim vardı. Babam nereye gitse bu çantayı uştu.
beraber götürürdü. (296) (297)
Maneviyatı güçlü liderler her zaman İ
galip gelirler. En sıkıntılı anlarında Allahu
LERİ GÖRÜŞLÜ OLMAK Selanik te muhafızlarından süvari
yüzbaşısı.Zünnun bey'e söyledikleri;
Avrupadaki mason locaları Osmanlı Devletinin
Birinci Dünya Harbi'ne girmesini büyük bir "Göreceksiniz Yüzbaşım!...İttihatçılar, İstanbul
memnuniyetle karşıladılar. Çünkü Osmanlı üzerine yürüyüşlerinden cesaret alarak bu devleti
devletinin yıkılması Filistin'de bir Yahudi bir takım feci maceralara sürükleyecekler, belki
Devletinin ortaya çıkması demekti. Bunun için de Turancılık gayretiyle veya İslamcılık siyasetiyle
İslâmiyyeti yok etmek için, yeni plânlar korkarım ki,hem Çarlık Rusya, hem de Büyük
hazırlıyorlardı. Masonlar, ittihatçılara yaptırdıkları Bristanya İmparatorluğu ile aynı zamanda harbe
cinayetleri Mithat paşa ve arkadaşları gibi kişilerle gireceklerdir. Allah göstermesin, böyle bir hal
daha 31 yıl önce ve çok rahat yaptırabilirlerdi. vukuunda Osmanlı İmparatorluğunun
Fakat, çok akıllı, zekî, ileriyi görüşü keskin ve tam parçalandığına şahit olacağız. Zira, İngilterenin
Müslüman olan, ikinci Abdülhamid hân, bunu dahil olduğu bir harbin kaybedileceğini hiç
anlamış, bu felâketleri önlemiş, islâm âlemine zannetmiyorum Çarlık Rusya ise, içden ne kadar
saadet, huzur sağlamıştı. Bunun için, bu yüce köhne olursa olsun, mevcudiyetini muhafaza edebilecektir.
hakana, kızıl sultân, korkak, zâlim gibi isimler Hiç olmazsa millet olarak ayakta kalacaktır.
taktılar. Böylece gençleri aldatmağa, onun İnşaallah, İttihatçılar böyle bir tercü-beye girişmek
sevgisini, büyüklüğünü gönüllerden çıkarmağa hevesinde bulunmazlar, zira bu bizim memleket
uğraştılar için hakiki bir felaket olacaktır!" Zinnun Bey ilave
ediyor; "Aradan yıllar geçti, Şimdi hadiseleri 17'
MACERA daha yakından tetkik edebiliyoruz. 1909'da bu
konuşmayı yapan Abdülhamid'e uzakları gören
bir hükümdar demeyip ne diyeceğiz?" (298)
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet \YDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

178 YERİ DOLDURULAMAYAN BİR yan etti. Mahmûd Şevket paşa çok büyük bir kare
SULTAN kuvvetle önleyemedi den
Bunun üzerine Sultân Reşâd 16 Hazîranda fazla
Sultân Abdülhamid Han'ın kansız ve huzur içinde Kosova'ya gitti. 522 se topr
geçign jjg. ne önce, dedesinin zafer kazandığı yerde, 100 ak
resinden sonra memleket, siyâsî idamlar, sû-i kastlar bin Arnavut ıie elde
ülkes; oldu. Cum'a namazı kıldı. Huzuru temîn etti. Mahmûd n
Çok kimseleri idam ettiler. Birbirlerini, hattâ kendi Şevket basanın çıktı.
başkumaılcjanıa. sekseniki taburla yapamadığını, sultân Koca
n olan Mahmûd Şevket paşayı da dört aylık Muhammed Reşâd, r% aQV. devl
sadrazam iken \ \ j-[a_ de gösterisi ile yaptı. et
zîran 1913'te öldürdüler. Yerine getirilen Mısır ya&ma
prensi Sa'îd Halîm ° :, edildi.
paşanın 3 sene, 7 ay ve 23 günlük ve bunun Bu
yerine gelen Tyat pa BUHRANLI GÜNLER felâke
şanın bir buçuk senelik iktidarları zamanında tlere,
memlekette; huzur "Meşrûtiyyetin başlangıcı, Osmanlı devleti ittihâd
kalmadı. Herkes, ölüm, hapis korkusu içindeydi. Can, mal için büyük felâket ve ziyanlara sebep oldu. Çünki ve
_ 19H'de Trablusgarb İtalyan[ara 5,. rakıldı. 1912'de terakk
ve
mûs emniyeti kalmadı. İslâm düşmanlığı, küfr ve
na
Balkan harbi bozgunu yaşandı. İki büyük lafa [\& inin,
irtidâd mocta [_ ilişkiler kesildi. Afrikada l milyon 100 bin, Rumeli'de gafil,
mağa başladı. Her vilâyette zâlimler çoğaldı.
0
250 bm kilometrekare ecdad toprağı elden gitti. câhil
1911' Arnavı^ar j s_ Birinci Dünya savaşınd;;l \ milyon kilometre ,
fırka Devleti Birinci Dünya Harbine sürüklemeıeri [\e İttihat Terakki Fırkasının emr-i vakisi ile gece
cı mat. milyonlarca Müslüman hayatım kaybetti. Birinci Dünya savaşına girdik. Dalmaçya'dan yarıs
cı, Osmanlılar, Birincj dünya savaşına 3 milyon Filistin'e kadar çok cephede savaştık. Nihayette ı
bölüc askerle katıldı, l milyonu zayi edildi. Bunun 400 Hıristiyan Batı'nın hazırladığı "Sevr" şer kaçtı
ü bini cephede şehit edildi. Müttefiklerin toplam programı ile Osmanlı devletinin yıkılışı lar.
idares mevcucıu 93 milyon'du. 3.5 milyonu cephede olmak gerçekleştirildi. (Enver-Cemal-Talat) paşalar, Tal'at
i üzere toplam 15,5 milyon insan öldü. Düşman Almanya hayranı idiler. Almanya'nın paşa
sebeb ordularının mevcudu 43 milyon idi. 5,3 milyonu kazanacağına inanmışlardı ama uzak görüşlü Berli
oldu." cephede olmak üzere toplam 23 milyon kişi değildiler. İttihat Terakki, Ermeni, Yahudi, Rum, n'de,
(299) öldü. Makedon ve diğer gayrimüslim mensuplarının Enve
teşviki ve desteği ile Sultan Abdülhamid Han'ı r
O devirdiler. Bunun da iki temel sebebi vardı; 1922'
S de
M 1.Batı'nın Sultan Abdülhamid'in yakın bir Tür-
gelecekte patlaması beklenen dünya kistân
A da,
N savaşında tarafsız kalacağı korkusu. Şayet
Osmanlı savaşa girmemiş olsa dünyanın süper Cemâ
L gücü olarak varlığına devam edecek. Bunu l paşa
I önlemek maksadıyla Almanya, (İngiltere-Fransa- 1922
K Rus-ya) ile anlaşarak Abdülhamid'in 'de
devrilmesinde işbirliği yaptılar, ikinci sebeb ise Tiflis'
U te
R Yahudilere Filistin'de toprak vermeyen Sultan
Ab-dülhamid'den intikam alınma arzusu. öldür
T üldül
L AYNI DİNİN MENSUPLARI er.
A
Birinci Dünya Savaşı"nda Türk ve Alman T
R arih
askerleri omuz omuza savaştılar. Bu sırada Kudüs'ü
İngilizler işgal edince Alman subaylar sevinç boyun
S çığlıkları attılar. Osmanlı paşalarından biri ca
O Müslü
dayanamayarak Alman subaylarına; "Yahu aynı manla
F safta mağlup olmadık mı, siz işgalcileri ne diye ra
R alkışlıyorsunuz?" deyince şu ibret verici karşı
A cevapla karşılaştı; "Evet her nekadar Osmanlı Hıris
ve Alman olarak ayni safta çarpışıp mağlup tiyan
S olmuşsak da kazanan (haçlılar) oldu. Onlar
I -
bizim siyasi muhalifimiz, ama ayni dinin Yahu
N mensuplarıyız" di-
D putpe-
A Neticede Sultân Abdülhamît Han'ı rest-
tahtından indirenler, sonunda memleketi hind
İ düşman çizmelerinin altında bırakarak u
ttiha kaçtılar. İlk olarak Enver paşa, Tal'at paşa, doktor işbirl
tçılar Behâeddîn Şâkir, doktor Nâzım, 30 Ekim 1918 de iği
ın Mondros mütârekesini imza ettikten bir gün sonra, aksa
madı çekinmediler.
.
Arala
rında
kıyas
ıya
müc
adel
e
ettikl
eri
hald
e
Müsl
üma
nlara
karşı
birle
şme
kten 179
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

Batı, Ortadoğu'da aynı dil, din, kültür ve verir;


