Вы находитесь на странице: 1из 53

Univerzitet u Sarajevu

Fakultet za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije

Kriminologija 2 - teorije
Predavanja
Doc.dr. Elmedin Muratbegovi

Priredio: Admir Huseinovi


PREDAVANJE 2

Shvatanje kriminologije i njenog predmeta

Uvod

Pretpostavka razvoja bilo koje naune discipline danas predstavlja dosljedna, precizna i
pravilna upotreba termina.
Ova potreba neminovno je vezana i za kriminalistika i kriminoloka istraivanja
Nerijetko autori, to zbog line komocije ili nedovoljnog uvida u problem, izbjegavaju jasno
odrediti pojam koji je direktni ili indirektni predmet istraivanja i koji se upotrebljava u
istraivanju.
Najee koriteni pojmovi, koji se ponekad smatraju i sinonimima su

zloin
delikt
prestup
kriminalitet
delinkvencija
devijantnost
asocijalnost

Upotrebljavajui gradaciju socio-patolokih ponaanja u pojedinim tekstovima susrest emo


upotrebu izraza delinkvencija, devijantnost i kriminalitet u identinim kontekstima govorei
o njima kao o sinononimima.
Upravo su granice izmeu konformizma i devijantnosti oduvijek predstavljale izazov za
istraivae.

Devijantnost

Rasprave o devijantnosti poinju od onih promiljanja koja pod ovim pojmom


podrazumjevaju sve pojedince u drutvu koji ne slijede pozitivno-pravne norme i oekivanja
veine u datoj grupi.
S tim u vezi o devijantnosti se govori sa dvostrukim smislom

- pozitivno sankcionisana (nagraena) ili


- negativno sankcionisana (kanjena).

Neke novije socio-kriminoloke orijentacije, unutar tipologije devijantnosti, svrstavaju i


neutralnu devijantnost koju drutvo prihvata bez nagrade ili eventualne sankcije.
Devijantnost je relativna kategorija, odnosno da ne postoji univerzalan nain identifikacije
devijantnog ina i njegove distinkcije od normalnog u drutvu.
S tim u vezi, devijantnost se u principu pokuava definisati u odnosu na neki, unaprijed
odreeni, standard.
Drugim rijeima, devijantno ponaanje je determinirano kulturom, a kultura, kao oblik
drutvene svijesti, je takoer kategorija relativne prirode.
2
Devijantnost vs Zloin

Osnovni kriterij za razgranienje devijantnosti od zloina, kako u prostom prevodu sa


izvornog latinskog termina nazivamo protivpravno ponaanje, lei u injenici da zloin
ugroava osnovne vrijednosti drutva i njegovu egzistenciju, dok je drutvena opasnost kod
devijantnosti izraena u daleko manjoj mjeri.
Zloin neminovno alarmira cjelokupan mehanizam formalne socijalne kontrole, dok
devijantnost obino biva sankcionisana putem neformalne socijalne kontrole.

Kriminalitet

Etimoloki kriminalitet
Latinski postklasini izraz:

- Crimen,
- Maleficium,
- Delictum,
- Scelus

zloin, hudbu, teak delikt, zloinstvo, prekraj drutvene norme.


Kriminalitet (internacionalizacija termina)

- francuskog (crimecriminalite),
- engleskog (crime-criminality),
- potugalskog (crime-criminalidade),
- panskog (crimen - criminalidade),
- italijanskog (criminecriminalita).

KRIMINOLOGIJA

Historijat

Najkontroverznija nauka 20. stoljea.


Odlika : suprostavljevi stavovi i razliite orjentacije

Etimologija pojma KRIMINOLOGIJA

Sam naziv (po nekima sporan) spoj dvije rijei iz razliitog jezika.

- CRIMEN (lat) zloin


- LOGOS (gr) nauka, uenje

3
Pionir upotrebe termina KRIMINOLOGIJA

Francuz M. Topinard (1879). U svom djelu Antrolplogie

Prvo djelo tog naziva

R. Garofalo (1884) . Nazvao je svoje djelo KRIMINOLOGIJA

Naseljavanje kriminologa

U prvim fazama svog razvoja (80-tih godina XIX stoljea), kriminologijom se poinju baviti
strunjaci razliitih nauka.
Oni skoro pa sluajno dospijevaju na ovo nauno podruje .
Sociolozi, ekonomisti, statistiari, psihijatri, ljekari, psiholozi.

Potoci zabluda ka rijeci istine (KRIMINOLOGIJA)

Ovakav razvoj uslovio je i put mnogih zabluda do dananje istine (kriminoloke nauke).
Na samom poetku, strunjaci su se orjentisali na izvrioca krivinog djela.
U toj koncepciji najbitnije je bilo istraiti linost prestupnika.

Razvoj....

Kasnije se poela obraati panja i na krivino djelo


.. upravo stoga govorimo o razliitim pristupima isuavanja kriminogeneze sa razliitih
aspekata :

- antropolokog (kriminalna antroplogija)


- biolokog (kriminalna biologija)
- psiholokog (kriminalna psihologija)
- sociolokog (kriminalna sociologija)

SHVATANJE KRIMINOLOGIJE I NJENOG PREDMETA

Shvatanje predmeta kriminologije zavisilo je i od jezikog podruja na kome je izuavana:

Njemako govorno podruje

Franz Exner (Kriminologie, Berlin 1957)


.... nauka o deliktu kao pojavi u ivotu pojedinca i ivotu zajednice.

Ernst Seelig (Lehrbuch der Kriminologie. Nrnberg, 1951)


.... nauka o zloinu...... jedinstvo stvarnih i normativnih elemenata

4
Marvin Wolfgang (Criminology and Criminologist, US, 1963)
..... da bi opstala kao nauka, kriminologija mora da se skoncentrira na dva problema:
kriminalitet i kriminalno ponaanje

Heinz Leferenz ( Aufgaben einer modernen Kriminologie, Karlsruhe, 1967)


.... nauka bia na polju obiajnog krivinog prava

Armand Mergen (Die Kriminologie, Munchen, 1978)


... empirijska nauka, iji je zadatak da sredstvima prirodnih i drutvenih nauka izuava zloin,
kriminalnog izvrioca, kolektivnog izvrioca, rtvu kao i organe formalne drutvene (socijalne)
kotrole.

Hans Goppinger (Kriminologie, Munchen, 1980)


....... nauka koja izuava zloin, izvrioca, rtvu kao i izvrenje i djelovanje krivinih sankcija.

Gnther Kaiser (Criminologia, Milano, 1985)


....... organsko jedinstvo eksperimentalnih saznanja o zloinu, zloincu, drutveno negativnom
ponaanju kao i o kontroli tog ponaanja

Hendrik Schneider (Kriminologie, Berlin, 1987)


....... kao humanistiku i drutvenu nauku koja empirijski istrauje drutvene procese
kriminalizacije i dekriminalizacije te prenosi svoja saznanja i preporuke zakonodavcu i onima
koji norme primjenjuju.

Hendrik Schneider (Kriminologie, Berlin, 1987)


.... njen predmet obuhvata i procese donoenja i mijenjanja krivinog zakonodavstva,
nastajanja i oslobaanja od devijantnog ponaanja, razvoja i suzbijanja zloina, linosti
prestupnika i njegovu kriminalnu karijeru, linosti rtve i njenu karijeru, formalne reakcije na
kriminalitet (drava), neformalnu socijalnu kontrolu (porodica, kola...)

Francusko govorno podruje

Jean Constant (lments de criminologie, Liege, 1949)


...... eksperimentalna nauka koja tei da odredi drutvene, ekonomske, line i psihike faktore
koji proizvode zloinca i zloin

Robert Vouin i Jaques Leaute ( Droit penal et criminologie, paris, 1965)


....nauno istraivanje kriminalnog fenomena.

Gaston Stefani, Georges Lavasseur i Roger Jambu- Merlin (Criminologie et science


penitentiaire, Paris, 1968)
......proavanje delinkvencije sa ciljem odreivanja njenih uzroka, nastanka, razvoja i
poslejdica.

5
Jean Pinatel (La criminologie, Paris, 1979)
....... nauka koja treba da sredi, uporedi suprostavi rezultate do kojih se dolo u razliitim
kriminolokim naukama

Roger Merle i Andr Vitu (Trait de droit criminel, Paris, 1981)


......prouavanje kriminalnog fenomena, njegovih uzroka i sredstava za suzbijanje (tzv.
lijekova)

Raymond Gassin (Criminologie, Paris, 1988)


..... nauka koja pruoava faktore i procese kriminalne djelatnosti, te koja na osnovu znanja o
ovim faktorima i procesima, odreuje najbolje strategije i tehnike da bi se ovo drutveno zlo
zaustavilo ili u najmanju ruku umanjilo.

Maurice Cusson (La Criminologie, Paris, 2000)


.... predstavlja proces koji se odvija u tri etape: usvajanje normi krivinog prava, njihovo
krenje i na kraju rezultanta je represivna drutvena reakcija. Ona je ustvari drama koja se odvija
u trianglu: izvrilac, rtva i agent formalne socijalne kontrole.
Obzirom da se radi o drami, govorimo o tri zasebna ina: prevencija, prelazak na djelo i
pravno potkrijepljen odgovor (drutva).

Martin Killias (Prcis de criminologie, Berne, 2001)


...... primarno drutvena nauka koja se bavi uzrocima zloina i socijalnom reakcijom na njega,
koja pristupa objanjenju zloina i manifestaciji socijalne reakcije kroz hipoteze koje trae da
budu provjerene.

Italijansko govorno podruje

Alfredo Niceforo (Criminologia vecchie e nuove dottrine, Torino, 1949)


..... uvodna i pripremna nauka koja sintetizira rezultate naunih disciplina kao to su: kriminalna
antroplologija, kriminalna sociologija i kriminalna psihologija, koordinirajui te rezultate u
harmoninu cjelinu

Giacomo Canepa (La criminologia italiana, Siracusa, 1982)


.... nauka koja prouav antisocijalno i deliktno ponaanje, koristei doprinose niza
mjerodavnih: pravnih, mediko-biolokih i drutvenih nauka

Gianluigi Ponti (Criminologia, Milano, 1980)


.... kao disciplinu koja nastoji da analizira, sazna i objasni oblike, te da istrai uzroke posebnog
ovjekovog ponaanja koje je odreeno kao delikt.

Gianvittorio Pisapia (Fondamento e oggeto della criminologia, Padova, 1983)


....... kao nauku koja u prvom planu ima ovjeka, a tek u drugom sam delikt.
Ona je po njemu saznajna i to prije svega kauzalno-eksplikativna, pa tek zatim normativna
disciplina.

6
Marco Cannavacci (Piccolo dizionario di criminologia la personalit deviante, Roma , 1999)
.... (autor Malog kriminolokog rjenika) .....smatra kriminologiju naukom o zloinu i
kriminalnom ponaanju. Ona prouava sve uslove u kojima ljudsko bie dolazi u sukob sa
drutvom.

Anglosaksonsko govorno podruje

Robert Caldwell (Criminology, New York, 1956)


....nauno prouavnje zloina i zloinca

Hans Von Hentig (prevod: Zloin, uzroci i uslovi, Sarajevo, 1959)


... kao dvodimenzionalnu nauku o injenicama koje se odnose na zloin i njegovu kontrolu

Walter Reckless (The Crime Problem, New York, 1967)


..... kriminololki predmet ini deset elemenata:

- skup podataka o zloinu (broj KD, uhienja i tipovi izvrilaca)


- kroskulturno prouavanje krivinog prava sa socio-ekonomskim promjenma
- prouavanje demografskih karakteristika odraslih i mladih (teite na rizine
kategorije)
- formulisanje i provjera hipoteza kojima se ele objasniti prestupnici
- odreivanje i opis razliitih modus operandi
- prouavanje rezidivizma (kao i onih sluajeva gdje ga nema)
- prouavanje statusnih krivinih djela (djela bez rtve) ... (eng. victimless crime)
- prouavanje organizacije organa formalne socijalne kotrole u odnosu na nove
trendove prestupnitva
- pruavanje sistema krivinih sankcija
- evaluacija preventivnih programa

Stephen Schafer (Introduction to Criminology, Reston, 1976)


...... nauka koja se bavi prouavanjem zloina, prekrioca prava i samom rtvom

Edwin Sunderland i Donald Cressey ( Criminology, Philadelphia, 1978)


.......ukupnost znanja o delinkvenciji i kriminalitetu kao drutvenim pojavama...... ovo polje
prema njima obuhvata: procese stvaranja zakona, povrede zakona i reakcije na te povrede

Larry Siegel (Criminology The Core, Belmont, 2002)


.......... prouavanje drutvenog ponaanja i ljudskih interakcija

Gresham Sykes (Criminology, New York, 1978; 1992 (drugo izdanje))


..... (moderna) kriminologija je nauka o drutvenim izvorima krivinog prava, administracije
krivinog pravosua, uzrocima kriminalnog ponaanja te prevencije i kontrole kriminaliteta
...on smatra da je poseban dio predmeta prouavanja vezan za individualnu rehabilitaciju i
promjenu drutvene sredine

7
Peter Wickman i Phillip Whitten (Criminology Perspectives on Crime and Criminalty,
Lextington, 1980)
Prave razliku izmeu teorijske i aplikativne kriminologije:
...... teorijskom kriminologijom smatraju nauku kojom se sistematski prouav zloin i zloinac
koja se takoer bavi uzrocima zloina, tipovima prestupnika, trendovima i obimom kriminaliteta,
procesima odreivanja ponaanja kao kriminalnih i mjerma za njihovu kontrolu
.... aplikativnom kriminologijom smtara nauku koja se bavi izuavanjem sistema krivinog
pravosua, odnosno organa formalne socijalne kontrole (policija, sudovi, korekcija)

Frank Hagan (Introduction to Criminology Theories, Methods and Criminal Behavior,


Chicago, 1990)
...kao nauku koja prouava zloin i kriminalno ponaanje, ali u koju se mogu ukljuiti i dvije
bliske oblasti: maloljetnika delinkvencija i prouavanje rtava (viktimologija)

Sue Reid (Crime and Criminology, Fort Worth, 1991)


.... predmet kriminologije objanjavaju etiri elementa:

- etiologija kriminalnog ponaanja


- etiologija zloina ( diskurs biolokih, sociolokih, ekonomskih i psiholokih teorija)
- sociologija prava (zato su neke radnje odreene kao zloin a druge ne)
- drutvene reakcije na zloin

Katherine Williams (Criminology, London, 1991)


......... kao nauka koja prouava: karakteristike krivinog prava, razmjere kriminaliteta,
djelovanje kriminalitta na rtve i drutvo, metode spreavanja kriminaliteta, osobine prestupnika
i karakteristike i nain funkcionisanja sistema krivinog pravosua.

