You are on page 1of 9

Anna Baka

a.baka@mailplus.pl

Endometrioza: wspwystpowanie dolegliwoci i perspektywy leczenia

Endometrioza i inne choroby


Endometrioza czsto wspwystpuje z wieloma innymi chorobami autoimmunologicznymi.
Wrd ankietowanych kobiet ze stwierdzon klinicznie endometrioz wykazano wiksz, ni wrd
ogu populacji, czstotliwo wystpowania niedoczynnoci tarczycy, fibromialgii, zespou chro-
nicznego zmczenia, reumatoidalnego zapalenia staww, tocznia rumieniowatego ukadowego, syn-
dromu Sjgrena oraz stwardnienia rozsianego (Sinaii i in. 2002). Podobnie jak wiele z tych chorb,
endometrioza zdaje si by chorob zalen od stopnia zanieczyszczenia rodowiska. Wieloletnie
badania na populacji makakw wykazay, e po wystawieniu ich na dziaanie dioxyn zdecydowanie
wikszy procent z nich rozwin endometrioz (Rier i in. 1993).
Endometrioza wydaje si by chorob dotykajc czciej kobiet ambitnych, z wyszym wy-
ksztaceniem i wyszymi ni przecitne zarobkami (Sinaii i in. 2002, 2717). Cho nie jest to grun-
townie zbadane, istniejce badania sugeruj, e ambitne kobiety mog mie podwyszony poziom
testoronu albo estrogenu (Van Gelder 2015). Z drugiej strony kobiety cierpice na endometrioz w
jej III i IV fazie rozwoju maj znaczco podwyszony poziom prolaktyny i, odpowiedzialnego za
stres, kortyzolu, ktry moe by odpowiedzialny za bezpodno. W zwizku z tym mona te przy-
puszcza, e stres jest czynnikiem sprzyjajcym rozwojowi tej choroby (Lima, Moura, i Rosa e Si-
lva 2006).1 T hipotez zdaj si potwierdza badania wskazujce, e regularne i intensywne upra-
wianie sportu zmniejsza prawdopodbiestwo rozwoju endometriozy. Sport midzy innymi pomaga
walczy ze stresem oxydacyjnym oraz obnia poziom testosteronu (Bonocher i in. 2014).
Alergie wydaj si by czstym problemem wrd kobiet z endometrioz 61% z nich ma
mie alergie w porwnianiu do 18% kobiet w ogle populacji (Sinaii i in. 2002, 2719). Kobiece
hormony pciowe maj wpyw na manifestowanie si alergii, ktre nasilaj si przy podwyszonym
poziomie estrogenw (Bonds i Midoro-Horiuti 2013). Zwizek alergii z hormonami pciowymi
udowadniaj rwnie statystyki: astma jest czstsza wrd maych chopcw i dorosych kobiet, co
ma zwizek zarwno z rnicami w anatomii puc, jak i w hormonach pciowych (Choi 2011). Cho-
cia korelacja midzy endometrioz a alergiami wydaje si nie by bezwzgldna, jest cakiem mo-
liwe, e cz z tych alergii pozostaje niewykryta wrd pacjentek. W dwch przypadkach uzyska-
no dramatyczn popraw objaww endometriozy po leczeniu drodycy oraz wczeniej niewy-
krytych alergii pokarmowych (Morrison i Sullivan 1999). Jest rwnie moliwe, e wiele kobiet
cierpi na alergie na wasne hormony pciowe. Do objaww tych alergii zalicza si m.in. PMS, utrat
pamici krtkotrwaej, zmczenie w tym CFS, fibromialgi oraz bezpodno (Shah i Shah 2012,
3).
Alergie wystpuj u 61% osb chorujcych tylko na endometrioz. S znacznie czstsze, jeli
dana kobieta choruje te na chorob endokrynologiczn (72%) albo ma fibromialgi lub zesp
chronicznego zmczenia (88%), ale w przypadku osb z FM lub CFS czstotliwo wystpowania
alergii, astmy i egzemy jest taka sama, jak dla osb cierpicych na te przypadoci, ale nie na endo -
metrioz (Sinaii i in. 2002, 2719). Endometrioza, podobnie jak i pozostae wyej wymienione cho-
roby, wydaje si czsto dotyka rwnie czonkw rodzin chorujcych kobiet, szczeglnie w linii
eskiej (Sinaii i in. 2002, 272122).
Zesp chronicznego zmczenia jest czsty wrd kobiet z endometrioz, ale te kobiety
cierpice na zesp chronicznego maj znacznie czciej, ni og populacji, problemy ginekolo-
giczne. 22,2% kobiet z CFS stwierdza obecno blu w miednicy nie zwizanego z menstruacj (w
porwnaniu do 1,7% z grupy kontrolnej), 36,1% endometrioz (vs.16,7%) i 76% kobiet z CFS w
1 Kompleksowy przegld biomarkerw, ktre mog by uywane do diagnozowania endometriozy, przedstawili
May z zespoem (May i in. 2010).
stanie menopauzy przeszo histerektomi w porwnaniu do 54% z grupy kontrolnej (Boneva i in.
2011). Oprcz tego histerektomia i ooferoktomia byy przeprowadzane u kobiet z CFS rednio w
znacznie modszym wieku i w 71% przypadkw, w ktrych data histerektomii bya znana, zabieg
ten poprzedza pojawienie si objaww CFS (Boneva, Lin, i Unger 2015).2
Endometrioza daje bardzo czsto objawy charakterystyczne dla zespou jelita draliwego
(IBS). Blisko 90% chorujcych na endometrioz ma problemy z jelitami, cho niekoniecznie musz
one by bezporednio dotknite chorob. Szacuje si, e 20 do 30% pacjentek z endometrioz po-
siada endometrioz na jelitach. Spord tych pacjentek tylko co pita wymaga resekcji. Gwnym
objawem endometriozy na jelitach s bolesne ruchy jelit (Sinervo 2013).