milleti parçacıklara bölerek (Bayraklı kabileler)
haline getirdi. Ve bugün dahi İslâm aleminin " Kızım, siz de mi yanlış düşünüyorsunuz? Ben
birleşmesini hertürlü çareye başvurarak daima meşrutiyet taraftarı idim. Hatta
engellemektedir. padişahlığımın ilk zamanlarında o zamanki
idarecilere bunu kabul ettirmek için ısrar
Batı dünyası el ele vermiş savaştan uzak etmiştim. Sonradan bunu kaldırmamız, milletin
durup sadece ekonomi ile uğraşırken, dış güçler çok büyük zararlara uğrayacağı anlaşılma-
İslâm ülkelerini birbiriyle boğazlatıyor. Avrupa
Birliği içinde sınırların kalkması, tek bir merkez
bankası, tek para birimi, tek parlamento, tek
adalet divanı ile "karşılıklı ba-.ğımlıhk" (inter-
dependent) politikası benimserken; İslâm
dünyası her konuda bölünmüştür.
TARİH SİYASET DEĞİLDİR
İkinci meşrutiyetten sonra gelen yeni rejim, II.
Abdülhamid Han'ın lehinde ve hatta tarafsız yazmayı
ve konuşmayı tehlikeli sayıyordu. Bunun bir sebebi,
ikinci Abdülhamîdin, asla mürteci', gerici olmamak şartı ile,
muhafazakâr olması ve imparatorluğu otuz yıl şahsen
adalet ile idare etmesidir. İkinci Abdülhamîd'i
düşürenler 180 birbirinden inkılâpçı oldukları için,
tabîatiyle, bu hükümdarın mu-• hâfazakârlığım
beğenmemek durumunda kalmışlardır. Ancak târîh,
siyâset değildir. Günün modasına göre söyleyen,
yazan kimse, târîh-çi değildir. Çünkü, siyâsî rejimler ve
fikir modaları dâima değişir. Yakın tarihi halka kötü
tanıtmak gibi hissî görüş, ilmî tetkîk yapılmasına mâm'
olmakdadır. Ba'zı kıt görüşlü kimseler, günlük olayları
küçültür, gölgede bırakır diye, eski kahramanları
küçültürler. Târihî realiteden korkmak ma'nâsızdır.
Türkiyede, yine de, ikinci Abdülhamîd aleyhindeki
yalanları nakil etmek modası yürürlükde-dir.
KIZINA NASİHATİ
Kızı Ayşe Sultan, Selanik'te "Ah Efendimiz! Bir
an evvel şu meşrutiyeti keşke vermiş olsaydınız"
deyince, II. Abdülhamid Han yüzüne bakarak .şu cevabı
sından dolayı idi. Maazallah devletimizin dağılmasına kaht-ı rical var- • dır. Karşımda aklına ve ilmine
ramak kalmıştı. Beni meşrutiyet taraftan olmamakla güvendiğim yalnız iki vezir görüyordum. Bunlardan
itham edenler emin olsunlar ki yanıldıklarım biri Said Paşa, biri de Kamil Paşa idi. Her ikisi de çok
anlayacaklardır. Kızım, bunu iyi biliniz ki bu İkinci değerli oldukları halde daima bir ipte oynayan iki
meşrutiyet'i kendi arzumla verdim. Eğer mani olmak cambaz gibiydiler. En sıkıştığını zaman bunlardan
isteseydim, yapacak şeyi de pek ala bilirdim. Esasen birini getiriyor, tecrübelerinden istifade etmek
meşrutiyetin ilanından önce bütün devletlerin kanun-i istiyordum. İşte ben tarihe karıştım. Meydan onlara
esasiyelerine malik olmak, meşrutiyeti bu suretle ilan kaldı. Kızım! Gördüğünüz bu zabit efendilerin cümlesi
etmek istiyordum. Ne yapalım. Allah nasib etmedi. zamanımda yetişmiş., mektepten çiKmışlardır. Bugün ilmi
Milletimin başında tecrübeli bir baba gibi bulunmak, irfan ocaklarımızdan çıkmış bunlar gibi birçok kimseler
böylelikle vatanımın selameti uğrunda çalışmak azmu vardır. Maarifimiz de ilerlemiştir. Otuz sene evvelki gibi
kararında idim. Düşmanlarım bu fırsatı bana değiliz. İnşaallah idare ederler de devlet bir zarara
vermediler. Türlü güçlükler ve iftiralar icat ettiler. Nihayet uğramız. Kızım! Görüyorsunuz ki bize gazete, kitap
31 Mart Vak'ası meydana çıkarıldı. Ben, muş-rute bir vermiyorlar. Ahvali bizden gizliyorlar. Fakat maalesef
hükümdarın yapacağını bir adım aşmadım. Ne ileri, gidişimizin iyi olmadığını hissediyorum. Fakat ahvali
ne de geri gittim. Lakin beni başka türlü başlarından bilmiş olsa da ne faydası olacak? Bilmemeyi daha
def edemezlerdi. Ben takdire inanırım. Bu bize hayırlı görüyorum. Ben çok görmüş, çok çekmiş bir
Allah'tandır. Eğer 31 Mart Vak'asını ben ihdas etmiş insanım. Şimdi yaşımız da ilerledi. Eski takat ve
olsaydım bu şekilde yüzüme gözüme bulaştırmazdım. kuvvetimiz de kalmadı. Hayırlısı, çekilip, devlete
Nasıl yapılacağını pekala bilirdim. Tarih bu hakikati millete dua ederek ibadetle ahır-i ömrümüzü
birgün meydana çıkaracaktır. Bundan dolayı kalbim geçirmektir. Şunun bunun hakkında fena söz
müsterihtir. Kızım! Şahsım için iki Türk'ün, asker söylemeyin. Kaderinize razı olun. Hayır ve şer
evlatlarımın birbirini kırmasını, kan dökülmesini Allah Allah'tandır. Deyin. Hayırlısını isteyen kimseye intizar
hakkı için istemedim. Bana bu iftirayı yükleyenleri Al- 181 etmeyin. Bunlar boş şeylerdir. Biliyorsunuz ki
lahıma havale ediyorum. Kızım! Bizim memlekettte ecdadımızdan bizden ziyade çekenler,
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

başlarına büyük felaketler gelenler hallerinden hazırlanması mektupları imzalaması geriki-


sonra bizim kadar da huzur ve rahat yordu(301)
görmeyenler de vardır. İşte ben burada evladü
ayalimle oturuyorum. Bu halime şükrediyorum. Diretince de ölümle tehdit ettiler. Bunun üzerine:
Siz de şükredin. Millete dua edin. Allah millete
zeval vermesin. Namaz kılacağım. Abdest almak "Ben kalabalık bir ailenin babasıyım. Padişah
lazım" (300) olduğum zaman şehzadeliğimde çalışıp
kazandığım paranın bir kısmını cülus bahşişi
II. Abdülhamid Han, bir padişahtı. Dünya olarak kendi kesemden verdim. Çünkü ben
altınları, mücevherler hep elinin altındaydı. biraderlerim gibi avare yaşamaz, oturmaz,
İsteseydi kendisini ve çocuklarını baştan başa dinlenmez, çiftliklerimde çalışırdım. Kazandı-
altınlarla donatırdı. Fakat o Allahu tealadan korkan, kul
hakkından sakınan, her şeyi İslaıniyetin emrettiği
şekilde yapmaya çalışan bir sultandı. O hem
padişah, hem de halife idi. İslam aleminin başı
idi. Müslümanlara örnek olmak, hepsinden daha
iyi İslamiyetı yaşamak, adaletle hükmetmek
vazifesiydi. O da öyle yaptı. Devletin malına,
parasına el sürmedi. Ticarette kazandığı
parasının bir kısmını gelecek nesillere aktarmak
için ayırmıştı.

DÜNYA MALI
182 Tanzimatçılar, Abdülhamid Han'ı tahttan
indirmekle kalmadı-
• lar, elindeki bütün mal varlığını talep ettiler. Ve
hatta ticaretten kazandığı ve çocuklarının
ihtiyaçlarım karşılamak için birikterdiği parasını
bile istiyorlardı.

Hükümet, Sultan Hamid'in Doyçebank ve Selanik


bankalarındaki nakit parası ile hisse senetlerinin
alınmasına, ikinci ve Üçüncü Orduların
ihtiyaçlarına kullanılmasına karar vermiş,
paralar,hisse senetleri ve ehhamın bulundukları
Avrupa merkezlerinden Selanik'e getirilerek sabık
padişaha verilmesini, onun da bir mazbata ile Or-
duya teslimi için gerekli evrak hazırlanmıştı.
Önce, banka umum müdürlüklerine Sultana Hamid'in
para ve hisse senetlerinin Selanik'e gönderilmesi için
ğım parayı benden sonra evladü iyalim alsın diye rip hapsederler" tehdidinde bulunuyordu.
bankaya yatırdım. Ben hazineye ait mücevheratı
da muhafaza ettim. Devletin parasını kimseye •
vermedim. Evlatlarıma bu paradan,
mücevherattan bir dirhem dahi vermedim. Sultan "Ben hayatta çok şey gördüm.
Padişahlığımda devletin borçlarını hafiletme-ye Padişahlığımda hiç rahat huzur görmeden
muvaffak oldum. Oğullanma ancak bir han çatışmakla ömrüm geçti. Şehzadeliğim
vermiştim. Kızlarım evlendiği zaman birer ev bahtiyardı. Halbuki bu zavallı masum
almıştım. Şadiye, Ayşe, Refia Sultanlar'ı evlatlarımın hali ne olacak? Bu üç kızımı
evlendıremedim...Yalnız Şadiye ve Ayşe Sultanlara evlendirmek bile nasip olmadı. Bu çocuklar
birer ev verdim. Refia Sultana o dahi kısmet olmadı. benim felaketimle kavrulup hayatlarını
Bu kızlarıma birer taş yaptırmıştım. Çeyiz kayebediyorlar. Burada gençlilklerini heba etmelerini
paralarını onar bin lira olarak ayırmıştım. Bunlar asla istemem. Gitsinler, mesut olsunlar. Oğlum da
da zavallı çocuklarıma verilmedi. Ellerinden gitti. tahsile gitsin. Bakınız ne hale geldi. Sinir içinde
Haremlerimin (hanımlarımın) ellerinde hemen kıvranıyor" diyerek son derece üzülüyordu. Ama
hiç para yoktur. Küçük erkek evlatlarım dinleyen kim. Yine Sultan Abdülhamid Han, bu
Abdürrahim, Nureddin, Abid efendiler beş zalimlere karşı belli şartlar ileri sürerek bankadaki
parasızdırlar. Sonraları ne olacak? İşte bu parayı onlara teslim etti. (303)
sebeplerden dolayı bankadaki parayı veremem."
(302) DÜNYA MALI
Bu sözler üzerine ikna olmayı bırakın, tehdit Paraların tesliminden bir gün sonra Rasim
etmeye başladı bey, Abdülhamid Han'a "Efendim, bu paraları
lar. Herşeyini almak istiyorlardı. Ve hatta öldürmeyi. verdiğinizde gösterdiğiniz metanete hayran
Ama halkın oldum. Vallahi ben on liramı düşürmüş olsam
sevdiği patişah ölürse halk ne der korkusu ile bunu otorduğum odanın kapısını bulamayacak kadar
yapamadılar. Ni kendimden geçer, kederimden ne yapacağımı
tekim Rasim Bey, "Vermezseniz sizi de kızlarınızı da şaşırırdım" deyince ;
bodruma indi- 183
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

