Вы находитесь на странице: 1из 18

1.

POJAM MEĐUNARODNOG TRGOVINSKOG PRAVA


MTP čini skup pravnih pravila kojima se uređuju međunarodni ekonomski odnosi (meo); MEO su odnosi između
privrednih subjekata povodom razmene roba, usluga, novca, prava i kapitala u međunarodnim odnosima. MTP je
specifični dio međ. javnog prava, a njegovi subjekti su pored država i razne forme privrednih i drugih organizacija;
PREDMET izučavanja MTP su MEO (naučno-tehnološki, trgovinski, kreditno-novčani);
CILJ međunarodnih ekonomskih odnosa je preraspodjela nacionalnog bogatstva, kroz promet robe, novca, usluga,
kapitala...
MTP kao nastavna disciplina djeli se na opšti i posebni dio;
- opšti dio mtp proučava: subjekte, izvore, domaće spoljnotrgovinsko zakonodavstvo i međ. privredno sudstvo i
privredne arbitraže i naziva se i međ. ekonomsko pravo.
- posebni dio mtp izučava konkretne pravne odnose u međ. trgovini: međ. prodaju roba, investicija, energije,
zastupanje, komision, osiguranje, skladištenje, lizing, transport, špediciju, plaćanja, kreditne poslove, faktoring,
forfeting...i zove se međ. poslovno pravo.
2. ISTORIJSKI NASTANAK I RAZVOJ MTP
Nastanak MTP se vezuje za pojavu međunarodnog prava uopšte, te sticanje dobiti kao glavne ideje u svim
periodima razvoja.
Ekonomska politika u međ.odnosima je usmjerena na sticanje nacionalnog dohotka u procesu preraspodjele roba
sa svjetom;
Nastanak i razvoj MTP karakteriše nekoliko perioda:
• od 12. vijeka pa do pojave kapitalizma : a) praksa italijanskih gradova, b) rana anglosaksonska praksa i c)
praksa merkantilizma
• period kapitalizma 1. Rascjepkanost država i gradova u feudalizmu spriječava intenzivan razvoj MEO;
Sve veće potrebe za razmjenom industijskih proizvoda postaju toliko značajne da države i njihovi pravni sistemi
počinju da vode posebnu brigu o tome. Posebno pravo koje reguliše trgovinske odnose (i strane trgovce) je pravo
trgovaca - staleško trgovačko pravo (ius mercatoria), zatim velik uticaj su imali sajmovi koji su održavani u
određeno doba u godini. Treba spomenuti i stvaranje statutarnog prava – odnosno utvrđivali su lokalna pravna
pravila koja su svuda bila jako slična. Bila je faktički urađena njihova unifikacija. To znači da su se u praksi
izjednačavali pravni sistemi. Za ovaj period razvoja(12-19 vijek) od značaja je praksa italijanskih gradova i rana
anglosaksonska praksa. Italijanski gradovi su težili da za svoje trgovce obezbijede isti položaj kao i za druge strane
trgovce ili domaće trgovce u stranoj zemlji; odbrana od piratstva; princip individualne odgovornosti koji je
zamjenio princip kolektivne odgovornosti;
Merkantilizam (15-18.vijek) u prvi plan stavlja težnju za bogatstvom, uvećanje nacionalnog bogatstva se
poistovjećivalo sa povećanje količine plemenitih metala u zemlji, čiji je najrealniji izvor bio izvoz robe. U razvoju
merkantilizma postoje dvije faze:
bulionizam (svako u razmjeni mora imati pozitivan saldo što je ograničavalo ovim trgovinske razmjene) i
razvijeni merkantilizam (pozitivna spoljnotrgovinska razmjena nacionalne privrede, što je značilo da svaki od
učesnika ne mora ostvariti suficit u spoljnotrgovinskoj razmjeni). Merkantilizam je uveo i visoke uvozne carine kao i
izvozne subvencije za domaće proizvode, odnosno afirmisao je moć državne intervencije i protekcionizma u
spoljnotrgovinskim odnosima.
Ideja da je slobodna trgovina cjelishodnija od protekcionističkog ponašanja država u spoljnoj razmjeni, kraj 18. i
poč.19.v. –potekla od Davida Rikarda i Adama Smita, - pa razvoj kapitalizma – domaće tržište preusko (kapitalizam
karakteriše znatno organizovaniji ekonomski odnosi i u unutrašnjoj i u međunarodnoj razmjeni), - te razvoj
industrijskog kapitalizma (koji je afirmisao princip slobode ugovaranja i slobodne trgovine, kraj 18.v.); Prvi ugovor
na bazi reciprociteta SAD-Francuska iz 1778. sa uslovnom klauzulom najvećeg povlašćenja;
- zatim dolazi period međunarodnog autonomnog regulisanja (ova faza omogućava neposredne uslove za nastanak
MTP kao posebne pravne discipline); međunarodni ugovor potiskuje domaće izvore prava;
- danas, norme koje regulišu i uređuju međunarodne trgovinske odnose i MEO u cjelini, treba spomenuti i
elektronsku trgovinu kao izraz nezaobilaznih procesa internacionalizacije i globalizacije.
3. MJESTO MTP U PRAVNOM SISTEMU
Kod razmatranja mjesta MTP u pravnom sistemu, iz ugla savremenih odnosa spoljno trgovinskih karaktera,
neophodno je imati u vidu da za njihovo zasnivanje, realizaciju ili prestanak nezaobilaznu ulogu imaju norme sa
dejstvom nezaobilaznog učešća MJP, nacionalnog zakonodavstva, domaćeg privrednog prava, međ. privatnog
prava, međ investicionog, prava, valutnog, carinskog, finansijskog…dakle riječ je o složenim odnosima
međunarodnog prometa robe, usluga i novca čija normativna nadgradnja počiva na uzajamnoj primjeni i dejstvu
vrlo slojevitog pravnog mehanizma MTP je samostalna grana prava koja ima vlastiti predmet normativno pravnog
uređivanja, svoje specifične izvore prava i poseban način rješavanja sporova. Posmatrajući mjesto MTP u pravnom
sistemu, moguće je uspostaviti relacije sa bilo kojom drugom granom prava u pravnom sistemu.
Odnos prema međunarodnom javnom pravu – MJP izučava međunarodne odnose uopšte, tj odnos suvereniteta
prema suverenitetu, dok MTP samo reguliše MEO (uži pojam). MJP i MTP se uzajamno dopunjuju i obogaćuju.
4. IZVORI MEĐUNARODNOG TRGOVINSKOG PRAVA
Izvori MTP predstavljaju formu kojom su obuhvaćena pravila ponašanja subjekata ove grane prava. Obuhvataju
izuzetno širok krug normi (kako ius cogens, tako i ius dispositivum, kao i običaje) koji stoje subjektima na
raspolaganju. Prema svom porijeklu i načinu primjene mogu se grupisati na:

1
prema poreklu i načinu nastanka dijele se na:
• državne i autonomne,
• nacionalne i međunarodne
prema području nastanka i primjene na univerzalne i regionalne;
prema formi: na pisane i nepisane;
prema obaveznosti primjene: na dispozitivne i imperativne;
prema širini regulisanja pojedinih pitanja na:
• opšte (iz MJP, iz MPP i iz domaćeg zakonodavstva)
• posebne (specijalne) izvore;
5. UNIFIKACIJA MTP
je proces sistematizovanja, opšteg prihvatanja i jedinstvenog tumačenja važećih pravnih normi i njihove primjene
u praksi.
METODI unifikacije su:
spontana - ostvaruju je nevladine organizacije i privatna lica na bazi autonomije volje i ponavljanjem istih klauzula,
i
zvanična - ima za cilj stvaranje jedinstvenog sistema normi za regulisanje međunarodne trgovine, a subjekti su
međ.organiz. i države,
tri osnovna vida zvanične unifikacije su: međunarodne konvencije, konvencijsko pravo nastaje zvaničnom
unifikacijom kroz usvajanje međ.konvencija (ekspertske grupe, države, ratifikacija), loša strana su kompromisi
država i kritičan broj ratifikacija kao uslov primjene;
donošenje model zakona - modeli zakoni plod su rada nedržavnih strukovnih profesionalnih organizacija, koji se
nude državama, nepotpuna unifikacija zbog razlika država: model zakon o elektronskom poslovanju uncitrala iz
1996., model zakon o arbitraži. Donošenje model zakona domaći zakonodavci su prepustili posebnim tijelima jao
što su uncitral i unidroit; usaglašavanje pravnih dokumenata;
6. AUTONOMNI IZVORI MTP
Osnov nastanka i primjene autonomnog prava je autonomija volje ugovornoih strana koja se ispoljava u dva vida:
slobodi ugovaranja i slobodi izbora prava i pravila čijom primjenom poslovni subjekti žele da urede međusobne
odnose
Izvori međunarodnog autonomnog trgovinskog prava su:
1) kodifikovana pravila kada se tokom vremena određeni način postupanja usvoji po pravilu od ekonomski najjačih
učesnika: transportne klauzule “incoterms”-
2) tipski i adhezioni ugovori
- kod tipskih ugovora jedna strana nudi drugoj pripremljen prijedlog ugovora uz načelnu mogućnost odstupanja od
formulara;
- adhezione ugovore odlikuje prihvat svih uslova sadržanih u formularu bez promjena (uzmi ili ostavi),
3) opšti uslovi poslovanja – donose ih nacionalna i međunarodna udruženja privrednika (u širem) i privredne
organizacije (u užem smislu) radi normativog uređenja poslova u pojedinim oblastima trgovinskog prometa;
4) običaj je pravilo zasnovano na stalnom i jednobraznom ponavljanju u trg. odnosima; postoji svijest o obaveznosti
ponašanja, a ako postoji sankcija radi se o pravnoj normi;
5) prometni običaji nastaju stihijski i slični su tehničkim normama; prometni običaj o načinu pakovanja robe
(kabasta,skupa,lomljiva,tehnička...) teritorijalni domašaj prometnih običaja je mali poslovni običaji imaju širi
domašaj (rok, servis, rok trajanja) i odnose se na jednu vrstu robe. poslovni običaji morju biti u skladu sa javnim
poretkom i međ.javnim poretkom i moralom.
6) poslovni standard je posljedica masovne proizvodnje i potrebe zadovoljavanja interesa potrošača (1.,2.,3.
klasa)-”vijek trajanja proizvoda, garancija rezervnih dijelova poslije novih modela
7) arbitražna praksa međ.trgovinskih arbitraža ne može biti izvor prava, ex equo et bono; to je jedan od načina
spontane unifikacije.
u odlukama arbitraža prisutna su i pravila common law i komunitarnog prava (prava EU).
7. NAČELA MEĐUNARODNOG TRGOVAČKOG PRAVA
Razlikujemo opšta (politička) i ekonomska načela
A) politička
načelo ravnopravnosti,načelo nezavisnosti država,načelo dobrovoljnosti,načelo nemješanja,načelo teritorijalnog
integriteta,načelo uzajamnih pogodnosti ,načelo odgovornosti
B) ekonomska
- razlikujemo načela koja su temeljna za MTP i načela koja su pretežno sadržana u međunarodnim trgovinskim
sporazumima,
- temeljna ekonomska načela za MTP su:
načelo slobode trgovine,načelo slobode saobraćaja,načelo slobode transfera novca i novčanih vrijednosti.
- načela koja su pretežno sadržana u međunarodnim trgovinskim sporazumima su načela: najpovlaštenije nacije,
reciprociteta, minimalnog sistema, jednakosti, preferencijalnog sistema, pravičnog tretmana, otvorenih vrata i sl..
8. NAČELO SLOBODNE TRGOVINE