Objawy fibromialgii, podobnie jak endometriozy, zmieniaj swoje nasilenie w zalenoci od
momentu cyklu. W przypadku fibromialgii pogorszenie nastpuje przed menstruacj, w trzecim try-
mestrze ciy i sze miesicy po porodzie (Ostensen, Rugelsjen, i Wigers 1997). Fibromialgia
moe by zwizana z hormonami, ktre wpywaj rwnie na endometrioz. W jednym przypadku
fibromialgia rozwina si w pacjentce po kuracji endometriozy analogiem GnRH (Toussirot i Wen-
dling 2014).
Leczenie endometriozy: dieta
W internecie jest wiele stron powiconych diecie, ktra ma pomc w zmniejszeniu objaww
endometriozy i powstrzyma jej rozwj. Diety te opieraj si na udokumentowanych naukowo wa-
ciwociach poszczeglnych typw ywnoci. Sprowadzaj si do trzech gwnych zalece: ograni-
czenia spoycia kseno- i fitoestrogenw, ograniczenia spoycia produktw zaogniajcych stany za-
palne w organizmie oraz zwikszenia spoycia produktw obniajcych poziom estrogenw i po-
magajcych zwalcza stany zapalne. W zwizku z tym rekomenduje si ograniczenie spoycia
zwikszajcej bl przy endometriozie pszenicy (por. Marziali i in. 2012), zrezygnowanie z nabiau
oraz z misa lub zaopatrywanie si w miso z organicznej hodowli (ze wzgldu na dodawanie hor-
monw do paszy), ograniczenie dziaajcych zapalnie rafinowanych cukrw, olejw rolinnych,
kawy, herbaty i alkoholu oraz zwikszenie spoycia tuszczw nienasyconych zawierajcych kwasy
omega-3 i ograniczenie tuszczw nasyconych. Zalecane jest zwikszenie spoycia rolin kapust-
nych, w szczeglnoci brokua i kalafiora, ktre obniaj poziom estrogenw (Williams 2016; Luy-
endyk 2016; Levett 2016). Znane s rwnie pojedyncze wiadectwa kobiet, ktrym objawy endo-
metriozy cakowicie ustpiy po przejciu na tego typu diet (Golden 2012; Dr. McDougalls He-
alth & Medical Center Paula: Cured Endometriosis 2016). Warto jednak zaznaczy, e kobiety te
miay w momencie przejcia na diet przekroczone 33 lata ycia. Jest cakiem moliwe, e tego
typu terapia moe by skuteczna dla kobiet, u ktrych poziom naturalnych estrogenw spada i po
dodatkowym obnieniu go za porednictwem diety nie nastpi gwatowna reakcja w postaci wzro-
stu produkcji estrogenw.
Nieoperacyjne leczenie endometriozy
Standardowo stosuje si leczenie hormonalne. S trzy gwne klasy lekw hormonalnych na
endometrioz: syntetyczne progesterony, agonici GnRH i androgeniczne substancje czynne (Guo
2009, 445).
Poniewa terapia hormonalna moe by stosowana jedynie przez ograniczony czas, ma liczne
skutki uboczne i po jej zaprzestaniu wszystkie objawy endometriozy powracaj, poszukuje si alter-
natywnych form leczenia. Badana jest m.in. skuteczno inhibitorw aromatazy, inhibitorw angio-
genezy, selektywnych modulatorw receptorw estrogenu albo progesteronu, antagonisty progeste-
ronu oraz immunomodulatorw (Elnashar 2015). Obiecujce s badania na ludziach i myszach
dziaania celecoxibu, ktry jest inhibitorem COX-2 (Olivares i in. 2008; Olivares i in. 2011). Jest
bardzo wiele bada na myszach, ktre daj nadzieje na alternatywne w stosunku do konwencjonal-

2 Podobnie jak endometrioza, CFS wydaje si by zwizane z poziomem kortyzolu. Wg jednych bada po stymu-
lacji ma dawk ACTH, osoby cierpice na CFS wykazyway znacznie mniejszy wzrost poziomu kortyzolu po
15 i 30 minutach, ni grupa kontrolna (Zarkovi i in. 2003). Ponadto osoby z CFS miewaj nadnercza pomniej-
szone o ponad 50% w stosunku do osb zdrowych (Scott i in. 1999).
nej terapii hormonalnej metody leczenia endometriozy (np. Kayisli i in. 2007; Anala Gabriela Ricci
i in. 2011; Feng, Menger, i Laschke 2013; Nenicu i in. 2014; Y. Wang i in. 2014).
Oprcz lekw hormonalnych poszukuje si innych moliwych lekw i suplementw na endo-
metrioz. Due nadzieje s wizane z resveratrolem (Rudzitis-Auth, Menger, i Laschke 2013; Erge-
nolu i in. 2013). W testach na myszach resveratrol zmniejszy liczb i rozmiary wszczepw endo-
metriozy oraz wpyn na wiksz apoptoz w obrbie tych zmian. Podobne dziaanie mia galusan
epigallokatechiny (EGCG), ktry wystpuje w zielonej herbacie (A. G. Ricci i in. 2013), cho w in-
nym eksperymencie resveratrol okaza si skuteczniejszy w zapobieganiu rozrozstowi warstwy
barwnikowej ludzkiej siatkwki (Alex i in. 2010). Anty-angiogeniczne dziaanie galusanu epigallo-
katechiny jest za to szerzej zbadane pod ktem leczenia endometriozy (Laschke i in. 2008; H. Xu i
in. 2009; Hui Xu i in. 2011; C. C. Wang i in. 2013; Matsuzaki i Darcha 2014). Jedno badanie suge-
ruje rwnie moliwo zastosowania tego zwizku w leczeniu raka prostaty (Lee i in. 2008).