184 "Rasim Bey! Mal habistir. Bir elden gelir, kıymetli ziynet Avrupa merkezlerinde satılarak
diğerinden çıkar. Siz benim elimde büyümüş, bedelinin Osmanlı Donanma Cemiyetine armağen
yetişmiş adamlarsınız. Ben ise nice şeyler görmüş edilmesini belli şartlar muacehesinde kabu ediyordu.
geçirmiş insanım. Maruf tabiriyle sakalımı Bu şartlardan biri de hayatının emniyet ve kefalet
değirmende ağartmadım. Bana bunları Allah verdi. altına alınması isite-ği idi. Bunun için Fethi Okyar
Yine o aldı" (304) Bey'e ; "Ben, ferdlerin en iyi veya en kötü şahsi
düşüncelerinin, onların ancak kudret ve karar
Hakan Hazretlerinin muhafazasına memur sahibi olabildikleri müddetçe kıymet ifade
erkan-ı harp binbaşısı Ali Fethi Okyar Bey'e de "Bu ettiklerinin sonsuz tecellilerine şahit olmuşumdur.
istenen servet, senelerce, ceb-i hümayunumuzun Hayatımın teminat altına alınmasını sırf bu itibarla
aidatından ve Hazine-i Hassa'dan tasarrufu edilmiş olan devletin Resmi taahhüdüne bağlanmasını
meblağın sadece mütavasi birkısmıdır. Ben otuzki istiyorum. Yoksa, adil bir mahkeme önüne çıkarılıp
sene içinde şahsıma kanunen, örfen, irsen ayrılmış saltanatımın hesabını vermeye ve böyle bir
bu paraları, seleflerim gibi har vurup harman mahkeme beni cezaya müstehak görürse bunu
savurmadım, mektepler, hastahaneler, her türlü çekmeye hazırım." "..Allah adildir. Hakikat zayi olmaz.
hayrat yaptım. Şimdi Ordumuzun ihtiyacı için Birgün gelir, bu adaletle hak, doğruyu yanlışdan ayırır..."
isteniliyor. Feda olsun...Milletin verdiği millete (306)
gidiyor." (305)
Sultan'ın Osmanlı Bankası'ndaki nakit mevcudu
"Adalet Bir gün Tecelli Edecek, Hak yerini yüzüçbin ye-diyüz küsur Osmanlı altını idi.
bulacaktır. " Doyçebank'ta ondört çanta içinde onaltı bin dörtyüz
doksanüç Anadolu Şimendifer tahvili, doksanse-kiz
Daha sonra yine şahsına ait mücevher ve Bonne de Jouissance, üç bin Selanik Limanı hisse
sened ACI VEIZDIRAP verilmeyen sakit hükümdarla kızı, Selanikte uzun
i, Kre- zamanden beri kullanılmayan, bomboş odaları ile
diliyo II. Abdülhamid Han ve maiyeti Selanik'e Alatini insana herşeyden evvel hüzün veren bir köşkte
ne'de köşküne götürüldüğünde ve orada kaldıkları süre ikamete mecbur edilmişlerdi. Bir çok geceler, çok
elliiki zarfından çok büyük acı ve ızdırap içerisinde üşüyen Abdülhamid, köşkün kadife perdelerinden
bin bırakıldılar. Hapis hayatından daha zor şartlar...Ve birini yorganının üstüne örterek ısınmağa çalış-
dörty Hatta kızı Şadiye sultan'in anlattığına göre oradaki mıştı" (310)
üz askerlerin alçakça teklifleri ve Sultan'ı madden ve
otuzb manen iflas ettirme çabaları korkunç derecede... 33
ur yıllık saltanat sürmüş bir Padişah'a yapılanların
Osma sadece bir miskalini kızından dinleyelim:
nlı
altını Güneş ve Havadan mahrum bırakılan bir
vardı. Hayat...
(307)
"İlk yemeklerimizi hatırlarım; Büyük bir teneke
S tabla içinde getirildi.Pilav ve yoğurttan
ultan ibaret...Çatal ve bıçak yoktu.Ellerimiz-
Abdül le,yiyebildiğimiz kadar yiyorduk. Babamın yemek
hami takımını, kahvecisi, beraberinde getirmişti.
d Musluklar pis ve sular zehir gibi acıy-dı.Bu suyu
Han, avucumuzla içiyorduk. Bardak yoktu. Pancurların
hiçbir açılması yasak edilmişti. Güneş ve havadan da
yere mahrumduk, üzerimdeki elbiseyi çıkarır, yıkardım.
çıkma Kuruyuncaya kadar, çıplak oturur bek-lerdim.
ma Diğerleri de aynenböle yaparlardı. Bahçede nöbetçi
ve devriye-ler dolaşırdı.Kapıların anahtarları
kimse onlardaydı. Bizi dışarı çıkarmazlardı... Sarayımızın
ile te- hazineleri, yaldızlı salonları, konforlu yatakları,
mas ayaklarımıza kapanan Cevat Bey gibi murai
kurm memurlarımızın neka-dar kıymetsiz ve boş şeyler
ama olduğunu; bu ot minderler üzerinde haşerelerle
yasağ birlikte uyumaya, yıkadığım elbiselerin kurumasını,
ı çıplak bir halde, beklemeye çalıştığım o anlar,
bütün bana öğretmişti... " (309)
aile
ve Perdeler Yorgan Olunca...
yanın
dakile Muhafız Süvari Yüzbaşı Fetih Okyar Bey'i
r için dinleyelim; "...İşin en hazin tarafı Abdülhamid'in
de sevgili kızı ile, alelacele birkaç ça-mışırla saraydan
tatbik çıkarılıp Sirkeceye getirilmeleri, oradan da ışıkları
edili- yanmayan bir vagon içinde,şimendiferle (tren) Selaniğe
yordu gönderilmeleri idi. Yolda, sudan başka bir şey
(308)
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

ŞEREF VE HAYSİYET maalesef yenilmek üzereyiz!.. " Sultan, "Dört düvel


birleşir de haberimiz olmaz mı Rasim Bey? Bu
Ayşe Sultan'a Selanik'teki Alatini köşkünden nasıl bir gaflettir! Bu devletler birleşemezler ki!..
sağlık sebebiyle ayrılarak İstanbul'a gitmesine Aralarında kilise kavgası var...Yıllar yılı süren
izin verilir. Babasının dizlerinin dibine oturan Makedonya boğuşmasını
Ayşe sultan'a Abdülhamid Han şu nasihati yapar: hatırlamıyormusunuz?..." diye sordu. Rasim Bey;
"Kiliseler kanununu çıkararak, Meclis-i Mebu-san
"Melek evladım! Takdir böyle imiş. ve ayan bu ihtilafı hal etti. Başımıza bu işlerin
Söyleyeceklerimi iyi dinle. Kulağında kalsın. Ömrün açılacağını kim
oldukça unutma. Hanedanımız çilelidir. Hepsinin
başına bu gibi şeyler gelmiştir. Fakat takdire tevekkül
lazımdır. Dokuz ay benimle beraber kavruldunuz.
Bundan fazla feda olmanızı istemem. Kızım, sana en
büyük, en son nasihatim Hanedanımızın şeref ve
namusunu canınızdan ziyade sakınmanızdır. Kızım
olduğunuzu asla unutmayınız. Bana dokunacak her
türlü hal ü hareketten sakınıp kendinizi muhafaza
ediniz. İsmimi yere düşür-meyiniz. Melek evladım. Sen
akıllı bir çocuksun. Senden daima iyilik beklerdim.
Allah seni mesud etsin. Duam üzerinde bakidir. Kızım!
Bugün amcanız yerimi işgal etmektedir. O na da
benim kadar hürmetkar olur, itaat ederseniz beni çok memnun
edersiniz. Onun 186 her emrine tabi olmanızı isterim.
Politika icabı, biraderim, zevcele-* rinizi münasip
bulmazsa karşı gelmeyiniz. Bütün hayatınızca afif
olunuz. Mümkünse sık sık mektuplarınızı, sıhhat
haberlerinizi almak isterim. " (311)

"BEN DE BİR NEFER GİBİ ÇARPIÇAŞAĞIM"

Alatini Köşkü muhafız kumandanı kolağası


Resim Celaleddin Bey, II. Abdülhamid Han ile
konuşmak için izin isteyerek huzuruna gelip; "Zat-ı
hümayununuzu rahatsız ettim, beni mazur
görünüz, dört düvelle harp halinde olduğumuzu
söylemem gerekiyor!..." deyince, Sultan hayretle; "Dört
düvelle mi?..Kim bunlar Rasim Bey? Hemen Allah ordu-yı
hümayuna nusret, kuvvet versin, inşaallah zafer
bizimdir?" deyince, Rasim Bey başını yere eğmiş,
ağlayacak gibi konuşuyordu: "Yunanistan,
Bulgaristan, Karadağ ve Sırbistan'la hakanım. Ve
bilebilirdi ki? Selanik bugün yarın düşmek nasıl haberdar olmaz? Ben makamda bulunduğum
üzere...Sizi İstanbul'a götürecekler. Bunu hemen müddetçe daima bunların birleşmesini önledim. Bu ne
size haber vermek için emir aldım" dedi. Buna gaflet! Allah devleti bu hale getirenleri kahrettsin.
çok üzülen Sultan Abdülhamid Han, büyük bir Demek selanik şimdi müdafaa edilmeden teslim
öfke ile; "Rasim Bey! Rasim Bey!...Selanik demek, ediliyor. Hayır, ben buradan gidecek değilim. Ben de
İstanbul'un anahtarı demektir! Ordumuz nerede, herhangi bir şahıstan farklı olmadığım için müdafaaya
askerimiz nerede? Nasıl bırakılıp da gidilir?.. iştirak etmek istiyorum. Bana da silah veriniz.
Bırakıp gidersek tarih ve ecdad bizim yüzümüze Ölünceye kadar birlikte müdafaa edelim" diye tekrar
tükürmez mi?..Biraderim hazretleri buranın ısrar eter. Paşalar gittikten sonra : "Felaket! İmpa-
tahliyesine razı mı oldu? ..Hayır, ben razı değilim! ratorluğumuz yıkılıyor" diyerek üzüntüsünü dile
Yetmiş yaşımda olduğuma bakmayın...Bana bir getirmiş. (313)
tüfek verin, asker evladlarımla beraber Selanik'i
ben son nefesime kadar müdafaa edeceğim!" Düşman Birleşirse...
dedi. (312)
Herşeye rağmen Selanik elden gidecek,
Fakat Sultan Reşad'ın selamı ve ricası sabık Padişah tekrar İstanbul'a getirilecektir.
iletilince, bir Osmanlı hanedanı mensubu olarak Kendisini Alman Sefaret gemisi almaya gelir. II.
Padişah'ın iradesine boyun eğmek durumunda Abdülhamid Han, hanımları, çocukları ile gemiye
olan sultan Abdülhamid Han, İstanbul'a binince Alman kumandan gelip İmparatorun
nakledilmeyi kabul etti. selamını bildirir. Herhangi tarafa emir buyuruluyor ise o
"İmparatorluğumuz yıkılıyor" tarafa götürmeye hazır olduklarını ve emre
amade bulundukları teklifini yaparlar. Sultan
Sabahın erken saatlerinde Ali Rıza Paşa ile Hadi Abdülhamid Han da, gösterdikleri dostluğa
Paşa Sultan'a gelmişler ve bunlara "kiliseler ittifak teşekkür ederek vatana gitmek istediğini bildirir.
ettiler mi?" diye sormuş. " Bi- 187 zim elçiler, ateşeler Alman Konsolosunun teklifine de aynı cevabı verir.
uyudular mı? Dört devlet ittifak eder de hükü- * met
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

İKİ GEMİ İÇİN FEDA OLDUK tehlikenin ne tarafan geleceğini yine kaptan
keşfeder. Gemisini de ona göre idare eder. Dı-
Birinci Dünya Harbine bir oyunla Türkiye dahil edilir. II. şardakiler bunu nasıl anlayabilir? Bu vaziyette
Abdülhamid Han büyük bir üzüntü ile olayları takip benim ne yürütecek bir fikrim, ne de teklif
etmekte; "İki gemi için feda olduk. Üç büyük edilecek bir tedbirim olabilir. Ben tecerrüt etmiş bir
devlete karşı bu harbe girmemiz akıl karı değil. adam olduğum için şimdiki hal karşısında bir şey
Vahim bir neticeden pek korkuyorum. Nasıl olur? söyleye-mezsem de, denizlere hakim olan
Bu bir deliliktir" demiştir. devletlere karşı Almanya ve Avusturya
-Macaristan'ın ne yapabileceğini düşünmek
Tanzimatçılar Cihad ilan ederler. Bunun kafidir." (316)
üzerine Padişah şaşırarak; "Cihadın kendisi değil,
fakat ismi bizim elimizde bir silahtı. Ben bazen
sefirleri tehdit etmek istediğim vakit 'Bir İslam
halifesinin iki dudağı arasında bir kelime vardır.
Allah bunu çıkartmasın' derdim. Cihad bizim için ismi
olup da cismi olmayan bir küvetti. Bunun altında nasıl
çıkacaklar, İngiltere buna aldanacak mı?" (314)
diyerek üzüntülerini bildirmiştir.