2
Podrazumijeva slobodan uvoz i izvoz roba i usluga bez administrativnih ograničenja i zabrana u relativnom smislu
(zabranjena je trgovina narkoticima, robljem, ograničena je trgovina eksplozivom, oružijem, florom i faunom;
sloboda trgovine u apsolutnom smislu ne postoji!)
Tendencija u svijetu: primjena načela organizovane slobodne trgovine uz poštovanje mjera države odnosno
međunarodnih mjera (sto);
U vezi sa načelom slobodne trgovine uvijek se postavljaju pitanja:
A) monopola, B) preferencijalnog (blagonaklonog) položaja, te C) izjednačenja i jednakog postupanja (pravičnog
tretmana)
A) monopol je suprotan načelu slobodne trgovine i predstavlja isključenje ili ograničenje slobodne trgovine za jedne
i apsolutnu slobodu za druge
B) preferencijalni položaj znači blagonakloni položaj u odnosu na privredne subjekte iz drugih zemalja;
C) načelo pravičnog tretmana ili nediskriminacije znači jednako postupanje prema privrednicima iz zemlje kojoj su
date povlastice, a i onim iz drugih zemalja; ukoliko postoje restrikcije prema stranim subjektima iste ih pogađaju
jednako;
9. NAČELO MINIMALNOG SISTEMA I NAČELO RECIPROCITETA
- minimalni sistem je skup pravila koja jedna država mora da obezbijedi stranim priv. subjektima kako bi u skladu
sa sistemom obavljali privrednu djelatnost - minimalna pravila mtp se moraju obezbijediti pri uvozu i izvozu,
trg.zastupanju, komisionu, špediciji, skladištenju, stranim ulaganjima, turističkom prometu...
- načelo reciprociteta je osnovno načelo međunarodnog prava i podrazumijeva identično uzajamno ponašanje
država ugovornica;
- postje dvije vrste reciprociteta:
a) formalni reciprocitet koje se utvrđuje međunarodnim ugovorom;
b) faktički reciprocitetkoji podrazumijeva države jedna prema drugoj postupaju na identičan način - zakon o
carinskoj tarifi... zakon o stranim ulaganjima...
10. NAČELO PREFERENCIJALNOG TRETMANA
- preferencijalni tretman podrzumijeva povlašten položaj privrednih subjekata iz jedne zemlje u odnosu na one iz
drugih država.
- pravni instrument uspostavljanja preferencijalnog tretmana je trgovinski sporazum kojim se uspostavljaju
carinske i dr. okakšice;
Trgovinski sporazumi ove vrste se moge podijeliti na:
razvojne – unapređenje privrednog razvoja industrijski nerazvijenih zemalja i poslijeratna obnova, primjenjuju se na
nove države kandidate za EU (SCG-izvoz šećera)
regionalne – uspostavljaju se između država sa užeg ili šireg teritorijalnog područja (npr stvaranje zone slobodne
trgovine)
granske - kada obuhvataju pogodnosti u određenim privrednim granama, oblastima, npr. poljoprivredi
imperijalne – zasnovane na odnosu supremacije metropola nad kolonijama, zemlje EU i bivše kolonije imaju
zaključene preferncijalne sporazume;
11. SLOBODA ELEKTRONSKE TRGOVINE
Sloboda e-trgovine podrazumijeva elektronsku trgovinu robom i uslugama, e-transfer novca, trgovinu akcijama,
kupovinu i prodaju, usluge..
Pravni osnov e-trgovine je internet mreža i u završnom aktu konferencije OUN o trgovini I razvoju se kaže da je e-
trgovina ključ razvoja globalne privrede. Prednosti koje je čine važnim faktorom privrednog razvoja su smanjenja
troškova, uštede u vremenu, rast efikasnosti.
On- line režim je rezultat brze promjene tehnologije i visokog nivoa globalizacije međunarodnih trgovinskih odnosa.
E-trgovina se danas realizuje posredstvom e-mreža kao što je Internet, no ona se odvijala i ranije u obliku
tradicionalnog e-komerca i posredstvom EDI tehnologija (80-te) Danas se ugovori zaključuju u on-line režimu i u
stvarnom vremenu, bez korištenja tradicionalnih sredstava komunikacije. Informacioni sistem podrazumijeva
posebnu elektronsku strukturu za pripremu, odašiljanje, prijem, čuvanje ili obradu elektronskih dokumenata. Na
međunarodnom planu Uncitral je izradio model zakon o elektronskoj trgovini. Najviši nivo pravne regulative u ovoj
oblasti je dostigla EU. Akti: EU direktiva o e-trgovini iz 2000.g. i poseban program “elektronska evropa” koji uvodi
informacione tehnologije u život građana EU.
12. NAČELO NAJPOVLAŠTENIJE NACIJE
Načelo najpovlaštenije nacije je unošenje u međunarodni ugovor odredbe da se svaka strana ugovornica obavezuje
drugoj strani priznati u određenoj oblasti uzajamnih odnosa prava, olakšice i povlastice koje je ona dala ili će dati
bilo kojoj trećoj državi;
Ne smije se shvatiti doslovno jer to nije povlaščivanje jedne zemlje u odnosu na drugu, već znači suprotno, odnosno
to je izjednačavanje zemalja i sprječavanje privredne diskriminacije.
Obično se ističe da ovu klauzulu karakerišu 4 elementa:
položaj najpovlaštenije zemlje isključuje preferencijalni tretman neke treće zemlje od strane one koja obećava
takav položaj
položaj najpovlaštenije zemlje ne isključuje uspostavljanje naknadnih prednosti
prava i povlastice trećih zemalja se pojavljuju ako predmet upoređivanja
položaj najpovlaštenije nacije ne iziskuje podređivanje nikakvim strogo definisanim pravilima ponašanja

