You are on page 1of 39

Tn hc phn:

CC VNG VN HA VIT NAM

S tn ch: 02 (tit l thuyt, tit tho lun, tit bi tp, thc hnh)
Khoa ph trch: Khoa Ng Vn - Trng i hc S phm - HN
M s hc phn: 317245
Dy cho cc ngnh: C nhn Vn ha hc, C nhn Vit Nam hc, C nhn
a - Du lch, C nhn Bo ch.
1. M t hc phn:
Cc vng vn ha Vit Nam l mt khoa hc lin ngnh: vn ha hc, khu vc
hc, a l hc, s hc, ngn ng hc, vn hc. Trong lnh vc vn ha hc gi vai
tr chnh yu. Hc phn ny cung cp cho sinh vin nhng kin thc c bn v l
thuyt vng vn ha, t i vo tm hiu tng vng vn ha c th ca Vit Nam.
Hc phn ny l hc phn bt buc ca ngnh Vn ha hc, chuyn ngnh lin quan
Du lch v l hc phn t chn i vi mt s ngnh hc khc.
2. iu kin tin quyt: Khng
3. Mc tiu mn hc:
3.1. Mc tiu chung:
Hc xong mn hc ny, sinh vin c c:
* V kin thc:
Trang b cho sinh vin nhng hiu bit c bn v tnh a dng - mt c trng
ni tri ca vn ha Vit Nam, thng qua vic cung cp kin thc v cc khng gian
vn ha, vn ha vng.
* K nng:
- Bit vn dng l thuyt vng vn ha nghin cu cc khng gian vn ha.
- Bit vn dng kin thc hc vo trong lnh vc qun l (nh hoch nh
chin lc bo tn v pht trin cc vng vn ha), trong lnh vc du lch (nh xy
dng tuyn im du lch, hng dn vin du lch)
* Thi :
- Yu thch mn hc, ngnh hc.
- C tnh yu i vi tng vng min, vn ha tng khu vc ca Vit Nam.
1
3.2. Mc tiu khc:
- Gp phn lu gi gi tr truyn thng vn ha ca tng vng min
- Gp phn pht trin k nng cng tc, k nng lm vic nhm hiu qu
- Gp phn trau di, pht trin nng lc nh gi v t nh gi
- Gp phn pht trin k nng t duy sng to
4. Ni dung chi tit mn hc v hnh thc dy hc:
4.1. Ni dung c th:
Chng 1. Khi qut v l thuyt vng vn ha (8 tit)
1.1. Lc quan v khu vc hc
1.2. Quan nim vng vn ha
1.3. Cc tiu ch phn vng vn ha
1.4. Nghin cu bn sc vn ha vng i vi vic pht trin vn ha Vit Nam
Chng 2. Cc vng vn ha Vit Nam (22 tit)
2.1. Vng vn ha chu th Bc B
2.2. Vng vn ha Vit Bc
2.3. Vng vn ha Ty Bc v min ni Bc Trung B
2.4. Vng vn ha duyn hi Bc Trung B
2.5. Vng vn ha duyn hi Trung v Nam Trung B
2.6. Vng vn ha Trng Sn - Ty Nguyn
2.7. Vng vn ha Nam B
4.2. Hnh thc t chc dy hc:

S
S tit S tit S tit
tit
Tn chng l tho bi Ti liu tham kho cn thit
thc
thuyt lun tp
hnh

Chng 1. Khi qut Ti liu s [1] (t tr. -> );


v l thuyt vng Ti liu s [2] (t tr. -> );
6 0 2 0
vn ha
Ti liu s [3] (t tr. -> );

Chng 2. Cc vng 10 0 12 0 Ti liu s [1] (t tr. -> );


2
vn ha Vit Nam Ti liu s [2] (t tr. -> );

Ti liu s [4] (t tr. -> );

Ti liu s [5] (t tr. -> );

Ti liu s [6] (t tr. -> );

Ti liu s [7] (t tr. -> )


5. Ti liu tham kho:
5.1. Ti liu chnh:
[1] Ng c Thnh (2009), Bn sc vn ha vng Vit Nam, Nxb. Gio dc
Vit Nam, H Ni.
5.2. Ti liu tham kho:
[2] Hunh Cng B (2009), Phn vng vn ha v c trng vn ha vng
Vit Nam, Nxb. Thun Ha, Hu.
[3] Trn L Bo (2010), Khu vc hc v nhp mn Vit Nam hc, Nxb Gio
dc Vit Nam, H Ni.
[4] L B Tho (2002), Vit Nam - lnh th v cc vng a l, Nxb. Th gii,
H Ni.
[5] Ng c Thnh (2003), Vn ha vng v phn vng vn ha Vit Nam,
Nxb. Tr, Thnh ph H Ch Minh.
[6] Trn Quc Vng (2005), C s vn ha Vit Nam, Nxb. Gio dc, H Ni.
[7] Trn Quc Vng (1998), Vit Nam - ci nhn a vn ha, Nxb. Vn ha
dn tc, H Ni.
6. Phng php nh gi hc phn
Trng s:
Chuyn cn: 0,1
Bi tp c nhn: 0,1
Kim tra gia hc phn: 0,2
Thi kt thc hc phn 0,6
Cng 1,0
Tnh theo thang im: A, B, C, D, F
Ngy thng nm 2014
Duyt ca Khoa (hoc b mn) Trng nhm ging dy

TS. Nguyn Hong Thn


3
CHNG 1: KHI QUT V L THUYT VNG VN HA
1.1. Lc quan v khu vc hc
1.1.1. S hnh thnh Khu vc hc trn th gii v Vit Nam
Khu vc hc l b mn khoa hc xut hin u tin vo cui th k XIX chu
u; trong thi k Chin tranh th gii th hai, n pht trin mnh m thnh mt lnh
vc khoa hc ri lan rng sang nhiu nc khc. Gii thch v ngun gc hnh thnh
b mn Khu vc hc, c kin cho rng: thi k ny, cc nc t bn phng Ty
khng ngng m rng th trng thuc a, lm c iu , i hi cc nc t
bn chu u phi hiu ng v th ca quc gia mnh v hiu ng tnh hnh cc khu
vc cng nh cc quc gia trn th gii. Nhng nghin cu c bn ca Khu vc hc
chnh l c s cho chin lc xm chim th trng, tranh cp thuc a hay chia s
khng gian sng ca cc nc quc.
T mc ch thc t trn, hng lot nhng nghin cu Khu vc hc c cc
nh khoa hc n t nhiu quc gia trn th gii dy cng nghin cu nh: Anh, c,
Php, M
Vit Nam, vi t cch mt ngnh khoa hc, Khu vc hc hnh thnh ht sc
mun mng.
1.1.2. Khi nim Khu vc hc
Khu vc hc l khoa hc lin ngnh, nghin cu mt khng gian a l vn
ha nht nh ca mt hoc nhiu cng ng ngi, c phn b trn bn v c
xc nh bi tp hp h thng cc quan h c trng. Trn c s s tng ng v
mi trng sng, cc cng ng c dn t lu c quan h ci ngun v lch
s, c nhng tng ng v trnh pht trin kinh t - x hi, gia h din ra s
giao lu vn ha, nn trong vng hnh thnh nhng c trng chung, th hin trong
sinh hot vn ha vt cht v vn ha tinh thn ca cc cng ng, c th phn bit
vi cc khu vc vn ha khc.
1.1.3. i tng nghin cu ca Khu vc hc
i tng nghin cu ca Khu vc hc gm:
- a l t nhin
- Nhn chng
- S hnh thnh v pht trin ca cc dn tc trn th gii.
- Ngn ng
- Hot ng kinh t - T chc chnh tr
- Sinh hot vn ha
4
- Quan h ni ti khu vc v quan h gia cc khu vc
- Cc quan h khc
1.1.4. Nhim v nghin cu ca khu vc hc
Nhim v nghin cu Khu vc hc s i su vo cc vn sau:
- Trn c s l thuyt v a l vn ha, minh nh khi nim khu vc v khu
vc hc, xc nh mc ch nhim v v i tng nghin cu ca ngnh khoa hc
ny.
- Kho st quc gia, mt n v c bn v tiu biu ca Khu vc hc, t cc
bnh din cu trc chc nng, ng thi nh gi sc mnh tng hp ca mi quc
gia trong thi i ngy nay.
- Kho st mi tng quan gia dn tc v quc gia trong thi k ton cu ha,
c bit xem xt vn tip xc vn ha trong thi i ny.
- Tm hiu loi hnh khu vc chnh tr v so snh phng ng vi phng
Ty.
1.1.5. Mc ch nghin cu ca khu vc hc
- Nghin cu ton din v h thng tt c cc c im ca t nhin v i
sng x hi ca con ngi, ch th trn vng t , nhm em li nhn thc tng th
v mt khu vc, c th phn bit n vi khu vc khc.
- Nghin cu mi quan h ca tng khu vc vi cc khu vc ln cn v ton
th gii. iu ny cng thy ng n v bc thit trong thi i ton cu ha ngy
cng nhanh chng, mnh m nh hin nay.
- Gp phn xc lp c s khoa hoc cho vic t chc khng gian, quy hoch
lnh th, qun l quc gia dn tc sao cho ph hp v hi ha vi xu th pht trin
chung ca khu vc v th gii.
- em li nhn thc v hiu bit ngy cng cao v cho thy ngha v v trch
nhim ca mi cng ng i vi vic bo v ngi nh chung tri t, nhm phc v
cho s pht trin bn vng v phn vinh cho ton khu vc cng nh ton cu.
- Tng cng hp tc v giao lu quc t.
- Gip cho vic m rng tm mt v ci tin phng php nghin cu. c bit
l so snh cc loi hnh khu vc, trong c so snh cc loi hnh khu vc chnh tr,
so snh phng ng vi phng Ty.
1.1.6. Phng php nghin cu Khu vc hc
Phng php lun nghin cu Khu vc hc l xem xt i tng mt cch ton
din t cc chuyn ngnh phc hp, ng thi s dng thnh tho ngn ng ca khu