İngilizlerle Fransızlar Çanakkale'ye


saldırdıkları zaman İstanbul tehlikeye girdi diye
telaş edilmiş ve hatta padişahın Konya'ya,
188 Sultan Abdülhamid han'ın da Bursa'ya gideceği
haberleri üzerine;
• ~
"Hiçbirimiz payitahtı terketmemeliyiz. Bu
nedenle kendileri ölünceye kadar burada
kalmalıdırlar. Biz bütün Hanedan, en küçük
ferdimize kadar burada memleketi müdafaa ederek
ölmeliyiz. Bizler son Bizans İmparatoru kadar da mı
olamayacağız? Ben İstanbul'dan katiyyen
çıkmanı. Burada ölmeye razıyım" (315)

GEMİYİ YÜRÜTEN KAPTAN...


Enver Paşa, Birinci Dünya harbinin felaketi,
üzerine Sultan Abdülhamid Han'a gelerek harb
durumunu anlatır ve fikrini sorar. Şu cevabı alır;

"Bir gemiyi kaptan yürütür. Fırtına ve


Enver Paşa gittikten sonra da: "Günün beceremeyeceğimiz mükemmeliyette olan-bite- • ni
birinde umumi bir harbin çıkacağına hiç şüphe anlatıyor, dertlerin şifası için reçete veriyor da, otuz
yoktu. Fakat bizim bu işe atılmamız büyük bir şu kadar se-neneden halletmedin diye
cehalet ve tedbirsizlikti. Selametimiz tarafsız soramıyoruz..." Bunun üzerine Cavit Bey: " O
kalmaktaydı. Bu hale geldikten sonra çaresiz sonuna bunları hemen tatbk edin demiyor.. Ş artlar temin
kadar gidilecektir. Allah, devleti bu hale getirenleri edilirse tedbirler bunlardır diyor.Her birinde hakikat
kahretsin!" diyerek üzüntüsünü belirtmiştir. (317) hissesi, hatadan çok fazla..." diyordu. (318)

TEŞHİS KABİLİYETİ GÜVEN


II. Abdülhamid Han, kendisini öldürmek "Emniyetsizlik, insan için her an ölümdür."
isteyen düşmanlarına dahi memleketin selameti
için fikrini söylemekten çekinmiyordu. II. Abdülhamid Han'ın yazdığı ve askerin,
Tecrübelerini, yapılması gerekenleri fırsat meclisin ve milletin bilmesini talep ettiği açık
buldukça anlatıyordu. Bünyedeki hastalığı mektubunda özetle şöyle demektedir: "...İyi ve
mükemmel teşhisi ve çare sunuşu düşmanlarını kötü, fakat temizniyetle otuzüç sene, vallahi ve
çileden çıkarıyordu. 11.Abdülhamid Han'ın billahi geceli gündüzlü devlet ve millete hizmet
Selanik'teki Alatini köşkünde muhafızlığını ettim. Şeyhülislam Efendi vasıtasıyla ettiğim
yapan İttihat Terakki fırkasına mensup Fethi yemine muhalif hal ve harekette bulunmadım.
Okyar, Talat Bey'e sorulan suallerin cevaplarını Meşrutiyet aleyhine nüfuzumu kullanmadım.
anlatınca Dr. Nazım ; İstanbul'daki asker (31 Mart Vakası) hadisesinden
vallahi malumatım yoktur. İşte bunları, yeminle
"Vallahi şu adamı boğacağım geliyor!...Şu hale temin ederim...Hayatta emniyetsizlik, insan için her an
bakın: Hepi- 189 miz biraraya gelsek ölümdür. Hayat ise mukaddestir.Hayattan emin olmamak
gibi fela-
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

ket olamaz...Cenab-ı hakka kasem ederim ki, bu fani Benim kimseden talep edecek hakkım yok" diyerek
dünyada yegane maksadım yalnız devlet ve millete gözleri dolmuş.
duacı olarak son nefesimi vermektir. Kat'iyyen
başka fikrim yoktur..." (319) Sulu bir kahve istemiş. Bu sırada odada
bulunanlarla adeta ve-dalaşarak hepsinden helallik
Ölüm dilemiş. Kahvesinden bir yudum içmiş, fakat
ikinci yudumu içemeden "Allah" diyerek ruhunu teslim
Millete hizmet için mücadele içinde geçen bir ömrün etmiş. (320)
artık sonu yaklaşıyordu. O güçlü, çevik vücut artık
yorulmuş, iştahsızlık başlamış, ağrılar kendisini
hissetirmişti. Ölümünden üç gün önce yorgunluktan
bahsettiği halde adeti üzere giyinmiş, istirahat etme-
yerek dolaşmış, 9 Şubat 1918 günü akşamı yine adeti
üzerine ha-nımlarıyla birlikte sofraya oturmuştu.
İştahsızlıktan bahsederek çok az yemek yiyebilmiş ve
yemekten kalkınca göğsünün sol tarafından sağa
doğru bir sancıyı hissettiğini belirtmiştir. Bu hasta
haliyle sabah kalkarak banyo yapmayı istemiş.
Hastalığı dolayısıyla bundan vazgeçirmeye çalışmışlarsa
da "Beni banyodan mahrum ederseniz hakkımı helal
etmem" diyerek banyosunu yapmış ve banyodan son-
ra hastalığı ağırlaşmış. II. Abdülhamid han, oturduğu
yerde, kolu-190 nün altına yastık koydurarak iki rekat
sabah namazını kılmış. Son-• ra sütünü istemiş ve
adeti üzere yarım bardak madensuyuna karıştırılmış
sütünü içerek, "Hamdolsun Yarabbi! Daha iyiyim"
diyerek yine istirahat odasına çekilmiş. Bu sırada
doktorların geldiği kendisine haber verilince ; Hayır,
ben doktor istemem, iyiyim" ısrarı üzerine hanımı
"Aman efendiciğim! Biraderiniz gücenir, müsaade
edin de bir kere gelsinler" deyince "Doğru! Belki
biraderimin gücüne gider, gelsinler" demiş. Doktorlar
muayene etmişler. Rahatlamak için kan aldırmalarım
söylemiş, kan aldırmışlar. Bunun üzerine "Evet,
kendimi iyi hissediyorum" demiş. Doktorlar giderken
Rasim Bey, yanına giderek elini öpmüş ve gözleri
dolarak "Hakanım! Hakkını helal et" sözlerine padişah
hayretle yüzüne bakarak bir şey söylememiş. Rasim
Bey gittikten sonra "Rasim Bey bizden ümidini kesmiş
olacak ki elimi öptü, bana hakkını helal et dedi." Ve Bir
ah çekerek "Bütün hizmetime bir kara çarşaf çektiler.
BEDDUA aralamış,olduğu
yerdentabloyu seyretmektedir. Abdülhamid,elleri hacet
II. Abdülhamid Han'dan sonra memleketi alevler dergahına- 191
aldı. İttihat uzatılmış, gözyaşiyle nemli bir dua esesi çıkarmakta:
çıların içteki baskı ve şiddetleri,sokaklarda yapılan
idamlar ve Bi •
rinci Dünya harbine girmekle devletin yağma
edildiği, Arabistan'ın "Allahım; bana yapılanları helal etmiyorum!
tamamiyle elden çıktığı, İngilizlerin Suriye ve Şahsıma yapıldığı için değil, milletime yapıldığı
ırak'tan, Fransızların için affetmiyorum! Milletime yapılan
Makedonya tarafından ana vatan sınırlarına huzuca fenalıklardan, yarın.senin hesap gününde
geçtikleri, Mos- davacıyım!"
koflann bütün Şark Anadolusunu derinlerine kadar işgal
edip 1917 Enver Paşa bu duayı işitince, çarpılıpkalıyor,
Rus ihtilali yüzünden çekilme zorunda Hünkarın huzu-rana çıkamıyor,geriye dönüyor,
kaldığı,halkınekmek yerine Talat Paşayı kolundan çekereksü-rüklüyor,rıhtımda
saman tozu ve mısır koçanı yediği,yakmaya tezak ve bekleyen istimbota götürüyor ve orada,ağlaya
kefen yapma ağlaya, Talat Paşaya diyor ki:
ya bez bulamadıı mevsimde, bir gün Enver Paşa, Talat
Paşayla be- "Başımıza ne geldisye bu adama
raber,Beylerbeyinde Abdülhamid Han'ı ziyarete yaptıklarımızdan geldi ve daha ne gelecek o
gidiyor. Kendileri yüzden gelecek!.." (3210)
ne karşılayan muhafız subay, Abdülhamid Han'a
haber vermeksizin İttihat ve Terakki'nin Türk ve milliyetçi kadrosu,
yol gösterdiği için, kapısının önüne kadar Abdülha-mid'in ne büyük, hatta emsalsiz bir
geliyorlar...Kapı yarı ara Padişah olduğunu biliyor,fakat onu makamına
lıktır ve Abdülhamid Han, sırtı kapı'ya doğru, seccade iade etmek ve tutulan istikameti değiştirmek
üzerinde dua için vaktin geçmiş olduğunu esefle
etmektedir. Gelenleri görmüyor,gelenler de ona kendilerini göster- görüyorlardı...Vatan başkalarının kontrolüne
miyor.Enver Paşa, önde,yarı açık kapıyı biraz daha geçmişti...
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

"ASRININ EN BÜYÜK SİYASETÇİSİ" "Abdülhamid Han kadar Avrupa'da dış


politikaya aşina diplomat yoktu"
II. Abdülhamid han'ı gerçek manada anlatan
eserlerin sayısı çok azdır. Ve hatta yerli yazarların Fransız Büyükelçisi Bobpart; "Sultan Abdülhamid,
kaleme alınmayacak şekilde Sultan Abdülhamid kendisiyle oynanılır bir padişah değildir. Çünkü
Han'a düşmanlığı insaf ehli batılı yazarların birço- muhakkaktır ki, onun zamanında bütün Avrupa'da
ğunda görünmez. Osmanlı Donanması'nm ıslahı onun kadar siyaset-i hariciyeye aşina bir diplomat
ile görevli İngiliz Amiral Henry Fe. Woods yoktu. Büyük bir feraset sahibi bir diplomat
hatıralarında : "Sultan Abdülhamid'i layık olduğu olduğundan po-
şekilde anlatan herhangi bir yazılı belgeye
şimdiye kadar rastlamadım. Özellikle düşünceleri
ve karakteri hakkında doğruya yakın herhangi bir
fikir ileri sürülmemiştir. Bana kalırsa, Abdülhamid,
şimdiye kadar gelmiş geçmiş Osmanlı padişahları
arasında en müstesna yeri işgal edenlerden
biridir." (322)