Nie jest jednoznaczne, czy aktywno fizyczna ma wpyw na endometrioz, cho jest moli-
we, e ogranicza jej rozwj (Bonocher i in. 2014). Z ca pewnoci poprzez oglne wzmocnienie
organizmu wpywa bdzie na dodatnio na samopoczucie pacjentki.
Leczenie operacyjne
Optymaln metod leczenia endometriozy jest laparoskopia, ktra m.in. zmniejsza ryzyko
wystpienia nawrotw torbieli czekoladowych, by moe ze wzgldu na koczc zabieg elektroko-
agulacj jajnika (Szczepaska i Skrzypczak 2007). Panuje oglna zgoda co do tego, e wszczepy
endometrialne najlepiej jest wycina, a nie traktowa laserem (Sinervo 2013; Molloy 2012; Redwi-
ne 2016). Uwaa si, e laser wypala moe tylko powierzchniow warstw zmiany. Poniewa nie
wida dobrze tego, co znajduje si pod spalon tkank, ognisko choroby moe pozosta aktywne i
odrodzi si. Po drugie, nie jest bezpiecznie wypala zmiany na takich organach jak jelita czy p-
cherz, a wycinanie ich nie stanowi wielkiego problemu. Zmiany pojawiaj si na jelitach u okoo 15
do 20% pacjentek, z czego wikszo nie jest inwazyjna jedynie 20% z pacjentek z tymi zmiana-
mi wymaga resekcji (Sinervo 2013). Po trzecie, zostao ju stwierdzone eksperymentalnie, e
uszkodzenie tkanki spowodowane laserem jest znacznie wiksze, ni uszkodzenia drog mecha-
niczn, oraz e w konsekwencji gojenie si obejmuje znacznie wiksze obszary tkanek (Bernard i
in. 1996). Dodatkowymi minusami uywania laserw jest to, e nie mona odda wycitych zmian
do badania, a wypalanie laserem moe pozostawi osady wgla, ktre w wypadku ponownej opera-
cji mog zosta pomylone z ogniskami endometriozy.
Prawdopodobiestwo nawrotu endometriozy w przecigu dwch lat od operacji to okoo
21,5%, a w przecigu piciu lat od operacji midzy 40 a 50% (Guo 2009).3 Czynniki, ktre wpy-
waj na wiksze prawdopodobiestwo ponownego wystpienia choroby, to modszy wiek, nieusu-
nicie wszystkich ognisk choroby, III lub IV stopie endometriozy i brak zajcia w ci po opera-
cji (Busacca i in. 2006, 43031). Jak wynika z podsumowania literatury, stosowanie terapii hormo-
nalnej zmniejsza prawdopodobiestwo ponownego wystpienia objaww endometriozy o co naj-
mniej okoo 1/3 (Guo 2009, 445). Prawdopodobiestwo ponownego wystpienia torbieli czekolado-
wej w cigu 18 miesicy po operacji jest wg jednych bada takie samo (okoo 10-17%) bez wzgl-
du na to, czy zastosuje si terapi hormonaln, specjaln diet czy te nie podejmie si adnej do-
datkowej terapii (Sesti i in. 2009), natomiast wg innych bada najmniejsze prawdopodobiestwo
ich ponownego pojawienia si w cigu dwch lat po operacji jest wrd osb stosujcych po opera-
cji rodki antykoncepcyjne w sposb cigy (8,2%), nieco wiksze u osb stosujcych je cyklicznie
(14,7%), a najwiksze u osb ich niestosujcych (29%) (Seracchioli i in. 2010). Wiksze szanse na-
wrotu torbieli endometrialnych maj kobiety w wieku okoo 29 lat, a mniejsze kobiety w wieku
okoo 33 lat (Szczepaska i Skrzypczak 2007). W zestawieniu Sun-Wei Guo tylko zesp Parazzi-
niego zaprezentowa wyniki bada, wg ktrych wraz z wiekiem prawdopodobiestwo nawrotu en-

3 Endometrioza pojawiajca si po operacji rni si od tej przed operacj liczb receptorw estrogenu i progeste -
ronu w wszczepach, w zwizku z czym jej leczenie moe hormonalne moe mie inn skuteczno, ni leczenie
endometriozy przed operacj (Rizk i in. 2014, 224).
dometriozy wzrasta, jednak w cytowanym artykule zauwaaj oni, e prba, na ktrej oparli swoje
badania, nie jest statystycznie istotna (Guo 2009, 444; Parazzini i in. 2005).
Reoperacja niesie ze sob podobne do pierwszej operacji prawdopodobiestwo nawrotu obja-
ww endometriozy (midzy 15 a 20%) i ma podobny wpyw na podno (Fedele i in. 2006). Spo-
rd tych operowanych po raz drugi, rwnie okoo 14-17% moe wymaga kolejnej operacji i
wpyw tych kolejnych operacji na odczuwany przez pacjentki bl jest podobny (Vercellini i in.
2009, 16).
Histerektomia: czynniki wpywajce na skuteczno
Histerektomia moe przynie trwae wyleczenie przy endometriozie tylko pod warunkiem,
e temu zabiegowi towarzyszy cakowite usunicie wszystkich ognisk choroby, ktre mog wygl-
da nietypowo i by trudne do identyfikacji, w szczeglnoci gbokie wszczepy w przestrzeni po-
dotrzewnowej. Wbrew dawniej czynionym zaoeniom nie ma dowodw na to, e przy menopau-
zalnym poziomie estrogenw endometrioza wycofuje si cakowicie. To zaoenie prowadzio cz-
sto do pozostawiania rozpoznanych wszczepw endometriozy na jelitach w czasie operacji usuwa-
nia jajnikw. Zmiany te byy pniej gwn przyczyn reoperacji, poniewa jest bardzo prawdopo-
dobne, e zarwno one, jak i zmiany odbytniczo-maciczne bd nadal daway objawy chorobowe.