Frank Schmalleger (Criminology Today, Englewood Cliffts, 1996)


........ nauno prouavanje zloina i kriminalnog ponaanja, ukljuujui i njihove manifestacije,
uzroke, pravne aspekte i kontrolu

Jack Gibbs (A Theory about Control, Otava, 1997)


........ nauka koja treba da odgovori na etiri pitanja:

- Zato stope kriminaliteta variraju?


- Zato se pojedinci razlikuju i u pogledu zloina?
- Zato se na kriminalitet razliito reaguje?
- Koja su sve sredstva kontrole kriminaliteta?

John Conklin (Criminology, Boston, 2001)


.....disciplina koja prikuplja i analizira empirijske podatke s ciljem da objasni krenje normi
krivinog zakona i drutvenu reakciju na takva krenja

8
Junoslavensko govorno podruje

Janko Tahovi (Kriminologija (biljeke sa predavanja), Beograd, 1946)


.....izuvanje cjelokupnog kriminaliteta

Aleksander Maklecov (Uvod v kriminologijo s posebnim ozirom na kriminalno politiko,


Ljubljana, 1947)
...... sveobuhvatna reakcija na zloin.

Milan Milutinovi (Kriminologija, Beograd, 1990)


...nauka o kriminlitetu kao posebnoj drutvenoj pojavi i kriminalnom ponaanju

Zvonimir eparovi (Kriminologija i socijalna patologija, Zagreb, 1985)


....nauka o kriminalitetu ali i drugim sadrajima kao to su devijantna i neprilagoena
ponaanja

eljko Horvati (Elementarna kriminologija, Zagreb, 1981)


.... nauka o delinkvenciji, kanjivim radnjama i izvriocima istih

Rajka Mlaenovi Kupevi (Kriminologija, Sarajevo, 1982)


......nauka o kriminalitetu, krivinom djelu i linosti izvrioca

Vesna Nikoli- Ristanovi (Osnovi kriminologije, Ni, 1992)


...... nauka o kriminalitetu

ore Ignjatovi (Kriminologija, Beograd, 1998)


......nauka o zloinu, kriminalnoj linosti i reakciji drutva na zloin

Sulejmanov (Makedonska kriminologija, Skoplje, 2000)


....nauka o krivinom djelu kao individualnoj pojavi, prestupniku kao autoru krivinog djela te
kriminalitetom kao masovnoj drutvenoj pojavi

Mladen Singer (Kriminologija, Zagreb, 1996)


.....empirijska nauka koja se bavi prirodnim i socijalnim faktorima o deliktu, njegovim
izvriocima i rtvama, kao i kriminalitetu kao masovnoj pojavi

Gorazd Meko (Uvod v kriminologijo, Ljubljana 1998)


.....nauka koja prouava izvrioce krivinih djela, kriminalnu prevenciju, sociologiju krivinog
prava i drutvene procese u vezi sa kriminogenezom.

9
DEFINICIJE KRIMINOLOGIJE PREMA OBIMU

ire odredbe

Raymond Gassin (Criminologie, Paris, 1988)


razlikuje tri orjentacije koje dominiraju u ovom tumaenju kriminologije:

Najira italijanska

Ferri kriminologija = kriminalna sociologija

Austrijska-enciklopedijska kola

- Gross,
- Grassberger i
- Seeling

..... meu krivinim naukma postoje samo dvije: krivino pravo normativno i
kriminologija realna strana kriminalno fenomena

Klasina amerika kola

- Sutherland i
- Cressy

..... kriminologija je zajedniki naziv za tri discipline:

- sociologiju krivinog prava (nauna anliza uslova pod kojima se krivino prvo
razvija)
- kriminalnu etiologiju (izuava uzroke zloina)
- penologiju (bavi se kontrolom zloina)

Ue odredbe definisanja kriminologije

Razvija se u na francuskom govornom podruju: Stefani, Lavasseur i Jambu Merlin te


Pinatel.
.......... etiologija i dinamika kriminalnih ponaanja

Kriminologija se po njima dijeli na:

- optu (enciklopedijska i sintetika, koja podatke dobija od drugih posebnih


kriminologija)
- kliniku kriminologiju ( praktika nauka koja multidisciplinarno pristupa
pojedinanom sluaju)

10
PREDAVANJE 3

Paradigma teorija o kriminalitetu

Historijat teorija o kriminalitetu

Teko moemo pronai pravu vododjelnicu izmeu neistematskog i teorijski zasnovanog


pristupa izuavanja kriminaliteta.
...jedan od zakljuaka:
- nastankom graanskog drutva, dolazi i do pokuaja naunih objanjenja
fenomena kriminaliteta.

Kriminogeneza

prouavanje kriminogeneze nedvojbeno je neophodan sadrilac kojim proniemo u samu


motivaciju za:

- kriminalno ponaanje,
- duevnost,
- socijalne uslove i
- same okolnosti u kojima kiminogeneza nastaje

Teorija (u kriminologiji):

Teorijom se u kriminologiji jednostavno smatra:


- suma logikih i empirijskih, meusobno povezanih konstatacija koje razlau
pojavu koju izuavamo.

Osnovni zahtjev (kriminoloke) teorije:

empirijska provjerljivost !!!

Rock (1994), vododjelnica meu kriminolokim teorijama:

Studija Historija kriminologije

- predkriminologiju (1500 1750)


- filantropiju (1750 1830),
- dravno-administrativnu kriminologiju (1830 1890 ),
- naunu kriminologiju ( 1890 1960),
- institucionalnu kriminologiju (1960 dananjeg vremena ).

11
Ideje mislilaca STAROG i SREDNJEG stoljea

Staro stoljee

Platon:
- Zloin kao posljedica unutranjih faktora ovjeka, te zbog toga kanjavanje pojedinca
treba prilagoditi stanju psihe individue na koju se kazna odnosi,

Aristotel:
- Zloin kao rezultanta moralne pokvarenosti izvrioca,
- Mada ON djelomino pridaje znaaj i socijanim faktorima koji utiu na izvrioca i
opredjeljuju ga da izvri zloin.
- Odluku da poini zloin, pojedinac stvara sam u skladu sa obeanom koristi koju taj
akt donosi.
- Ovo uenje se smatra preteom utilitaristikog koncepta u kasnojoj modernijoj
kriminolokoj misli;

Ciceron:
- nekanjavanje je osnovni generator novih zloina, zbog ega on insistira na obaveznoj
kazni za svako nedjelo (nulta tolerancija);

Seneka:
- krivino djelo je primarno pokazatelj greke u pojedincu te bi prema njemu kazna trebala
biti izreena u svrhu popravljenja te greke.

Srednje stoljee

Dominiraju ideje crkvenih mislilaca koji zloin poistovjeuju sa grijehom.


Mnoga razmiljanja kriminologije srdnjeg stoljea i krivinog prava bila su pod uticajem
Kanonskog prava, koje je zonu kanjivosti proirilo i na slobodno miljenje.

Prosvjetiteljstvo

Upravo prosvjetitelji prave znaajan iskorak ka naunim, strukturalnim i metodoloko


relevantnim objanjenjima kriminalne pojave.
kritikuju reakciju dotadanjeg drutva na zloine protiv religije,
ustaju protiv pravnog partikularizma, surovog kanjavanja (po prvi put se javno zalau za
neto to je i danas ideal savremene kriminologije, a to je): prevencija zloina
ako sagledamo u potpunosti ovaj period uenja o zloinu, moramo zakljuiti da su oni ipak
pripremili osnovnu platformu za sistematsko i nedogmatsko promiljenje o zloinu koje se
smatra i prvom kriminolokom teorijom.

12
Montesquieu:
- Rapolagati sa kanjavanjem je privilegija
- Zakonodavac mora poznavati duh naroda i faktore koji na njega utiu (klima,
obiaji...).
- Bori se protiv varvarskog kanjavanja, zalaui se za humanizaciju i individualizaciju
kazne;

Rosseau:
- svojom teorijom o drutvenom ugovoru praktino se zalae za graansko drutvo i
pridonosi shvatanju svrhe kanjavanja u istom
- Propagira ideju o suverenosti naroda i jednakosti graana pred drutvom (zakonom);

Voltaire:
- veliki dio zloinake prirode ljudi je direktno proporcionalan slabostima ljudske prirode.
- On smatra da zakonodavac o tome mora voditi rauna kada predlae zakone i propisuje
sankcije.

Surogat kriminolokih teorija - Sociologije, Psihologije, Biologije ....

Teorije koje svojim sadrajnim opusom, metodologijom, multi-kauzalnosu ine


kriminologiju samostalnom disciplinom.

O'Brien, M., Penna S. (2007), Review Essay: Critical Criminology: Continuity and
Change.
Demonologija (5,000 p.n.e.-1692)
Astrologija (3500 p.n.e.-1630)
Teologija (1215 p.n.e.-danas),
Medicinske teorije (3000 p.n.e. danas)
Teorija obrazovanja (1642 - danas)
Psihijatrijska teorija (1795 - danas)
Psihoanalitika teorija (1895-danas)
Klasina orijentacija u kriminologiji (1690 danas )
Pozitivistika orijentacija u kriminologiji (1840- danas)
Frenologija (1770-1875)
Kartografija (1800- danas),
Mentalno testiranje (1895- danas)
Osteopatija (1892-danas)
Kiropraktika (1895-danas),
Teorija imitacije (1843-1905)
Ekonomske teorije (1818-danas)
Istraivanje metodom studije sluaja (1909-danas)
Socijalni rad (1903-danas)
Kastracija (1907-1947)
Ekoloke teorije (1927-danas)
Transeksualizam (1937-1969)
Psihohirurgija (1935-1959)

13
Teorija kulturnog konflikta (1938-1980)
Teorija diferencijalne asocijacije (1939-danas),
Teorija anomije (1938-danas)
Teorija prilike (1961-danas)
Teorija otuenja ovjeka od ovjeka (alijenacija) (1938-1975)
Teorija bandi (1927- danas)
Teorija drutvene odbrane (1947-1971)
Teorija interakcije (kasnije etiketiranje) (1958-1971)
Teorija o disfunkcionlnim porodicama (1958-danas
Teorija bijelog okovratnika (1945- danas),
Teorija kontrole (nadzora) (1961-danas),
Teorija pritiska (1954-danas)
Subkulturna teorija (1955-danas)
Neutralizacija (1957-1990)
Kriminologija konflikta (1969-danas)
Kritika kriminologija (1973-danas)
Radikalna kriminologija (1976-danas)
Lijevi realizam u kriminologiji (1984-present),
Feministika kriminologija (1980-danas)
Teorija o samozatiti (1993-danas)

PREDAVANJE 4

KLASINA KOLA u kriminologiji

Proces koji zapoinje jo krajem XVIII stoljea i na specifian nain traje skoro i do
dananjih dana.
Sistematino promiljanje o kriminalitetu i modusima formalne reakcije na njega, zapoinje
upravo sa pojavom klasine orijentacije u kriminologiji (i krivinom pravu).
Iako puna kontroverzi, za klasinu kolu se ipak mora rei da predstavlja osnovnu platformu
za kasnija potpunija i svrsishodnija objanjenja problema protivpravnih ponaanja uopte
i to je najbitnije, ona obiluje refleksijama na takva ponaanja
Svoje uenje ova orijentacija uopte, zasnivala je na Rano-grkoj filozofiji, koja se temeljila
na pitanju slobodne volje,
Racionalni izbor pojedinca
Neke od definicijskih vodilja klasine kole, koja je involvirana i u kriminoloku nauku, su:

- svi ljudi su roeni slobodnom voljom


- Ljudsko ponaanje je voeno hedonizmom (uitkom);
- zloin je rezultat slobodne volje i hedonizma
- svako kanjavanje je jednak tretman iznad zakona
- loi ljudi nisu nita vie do rezultat loih zakona.

14
CESARE BECCARIA 1738-1794

Dei delitti e delle pene (1764) - O zloinima i kaznama


Klasina kriminologija - slobodna volja
U svojm naunom opusu, on je sintetizirao ideje filozofa kao to su:

- Montesquieu,
- Helvetius,
- Voltaire,
- Bacon,
- Rousseau,
- Diderot
- Hume.

Glavnu postavku filozofije kanjavanja, on ostvaruje u svom uvenom djelu: O zloinima i


kaznama.
U analitikoj raspravi kroz ovu studiju, Beccaria otvara mnoga pitanja upotrebne filozofije
tadanjeg vremena i stvara slijedee argumente:

- ako zlostavljate neiju slobodu vi zlostavljate socijalnu zajednicu;


- krivino pravna reakcija drave mora imati restriktivan videokrug
- ljude smatramo nevinim sve dok im ne dokaemo krivicu
- zakon mora biti koncipiran (napisan) sa objanjenjem i utvrenim formama kazne
- kanjavanje mora biti ogranieno samo na neophodno
- kanjavanje mora biti odvojeno za razliite kategorije ljudi (uzrast);
- krivino pravo mora biti organizirano u krugu kriminalne prevencije.

Iz ovakvih postavki oiglednoje da Beccaria sintetizira probleme kriminaliteta i njegove


prevencije.
Za razliku od prethodnika on se vie bazirao na:

- kriminalitet,
- kontrolu kriminaliteta,
- reformu pravnog sistema
- stvaranje dobrih i upotrebljivih zakona

Iako mu se mora odati priznanje kao reformatoru filozofije krivinih nauka uopte,
Beccaria je doivljavao i mnoge kritike u vremenu u kome je djelovao:
Smatran je: drskim i smjelim piscem, socijalistom koji, polazei od teorije drutvenog
ugovora, prvobitne ljude smatra slobodnim i jednakim
tako pie svetenik Facchinei angairan od strane mletakog Vijea desetorice, jer se
smatralo da ovo djelo ugroava opstanak i ustrojstvo Mletake Republike.