Tahsin Paşa da hatıratında "Sultan Hamid'in


devr-i saltanatına ait neşriyat, ekseriyatı
itibariyle, o devrin hayatını bilmeyen ve bütün
malumatı kıymetsiz dedikodulara istinat eden
kimseler tarafından yazılmış eserlerdir."( 323)

192 EN AKILIL VE ZEKİ PADİŞAH



"Sultan Abdülhamid, Osmanlı yönetiminde
gelmiş geçmiş diplomatların en akıllı ve zeki
olanlarından birisidir." "Abdülhamid olmasaydı, bu
satırların yazıldığı şu anda (1920-1921) ne bu kadar
geniş ve bağımsız bir Osmanlı Devleti ne de
ileride tarihçiler ve diğer devletler tarafından
tanınacağına şüphe etmediğim, bugünkü henüz
yerine oturmamış Ankara Hükümeti bulunacaktı.
(324)

İngiliz Büyükelçisi O'Connor "Avrupa'da sulhu


muhafaza eden adam" derken ingiliz Akdeniz
Filisu komutanı amiral Fisher "Abdülhamid bütün
Avrupa'nın en mahir ve seri intikal diplomatların-
dandır" demiştir. ( 325)
litika işlerini tehlikeli yerlerden geçmeyerek konuşmasından • kısa bir özet sunmak istiyorum.
idare ederdi." (326) "Abdülhamid 11. Mahir bir
adamdı. Yaşamak ve herkesi hoşnut etmek "II. Abdülhamid Han, en önemli Osmanlı
sırrını bulmuştu. Vakıa, Avrupa'nın da kendi Padişahlarından biridir. Ülkenin en çalkantılı ve
hakkında pek ziyade iyi niyet belirtmiş olduğu zor döneminde başta bulunmuştur. Birçoklarının
açık ve bellidir. " (327) haksız Osmanlı İmparatorluğuna 'Avrupa'nın
Hasta Adam' lakabını kullandığı devirde,
İngiliz Başbakanı Disraeli : "Abdülhamid, ne İmparatorluğun tamamen çözülüp dağılmasına
sefih ne müstebit ne müteassıp ne de müfsit bir engel olmuştur. Abdülhamid Han, bir ıslahatçı,
adam değil, adil, memleketini ve milletini seven reformcu olarak görmekteyim. Saltanatı
bir adamdır." "Mükemmel bir diplomat olan Abdülha- sürecinde bir çok yenilikler getirmiştir.
mid, genişleme arzusu içinde Büyük Padişahlığı sırasında uyguladığı mali ıslahat
devletlerinin birbirleri arasındaki rekabetten ve projeleriyle imparatorlğu nisbeten bir refah
kıskançlıktan azami ölçüde nasıl faydalanacağı- havasına sokmuştur. Onun zamanında yeni
nı çok iyi biliyordu. Amacı, Osmanlı karayolları, demiryolları inşa edildi.
İmparatorluğu'nun Büyük devletler'le dostluğunu Kapitülasyonlardan faydalanarak gelişmiş
muhafaza etmek suretiyle harp tehlikesini bertaraf etmekti. yabancı postanelerle rekabet edebilecek bir posta
( 328) teşkilatı kurdu. Tanzimatla ortaya çıkan yetki ve
denetim alanları kesişen idari kuruluşlar düzenli
SİYASİ DEHA bir hale geldi. Çeşitli alanlarda eğitim ve öğretim
kuruluşları yapıldı. İmparatorluğun her tarafında
California Üniversitesi'nde Türkçe ve Yakındoğu hastane, yetimhane gibi kurulmar açıldı.
tarihi sahasında profesörlük yapan, Osmanlı arşivleri
konusunda yaptığı geniş araştırmalarla tanınan Prof. "Sultan II. Abdülhamid Han'ın muhafazakar veya
Dr. Stanfort Shaw İstanbul'da verdiği 193 "Sultan gerici olduğu düşüncesi veya yorumunun, onun
II. Abdülhamid Han" konulu konferanstaki mutlak idaresi yanısıra İslam-
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

cı tutumuna dayanmaktadır. Muhakkak ki ülkede miydi? Bu suale müsbet cevap vereceğim. Zira,
İslam dinini ve kuruluşları güçlendirme 1. Dünya Harbi Avusturya ile Rusya'nın , daha
hareketlerini teşvik etti. Yeni yeni camiler inşa doğrusu Islavlık'la Cermenlik'in müsademesiydi.
edildi. Eskiler tamir gördü. Dini öğretim yapan İngiltere ile Fransa'nın bu harbe iştiraki de
mektepler teşvik edildi. Abdülhamid devrinden Almanya'nın mülken ve ikti-saden gösterdiği
günümüze kadar İslam inancının güçlenmesi, büyüme ve genişlemesinin neticesiydi. Kaldı ki,
kuvvetlenmesi, İslam dininin teşvik edilmesi, Batı Balkanlılara Türkiye ile muharebe cesaretini veren ve
tarafından yanlış olarak çoğu zaman basit bir binaenaleyh harbe sebep olan ahvalden biri
görüşle 'gericilik" olarak nitelendirildi. Halbuki Arnavutluk seferi, İkinci İtalyan Harbi (1911 Türk-
günümüzde İngiltere, Fransa, Almanya ve Amerika İtalyan Harbi) idi. Devletin ipleri Sultan Hamid'in
Birleşik Devletlerinde ve başka ülkelerde dine
ilginin yoğunlaşması, dini kuruluşların değişik
alanlarda faaliyetleri gericilik ve yobazlık olarak
görülmüyor. Sovyetler Birliğinde ve Doğu Av-
rupa'da dine ve kiliseye özgürlük tanınması
memnunlukla karşılanıyor. Olgun ve hoşgörülü
İslam dinini tehlikeli bir tutuculuk akımı diye
yorumlayanlar, Hıristiyan dininin yenilenmesini
demokratik bir çağdaşlaşma olarak
görebiliyorlar.
Kısaca özetlersem, II. Abdülhamid Han'ı kendi
anlayışı ve zamanı çevresi dahilinde bir ıslahatçı
olarak görüyorum. İmparatorluğu maddi yönden
modernleştirerek birinci Dünya Savaşı sonuna ka-194
dar dayanmasını mümkün kıldı. Bunu müstebit bir
idare kurarak • gerçekleştirdi; Ama Tanzimatla
gelişmekte olan demokratik düşünce, hareket ve
kuruluşları bunları baltaladı. Son söz olarak söylemek
isterim ki, Sultan 11. Abdülhamid Han, zamanının en
büyük padişahıydı. 19. Asırda ondan daha iyi bir
siyasi adam göstermek mümkün değil"
"Abdülhamid Han, başta olsaydı devlet
felaketlere duçar olmazdı"
Sultan'ın Jön Türk muhaliflerinden Ahmet Reşit
Bey hatıralarında şunları yazar: "Düşünülebilir ki,
acaba Sultan Hamid'in siyasi hariciyesi devam
etseydi bu neticelerden ihtilas (l. Dünya Harbi'nin
kötü sonuçlarından kurtulma) mümkün olabilir
elinde bulunsaydı, ne o sefer vukua gelir ne de o yim. Hiç şüphesiz şahsen merhametliydi..."
harp. Çünkü Arna-vutlar'a şikayet sebebi verilmez,
Trablusgarp'ın müdafaası terk olunmak şöyle 195
dursun ihmal bile edilmeyerek İtalyanlar'a taarruz •
kapısı açık bırakılmazdı." (329) GERÇEK AİLE REİSİ
NEZAKET II. Abdülhamid Han'ın şahsiyeti hakkında, İngiliz
koramirali Sir Henry Woods hatıratında şöyle
Selanik'teki muhafızlarından İttihat.ve Terakki demektedir:
Fırkası men
suplarından Fethi Okyar ; "Hayatımda Sultan Hamid "Bana göre Sultan Abdülhamid, gelmiş
kadar nazik, geçmiş osmanlı padişahları arasında en
terbiyeli, buna rağmen karşısındaki ile mesafesini müstesna mevkii işgal edenlerden biridir...Os-
muhafaza eden manlı Devletinin kuruluşundan beri gelen ve
şahsiyet görmediğimi söyleyebilirim. Benim, başarılı hükümdarlardandır. Çok sakin ve
şahsımdan çok temsil gösterişten uzak bir halde yaşardı. Bir meseleye
ettiğim ordunun manevi varlığı için olduğu kadar, çözüm ararken, mütehassıslarını dinler, ancak
kendisine hür onların fikirlerine esir olmazdı. Şehzade iken de
mette kusur etmemek çabamın samimiyetinin de akıllı, nazikti ve o zaman da İstanbul'a gelen
mükafatı olarak di seçkin Avrupalılar kendisini ziyaret etmek
yeceğim, beni "Beyefendi oğlum..." iltifatkar hitabına isterlerdi....Eğer Sultan Abdülhamid Han
layık görü olmasaydı, devleti akıllı idare etmeseydi, devlet
yordu. (330) Yine Fethi Bey'den : "Çok haysiyetli, vakur,
çoktan yıkılmış olurdu. Türkiye'yi para ve personel
azametli-
bakımından kemiren, yoksul bırakan, gelişmesini
idi. Bu vasıfları, asla yapmacık değildi: Mağrurdu
diyemeyece- durduran Doksa-nüç Rus harbininin yaralarını
ğim,hatta aşırı terbiyesiiçinde samimi, şefkatli olduğu sarabilmesi hayrete şayandır. Dış borçlan ödedi,
kanaatinde orduyu kuvvetlendirdi ve Osmanlı devletini gene
dostluğu ve ittifakı aranır bir hale getirdi...
!
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