3
(nnn isključuje preferencijalni tretman u domenu suverenih prava države, ali u ius gestionis ovlašćenjima (kao
pr.subjekt) ne.)
Klauzule najpovlaštenije nacije: mogu biti:
jednostrane i dvostrane;
uslovne i bezuslovne;
sadašnje i buduće; i
pozitivne i negativne.
Jednostrane klauzule nn su izuzetak jer se knn zasniva na reciprocitetu (od primirja do mira-poslije rata);
Dvostrane knn su pravilo – na bazi reciprociteta, odstupanje je moguće ali mora biti praćeno Sporazumom o
asimetričnom tretmanu.
Bezuslovne knn - mogućuje simultano i nepos redno korišćenje prednosti datih trećim državama;
Uslovne knn su proizvodi dejstva ispunjenjem nekog uslova (koncesije) da bi se došlo u položaj treće države(koja
ima knn);
Sadašnje knn podrazumeva uživanje samo onih povlastica koje su već date, a pro futuro knn samo one povlastice
koje važe ubuduće;
Pozitivne knn “priznaju sve povlastice”, a negativnom knn se ugovorna strana obavezuje da neće dati ni jednoj
trećoj zemlji bilo kakvu povlasticu koju ne bi priznala zemlji ugovornici, to je obaveza “izjednačenja smetnji”.
13. OGRANIČENJE KLAUZULE NAJPOVLAŠTENIJE NACIJE
Unošenje ograničenja u tekst međ. trgovinskih sporazuma u odnosu na osnovna pojmovna obilježja i domašaj
klauzule NN znatno sužava njeno dejstvo. Ograničenja knn su:
teritorijalna, sužavaju primjenu i dejstvo knn samo na određenu zemlju, federaciju i jedinice;
stvarna, primenjuju se na određene oblasti privrednih odnosa (agrar...);
vremenska –sužava dejstvo u pogledu svog vremenskog važenja i
institucionalna – sužavanje primjene u odnosima nastalim unutar međunarodnih privrednih organizacija,
razlikujemo: apsolutna institucionalna ograničenja (bez odstupanja) i relativna inst. ograničenja (uz odgovarajuće
povlastice prilikom ugovaranja knn);
14. IZUZECI OD KLAUZULE NAJPOVLAŠTENIJE NACIJE
Svaki izuzetak o KNN, kao i njena ograničenja sužavaju dejstvo KNN:
Izuzeci od knn su:
pogranični ili malogranični promet; podrazumijeva niz pogodnosti koje susjedne zemlje čine jedna drugoj u
pograničnom pojasu s obje strane državnih granica, otklanjaju negativna dejstva granice, mora se poštovati princip
reciprociteta koji treće zemlje po samoj prirodi stvari ne bi mogle da ispune, u nekim ugovorima se određuje roba
koja može uživati povlastice u pograničnom području, a u nekim se određuje i širina pojasa pogranične zone u kojoj
će biti isključeno odobravanje koncesija na osnovu klauzule najpovlaštenije nacije;
carinske unije su savez država koje se odriču dela svoje spoljnotrgovinske suverenosti u korist unije, gotovo uvijek
se izuzimaju od dejstva klauzule najpovlaštenije nacije, s obzirom na stepen integracije koji se postiže carinskom
unijom razlikujemo potpune (jedinstvena carinska teritorija, ukidanje carinskih granica, formiranje jedinstvne
carinske tarife prema svim trećim zemljama) i nepotpune carinske unije (postojanje carinskih granica uz
uspostavljanje jedinstvene carinske tarife prema svim trećim zemljama).
izuzeci u cilju zaštite domaćeg i međunarodnog javnog poretka; domaći javni poredak - u cilju
zaštite domaćeg javnog poretka može biti uvedeno ograničenje ili zabrana uvoza ili izvoza određenih proizvoda radi
zaštite zdravlja, javne bezbednosti, morala, socijalnih potreba, međunarodni javni poredak - sva ograničenja uvoza
ili izvoza koja su proistekla iz neke multilateralne međunarodne konvencije su obavezujuća za obe strane
potpisnice bilo kog ugovora, a sve to radi zaštite međ. konvencije i međ. prava;
izuzeci zbog zaštite nacionalnih ekonomskih interesa (prelevmani, antiprim, antidamping, antisubvencije. To su
jednostrane mjere sprovođenja nacionalne ekonomske politike (subvencije, damping- prodaja robe po cijenama
nižim od cijene troškova proizvodnje i transporta ili prodaja po cijenama koje su niže od cijena koje se praktikuju u
zemlji izvoznici, prim – novčana sredstva koje država odobrava kao stimulans proizvodnji najčešće u poljoprivredi)
Antisubvencijske mjere- kompenzatorna dažbina se uvodi radi neutralisanja subvencije uvezene robe, maximalan
iznos je do iznosa subvencije ;
- dopunska carina se propisuje u visini razlike između normalne cijene i cijene po kojoj se uvozi; za isti proizvod koji
se uvozi ne može se naplatiti istovremeno i dopunska i kompenzatorna dadžbina - antiprim su kompenzatorne
mjere u cilju eliminisanja prednosti stranih proizvođača zasnovanih na primovima);
Ako jedna zemlja u cilju stimulacije proizvodnje metodom ofanzivnog protekcionizma primjenjuje primove i
subvencije onda ona nema pravo da se poziva na nespojivost antiprimova i antisubvencijskih mjera sa klauzulom
najpovlaštenije nacije.
Druga vrsta izuzetaka su prelevmani koji predstavljaju posebnu vrstu carinskih dažbina (taksi) koje država
naplaćuje prilikom uvoza prehrambenih i poljop. proizvoda u cilju zaštite svoje proizvodnje, sredstva od prelevmana
se uplaćuju u Evropski fond za organizaciju i i garanciju razvoja poljoprivrede.
15. NAČELO NACIONALNOG TRETMANA I SISTEM OTVORENIH VRATA
Nacionalni tretman omogućava jednak položaj stranih privrednih subjekata sa domaćim, može biti rezultat međ.
sporazuma ili jednostranog akta države - zakona.
Izuzeci određeni poslovi su rezervisani za domaće privredne subjekte (unutrašnja plovidba, ribolov)

4
Relativnost nacionalnog tretmana – se ogleda u tome da u zemljama u kojima država ima veliku ulogu u
nacionalnoj privredi i gdje su ograničena i prava domaćih subjekata nacionalni tretman nema veliku korist za strane
subjekte, za razliku od liberalne privrede koja nema velikih restrikcija, fiskalnih i drugih opterećenja –nacionalni
tretman ima veliku važnost
Prema pravilima STP: nacionalni tretman u međ. trgovinskim odnosima podrazumijeva jednak tretman uvoznih i
domaćih roba na domaćem tržištu u pogledu primjene poreskih i dr.dažbina, transportnih i dr.troškova, uz uslov da
je na uvezenu robu plaćena carina.
Sistem otvorenih vrata postoji kada jedna država nudi svim stranim privrednicima povlašćen položaj u cilju razvoja
privrede domaće države. On isključuje primjenu preferencijalnog tretmana, to je jednostrana obaveza domaće
države prema stranim privrednicima kojima se nude i garantuju određene povlastice.
16. NOVI MEĐUNARODNI POREDAK
Postojeći međ.poredak učvršćivao je dominaciju bogatih i proširuje jaz sa siromašnim državma.
Šezdesetih godina prošlog vijeka novonastale države Afrike i Azije su postavile zahtjev za stvaranjem novog
međunarodnog poretka. Zahtjevana je revizija postojećih koncepcija i principa odnosa između država a odnosila se
na pitanje prava država ekonomsko samoopredjeljenje, suverenitet nad prirodnim izvorima i posebno
eksproprijaciju.
U periodu 1952-1975 usvojeno je 6 rezolucija:
- rezolucija UN opravu slobodne eksploatacije prirodnih izvora i bogatstava,
- tri rezolucije o stalnom suverenitetu nad prirodnim izvorima,
- rezolucija UN 1974, kojom je usvojena deklaracija o ustanovljavanju novog međunarodnog ekonomskog poretka
- rezolucija UN o povelji o ekonomskim pravima i dužnostima država,
1962. Usvojena je rezolucija o principu stalne suverenosti o pravima naroda i naciaj nad prirodnim izvorima.
1973. Usvojena je rezolucija o stalnom suverenitetu nad prirodnim izvorima – neotuđivo pravo zemlje na trajni
suverenitet nad njihovim prirodnim izvorima, morskom dnu i njegovom podzemlju, transnacionalnim kompanijama
je zabranjeno mješanje u unutrašnje stvari zemlje domaćina; takođe države se ne može prinuditi da stranim
investitorima prizna povlašćen položaj;
1974. Usvojena je povelja o ekonomskim pravima i dužnostima država.
17. PROCES GLOBALIZACIJE I MTP
Globalizacija ekonomski znači pretvaranje svjetske privrede u jedinstveno tržište robe, usluga, kapitala i radne
snage; liberalizaciju trgovine, smanjenje i ukidanje tarifnih i netarifnih prepreka
To je dovelo do učvršćivanje veza između država, što je osnovno obilježje procesa globalizacije.
Globalizaciju prate brz razvoj informacionih i telekomun. tehnologija, internacionalizacija kapitala, porast tempa
promena; unifikaciju zakonodavstva na globalnom nivou (krediti mmf i sb, pravila međ. trgovine – sto);
Strateške odluke se donose na planetarnom nivou; kontrolisani privredni razvoj.
Antiglobalisti smatraju da globalizacija podriva državni sektor i slabi sistem socijalne pomoći;
Osnovni usmjeravajući faktori proces aglobalizacije su:
- međunarodna trgovina,
- jačanje mreže multinacionalnih preduzeća,
- internacionalizacija prirodnih resursa i primjen anovih tehnologija.
Tri su osnovna načela koja su značajna za globalizaciju:
prozračnost – dostupnost informacija - podrazumijeva mogućnost saznajne dostupnosti, pravila trgovinskih
operacija i karakteristika njihovih primjena
zabrana diskriminacije –znači da svi moraju imati jednak pristup prema robi iste vrste, ovo načelo podrazumijeva
dva elementa: nacionalni pristup i status najpovlaštenije nacije
načelo mirnog rjašavanja sporova – kaže da je potrebno sporove rješavati pregovorima u okviru diplomatskih
mjera.
Globalizacijom država gubi dio ekonomske suverenosti koju delegira međ. subjektima; stvaraju se gigantski
privredni sistemi i međ. trg. pravo; kroz specijalne ekonomske ratove (kreditne udare, raspad bankarskog sistema,
lom tržišta) uništavaju se nacionalne privrede; djelatnost sto univerzalno mtp i regionalne organizacije stvaraju se
nova pravila mtp
Djelovanje ekonomske globalizacije se odvija na dva kolosijeka:
- univerzalnom – stvaranje STO
- regionalnom - stvaraju se nova pravila MTP
18. SUBJEKTI MEĐUNARODNOG TRGOVAČKOG PRAVA
Subjekti MTP su po svojim karakteristikama specifični, raznovrsni i brojni. U osnovi njih je moguće razvrstati na
slijedeće:
države;
međunarodne organizacije;
preduzeća, odnosno trgovačka društva
(u nastavku detaljnije obrađeno!)
19. DRŽAVA KAO SUBJEKT MTP (javlja se kao subjekt opštih ekonomskih odnosa i kao subjekt poslovnih
odnosa)