15
CESARE BECCARIA (nadogradnja uenja prethodnika)

Montesquieu (1748)
U kojima je on osudio nain kanjavanja koje vidimo u mnogim zemljama i danas.
Montesquieu je u toj revnosti vidio formu lova na vjetice, ideju da bi kanjavanjem
kriminalaca osvetili boansko
Montesquie-ovo gledite je bilo usmjereno na sintagmu da ako eli odati ast boanskom,
ini to ali probaj da ne osveuje boansko boanskom to nije potrebno.
U skladu s tim, Beccaria -ino djelo nesumnjivo se moe kategorisati kao prirunik za
organizaciju ljudskog drutva
Prema njemu, prirodna svrha najmudrijih zakona se ogleda u tome da svim ljudima omogue
uivanje prednosti koje ivot prua i da suzbijaju sve ono to postepeno te prednosti
usmjerava na mali broj ljudi.
Naime preme njemu upravo takav in bi od jedne kategorije ljudi stvarao vrhunac moi i
sree a kod drugih krajnju nemo i bijedu
Upravo iz navedenih premisa lake je shvatiti njegovo razmiljanje u kome kae da je: svrha
svih zakona opte dobro

CESARE BECCARIA (o podjeli vlasti)

U tom smjeru posebno podcrtava autonomnost sudske vlasti.

CESARE BECCARIA (o podjeli vlasti, POROTNO SUENJE)

Ako kritiki posmatramo ovu konstataciju danas, imajui u vidu dostignua tog vremena na
polju pravosua, moramo zakljuiti da se ova istrajavanja na demokratizaciji i
objektiviziranju mogu posmatrati i kao aluzija na porotno suenje (prvi put u istoriji)
Nuno je da postoji tijelo ije e se presude sastojati samo u utvrivanju postoje li ili ne
odreene injenice u konkretnom sudskom postupku.

CESARE BECCARIA (POLITIKI ASPEKT KANJAVANJA)

Posebnu panju posveuje politikim aspektima dogmatike kanjavanja.


U svojim uenjima Beccaria podcrtava neminovnost utvrivanja preciznih kriterija za izbor
vrste i mjere kazne.
Preventivne sadraje on vidi u samoj kazni.
Njena adkvatnost je objanjenja kroz tzv. geometriju zloina prema kojoj on insistira na
srazmjernosti izmeu zloina i kazne .
Zato moraju biti jae zapreke koje odvraaju ljude od krivinog djela, ako su krivina djela
opasnija za opte dobro i ako je jai poticaj koji ih na kriminal tjera nagon

16
CESARE BECCARIA (Prevencija zloina)

Beccaria zasigurno svojim stavovima uvodi prevenciju na velika vrata krivinih disciplina i
daje joj zvaninu potvrdu.
Njegova stajalita bolje spreavati zloine negoli ih kanjavati, kasnije je prihvaena kao
glavna svrha svakog dobrog zakonodavstva.
Zakonodavstvo je prema njemu nita drugo do: tenja da se ljudi uine sretnijim ili manje
nesretnim.
On smatra da bi zakoni morali biti prilagoeni svim ljudima, naravno potrebno je i da ih se
svi boje, ali samo zakona a ne i ljudi koji vladaju.
Ovaj stav unio je velike pometnje u tadanju filozofiju kanjavanja.
Prema Beccaria-i, strah pred zakonima je spasonosan, ali poguban i zloinima pogodan je
strah pred ljudima

CESARE BECCARIA (Svrha kanjavanja)

On se zalae i za to hitniju primjenu kazne, nakon uinjenog zloina.


Poena Pede Claudo ( Kazna ide hromom nogom)
Prema njemu:

- izvjesnost i
- neizbjenost kazne su njene kljune karakteristike

On ove dvije karakteristike smatra daleko korisnijim atributom u preventivnom smislu nego
li je to:

- sama visina kazne,


- njena strogost i
- okrutnost

Tako i sama injenica postojanja neminovnosti kazne, pa i one blage, uvijek e jae djelovati
na ovjeka od pukog straha od tee kazne.
Beccaria razvija ovakav koncept upravo zbog toga jer u prethodnim razmiljanjima
podcrtava intencije zloinaca da izbjegnu kaznu, tako da i ovdje strah vee za nadu da e se
kazna izbjei.
U pogledu generalnopreventivnog znaaja i efekta same kazne, Beccaria smatra da najvei
utisak na ovjekovu duu ne ini strogost kazne ve njeno trajanje

CESARE BECCARIA (Smrtna kazna)

On se strogo protivi smrtnoj kazni, smatrajui da ona nema nikakvog efekta, primarno
preventivnog.
Javne egzekucije po njemu, izazivaju i samilost pomijeanu sa ogorenjem prema
egzekutoru.

17
On se zalae za kaznu doivotne robije kao suplement smrtnoj kazni, jer ona sadri sve to
je neophodno da odvrati od zloina i one koji su njemu najskloniji.

CESARE BECCARIA (Ostale sankcije)

On se bavio analizama i nekih drugih, srednjovjekovnih kazni.


Posebnu panju posveuje:

- infamiji (kazna posramljivanja pojedinaca)


- protjerivanju i
- konfiskaciji.

Kaznom sramoenja Beccaria predlae da se kanjavaju iskljuivo izvrioci krivinih djela


protiv asti i ugleda jer se time podstie njena preventivna poruka.
Meutim strogo kritikuje kazne protjerivanja i konfiskacije imovine jer ih smatra totalno
beskorisnim i bez osnovne doze preventivnih poruka na potencijalne izvrioce.

CESARE BECCARIA (Dva kriterija za podjelu zloina)

Veoma je interesantna njegova podjela zloina naspram dva osnovna kriterija.


Prvi kriterij je drutvena opasnost djela, dok u drugom kriteriju on razlikuje one zloine
koji su pravi, po svojoj prirodi okrutni, i oni koji koji su nametnuti zakonom.

CESARE BECCARIA (Tri VANA stajalita)

1. on predstavlja simbol prosvjetiteljstva u kriminologiji


2. bio je najutjecajniji zagovara konsekvencijalizma u pravdi (tvrdei da je moralna
svrha kazne prevencija kriminaliteta u budunosti a ne kazna za kriminalnu prolost),
3. bio je tvorac nauke o pravdi, vizije koja je konsekvence pravnih odluka mogla
otkriti i katalogizirati geometrijskom preciznou

KLASINA KOLA (ZAKLJUAK)

Osamnaesto stoljee je bilo vano i zbog toga to se po prvi put, u dvije hiljade godina,
oituju prednosti ljudske civilizacije u boljem rezonovanju i emocionalnoj osjetljivosti prema
bolu i patnjama drugih.
Radilo se o prekretnici, vremenu kada je postalo modernije pomoi rtvama nego ih stvarati.
To je bilo vrijeme kada je poinjala pobuna protiv militarizma i oboavanja jaega
Bilo je to vrijeme napretka nauke u teoriji, medicine u praksi i novih mainskih izuma.
Sve navedeno je osiguralo vidljive dokaze da je ljudski trud bitan.
Sve ovo je uticalo i na Beccariu te ga dovelo do faze reinovacije pravde racionalnim
upravljanjem emocijama a ne slijepilom sa ultimativnom statistikom kao nainom uvida u
efekte koje je pravda imala na ljudsku mizeriju.
Beccaria je iznosio teorije na nain koji je teko bilo falsifikovati i zloupotrijebiti.
On je postavio algoritam za nain na koji politiari, ak i neki naunici mogu spojiti
zajedno ono u to vjeruju da je tano i to mogu dokumentirati na bazi naunih dokaza
18
On je ostao jedan od najutjecajnijih pravnika inei konsekvence prevencije kriminala bitnim

CESARE BECCARIA (AKTUELNOST)

Svojevremeno Beccaria je bio moda i neshvaen ali njegove studije o prevenciji kriminala,
kao glavnim ciljem i smislom kanjavanja, odjeknula je dva stoljea kasnije u priama o
Sherlok Holmsu autora Conan Doyle

KLASINA KOLA (ZAKLJUAK KONSEKVENCE Beccaria-inih uenja)

Osuivao je svako kanjavanje koje je prelazilo potrebu za odvraanjem od zloina.


Dalje je u svojim radovima predlagao da teina kazne treba odgovarati osueniku a ne osudi.
I tako, kao arhitekt nauke o pravdi, on se zalagao za odreene smjernice u kanjavanju koje
su bile bazirane na naknadnom uinku kazne na kriminalitet.
Ideje Beccarie su nale svoje mjesto i u kriminolokim uenjima u drugim zemljama Evrope,
ili preciznije reeno i izvan Italije

Henry Fielding (SAVREMENIK)

Znaajno je napomenuti i uenje Henry Fielding-a koji je Beccariev savremenik, koji je


postao prvi kriminolog publikovan na Engleskom jeziku sa svojom influentnom studijom o
porastu pljaki u Engleskoj.
Svoju studiju je fokusirao na teoriji okoline to ga je vodilo ka njegovom najveem
eksperimentu.
Studija je uraena u jeku borbe protiv talasa ubistava pa se zauzima za osnivanje prve
engleske profesionalne policijske jedinice
Njegova zamisao kao to je imati plaene ljude koji bi patrolirali i traili kriminalce je
morala biti strogo uvana tajna.
Nailazi na otpor tadanjih vlasti koja nije htjela da iri injenice da engleska vlada pijunira
stanovnitvo kroz policijske patrole
Ipak realizuje svoju ideju i kao rezultat njegova jedinica uhapsi bandu koja je poinila niz
ubistava, poslije ega dolazi dui period u kojem se nije desilo niti jedno ubistvo u Londonu.
Ova jedinica je postala poznata pod nazivom Bow Street Runners
Fielding je takoer bio i inovator u izvejsnom smislu rijei, jer je uveo praksu izvjetavanja o
kriminalitetu i analiziranja kriminaliteta, kao i brzi odgovor na odreene vidove kriminala
koji su se tek desili
Njegov jasan fokus je bio prevencija kriminaliteta a ne osveta.
Njegova vodilja ivota i rada je bila ne mislinego pokuaj.
Nakon iznesenih stavova, u kriminologiji dolazi do velikog ekspanzionizma u tumaenju
ideja Cessara Beccaria-e.

19
PREDAVANJE 5

KLASINA KOLA u kriminologiji i krivinom pravu (nastavak na uenja C. Beccaria)

Paul Johann Anselm Feuerbach

Kao jo jedan autor, relevantan za analizu pomenute problematike, ujedno i autor jednog od
prvih udbenika Krivinog prava i kao predstavnik klasine kole je i Paul Johann Anselm
Fojerbach
Paul Johann Anselm Feuerbach (1775-1833), German jurist, teorija o generalnoj prevenciji
putem psiholoke prinude.

On cjelokupni svoj krivini habitus izvodi na principima:

jednakosti,
zakonitosti i
zatite prirodnih prava ovjeka

Polazi od stajalita veoma slinim Aristotel-u, Platon-u, Grotius-u i Beccaria-i, prema kojima
je cilje kazne da samim propisivanjem ista psihiki djeluje na eventualne izvrioce krivinih
djela.
Feuerbach na pomenutim premisama razvija vlastitu koncepciju kazne.
Ona spada u red tzv. relativnih teorija, prema kojoj je osnovni cilj svake kazne (pravni
osnov) u njenoj svrsishodnosti, tj. izvan same kazne.
Njegova teorija, spada u red preventivnih teorija, jer svrhu kanjavanja vidi primarno u
njenom buduem uinku (ad futuram).
U tom smislu moemo konstatovati da Feuerbach stoji na pozicijama generalne prevencije,
jer njegov zakljuak se odnosi na sentencu. kazna e djelovati na sve.
Po njemu sasvim je dovoljna zakonska prijetnja kaznom jer njeno postojanje potie stalni
psiholoki mehanizam straha.
Feuerbach je zastupao ideju da svi zloini imaju svoj psiholoki izvor u nagonima koji
ovjeka tjeraju na uitak i ugodnost.
Naime, on smatra da bi se ovo moglo prevazii jedino injenicom da svaki ovjek mora znati
da e svako zlo koje napravi biti manje od zla (neugodnosti) koje e njemu kao izvriocu biti
prireeno nakon izvrenja.

Sekundarna svrha kazne za Feuerbacha je:

specijalna prevencija,
moralna odmazda,
neposredno zastraivanje i
moralno popravljanje

20
Prema njemu se ne radi o kazni niti kod specijalne prevencije, jer nema neposredne veze sa
zloinom, odmazda je takoer imaginarna kategorija, zastraivanje putem nanoenja boli
nema civilizacijski smisao, a moralni popravak je jako sloena kategorija irelevantna za
proces resocijalizacije.

KONCEPCIJA KAZNE I KANJAVANJA, Paul Johann Anselm Feuerbach (1775-1833),


German jurist

Njegova koncepcija kazne i kanjavanja te njene svrsishodnosti ogledala se u injenicama


prema kojima kazna mora biti:

unaprijed propisana zakonom (Nulla poena sine lege),


prisutna ako je zloin prethodno izvren (Nulla poena sine crimine),
zaprijeena ozbiljno i njome se mora sankcionisati svaki prestupnik (Nullum
crimen sine poena legali)

Klasina kola u kriminologiji - KRITIKE

Kritike klasine kole

kazna je samo jedan od postojea dva elementa tzv. krivine formule: krivino djelo i
kazna.
Izvrilac je prema ovoj orjentaciji u krivinom pravu i kriminologiji uopte, apstraktna
kategorija nedovoljno obuhvaena kritikim promiljanjima o krivinom djelu.
Kazna je, kao to smo vidjeli shvaena primarno kao kompenzacija ka zlo koje je naneseno
krivinim djelom, dok izvritelj kao homo criminalis ostaje konstanta koja je uvijek
apsolutno ista bez kritikog promiljanja o njoj samoj.
Izvrilac je u ovom konceptu depersonaliziran dok se identitet jedino pridodaje samom
krivinom djelu kao personifikaciji za linost izvrioca.
Prema ovom konceptu, ovjek posjeduje slobodnu volju koja ga determinira u pokuajima da
razlui dobro od zla.
Ovakav indeterminizam je bio jedna od glavnih konica za prihvatanje klasine
orijentacije u kriminologiji kao potpune teorije.
Klasina orijentacija je ovako koncipirana nemona u objanjenju zato kriminalitet stalno
raste, iako su kazne sve otrije.