5
vc mnh ang nghin cu, lm su sc thm nhng l gii vi im nhn so snh,
nh c th tip nhn y cc suy ngh mang tnh lch s.
- Phng php nghin cu chuyn ngnh
- Phng php nghin cu lin ngnh
1.1.7. Mi quan h gia Khu vc hc v phn vng vn ha
Trong Khu vc hc, cc nh khoa hc c cp n hai khi nim phn vng
kinh t - x hi v phn vng vn ha. Trong , phn vng kinh t - x hi bao gm
vng kinh t ngnh v vng kinh t - x hi.
Trong l thuyt nghin cu Khu vc hc, cc nh khoa hc trn th gii cng
cp n khi nim vng vn ha, nh mt minh chng cho mi quan h hu c
gia Khu vc hc v phn vng vn ha. Vng vn ha theo l thuyt Khu vc hc l
mt vng lnh th c nhng tng ng v mt hon cnh t nhin, dn c sinh sng
t lu c nhng mi quan h ngun gc v lch s, c nhng tng ng v
trnh pht trin kinh t x hi, gia cc cng ng c dn din ra nhng giao
lu, nh hng vn ha qua li, nn trong vng hnh thnh nhng c trng chung,
th hin trong sinh hot vn ha vt cht v vn ha tinh thn ca c dn, c th phn
bit vi vng vn ha khc.
Tm li, l mt b phn nh thuc Khu vc hc, phn vng vn ha ngy cng
tr nn quan trng trong vic nghin cu cc vng min thuc mt quc gia c th
nh Vit Nam. Nhng tri thc khi lc v Khu vc hc trn y phn no gip soi t
vic nghin cu, nhn din cc vng vn ha Vit Nam.
1.2. Quan nim vng vn ha
1.2.1. Khuynh hng nghin cu vng vn ha trn th gii
Vo na cui th k XIX, u th k XX, bt u hnh thnh nhng tng,
nhng l thuyt v khuynh hng nghin cu khc nhau nhm nhn thc v l gii
hin tng tng ng vn ha. Khng ch lm r s tng ng, cc nh khoa hc
cng ch ra nhng khc bit trong khng gian vn ha, lnh th vn ha, vng vn
ha khin cho l thuyt vng vn ha ngy cng hon thin.
Theo nhng nghin cu ca PGS.TS Ng c Thnh th hin nay trn th gii
tn ti ba khuynh hng v l thuyt chnh v vng vn ha, l: l thuyt khuych
tn vn ha Ty u, l thuyt vng vn ha M v l thuyt loi hnh kinh t -
vn ha v khu vc vn ha lch s ca cc nh khoa hc Lin X c.
1.2.2. Nghin cu vn ha vng Vit Nam
Vit Nam, chng ta c th tm thy nhng ghi chp v nhng vng t c th
vi nhng c im v a hnh, kh hu, c dn, cnh vt, phong tc tp qun trong
6
nhng tc phm ch hay a ch, nh An Nam ch lc ca L Tc, D a ch ca
Nguyn Tri, i Nam nht thng ch do Quc s qun triu Nguyn bin son
mc tng hp hn, l cc cng trnh a ch vn ha ca cc huyn,
lng x, tip ni loi a ch xa ca cc nh nho thi phong kin. Trong cc cng
trnh a ch vn ha ny, c s phi hp nghin cu gia cc nh khoa hc trung
ng v cc cp chnh quyn, tr thc a phng. Cc sch a ch vn ha c
xut bn, nh a ch vn ha dn gian vng t T Vnh Ph (1986), a ch vn
ha Thng Long, ng , H Ni (1990), cc phn v vn ha trong a ch H Bc
(1982), a ch Long An (1989), a ch Lt (1988), a ch vn ha thnh ph
H Ch Minh, a ch Gia Lai (1999)
1.2.3. Quan nim vng vn ha Vit Nam
Vn ha vng l mt dng thc vn ha, m trong mt khng gian a l
xc nh, cc cng ng ngi do cng sng trong mt mi trng t nhin nht nh,
trong nhng iu kin pht trin x hi tng ng, v nht l cc mi quan h giao
lu vn ha sng ng, nn trong qu trnh lch s lu di hnh thnh nhng c
trng vn ha chung.
Nhng biu hin ca vn ha vng mang tnh a v th hin trn ton b cc
mt ca i sng vn ha vt cht v vn ha tinh thn ca c dn, tuy nhin trong
c trng hn c l li sng, np sng ca c dn, nh vic lm lng, np n mc, i
li giao tip, np vui chi gii tr, phong tc, l nghi, tn ngng, l hi; cc hot
ng vn ha ngh thut, nht l vn ha ngh thut dn gian nh vn hc dn
gian, m nhc, dn ca, kin trc, trang tr dn gian v chng mc no cn thy
phong cch v tm l ca con ngi.
Trong mi mt vng vn ho, li c th chia lm nhiu tiu vng vn ho. Khi
nim tiu vng vn ho ch nhng b phn hp thnh vng vn ho. Mi tiu vng
c xc nh vi nhng nt c th b chi phi bi khng gian a l, kh hu v lch
s hnh thnh, pht trin ca vng. Vic phn loi tiu vng vn ho hon ton khng
ph v tnh thng nht ca tng th mt vng vn ho.
1.3. Cc tiu ch phn vng vn ha
1.3.1. Cc phng n phn nh vng vn ha Vit Nam
Nhng nm gn y, vic su tm nghin cu v bin son cc cng trnh vn
ha Vit Nam bt u th hin xu hng nhn nhn vn ha theo vng. Tuy
nhin, vic phn vng vn ha Vit Nam cn thiu s thng nht trong gii nghin
cu. Hin c bn phng n khc nhau trong phn vng vn ha Vit Nam.

7
Phng n th nht, inh Gia Khnh, C Huy Cn (ch bin) trong cun Cc
vng vn ha Vit Nam, NXB vn hc H Ni, 1995, ch trng chia nc ta thnh 9
vng vn ha.
Phng n th hai, Hunh Khi Vinh, Nguyn Thanh Tun, trong Chn hng
cc vng v tiu vng vn ha nc ta hin nay, Nxb Chnh tr quc gia, H Ni,
1995), xc nh Vit Nam c 8 vng vn ha.
Phng n th ba, Ng c Thnh vit Vn ha vng v phn vng vn ha
Vit Nam, Nxb Khoa hc x hi, H Ni, 1993, li ch trng chia vn ha Vit Nam
thnh 7 vng.
Phng n th t, theo Trn Quc Vng (ch bin) trong cun C s vn ha
Vit Nam, Nxb Gio dc, H Ni, 1997, vn ha Vit Nam nn chia thnh 6 vng.
1.3.2. Tiu ch phn vng vn ha
Mi phng n phn vng vn ha Vit Nam u c mt c s l lun ring
cng vi vic vn dng v h tiu ch ca vng vn ha.
i vi mi vng vn ha, ta cn xem xt hai loi yu t: Mt l yu t quyt
nh, hai l yu t biu hin.
Yu t quyt nh l nhng yu t v a l, iu kin t nhin nh a hnh,
sinh thi, kh hu, nhng c im v tc ngi ca dn c, nhng c im v qu
trnh pht trin lch s - x hi, lch s chnh tr, lch s u tranh, trng thi x hi v.v
Yu t biu hin l li sng, phong tc tp qun, ngh thut bao gm m nhc,
hi ha, kin trc, iu khc, ca ma, sn khu..., ngn ng v vn ha, s giao lu
vn ha gia ni v ngoi vng, s tng tc gia vn ha dn gian v vn ha bc
hc, vai tr tinh hoa ca trung tm v s khuch tn ca n i vi vng, to nn s
ng nht v sc thi vt tri ca vng v.v Tt c cc yu t biu hin trn c
bc l ra trong tnh cch, tm l, np sng ca c dn a phng.
Da vo nhng nt c trng va phn tch trn, nhiu nh nghin cu nc
ta ch trng chia vn ha Vit Nam thnh 7 vng vn ha nh sau:
- Vng vn ha chu th Bc B
- Vng vn ha Vit Bc
- Vng vn ha Ty Bc v min ni Bc Trung B
- Vng vn ha duyn hi Bc Trung B
- Vng vn ha duyn hi Trung v Nam Trung B
- Vng vn ha Trng Sn Ty Nguyn
- Vng vn ha Nam B

8
1.4. Nghin cu bn sc vn ha vng i vi vic pht trin vn ha Vit
Nam
Bn sc dn tc hin hu kh r nt qua biu hin ca vn ha vng. Vng vn
ha trc ht l ni t c ca mt tp hp ngi c quan h ngun gc v lch s,
chnh l vn ha lng - hnh thnh ngay t thi k con ngi chuyn t hnh thc sn
bt hi lm sang trng trt v chn nui, chuyn t li sng du canh du c sang li
sng nh canh nh c.
Vn ha vng gi vai tr l gch ni gia vn ha lng v vn ha quc gia-
dn tc trn hai phng din: kt ni s ri rc ca cc lng x; gi cn bng cho mi
quan h gia a dng v thng nht vn ha.
Vng vn ha cn l ni gn kt cc tc ngi anh em.
Nhn chung, vn ha vng gi v tr, vai tr th hai trong qu trnh tip bin,
tng hp vn ha quc gia dn tc. Kt qu l cc dn tc sinh sng trong vng t
nhiu cng chu s tc ng ca vn ha vng. Ngi Kinh sng Ty Bc chu nh
hng ca vn ha vng ny vi nhiu sc thi ca cc dn tc Thi, Mng. Cng
nh th, cc dn tc pha Bc di c vo Ty Nguyn, t nhiu cng chu nh hng
ca vn ha Ty Nguyn, v do t nhiu mang bn sc vn ha Ba Na, , Gia
rai
Ngy nay, mt s hin tng vn ha ti mi vng c nguy c b mai mt, suy
tn, vic tip tc nghin cu, ra phng hng bo tn, gi gn v pht huy bn sc
vn ha dn tc ca cc hin tng vn ha y chnh l gp phn xy dng nn vn
ha Vit Nam ngy cng pht trin.
Cu hi n tp chng 1:
1) Nhng kin thc v Khu vc hc gip ch g trong vic nghin cu vn ha
vng Vit Nam?
2) Nu quan nim vng vn ha. Nu cc vng vn ha Vit Nam.
3) Trnh by cc tiu ch phn vng vn ha Vit Nam?
4) Trnh by khi nim x. Nu c trng vn ha ca mt x in hnh.
5) Phn tch vai tr ca vic nghin cu cc tiu vng vn ha ?

CHNG 2: CC VNG VN HA VIT NAM


2.1. Vng vn ha chu th Bc B
2.1.1. c im v t nhin, lch s v c dn
Vng vn ho chu th Bc B bao gm cc tnh, thnh ph: H Ni, H Ty
(c), H Nam, Nam nh, Thi Bnh, Hi Dng, Hng Yn, Hi Phng, Qung
9
Ninh; phn ng bng ca tnh Ph Th, Vnh Phc, Bc Ninh, Bc Giang, Ninh
Bnh.
V mt a hnh, chu th Bc B l a hnh ni xen k ng bng hoc thung
lng, thp v bng phng, dc thoi t Ty Bc xung ng Nam, t cao 10 - 15m
gim dn n cao mt bin.
c bit, Bc B l vng duy nht c ma ng lnh ko di ba thng, kh hu
phn ho thnh bn ma tng i r nt. ng bng Bc B c mng li sng ngi
kh dy, gm cc dng sng ln nh sng Hng, sng Thi Bnh, sng M, cng h
thng ti tiu dy c. t ai trong vng tng i mu m, thch hp cho nn
nng nghip la nc pht trin.
Da vo cc thnh tu ca Kho c hc, Nhn hc, c th thy, c dn nguyn
thu sng vng ng bng Bc B ng thi thuc chng tc Nam (Vit -
Mng, Mn - Khme). Nhng di ch c pht hin chng t rng, by gi cc
nhm cng sng vi nhau hoc sng gn gi nhau c s lng kh ng, cng ly
ngh nng trng la nc lm nn kinh t ch yu v cng c t nhiu nhng phong
tc, tp qun ging nhau.
S pht trin ca kinh t nng nghip vi s h tr c lc ca ngh luyn kim
ng thau to nn ci nn cn thit v c bn cho s chuyn bin ca x hi t
trng thi nguyn thu sang thi i vn minh. Tuy nhin, cng cn thy thm rng,
mc d cn nhiu hn ch, by gi c s giao lu, trao i sn phm gia cc
vng, nht l cng c bng ng, cc bt a, bnh gm.
2.1.2. c im v vn ha
2.1.2.1. m thc
Ging nh mi vng min khc trn t Vit, c cu ba n ca c dn Vit
trn chu th Bc B bc l rt r du n ca truyn thng vn ho nng nghip la
nc, bao gm c cm, rau, c, tht. c bit, y cc gia v c tnh cht chua, cay,
ng khng c a chung nh vng Trung B v Nam B.
C ngi tng ni rng Bc B l ni qun t vn ho m thc, vn ho
vng min. Khng th k ht nhng mn n Bc B v cng a dng v c o, no
l bnh cy Thi Bnh, bnh da Hng Yn, bnh u xanh Hi Dng, bnh phu th
Bc Ninh, bnh tm H Ni, bnh nhn Nam nh... Mi loi bnh mang nhng
hng v khc nhau, c trng cho mi min qu.
2.1.2.2. Nh
Nh ca c dn Bc B thng s dng cc vt liu nh, bn. Ngi nng
dn Bc B thng mun xy dng ngi nh ca mnh theo kiu bn chc, to p, tuy
10
nhin vn ho hp vi cnh quan. Nh thng c mi cong truyn thng, sau ny, mi
nh bnh thng c lm thng cho gin tin, ch c nhng cng trnh kin trc ln
mi lm mi cong cu k.
Hng nh tiu biu l hng Nam, va trnh c nng t pha Ty, bo pha
ng v gi rt t pha Bc, li va tn dng c gi mt vo ma nng. Trong thi
k pht trin nn kinh t hng ho, khi chn t, ngi ta thng chn nhng ni gn
ng giao thng, thun li cho i li, lm n, bun bn.
Ngi nh Bc B phn nh truyn thng vn ho ca vng. Tnh cng ng th
hin vic khng chia phng bit lp, gia hai nh ngn bng ro cy thp d lin
h vi nhau. Truyn thng th cng t tin v hiu khch th hin bn th gian
gia (pha trong l bn th, pha ngoi l bn gh tip khch).
2.1.2.3. Trang phc
Cch n mc ca ngi dn Bc B cng l mt s la chn, thch ng vi
thin nhin chu th Bc B.
Thi phong kin, trang phc ca ph n Bc B l: vy en, ym trng, o t
thn, u cht khn m qu, tht lng hoa l. n ng vi y phc i lm l chic qun
l ta, o cnh mu nu sng. Ph n cng chic vy thm, chic o nu, khi i lm.
B l phc ca ph n gm ba chic o, ngoi cng l o di t thn bng the
thm hay mu nu non, k n l chic o mu m g v trong cng l chic o mu
cnh sen. Khi mc, c ba chic o ch ci khuy bn sn, phn t ngc n c lt cho
l ba mu o, bn trong chic ym thm. u i nn trng rt duyn dng v kn
o. L phc ca n ng l chic qun trng, o di the, cht khn en.
2.1.2.4. Lng ngh
u th k XX, nh nghin cu Piere Gourou thng k c 108 ngh th
cng 7000 lng thuc vng chu th sng Hng. y c ti 500 lng ngh, tp
trung nhiu nht Nam nh, H Ty (c), Thi Bnh, Bc Ninh, Hi Dng, Hng
Yn, Vnh Phc, H Nam, H Ni. c bit, Thng Long - H Ni l ni hi t ti
hoa, thu ht nhng th c, th gii t mi min n sinh c lp nghip.
H Ni c Ng X Trng, ni ting vi ngh c ng, do dn nm lng gc
huyn Siu Loi, x Kinh Bc lp nn t th k XVII, l tc gi ca nhng pho tng
ng vo loi qu gi nht nc Nam. H Ni c lng gm s Bt Trng c lch s
500 nm, do nhng ngi th gm ti ba t Thanh Ho ra gy dng t cui th k
XV.
T H Ni ngc v pha ng Bc, ta n vi min t tr ph bn kia sng
ung, vi lng tranh ng H. Tranh ng H, t cht liu n ti, t tng,
11
phong cch ngh thut u rt dn gian v m mu sc dn tc. ti tranh ng
H rt i bnh d, phn nh i sng lao ng, sinh hot thng ngy ca ngi dn
qu Vit Nam, tiu biu l tranh nh ghen, hng da, m ci chut.... Xui
v pha Nam, ta n vi cc lng ngh la H ng (H Ty), i Nam Cao (Thi
Bnh)...
2.1.2.5. Vn ho dn gian
C th ni Bc B l mnh t mu m cho vn ho ngh thut ca dn tc
Vit m chi, ny lc. ng nh GS. Trn Quc Vng nhn xt: Kho tng vn
hc dn gian Bc B c th coi nh mt loi m vi nhiu khong sn qu him. Ca
dao, dn ca x Bc khng nhng ngt ngo, m thm m cn thm tha n tnh.
y, cc th loi thuc ngh thut sn khu dn gian cng kh a dng v
mang sc thi vng m nt, bao gm ht cho, ht chu vn, ht quan h, ma ri...
Trong sinh hot vn ho ngh thut ca vng ng bng Bc B cn c ht ca tr. Ht
quan h l iu ht quen thuc ca ngi con x Kinh Bc.
Ma ri nc l loi hnh ngh thut sn khu c sc ca ring ng bng Bc
B. Ngay t thi nh L, ri nc c kt hp vi ri cn mt cch cc k nhun
nhuyn v t n tinh xo trong din xut.
2.1.2.6. Nn vn ho bc hc
Cng vi vn ho dn gian, vng chu th Bc B theo GS. inh Gia Khnh
cn l ni pht sinh nn vn ho bc hc. S pht trin ca gio dc, truyn thng
trng ngi c ch tr thnh nhn t tc ng to ra mt tng lp tr thc Bc B.
Chnh s pht trin ca gio dc to ra s pht trin ca vn ho bc hc. Hu
ht cc th ph (ch yu t th k XV tr v trc) u thm m tnh cm yu
nc, tot ln nim t ho dn tc.
Bn cnh dng vn hc vit bng ch Hn, lch s thi ny cn chng kin s
hnh thnh ca vn hc ch Nm
Xut hin nhng ti nng vn hc vit nh on Th im vi bn dch Chinh
ph ngm, Cung on Ngm khc ca Nguyn Gia Thiu, th H Xun Hng, th ca
B Huyn Thanh Quan. Nhng truyn Nm di nh Phan Trn, Nh Mai, Quan
m th Knh, Phm Cng - Cc Hoa - Phm Ti - Ngc Hoa, Hong Tru, Thch
Sanh v.v... l nhng tc phm c gi tr nht, khng ch vi thi i ny m ngay c
vi thi i sau, th k XIX c tc phm Truyn Kiu ca Nguyn Du v Truyn Lc
Vn Tin ca nh vn yu nc Nguyn nh Chiu.
2.1.2.7. Tn ngng, l hi