Okoo 15% kobiet po histerektomi odczuwa w dalszym cigu bl i jest 3-5% szans na jego pogor-
szenie albo pojawienie si nowych objaww endometriozy (Rizk i in. 2014, 22021).
Zachowanie jajnikw przy histerektomii wie si, niezalenie od wieku pacjentki, z 2.44
razy wikszym ryzykiem reoperacji spowodowanej nawrotem endometriozy wedug jednych bada.
Wedug innych zachowanie jajnikw wie si z 6.1-krotnym ryzykiem nawrotu blu i 8.1-krotnym
ryzykiem reoperacji, ktra moe by konieczna nawet u 31% pacjentek. Niemniej jednak usunicie
obu jajnikw zwiksza miertelno z dowolnych przyczyn, a w szczeglnoci z powodu choroby
niedokrwiennej serca. Nawrt choroby moe by te spowodowany pozostaociami tkanki jajni-
kw, ktre w dalszym cigu produkuj estrogeny (Rizk i in. 2014, 222).
W wypadku podjcia terapii hormonalnej po usuniciu jajnikw, najlepiej, eby bya to tera-
pia tibolonem albo czona terapia estrogenem i progesteronem. W przypadku terapii czonej, jest
ona szczeglnie wskazana, jeli pozostay po operacji wszczepy endometriozy, w przypadku szcze-
glnie cikiej choroby oraz u pacjentek z nadwag z podwyszonym poziomem wasnych estroge-
nw. Tibolon ma dziaanie podobne do estrogenu w tym, e zapobiega osteoporozie i minimalizuje
skutki menopauzy, ale jednoczenie powoduje atrofi tkanek endometrium. Eksperymentalne bada-
nia wrd kobiet po ooforektomii z zachowaniem wszczepw endometriozy wykazay, e 9% (1
osoba) z grupy biorcej tibolon i 40% (4 osoby) z czonej terapii hormonalnej miay nawrt obja-
ww. Kada terapia hormonalna moe zwiksza ryzyko nowotworu. Terapi hormonaln najlepiej
rozpocz w przecigu 6 tygodni od zabiegu, poniewa redukuje to ryzyko ponownego pojawienia
si blu (Rizk i in. 2014, 22324).
Pozostawienie szyjki macicy w czasie histerektomii nie jest wskazane (Kives i in. 2010). Po-
zostawia ono ryzyko wystpienia raka szyjki macicy, a terapia hormonalna musi w takim wypadku
uwzgldnia progestyn, eby zapobiec rozwojowi adenocarcinoma w tym narzdzie (Lacey i in.
2000). Taka czona terapia hormonalna z kolei zwiksza ryzyko raka piersi, zatorw, zawau i cho-
roby serca (Rossouw i in. 2002). W przypadku usunicia macicy razem z szyjk mona bra sam
estrogen i unikn obu tych zagroe. Aby zapobiec nawrotowi gbokiej endometriozy, operacja
moe obejmowa, oprcz usunicia wszystkich ognisk endometriozy, wycicie przydatkw macicy,
przedniego i tylnego przymacicza oraz grnej 1/3 pochwy. Po takiej operacji adna z badanych pa-
cjentek nie miaa nawrotu choroby, podczas gdy 31% pacjentek po zwykej (extra-fascial) histerek-
tomii miao nawrt choroby (Fedele i in. 2006). Taka procedura daje te wiksze szanse opanowa-
nia raka macicy (Signorelli i in. 2009).
Bl, ktry pozostaje lub narasta po histerektomii, moe by zwizany z syndromem pozosta-
oci jajnikw, zrostami (adhesions) i niewyleczon do koca lub nawracajc endometrioz. Cza-
sami bl ten ma jednak swoje rdo w blinie na grze pochwy, ktra pozostaa po wyciciu maci -
cy. Wycicie sklepienia pochwy jest skuteczn metod leczenia tego blu 81,25% kobiet (13),
ktre nadesay wypeniony kwestionariusz po operacji, deklarowao zmniejszenie dyspaurenii, a
tylko jedna pacjentka nie odnotowaa poprawy (Trehan i Sanaullah 2009).
Mj przypadek
W wieku niemowlcym skaza biakowa. W dziecistwie alergie skrne, szczeglnie egze-
ma na prawej doni.
W wieku 7-9 lat nawracajce zapalenia puc i oskrzeli na tle alergicznym.
Pierwsza miesiczka w wieku 13 lat.
Miesiczki od pocztku bardzo obfite, przez pierwsze kilka lat troch bolesne i nieregular-
ne. Co najmniej do koca liceum trway zawsze 10 dni. Potem miesiczki rwnie bardzo
obfite, ale regularne (ok. 30 dni), z reguy niebolesne, trwajce stopniowo krcej, a do 6-7
dni jak obecnie.
Od pocztku miesiczkowania spadek energii w stosunku do poziomu energii w dzieci-
stwie. Od okoo 14-go roku ycia problemy jelitowe: skonno do wzd i zapar.
Nigdy nie byam wysportowana. Zawsze byam piln i ambitn uczennic, co wystawiao
mnie na przewleky stres.
W wieku 18 lat w ostatniej klasie liceum przez p roku cierpiaam na dramatyczn utrat
apetytu, ktra zacza si nagle po jednym dniu mocnego blu w prawym podbrzuszu. Nie
udao si zdiagnozowa przyczyny tej utraty apetytu. Byam bliska hospitalizacji, ale apetyt
stopniowo wrci. Wspomagaam si Kreonem 25000. Prawdopodobnie by to atak zespou
jelita draliwego (IBS) spowodowany stresem albo objawy endometriozy.