21
PREDAVANJE 6

NEOKLASICIZAM U KRIMINOLOGIJI

Tumaenje ideja Cessara Beccaria-e

Nakon iznesenih stavova, u kriminologiji dolazi do velikog ekspanzionizma u tumaenju


ideja Cessara Beccaria-e.
Jedno od uenja koje se u kontekstu tadanjeg vremena nazivalo neoklasicistiko je uenje
engleskog filozofa Jeremy Bentham-a (1748-1832).

JEREMY BENTHAM (1748-1832)

UTILITARIZAM

Klasina kriminologija slobodna volja

On u svom najpoznatijem djelu: Uvod u naela morala i zakonodavstva odreuje kaznu


kao: opravdanu i svrsishodnu ukoliko je korisna.
Ovakvim uenjem, Bentham po prvi put u tom vremenu dovodi u sukob koncepcije
retributivizma i utilitarizma.
Benthamova teorija kazne presudno je uticala na filozofiju kanjavanja XIX i XX stoljea.
Nesporna je njegova zasluga u pogledu proklamiranja UTILITARIZMA kao konane
profilacije onoga to se danas naziva svrhom kanjavanja u savremanom krivinom
postupku.
Mnogi savremenici njegovog doba bili su impresionirani njegovim sistemom analize svrhe i
prirode kanjavanja zloinaca te su nerijetko govorili da je upravo Bentham teoriju kazne
doveo do savrenstva.
Otro se suprostavljao naelima zasluge i reciprociteta, koje je oznaavao kao naela
antipatije i simpatije na kojima se temelji kompletan retributivizam
Prema njemu, kaznu treba dopustiti samo ukoliko ista obeava da e sprjeiti neko vee zlo,
dok je u suprotnom kazna beskorisna.
On je ipak bio uvjeren da pozitivni uinci kazne nuno moraju pobijediti zlo koje kazna
nosi.
Ti pozitivni uinci podrazumjevaju u prvom redu i njenu preventivnu usmjerenost.
Drugim rjeima, kazna principjelno mora biti okrenuta budunosti, i mora se smatrati kao
instrument prevencije buduih kanjivih ponaanja.
U tom smislu Bentham razlikuje optu i posebnu prevenciju kriminaliteta.
Kada se radi o optoj prevenciji, Bentham veliku nadu polae na instinkt straha, jer prema
njemu kazna nuno mora djelovati i na eventualne izvrioce krivinih djela.
Ona (kazna) se prenosi univerzalnim jezikom bola i lagodnosti, te se Bentham oslanja
upravo na hedonistiku prirodu ovjeka koja e obezbjediti individualno i opte potivanje
normi (zakona).
Za Bentham-a je opta prevencija i glavni cilj kazne, te glavno opravdanje za njeno konano
izricanje.

22
JEREMY BENTHAM (1748-1832); POSEBNA (INDIVIDUALNA) PREVENCIJA
KRIMINALITATA

Za razliku od opte, posebna prevencija se prema Benthamu, ostvaruje uticajem na


ponaanje samog izvrioca krivinog djela.
Naravno ovdje se misli na potencijalne prestupnike.

Tri (3) osnovna modaliteta posebne prevencije kriminaliteta (koja se realizira kao):

1. OMOGUAVANJE
Oznaava fiziku dimenziju posebne prevencije a realizira se kao:

a) eliminacija,
b) izolacija,
c) sistem krivino-pravnih zabrana.

2. PREODGOJ
Ova mjera bi ukljuivala maksimalni uspjeh prema kojem takav izvrilac nebi
recidivirao i kada bi bio uvjeren da nee biti otkriven.

3. ZASTRAIVANJE
Za one koje nije mogue popraviti kazna prvenstveno predstavlja zlo, neugodnu
uspomenu, koja e ga uvijek odvraati od ponovnog izvrenja

JEREMY BENTHAM (1748-1832)

Njegov utilitarizam je jako proet u njegovim razmiljanjima o kanjavanju.

Kanjavanje tako ima za cilj da :

sprijei krivina djela,


ako ih ne sprijei da utie na izvrioca da izvri neko blae krivino djelo,
da utie da izvrilac ne upotrijebi viak nasilja,
da sprijei zloin na najjednostavniji nain

Iako se ova teorija smatrala jako savremanom u doba kada je nastala, ipak se teko oteti
utisku da ona otvara mnoge dileme.
Ona nosi u sebi neke negativne uinke koji se primarno odnose na na naelo zakonitosti i
naelo krivnje

KRITIKA !!!

Tako moemo zakljuiti da Benthamov utilitarizam (korisnost), koliko god je krivinim


naukama donosi nova otkria, toliko je u sebi sadrava i opasnost od nastajanja potencijalne
retencije.

23
SAVREMENI NEOKLASICIZAM

Savremeni neoklasicizam

Proteklo je cijelo stoljee nakon to su se ponovo pojavile ideje klasicizma u kriminologiji.


Kao reakcija na aprioristike, pozitivistiki orjentisane metode traenja etioloke
kauzalnosti kriminalnih pojava, proiziao je nauni put u kriminologiji koji u fokus svog
istraivanja stavlja injenicu, koja se simboliki definie hipotezom:

what works (ta djeluje)???

Ovom teorijom praktino poinje i preokret u modernoj kriminologiji, a kasnije emo vidjeti
i s njenom orjentacijom, koja kasnije bjei od irokih kauzalnih objanjenja kriminogeneze.
Naime, ovim pravcem poinje jedna sasvim nova orijentacija u kriminologiji okrenuta manje
na teoretiziranja o slobodnoj volji a neto vie na praktina pitanja svakodnevne borbe sa
kriminalitetom (Hagan, 1990: 127).
Predstavnici neoklasicizma zalau se za naputanje tretmana i rehabilitacije, analizirajui
zastraujue efekte politike kanjavanja.
Ova teorija pokuava razraditi postavku klasine orijentacije u kriminologiji dodajui joj
primjese novih saznajanja nauka o ovjeku (psihologija, psihijatrija itd.) kao i rezultata
analize same stope kriminaliteta u pojedinim drutvima.

Gary Becker

Unutar ove teorije, koja praktino poinje ezdesetih godina XX stoljea radovima Gary
Becker-a, zloin se poinje posmatrati kao ekonomski izbor
teoretiari ovog pravca smatraju da se odluka o injenju krivinog djela moe svesti na ravan
rizika u koji ulaze osobe u legalnom biznisu.
Kada uine pogrenu procjenu cijene krivinog djela, oni dio svog ivota provedu u
zatvoru kao to legalni biznismen nakon pogrene procjene izgubi u trasakcijama ili
jednostavno bankrotira (Vold, Thomas, 1986: 30).
Naslanjajui se djelomino i na socijalistiki orjentisane teorije o drutvu bez zloina, neki
teoretiari (Harris, 1970), tvrde da bi drutvo moglo postati slobodno od zloina ali da je
cijena za takvu mjeru previsoka.
Naime, s jedne strane, bilo bi potrebno enormno poveati budet policije i pravosua, ali s
druge strane i pripremiti se za povean broj greaka u istragama, te neminovno veeg broja
neosnovano optuenih osoba (Ignjatovi, 2005:155).

Jack Gibbs

Interesantna je i postavka koju u okvirima savremenog neoklasicizma razvija Gibbs,


potencirajui injenjicu da izvrioce krivinih djela vie pogaa stanje prema kojem je kazna
neminovna, izvjesna i brza nego njena otrina (duina trajanja)
Ovom teorijom revitaliziraju se uenja Cesare Beccaria, zbog ega ovaj pravac i nosi naziv
neoklasicizam u kriminologiji.

24
Ova injenica se moe testirati i kao generalno i specijalno preventivna mjera, jer je njen
uinak mjerljiv, a instrumenti njenog ostvarenja lee u poboljanju efikasnosti te koordinacije
policije i tuilatava u pojednostavljenju krivinih procedura (Hagan, 1997: 120).

PREDAVANJE 7

Pozitivizam u kriminologiji

Antroploka, Bioloka i Psiholoka orijentacija

Pozitivistiki diskurs kriminologije

Pozitivizam je pristup koji prouava ljudsko ponaanje koritenjem naunih metoda.


Kao duhovni i civilizacijski fenomen XIX stoljea ostavio je dubok trag i u razvoju
kriminoloke nauke.
Razvoj pozitivistike kole u kriminologiji pod uticajem 3 HISTORIJSKA FAKTORA

1. Razvoj sociologije pozitivizma (A. Comte)


2. Teorija evolucije (C. Darwin)
3. Antropologija

Poetak upliva ovog filozofskog pravca u kriminoloku nauku

1858. godine zapisao Pietro Ellero u svom poznatom dijelu Della pena capitale koji kae:
glavni cilj kazne je sprjeavanje delikata.

Pietro Ellero (1833 1933)

Famous Italian Penologist, and Professor of Law. He taught at the University of Milan, and
the University of Bologna (until 1889). He was appointed Deputy in the Italian Government
in 1866 and Senator in 1889. He was the author of various books, and was the founder of
"L'Archivio Giuridico" (The Law Archives).

Platforma za djelovanje

Za razliku od klasiara koji zloin razmatraju bez glavnog lika (izvrioca), pozitivizam u
kriminologiju donosi veliku dinamiku spoznaje o samoj prirodi kriminalca.

Osnovna smjernica

Kriminalac je u uenjima pozitivista shvaen kao predvidiva varijabla, koja je teko dokuiva
ali o kojoj se treba voditi rauna.

25
Kriminogeneza (pozitivizam)

Pozitivisti samu linost kriminalca smatraju kljunom nepoznatom u rjeenju ukupne


kriminoloko-krivinopravne jednaine.

Osnovne smjernice koje proklamuje pozitivistika orijentacije u kriminologiji

- determinizam;
- ljudi imaju razliita tijela i umove;
- kazna ne bi trebala biti individualna;
- krivino- pravni sistem treba biti voen i usmjeravan naunim dostignuima;
- kriminalci mogu biti tretirani, rehabilitirani i korigovani.

Rezime pozitivizam i kriminologija

pozitivisti istrauju kriminalitet traei njegovu kauzalnu povezanost sa drugim pojavama

Dvije osnovne orijentacije u kriminolokim istraivanjima:

- Prva od njih se bavi analizom geografske distribucije kriminaliteta, prema kojoj je


kriminalitet iskljuiva posljedica djelovanja vanjskih drutvenih faktora
(kartografska kola)
- Druga orijentacija smatra da je kriminalitet produkt same konstitucije pojedinca
(zloinca) (Italijanska antropoloka kola).

Kartografska kola

Najznaajniji predstavnici pristupa kartografske kole u objanjenju kriminaliteta su


ujedno i osnivai kriminalne statistike Andr Michel Guerry i Adolphe Quetelet

Adolphe Quetelet (1796-1874)

Belgian statistician and astronomer. He was the first director (1828) of the Royal Observatory
at Brussels
Koristei statistiku kriminaliteta u Francuskoj, Qutlet je pokuao doi do relevantnih
zakljuaka u pogledu uticaja:

- starosti, spola,
- godinjeg doba,
- klime,
- obrazovanja,
- zanimanja,
- siromatva,
- Alkoholizma

na injenicu da osoba postaje sklona vrenju krivinih djela.

26
On razvija koncept moralnosti nacije, prema kojem je to jedini nain kojim se da objasniti
razliita stopa kriminaliteta u razliitim dravama.
Njegovi zakljuci u pogledu etioloke dimenzije kriminaliteta, su radikalno pozitivistiki, jer
kako drugaije kvalifikovati tvrdnju: drutvo priprema zloin, a uzvrilac je samo
instrument kojim je zloin izvren.

Kriminalna antrolopologija

Fiziognomija i frenologija

predstavljane su kao dio kriminoloke antropologije, rane biologije odnosno ostavtine


nekadanje demonologije

Fiziognomija

Fiziognomija je pravila procjenu ljudskog karaktera po obliku njegovog lica

Baptist De La Porta (1535-1615)

FIZIOGNOMIJA (promjena na licu)


Prouavao je kadaveriju, dovodei u vezu:

- male ui,
- guste obrve,
- male noseve i
- veliku usne

sa izvriocima krivinih djela

Johan Kaspar Lavater (1741-1801)

drugi fiziognomist koji je dovodio u vezu:

- prevrtljive oi,
- slabu bradu i
- arogantne noseve

sa kriminalnim ponaanjem

Temperamenti po La Vateru

- Flegmatik
- Kolerik
- Sangvinik
- Melankolik

27
Frenologija - Parapsiholoka disciplina koja se bavi prouavanjem uticaja oblika lobanje na
ponaanje i emocionalni ivot ovjeka

Frenologija

Neke nepravilnosti su indicirale nie modane funkcije.


Ostale nepravilnosti su predstavljale vie funkcije i sklonosti kao moralnost.
Smatralo se da se kriminalan in deava kada nepravilnosti indiciraju da su slabije sklonosti
prevladale nad jaim sklonostima.
Frenologisti su vjerovali da se mentalnim vjebama kriminalci mogu biti transformisani u
pozitivnom smislu.

Najeminentniji frenolozi

Franz Joseph Gall


John Gaspar Spurzheim (uenik F.J. Gall-a)

Frenologija 35 nepravilnosti

U svojim radovima oni su istakli tridesetpet nepravilnosti, vezujui ih za modane


poremeaje.
Npr, centar destruktivnosti lociran je tano iza uiju, iznad darvinove take i nali su da je
bio izraen kod 17% kriminalaca.
Ostale nepravilnosti su locirane u zadnjem djelu glave.
Generalno pravilo je da su abnormalnosti u zadnjem djelu glave (iza je loe)

Franz Joseph Gall (1758-1828) karta lobanje

John Gaspar Spurzheim (1776 1832)

Johann Gaspar Spurzheim was a co-founder of phrenology. While studying medicine at


Vienna he met Franz Gall. At first he and Franz Gall lectured together, but after 1814 they
fell out and Johann Spurzheim devoted his campaign to England and France

Od frenologije ka budunosti....