12
Vn ho tn ngng vng vn ho Bc B l mt hnh thc vn ho c th
bao cha nhiu ni dung nh: tn ngng th cng t tin, tn ngng phn thc, tn
ngng th Mu, tn ngng th thnh hong lng, tn ngng th t ngh...
ng bng Bc B, l hi rt phong ph, a dng v thi gian, s lng,
mt , ni dung... Theo thi gian, c th chia l hi lm nhiu loi: l hi ma xun,
l hi ma thu... Theo khng gian a l, l hi c phn lm nhng dng: l hi
lng, l hi vng, l hi quc gia... Tuy vy, d vo thi gian no hay a phng
no, l hi vng vn ho Bc B u c c im chung l mang tnh cht l hi
nng nghip. iu ny th hin r trong cc hnh thc l hi nh th m la, th thn
mt tri, cu ma...
L hi vng vn ho Bc B khng ch l nhng nt phc tho v vn ho m
cn mang m tnh cht tn ngng tn gio. Nhng l hi thng c ng nht vi
l cha chin, miu mo. Trn mnh t thing ny, ta c th bt gp nhiu l hi
truyn thng: hi cha Hng (H Ty), hi n Hng (Ph Th), hi Ging (H
Ty), hi Lim (Bc Ninh)... nhng l hi y l kt qu ca nhng tinh hoa vn ho dn
tc c k tha, chn lc, kt tinh v lng ng qua cc thi k lch s, l kt qu
ca qu trnh tip bin vn ho.
2.1.2.8. Tip bin vn ho
Qu trnh tip bin vn ho ca vng din ra lu di hn c vi ni dung
phong ph hn c (GS. inh Gia Khnh). Pht gio du nhp vo Bc B t sm v
do nhanh chng c tip nhn mt cch rng ri trong nhng th k u cng
nguyn, ri tip chim c v tr quan trng vo thi L, Trn.
Nho gio, vo Bc B theo con ng quan phng cng vi s thng tr v n
dch ca cc triu i phong kin phng Bc. V vy cho n u thi c lp, n ch
dng li mt b phn no ca tng lp thng tr, xa l vi nhn dn.
Thi thuc Php, ng bng Bc B cng l mt trong nhng vng chu nh
hng ca vn ho phng Ty m nt hn c. Tuy nhin, ngi Bc B c s
thu ho linh hot, cht lc tinh hoa vn ho nhn loi bin thnh nt p ring ca
dn tc mnh.
Cc hnh thc ngh thut Bc B thi k ny xut hin nhiu th loi mi:
trong vn hc c Th mi; trong hi ho c tranh sn du; sn khu c ca nhc (c
nhc thnh phng, nhc c in), kch...

13
2.2. Vng vn ha Vit Bc
2.2.1. c im v t nhin, lch s v c dn
y l vng ni non him tr pha Bc v ng Bc Bc B, thuc v t ngn
sng Hng, bao gm a bn ca cc tnh H Giang, Cao Bng, Bc Cn, Tuyn
Quang, Thi Nguyn, Lng Sn. Tuy nhin, vng vn ha Vit Bc li c ranh gii
rng hn, ngha l n bao gm c 6 tnh ni trn cng thm phn i ni ca cc tnh
Ph Th, Vnh Phc, Bc Giang v Qung Ninh, cng vi vng t t ngn sng Thao
thuc Lo Cai, Yn Bi.
a hnh vng Vit Bc t b chia ct nh Ty Bc, c cu trc theo kiu cnh
cung, t li Tam o.
C dn Vit Bc ch yu l ngi Ty v ngi Nng, ngoi ra cn c mt s
tc t ngi khc l ngi Dao, ngi Hmng, ngi L L, ngi Sn Chay
Vit Bc l vng vn ha c, ni tm thy du vt con ngi c xa, ti cc
hang Thm Khuyn, Thm Hai (Bnh Gia Lng Sn) v hang Ko Lng (Lng Sn),
l a bn ca nn vn ha Bc Sn, tiu biu cho giai on s k mi v s
pht trin cao ca k ngh cui Vit Nam v ng Nam . Vit Bc cn l a bn
gn b vi s nghip dng nc v gi nc hng my nghn nm ca dn tc ta, n
l phn du ca nc i Vit trong sut thi trung i, ng thi cng l ca ng
giao lu vn ha gia Vit Nam v Trung Quc t thi c i cho n ngy nay.
2.3.2. c im v vn ha
2.3.2.1. Vn ha sn xut
Vn ha sn xut ca c dn Vit Bc c c trng bi ngh nng lm rung
nc vng thung lng v lm nng ry vng ni.
Phong ph sn phm nng nghip, tiu th cng nghip, li l u mi giao
thng, nn t lu hnh thnh nn cc ch, th trn, th x hot ng bun bn trao
i kh sm ut, kt hp vi ch thnh kiu ph ch. y cng hnh thnh h thng
bn sng, ni qua li trao i bun bn bng ng thy, v mt s trm m bo s
giao thng, thng tin bun bn.
Ph phng kt hp vi ch, nh ch ng ng, K La, ng M, Tht
Kh h thng ch dc hai bn ng bin gii thu ht ngi mua k bn tp np t
cc min t nc ta v Trung Quc v.
2.3.2.2. m thc
C cu ba n, thc ung ca c dn Vit Bc c nhng hng v c sc
ring. Thnh phn chnh trong c cu ba n l go t, song c dn y tip thu

14
k thut ch bin ca cc tc ngi ln cn nh Hoa, Vit to nn nhng mn n
c sc.
C dn Ty, Nng ch nhiu ti k thut nu nng do tip thu c qua
ngi Hoa, ngi Vit cng nh truyn thng v khu v lu i ca dn tc mnh.
Bn cnh nhng mn n gin thng ngy, cn c nhiu mn pha ch phc tp, cu
k, nhng mn hn hp i hi pha ch t nhiu ngun thc phm v gia v khc
nhau.
Ni chung, do iu kin t nhin v cng do s tip xc vn ha vi cc tc
ngi Hoa nn c dn y a dng tht m, nht l vo ma rt, thch ch bin kiu
xo, rn, quay, hm, dng nhiu gia v cay, chua, ngt, ng.
2.3.2.3. Trang phc
C dn vng Vit Bc c bit l c dn Ty Nng c phong cch n mc
tng i thng nht, phn bit theo gii tnh, la tui v nhm a phng. Trang
phc ca nam gii Ty Nng kh gin d, gm o cnh 4 thn, o di 5 thn, khn
i u v giy vi. Qun may theo kiu ng cho, c qun o u may bng vi
chm, khng trang tr hoa vn. Trang phc ca n gii a dng, cu k hn. Y phc
ca ph n Ty Nng gm o cnh, o di 5 thn, qun, tht lng, khn i u v
hi vi. trang sc cng n gin nh vng c, vng tay, vng chn v x tch bng
bc. Ph n Nng ch mc mt mu chm cn ph n ty mc mt chic o bn trong
mu trng. Chic khn ca ph n Ty l khn vung, khi l tt h buc thm ch ,
ch xanh quanh vnh khn cho p, cn ngi ph n Nng li thch bt rng vng
2.3.2.4. Nh
Cng nh nhiu vng ni khc nc ta, hnh nh quen thuc l nhng np
nh sn nm tri di ven thung lng, ni c ng ca ngi Ty, Nng, Sn Chay. Vi
nhng ngi Ty sinh sng pha Ty Lng Sn v Cao Bng, ta cn thy np nh
sn c truyn kin trc kiu bn mi, bng cc vt liu tre, g, l, mt bng ngi nh
gn nh hnh vung, c nt tng t nh ngi nh sn ca ngi Thi Trng nhng li
khc bit r rt vi ngi nh sn, u hi khum trn ca ngi Thi en.
pha ng, ni ngi Nng v mt s ngi Ty c tr, ph bin kiu nh
sn tng trnh. Loi nh ny l nh sn hay na sn na t, kt cu khng ch c
khung ct m cn c sn tng trnh. Tng trnh bng t ny, va gi m cn nh
vo ma ng va c tc dng phng th, chng li gic v cp vng bin gii.
2.3.2.5. Tn gio, tn ngng
Ngi Ty Nng Lng Sn c i sng tn gio, tn ngng tht a dng:
nhng nh hng ca Tam gio (Pht, o, Nho) du nhp vo t bn ngoi (t Hn
15
xung v cng c c t Vit ln) ha quyn vi tn ngng dn gian cng khng cn
thun cht na m bin dng i nhiu.
Ngi Ty Nng cng c tn ngng vn vt hu linh nn trong cuc sng
h th rt nhiu thn, ma m h vn gi l phi. Trong cc loi ma, c ma lnh, ma
d chuyn lm hi, s dng cc php thut, ba ngi tr ma d, cng bi cu ma
lnh ph tr. Cc thy To, Mo, Then va cng bi va cha bnh bng ma thut, bi
ton kt hp vi cc v thuc dn gian. C dn y cng theo tn ngng th cng
t tin nh ngi Kinh, th cng thn th a, thnh hong.
Cc n miu xy dng nhiu ni th cc Tin, Thn, Thnh nh n Bc L
th C B Thng ngn, n ng M th Chu Mi, n Sui Ngang, Sui Ln
th vng Mu Liu Hnh v cc thnh trong h thng tn ngng T Ph.
2.3.2.6. L hi
Khi ni n vn ha vng Vit Bc trc ht phi ni n l hi Lng Tng
cng thng gi l hi xung ng, l mt l hi ca ng bo dn tc Ty, cng
l nt quy t nhng sc thi vn ha c trng nht ca cc dn tc nh: Nng, Dao,
Sn Ch. L hi c xem l hot ng tn ngng cu tri cho ma thun gi ha,
cy ci tt ti, ma mng bi thu, i sng m no. L hi Lng Tng din ra ti
thiu trong phm vi mt bn, cn thng thng c t chc vi s lin kt mt s
bn gn gi nhau, c khi m rng ra c mt vng ti vi chc bn. D hi ng o
nht l ngi Ty, ngi Nng, nhng trong hi lun c nhiu ngi ca cc tc lng
ging tham gia, k c nhng ngi ng tc bn kia bn gii Vit Trung v ngi
Vit min xui ln tham d.
Ngoi hi Lng Tng, Vit Bc cn c hi Ln Nng Hai (l hi M Trng)
c t chc ba nm mt ln mt s a phng ti Lng Sn, Cao Bng by t
s sng bi n thn Trng.
2.3.2.7. Ngh thut
Ht then v cy n tnh l c trng tiu biu ca vn ha ngi Ty vng
Vit Bc. Ht then l mt cuc din xng trng ca. Cc bn trng ca gm nhiu
chng on vi di ngn v ni dung chi tit khc nhau. Bn di nht su tm
c di ti 4.949 cu vi 35 chng on. Ht then l mt hnh thc din xng
tng hp bao gm c ca nhc, ma, din vi nhiu tnh hung khc nhau. Trong cuc
l, ngoi nhim v thc hin cc nghi thc cng Then hoc Ging, ngi ht then
ng thi phi m nhim chc nng ca mt din vin tng hp. H va ht, t m,
va ma v din th hin ni dung cc cu ht. Ht then c nhiu ln iu.