Jesieni 2009 w wieku 22 lat po przebytej tygodniowej ostrej grypie zaczam cierpie na ze-
sp chronicznego zmczenia. Objawy obejmoway, oprcz zmczenia i nietolerancji wysi-
ku fizycznego (utrzymujca si przez nawet 10 minut zadyszka po wejciu na pierwsze pitro
schodami), cige lekkie infekcje garda i ogromne uczucie zimna. Ubieraam si na 16 stop-
ni tak, jak teraz byoby mi za ciepo na -20 stopni. Objawy zimna stopniowo ustpiy pod ko-
niec 2011 roku, cho poczucie pewnego osabienia pozostao.
W lutym 2015 roku zaczam odczuwa bl w lewej grnej czci brzucha, ktry okaza si
by zwizany z torbiel czekoladow. Bl ten pojawi si przy pierwszej miesiczce po za-
koczeniu wyjtkowo dla mnie stresujcego semestru na studiach doktoranckich. W zwiz-
ku z przeprowadzaniem projektu badawczego byam pod wpywem nieprzerwanego silnego
stresu poczwszy od czerwca 2014 roku. => rola kortyzolu w endometriozie
Poczwszy od lutego 2015 roku moja produktywno gwatownie spada i zaczam odczu-
wa silne zmczenie.
8 padziernika 2015 roku miaam operacj usunicia torbieli i zmian endometrialnych.
Cay semestr zimowy 2015 byam wyczerpana. Poprawa samopoczucia nastpia dopiero po
tym, jak zaczam stosowa Biofer w dawce dwukrotnie wikszej ni rekomendowana dla ko-
biet w ciy. Stosowaam go najpierw cay czas, potem w czasie menstruacji i kilka dni po jej
zakoczeniu. Cho poziom ferrytyny badany 16.12.2015 wynis 16, najwyraniej nie prze-
szkodzio to mi rozwin objaww anemii.
Prbowaam stosowa resveratrol. Preparat TransResveratrol 200+ okaza si pogarsza mj
apetyt. Stosowaam Resveratrol 100 firmy Swanson przez dwa miesice w trakcie diety na en-
dometrioz. Nie miao to wpywu na menorrhagi, wic przestaam go stosowa.
Poczwszy od poowy padziernika 2015 do poowy marca 2016 stosowaam si cile do za-
lece diety na endometrioz. Oczekiwaam poprawy po okoo p roku stosowania si do
diety. Zmiana bya dramatyczna ostatnie dwa okresy w czasie stosowania diety byy znacz-
nie bardziej obfite, ni moje, i tak bardzo obfite, miesiczki. By moe bya to gwatowna re-
akcja mojego organizmu prbujcego kompensowa sobie braki w estrogenie spowodowane
przez diet.
Nastpny okres, po powrocie do normalnej diety, by normalnie krwotoczny.
Przed kolejnym okresem zastosowaam mieszank zi: tasznik, przywrotnik i krwawnik w
rwnej proporcji. Zioa zaczam pi w 10 dniu cyklu. Piam je przez 4 dni dwa razy dziennie
po trzy yki stoowe. Po czterech dniach zaczam odczuwa kucie w sercu, ktre utrzymy-
wao si ca dob, wic zioa odstawiam. Zioa te miay ograniczy krwawienie. Okres, kt-
ry miaam w maju, rzeczywicie by mniej obfity, ale bezporednio po jego zakoczeniu poja-
wia si bolesno w brzuchu podobna tej, ktr odczuwaam, gdy miaam torbiel na jajniku.
Bibliografia
Alex, Anne F., Manfred Spitznas, Andr P. Tittel, Christian Kurts, i Nicole Eter. 2010. Inhibitory
Effect of Epigallocatechin Gallate (EGCG), Resveratrol, and Curcumin on Proliferation of
Human Retinal Pigment Epithelial Cells in Vitro. Current Eye Research 35 (11): 102133.
doi:10.3109/02713683.2010.506970.
Bernard, M., M. Grothues-Spork, P. Hertel, i Y. Moazami-Goudarzi. 1996. Reactions of Meniscal
Tissue after Arthroscopic Laser Application: An in Vivo Study Using Five Different Laser
Systems. Arthroscopy: The Journal of Arthroscopic & Related Surgery: Official Publica-
tion of the Arthroscopy Association of North America and the International Arthroscopy As-
sociation 12 (4): 44151.
Bonds, Rana S., i Terumi Midoro-Horiuti. 2013. Estrogen effects in allergy and asthma. Current
opinion in allergy and clinical immunology 13 (1): 9299. doi:10.1097/ACI.0b013e32835a-
6dd6.
Boneva, Roumiana S., Jin-Mann S. Lin, i Elizabeth R. Unger. 2015. Early Menopause and Other
Gynecologic Risk Indicators for Chronic Fatigue Syndrome in Women. Menopause (New
York, N.Y.) 22 (8): 82634. doi:10.1097/GME.0000000000000411.
Boneva, Roumiana S., Elizabeth M. Maloney, Jin-Mann Lin, James F. Jones, Friedrich Wieser, Urs
M. Nater, Christine M. Heim, i William C. Reeves. 2011. Gynecological History in Chronic
Fatigue Syndrome: A Population-Based Case-Control Study. Journal of Womens Health 20
(1): 2128. doi:10.1089/jwh.2009.1900.
Bonocher, Camila M, Mary L Montenegro, Julio C Rosa e Silva, Rui A Ferriani, i Juliana Meola.
2014. Endometriosis and physical exercises: a systematic review. Reproductive Biology
and Endocrinology: RB&E 12 (stycze): 4. doi:10.1186/1477-7827-12-4.
Busacca, Mauro, Francesca Chiaffarino, Massimo Candiani, Michele Vignali, Carlo Bertulessi, Giu-
lia Oggioni, i Fabio Parazzini. 2006. Determinants of Long-Term Clinically Detected Re-
currence Rates of Deep, Ovarian, and Pelvic Endometriosis. American Journal of Obste-
trics & Gynecology 195 (2): 42632. doi:10.1016/j.ajog.2006.01.078.