Daljnji razvoj kriminoloke antropologije bio je pod uticajem ideja Charlesa Darwina (1809-
1882), tvorca danas optepoznate teorije evolucije

Charlesa Darwina (1809-1882) Teorija evolucije

Socijalni darvinisti

(Herbert Spencer, William Grahan Summner, Thomas Malthus i Francis Galton )

28
Oni su vjerovali u teoriju podjeljenog opora ljudske populacije, drei dole siromane i
minorne grupe
Herbert Spencer (1820-1903)

Herbert Spencer was a British philosopher. Privately educated, from 1837 until 1846 he was
engaged in civil engineering, and from 1848 until 1853 was sub-editor of 'The Economist'.
He was the first philosopher to apply Darwinism to psychology,

Sir Francis Galton (1822-1911)

Sir Francis Galton was an English anthropologist and eugenist. He was born in 1822 and died
in 1911. He made explorations in south west Africa. He established Galton's Law which deals
with ancestral heredity, and also the theory of anticyclones in meteorology

Social-Darwinism: dva dijela teorije

1. Stare, prevaziene teorije o kriminokoj antropologiji kao to su:


- fiziognomija
- frenologija
2. Moderne obeavajue teorije u antropololoj kriminologiji kao to su:
- simbolizam,
- fundamentalizam i
- imitacija

Sudbina uenja Fiziognomija i Frenologija

U XX stoljeu prepoznavale su se u konstitucionalizmu, uenju o ljudskoj tjelesnoj grai ili


konstituciji tjela.
Istraivanja vezana za konstituciju odreena ovjekom kriminalcem nastavljena su do
pedesetih godina XX stoljea kada su konano odbaena

Kriminoloka antropologija, kao termin

obino vezivana za rad Cessare Lombrosa i njegovih sljedbenika,


obavljali autopsije na leevima kriminalaca i traili karakteristike svojstvene primitivnim
ljudima, majmunima i impanzama

Kriminalna antrolopologija

Pozitivistiki pristup, koji zloin percipira kao izraz konstitucije pojednica, razvija se u Italiji
i predstavlja drugi smjer u razvoju kriminoloke pozitivistike misli.
Prvi korak u razvoju pozitivistiki orjentisane kriminologije ostvario je ipak poznati
talijanski psihijatar i antropolog - Cesare Lombroso (1835 1909).

29
Cesare Lombroso (1835 1909)

L uomo delinquente (1876) Roeni zloinac


Atavistike stigmate
ovjek-zloinac s gledita antroplogije, pravosua i ekonomskih disciplina
Luomo delinquente in rapporto all antropologia, alla giurisprudenza ed alle discipline
economishe (1876)
Njegovo interesovanje za zloin je praktino zapoeto jo 1865. godine u Studiji italijanske
klinike geografije, u kome see za analizom tjelesne i duevne konstrukcije kriminalca. -
Studi per una geografia clinica italiana (1865)
Na relativno velikom uzorku, od 2000 ljudi, paljivo prouava karakteristike tjelesne
konstitucije te na toj osnovi uoenih eventualnih anomalija, nastoji objasniti moralnu
degeneraciju roenog zloinca
Njegovi stavovi lee na dvije osnove teze:

1. genijalnost prikrivan oblik epilepsije;


2. postoji jedan broj ljudi koji se raaju sa zloinakim innstinktom i koji reprezentuju
degeneraciju ljudske vrste.

Evolucioni atavizam

Ova teorija je u kriminologiji poznta kao evolucioni atavizam, jer Lombroso zloinca
smatra grekom evolucije, prahistorijskim ovjekom zalutalim u civilizaciju.
Evolucioni atavizam Atavistike stigmate

tjelesne

- nesrazmjer izmeu trupa i udova,


- oblik lobanje,
- veliina uiju,
- jarko crveni nokti
-
psihike

- neosjetljivost na bol,
- odsustvo samilosti

Cesare Lombroso (1835 1909)

On razvija i posebnu vrstu tzv. psihofizikih indikatora koji upuuju na roenog


zloinca:

- mravi i debeli, mala glava,


- veliko lice, bez kose,

30
- bore i bubuljice na licu,
- veliki nos i ui, guste obrve,
- velike kosti, uvuene oi,
- tanke usne, veliki i abnormalni zubi,
- tanak vrat, mala ramena, ali velika prsa,
- duga ramena, tetovae na tijelu

Efekti ovog uenja

Iako se Lombrosova uenja smatraju iskljuivim, i radikalno determiniranim, njegov


doprinos kriminologiji kao nauci je neprocjenjiv.
Njegova iskljuivost je pokrenula lavinu istraivanja, kako onih afirmativnih za
antroploku teoriju, tako i onih koja su imala namjeru demantirati je.
Ovakvim, iako nepotpunim tvrdnjama, Lombroso je postavio temelje kriminologije kao
samostalne nauke

Nasljednici Lombros-a

Goring, Ferri, Parmelee , Garofalo

Charles Goring

Lombroso je imao i sljedbenika koji se nisu u potpunosti slagali s njegovim tvrdnjama. To


najbolje govori i primjer Goringa, britanskog naunika koji je pobijao neke njegove tvrdnje.
Goring je tvrdo da roeni kriminalac nije baziran na fizikoj inferiornosti, i da ustvari
statistike korelacije i znaajnosti izmeu Lombrosovih indikatora su bile brojnije kod
nekriminalnih lica

Nasljednici u Americi

U Americi se rairila od grupe socijaldarvinista zvanih degeneristi, koji su bili aktivni izmeu
1881. i 1911.godine

Maurice Parmele

Jo 1911. godine Maurice Parmelee poinje pobijati dotadanje teorije i tada socioloka
kriminologija ulae trud u diskreditovanju kriminoloke antropoloke ideje.
Na sreu za sociologiju to nije bilo teko, jer kriminoloka antropologija nije razvila nikakve
teorije, ve samo tipologiju i profile
Lombroso je imao i sljedbenika koji se nisu u potpunosti slagali s njegovim tvrdnjama. To
najbolje govori i primjer Goringa, britanskog naunika koji je pobijao neke njegove tvrdnje.

Enrico Ferri (1856 - 1929)

Osoba, koja je najdublje ula u problematiku italijanske antropoloke kole bio je


ENRICO FERRI

31
Njegov ekskluzivitet se ponajvie oslikavao u prvobinim primjenama eksperimentalne
metode u kriminologiji
Njegovi stavovi o kriminalnim ponaanjima bili su u velikoj mjeri determinirani Lombroso-
vim uenjem , ali ne i presudno.
On kriminalitet smatra prirodnom pojavom uslovljenom drutvenim faktorima.
Zbog ega se njegova kriminologija naziva i naturalistikom.
Polazei od spoznaja antroploke kriminologije, Ferri uvodi i problematiku prouavanja
vanjskih faktora koji igraju podjenaku ulogu u objanjenju etiologije zloina i njegovih
pojavnih oblika (fenomenologije).
Njegov pentagon se i danas smatra jednom od najkonkretnijih podjela kriminalaca.

Roeni zloinci

Pentagon

Zloinci iz navike Zloinci iz strasti

Duevno bolesni zloinci Sluajni zloinci

Dananja kriminoloka zbilja smatra ga pionirom kriminologije u smislu objanjenja


fenomena dinamike zloina.
Naime, on po prvi put ini inovativni korak za kriminologiju u smislu predvianja i
predisponiranja pojedinaca da izvre krivino djelo, razdvajajui dispoziciju od
preddispozicije za kriminalitet.
Slobodna volja je za njega samo jedan metafiziki postulat.
Zloin se moe i mora objasniti dvijema varijablama (prirodnim faktorima) endogene ili
egzogene prirode.
Ferri govori o opasnom stanju pojedinca kao endogenom faktoru kriminaliteta.
Razradio prvi kazneni/krivini zakon utemeljen na principima pozitivizma.
"Moralnu odgovornost" zamijenio je socijalnom odgovornou.
Navodi i etiri osnovne vrste sigurnosnih (zatitnih) mjera koje profilira u skladu sa crtama
linosti kriminalca:

1. preventivne,
2. reparatorne,
3. represivne,
4. eliminatorne

32
Njegova inovacija na polju kriminolokih i penolokih sadraja kazne rezultirala je i
alternativnim sankcijama to je do tada bila nepoznata praksa u svijetu teorije i sudske
prakse
Njegov doprinos je veliki i u pogledu generalne prevencije, jer se prvi zalagao za sudsku
kontrolu u samom postupku izvrenja krivinih sankcija.
Njegova razmatranja o opasnom stanju, ili terminu temebilita kojeg e kasnije razraditi
Garofalo (1880), su donijela veliki zaokret u kriminologiji i krivinom pravu, a njegova
uenja uopte ga etabliraju kao osnivaa kriminoloke nauke (mada je Garofalo 1885. prvi
upotrijebio taj pojam).

Raffaele Garofalo (1851 1934)

Moralna anomalija
Jo 1885. godine u ukviru Univerziteta u Napulju, profesor krivinog prava Raffaele
Garofalo napisao je djelo Kriminologija,
Odbacuje kategoriju moralne, odnosno krivine odgovornosti.
Negira postavku o slobodnoj volji pri emu se otvoreno svrstava u red ekstremnih
determinista (pozitivista).
Prema njemu, zloinac je ustvari ogledalo zloina kome nedostaju dva osnovna
civilizacijska sadraja morala koje mora posjedovati normalna osoba:

- samilost i
- potenje.

Za razliku od Lombrosa on govori o psihiki-moralnoj anomaliji.


Zagovara moralnu terapiju u smislu in extenso, u smislu specijalne prevencije prema
razliitim kategorijama izvrilaca, a nakon izdrane kazne zatvora.
Garofalo se svojim uenjem u neku ruku pribliio stajalitima Anselma Feuerbacha i
njegovom konceptu psiholoke prisile.
Neto kasnije i ove ideje se usavravaju, a njihov vrhunac dostignut je uenjima koje
popularno nazivamo konstitucionalizmom

BIOLOKE TEORIJE - KONSTITUCIONALIZAM

Earnest Hooten (1887-1954) & Ernst Kretschmer (1888-1964)

Konstitucionalizam

Konstitucionalizam, ili teorija o tipovima tijela postaje popularna u XX stoljeu, prvenstveno


zahvaljujui radu njemakog fizijatra Ernesta Kretschmera, i Ernesta Hootona, poznatog
harvardskog predavaa fizikalne antropologije i komparativne anatomije.

Earnest Hooten 1887-1954

TEORIJA BIOLOKE INFERIORNOSTI

33
Povezao kriminalno ponaanje s naslijeenom inferiornosti
American anthropologist
He also sought by meticulous study to establish scientifically a correlation between body
build and social, cultural, and racial factors. He is the author of Ancient Inhabitants of the
Canary Islands (1925), Up from the Ape (1931, rev. ed. 1946), Apes, Men, and Morons
(1937), Crime and the Man (1939), Man's Poor Relations (1942), Young Man, You are
Normal (1945), and with collaborators, The Physical Anthropology of Ireland (1955).
Hooton je bio baziran na amerike prilike, i kroz svoj rad prouavao je hiljade kriminalaca i
nekriminalaca iz osam razliitih drava
Zakljuio je da su kriminalci potcijenjeni od ostalih graana u svim pogledima.
Bio je to izraeno rasistiki i seksistiki pristup u njegovim radovima, jer je time elio da
kae da crnci predstavljaju odlian materijal da postaju kriminalci zbog nedostatka
samopouzdanja, kao i da ene mogu biti klasificirane po njihovom obliku zadnjice

Ernst Kretschmer 1888-1964

UVODI KOLU SOMATOTIPOVA U KRIMINOLOGIJU


delinkventno ponaanje dovodi u vezu s tjelesnom graom poinitelja
Kretschmer je esto raspravljao o profiliranju, pa je njegova primarna ideja bila da povee
tipove tijela sa mentalnim bolestima,

William Sheldon (1899-1977)

Neto kasnije, u etrdesetim godinama XX stoljea zapaen je rad Williama Sheldona


(1899-1977) koji je u stopu slijedio Hooten-a.
skrenuo panju sa fizikih karakteristika odraslih na fizike karakteristike mladih
delikvenata.
Sheldon je izdao Popis delinkvenata baziran na trostranim fotografijama, koje su koritene
kasnije za razvrstavanje zatvorenika pri prijemu u zatvorske institucije
Sheldon-ov pristup se esto naziva i somatotipska teorija

Nasljednici

Rezultati njegova istraivanja dali su vanu potporu Sheldon-u i Eleanor Glueck-u koji
pedesetih godina XX stoljea pronalaze da su uska lica, ira prsa, velik struk i velike
podlaktice karakteristine za 60% delinkvenata i samo 30% nedelinkvenata.

Sheldon i Eleanor Glueck

Oni su prouavali praktino svaku poznatu teoriju ili ideju u kriminologiji pa njihovo uenje
postalo poznato kao eklektiko ili kao teorija multipliciranih faktora, ija sintagma nosi
zakljuak : sve uzrokuje kriminalitet

34
Klasifikacija temperamenata i fizikih karakteristika (Sheldon i Eleanor Glueck)

1. Endomorfija

- tendencija debljine,
- mekano zaobljeno tjelo,
- krai ekstremiteti,
- sitne kosti,
- barunasta koa viserotonini temperament oputenost,
- elja za luksuzom,
- otvorenost;

2. Mezomorfija

- izraeni miii i skelet,


- veliki trup,
- masivna prsa,
- veliki zglobovi i ruke- somatonini ili dionizijski temperament,
- aktivnost,
- upornost,
- agresivnost,
- neobuzdanost;

3. Ektomorfija

- naglaenost koe,
- mravost, njenost,
- osjetljivo tijelo,
- sitne kosti,
- sputena ramena,
- malo lice,
- otar nos - cerebrotonini temperament,
- osjetljivost,
- nesanica,
- problemi s koom,
- alergije

Svaka osoba moe posjedovati karakteristike bilo kojeg od ova tri tipa.
Sheldon, prema tome koristi tri broja izmeu jedan i sedam za pokazivanje omjera prisutnosti
ova tri tipa u svakoj osobi.
Npr. osoba koja je somatotipski odreena sa sedam-jedan-etiri ima puno vie endomorfskih
karakteristika, vrlo malo mezomorfskih i prosjean broj ektomorfskih karakteristika.
On je tvrdio da prosjean delinkvent ima tri-pet-dva somatotip

35
Gluck-ovi stavovi dre da prosjeno odrasli kriminalac ima dva-est-tri somatotip i da je 60%
delinkvenata mezomorfni tip

Zakljuak o konstitucionalizmu

dokazivanja razliitivh atavizama kao generikih svojstava kriminogeneze, ali se ipak radi o
nauno irelevantnim pokuajima

Bioloko-antropoloke teorije u dananjojkriminologiji

U dananje vrijeme ideje o fizikim karakteristikama se jo povremeno sreu u


kriminologiji.
Dananji konstitucionalisti su u mnogo navrata prouavali tetovae.
Uklanjanje tetovaa je postupak koji je naao put u korektivnim rehabilitacionim programima
i svrha mu je bila deinicijacija iz kriminalnih grupa.