5
Država nastupa kao poseban subjekt MTP i nosilac iurae imperii, ali i kao ravnopravan subjekt međunarodnog
poslovnog prava (iurae gestionis) u smislu da stupa u poslovne odnose bilo s drugim državama ili s ostalim
subjektima MTP-a .
Država je subjekt zakonodavne vlasti, sudske vlasti, ali i stvaralac međ.prava (ugovori, konvencije) koji odgovara
za štetne posljedice svojih radnji- delikte; odgovornost može biti subjektivna (na osnovu krivice) i objektivna;
Iz neredovnih odnosa između država (rat i dr. dejstva uz upotrebu oružane sile) mogu nastati značajne ekonomske
posljedice, putem kojih se vrši transfer vrednosti iz jedne zemlje u drugu;
Kontrabanda (krijumčarenje) je nedozvoljena pogranična trgovina ekonomskim vrijednostima i spada u neredovne
odnose. U neredovne odnose spada i “carinski rat”, “ekonomska blokada”, “carinska blokada".
Država kao subjekt poslovnih odnosa može da bude ugovorna strana kod međunarodne prodaje robe, koncesije,
građenja, zajma, garancije, jemstva...
Država pruža garancije privrednim subjektima kod ugovora sa međunarodnim finansijskim organizacijama.
20. EKONOMSKA SUVERENOST DRŽAVE
Država ima tri elementa:
stanovništvo,
teritoriju i
vlast.
Ekonomska suverenost države je pravo da dozvoli ili zabrani potpuno ili djelimično trgovanje sa inostranstvom na
svojoj teritoriji ili trgovinsku djelatnost stranih privrednih subjekata na svojoj teritoriji.
Ekonomska suverenost mora poštovati ekonomski i fiskalni imunitet diplomatskog osoblja.
Ekonomska teritorija obuhvata kopneni, vodeni i vazdušni prostor države na kom se primenjuju fiskalni, privredni,
carinski, finansijski propisi...
Carinska teritorija podrezumijeva proctor na kome djeluje jedinstveno carinsko zakonodavstvo.
Carinske i državne granice ne poklapaju se uvijek (slobodne carinske zone i luke);
Pod carinskom unijom podrazumijeva se odricanje od dijela ekonomske suverenosti u korist novoostvarene
zajednice,(Njemačka 1833., EU-zajednička carinska tarifa)
Slobodne carinske zone su dio državne teritorije izuzet iz carinskog prostora na kom se primenjuju posebne mere
nadzora i olakšica.
Slobodne CZ se nalaze pod upravom organa domaće drž. i regulisane su posebnim zakonima, dijele se na
proizvodne i prometne, te na izvorne i uvozne (kina-brazil);
Država ne uživa imunitet iz odnosa privatnopravnog karaktera koji imaju komercijalni karakter (iurae gestionis).
Imovina države koja služi njenoj javnoj funkcji uživa imunitet od izvršenja, osim ako se država istog odrekne,
komercijalna ne.
21. MEĐUNARODNE ORGANIZACIJE KAO SUBJEKTI MTP
Međunarodna zajednica je jednaka zbiru svih država svijeta, nema status pravnog lica i nije subjekt prava.
Međunarodne organizacije su subjekti međunarodnog prava , jer stvaraju MTP (konvencije, sporazumi, preporuke),
te stupaju u međunarodne poslovne odnose.
Međunarodne organizacije se dijele na :
- one koje stvaraju opšte ulove za poslovanje (izgrađuju novi ius mercatorium – međunarodna trgovačka komora sa
posebnim sistemom sankcija - sui generis) i
- one koje se bave neposredno poslovnim odnosima (MMF, SB);
Međunarodne organizacije kao nosioce normativne delatnosti možemo podijeliti u tri grupe:
međunarodne vladine univerzalne i regionalne organizacije (kao što su STP, Konferencija UN za trgovinu i razvoj-
UNCTAD, Komisija OUN za međunarodno trgovinsko pravo –UNICITRAL, Organizacija UN za industrijski razvoj –
UNIDO, Ekonomske komisije OUN, specijalizovane organizacije UN: ISO-za standardizaciju, MMF, Svjetska banka),
nevladine institucije i tijela: Udruženje za međunarodno pravo–ILA iz 1873. godine, Institut za unifikaciju privatnog
prava u Rimu – UNIDROIT 1926., Međunarodni pomorski komitet CMI);
udruženja međunarodnih privrednika i trgovaca: Međunarodna trgovačka komora u Parizu iz 1919.
Međunarodne organizacije opšteg, univerzalnog karaktera: OUN, STO,GATT, UNCTAD, UNIDO, UNIDROIT, ICC,
UNICITRAL,
Međunarodne finansijske organizacije: MMF, SB, IDA, IFC, MIGA, ICSID,
Međunarodne organizacije regionalnog karaktera: Regionalne ekonomske komisije OUN, OECD, EU, SEV, ZND,
LAFTA, Udruženje za slobodnu trgovinu zemala Centralne Amerike, NAFTA, ARES, ORES, MAGREB.