16
Sli, ln l hnh thc ht i p, giao duyn gia trai gi. Trong ba hnh thc
ln th c mt loi gi l ln Lng Sn, hai hnh thc kia l ln Ci v ln Khp.
Sli ca ngi Nng cng c nhng sc thi ring ty theo mi ngnh Nng. Trong cc
ngy hi, ngy ci, ngy mng nh mi, thanh nin nam n thng ht sli, ln.
2.3. Vng vn ha Ty Bc v min ni Bc Trung B
2.3.1. c im v t nhin, lch s v c dn
y l mt vng rng ln bao gm cc tnh Lai Chu, in Bin, Lo Cai, Yn
Bi, Sn La, Ha Bnh, pha Ty Nam tnh Ph Th, v pha Ty Thanh Ngh -
Tnh. y l vng ni non trng ip thuc hu ngn sng Hng, cng cc di ni c
v cc cnh rng gi thuc a u ca Trng Sn Bc.
V mt a hnh, vng Ty Bc c c trng bi nhng dy ni cao v
nhng dng sng ln, chy theo hng Ty Bc ng Nam. Dy Hong Lin Sn
di n 180km, rng 30km, cao hn 1500m trong c cc nh nh Phan Xi Pang
cao 3142m, Yam Phnh cao 3096m, Pu Lung cao 2938m. Cc dy ni cao b chia ct
mnh bi nhng np t gy ca kin to a cht to thnh nhng thung lng v cc
con sng ln chy theo hng Ty Bc ng Nam nh h thng sng , sng M,
sng Thao.
Kh hu vng Ty Bc mang tnh lc a r nt. Tuy rng cng nm trong vng
ai kh hu nhit i gi ma nhng do mt cao t 1800 3000m nn kh hu
ng sang nhit i v nhiu ni cao nh Sn H c c kh hu n i.
Thin nhin, h thng thc vt Ty Bc rt phong ph. in hnh nht vn l
loi rng nhit i v cn nhit i, trong ni bt hn c l nhng rng ban, nhng
rng tre vu ng ln.
Vng Ty Bc ti p l ni qun t khong 20 tc ngi. Ch k nhng tc
ngi tng i ng dn, c dn tc Thi (vi cc ngnh en, Trng, ),
Hmng (vi cc ngnh Trng, Xanh, en, Hoa), Dao (vi cc ngnh Qun Cht, Nga
Hong, Dao ), Mng, Kh M, Xinh Mun, Ty
Ngc dng lch s, n u cng nguyn l ta c th tm thy c tng vn ha
ca c dn vng ny ri. Mi tc ngi u c nhng nt vn ha ring, c th cn
c lu truyn n ngy nay hoc n hin ng sau nhng cu chuyn k, nhng
truyn thuyt
2.3.2. c im v vn ha
2.3.2.1. Vn ha sn xut
Cn c vo c im mi trng sinh thi nhn vn m cc nh nghin cu
phn chia thnh 3 dng thc vn ha tng ng vi 3 mi trng cnh quan c bn:
17
- Vn ha ca cc dn tc c tr vng thung lng lng cho thuc nhm ngn
ng Ty Thi v Vit Mng nh Thi, Mng, Lo, L, Ty, Nng v.v
- Vn ha ca cc dn tc c tr cc sn ni thuc ro gia ni ngn ng
Mn Kh me nh Kh M, Khng, Xinh Mun, Mng
- Vn ha ca cc dn tc c tr ro ni cao thuc nhm ngn ng Mng
Dao v Tng Min nh Hmng, Dao, H Nh, L L, Cng, Si La v.v...
Cng bi s phn b ny to nn nhng sc thi khc nhau v phng thc
canh tc nng nghip ca cc dn tc ngi y, l lm rung nc thung lng
v lng cho v nng ry sn ni. Ngi Kh M, La Ha, Khng, Mng, Xinh
Mun lm nng ry theo li pht, ct, t, tra. Ngi Hmng ni cao thng pht
rng lm nng v lm rung bc thang. Ngi Thi vng thung lng lm nng
nghip rung nc, da vo h thng ti tiu, thy li m sn xut. Vn ha nng
nghip thung lng Thi ni ting vi h thng ti tiu kh hon chnh l mng,
phai, li, ln.
2.3.2.2. m thc
Cc dn tc Ty Bc ch yu n cm np, go np c thnh xi n trong
ba chnh hng ngy, c nu thnh cm lam, thnh cm, xi mu v cc loi bnh
tt, bnh gio Ng c dng n lt d hay n chi di dng luc, nng hay
rang. Nhng lc gip ht ng c bung. ngi Hmng v cc dn tc ni ngn
ng Tng Min, ng c xay thnh bt v chn bng ch gi l mn mn.
Thc n ca ngi vng cao kh phong ph, a dng v c o. Trong cc
loi gia cm, gia sc ch yu l phc v vic cng t, tt nht. Hng ngy, h
thng n nhng thc n sn bt hoc hi lm c. Ngi La H c tp qun bt
ch xanh vo u ma ma ri phi kh n dn c nm. Khi n thng nng kh
hoc nu vi canh hoa chui rng. Ngi La H, Si La, Cng v X Ph rt thch n
cc loi tht chut, sc, chim sy kh v cng l l vt dng dng cng t tin
ca h. Ngi Dao c bit thch mn tht p chua nh tht chut hoc tht ln nh.
2.3.2.3. Nh
Mt hnh nh p khi nhc n vng Ty Bc v dn tr thnh biu tng ca
vng t ny, l ngi nh sn. Nh sn vng Ty Bc c th chia lm hai loi: loi
mi ra c khau ct hai u hi ca ngi Thi en v loi 4 mi phng ca ngi
Thi Trng, ngi Mng, ngi Giy, ngi Ty.
Nh t l loi hnh nh ca truyn thng ph bin ca cc c dn vng cao
nh Hmng, Dao, Pa D, Si La B cc mt bng ngi nh ca ngi Hmng
tng i thng nht v mang m nt c trng vn ha ca h: ngi nh gm ba
18
gian vi mt ca chnh gia nh, mt ca ph u hi, gian gia l ni th t tin.
Nguyn vt liu lm nh ca ngi Hmng n gin, ngoi g l nguyn liu
chnh dng khung nh ra, ty tng ni m tng nh ca h c th bng vn g
ghp, lip na hoc tng trnh; mi nh c th lp bng c tranh hoc bng g p
mu. Nt n s trong vic xy dng nh ca ca h c l mang tnh cht chung ca
cc lng du canh du c.
2.3.2.4. Trang phc
Nt c trng trong trang phc gia cc dn tc vng cao v vng thp Ty
Bc c th hin kh r qua b trang phc ca n gii.
Nhn chung, b y phc n gii ca cc dn tc vng thp n gin v kiu
dng, trm lng v mu sc v t c trang tr hoa vn, t dng mu sc sc s. B y
phc ca n gii Thi v Mng v c bn l nh nhau, u c chic vy trm mt c
chn v o ngn, c khc l tiu tit.
Phn ln ph n cc dn tc vng cao Ty Bc u mc vy, ring ngi H
Nh v mt s nhm Hmng, mt s nhm Dao th mc qun. Bn cnh vy th ph
n vng cao cng c nhiu loai qun khc nhau, nh qun cht ca ngi Dao Qun
Cht Ha Bnh, qun ng rng ca ngi Dao Lo Cai v ca ngi Hmng
en Lo Cai, Yn Bi v.v So vi vy th qun ca h t trang tr hoa vn hn. o
ca ph n vng cao cng kh phong ph v kiu dng, c ch trang tr hoa vn
nhiu hn vy v qun ca h. C ngi vng thp v vng cao Ty Bc u c s
thch eo trang sc.
2.3.2.5. Vn hc dn gian
im ni bt trong kho tng vn hc dn gian cc dn tc vng thp Ty Bc
l s phong ph v th loi, c sc v tr tnh v ni dung. Hu ht cc th loi u
c mt trong vn hc dn gian ca h nh thn thoi, truyn thuyt, truyn c tch, ca
ao, tc ng, ht ng dao, cu
Qua thng k cho thy ch ring cc tc phm vn hc dn gian c ghi chp
li bng cc loi ch Thi c c khong 2000 tc phm. T lu, vn hc dn gian
ca cc c dn vng thp Ty Bc c bit n qua cc tc phm truyn th ni
ting nh Xng ch xon xao, Khun L nng a ca ngi Thi hay Nng Nga Hai Mi
ca ngi Mng. H cng l ch th ca cc ng s thi Thi, Mng s, tiu biu
cho s thi ca cc dn tc min ni pha Bc nh Chng Han v m t lung ca
ngi Thi, mo t, nc ca ngi Mng C th ni c th ca vn hc
dn gian cc dn tc vng thp l cc th loi th di.