196 Sultan Abdülhamid düşürülmeseydi, Birinci pek az uyurdu. Halifelik sıfatına, diğer (321)
cihan savaşı patlamayacaktı. Aksine farz etsek bile padişahlardan çok daha ehemmiyet vermiştir.
Sultan, Türkiye'yi tarafsız bırakacak ve harbden Dünyanın her tarafındaki Müslümanlarla meşgul Y
sonra hiç yıpranmamış bir Türkiye, yıpranmış oldu. Onları İslanbul'a sevgi ve saygıyla bağladı. U
devletler arasında sivrilecekti...Yoksul halk İstanbul'da devamlı olarak binlerce yabancı Müs- N
tabakalarının bütün dertleriyle üzülerek ilgilendi ve lüman bulunur, Orta Afrika'dan Çin'e kadar olan ülkelerdeki
doğrusu hıristiyan tebaasını da ayırmadı. Çok büyük Müslümanlar gelip gider, telkin ve emir A
olan servetini bu yolda kullandı...Devlet yönetimini alırlardı...Gerçek aile babası, çocuklarına düşkün, N
Bab-ı Ali'den Yıldız'a alarak sistemi bozdu. Avrupa onları iyi terbiye eden, hoşsohbet bir hükümdardı. L
büyük basınını günü gününe ve mühim kitapları Orduyu kullanmaya azmetseydi, hiçbir kuvvet onu I
yayınladıkları aynı yıl tercüme ettirip okur veya tahtından in-diremezdi. Ama buna yanaşmadı. Zaten Y
okuturdu. Bu şekilde 6.000 kitap tercüme ettir- savaşa ve kavgaya değil, ince diplomasiye inanırdı.
miştir ki, defterler halinde kütüplanesinden Her seviyedeki adamın bir değeri olduğunu bilirdi...
A
çıkmıştır. Hareket ordusu, üç beş bin kişiden ibaretti. Arnavud, Z
Yahudi, Rumlar çoğunluktu. Yalnız subayları Türk'tü, A
Mükemmel dış politikasının esas prensipleri; son Cuma selamlığında birkaç gün önce kendisine R
soğukkanlılık, hareketsizlik, harp tehlikesini refakat eden 8.000 çok iyi yetişmiş hassa askeri bile I
atlatmak, devletlerin aralarındaki en uyuşmaz bu kuvveti bir çarpışta darmadağın ederdi. Halk N
noktaları, düşmanlıkları, kıskançlıkları derhal teşhis kendisini çok sevmiştir. Hal'inden birkaç gün önceki
edip, Osmanlı lehine kullanmaktı...Sabahın erken son selamlığında "patişahı'ım çok yaşa" T
saatlerinden gecenin geç saatlerine kadar çalışarak avazeleriyle yeri göğü inleten halk, samimi idi..." E
S röportajda ilginç tespitlerde bu- lunuyor; E
P "Osmanlı sanatı ve medeniyetine büyük bir rmeni
hayranlık dumak-tayım. Ama sanırım Türkiye'de olayla
İ rında
başka zenginlikler de var. Şovenizmi sevmem.
T Bugün olması gereken bir şey bu. Hınç, öfke yaşatıl- n
L mamalı. yaba
E ncı
R "Osmanlı Devletinin yıkılmasına güçle
üzülüyorum." r de
İ soru
Osmanlı İmparatorluğu'nun yıkılmasından esef mlud
Y ur.
unanlı duyuyorum. Çünkü Osmanlı imparatorluğu,
dünyanın bu kesimini dengede tutan bir güç Bağı
meşh msız-
ur olmuştu. Ve sevilsin ya da sevilmesin, Osmanlı'nın
çöküşünden beri, Ortadoğu'daki çalkantılar durmak lık
yazar vaad
Miche bilmiyor. Bu, biraz da Avusturya-Macaristan
Impatratorluğu'nun yok olmasının Avrupa'da yol edere
l de k
Grece açtığı meseleye benziyor. Yıkılış, Avrupa'da
İmparatorluğu dahil bölgeler ve kıtanın geri kalan Erme
ile nileri
kısmı için bir sıkıntı kaynağı oldu.
Sulta kışkır
n ttılar.
Abdülhamid'in kaderinde yüreğimi sızlatan bir
Abdül şey var. Onun hayatı, bir umutsuzluk hikayesidir. Bu,
hami Genç adam tahta çıktığı zaman, oyunun planl
d kaybedildiğini ve imparatorluğun yıkılacağım anlar. anmı
Han'ı Fakat müthiş bir mücadele örneği verir. O kadar ki, ş bir
anlat Avrupalı güçler, o tahtta kaldığı sürece umutt
an " imparatorluğu yok edemeyeceklerini düşünürler. u.
Le Bu sebepledir ki onu devirmeye çabalamışlardır.
Derni İmparatorluğun yıkılmasından hemen sonra
er İngiltere petrol kuyularına el atmıştır. Bu yüzyılın
Sulta başında petrol, emperyalizm için en önemli konu-
n" lardan biriydi. 'Le Dernier Sultan'da sürükleyici olan,
(Son Sultan Abdülhamid'in şu veya bu yolla başardığı
sultan meseleler. Onun tahttan indiril-mesiyle, "Pandora'nın
) kutusu' açılmışçasına felaketler yağıyor.
isimli
eseri Sultan Abdülhamid'in katliam olaylarından
hakkı (Ermeni) sorumlu olmadığına kesinlikle inanıyorum.
nda Kendisi mutlak hakim olmakla birlikte, Merkez
"Poin dışındaki bölgelerde düzeni sağlamakla görevlen-
de dirdiği kişiler onu dinlemediler. Osmanlı
Vue" İmparatorluğu'nda, çeşitli ırk ve dinlere mensup
dergis insanlar huzur içinde birarada yaşıyorlardı. Yahudi
inin düşmanlığı yoktu. Yunanlılar'in, yani benim
yaptı soydaşlarımın evleri vardı. Ermeniler rahattı ve
ğı çoğu da en güzel yerlerde ve sarayda yaşıyorlardı.
197
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

Önce kışkırtmak, sonra yalnız bırakıp, katliama nınmamalıydı. Saray dediğim her büyük ğılam
terketmek...Bu hoş-görülemez. Ayırca Sultan bir park ve içinde irili ufaklı villalar aya
Abdülhamid döneminde Ermenistan'da olanlar, mevcut. Abdülhamid han, adeta evlerle çabal
onun döneminden sonraki olaylarla alay ediyordu. Gerçek tutkuları çiçekler ve adı...
kıyaslandığında hiç mesabesinde kalır. kuşlardı. Gözd
en
Ailemin Sultanla olan ilişkileri sıkıydı. İki yıldır eser üzerinde çalışıyorum. İşe düşür
Sultan, büyükbabam Kral I. George ve Kraliçe zemin açısından çok zengin olan ABD'de düğü
Olga'nın düğünü vesilesiyle hediyeler başladım. Burada Osmanlı insan
göndermişti. Her yıl Rusya'ya giderken istanbul'da İmparatorluğu'nun fertleriyle tanıştım. lar,
duraklar ve Sul-tan'la görüşürlerdi. Bir gün Sultan, Ardından Türkiye'de araştırmalar yaptım. intika
o sırada 20 yaşlarında olan büyükbabam Girit Bütün bu şeyler, Abdülhamid'in bozulmuş, m
Valisi Prens George de Grece'den İstanbul'a yapay ve propaganda amaçlı imajında
geldiğini bildiren telgraf alır. Saray muhafızları alanl
gerçeği görmeme yardım ettiler.
eşliğinde bir saltanat arabası, büyükbabamı ar,
karşılamaya gider. Gemiden inenler arasında Çok uzun süre Türk tarihçiler ekolü, Sultan in-
üç yaşında bir çocuk da vardır. Bu çocuk valinin kılab
Abdülhamid'i aşa- yanlıl
en genç erkek kardeşi bababm Christophe'dur.
Babam Yıldız Sarayı'na götürülmüş ve orada arı
Sultan Abdülhamid ile çay içmiş. vesai
re...A
Abdülhamid'in gerçek hayatı, hayali yendi. ma
Herşeyden önce hiç
Abdülhamid bize çok yakın bir şahsiyet. Çok olma
sayıda delilimiz var. zsa,
198 Hiçbir roman yazarı bir tek kişinin etrafında ona
dönen bunca cinayet, itibar
• inkılab, devlet darbesi ve drama uyduramaz. ını
Abdülhamid'in hayatı iade
gerçekten de romaneks unsurlarla edec
dolu. ek
yeni
Kendimi bildim bileli gezerim. Bu gezilerimde çok bir
ilginç bulduğum şahsiyetlerle karşılaşınca, onlar eğili
hakkında düşünme, yazma isteği uyanır m
içimde. Bana Sultan Abdülhamid'den ortay
bahseden ilk kişi bir Türk dostumdu. Daha a
sonra Yıldız Sarayı'nı gezdim. Burası öyle çıkıy
biryerdi ki, Sultan hakkında söylenen her şeyin
yanlış olduğuna beni inandırdı. Bu sarayda or.
yaşamış büyük bir insan bu şekilde ta- " (332
)
SON SÖZ Ve çevik vücudu, geniş kalbiyle kucakladığı
devleti ancak 33 yıl götürebildi...Ondan sonrası
II. Abdülhamid Han (rahmetullahi aleyh) 633 kendi ifadesiyle ancak 10 yıl götürüldü... O'nü
yıllık Osmanlı devletinin en müstesna müstebidle itham edenler İstanbul sokaklarını
Sultanlarından biri...Devletine, milletine ve hatta dünya dara-ğaçlarıyla donattılar... Kendi yandaşlarım
insanlığına yaptığı hizmetleri arşivlerde, dahi astılar...O'na saldıranlar arkasından ağıt
eserlerde...Tarafsız, insaf ehli yabancıların dahi yaktılar. Kendisinden özür dilediler... İşte Sü-
siyasetine, güzel ahlakına, merhametine, sabrına, leyman Nazif, "filozof lakaplı Şair Rıza Tevfik ve
tevekkülüne, kuvvetli imanına hayran kaldığı bir Abdülhak Ha-mit...
Padişah...Onun hayatı sırlarla dolu...Dile getirdiğimiz
sadece bir kaçı...Bu güzel sırlan gelecek nesillerce "Tarih adını andığı
daha da deşilecek...Seven se-viliyor,unutmayan zaman, Sana hak
unutulmuyor...II.Abdülhamid Han'da milletini sevdi milleti de verecek ey Koca Sultan,
kendisini...Yıllarca aleyhinde sürüp giden kampanyalara Bizdik utanmadan iftira
rağmen gönüllerden düşmedi. O hep kalplerde eden, Asrın en siyasi
"Veliyi kamil" olarak kaldı ve öyle de padişahına! Padişah
kalacak...Kadrosu olmayan ve hep çevresinin hem zalim, hem deli
nankörlerle çevrili bir devirde yalnız başına bir dedik, İhtilale kıyam
199
kahraman... Düşmanlarını afetti...Kendisine hıyanet etmeli dedik, Şeytan ne
edenler, bedduasını alanlar iflah olmadı... dediyse, biz belli dedik,
Çalıştık fitnenin
intibahına!
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

200 Divane sen değil, meğer bizmişiz, KAYNAKÇA


Bir çürük ipliğe hülya dizmişiz, - Şapsıh: Çerkez kabilesinden. Kafkasya'da doğmuş ve
Sade adi değil edepsizmişiz, İstanbul'a gelerek 1839'da Abdülmecid Han'ın hanımları
Tükürdük atalar- kıblegahma!" (Rıza Tevfik) arasına girmiştir. Kabri İstanbul Yeni Camii türbesindedir.

1-Osmanoğlu, Ayşe "Babam Sultan Abdülhamid (Hatıralarım)".