Moderna fiziognomija

trai put do socijalne i forenzine psihologije


prouavanje atraktivnosti i ljepote i njen odnos spram popustljivosti sudija zavisno od
fizikog izgleda prestupnika
Nema dovoljno istraivanja ovom problemu !!!

Studije o blizancima

Bave se fizikim slinostima i razlikama.


Prema nekima od njih, jednojajani blizanci imaju vie slinosti u kriminalnom ponaanju
nego dvojajani blizanci.

Istraivanja hromozomske eme XYY postaje popularna u ezdesetim godinama 20. stoljea.
Ljudi sa ovim sindromom pretenduju da se pokau esto kao agresivni i nasilini.
Postoje istraivanja koja ukazuju da osobe sa XYY sindromom vrlo est imaju kriminalni
dosije, ali su ove studije zanemarivane zbog malih uzoraka i nedostatka kontrolnih skupina
na istraivanjima.

Galvanska koa

posljedica brzine kojom elektricitet putuje povrinom koe) koja ukazuju na zastupljenost
mezomorfskih karakteristika kod kriminalaca.
Mnogi kriminalci imaju sporiju GSR brzinu, to znai da su vie otporni na bol i da bi mogli
imati razliit neuromuskulatorni sistem.

Meutim, nisu sve teorije antroploke kriminologije doivjele neuspjeh

Mary Douglas (1921-2007)

36
Mary Douglas, DBE, FBA (25 March 1921 16 May 2007) was a British anthropologist,
known for her writings on human culture and symbolism.
Her area was social anthropology; she was considered a follower of Emile Durkheim and a
proponent of structuralist analysis, with a strong interest in comparative religion.

Uspjene bioloko-antropoloke teorije

Mary Douglas :

knjiga ednost i opasnost (Purity and dangers) koja je vjerovatno jedno od najuticajnijih
tiva napisanih u zadnjih pet stotina godina.
Ona govori o predmetima rituala kao nainu da ljudi i drutva u cjelini odrede i pronau
svoje granice.

- rituali za proienje,
- rituali za pomirenje,
- rituali za preporod,
- rituali za ednost (relevantan za kriminologiju)
- rituali za oplakivanje

Ovaj ritual je povezivala sa osjeajem sigurnosti i zatienosti od opasnosti kao to je


kriminal.
Ovu ideju bi mogli shvatiti kao gledite da postoje sretne arolije koje su zatita od
opasnosti.
Svaka osoba ima svoj imaginarni balon prostor za samozatitu, to je dio rituala ednosti.
Egzistiranje agresivnih osoba u jednom takvom prostoru je potencijalna opasnost, a takoe i
sve to je na drutvenim marginama smatra se udnim i opasnim.
Mi vidimo kriminalce kao osobe koje kontaminiraju na isti svijet (prljaju ga).
Pravda ne daje garanciju, ali se zato nai unutranji ritualni impulsi uvijek ispoljavaju , izlaze
na povrinu

Paul Ricoeur (1913 2005) - The Just

Main interests

- Phenomenology
- Moral philosophy
- Political philosophy
- Philosophy of language
- Personal identity
- Historiography
- Literary criticism
- Ancient philosophy

On razmatra ono to bi moglo biti nazvano fundamentalnom antropologijom

37
Fokusira se na emocionalni doivljaj pravde, tvrdei da ovaj doivljaj nema nita sa zlom,
kaznom ili drugom vrstom kompenzacije za uvredu ili nepravdu, i da je umjesto toga
usmjeren na primarni cilj - mir.
Mir je po ovom autoru odredite pravde
On je ostvaren kroz samopotovanje i ljudi koji ga posjeduju u veoj mjeri, imaju iri
koncept drugih, a kao takvi pogodni su za posredovanje izmeu osoba u sporu, tj, pogodni
su da budu tree strane.
Ricoeur kae da svaka kultura razvija znaajnu koncepciju tree strane.
Ovi ljudi prekorauju vezu ja - ti i sebino prisvajaju pravdu samo za sebe i skloniji su
kriminalu.
Postoji takoe neto to Ricoeur naziva distanca pravde izmeu mene i vas koja
djeluje sa subjektivnim osjeajem vremena ili momenta za pravdu.
Pozitivni sudski sistem ne uspijeva iskljuiti ovaj momenat zato to smo kao drutvo previe
zauzeti osvetnikim osjeajem za kaznom.
Prema tome presude koje uspostavljaju mir su potrebne i neophodne.
Antropoloki, Ricoeur poredi pravni proces sa bolnim procesom ili procesom lijeenja

Zakljuak antroploka krminologija

Antropoloka kriminologija se bavi ljudskim uslovima, ljudskom prirodom, ljudskim


impulsima, tjelom i objanjava kako uvjek prividno kreiramo pravila i propise u naem
drutvenom okruenju da odraavaju pravo stanje svih ovih faktora

PSIHOLOKI DETERMINIZAM u kriminologiji

Gledita po kojima je kriminalno ponaanje determinirano psihikim crtama pojedinca


spadaju meu najstarije pristupe u tradicionalnoj kriminologiji.
Psihologija, naroito njena grana koja je najrelevantnija za kriminologiju, kriminoloka
psihologija, najvie se razvija u XX stoljeu.
Linost je definisana kao sloen skup emocionalnih atributa i atributa ponaanja koji nastoje
da zadre relativne konstante, dok se individua kree od situacije do situacije.

Najvanije teorije psiholokog determinizma

- psihoanalitika,
- teorija linosti,
- teorija inteligencije,
- teorija saznanja,
- bihejvioristika teorija
- teorija drutvenog uenja

Psihoanaliza

Centralni koncept psihoanalize je koncept podsvijesti.

38
Koncept je bio zaokruen jo prije dolaska na naunu scenu Sigmund Freuda (1856-1939),
ali se moe rei da je on napravio najvie od onoga to je zatekao

Sigmund Freud (1856-1939)

psihoanaliza
objanjavajui da traumatina iskustva iz ranog djetinjstva ostavljaju tragove na individui,
uprkos injenici da individua nije bila svijesna tog iskustva, Freud otvara jednu novu epohu u
razvoju psihologije uopte.
Njegova ideja o nesvijesnoj odlunosti u ponaanju koristila se u kombibnaciji sa idejom
slobodne volje i bila je brzo prihvaena od strane konstruktivne, odnosno stvarne
kriminologije.
Slijedea najvanija njegova ideja bila je izraena kroz termin: konflikt.
ustanovio postojanje tri djela linosti ovjeka:

- ID
- EGO
- SUPER-EGO

koji djeluju u stalnom konfliktu jedno s drugim (prvenstveno id i superego), proizvodei


osnovni problem krivnje koji zahtijeva koritenje jednog ili vie mehanizama zatite.

ID - Sigmund Freud (1856-1939)

dio podsvijesti koji sadre potrebe i impulse, ukljuujui onaj koji se zove libido, (vrsta opte
seksualne energije koja se koristi za sve od instikta za preivljavanje do uvaavanja
umijetnosti.
Id - jedna vrsta tvrdoglavosti.
On odgovara samo na ono to Frojd zove princip uivanja ( ako e se osjeati dobro uradi
to).

EGO - Sigmund Freud (1856-1939)

Jedini svijesni dio linosti.


To je ono ega je individua svijesna kada razmilja o sebi i to pokuava da projektuje na
druge.
Egom dominira ono to Frojd zove princip realnosti (orijentacija prema stvarnom svijetu u
kojem osoba ivi).
Ego konstantno pokuava da posreduje izmeu tete id a i zabrane superega

SUPER-EGO - Sigmund Freud (1856-1939)

On je glas savijesti (uradi to je ispravno) i izvor samokritike.

39
On reflektuje socijalne i moralne vrijednosti (koliko osoba eli da se prilagodi).
Osoba je ponekad nesvejsna vlastitog morala i etike, ali superego sadri veliki broj kodeksa
ili zabrana, koje se koriste uglavnom nesvijesno u obliku izjave nemoj.
Superego je isto tako lukav, on e ono to on hoe osobi predstaviti slavnim, velikim sjajnim
izrazima, to Frojd naziva Ego- ideal, i to nastaje iz prve velike ljubavi osobe prema nekom
(obino jedan od roditelja).

KRIVNJA - Sigmund Freud (1856-1939)

Krivnja je, prema pshioanalitikoj kriminologiji veoma uestao problem zbog svih potreba i
nagona koji dolaze iz id-a, te zabrana i kodeksa iz superega.

ODBRAMBENI MEHANIZMI - Sigmund Freud (1856-1939)

Postoje razliiti naini kako se inividua nosi sa krivnjom i oni se nazivaju odbrambenim
mehanizmima

- Sublimacija - elje id-a se pretvaraju u zdrav tok kojima odobrava superego;


- Potiskivanje - elje id-a se nagomilavaju u podsvijesti i osoba odbija da prizna
njihovo postojanje;
- Povlaenje - elje id-a se prate implusivno da bi se pobijeglo od sluanja
superegaa (realnost);
- Odbijanje / intelekt - Strah od ispunjavanje elja id- a, prema njemu se odnosi
neemocionalno;
- Projekcija - Zabrana superega se postavljaju kao standard, kojima drugi sudi a
nikada sebi;
- Kompleksi - Zabrane superega su tako jake da osoba razvija strahove / zabrane;
- Otvaranje - Superego je tako jak da osoba stalno nadoknauje tetu i izvinjava se
za ono to je uradila;
- Formiranje reakcije - Id i superego su tako jaki da osoba ini suprotno od jednog i
od drugog, ponekad se to identifikuje kao agresija;
- Zamjena reakcije - Id i superego su tako jaki a ego je tako slab da se osoba
odluuje za najbolje u sekundi ili bilo koju dostupnu zamjenu (neto je bolje nego
ita)

Upravo od ovih odbrambenih mehanizama, psihoanalitiari su predstavili pomjeranje


odnosno zamjenjivanje kao primarni razlog za kriminalno ponaanje pojedinca.
Zloin je okarakrterisao kao akt motiviran krivnjom, poinjen od osoba kod kojih je navladao
superego sa karakteristinim nesvijesnim grekama, koji nastaju zbog elje osobe da bude
uhvaena ili kanjena (vjerovatno superego na ovaj nain kanjava id).

Neo/Freud-ovski pravac

Aichom, Redl, Wineman, Healy, Yochelson, Samenow, Walters, Taylor ....


Nakon Freud-a, njegovi misaoni nasljednici su obnovili psihoanalitiku teoriju i unijeli
svijetlost u njen pokuaj objanjenja zloina

40
Jedan od prvih i najpoznatijih (Neo-Freudovski pravac), od naslijednika ovih ideja, bio je
August Aichom, autor Way Word Youth , koji je zauzeo stav da je primarni razlog injenja
zloina potisnut superego.
August Aichom

Prema njemu, velika koliina aspiracija (i prema zloinu) nastaje iz previe sebinih elja i
impulsa za njeno trenutano zadovoljenje.
On vjeruje da su neki kriminalci, odrastajui bez ljubavi roditelja razvili poremeene id -
ove
Drugi su opet previe uivali za vrijeme oralnog stadija u razvoju i zahtijevaju drugaije
tretmane.
Aichom-ove ideja o ohrabrivanju kao nainu lijeenja superega stvorila je predstavu da
kriminalci prije svega trebaju bezuslovnu ljubav prije nego kaznene ustanove

Fritz Redl & David Wineman (Tzv. druga grupa Neo/Freud-ovaca)

Prouavali djecu koja izrazito pokazuju mrnju.


Oni su svoju koncepciju razradili na Freud-ovom fenomenu Edipovog kompelksa .
Prema izvornim Freud-ovim teorijama, kriminalci bi trebalo vie da mrze svoje oeve nego
majke,
Redl i Wineman su zakljuili da kriminalci mrze oba roditelja, podjednako i majku i oca.
Ustvari, oni zakljuuju da kriminalci uope nisu proli kroz genitalni stadijum.
Njihov ego je zato nerazvijen i nesposoban, njihova linost nije nita drugo nego beskrajan
niz konflikata i to je ono to savremena kriminologija ponekad zdravorazumski naziva
egom delinkventa

Najznaajniji udio u razvoju tzv. NeoFreud-ove teorije - William Healy (1869-1963)

On je u dobroj mjeri objasnio fenomen potiskivanja, kao najei odbrambeni mehanizam


koji koriste delinkventi.
Koristei ivotne prie (life stories) delinkvenata na svojoj psihijatrijskoj klinici u
Chicago-u.
On je otkrio da je 91% delikvenata emocionalno poremeeno, 50% njih potie iz tzv.
razruenog doma, a ostalo se nalo u kriminogenetikoj situaciji zbog previe ili premalo
roditeljske discipline

Psiholoki testovi (Potreba, razvoj i evaluacija)

MMPI

Najpoznatiji test linosti je MMPI


Minnesota Multiphasic Personality Inventory je razvijen 1943. g. dananja verzija MMPI- 2
objavljena je 1989. g.