19
Nt ni tri trong vn hc dn gian cc dn tc vng cao Ty Bc l s
phong ph, a dng ca kho tng truyn c dn gian v th loi ht dn ca. Ngi
vng cao c bit thch ht dn ca, nhiu ngi trong s h cng l cc ngh nhn ti
ba c th xut khu thnh chng. Dn ca ca ngi Hmng c bit n qua h
thng cc bi ht Ting ht m ci, Ting ht lm du, Ting ht tnh yu, Ting ht
ci xin, Ting ht cng ma.
2.3.2.6. Ngh thut
Nt ni tri trong ngh thut biu din ca cc dn tc vng thp l xe Thi v
cng ching ca ngi Mng.
Ngi Hmng ni ting vi cc iu ma khn, chn hng dng ca nam
gii. Ngi Kh M, Xinh Mun li c iu ma lc hng, ln eo c trng. Cn iu
tng bu (d ng) li l iu ma ca dn tc La Ha. Ngi Mng th c iu ma
bng c sc.
i lin vi nhng iu ma ny l nhng loi hnh nhc c cng rt c bit
ca vng Ty Bc. l h nhc c hi c li g bng tre, bng ng hay bng bc,
tiu biu nh P pp, khn b (Thi), so, khn (Hmng), tnh tu (Thi), ng i
(Mng), Hn my (Kh M), n trn (H Nh) Nhng nhc c ny to nn
mt m thanh du dng trm bng nh ni rng Ty Bc trng ip vy.
Hi cng ching l nt c sc trong sinh hot vn ha ca ngi Mng gn
vi l sc ba.
2.3.2.7. Tn ngng, tn gio
Trong i sng vn ha tm linh, tn ngng ca cc dn tc Ty Bc cn
mang m yu t bn a v t chu nh hng ca cc yu t du nhp. Tuy mt s dn
tc c nh hng cc yu t ca o gio nhng khng ph bin. Chng hn, tng
lp qu tc ngi Thi th l quan nim v th bc ca in th, cn ngi Dao th
ch yu th hin qua mt s nghi l nh cp sc.
Ngi Mng quan nim v tr ba tng: tng gia l mng pa mng
bng phng, ni ca ngi trn gian, tng trn cao l mng tri, ni ca vua tri
v cc v thn gip vic, tng thp nht di mng pa gm th gii di t v
di nc, cng vi hai tng kia to thnh bn th gii.
Cng nh vy cc dn tc u c quan nim chung v va, v cc ma lnh, ma
d. T cc dn tc vng thp nh ngi Thi, ngi Mng n cc dn tc vng
cao nh Hmng, Dao, Ph L, Si La, H Nh u c quan nim cho rng mun loi
sng c l nh c va tn ti. Con ngi ta c nhiu va, mi b phn trn c th

20
u c va ng tr, va ca b phn no lc th b phn s au yu nn phi mi
thy lm l cng gi va v vi ch.
2.3.2.8. L hi
Cc dn tc c tr vng cao cng c nhng l hi mang c im ring. Nt
c trng trong l hi ca cc dn tc vng cao nh Hmng, Dao l thng c t
chc trong phm vi gia nh hoc dng h nhng c s tham gia v ng h ca cng
ng. Ngi Hmng c l hi gu to c t chc trong phm vi gia nh vi
ngha cu sc khe, cu phc, cu may. Ngi dao c tt nhy t chc vo mng mt,
mng hai do mt dng h ng ra t chc. Mt s dn tc khc cn c cc l hi cu
ma kh in hnh. Chng hn, ngi Kh M c l hi cu ma, bng nhng ma
thut nh gi ko ui con thung lung cu ma. Ngi Xinh Mun c l hi ca
sai sa tp t chc vo ma mng mc. Trong cc l hi ca h thng c nhy ma,
a vui xung quanh cy v tr c hiu l cy lc, cy m c.
2.4. Vng vn ha duyn hi Bc Trung B
2.4.1. c im v t nhin, lch s v c dn
Vng vn ha duyn hi Bc Trung B l a bn thuc ng bng v duyn
hi cc tnh Thanh Ha, Ngh An, H Tnh, Qung Bnh, Qung Tr, v Tha Thin
Hu. C th phn vng vn ha ny thnh cc tiu vng: tiu vng vn ha x Thanh,
tiu vng vn ha X Ngh v tiu vng vn ha Bnh Tr Thin.
V mt a hnh, y l ro ng bng hp, nm kp gia Bin ng pha
ng v dy Trng Sn pha Ty.
Khu vc Bc Trung B vo ma ng, do gi ma thi theo hng ng Bc
mang theo hi nc t bin vo nn ton khu vc chu nh hng ca thi tit lnh
km theo ma. n ma h, khng cn hi nc t bin vo nhng c thm gi ma
Ty Nam (cn gi l gi Lo) thi ngc ln, gy thi tit kh nng.
Bc Trung B l vng t lch s vn ha lu i, c bit l x Thanh v x
Ngh.
Sau khi nh nc u Lc sp , nc ta ri vo ch thng tr, h ca cc
vng triu phong kin phng Bc, th vng x Thanh v x Ngh thuc Cu Chn,
vng Bnh - Tr - Thin thuc qun Nht Nam.
Nm 192 sau CN, ngi Chm nh ui phong kin Trung Quc ra khi
Nht Nam v dng nc Chmpa c lp t o Ngang vo n Thun Hi (Trong
gn 12 th k, Bnh - Tr - Thin thuc vng t a u ca vng quc Chmpa v
pha Bc).

21
Nm 1306, sau m ci ca Cng cha Huyn Trn (nh Trn) vi vua Chm
(Ch Mn), vng t Chu , Chu L (Qung Tr, Tha Thin) st nhp vo i
Vit. Hai Chu , L tr thnh trn Thun Ha.
Th k XVII, c bit l nm 1687, vng triu Nguyn ct c ng Trong
ly Hu - Ph Xun l trung tm, lm bn p vn mnh vo min Ng Qung v
Gia nh khai hoang sinh c lp nghip. Nm 1788, Nguyn Hu lm l ng
quang ti Ph Xun trc khi xut qun i nh gic Thanh, gii phng t nc,
thng nht hai min Nam Bc.
Nhng bi cnh lch s nu trn c nh hng quyt nh i vi cc sc thi
vn ha c o ca vng vn ha ng bng v duyn hi Bc Trung B.
2.4.2. c im v vn ha
2.4.2.1. m thc
Bc Trung B phn ln l nhng di t hp ven bin, lng thy hi sn
phong ph, va c c sng, va c c bin, c n quanh nm. Ni y ni bt ln
phong v m thc rt ring, rt c o ca hai vng t: x Ngh v x Hu.
L mt vng qu ngho, x Ngh vn c cho l chung s thc dng, n
chc mc bn. Ngi x Ngh khng chung s cu k, ch bin cng phu m ch
thch nhng mn n th s, mc mc.
Hu c nhiu ngi bit n bi s phong ph v a dng trong vn ha m
thc. Cc mn n x Hu l mt s kt hp hi ha n mc ti tnh nhng mn n
ca ngi Chm vi mn n ca ngi Vit, ngi Mng c.
a im thng thc m thc Hu cng rt phong ph. Ngi Hu c th t
chc n trong nh, n ngoi vn, n trn , n trn m, ph, n ngoi bin, n
trong cha, n gia lng. Cho d n khng gian nh th no th vn lun tot ln nt
tinh t nhn vn ca con ngi.
2.4.2.2. Trang phc
Ni bt nht trong trang phc ca c dn vng ny l cch n mc ca ngi
Hu. Ni ti phong cch ring ca Hu trong trang phc ngi ta thng nhc ti
nhng nt c trng th hin qua chic o di Hu, nn bi th, chic o ni chong
gc gc t cc c gi li trn dng Hng Giang, th hin qua mu sc Hu v
phc sc Hu.
Ph n Hu chm cht mi tc v cch thc chi tc cng l mt du hiu v
tng lp ngi. Cc em nh tc xa b vai, cc em n sinh th tc kp gn th
xui xung lng mu o tm. Khi c chng con, cc b cc c chi ngc tc ln

22
ri bi gn sau gy. Hng p tc t nc gi, nhng cng c khi trn mi tc kn
o ci thm bng hoa l.
2.4.2.3. Gia phong x Ngh
Khi bn n phong cch ngi x Ngh, mt s ngi nhn xt, trong mt con
ngi x Ngh c ba nhn vt: mt k bnh dn kh chc (ting a phng l kh
dy, ch hng ngi cng cc), mt ngi ch ngha vn chng, mt chin s cch
mng. C ba nhn vt u c ci ring v cht l tng trong tm hn. D l nhn vt
nh th no th h u c chung c im l lng trung kin, s vt kh i ln, s
cng ci trong hon nn. Nhng c im y thi thc ngi dn x Ngh vt ln
s phn, chnh v th m ni y c nhiu ngi thnh t. Con ngi x Ngh lun
bit cch i nhn x th, lm ng bn phn ca mnh i vi gia nh, h tc.
Nhng iu m nhiu ngi thn phc l tnh cng ng ca ngi dn x Ngh rt
cao.
2.4.2.4. Tn ngng, tn gio
i sng tn gio, tn ngng ca c dn vng duyn hi Bc Trung B kh a
dng, phong ph. Bn cnh vic th Pht, o, Nho, Ki t gio v cc tn ngng dn
gian khc nh nhiu lng qu Bc B th ty a phng, ta thy ni ln mt s hin
tng tn ngng sau.
Ngi Thanh Ha coi trng vic th phng Thnh Mu Liu Hnh, o ng
v thn c Cc.
So vi x Thanh, x Ngh bc l r nt vn ha duyn hi hn, cng chnh v
l , tn ngng T v Thnh nng x Ngh tr nn ni tri v c sc lan ta rng
ra cc ni khc dc bin t Bc ti Nam. n Cn l trung tm th t v thnh nng,
ngoi ra cn c 30 lng khc Qunh Lu th v thn ny. Nhiu ni ven bin Bc
B th T v thnh nng di dng th Tng Hu, Thin Hu.
n Hu, ta nh m chm trong khng gian vn ha Pht gio m cht thanh
tnh, cht y n t cnh sc thin nhin v con ngi hin hu x Hu.
2.4.2.5. L hi
Cng ging bao vng min khc, ni y hi t nhiu l hi dn gian c sc,
tri di t Thanh Ngh - Tnh n Bnh Tr - Thin, nhng ni bt nht vn l l
hi v tr din Thanh Ha.
Hi lng Thanh Ha ngoi cc nghi thc cng bi, rc t mang tnh linh
thing, cc tr din ng vai tr rt quan trng trong hi lng, c th k tn cc tr
sau: tr Tin cui, tr Trng m, tr Bt cp, tr Hm, tr Lo, tr Xim, tr T
Hun, tr Lng Ba Khc v nht l h thng tr Xun Ph, mt nh cao ca din
23
xng dn gian Vit Nam gm tr Hoa Lang, ma Chim Thnh, ma Lc Hn
Nhung, ma i Lao, tr Ng Quc.
2.4.2.6. Ngh thut
X Thanh tht s tr thnh mt vng phong ph v cc ln iu dn ca vi
iu ht ca nh Thanh Ha, cn gi l ht Nh Tr, mt d bn ca ht o (ca tr)
cc tnh ng bng Bc B, ht Trng qun, ht Gho (ht Hu tnh), cho chi
Thiu Ha, cho chi Hong Ha, ht khc Tnh Gia v ni ting nht l h sng M.
X Ngh l x s ca nn vn ha dn gian c sc vi nhng iu h, ht
o C m, ht gim H Tnh, ht v Ngh Tnh. Ht gim khng ph bin khp x
ngh m ch thnh hnh mt s a phng nh Can Lc, Thch H, Cm Xuyn,
K Anh vi hai hnh thc ht gim nam n v ht gim v. Cn ht v th ph bin
nhiu ni trong x Ngh. Ht v gn lin vi cc phng ngh.
C nhiu ngi ni rng n Hu m khng c nghe ca Hu th cng c
ngha l cha n Hu. i lin vi ca Hu l dn nhc Hu vi b ng tuyt: n
tranh, n t, n nh, n nguyt, n tam xen vi n bu, so v b g trng Hu,
sanh loan, sanh tin. K thut n v ht ca Hu c bit tinh t nhng li mang m
sc thi a phng nn gn gi vi iu h Hu hay l Hu. Ca Hu l chic cu ni
gia nhc cung nh v m nhc dn gian.
Hu cn ni ting bi nh nhc cung nh m n nay c t chc
UNESCO cng nhn l di sn vn ha phi vt th ca nhn loi.
2.4.2.7. Vn hc
Ni ting l vng t hc, t nhiu ch, vn hc dn gian v vn hc bc
hc x Ngh c nh gi l rt phong ph, a dng. X Ngh lu gi kho tng vn
ha dn gian vi cc hnh thc v th loi nh truyn c, thn thoi, truyn thuyt, ca
dao, dn ca, v, thnh ng, tc ng, truyn ng ngn, truyn trng
Truyn thng vn hc bc hc ca x Ngh cng tht phong ph. Cc nh nho
x Ngh cc thi i u ng gp nhng tc phm c gi tr gn vi tn tui nhng
con ngi nh H Tng Thc, Nguyn Du, H Xun Hng, Nguyn Cng Tr, Phan
Bi Chu Ngoi ra, x Ngh cng ni ting l t c nhiu tr thc quan tm, th
hin qua cc tc phm loi k s, nhn vt ch, x ch, huyn ch, tnh ch, di tch
thng cnh, cc su tp, chuyn kho