"Kaç zamandır gelmişken yade biz, Selçuk Yayınları,
İşte geldik senden istimdada biz, istanbul 1984, s,22
2-Haslıp. Woan "II. Abdülhamid" tercüme; zeki Doğan, Fener
Öldürürler basarsak feryada biz, Yayınlan, 1998, s.51 3-Tahsin Paşa, "Abdülhamid ve Yıldız
Padişah'ın hasret olduk eski istibdade biz" Hatıraları" M. Ahmet halit Kitaphanesi,
(Süleyman Nazif) İstanbul, 1933. s. 7-8
4-Vehbi, Ali "Sultan Abdülhamid (Siyasi Hatıratım)3, Hareket Yay.
İstanbul,
1974, s. 193
Ya Rabbi-i zü'lcelal-ü eya Halike'i beşer, 5-Koloğlu, Orhan "Abdülhamid Gerçeği", Gür Yay. İstanbul 1987,
Senden gelür bu aleme madam hay ü beşer, s.43 6-Öztuna, Yılmaz "Sultan Abdülhamid", Türkiye Gazetesi, 23 Nisan
Sultan Hamid-i adile takdir-i hayr kıl, 1991. 7-Okyar, Fethi "Üç devirde Bir Adam", Tercüman Yay.
Sultan Hamid'e malik ü memlûk olan bu halk, İstanbul, 1980 8-Osmanlı Tarihi ansiklopedisi, C:l, s.49 9-Kısakürek,
Hiçbir zamanda behyemez reh-ber-i diğer. Necip Fazıl "ulu Hakan Abdülhamid Han", Toker Yayınları,
( Abdülhak Hamid) İstanbul,
1970, s. 161-163
10-Osmanoğlu, Ayşe 3babam Sultan Abdülhamid 5Hatıralarım)" s.
182
11-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han", s. 341
12-a.g.e, s. 36
Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han", s. 317 g.e, s.27
201 16-Osmanoğlu, Ayşe "Babam Sultan Abdülhamid 19-tahsin Paşa, "Abdülhamid ve Yıldız Hatıraları" s. 47
13-Öztii (Hatıralarım)" s.34. 20-Okyar, Fethi "Üç Devirde Bir Adam", s.65
na, 1 21-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulul Hakan Abdülhamid Han", s. 327
Yılmaz 7 22-Tahsin Paşa, "Abdülhamid ve Yıldız Hatıraları", s. 17
"Sulta - 23-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han", s.329
n a 24-a.g.e. s.332
Abdülh . 25-Osmanoğlu, Ayşe "Babam Sultan abdülhamid (Hatıralarım)" s.33
amid" g 26-Tahsin paşa, "Abdülhamid ve Yıldız Hatıraları", s. 356
Türkiy . 27-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han", s.181
e, 23 e 28-Osmanoğlu. Ayşe "Babam Sultan Abdülhamid (Hatıralarım)" s.
Nisan , 141
1991 29-Ali sait Paşa, "Saray Hatıraları", Münir Mat. İstanbul, 1338, s.23
-^— s 30-Kısakürek, NEcip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han", s. 189
14-Os . 31-Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid (Şahsiyeti ve
manlı 3 Politikası)", Vatan
Tarihi 2 Yayınları, ' İstanbul, 1995, s. 142
Ansikl 32-Vehbi, Ali "Sultan Abdülhamid (Siyası Hatıratım)" s. 104-105
opedis 1 33- Osmanoğlu, Ayşe "Babam sultan Abdülhamid
i C:l, 8 (Hatıralarım)", s. 116
s.49 - 34-a.g.e. s. 15-16
15-Kısa a 35- Öke. Prof. Dr. Mim Kemal "Saraydaki Casus" 4. Baskı, Hikmek
kürek, . Neşriyat,
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

istanbul 1991. s.54 69-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid O


36-Osmanoğlu, Ayşe "Babam Sultan Abdülhamid Han", s.291 rku
(Hatıralarım)" s.28 70-Tahsin Paşa, "Abdülhamid ve Yıldız Hatıraları", n
37-Kısakürek, Necvip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han", s.70 yy.
s. 317 71-Hashp, Joan "II. Abdülhamid". s.226 İsta
38-Osmanoğlu, Ayşe "Babam Sultan Abdülhamid 72-Öke, Mim Kemal "Saraydaki Casus", Hikmet nbu
(Hatıralarım) s.30 Neşriyat, s.64 l
39-Tahsin Paşa, "Abdülhamid ve Yıldız Hatıraları" s.20 73-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid 198
40-Okyar, Fethi "Üç Devirde Bir Adam", s. 57 Han", s.223 3,
41-Tahsin Paşa, "Abdülhamid ve Yıldız Hatıraları" s. 11 74-a.g.e. s.225 s.
42-a.g.e. s. 12 75-a.g.e. s.227 30
43-Osmanoğlu, Ayşe "Babam Sultan Abdülhamid 76-a.g.e. s. 228 80-a.g.e.
(Hatıralarım)" s.31 77-Kocabaş, Süleyman "Sultan H. Abdülhamid", s. s.35-38
44-a.g.e. s.31 261 81-K
45-a.g.e. s.42 78-a.g.e. s.262 ocaba
46-a.g.e. s.180-181-182 79-Kodaman, Bayram "Sultan I I. Abdülhamıd'in Doğu ş,
47-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Anadolu Politikası". Süley
Abdülhamid Han", s. 462 man
48-a.g.e. s.361 "Sulta
49- Vehbi, ali "II. Abdülhamid, siyasi n I I.
hatıratım" s. 164 50-a.g.e. s. 162 Abdülha
51-Osmanoğlu, Şadiye "Hayatımın Acı ve Tatlı Günleri", mid"
Bedir Yayınevi, İstanbul s.264
1966, s.23 82-a.g.e
52-Allı Said Paşa, "Saray Hatıraları", s.33 s.266
53-Vehbi, Ali "II. Abdülyhamid, Say isi hatıratım" s. 162 83-H
54- Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid o
Han", s. 187 c
202 55- a-g-e- s-301 a
—r~ 56- a.g.e. s.303 o
57-a.g.e. s. 307 a
58-a.g.e. s.359 l
59-Tarih ve Medeniyet, Şubat 1995, s.25 u
60-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han", ,
s. 361 .
61-Osmanlı Tarihi Ansiklopedisi, s.48 M
62-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han", e
s.239 h
63-Nutku, Emrullah "Yakın Tarihimiz", 22 Mart 1962 Sayı: m
4, s. 120 e
64-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han", t
s. 338-339-340
65-Osmanlı Tarihi Ansiklopedisi c.l. s.41 "
66-Osmanoğlu, Ayşe "Babam Sultan Abdülhamid A
(Hatıralarım)" s.60 b
67-Osmanlı Tarihi d
Ansiklopedisi c: 1. s.41 ü
68-a.g.e. c: l s.50 l
h
amid'in Muhtıraları". Türkiye Mat. İstanbul, 107-Kocabaş, Süleyman "II Abdülhamid Şahsiyeti ve
1989,8.127 Politikası" s.313
84-Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid" s. 287 108-a.g.
85-Vehbi, Alı "Abdülhamid, Sayisf Hatıratım3. s. 182 e. s.314
86-Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid", s.288-289 109-
87-Vehbi, Ali "II. Abdülhamid, Siyasi Hatıratım", s. 121,23.24,25 a.g.e.
88-Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid", s.292 s.317
89-Vehbi, Ali "II. Abdülhamid, siyasi hatıratım" s.100 110-Hocaoğlu, Mehmet, "Sultan Abdülhamid Han vöe
90-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han", s.55.56,57,58- Muhtıraları" s. 839-840
59 111-Vehbi, Ali, "II. Abdülhamid siyasi hatıratım" s.175
91-a.g.e. s.563 112-Kodaman. Bayram, "Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi"
92-Ali Vehbi "II. Abdülhamid, Siyasi Hatıratım", s. 100 Ötüken Yay. İst. 1980
93-Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid Şahsiyet ve s.251-252
Politikası" s.296 113-Okyar, Fethi "Üç Devirde Bir Adam" s.81-82-83
94-Hashp, Woan "II. Abdülhamid" s.96 114- Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid Şahsiyeti
95-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han", s.313 ve Politikası" s.319-320
96-Vehbi, Ali "II. Abdülhamid, Siyasi Hatıratım" s. 196 115-a.g.e. s.320
97-Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid şahsiyet ve 116-Öke, Mim Kemal, "II. Abdülhamid ve Dönemi "Üçdal Neşriyat,
politikası" s.296 İstanbul,
98-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han", s.63-64 1983, s.69
99- Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid Şahsiyet ve 117-Kocabaş, Süleyman, "Sultan II. Abdülhamid Şahsiyeti ve
politikası" s.298 Politikası" s.321
100-a.g.e s.300 118- Öke, Mim Kemal, "II. Abdülhamid ve 203
101-Okyar, Fethi "Üç Devirde Bir Adam" s. 115-116 Dönemi" s.41
102-Vehbi. Alı "11. Abdülhamid, Siyasi Hatıratım" s. 176 1-19-a.g.e s.85
J03- Kocabaş, Süleyman "II. Abdülhamid Şahsiyeti ve 120-a.g.e. s. 84
Politikası" s.313 104- Vehbi, Ali "II. Abdülhamid, siyasi 121- Tahsin Pasa, "Abdülhamid ve Yıldız Hatıratı3 s.85
hatıratım" s.64 105-a.g.e. s. 102
106-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid HAn" s.549
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