41
MMPI -2

proizvodi 16 skala

1. Bolest (Hs) - Preokupacija tjela;


2. Depresija (D) - Nedostatak samopouzdanja;
3. Histerija (Hy) - Simptomi psihosomatike;
4. Psihopatino skretanje (Pd) - Antisocijalne tedencije, impulsivnost
5. Muevnost- enstvenost (Mf) - Konflikt spola;
6. Paranoja (Pa) - Sumljiavost rezervisanost;
7. Psiho (Pt) - Strah, nesigurnost;
8. izofrenija (Sc) - Bizerna razmiljanja;
9. Hipomanija (Ma) - Previe psiho motornih aktivnosti;
10. Socijalna inverzija (Si) Stid;
11. L skale - Potreba za ostavljanje dojma;
12. F skale Patoloka la;
13. K skale potreba za pravdanjem;
14. Fb skale panja na specifine stvari;
15. VRIN skale protivrejni odgovori;
16. TRIN skale potvrdni, vjerni odgovori

Najupotrebljavanije u kriminologiji

(Pd), koja mjeri antisocijalne tedencije, implusivnosti i konflikte;


F skala koja je brzo uzrokovala da se psihopatologija cijeni
izofrenija (Sc) koja je predviala stvari kao to su masovne ubice
Hipomanija (Ma) koja se koristi da se prate djeca koja imaju predispozicije u ponaanju
koje im poveavaju vjerovatnou da postanu delinkventi (preddelinkvencija)

CPI (California Personality Inventory)

jedan od popularnijih testova linosti danas


CPI (California Personality Inventory) koji prilino dobro predvia kriminalnu sposobnost
pojedinca i grupa sa svojim skalama niskog nivoa socijalizacije, niskog nivoa odgovornosti i
niske samokontrole

Impulzivnost

Veina ovih testova je imala namjeru mjeriti neke stalne faktore kriminalnog ina koji
nesporno lee u linosti izvrioca.

42
Ako anliziramo snom osobina koje su bile mjerene njima a koje su relevantne za savremenu
kriminologiju onda emo sigurno doi do zakljuka da je impluzivnost ustvari bila
najdoslijednija osobina koja se mogla povezati sa kriminalnim linostima.
Ona je definisana kao potreba za velikim nivom aktivnosti sa tendencijom da se djeluje bez
razmiljanja, nestrpljivo, lako zbunjujue i potrebom da se trai trenutano zadovoljenje.
Prema veini savremenih psihologa, konvencionalni zloin upravo karakterie dobrim
dijelom i faktor trenutnog zadovoljenja potreba.

Utilitaristiki rezon

Prema psiholokom tumaenju zloina, kriminalci obino rezonuju utilitaristiki, prema


emu je nagrada za nepoinjene zloine za njih oekivana uvijek sutra, dok je nagrada za
poinjenje zloine uvijek danas.

Samuel Yochelson and Stanton Samenow (1979) i Reece Walters (1990)

razrauju koncept impulsivnosti


Ovi autori vide kriminalce kao jadnike i ljude koji samo razmiljaju drugaije

Samuel Yochelson (1906 1976)

Psychiatrist (1906-1976). Born in Buffalo. Dr. Yochelson is best known as the senior author
(with Dr. Stanton E. Samenow) of The Criminal Personality (1976), a detailed study of the
criminal's view of himself and the world. The study concludes that permissive rehabilitation
is of no value, and that the only way of changing the criminal's behavior is to alter his way of
thinking, to whatever degree that is possible.
Stanton Samenow (roen 1941.)

With the late Dr. Samuel Yochelson, he participated in the longest in-depth clinical research-
treatment study of offenders that has been conducted in North America. The findings of that
study are contained in the three volume publication The Criminal Personality (Lanham, Md.:
Roman and Littlefield) that he co-authored with Dr. Yochelson

Yochelson & Samenow (1979) i Walters (1990)

Termin i kvalifikacija jadnici, naime treba da oznai injenicu da odgaanje kazne


poveava kriminalne aktivnosti, a drugaije razmiljanje znai da su kriminalci nauili da
sebi govore razliita izvinjenja i opravdanja koja im govore da je za njih ipak ispravno da
poine zloin.
Na ova izvinjenja i opravdanja je najbolje gledati kao na kriminalna uvjerenja.

Walters, na primjer, opisuje

- smjekanje, kao znak podsjeanja samog sebe na nepravednost ivota,


- rezanje, naslovljavanje (vjerovanje da zasluuju neto),
- sentimentalnost (gledanje na sve one dobre stvari koje su uraene),

43
- super optimizam (vjerovanje da se nita loe nee desiti),
- nemar ( ignorisanje detalja) i nekontinuiranost ( ignorisanje obaveza),

odnosno kao nesporne karakteristike kriminalca

Zakljuak psiholoki determinizam

Danas, umjesto apsolutizacije psiholokih faktora, savremena kriminologija ih stavlja u


kontekt viestrukih faktora koji zajedno determiniraju u potpunosti kriminalnu pojavu.

PREDAVANJE 8

Socioloke teorije u kriminologiji

Uenja koja su prethodila modernim sociolokim teorijama

Socioloke teorije - uvod

Tako tek krajem XIX stoljea dolazi do aktuelizacije kritike na dotadanja aprioristika
shvatanja antroloke kole i to primarno njene bioloke orijentacije
Prvi pokuaji se veu za nastanak kole socijale sredine, poznatije kao Lion-ska kola u
savremenoj kriminolokoj historiji.
Lacassagne, Manouvrier i Letourneau, a neto kasnije i Gabriel Tarde te naravno i sam
Emile Durkheim.

Socioloke teorije - Lacassagne

vrlo estoko je kritikovao Lombroso-va uenja i stavove u pogledu etiologije kriminaliteta.


prema njemu, faktori kriminaliteta su dvojaki, lini i socijalni, pri emu socijalnost ima
dominantan uticaj na finalni ishod.
Poznata je njegova tvrdnja da je kriminalac veoma slian bakteriji, koja svoje djelovanje ne
moe ostvariti bez pogodnih uslova za razvoj, a to je perosnifikacija za socijalnu sredinu u
smislu kriminogeneze.
Kriminalac je proizvod sredine u kojoj obitava a ne rezultanta bilo kakvih bioloki
generiranih atavizama.

Socioloke teorije - Manouvrier

.....smatra da kriminalitet apriori izazivaju iskljuivo socijalni faktori.


bioloko i psiholoko tumaenje etiologije kriminogeneze nije potpuno jer nema dokaza
kojima bi se sistematski razlikovali normalni od nenormalnih ljudi.

Socioloke teorije - Letourneau

44
.... ne odbacuje u potpunosti tezu o roenom zloincu, ali je potkrepljuje stavom da se
takvi ljudi nebi pojavljivali u krivinim evidencijama i u zloinu uopte kada ih drutvo nebi
na to primoralo.
Po njemu su veoma znaajni faktori kriminogeneze i samo siromatvo, alkoholizam, a i prvi
spominje preventivno djelovanje zasnovano na socijanim reformama, naroito u oblasti
ekonomije.
Koncept sociloke kole

iskljuivo se temelji na djelima:

- Gabrijela Tardea (1843 1904)


- Emila Durkheima (1858 1917) neto kasnije
- Franza von Lizta (1851 1919) ime je koncept zaokruen krivino-pravnim
uenjima

Gabrijel Tarde (1843 1904)

filozof, psiholog, sociolog ali i kriminolog


prvi je razvio odrivu kriminoloku teoriju koja je u spoljanjim, socijalnim faktorima vidjela
glavne uzroke kriminalnog ponaanja pojedinca.
njegovo uenje zakljuuje da socijalno okruenje predstavlja presudnu kriminoloku
determinantu.
On shvata kriminalce kao profesionalne tipove, na emu neki kasniji kriminolozi
(Sutherland, Bonger) zasnivaju svoja uenja.
Njegova osnovna zasluga za kriminoloku nauku, pa zato ne rei i njen preventivni dio,
predstavlja formulacija zakona imitacije

Gabrijel Tarde teorija imitacije

Ova teorija i predstavlja bazu za njegovo djelovanje.


Prema njemu, ljudi se meusobno imitiraju u onoj mjeri koliko su meusobno bliski, s tim da
redovno nii oponaaju vie.
On zagovara preventivne mjere u samim zatvorima ali i drutvima uopte u fazi
preddelinkvencije.
Zapravo, njegova teorija imitacije indirektno predstavlja vodi za vlasti u gradovima kako bi
se otklonila mogunost da najmlai oponaaju starije kriminalce.
Njegova teorija govori o devijacijama u zatvorima, gdje upravo zbog imitacije zatvori
postaju kole za kriminalce

Gabrijel Tarde ekonomske teorije

Analizirajui rast kapitala u tadanjim drutvima, njegovu akumulaciju i distribuciju, te


socijalne odnose, zakljuio je da su rast kapitala i kriminalitet u direktnoj proporciji.
Tako se lako zakljuuje da je on odbacio ustaljenu hipotezu da su siromatvo i
kriminalitet dvije strane iste medalje.

45
Gabrijel Tarde

On se otro protivi Lombroso-vskim deterministikim kriminogenezama, koje smatra


suludim i nepotpunim, i zakljuuje da socijalna sredina formira linost pojedinca prema
svojoj vlastitoj slici
Uz sve svoje nedostatke, Tarde je ipak upotpunio kriminoloka znanja o linosti zloinca, te
to je naroito bitno za savremenu kriminologiju i krivinu praksu uopte.
uticao je na zaetke prakse da se u toku glavne rasprave od vjetaka pribavlja analiza o
specifinostima delinkventa.

Gabrijel Tarde - zakljuak

Njegovom kritikom Lombroso-vske kole, i njenom snagom argumenata, moe se


slobodno zakljuiti da je poslije Tarde-a ova teorija (o roenom zloincu) u
kontinentalnom dijelu Evrope bila naputena

Emil Durkheim (1858 1917)

antropolog i sociolog
On polazi od aksioma da je socijalna sredina rasadnik kriminaliteta.
(fra: Le millieu est le bouillon de culture de la criminalitete)
....pojedinac je u veoj mjeri proizvod nego li osniva drutva, stoga smatra da je fenomen
kriminaliteta svojstven ljudskoj naravi.
Durkheim tvrdi da je kriminalitet imanentan ljudskom drutvu a ne transcedentan, kako su do
tada tvrdili mnogi kriminolozi i u svojim teorijama hipotetiki oslovljavali.
Za njega je kriminalitet normalana pojava svakog drutva, pa ak ta vie i korisna
injenica.
U stvarnosti zloin moe nestati samo onda kada kolektivni osjeaji u jednoj globalnoj
zajednici dostignu takav intenzitet da se svi pojedinci sloe u pogledu istih zajednikih
vrijednosti.

Emil Durkheim - anomija

Uzrok zloina prema Durkhaim-u je i sama anomija, kao stanje gdje je psiho-socijalna
kohezija drutva naruena.
U takvim drutvima pojedinac se smatra izolovanim od socijanih tokova kao puki posmatra
Prema njemu ovakvo stanje je imanentno za moderno drutvo, a za nju vezuje i pozitivne
posljedice meu kojima se izdvaja i jaanje pravnog sistema, pri emu misli na neminovnu
reakciju na nus efekte anomije

Zakljuak Tarde & Durkheim

Na pomenutim e primarnim premisama ili fragmentima uenja Tarde-a i Durkheim-a, biti


utemeljen i krivinopravni koncept tzv. Socioloke kole od strane Franza von Lizta.

46
Franz von Lizt (1851 1919)

.... u svom Berlinskom predavanju iz 1900. godine, pod naslovom Zadaci i metode krivinih
nauka, on izlae model krivinih nauka u najirem smislu rijei, postavljajui im tri
zadatka:

Franz von Lizt (1851 1919) - Tri zadatka krivinih nauka:

1. Pedagoki,
- obrazovanje kriminalistikih praktiara (kriminalistika)

2. Nauni
- kauzalno razjasniti zloin (kriminologija) i kaznu (penologija)

3. Politiki zadatak
- razvijanje zakonodavstva u smislu uspjenog suzbijanja zloina (Kriminalna
politika)

Lizt nije bio predstavnik samo jedne, socijalne koncepcije u kriminologiji jer on u svoje djelo
ugrauje sve najbolje i od klasiara i od pozitivista, te kao takvo, njegovo djelo ostaje
aktuelno do danas.

Njemaka socioloka kola - Gustav Aschaffenburg

Sociloku orijentaciju u kriminologiji i krivinim naukama uopte, jo razvija i Njemaka


socioloka kola
Iako njeni osnivai pa ak i glavni protagonisti nisu bili dravljani Njemake, ova kola je
ipak zadrala ovaj naziv.
Kuriozitet je, takoer, da se najvei doprinos stvarnom razvoju ove orijentacije pripisuje
kriminologu koji ak i nije formalno pripadao ovoj koli: Gustav-u Aschaffenburg-u.
On je svojim djelom: Zloin i borba protiv njega, praktino prvi otvorio prostor za
socijalno usmjeravanu represiju
Zloinci su, prema njemu, ljudi na koje je drutvo odluujue djelovalo da postanu
kriminalci.
Razmiljanje podkrepljuje stavom da je i samo krivino djelo dio drutva, jer se u njemu
odvija i iz njega crpi razloge za pojavljivanje.
Kao glavi etioloki uslov pojave kriminogeneze kod pojedinaca, on vidi u socijanoj
neprilagoenosti pojedinih ljudi.
Prema njemu, jednostvano postoje ljudi koji nisu u stanju ispotovati sva pravila koja
zajednica pred njih postavlja.
On ne iznosi decidnu, niti aprioristiku tezu o etiologiji kriminaliteta, ve naprotiv govori o
dvije, dijametralno suprotne vrste faktora:

Gustav Aschaffenburg - Dvije vrste faktora o uzrocima kriminaliteta

47
1. Gustav Aschaffenburg prvi faktor

Opti faktori u kriminogenezi:


- uticaj godinjih doba,
- nacionalna-rasna-vjerska pripadnost,
- tip naselja gdje osoba ivi,
- alkoholizam i druge socijalne devijacije,
- ekonomske prilike u datom vremenu,
- ekonomske krize.