24
2.5. Vng vn ha duyn hi Trung v Nam Trung B
2.5.1. c im v t nhin, lch s v c dn
Vng vn ha Trung v Nam Trung B l a bn thuc ng bng cc tnh,
thnh ph Nng, Qung Nam, Qung Ngi, Bnh nh, Ph Yn, Khnh Ha,
Ninh Thun v Bnh Thun.
Trung Trung B hi t cc loi a hnh rng ni, ng bng, bin an ci vo
nhau. Rng ni chim din tch kh ln, nhiu ni ni cn nh ra st bin, bao ly c
ba mt ng bng.
V phng din a hnh, cc tnh thuc Nam Trung B l chui cc ng bng
nh hp ni tip nhau, nm kp gia mt bn l cc cn ct ven bin pha ng Nam
v i ni pha Bc v Ty Bc ca sn nguyn Lm ng v ng Nai. Ninh
Thun, Bnh Thun, nu dng ng bng, ta c cm gic ni non bao bc xung
quanh, dng nh ng bng lng cho, ba mt l ni, duy nht mt mt pha ng
Nam l bin. a hnh ni non k trn va che chn gi ma ng Bc v Ty Nam,
gp phn to nn kh hu kh hn vng ny.
H thng sng ngi cc Nam Trung B u bt ngun t h thng ni non
sn nguyn Lm ng chy xui v lng cho ng bng ven bin, nh sng Dinh,
sng Pha, sng Ci, sng Ma Lm, sng Quao Sng chy ngon nghoo, dc
khng ln, ph sa ngho lng ng trong lng cho, t ra bin nn bi ph ca
cc con sng y thng thp.
Mt kiu cnh quan ng bng c to nn ch yu bng ct bin, cng vi
n l kiu kh hu khc nghit cng lm tng thm tnh cht kh hn ca vng ny.
V mt lch s, y l vng t giao thoa gia vn ha ng Sn v vn ha
Sa Hunh, gia Sa Hunh vi Chm c, cng nh gia Chmpa vi i Vit.
Vi nhng hiu bit hin nay, cc nh kho c hc c th ni ti nhng du
hiu u tin ca con ngi vng t ny t thi c, vi di ch G Tr (Qung
Ngi), tng ng vi nin i ca vn ha Ni (Thanh Ha) hay Hang Gn, Gia
Tn (ng Nai). Tuy nhin, phi ti hu k mi v s k ng vi cc di tch
vn ha Sa Hunh th du tch con ngi vng ny mi thc s tr nn ph bin.
Gii nghin cu ni nhiu ti ch nhn ca vn ha Sa Hunh l c dn ni
ngn ng Nam o, h sinh sng ven bin nc ta vo thi k kim kh.
Qu trnh Nam tin ca ngi Vit bt u t thi Nh L thc s tc ng
ti qu trnh lch s, bc tranh di c v qu trnh vn ha ca min Trung. So vi
nhng ngi di dn vo Nam B, phng thc di dn ca ngi Vit vo min Trung,
c nhiu nt c th.
25
H qu ca vic di dn ca ngi Vit vo Trung B l rt ln. Trc nht,
cng vi qu trnh Nam tin ca ngi Vit, vng quc Chm pa ngy mt thu hp
dn v pha Nam v ti th k XVI th vng triu cui cng vng Ninh Thun,
Bnh Thun ngy nay cng b tan r, chm dt 14 th k hnh thnh v tn ti. Tuy
nhin, vng quc Chm mt, nhng dn tc Chm vn cn, con chu ca h hin
sinh sng cc Nam Trung B v Nam B. Ngoi b phn hn mt triu ngi Chm
ang sinh sng vi t cch mt tc ngi trong cng ng cc dn tc Vit Nam, th
khng t ngi Chm ha huyt vi ngi Vit hay b ngi Vit ng ha v vn
ha, gp phn khng nh v dng mu v vn ha hnh thnh nn cng ng c
dn Vit min Trung.
2.5.2. c im v vn ha
2.5.2.1. Vn ha sn xut
C dn min Trung v Nam Trung B vn l c dn vn ha Sa Hunh, c dn
tin Chmpa, trc khi ngi Vit di c vo vo vng t ny, th ngi Chm t
c mt s thnh tu v vn ha sn xut. T lu, h bit p p khai mng
trng la nc m n nay vn cn cc du vt cc cng trnh thy li trn di t
min Trung nh: p Do Linh (Qung Tr), p Nha Trinh v p Marn (Ninh
Thun). H cn c k thut canh tc rung nc kh cao, ty theo loi rung nh
rung g, rung ct, rung su m h c k thut canh tc v s dng cc loi ging
la ngn ngy, cho nng sut cao nh loi ging la chim, la ma...
Bn cnh lm rung, ngi Chm cn trng nhiu hoa mu v cy n tri, bit
khai thc cc loi g mun, trm hng, v cy lm thuc nhum, khai thc ti
nguyn khong sn em bn. Ngi Chm cn lm ngh bin, h l nhng thy th
can trng, l nhng ngi bun bn gii.
Do din tch t ai canh tc nng nghip hn hp, ngun nguyn liu di do
nn t xa, vng duyn hi min Trung pht trin cc lng ngh v ngh th cng
truyn thng
2.5.2.2. m thc x Qung
Nh a dng cc loi a hnh ni, rng, b bin, ng bng, ngi dn
khn kho tn dng cc sn vt sn c, khai thc t a phng. Nguyn liu ch bin
thc n v vy phong ph t hi sn vi nhiu loi c, tm, mc n cc loi nng sn
thc phm nh cc loi la, np, khoai, bp, rau c, qu
Khng ch sng to ra mn ngon cho ring mnh, ngi dn x Qung xa
tip thu, hc hi vn ha m thc ngi Chm xa, m minh chng in hnh l k
thut ch bin mm. Ngi min Trung a n mn, cho nn ba cm khng th thiu
26
chn nc mm. c bit, ngi dn ni y rt ghin mm ci. Bn cnh vic thch
n mn, a n mn, ngi min Trung cn c thi quen n cay, khng th thiu t,
nht l t xanh.
2.5.2.3. Ngh thut
Ht sc ba l mt th loi m nhc c sc ca ngi dn min Nam Trung
B, din vo ma xun, c bit l cc ngy Tt, cc bi ht sc ba mang ni dung ca
ngi ma xun, ca ngi ch nh v chc ch nh mt nm mi an lnh thnh vng.
Tuy rt gn gi vi ngh thut sn khu phng ng, tung Vit Nam vn
mang m bn sc dn tc. Tung kt hp hi ha gia ngh thut biu din, v o,
ging ht, ha trang, m nhc, v.v Tung mang tnh c l v cch iu sn khu
cao. Chnh nh cc yu t m khi trn sn khu gn nh khng c cnh tr g,
tung vn c kh nng din t tinh t mi s kin xy ra mi khng gian, thi gian,
a im, th hin c mi cung bc tnh cm, mi tnh hung phc tp nht trong
cuc i
2.5.2.4. Kin trc, iu khc Chm
Kin trc, iu khc Chm chu nh hng su sc ca nn vn ha n .
Tuy nhin, h gn vi ngh thut bn a, lm cho ngh thut iu khc v kin
trc Chmpa c tr nn c o, c tnh cht in hnh ng Nam . Nhng n
thp v cc tc phm iu khc ca ngi Chm xa u tip thu ca n , va c
s tip thu ca Khmer, ca Java v c ca i Vit.
Kin trc Chmpa c cn li ch yu l n thp. Thp c Chmpa nh hng
t n bi n mang hnh ni Mru thu nh, theo b cc: hng tm, cc trc quay
ra bn hng, mt tin quay v hng ng. Nhn t bn ngoi, thp Chm l mt l
mt cu trc nhiu tng. Tng di cng lm ci v cho gian in, bn ngoi c
nhng hnh p c trang tr nm gia hai b g trn v di. Cc tng thp ni nhau
nh dn ln tn nh, mi tng li c cc hoa vn v cc l nh mang nhiu phong cch
khc nhau, thp Pklongrai, mi tng li c tng Siva lm bng , v trn nh
thp l mt hn hnh bu dc, u nhn hng ln tri.
Nhng khu n thp ln ca Chmpa tp trung cc trung tm ln nh Thnh
a M Sn, vng Vijaya, vng Kauthara v Pandurangara th cc thn ca n
gio nh Brahma, Visnu, Siva. Ngi Chm gi cc thp Chm l Kaln, c ngha l
n lng, v nhng cm thp n th thn c kt hp vi lng m v th vua cha:
Thp P Tm Phan R (Bnh Thun) th vua PTm, thp Prm v thp
Pklongrai Ninh Thun th vua Prm v vua Pklongrai. Nh vy, cc thp n
khi n vi Chmpa khng ch th thn na m km theo th phng vua cha, hay
27
ni rng ra l th cng t tin. Mt s tng mt vua nh Pklongrai, Prm c
gn vo linga (gi l Mukhalinga) v t th trong lng cc thp.
Ngoi cc khu kin trc phc v cho Blamn gio v n gio, Chmpa
cn mt khu kin trc v iu khc Pht gio ng Dng (Qung Nam), mt tng
th kin trc nm trn mt ngn i cao 500m, c chiu di t Ty sang ng l
1330m, trong thung lng cn li rt nhiu du vt ca nhng ngi cha hay nhng tu
vin Pht gio.
2.5.2.5. Tn gio, tn ngng
bt k tnh, thnh no ca vng duyn hi min Trung, chng ta cng bt gp
nhng ngi miu th n thn gi chung l miu th B. B y gm c Thin Hu,
Tng Hu, Cu Thin Huyn N, Ng Hnh, B Thy Long, B Lng c bit l
Thin Y A Na.
Ngoi Thin Y A Na, cc tnh duyn hi min Trung, ni u c ngi Hoa
sinh t th ni c n th Thin Hu Thnh Mu, v n thn Bin trong tn ngng
ca ngi Hoa, nhm cu mong s ph h, tr ca B trong cng cuc mu sinh
trn bin.
C l c trng v in hnh nht cho tn ngng dn gian vng ven bin min
Trung l tc th c ng (c voi). Tc th c ng gn vi mt hin tng c tht v c
voi hay cu ngi, cu thuyn lc bo t ngoi khi. Do vy, c th coi nghi thc th
phng c ng ca c dn min Trung nh l mt hin tng vn ha dn gian tng
th, trong ct li l tc th cng c ng, mt loi hnh tn ngng c trng ca c
dn ven bin.
Mt hin tng tn ngng mang sc thi kh c trng ca c dn duyn hi
min Trung l tc th C Bc.
2.5.2.6. L hi
Ngy nay, trn di t duyn hi min Trung, bt k vng, min no cng c
nhng sinh hot l hi truyn thng kh m nt nh: hi ua ghe/thuyn, l hi cu
ng, l hi Mc ng Phong L, l hi Quan Th m ( Nng); l hi B Thu Bn,
l hi cu ng, l va Quan Cng, l va Thin Hu (Qung Nam); l Khao l th lnh
Hong Sa, l cu ng (Qung Ngi); l hi cu ng (Ph Yn); l hi Thp B Nha
Trang, l hi Am Cha, l hi cu ng (Khnh Ha).
Ngoi cc l hi truyn thng, c ngun gc t lu i, hin nay, c nhiu l
hi vn ha ng i, l hi du lch c t chc nhiu a phng trong vng
nhm tha mn nhu cu thng thc vn ha ca nhn dn v thu ht du khch, phc

28
v pht trin du lch cc a phng trong vng. Tiu biu l cc l hi, s kin vn
ha sau:
- L hi Qun Th m ( Nng)
- Cuc thi bn pho hoa quc t Nng
- L hi Qung Nam - Hnh trnh di sn
- Festival bin Nha Trang, Khnh Ha
2.5.2.7. Vn hc
Truyn c tch x Qung mang sc thi nhng truyn c mt vng t mi
khai ph rt r. c hnh thnh khi x hi con ngi nc ta c t chc theo
ch phong kin c lp, nn trnh chinh phc thin nhin ca con ngi tin
b kh cao, v th cc yu t thn thoi khng cn li nhiu du vt trong cc
truyn c.
Cc truyn ci y phn ln u nhm vo giai cp thng tr trong x hi
phong kin, m nhng nhn vt tiu biu nh quan tri huyn, nh s, thy cng
thng hay b em ra ch giu nht: Truyn ci Th Thim.
2.6. Vng vn ha Trng Sn Ty Nguyn
2.6.1. c im v t nhin, lch s v c dn
Vng vn ha Trng Sn Ty Nguyn bao gm a bn cc tnh Gia Lai,
Kon Tum, c Lc, c Nng, Lm ng, vng ni cc tnh Tha Thin, Qung
Nam, Nng v cc khu vc k cn thuc vng ni Qung Ngi, Bnh nh, Khnh
Ha, Ninh Thun, Bnh Thun. Tr vng ni Trng Sn pha Bc, cn li Ty
Nguyn l vng sn nguyn, xen ci gia cc dy ni cao trung bnh vi cc cao
nguyn t . Kh hu vng ny phn thnh ma kh v ma ma r rt.
Vng Trng Sn Ty Nguyn l ni qun t ca hn 20 tc ngi thuc hai
nhm ngn ng ch yu l Mn Kh me v M Lai a o. Cc tc ngi tiu
biu cho nhm ngn ng Mn Kh me l: Ba Na, X ng, Mnng, M, Xting;
cn cc tc tiu biu cho nhm ngn ng M Lai a o l , Gia rai, Raglai,
Chu Ru. V phn b dn c cc tc ngi, ta thy hnh thnh nn bn nhm r rt,
l: cc tc thuc nhm Ka Tu Bru (Bru, Ka Tu, T i) phn b ch yu vng ni
Nam Trng Sn, cc tc thuc nhm Ba Na X ng phn b chnh Bc Ty
Nguyn, cc tc nhm Mnng - M c tr Nam Ty Nguyn, cn cc tc Nam o
th an xen vo hai nhm Ba Na X ng v Mnng - M, sng ch yu trung
tm Ty Nguyn thuc a bn tnh c Lc.
C dn Trng sn Ty Nguyn l c dn bn a.