122-Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid şahsiyeti ve İstanbul 1992, s!23-126 163-Tari
Politikası" s.204 151-Kocabaş, Süleyman, "Sultan II. Abdülhamid", s.237 h ve
123-Öke, Mim Kemal "II. Abdülhamid ve Dönemi" s.43 152-Tarih ve Medeniyet, Ekim 1996, s43 Medeni
124-Osmanoğlu, Şadiye "Hayatımın Acı ve Tatlı Günleri" 153-Komatsu, Kaori, "Ertuğrul Faciası" Turhan Kitabevi, yet.
s.29- Ankara, 1992, s. 15-43 Ekim
125-Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid Şahsiyeti ve 154-Kısakürek, Necip Fazıl, "Ulu HAkan Abdülhamid 1999.
Politikası" s.205 Han", s.264 s.44
126-a.g.e. s.205 155-Okyar, Fethi, "Üç Devirde Bir Adam3, slOl-102-103 164-a.g.
127-a.g.e. s.206 156-Kocabaş, Süleyman "Iı. Abdülhamid Han" s.240 e. s.44
128-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han" s.244 157-Sırma, İ.Süreyya "Birkaç Sahife Tarih". Selam 165-a.g.
129-Haslıp, Joan "II. Abdülhamid" s.218-219 Yay. Konya, 1988, s. 16 e. s.44
130-Kısarkürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan 158-a.g.e. s.67 166-De
Abdülhamid Han" s249 159- Kocabaş, Süleyman "II. Grece,
131-a.g.e. s.250 Abdülhamid Han" s.241 Michel
132- 160-a.g.e. s241 "Iı.
a.g.e2 161-Özcan. Azmi "Panislamizm, Osmanlı Devleti Abdülh
49 Hindistan Müslümanları ve amid
133- İngiltere I877-1914-" Yıldız
a.g.e. s.151 Sürgü
s.253 162-Martin. B.G. "Sömürgeciliğe Karşı Afrika'da nü" s.
134- Sut'i Direniş". Çev. F. 188
a.g.e. Tathoğlu, İnsan Yay. İstanbul. 167-Tari
s.256 1988. s. 18 h ve
135-Osmanoğlu, Ayşe "Babam Sultan Abdülhamid". s.55-56 Medeni
136-Okyar. Fethi "Üç Devirde Bir Adam" s.94-95 yet,
137-a.g.e. s.94-95-96-97-98-99 Ekim
138-Kısakürek, Necip Fazıl, "Ulu Hakan Abdülhamid Han", 1996,
s.548 s.44
139-Osmanlı Tarihi Ans. s.38-39-40 168-K
140-Kısakürek, Necip Fazıl, "Ulu Hakan Abdülhamid Han" ocabaş,
s.18 Süleyma
141-Dr. Philip H. Stoddard, "Teşkilat-ı Mahsusa," Çev: T. Demirel n
Arba Yay. "Sultan
İstanbul 1993, s.14 Iı.
204 142- Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid, Şahsiyeti Abdülha
ve Politikası" s.251 -7- 143- a.g.e. s.242-243 mid".
144-De Grece, Michel "II. Abdülhamid Yıldız Sürgünü" s.237
Çev: D. Bayladı, 169-a.e.
Milliyet Yay. fstanbul 1995, s. e. s.237
180 1
145-Yeni Rehber Ansiklopedisi, C:4, s.308-309 7
146-Kocabaş, Süleyman, "Sultan II. Abdülhamid" s.257 0
147-a.g.e. s.232 -
148- Vehbi, Ali "II Abdülhamid, Siyasi T
Hatıratım" s. 166 a
149-a.g.e. 164-165 r
150-Özcan, Azmi, "Panislamizm Osmanlı Devleti Hindistan i
Müslümanları ve h
İngiltere,1877-1914",TDV. İslam araştırmaları Merkezi,
ve Medeniyet, Ekim 1996, s.44 188-a.g.e. s.309
171 -a.g.e. s.46 189- Rüştü Pasa, Akabe Meselesi. Matbaa-i Amire İstanbul,
172-Eraslan, Cezrni "Iı. Abdülhamid Han ve İslama Birliği" Ötüken 1326. s. 137
Yay.b İstanbul 19ü- Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid
1992 s.217-218 Han", s.242-243
173-Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid" s.233 191-Türkiye Pazar, 10 Mayıs, yıl: l , s : 1 3
174-a.g.e s.236 192- Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han"
175-Hocaoğlu, Mehmet "Abdülhamid'in Muhtıraları" s259 s.284
177-a.g.e. s^261 193-a.g.e. s.284
178-Şakir, Ziya "Yarım Asır Evvel Bizi İdare Edenler" C: l, 194- a.sj.e. s.284
Anadolu Türk 195-a.g.e. s.286
Kitabevi, İstanbul, 1943, s.98 196-a.g.e. s.288
179-Kocabaş, Süleyman, "Sultan Iı. Abdülhamid", s.260 197-de Grece, Michel "II. Abdülhamid Yıldız Sürgünü" s.23
180- Kısakürek, Necip Fazıl, "Ulu Hakan Abdülhamid 198-Şakir, Zayi, "Abdülhamid'in Son Günleri"
Han" s.240 (Abdülhamid'in Selanik'teki
181-a.g.e. s.241 Muhafızı Rasim bey'in hatıraları) Anadolu Türk kitabevi.
182- Ortaylı, İlber "Osmanlı İmparatorluğu'da Alman Nüfuzu" İstanbul, 1943- s:228
Kaynak Yay. İstanbul, 199-Yem Rehber ansiklopedisi. C : l l , s.113
1983,s.93 200-Vehbi, Ali, "II. Abdülhamid, Siyasi Hatıratım" s.21 -22
183- Kocabaş, Süleyman "Sultan Iı. 201-Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid" s.44
Abdülhamid" s.306 202-Şeref Abdurrahman. "Tarih Musahabeleri" Matbaa-ı Amire.
184-a.g.e. s.306 İstanbul. 205
185-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han", s.243 I339.S.42
186-Tahsin Paşa "Abdülhamid ve Yıldız Hatıraları" s.28 203-Nuri. Osman "Abdülhamid-i Sani ve Devr-i Saltanatı".
187-Kocabaş, Süleyman "Sultan Iı. Batbaa-i Hayriye.
Abdülhamid" s.309 İstanbul 1327, C:l. s: 165
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik Mehmet AYDIN Mehmet AYDIN II. Abdülhamid Han'ın Liderlik
Sırları Sırları

204-De Grece. Mıchel " II. Abdülhamid Yıldı/. Sürgünü3, s. 109- 51 247-Re
110 236-a.g.e. s.55 y.
205-Mahmut Celalcttin Pasa. Mir'al-u Hakikat. C : l - l l. Haz. İsmet 237-Kocabaş, Süleyman, "Sultan II. Abdülhamid" A.
Miroğlu. s.237 R
Bereket Yay. ' İstanbul, 1983, s.20 238-Tahsin Paşa. "Abdülhamid ve Yıldız Hatıraları"
206-Vehbi, Ali "II. Abdülhamid, siyasi hatıratım", s. 16 s. 11 - 1 2 eş
207-Türkgeldi, Ali Fuat Türkgeldi, "Mesail-i Mühimme-i Siyasiye" C: l 239-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan it
T.T.K. Abdülhamid Han" s.318 "
Yay. Ankara "l987, s. 17 240-Vehbi, Ali "Abdülhamid, siyasi hatıralarım" G
208-Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid" s.54 s.81 ör
209-Mahmut Celalettm Paşa, "Mır'al-ı Hakikat, C: 1 - 11 . s.97 241-a.g.e. s.61 d
210-Ali Haydar Mithat, "Hatıralarım" Güler Basımve, 242-Celal Nuri. "tarih- İstikbal" C:Iı. Yeni osmanlı ü
İstanbul, 1946, s.16 Mat. İstanbul 1331, s.96 kl
211-Vehbi, Ali "Abdülhamid, siyasi hatıralarım" s. 41-42 243-Tahsin paşa "Abdülhamid ve Yıldız Hatıraları" er
212-Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid" s.57 s.59 i
213-Vehbi, Ali "Abdülhamid, siyasi Hhatırlarım". s.23-24 244-Kocabaş. Süleyman "Sultanlı. Abdülhamid". s. m
214-Mahmut Celalettm Pasa, "Mir'at-ı Hakikat. C MI", s.286 118 ,
215-Hocaoğlu, Mehmet, "Abdülhamid'in Muhtıraları" s.42 245-Vehbi. Ali "Abdülhamid. siyasi hatıratını" s. 199 ya
216-Karal, Ord. Prof. Dr. Enver Ziya, "Osmanlı Tarihi" C VIII, 246-Tahsin Pasa "Abdülhamid ve Yıldız Hatıraları", pt
s. 366 s.32 ıkl
217-Osmanoğlu, Şadiye " Hayatımın acı ve Tatlı Günleri" s. ar
107 ı
218-Kocabaş, Süleyman, "Sultan II. Abdülhamid" s.70 m
219-Hocaoğlu. Mehmet. " Abdülhamid'in Muhtıraları" s.
1
113
220-a.g.e. s" 57 8
221-Vehbi, Ali "Abdülhamid, Siyasi Hatıratım" s. 107 9
222- Kocabaş, Süleyman, "Sultan II. 0-
Abdülhamid" s.80 19
206 223-a.g.e. s.80 2
-^- 224-Yeni Rehber Ansiklopedisi, c 8, s. 110-111 2"
225-Zia, Dr. Nasim, "Kıbnb'ın İngiltere'ye geçişi ve Ada'da Tü
Kurulan İngiliz rk
İdaresi" Türk Kültürünü Arşt. Ens. Yay. Ankara iy
1975, s. 14-15 e
226-Hocaoğlu, Mehmet, "abdülhamid'in Muhtıraları", Ya
s.116 yı
227- Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan n
Abdülhamid Han" s.335 e
228-a.g.e. s.35 l vi,
229-Tahsin Paşa, "Abdülhamid ve Yıldız Hatıraları" s. 48- İs
49 ta
230-a.g.e. s.66 n
231-Öke, Mim Kemal " II. Abdülhamid ve Dönemi", s.61 b
232-Koloğlu, Orhan "Abdülhamid Gerçeği" Gür. Yay.
ul
İstanbul, 1987, s.356
233-Vehbi, Ali "Abdülhamid, siyasi hatıralarım" s.50-51 .
234-Kısakürek, Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han" '
s.357
235-Tahsin Paşa, "Abdülhamid ve Yıldız Hatıraları" s. 50- "
1945, s9 270-Avranm Galamı de, "Türkler ve Yahudiler" s.93-94
248-Kısakürek Necip Fazıl "Ulu Hakan Abdülhamid Han" s.219 271-a.g.e. s.94
249-a.g.e. S.22Ö 272-a.g.e. s.41
250-a.g.e. s.222 273-Tarih ve Medeniyet, say:63, s.24
25 i - Okyar Fethi "Üç Devirde Bir Adam" s.78-79 274-a.g.e. s.24
252-Tarih ve Medeniyet, Kasım 1996, Sayı: 32, s.23 275-Vehbi, Ali "II. Abdülhamid, Siyasi Hatıratım" s.81-82
253-a.ü.d.s. 24 276-Kazım Karaberikir, "Cihan Harbi'ne neden girdir, nasıl
254-a.g.d.s. 24 girdir, nasıl idare
255-a.g.d.s. 24 ettik-" Tecelli Mat. İstanbul 1937, s.95
256-a.g.d.s. 24 277-de Grece, Michel "II. Abdülhamid Yıldız Sürgünü" s.49
257-a.g.d.s. 24 278-Kocabaş, Süleyman "Sultan II. Abdülhamid" s.148
258-Osmanlı Tarihi Ansiklopedisi c:l, s.42 279-Tarih ve Medeniyet, Haziran 1999, Sayı: 63 s 2?
259-a.g.e. 42 280-a.g.d. s.22
260-Tarih ve Medeniyet, Kasım 1996. Sayı: 281-Şehsuvaroğlu, N. Bedii "Türk Yükselme Cemiyeti
32, s.27 İdeal Kolu" İstanbul
261-Herzi Vol. III. S.1080 1964, s.6-8
262-Okyar, Fethi, "Üç Devirde Bir Adam", s.20 282-Tarih ve Medeniyet, Haziran 1999, Sayı 63 s 22
263-Tarih Medeniyet, Haziran 1999, Sayı: 63. 283-a.g.d. s.23
s 21 284-Geniş Bilgi İçin Angelo Lacovella'nın "II trıanaolo E
264-a.g.d.s. 21 La Mezzaluna"
265-a.g.d.s. 21 285-Tarih ve Medeniyet. Kasım 1996. Sayı: 63 s 24
286-a.g.e. s.24
266-Mim Kemala Öke, Siyonizm ve Filistin Davası sh. 104. 105 207
267-Turan, Mustafa "31 Mart Faciası" s.27-29 287-Kocabaş, Süleyman "Sultan H. Abdülhamid". s. 148
268-Tarih ve Medeniyet, Haziran 1999, Sayı 63 s 18 288-Okyar, Fethi "Üç Devirde Bir Adam" s 28
289-a.c.e. s.28
269-a.g.d. s.24
II. Abdülhamid Han'ın Liderlik M
Sırları
2
9
2
92
92
92
9
2
92
92
93
03
03
03
03
03
03
03
03
03
12
03
13
13
13
13
13
1
3
23
23
23
324-F2
.3
326-İ2
327-D n
r3
23
23
33
33
3
Yöneticiler İçin Yeni Bir
Bakış

İKİNCİ ABDÜLHAMİD
HAN'IN LİDERLİK
SIRLARI
MEHMET AYDIN