22. ORGANIZACIJA UJEDINJENIH NACIJA


1945.g. u San Francisku predstavnici 50 država su održali konferencijuna kojoj je prihvaćena povelja UN i statut
međunarodnog suda pravde., 24.10.45. Povelja OUN stupila na snagu.
Privrednim pitanjima i međunarodnom saradnjom se bavi organ UN koji se zove Ekonomsko socijalni savjet
ECOSOC, ima 18 članova koje bira generalna skupština UN, on koordinira saradnju međunarodnih ekonomskih
komisija i djeluje na unapređenje socijalnog zbrinjavanja.
Povelja predviđa da specijalizovane organizacije UN koje se bav eprivrednim, socijalnim, prosvjetnim i
zdravstvenim problemima zaključuju odgovarajuće sporazume sa Ekonomsko socijalnim savjetom.

6
Najvažnije specijalizovane organizacije su: Organizacija OUN za prehranu i poljoprivredu FAO, Međunarodna
organizacija rada MOR, Međunarodni.monetarni fond MMF, Međunarodna banka za obnovu i razvoj IBRD –Svjetska
banka, Opšta poštanska unija UPU, Međunarodna organizacija za civilno vazduhoplovstvo ICAO, Međunarodna unija
za telekomunikacije UIT, Svjetska meteorološka organizacija – WMO.
23. SVJETSKA TRGOVINSKA ORGANIZACIJA – NASTANAK I CILJEVI
Slobodna trgovina i zlatno važenje, te liberalni kapitalizam su odlike 19- i početka 20. vijeka
Država je utvrđivala samo carine koje su imale prvenstveno fiskalni karakter.
30-ih godina 20. vijeka zlatni standard zamenjen je državnom intervencijom u monetarnoj i spoljnotrgovinskoj sferi,
a pravni osnov za regulisanje robne razmjene u tim novim uslovima su bilateralni međudržavni ugovori;
Poslije 2. svjetskog rata došlo je do odlučnijih akcija za uspostavljanje jedinstvenog sistema međunarodne
spoljnotrgovinske razmjene, pojavili su se planovi: Vajtov plan (SAD) za zlatni standard, a Kejnsov (V.Britanija) za
multilateralni bankarski kliring;
1944. U Breton Vudsu (SAD) održana je konferencija na kojoj su bili predstavnici 44 zemlje, složili su se o osnovnim
principima rada MMF-a i osnovni principima svjetske monetarne politike koji su predstavljali kompromis Vajtovog i
Kejnsovog plana;
1947. U Havani održana Međunarodna trgovinska konferencija , potpisivanje Povelje stopirala Amerika iz
ekonomskih i političkih razloga, usvojena je samo 4.glava Povelje koja je definisala pitanja GATT-a (sporazuma o
carinama i trgovini) preko koga se ipak došlo do realizacije ideje o stvaranju STO.
STO predstavlja pravni okvir svjetske trgovine, datum nastanka se vezuje za Sporazum iz Marokeša 01.01.1995.
(tome su prethodili pregovori od 1986 do 1994 –Urugvajska runda pregovora)
Trgovinski ratovi i procesi integracije i globalizacije istakli su potrebu za stalnim organom pogodnim za eliminaciju
sukoba.
STO je međunarodna organizacije pa nije pravni sljedbenik GATT-a (koji je međunarodni sporazum užeg dejstva),
no uslovno se može posmatrati i kao sljedbenik sistema GATT
Stvaranjem STO nestaje mogućnost jednostranog uvođenja mjera vancarinske zaštite i država je u obavezi da
prilagodi svoje zakonodavstvo i druge uslove radi prijema u STO;
STO zahtjeva transformaciju nacionalne privrede ka međunarodnom tržištu, jača elemenat multilateralnosti i
postavlja pitanje prijema u STO.
STO je instrument planiranja svjetske trgovine i mesto za harmonizaciju nacionalnih i regionalnih interesa, te
mjesto rešavanja sukoba interesa.
Osnovne funkcije STO su: da upravlja trgovinskim sporazumima u okviru STO, da je forum za pregovore i praćenje
nacionalnih trgovinskih mera.
Ciljevi STO:
da poveća životni standard,
osigura veću zaposlenost,
stabilan rast realnih prihoda,
poveća proizvodnju i spoljnotrgovinsku razmjenu…
24. OPŠTI SPORAZUM O CARINAMA I TRGOVINI GATT
Opšti sporazum o carinama i trgovini GATT potpisan je 1947. kao sporazum (nakon urugvajske runde pregovora
1994. prerasta u STO-organizaciju).
Osnovni tekst GATT-a ima 35 članova i podijeljen je u tri dijela.
1. dio (1 i 2 član) ima karakter višestrukog trgovinskog ugovora koji sadrži klauzulu najpovlaštenije nacije, sistem
nacionalnog tretmana i tarifni dio;
Osnovna načela GATT-a su:
princip pregovaranja i učvršćenja carinskih koncesija i povlastica, sve eventualne promjene mogu se vršiti nakon
pregovaranja i sporazuma postignutih među članicama
princip zabrane kvantitativnih ograničenja, priznaje mjere zaštite nacionalne ekonomije koje obuhvataju
usklađivanje trgovine i razmjene uz primjen esamo carinskih stopa
princip nediskriminacije, cilj je pravična razmjena
GATT sadrži bezuslovnu klauzulu najvećeg povlaštenja tj. stranoj robi se poslije plaćanja carine obezbjeđuje isti
tretman kao domaćoj robi.
Od 1947.do 1994. 8 rundi pregovora, a najznačajnija je urugvajska runda koja je pored novina u oblasti razmjene
intelektualne svojine i usluga rezultirala osnivanjem STO.
25. NAČELA I ORGANI SVJETSKE TRGOVINSKE ORGANIZACIJE
Načela djelovanja STO su:
trgovina bez diskriminacije,
načelo najpovlašćenije nacije,
nacionalni tretman,
slobodna trgovina,
ukidanje barijera (carine i administrativne mjere) kroz pregovore,
stalna liberalizacija trgovine,
transparentnost trgovinskih politika,
otvorena konkurencija...

7
STO je stalna univerzalna međunarodna organizacija koja pored GATT-a sadrži i Opšti sporazum o uslugama i
Sporazum o trgovinskim aspektima intelektualne svojine (trips);
Sjedište STO je u Ženevi i ona danas broji preko 145 zemalja članica.