29
T cui th k XX, ngi Vit di c ln Ty Nguyn ngy cng ng, chim t
l trn 50% tng s dn c, to nn vng xen c gia cc tc bn a v ngi Vit v
cc nhm tc ngi thiu s t min ni pha Bc di c ti, khin thnh phn tc
ngi Ty Nguyn ln ti hn 40 tc ngi khc nhau.
2.6.2. c im v vn ha
2.6.2.1. Vn ha sn xut
Mt c trng c bn nht quy nh nn sc thi ca vn ha vng Trng Sn
Ty Nguyn l np sng nng ry. Np sng th hin trn nhiu phng din
nh kinh t, quan h x hi, phong tc, tn ngng V kinh t, c dn y c
truyn thng lm nng ry trn vng t kh ca sn nguyn. Phng thc canh tc
ny khin con ngi hon ton ph thuc, phi thch ng vi nhng thay i ca iu
kin t nhin v kh hu. Do , i sng ca con ngi kh bp bnh, thiu thn. V
phng din x hi, np sng nng ry duy tr cc quan h x hi cng ng, cng
ng gia tc mu h, cng ng cng x lng bun, cc quan h bnh ng, dn ch
ca x hi nguyn thy, x hi cha phn ha giai cp v thit lp ch ngi bc
lt ngi. Np sng nng ry to cho con ngi gn b vi mi trng rng ni,
l mi trng sng, sinh tn ca mi con ngi, mi lng bun, n l tc ng ti i
sng vt cht, cng nh th gii tinh thn ca con ngi.
2.6.2.2. Trang phc
iu d nhn thy l c dn y u a mc y phc thuc loi chong qun.
y l loi trang phc c xa ca c dn vng ng Nam m ngy nay khng cn
nhiu na. l cc loi kh, vy mnh (vy khng khu thnh ng), tm chong, cc
loi o chui u Ngi ta cng rt chung cc hnh thc trang tr trn c th va
cho p, va mang tnh nghi l, nh xm mnh, c rng, cng tai, eo cc loi vng,
k c vng ng tay, chn, c. Cng nh nhiu dn tc thiu s khc, h a thu v
dt hoa vn trn vy, kh, tm chong, o v nh chic kh ca ngi n ng l c
mt cng trnh dt, thu v trang tr cc tua bng hai bn dim. Tuy nhin, phong
cch trang tr (hoa vn v b cc) ca c dn vng Trng Sn Ty Nguyn li
hon ton khc bit vi cc dn tc vng Vit Bc, Ty Bc.
2.6.2.3. Nh
Trng Sn, ngi ta thng thy cc ngi nh cng cng (gl) vi mi trn
khum mu ra, u hi trang tr con chim thn mang phong cch ng Sn, Bc Ty
Nguyn l nhng ngi nh Rng (nh Rng trng v nh Rng mi) dng mi cao vt
hnh li ru, vt hn ln mi cc ngi nh sn trong lng; trn mi nh Rng, cu
thang ln xung, trong nh trang tr nhiu m tp hoa vn. Cn Trung v Nam Ty
30
Nguyn, c trng bi cc ngi nh di, xa kia c ngi nh di hng trm mt, di
nh mt ting ching ngn, di hn mt thi nga chy, trong sinh sng nhiu
gia nh v mt phn ca ngi nh (gar) dnh cho sinh hot cng ng. Ngi nh ca
ngi mang hnh dng con thuyn, trn ct nh, cu thang ln xung trang tr
hnh ci, chy, mt trng, bu sa
2.6.2.4. i li
vng Trng Sn Ty Nguyn, phng tin i li v vn chuyn quen
thuc vi ngi dn l s dng voi v gi hng trn lng.
Gi l phng tin vn chuyn ph bin ca ngi Ty Nguyn, ai cng c
chic gi cho ring mnh. Gi c nhiu loi, dng vo nhiu cng vic khc nhau, nh
tr c, mang vt t ni ny ti ni khc, dng khi sn, i ch, i thm hi, i
nng ry Gi khng ch l vt mang vc, cn l m thut, trn trang tr hoa
vn p, lm tng thm nt duyn dng cho cc c gi, chng trai. Ty theo tng tc
ngi m hnh dng, gi cu to khc nhau, mu sc v trang tr hoa vn c nt
ring. Nt chung ca gi Trng Sn Ty Nguyn l gi quai eo qua vai ch
quai gi khng t vo trn nh nhiu dn tc min ni pha Bc.
2.6.2.5. Tn ngng, l hi
Bao bc xung quanh th gii thc ca con ngi Ty Nguyn l mt th gii
huyn o, ng tr cc thn linh, ma qu v cc linh hn. Ngi ta tin rng mi vt
xung quanh u c linh hn (Yang), t cc vt dng nh nh ching, ch, gh ngi
n cy c, cc con vt, con sng, i ni C Yang tt ph h cho con ngi v c
Yang xu, nu con ngi lm chng khng va lng th chng c th lm hi n con
ngi v ngi ta c th nhn bit Yang qua nhng gic m.
L c dn nng nghip, d l theo hnh thc nng ry nhng trong i sng
tm linh ca c dn vng Trng Sn Ty Nguyn nhng tn ngng mang dng
nt nng nghip vn cn in m. Cng vi qu trnh tng trng ca cy la, h c
cc hnh thc l bi cu mong cho la tt, ma mng bi thu. V d, sau khi la con
gi c lm sch c, ngi ta t chc l cu an, t n thn Sm lm ma xung v
t n M La Yang Sri.
Mt biu hin ca tn ngng nng nghip l cc hnh thc hin sinh.
2.6.2.6. Trng ca Ty Nguyn
Trong cc sinh hot vn ha dn gian ca c dn vng Trng Sn Ty
Nguyn khng th khng nhc ti mt loi hnh sng tc mang m cht Ty Nguyn,
l trng ca (s thi). Ngi gi l Khan, ngi Mnng gi l t Nrng, ngi
Ba Na gi l Hmon, ngi Gia rai gi l Hri, ngi M gi l Ntng Ngi ta
31
bit ti Ty Nguyn v nhng ngi con ca vng t ny qua cc bn trng ca nh
m San, m Noi, Xinh Nh, Khinh D, ng T, mte Plan
Trong thn thoi cc dn tc Ty Nguyn cha ng nhng quan nim th gii
v h thng cc v thn. ngi Ba Na, Gia Rai, , Mnng u quan nim v tr
hp thnh t ba th gii: th gii bn di, th gii ca con ngi v th gii ca thn
linh, m ngi Ba Na ct cy Klao dng nh m chnh l hnh nh thu nh ca ba
th gii . Vi ngi th mi th gii nh vy li c cc cp thn linh tr v:
Mtao K tr v tng tri, Mtao Tlua v Ae Mg Hn tr v tng t v Bngdbung
tr v tng di t.
2.6.2.7. Lut tc
Mt hin tng c sc na ca vn ha Ty Nguyn va mang tnh x hi va
mang tnh vn ha l lut tc. C cu x hi cc dn tc Ty Nguyn l c cu cng
x lng ging, kiu bun, bon, ply (lng) trong bao gm cc gia tc ph h hay
mu h, tn d gia nh ln ny cn thy r nt nhiu dn tc. X hi xy dng trn
c s cng hu v cng ng, iu hnh x hi theo lut tc. cc tc Gia Rai, ,
Mnng, lut tc nh hnh, lu truyn di hnh thc vn vn. B lut
c ngi Php su tm v dch ra ting Php vi 236 iu, b lut Gia Rai cng
c ngi Php su tm v dch.
2.6.2.8. Ngh thut dn gian
V m nhc, ngi ta thng nhc ti nhc c g, s phong ph v a dng
nhc c g ca Ty Nguyn gn lin vi cc cht liu t nhin: tre, na, g, v bu.
Nhc c g cng l hin tng m nhc ha m thanh v tit tu ca cuc sng lao
ng, m c trng y l gi go chy tay, cy n trng nc, trng gi, Klong
pt, n kk u c ngun gc t cc dng c ui th trn nng ry. Trong cc
nhc v hin c Ty Nguyn, c l nhc c g c dng gn vi sinh hot tn
ngng, nghi l, sinh hot cng ng mang tnh linh thing. Trong cc nhc c g,
cng ching l nhc c tiu biu nht.
Trong nn ngh thut ma ca cc dn tc Vit Nam, ma ca cc dn tc
Trng Sn Ty Nguyn to nn mt mng mu kh phong ph v c o, khng
th ln vi cc tc ngi khc, d l ma Chm, Kh me k cn. Ma ca Trng
Sn Ty Nguyn mang cht liu khe khon, hn nhin, mc mc, kt hp c ng
tc tay chn ch khng ch ng tc tay mm mi nh nhiu vng khc. Ma tp th
thng l ma vng trn, trong ngy hi ma xoay quanh ct m tru hay nh rng,
thng di chuyn ngc chiu kim ng h. m nhc ma c tit tu, nhc c l
ching, trng nn to cm gic khe khon, trm hng.
32
V ngh thut to hnh, iu khc tng nh m l sng to ngh thut ca
ngi Ty Nguyn.
2.7. Vng vn ha Nam B
2.7.1. c im v t nhin, lch s v c dn
V phm vi, vng vn ho ny bao gm a bn 19 tnh thnh: ng Nai, Bnh
Dng, B
nh Phc, Ty Ninh, B Ra - Vng Tu, thnh ph H Ch Minh, Long
An, Tin Giang, Bn Tre, Vnh Long, Tr Vinh, ng Thp, TP. Cn Th, Hu
Giang, Sc Trng, An Giang, Kin Giang, Bc Liu, C Mau.
V a hnh, y l mt vng ng bng sng nc rt c trng, c din tch
v ph nhiu cao nht trong tt c cc ng bng nc ta. Ton vng c n 4.000
knh rch, di tng cng 5.700km.
Hai h thng sng ln nht ca vng l h thng sng ng Nai v h thng
sng Cu Long.
V kh hu, Nam B l vng tng i iu ho, t bo, quanh nm nng m,
khng c ma lnh. Ma ma t thng 5 n thng 11, ma kh t thng 12 ti thng
4.
Nam B l vng vn ha tr, khong 5.000 - 4.000 nm trc, ngi
Indonesian n y khai ph, to nn vn ho ng Nai. T th k th I n th k
th VIII, ngi Indonesian v nhiu lp ngi ngoi nhp (Thin Trc, Nguyt Thi,
Nam Dng...) to lp nn vn ho c Eo ng bng Nam B v ng Campuchia,
dng nn vng quc Ph Nam hng mnh.
Ngoi trung tm c Eo, nh nc Ph Nam cn c mt trung tm chnh tr,
vn ho v tn gio na trn vng t Long An, ni c ti 100 di tch vn ho c Eo
vi 12.000 hin vt, c bit l qun th di tch Bnh T, gm ba cm di tch: G Xoi,
G n v G Nm Tc, c nin i t th k th I n th k th VII. Vo khong
nm 550, vng quc Chn Lp tiu dit Ph Nam. Nn vn ho c Eo vn cn tip
din mt s ni trn ng bng sng Cu Long nhng n cui th k VIII th tn
li hn.
Hin nay, Nam B l ni c tr ca ngi Vit v cc tc ngi thiu s l c
dn bn a: Xting, Ch Ro, M, hoc di dn: Kh me, Hoa, Chm, Ty, Nng,
Mng, Th
2.7.2. c im v vn ha
2.7.2.1. Tnh cch Nam B
Tnh cch con ngi ni y ni ting l cng trc, dng cm.