Choi, Inseon S. 2011. Gender-Specific Asthma Treatment. Allergy, Asthma & Immunology Rese-
arch 3 (2): 7480. doi:10.4168/aair.2011.3.2.74.
Dr. McDougalls Health & Medical Center Paula: Cured Endometriosis. 2016. Udostpniono
czerwiec 15. https://www.drmcdougall.com/health/education/health-science/stars/stars-writ-
ten/paula/.
Elnashar, Aboubakr. 2015. Emerging Treatment of Endometriosis. Middle East Fertility Society
Journal 20 (2): 6169. doi:10.1016/j.mefs.2014.12.002.
Ergenolu, Ahmet Mete, Ahmet zgr Yeniel, Oytun Erba, Hseyin Aktu, Nuri Yildirim, Murat
Uluku, i Dilek Taskiran. 2013. Regression of Endometrial Implants by Resveratrol in an
Experimentally Induced Endometriosis Model in Rats. Reproductive Sciences (Thousand
Oaks, Calif.) 20 (10): 123036. doi:10.1177/1933719113483014.
Fedele, Luigi, Stefano Bianchi, Giovanni Zanconato, Nicola Berlanda, Ricciarda Raffaelli, i Ele-
onora Fontana. 2006. Laparoscopic Excision of Recurrent Endometriomas: Long-Term
Outcome and Comparison with Primary Surgery. Fertility and Sterility 85 (3): 69499.
doi:10.1016/j.fertnstert.2005.08.028.
Feng, Dilu, Michael D. Menger, i Matthias W. Laschke. 2013. Vascular Disrupting Effects of Com-
bretastatin A4 Phosphate on Murine Endometriotic Lesions. Fertility and Sterility 100 (5):
145967. doi:10.1016/j.fertnstert.2013.07.1967.
Golden, Alison. 2012. My Desperate Struggle with Endometriosis and How Paleo Saved My Life.
PaleoNonPaleo. marzec 6. http://paleononpaleo.com/endometriosis-paleo/.
Guo, Sun-Wei. 2009. Recurrence of Endometriosis and Its Control. Human Reproduction Update
15 (4): 44161. doi:10.1093/humupd/dmp007.
Kayisli, Umit A., Murat Berkkanoglu, Lufang Zhang, Gulnur Kizilay, i Aydin Arici. 2007. The
Broad-Spectrum Chemokine Inhibitor NR58-3.14.3 Suppresses the Implantation and Survi-
val of Human Endometrial Implants in the Nude Mice Endometriosis Model. Reproductive
Sciences (Thousand Oaks, Calif.) 14 (8): 82535. doi:10.1177/1933719107305865.
Kives, Sari, Guylaine Lefebvre, Wendy Wolfman, Nicholas Leyland, Catherine Allaire, Alaa Awa-
dalla, Carolyn Best, i in. 2010. Supracervical Hysterectomy. Journal of Obstetrics and
Gynaecology Canada: JOGC = Journal Dobsttrique et Gyncologie Du Canada: JOGC
32 (1): 6268.
Lacey, J. V., L. A. Brinton, W. A. Barnes, P. E. Gravitt, M. D. Greenberg, O. C. Hadjimichael, L.
McGowan, i in. 2000. Use of Hormone Replacement Therapy and Adenocarcinomas and
Squamous Cell Carcinomas of the Uterine Cervix. Gynecologic Oncology 77 (1): 14954.
doi:10.1006/gyno.2000.5731.
Laschke, Matthias W., Christine Schwender, Claudia Scheuer, Brigitte Vollmar, i Michael D. Men-
ger. 2008. Epigallocatechin-3-Gallate Inhibits Estrogen-Induced Activation of Endometrial
Cells in Vitro and Causes Regression of Endometriotic Lesions in Vivo. Human Reproduc-
tion (Oxford, England) 23 (10): 230818. doi:10.1093/humrep/den245.
Lee, Suk-Ching, Wing-Ki Chan, Tak-Wing Lee, Wai-Har Lam, Xianghong Wang, Tak-Hang Chan, i
Yong-Chuan Wong. 2008. Effect of a Prodrug of the Green Tea Polyphenol (-)-Epigalloca-
techin-3-Gallate on the Growth of Androgen-Independent Prostate Cancer in Vivo. Nutri-
tion and Cancer 60 (4): 48391. doi:10.1080/01635580801947674.
Levett, Carolyn. 2016. Diet advice for endometriosis. Endometriosis Resolved. Udostpniono
czerwiec 15. http://www.endo-resolved.com/diet_advice.html.
Lima, A. P., M. D. Moura, i A. a. M. Rosa e Silva. 2006. Prolactin and Cortisol Levels in Women
with Endometriosis. Brazilian Journal of Medical and Biological Research = Revista Bra-
sileira De Pesquisas Mdicas E Biolgicas / Sociedade Brasileira De Biofsica ... [et Al.] 39
(8): 112127.
Luyendyk, Erin. 2016. Nutrition for Endometriosis. Center for Endometriosis Care. Udostpnio-
no czerwiec 15. http://www.centerforendometriosiscare.com/nutrition-for-endometriosis/.
Marziali, M., M. Venza, S. Lazzaro, A. Lazzaro, C. Micossi, i V. M. Stolfi. 2012. Gluten-Free Diet:
A New Strategy for Management of Painful Endometriosis Related Symptoms? Minerva
Chirurgica 67 (6): 499504.
Matsuzaki, Sachiko, i Claude Darcha. 2014. Antifibrotic Properties of Epigallocatechin-3-Gallate
in Endometriosis. Human Reproduction (Oxford, England) 29 (8): 167787.
doi:10.1093/humrep/deu123.