Osnovni zadaci STO su:


uređenje trgovinskih odnosa,
stvaranje mjesta za pregovore,
praćenje trgovinskih politika,
rješavanje nastalih sporova...
STO je nosilac procesa unifikacije u oblasti međunarodnog prometa.
Organi STO su:
Ministarska konferencija je vrhovni organ koji čine predstavnici svih članica održava se najmanje jedanput u dvije
godine; donosi odluke o pitanjima koja su regulisana multilateralnim trgovinskim sporazumima.
Generalni savjet je operativni organ Ministarske konferencije između dva zasjedanja.
Ima više komiteta:
Komitet za budžetska, administrativna i finansijska pitanja,
Komitet za trgovinu i prirodnu sredinu i
Komitet za regionalne trgovinske sporazume;
Komitet za platno platno bilansne restrikcije.
Sekretarijat obezbjeđuje primjenu sporazuma, obezbjeđuje forume za pregovore i obezbjeđuje jedinstven sistem
za rješavanje sporova.
Odluke se donose konsenzusom (niko od prisutnih nije protiv predložene odluke).
Pristupanje države STO pored poštovanja pravila zahtjeva i političku saglasnost vodećih država članica STO, radna
grupa ispituje usaglašenost pravnog sistema kandidata sa zahtjevima STO.
Najkraći rok za prijem u članstvo je 2,5 godina.
26. KONFERENCIJA UN O TRGOVINI I RAZVOJU (UNCTAD)
UNCTAD je stalni organ generalne skupštine OUN osnovan 1964. god. sa sjedištem u Ženevi.
U radu konferencije učestvuju sve članice OUN i niz međunarodnih organizacija.
Posvećen je razvoju međunarodnih trgovinskih odnosa u svijetu.
Razmatra probleme međunarodne trgovine sirovinama, gotovim proizvodima, polufabrikatima, investicije,
tehnologiju, privr. Razvoj i dr...
Odluke donosi u formi rezolucija koje nemaju obavezujuće dejstvo.
Najviši organi su:
konferencija (sastaje se jedanput u u četiri godine) i
savjet za trgovinu i razvoj, koji zasjeda između konferencija; savjet ima brojne komitete i sekretarijat kao
administrativni organ.
UNCTAD je usvojio Konvenciju o tranzitnoj trgovini između država bez morske obale, a učestvovao u donošenju
konvencije UN o međunarodnom prevozu robe morem 1978. g., Konvencije UN o registraciji brodova 1986.,
Konvenciji o pomorskom pravu pridržaja i hipoteci iz 1993;
Sagledava i ispituje trendove u svjetskoj ekonomiji i pomaže zemljama u razvoju u prevazilaženju dužničke krize, a
zemljama u tranziciji približava liberalizaciju i globalizaciju i uključivanje u svjetski trgovinski sistem.
Sagledava aspekte privrednog razvoja i njegovu vezu sa stranim direktnim investicijama i novim tehnologijama.
27. ORGANIZACIJA UN ZA INDUSTRIJSKI RAZVOJ UNIDO
Osnovana je 1966. god. kao specijalizovana ustanova OUN za podršku procesu industrijalizacije zemalja u razvoju
na podlozi iskorištavanja nacionalnih i međunarodnih resursa;
Sjedište joj je u Beču, ima 168 država članica.
Organi:
Najviši - Generalna konferencija (sastaje se jedanput u 2 godine)
Rukovodeći - Savjet za industrijski razvoj i komitet za programska i budžetska pitanja.
Djelatnost UNIDA se može podijeliti na:
operativnu (izrada preporuka i programa industrijalizacije) i
pomoćnu (objavljivanje publikacija i informacija).
U početku je postojao kao Program OUN za razvoj (koji je osnovan 1965.) kao pomoćni organ generalne skupštine
OUN za pružanje tehničke i predinvesticione pomoći zemljama u razvoju i finansira se iz dobrovoljnih priloga vlada.
1986. UNIDO iz pomoćnog organa Generalne skupštine prerasta u specijalizovanu organizaciju OUN.
28. MEĐUNARODNI INSTITUT ZA UNIFIKACIJU PRAVILA PRIVATNOG PRAVA UNIDROIT
UNIDROIT je nezavisna međunarodna vladina organizacija, osnovana 1926. god. u Rimu sa ciljem harmonizacije i
unifikacije pravila privatnog prava; transformaciju doživio 1940.g.
Najznačajniji međunarodni tekstovi (ima ih oko 70) su:
Haški jedoobrazni zakon o međunarodnoj kupoprodaji robe iz 1964. g.
Haški jednoobrazni zakon o zaključenju ugovora o međunarodnoj kupoprodaji roba iz 1964;
Konvencija UN o međunarodnoj kupoprodaji robe iz 1980.
Načela za međunarodne trgovačke ugovore iz 1994;
Konvencija o međunarodnom faktoringu,

8
Konvencija o međunarodnom finansijskom lizingu iz 1988. god.
Vodič za sastavljanje ugovora o međ. franšizingu iz 1998.god.;
UNIDROIT okuplja oko 6o država sa pet kontinenata;
29. KOMISIJA UN ZA MEĐUNARODNO TRGOVINSKO PRAVO UNICITRAL
Komisija UN za međunarodno trgovinsko pravo – UNICITRAL osnovana je 1966. Rezolucijom Generalne skupštine
OUN
Zadatak je unifikacija pravila u međunarodnom prometu robe, usluga i novca, od 1979. sjedište je iz Njujorka
prenijeto u Beč,
UNICITRAL čini 36 zemalja iz cijelog svijeta koje bira generalna skupština OUN, mandat svake zemlje je 6 godina,
svake tri godine bira se polovina članova komisije.
UNICITRAL je pripremio niz akata. Rezultat ove aktivnosti su dokumenti kojima se uređuju najvažnij eoblasti
međunarodne trgovine: međunarodna prodaja, međunarodni transport, arbitražno rješavanje sporova i
međunarodna plaćanja, a u novije vrijeme i e-poslovanje.
Odnosno, unifikacija međunarodnog trgovinskog prava preko slijedećih akata: Konvencija UN o ugovorima o međ.
prodaji robe 1980, Konvencija o zastarelosti u oblasti međ. prodaje 1974., Konvencija o ugovorima o međ.prevozu
robe morem iz 1978., Model zakona o međ. transferu kredita iz 1992; Konvencija UN o međ. sopstvenim i međ.
trasiranim mjenicama; Model zakona o nabavci dobara, opreme i usluga (oblast javnih nabavki), Model zakona o
prekograničnom stečaju iz 1997. god.
30. MEĐUNARODNI MONETARNI FOND MMF
MMF je specijalizovana organizacija UN univerzalnog karaktera, osnovan je 1945.g., sjedište u Vašingtonu, okuplja
oko 190 država;
MMF je centralna insitucija međunarodnog monetarnog sistema i međunarodnog plaćanja, te odnosa valuta.
Ciljevi fonda su:
razvoj međunarodne monetarne saradnje,
održavanje valutnih kurseva,
uvođenje multilateralnog sistema plaćanja između zemalja članica,
uravnoteženje platnog bilansa zemalja članica;
razvoj međunarodne trgovine uz održavanje visokog stepen azaposlenosti i realnog dohotka
Organi MMF-a:
skupština guvernera, najviši organ, po jedan guverner i zamjenik za svaku zemlju članicu,
izvršni odbor, vodi opšte poslove fonda i sastoji se od 10 članova(5 članova sa najvišom kvotom učešća, ostali se
biraju svake druge godine, član izvršnog odbora imenuje svog zamjenika,
generalni direktor, organ koji predstavlja fond i njega bira izvršni odbor
Svaka zemlja članica ima 250 glasova plus po još jedan glas na svakih dodatnih 100.000 dolara kvote;
Na bazi odluke o ”opštem aranžmanu za zaduživanje” osnovan je klub razvijenih zemalja koji ima 10 članica.
31. SVJETSKA BANKA
Grupa Svjetske banke ima u svom sastavu:
Međunarodnu banku za obnovu i razvoj (Svjetska banka),
Međunarodno udruženje za razvoj (IDA),
Međunarodnu finansijsku korporaciju (IFC),
Multilateralnu agenciju za investicione garancije (MIGA) i
Međunarodni centar za rješavanje investicionih sporova.
Svjetska banka osnovana je 1944.g. sa ciljem da pomaže obnovu privreda razrušenih zemalja.
Danas je cilj snižavanje siromaštva, plan je da se današnje siromaštvo prepolovi do 2015.g.
SB je pravno lice, kredite SB mogu dobiti samo zemlje članice (uslov je da su članice i MMF-a).
Uslovi za kredit: da zemlja članica isti ne može dobiti na međunarodnom tržištu i da ga može vratiti.
Rok otplate je 15-20 godina uz grejs period od 3-5 godina.
SB je nepolitička institucija, a bavi se i prodajom HOV (dužničke obaveze prema penzijskim fondovima i
osiguravajućim društvima).
Broj glasova u organima SB srazmeran je visini akcionarskog udjela.
Organi SB su:
skupština (čine je guverneri ba naka država članica), 1 put godišnje se sastaje radi utvrđivanja poslovne politike;
izvršni odbor direktora, rukovodi poslovima SB, 1 put mjesečno se sastaje u Vašingtonu, ima 24 izvršna direktora (5
x franc., njemačka, japan, sad i v.britanija);
Predsjednik SB je i predsjednik IO SB.
32. MEĐUNARODNE ORGANIZACIJE REGIONALNOG KARAKTERA MORK
MORK teže da stvaraju carinske unije ili privredna udruženja država regionalnog karaktera koji je mnogo širi od
klasične carinske unije.
Osnov udruživanja je povelja OUN, a jedan od ciljeva je mirno rješavanje sporova.
Postoje 4 Regionalne ekonomske komisije OUN i to:
za Evropu EEK osnovana 1947. sa sjedištem u Ženevi,
za Aziju i Daleki Istok, osnovana 1947. sa sjedištem u Bankoku,
za Latinsku Ameriku 1948 i
Za Afriku 1958.