2. Gustav Aschaffenburg drugi faktor

Posebni faktori: karakteristini su iskljuivo za konkretnog pojedinca


Oni nemaju odluujue samostalno dejstvo ve punu snagu dobija tek kad se pojave u
drutvu.
Tu spadaju: spol, uzrast, porodini status, vaspitanje, obrazovanje i uopteno duevno
stanje.

Teorije (socijalnog) pritiska u kriminologiji

Teorije pritiska, uopte, predstavljaju kulminaciju socioloki orjentisanih teorija u


kriminologiji.
Prema osnovnim odredbama ovih teorija, pretjerani pritisak nad pojedincem ima za
posljedicu prestupniko ponaanje.
Upravo anomija, koju smo spominjali u uvodnom djelu ovih teorija, je rezultat promjena i
prelaznosti u drutvu i generira pritisak na pojedinca.
To su stanja, u kojima norme gube svoj znaaj i nemaju presudnu mo nad pojedincem.
Norme i vrijednosti srednjeg i radnikog sloja se razlikuju i meusobno su konfliktni.
Vrijednosti kojima stremi srednji sloj su naglaene u sistemu obrazovanja i u pravosuu.
Ponaanje karakteristino za druine delinkventnih maloljetnika je posljedica iskustva sa
anomijom.
Ne postaje svako prestupnik jer jednostavno prestupniko ponaanje zavisi od mogunosti i
izloenosti kriminalitetu.
Teorije pritiska imaju zajedniku pretpostavku koju je najlake opisati u slijedeim takama:

- Ljudi se ponaaju oputeno i ne potuju drutvene norme i zakone, jer su pod velikim
pritiskom normi i vrijednosti koje deklariraju uspjeh.
- To ih navodi ka izvrenju krivinog djela;
- Krenje zakona i odbojnosti uopte su neto sasvim normalno
- Uzrok kriminalnog ponaanja je ogroman pritisak na pojedinca
- Ljudi su u biti moralna bia i ele potovati zakone koji vrijede u konkretnom drutvu

Kritino pitanje teorije pritiska u kriminologiji

Kakva je priroda pritiska koji prouzrokuje da prekritelj uini krivino djelo?

48
Najvaniji teoretiari ovakve, teorijske postavke su:

- Merton (1938),
- Cohen (1955),
- Cloward i Ohlin (1960),
- Agnew (1992),
- Messner
- Rosenfeld (1994).
Robert Merton (1938)

Drutvena struktura i anomija (lanak), u kojem je iskoristio Durkheim-ov pojam anomije


da bi objasnio odbojno ponaanje.
Njegova osnovna postavka je bila, da je anomija najvea u dravama gdje se podstie
postizanje odreenih ciljeva koje ljudi ne mogu postii uobiajenim putem.
Govorio je o neskladu izmeu postavljenih ciljeva i moguih sredstava koje posjeduje
pojedinac da bi ove ciljeve mogao postii.
Kada postoji takav nesklad izmeu sredstava i ciljeva, pojedinac mora razviti stilove
prilagoavanja koji se oitavaju u pet naina poravnanja sa anomijom:

1. KONFORMIZAM
2. INOVACIJE
3. RITUALIZAM
4. POVLAENJE
5. OTPOR / POBUNA

Konformizam

... prihvaanje kulturnih ciljeva i institucionaliziranih sredstava.


..... Kao nain prilagoavanja obino ne vodi u konflikt i tipian je odgovor srednjeg
drutvenog sloja;

Inovacije

prihvatanje kulturnih ciljeva i odbijanje institucionaliziranih sredstava.


Inovacija se manifestira kao krai put.
Merton je bio uvjeren, da je inovacija ,kao prilagoavanje karakteristina za ljude sa niim
drutveno ekonomskim poloajem a koriste se i za objanjenje kriminaliteta bijele
kragne

Ritualizam

Predstavlja odbijanje drutvenih ciljeva i prihvatanje institucionaliziranih sredstava.


Merton je vjerovao da je ovo tipian odgovor nieg srednjeg sloja.
Kao i konformizam ritualizam ne izgleda na prvi pogled kao delinkventno reagovanje ,osim
prekomjernog prihvatanja devijantnog ponaanja

49
Povlaenje

Oznaava odbijanje drutvenih ciljeva i institucionaliziranih sredstava.


Povlaenje je bijeg pred istinom i stvarnosti.
Ovisnici, alkoholiari, skitnice i ljudi koji duevno obole su sluajevi u kojima se biljee
prilagoavanja na anomiju uz povlaenje

Otpor / Pobuna

..... da osoba prihvata ali i odbija kulturne ciljeve i institucionalizirana sredstva

R. Merton - zakljuak

Merton anomiju nije shvatao kao Durkheim, koji joj je pripisivao privredni znaaj.
On je anomiju vidio kao stalnu pojavu, koja je prisutna u svim modernim industrijskim
drutvima.
Dok drutvo podstie odreene kulturne ciljeve i vrijednosti, npr.finansijski uspjeh, anomija
e postojati i obrnuto, smatrao je Merton.
Njegov pregled koncepta anomije nije kompletan bez navoenja referentne grupe.
On je to koristio da ilustruje kako relativno uskraivanje moe da posreduje izmeu
drutvene strukture i interpersonalnih ablona ponaanja.
Merton nije potpuno objasnio zato pojedinci biraju odreeni nain adaptacije, ali je bio
eksplicitan u isticanju da su pitanja norme dokaza o rastrojenosti drutva, ipak na nivou
pojedinca

Albert Cohen - Delikventni djeaci: kultura kriminalne druine (1955)

U pomenutoj studiji upotrebio je teoriju anomije, da bi objasnio odbojnost mladih.


On je vidio ameriko drutvo kao slagalicu sastavljenu iz srednjeg sloja i radnike klase
Ameriko drutvo je naglaavalo:

- ambicioznost,
- napredovanje,
- postizanje i obrazovanje,

meu kojima su napredovanje i uspjeh inili prevlaujue vrijednosti.


Cohen je bio ubjeen da su upravo zbog takvih vrijednosti u konfliktu srednji drutveni sloj i
radnika klasa, jer slijede razliite vrijednosti koje utiu na socijalizaciju djece.
On je tvrdio da oba drutvena sloja ue svoje nasljednike odreenim vrijednostima.
Djeca iz radnike klase, koja preuzimaju vrijednosti iz svog okruenja, dolaze u konflikt sa
vrijednostima srednjeg drutvenog sloja, koja preovladavaju u drutvu.
Djeca iz radnike klase sebe same ocjenjuju po mjerilima srednjeg drutvenog sloja, koja su
za njih skoro pa nedostina.

50
Prema ovoj teoriji ne deava se nagli skok iz iznenadne, sluajne situacije ili moda pod
izvjesnim pritiskom direktno u kriminalnu karijeru.
Ovo je neophodno upravo zbog toga da bi se povezao kauzalni lanac od frustracije do
kriminalnog ponaanja (ire objanjeno u psiholokim teorijama).
Cohen ne ide tako daleko da kae da da su kriminalci patoloki laovi, ali njegov koncept
formiranja reakcije govori da su oni uvjereni u svoju istinitost.
Upravo istraivanja teih krivinih djela u tom vremenu pokazuju da su grupe vrnjaka esto
imale iste karakteristike kao bande i da taj trend utie na osobe oba spola podjednako.

Richard Cloward i Lloyd Ohlin

razvijaju teoriju koja se zasniva na predhodnom radu koji pokazuje da se zajednice razlikuju
po tome koliko su se integrisale krimanalne i konvencionalne vrijednosti.
Dok oblik ponaanja ljudi u tim zajednicama zavisi od toga koliko su se dobro usvojila
kriminalna uvjerenja.
Kao kauzalni mehanizam ovdje se ustvari pojavljuje osjeaj za nepravdu koji je neposredno
povezan sa klasom kojoj pojedinac pripada,
Ovaj oblik ponaanja ponekad je i usiljen jer se dobija zbog stvarnog ili potencijalnog
neuspjeha u dostizanju statusa konvencionalnim sredstvima
Centar Clowardove i Ohlinove teorije pritiska jesu varijable koje se javljaju i odreuju
oblik koji e kriminogeneza pojedinca poprimiti.
Najvanija od njih je stepen integracije izmeu kriminalnih i konvencionalnih vrijednosti u
jednoj zajednici.
Ukratko, ova teorija predvia da uesnici nisu slobodni da preuzmu ulogu koju bi htjeli, ve
da dobro integrisane zajednice nude vie prilika za pravljenje prekraja protiv imovine, dok
neorganizovane zajednice nude prilke za nasilje.
U sluajevima kada ne postoje podkulture, izraene kroz uestale krae ili nasilje, javljaju se
i krivina djela svojstvena fazi povlaenja (vidi Merton u pethodnim slajdovima).
Kauzalni lanac je slian Cohenovoj teoriji pritiska osim to se unutranji konflikt pokazuje
kao tendencija da se krivica za stvarni ili potencijalni neuspjeh, prebaci na drutveni
poredak ili na sebe samog

Agnew - 1992

Teorija koja se takoer isprofilirala iz grupe pomenutih teorija pritiska je i Agneowa teorija,
koja nije ni strukturalna ni interpersonalna, ve emocionalna i ukljuuje slamanje uvjerenja u
uloge drugih u drutvu.
.....izbjegavanju munih dogaaja utie se na sposobnost uspostavljanja i odravanja veze to
vodi do reakcije otuivanja.
Neuspjeh u ostvarivanju pozitivne vrijednovanih ciljeva djeli se u tri kategorije:

1. tradicionalni koncepti,
2. razlika izmeu oekivanja i dostignua,
3. i razlika izmeu onoga to osoba smatra da treba da bude ishod i stvarnog
rezultata.

51
U prvu kategoriju Agnew ubraja line ciljeve, dugorone i trenutne.
On dodaje i lino razumjevanje da neki od postavljenih ciljeva nikada nee biti ostvareni
zbog odreenih neizbjenih okolnosti u ivotu koje ukljuuju individualnu slabost i
blokirane prilike.
Druga potkategorija poveava lina razoarenja, a trea podstie osobu da postane da eli da
ulae velike napore u vezu

Akers o Agnew-oj teoriji

Neuspjeh u ostvarivanju pozitivno vrednovanih ciljeva


Uklanjanje pozitivno vrednovanih simulansa
- slijedei glavni tip pritiska koji uzrokuje kriminogenezu deava se kod
adolescenata kada im se dogodi dramatina promjena ili gubitak
Konfrotacija sa negativnim simulansom
- Poslednji je glavni tip pritiska koji uzrokuje kriminogenezu.
- Takoer se odnosi na adolescente vie nego na bilo koju drugu grupu.
- U ovom tipu osoba je obino primorana da ostane u negativnoj okolini to kroz
reakcije izazvane bijesom finalno rezultira devijantnim ponaanjem

Agnew izvor pritiska

STRES
SUKOB
OSJEAJ NEPRAVDE

GENERALNA TEORIJA (socijalnog) PRITISKA - Agnew i White - 1992

... obradili upotrebu narkotika kao jedan oblik devijantnog ponaanja, upravo zato to
upotreba narkotika ne predstavlja pokuaj usmjeravanja bijesa ili bijega od bola ve se
narkotici koriste prvenstveno radi savladavanja negativnog efekta uzrokovanog pritiskom
drutva

Messner i Rosenfeld - TEORIJA AMERIKOG SNA- 1994

Razvili su teoriju o institucionalnoj drutvenoj rastrojenosti slinu Merton-ovoj anomiji, koju


nekad u kriminologiji nazivamo i teorijom amerikog sna.
Ameriki san podrazumjeva potpunu posveenost materijalnom uspjehu kojem treba svi da
tee u drutvu u kojem dominiraju velike multinacionalne kompanije
Oni smatraju da finansijske tenje ne samo da su dominantne u zapadnoj kulturi uopte, ve
i da su neekonomske institucije u drutvu poele da slue ekonomiji.
Uzrok kriminaliteta, prema njima, lei u drutvenoj rastrojenosti , a ameriki san upravo
podstie takvu rastrojenost.

52
Poto se akcent stavlja na traenje najefikasnijeg naina za postizanje ekonomskog uspjeha,
kriminal se esto smatra najefikasnijim nainom za pribavljanje novane koristi.
Postoje dvije vrijednosti koje ine ameriki san validnim. To su prvenstveno:

1. DOSTIGNUA
2. INDIVIDUALIZAM

Messner i Rosenfeld (DOSTIGNUA)

Dostignua ukljuuju upotrebu materijalnog uspjeha kako bi se izmjerila sopstvena


vrijednost
Messner i Rosenfeld (INDIVIDUALIZAM)

Odnosi se na pojam intenzivnog takmienja, kako bi se dostigao materijalni uspjeh


(kompetitivni karakter kapitalizma).

Messner i Rosenfeld - Ameriki san

....Jedno od osnovnih uvjerenja vezanih za problematiku amerikog sna je univerzalnost


ideja i floskule ili istinite tvrdnje da su anse za uspjeh dostupne svima podjednako
Ovo uvjerenje stvara veoma jak strah od neuspjeha.
Jo jedno od uvjerenja koje vrijedi spomenuti je i koncept poznat kao: fetiizam novca, to
se u ovom sluaju odnosi na predstavu i prezentaciju bogastva.
Naime, to se tie novca, prema ovoj teoriji ne postoje pravila kada ga je zaista dosta,
odnosno dovoljno

Teorije (socijalnog) pristiska - ZAKLJUAK !!!

Zakljuimo, da teorije pritiska proklamiraju stav, da ljudi ine krivina djela jer su izloeni
vanrednom pritiscima u drutvu.
Neki teoretiari teorije pritiska tvrde, da su ljudi u svojoj biti moralana bia i da streme
potovanju zakona
Drugi zastupaju stav da su ljudi subjekti na koje utiu vanjske drutvene sile koje ih vode u
asocijalna i antisocijalna ponaanja.
Ova teorija je neprestano okupirala misli kriminologa i moda je najistraenija u oblasti
savremene kriminologije.
Posluila je kao naelo rada u toku rata protiv kriminaliteta u toku 60-ih godina XX
stoljea u SAD-u.
Ona je uticala i na to da se pokua pomoi mladima iz niih drutvenih slojeva kako bi
uspjeli slijediti veliki san i ostvariti materijalni uspjeh.

53