May, K. E., S. A. Conduit-Hulbert, J. Villar, S. Kirtley, S. H. Kennedy, i C. M. Becker. 2010. Peri-
pheral Biomarkers of Endometriosis: A Systematic Review. Human Reproduction Update
16 (6): 65174. doi:10.1093/humupd/dmq009.
Molloy, David. 2012. Endometriosis Surgical Treatment. Dr David Molloy. lipiec 17.
http://www.gynaecologymolloy.com/what-is-endometriosis/endometriosis-surgery.html.
Morrison, Jeffrey A., i John Sullivan. 1999. A Novel Approach to Treating Endometriosis. AL-
TERNATIVE & COMPLEMENTARY THERAPIES. http://www.morrisonhealth.com/sites/de-
fault/files/userfiles/practice/team_member/Dr_M_Press/a_novel_approach_to_treating_en-
dometriosis.pdf.
Nenicu, A., C. Krbel, Y. Gu, M. D. Menger, i M. W. Laschke. 2014. Combined Blockade of An-
giotensin II Type 1 Receptor and Activation of Peroxisome Proliferator-Activated Receptor-
by Telmisartan Effectively Inhibits Vascularization and Growth of Murine Endometriosis-
like Lesions. Human Reproduction (Oxford, England) 29 (5): 101124. doi:10.1093/hum-
rep/deu035.
Olivares, Carla, M. Bilotas, R. Buquet, M. Borghi, C. Sueldo, M. Tesone, i G. Meresman. 2008.
Effects of a Selective Cyclooxygenase-2 Inhibitor on Endometrial Epithelial Cells from Pa-
tients with Endometriosis. Human Reproduction (Oxford, England) 23 (12): 27018.
doi:10.1093/humrep/den315.
Olivares, Carla, Anala Ricci, Mariela Bilotas, Rosa Ins Baraao, i Gabriela Meresman. 2011. The
Inhibitory Effect of Celecoxib and Rosiglitazone on Experimental Endometriosis. Fertility
and Sterility 96 (2): 42833. doi:10.1016/j.fertnstert.2011.05.063.
Ostensen, M., A. Rugelsjen, i S. H. Wigers. 1997. The Effect of Reproductive Events and Altera-
tions of Sex Hormone Levels on the Symptoms of Fibromyalgia. Scandinavian Journal of
Rheumatology 26 (5): 35560.
Parazzini, Fabio, Carlo Bertulessi, Andrea Pasini, Maurizio Rosati, Fabio Di Stefano, Sergio Sho-
nauer, Mario Vicino, i in. 2005. Determinants of Short Term Recurrence Rate of Endome-
triosis. European Journal of Obstetrics, Gynecology, and Reproductive Biology 121 (2):
21619. doi:10.1016/j.ejogrb.2004.11.033.
Redwine, David. 2016. Why is laser vaporization best avoided in the surgical treatment of endo-
metriosis? Udostpniono czerwiec 18. http://endopaedia.info/treatment2.html.
Ricci, A. G., C. N. Olivares, M. A. Bilotas, J. I. Bastn, J. J. Singla, G. F. Meresman, i R. I. Bara-
ao. 2013. Natural Therapies Assessment for the Treatment of Endometriosis. Human Re-
production (Oxford, England) 28 (1): 17888. doi:10.1093/humrep/des369.
Ricci, Anala Gabriela, Carla Noem Olivares, Mariela Andrea Bilotas, Gabriela Fabiana Meresman,
i Rosa Ins Baraao. 2011. Effect of Vascular Endothelial Growth Factor Inhibition on En-
dometrial Implant Development in a Murine Model of Endometriosis. Reproductive Scien-
ces (Thousand Oaks, Calif.) 18 (7): 61422. doi:10.1177/1933719110395406.
Rier, S. E., D. C. Martin, R. E. Bowman, W. P. Dmowski, i J. L. Becker. 1993. Endometriosis in
Rhesus Monkeys (Macaca Mulatta) Following Chronic Exposure to 2,3,7,8-Tetrachlorodi-
benzo-P-Dioxin. Fundamental and Applied Toxicology: Official Journal of the Society of
Toxicology 21 (4): 43341.
Rizk, B., A.S. Fischer, H.A. Lotfy, R. Turki, H.A. Zahed, R. Malik, C.P. Holliday, i in. 2014. Re -
currence of endometriosis after hysterectomy. Facts, Views & Vision in ObGyn 6 (4): 219
27. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4286861/.
Rossouw, Jacques E., Garnet L. Anderson, Ross L. Prentice, Andrea Z. LaCroix, Charles Kooper-
berg, Marcia L. Stefanick, Rebecca D. Jackson, i in. 2002. Risks and Benefits of Estrogen
plus Progestin in Healthy Postmenopausal Women: Principal Results From the Womens He-
alth Initiative Randomized Controlled Trial. JAMA 288 (3): 32133.
Rudzitis-Auth, J., M. D. Menger, i M. W. Laschke. 2013. Resveratrol Is a Potent Inhibitor of Va-
scularization and Cell Proliferation in Experimental Endometriosis. Human Reproduction
(Oxford, England) 28 (5): 133947. doi:10.1093/humrep/det031.
Scott, L. V., J. Teh, R. Reznek, A. Martin, A. Sohaib, i T. G. Dinan. 1999. Small Adrenal Glands in
Chronic Fatigue Syndrome: A Preliminary Computer Tomography Study. Psychoneuroen-
docrinology 24 (7): 75968.
Seracchioli, Renato, Mohamed Mabrouk, Clarissa Frasc, Linda Manuzzi, Giulia Montanari, Arian-
na Keramyda, i Stefano Venturoli. 2010. Long-Term Cyclic and Continuous Oral Contra-
ceptive Therapy and Endometrioma Recurrence: A Randomized Controlled Trial. Fertility
and Sterility 93 (1): 5256. doi:10.1016/j.fertnstert.2008.09.052.