33
Cng t c im ca mnh t phng Nam to cho con ngi ni y c
tnh gin d trong cuc sng, do h phi ln li gia ng nc, nng gi, nay y mai
trn sng rch, bng bin nn h c thi quen khng thch n din hay xy dng
nh kin c.
Ngi dn ni y ni ting v tinh thn lao ng hng hi, c k nng ngh,
lun bit sng to ci tin phng tin cho ph hp vi iu kin lm vic.
Nhng ngi khai ph t mi l nhng ngi coi ngha kh lm u. Ngi
Nam B thch kt thn bn b cng nhau ch chn, n chi x lng n o, nhng sn
trong h mt ci g mang nng m iu su t, nn trong cuc vui h ham m ca
xng, ht bi, ci lng, nht l cc m iu vng c cha cht su vng. l hai
mt ca tm l con ngi Nam B.
H l nhng ngi sn sng tip nhn v hng v ci mi, nhy cm vi ci
mi trong c vic lm n, vui chi gii tr.
2.7.2.2. m thc
y l vng t c thin nhin u i, t lm chi n thit, con ngi d
ngho hn, c cc nhng vn khng thiu thc n, gp g n ny, t nhng cy c trn
b, con c di sng, con chim trn tri, cho n cc loi sinh vt khc. Tnh hoang
d trong vn ha m thc ca ngi Nam B c nh hnh t y. iu d nhn
thy nht tnh hoang d ny l ngi Nam B n rt nhiu rau, y l loi thc n c
sn vng sng nc, ao h, rung vn rt d tm khng cn nhiu thi gian ch
bin, c loi ch cn hi vo ra sch l n c. Ngi ta c th n cc loi rau t rau
ng, rau dn, rau rm, ci xanh, ta t, hnh, h, ng gai n cc loi cy bng
nh: bng in in, thin l, bng kim chm
Nhng ni bt hn trong tnh hoang d ny chnh l mi trng ca vic n
ung, ngi Nam B thng c thi quen ch bin mn n v n ngay ti ch. Mn c
lc nng trui l mt minh chng cho iu ny, hoc mt ni canh chua c lc c
nu ngay sau bui tt a cng th hin iu .
2.7.2.3. Trang phc
V trang phc, do sng trong mi trng sng nc, nng dn Nam B, c
nam v n, rt thch chic o b ba v chic khn rn.
Ph n Nam B chi tc kp hay bi tc sau t, ty theo la tui, tuy nhin
kiu tc bi vn l nt ring. gi cho bi tc cht, p, cc b cc c ci thm trm
vng hay lc cong gi cho bi tc khi x. Cng nh ph n Hu, ph n Nam
B thch eo king vng, cng c ngi gi np eo chui ht vng quanh c nh ph
n min Bc.
34
Nam B l vng t m, nng ng nn nhanh chng tip thu nhng yu t vn
ha mi, c bit lnh vc tm kim s i mi trong ci p n phc thnh th min
Nam. Hng lot biu hin ca phong tro u ha nh s xut hin ca vy ci, o s
mi, qun u, qun jeans, qun ng loe, ng b, thm ch c cc kiu cch mc
hippy
2.7.2.4. Nh
Vng t Nam B l vng t trng c hn phn na din tch ven bin l vng
t l, iu kin mi trng rt thch hp cho cc loi cy s, vt, c, bn, trm,
da ncsinh sng. Ngi dn y tn dng cc sn vt t nhin ny lm vt
liu xy dng cho ngi nh ca mnh.
Nam B c t bo t, nhiu knh rch, con ngi phi dn s chm cht cho
ghe xung v vn tc nn nh ca kh tm b. Mt t cy lm ct, lm ko, mt t
l da nc va lp mi, va thng vch l c mt ngi nh m cng.
Nh ca ngi Vit Nam B c ba loi chnh: nh t ct dc theo ven l,
nh sn ct dc theo kinh rch, v nh ni trn sng nc. Nh ni trn sng nc l
ni c tr ng thi l phng tin mu sinh ca nhng gia nh theo ngh nui c
b, vn chuyn ng sng, bun bn cc ch ni, bn s v bn l trn sng.
2.7.2.5. i li
Ngi ta vn mnh danh Nam B l x s ca vn minh knh rch. Knh rch
to thnh h thng chng cht bm cht vo mi no ca c vng, n quy nh nhp
iu lm n, lm g, i u, thm ch th cng, vui chi ngi ta cng ty thuc vo
con nc ln hay rng. x s knh rch nh vy, con thuyn l phng tin i li
chuyn ch chnh yu, bi th t lu dn gian c cu: sm xung l lm chn.
vng sng nc th dng xung, ghe, tc rng, v li, tu, b, bc (ph), c...
trn t lin th cc c dn Nam B dng xe b, xe nga, xe p, xe th, xe ti...
Trong thi Php thuc, khi giao thng ng b bc u pht trin, ngi Nam B
gi cc chuyn xe khch lin tnh, lin vng l xe . Ni chung, cho n nay
min Ty giao thng ng thu vn rt thng dng v thun li, mc d giao thng
ng b c ci thin nhiu.
2.7.2.6. Tn gio, tn ngng
thch nghi vi iu kin sng mi, ngi dn Nam B t khi rng buc
chnh mnh bi nhng t tng Nho gio, nhng l thi, khun php phong kin li
thi, nhng cng chnh v y l vng t mi, c dn t x v sinh sng nn to
iu kin cho nhiu tn gio, tn ngng bn r, m chi. iu ny to nn din mo
ht sc a dng, phc tp ca i sng tm linh. Bn cnh cc tn gio ln t ngoi
35
du nhp vo nh o Pht, Gia T Gio, Tin Lnh, Islam, cn c cc tn gio, tn
ngng a phng nh Cao i, Ha Ho, o Da, o Ngi, o Nm, o
Cm, o i Chm, cc tn ngng dn gian nh th t tin, th thn, t ph, Neakt,
Ark Tnh ra, s tn cc o hnh thnh cc t chc th ng bng sng Cu
Long chim s lng khong 1/3 c nc.
Tn gio, tn ngng Nam B cng nhy cm hn vi cc vn i sng
chnh tr, x hi, ni cch khc, cc th lc d li dng v kch ng tn gio, tn
ngng phc v cho cc mc ch ca h. Thc t lch s y, t Pht gio, Gia
T gio, cc o Cao i, Ha Ho, cc hi kn mang tnh cht tn gio u tng
nhp cuc trong cc tro lu chnh tr v x hi. Tnh phc tp, a dng ca tn gio,
tn ngng Nam B cn th hin s kt hp cht ch v nhun nhuyn gia chng
vi cc qu trnh vn ha v qu trnh dn tc.
2.7.2.7. L hi
L hi ca ngi Vit Nam B cng rt a dng, bao gm bn loi: l hi tn
ngng - tn gio (bao gm cc l hi thng nin ca o Pht, o Cao i, Pht
gio Ho Ho, o Thin Cha, o Tin Lnh, hi n Linh Sn Thnh mu ni B
en, l hi Va B Cha X ni Sam, Chu c), l hi nng nghip, l hi ng
nghip (l hi Nghinh ng l s kin quan trng bc nht trong i sng vn ho v
tm linh ca c dn), l hi vn ho - lch s ( cc nh lng, thng xuyn c cc
l hi K yn tin hnh vo u nm v cui nm, t n Thnh hong Bn cnh,
thn linh v cc bc tin hin, hu hin c cng khai khn, khai c, gip dn an c lc
nghip), l tt c truyn nh tt Nguyn n, tt oan ng..., cc l hi tng nim
cc danh nhn c cng m t nh Nguyn Hu Knh, Nguyn Vn Thoi (Thoi
Ngc Hu), L Vn Duyt, Trn Thng Xuyn, v l hi tng nim cc anh hng
dn tc nh Trng nh, Nguyn Trung Trc, V Duy Dng, c binh Kiu, Phan
Cng Hn, Ng Tn c, Nguyn Thanh Long, Trng Vn Rng, Trn Cng
Thn.
2.7.2.8. Vn hc ngh thut
Nam B c mt kho tng vn hc, vn ngh dn gian phong ph. l cc
truyn dn gian phn nh s nghip khai ph t ai, gn lin vi nhng danh thng,
di tch v nhn vt lch s. l kho tng ca dao v dn ca vi cc iu h, iu l,
cc bi ht hu tnh, ht ru em, ht ng dao, ht sc ba, ht thi, ht ri, ht vng c,
ht ti t, v.v. c bit, ht vng c v ht ti t rt c ngi Nam B a thch.
Ngoi ra, Nam B cn c mt s th loi vn hc dn gian c sc khc l ni
v, ni tung, ni th. Truyn th v hnh thc din xng ni th cng l mt hot
36
ng vn ngh dn gian ph bin ti Nam B vi cc truyn th ni ting nh Lc
Vn Tin, Phm Cng - Cc Hoa, Thoi Khanh - Chu Tun, Lm Sanh - Xun
Nng, Thch Sanh - L Thng, Tm Cm, Hu Vn Tin...
2.7.2.9. Giao lu, tip bin vn ha
L min t mi tp hp dn t x quy t v nh vy, nn trong qu trnh lch
s trn 300 nm nay, y din ra qu trnh giao lu vn ha sng ng, to nn
cc nt c trng ca vng vn ha. Giao lu nh hng y trc nht l gia cc
tc ngi, gia c dn a phng vi nhau v giao lu nh hng vi bn ngoi, nh
Campuchia, M Lai, Indonexia, Trung Quc v vi phng Ty.

Cu hi n tp chng 2:
1) T trn ni kinh l g? Gii thiu gi tr vn ha ni bt ca t trn ni kinh.
2) Phn tch gi tr vn ha vng Thng Long ng H Ni
3) Ti sao ni Ty Bc c xem l ngi nh ln c hai tng?
4) Vit Nam c nhng vng m vn ha no?
5) Ch ra vng trung tm v vng ngoi vi trong cc vng vn ha Vit Nam?
6) Vn ha vng vi tn ngng th Mu
7) Vn ha vng vi tn ngng v l hi th cng C ng.
8) Vn ha vng vi tnh cch con ngi.
9) Trnh by kin ca anh/ch v nhn nh vng vn ha Trng Sn Ty
Nguyn l vng vn ha mang tnh cht ng.
10) Trnh by kin ca anh/ch v nhn nh vng vn ha Nam B v vng
vn ha mang tnh cht m.

TI LIU THAM KHO

1. L Duy Anh L Hong Vinh (2004), Ln gi lch s vn ha min Thun


Qung, NXB Nng
2. Hunh Cng B (2009), C s vn ha Vit Nam, Nxb. Thun Ha, Hu.
3. Trn L Bo (2010), Khu vc hc v nhp mn Vit Nam hc, Nxb Gio dc
Vit Nam, H Ni.
4. Ng Vn Doanh (2002), Vn ha c Chm Pa, NXB Vn ha dn tc, HN
5. H, Quang Vinh (2006), Nhng l hi truyn thng Vit Nam, Nxb Thanh
Ha

37
6. Nguyn c Hng (2010), Vn ha Vit Nam giu bn sc, Nxb Chnh tr quc
gia
7. ng Vn Hng (2014), Tm hiu mt s phong tc, tp qun, tn ngng, tn
gio cc dn tc vng Nam Trung B, Nxb Qun i nhn dn
8. Hng K (2012), Vn ha c truyn Ty Nguyn trong pht trin bn
vng, Nxb T in bch khoa
9. Nhiu tc gi (2000), Chn dung vn ha Vit Nam, Nxb Chnh tr quc gia
10. Nhiu tc gi (2004), Nam B t v ngi, Nxb Tr
11. H Nguyn (2013), Tiu vng vn ha x ng, Nxb Thng tin v truyn
thng
12. H Nguyn (2013), Tiu vng vn ha x Qung, Nxb Thng tin v truyn
thng
13. Chu Thi Sn (2005), Ngi Thi, Nxb Tr
14.L B Tho (2002), Vit Nam - lnh th v cc vng a l, Nxb. Th gii, H
Ni.
15. Trn Ngc Thm (1999), C s vn ha Vit Nam, NXB Gio dc, H Ni
16.Ng c Thnh (2003), Vn ha vng v phn vng vn ha Vit Nam, Nxb.
Tr, Thnh ph H Ch Minh.
17. Tng cc du lch Vit Nam, Trung tm cng ngh thng tin du lch (2004), Non
nc Vit Nam, Nxb Vn ha thng tin
18. Nguyn Thanh Tun (2010), a dng vn ha v quyn vn ha hin
nay Vit Nam, Nxb Vn ha thng tin v Vin Vn ha
19.Ng c Thnh (2009), Bn sc vn ha vng Vit Nam, Nxb Gio dc Vit
Nam, H Ni.
20. Vin Vn ha Thng tin, Phn vin Nghin cu vn ha thng tin Hu
(2004), Tip cn vn ha ngh thut min Trung (2 tp), NXB VHTT, Hu.
21.Trn Quc Vng (2005), C s vn ha Vit Nam, Nxb. Gio dc, H Ni.
22.Trn Quc Vng (1998), Vit Nam - ci nhn a vn ha, Nxb. Vn ha dn
tc, H Ni.

38
39