Sesti, Francesco, Talia Capozzolo, Adalgisa Pietropolli, Massimiliano Marziali, Maria Rosa Bollea,
i Emilio Piccione. 2009. Recurrence Rate of Endometrioma after Laparoscopic Cystecto-
my: A Comparative Randomized Trial between Post-Operative Hormonal Suppression Tre-
atment or Dietary Therapy vs. Placebo. European Journal of Obstetrics, Gynecology, and
Reproductive Biology 147 (1): 7277. doi:10.1016/j.ejogrb.2009.07.003.
Shah, Shilpa, i Shilpa Shah. 2012. Hormonal Link to Autoimmune Allergies, Hormonal Link to
Autoimmune Allergies. International Scholarly Research Notices, International Scholarly
Research Notices 2012, 2012 (sierpie): e910437. doi:10.5402/2012/910437,
10.5402/2012/910437.
Signorelli, Mauro, Andrea Alberto Lissoni, Gennaro Cormio, Dionyssios Katsaros, Antonio Pelle-
grino, Luigi Selvaggi, Fabio Ghezzi, i in. 2009. Modified Radical Hysterectomy versus
Extrafascial Hysterectomy in the Treatment of Stage I Endometrial Cancer: Results from the
ILIADE Randomized Study. Annals of Surgical Oncology 16 (12): 343141.
doi:10.1245/s10434-009-0736-6.
Sinaii, N., S. D. Cleary, M. L. Ballweg, L. K. Nieman, i P. Stratton. 2002. High Rates of Autoim-
mune and Endocrine Disorders, Fibromyalgia, Chronic Fatigue Syndrome and Atopic Dise-
ases among Women with Endometriosis: A Survey Analysis. Human Reproduction 17 (10):
271524. doi:10.1093/humrep/17.10.2715.
Sinervo, Ken. 2013. When IBS is Really Endometriosis on the Bowel. zaprezentowano na Endo-
metriosis Foundation of America Medical Conference 2013. http://www.endofound.org/vi-
deo/when-ibs-is-really-endometriosis-on-the-bowel-ken-sinervo-md/355.
Szczepaska, Magorzata, i Jana Skrzypczak. 2007. Risk factors analysis of endometrial cysts re-
currence after their surgical removal. Ginekologia Polska 78 (11): 84751.
Toussirot, E., i D. Wendling. 2014. Fibromyalgia Developed after Administration of Gonadotro-
phin- Releasing Hormone Analogue. Clinical Rheumatology 20 (2): 15052.
doi:10.1007/PL00011195.
Trehan, Ashwini K., i Fawzia Sanaullah. 2009. Laparoscopic Posthysterectomy Vaginal Vault
Excision for Chronic Pelvic Pain and Deep Dyspareunia. Journal of Minimally Invasive
Gynecology 16 (3): 32632. doi:10.1016/j.jmig.2009.02.013.
Van Gelder, Lindsy. 2015. Can Decreasing Hormones Suck the Ambition Out of You? LivingHe-
althy. stycze 7. https://www.livinghealthy.com/articles/can-decreasing-hormones-suck-the-
ambition-out-of-you.
Vercellini, Paolo, Giussy Barbara, Annalisa Abbiati, Edgardo Somigliana, Paola Vigan, i Luigi Fe-
dele. 2009. Repetitive Surgery for Recurrent Symptomatic Endometriosis: What to Do?
European Journal of Obstetrics and Gynecology and Reproductive Biology 146 (1): 1521.
doi:10.1016/j.ejogrb.2009.05.007.
Wang, Chi Chiu, Hui Xu, Gene Chi Wai Man, Tao Zhang, Kai On Chu, Ching Yan Chu, Jimmy Tin
Yan Cheng, i in. 2013. Prodrug of Green Tea Epigallocatechin-3-Gallate (Pro-EGCG) as a
Potent Anti-Angiogenesis Agent for Endometriosis in Mice. Angiogenesis 16 (1): 5969.
doi:10.1007/s10456-012-9299-4.
Wang, Yifeng, Min Lin, Huinan Weng, Xuefeng Wang, Li Yang, i Fenghua Liu. 2014. ENMD-
1068, a Protease-Activated Receptor 2 Antagonist, Inhibits the Development of Endometrio-
sis in a Mouse Model. American Journal of Obstetrics and Gynecology 210 (6): 531.e1-8.
doi:10.1016/j.ajog.2014.01.040.
Williams, Sonia. 2016. The Endometriosis Diet. The Endometriosis Diet. Udostpniono czerwiec
18. http://www.endometriosisdiet.com.au/.
Xu, H., W. T. Lui, C. Y. Chu, P. S. Ng, C. C. Wang, i M. S. Rogers. 2009. Anti-Angiogenic Effects
of Green Tea Catechin on an Experimental Endometriosis Mouse Model. Human Repro-
duction (Oxford, England) 24 (3): 60818. doi:10.1093/humrep/den417.
Xu, Hui, Christian M. Becker, Wai Ting Lui, Ching Yan Chu, Tina N. Davis, Andrew L. Kung, Amy
E. Birsner, Robert J. DAmato, Gene Chi Wai Man, i Chi Chiu Wang. 2011. Green Tea Epi-
gallocatechin-3-Gallate Inhibits Angiogenesis and Suppresses Vascular Endothelial Growth
Factor C/vascular Endothelial Growth Factor Receptor 2 Expression and Signaling in Expe-
rimental Endometriosis in Vivo. Fertility and Sterility 96 (4): 102128. doi:10.1016/j.fertn-
stert.2011.07.008.
Zarkovi, Milos, Milorad Pavlovi, Ana Pokrajac-Simeunovi, Jasmina Ciri, Biljana Beleslin, Zo-
rana Penezi, Sanja Ognjanovi, i in. 2003. Disorder of adrenal gland function in chronic
fatigue syndrome. Srpski Arhiv Za Celokupno Lekarstvo 131 (910): 37074.