9
Rad EEK se odvija u komitetima za poljoprivredu, šumarstvo, ugalj, gas, el. energiju, trgovinu
Komitet za trgovinu se stara o unapređenju međunarodne trgovine, velik doprinos standardizaciji opštih uslova za
prodaju specifične robe u vidu Tipskih ugovora (Ženeva 1957.g., funkcionišu na bazi dobrovoljnosti)a to su npr.
“Opšti uslovi” za prodaju krompira, investicione opreme, drveta, voća i povrća i dr.
33. EVROPSKE EKONOMSKE INTEGRACIJE (EZUČ, EEZ, EZAE)
Obuhvataju tri organizacije:
evropska zajednica za ugalj i čelik EZUČ, osnovana 1951.(zemlje Beneluxa, Francuska, Italija, Njemačka) ugovor o
osnivanju zaključen na 50 godina – istekao 2002.g. pa je f-ja ove zajednice prešla na evropsku zajednicu,
evropska ekonomska zajednica EEZ osnovana Rimskim ugovorom iz 1957.g.i
evropska zajednica za atomsku energiju, osnovana Rimskim ugovorom iz 1957.g.
Godine 1965. se došlo na ideju da se od organa sve tri zajednice formira zajednički organ koji donosi odgovarajuće
odluke i mjere za svaku zajednicu posebno. Ova odluka je u skladu sa težnjama zemalja članica se formira ne samo
ekonomska, već postepeno i odgovarajuća politička unija. Tri postojeće povezane regionalne međunarodne
organizacije su spojene u jednu.
*** evropa 6-torice,carinska unija,privr.saradnja
privilegovan položaj bivših kolonija afrike,ka- riba i pacifika,juande 63 i69,lome 75 i 79. part-nerstvo sa
mediteranskim zemljama 85. god.
proširenja eez, 73. (v.b. irska i danska), 81.(gr), 86.(špa. i por), 95.(aus.fin,šved), 2004.(10 država), 2007.(rum i
bug);
1979. prvi neposredni izbori za evr.parlament;
1986. jedinstveni evropski akt ,političke ambi- cije eez,>nadležnost saveta...
1992. sporazum mastriht, eu, evropsko građan- stvo, evropski savet, nema status pravn. lica;
tri stuba eu: 1. tri zajednice; 2. zajednička spoljna i bezbednosna politika; 3. saradnja u oblasti sudstva i unutrašnjih
poslova.
izgradnja monetarnog sistema: evro od 1.1. 2002. monetarna unija ;evrpska centalna banka
evropski korpus za brze intervencije,mons fra
1997.amsterdamski ugovor, cilj:>zapošljavane uklone prepreke slobodi kretanja lica...,>uti-caj eu i izgradnja
institucija eu,proširenje eu ispunjavanjem eko.,pol. demokratskih kriterija
“agenda 2000” o proširenju, pol.perspektivi i finansijskim perspektivama eu.
od 1965.zajednički organi tri zajednice;
eu ima jedinstven vizni režim,zajednički budž-et, zastavu, himnu,dan evrope, komunitarni si-stem, zajedničko
unutrašnje tržište;
eu uma elemenata nadnacionalnosti;
34. EVROPSKA UNIJA
Viktor Igo prvi pomenuo u 19.vijeku ideju o osnivanju Sjedinjenih Država Evrope, zatim treba spomenuti Šumanovu
ideju o evropskoj integraciji iz 1950. godine.
Novembra 1993.stupio na snagu Sporazum o osnivanju EU koji je potpisan februara 1992. u Mastrihtu.
Ugovorom se EZ transformisala u EU. Evropska unija djeluje preko organa zajednice –komisije, savjeta ministara,
parlamenta i suda pravde EU. Ciljevi ove djelatnosti su upravljanje internim, jedinstvenim tržištem i ostvarivanje
zajedničke ekonomske politike država članica EU. To su uglavnom ciljevi koji su bili i osnovni ciljevi EZ prije
transformisanja u EU.
EU prati i stvaranje jedinstvenog monetarnog sistema sa jedinstvenom valutom -eurom koji se primjenjuje od
01.01.2002. u zemljama članicama. Zemlje koje su pristupile monetarnoj uniji morale su prije toga uskladiti svoje
bankarske i finansijske sisteme. Osnovana je i banka EU.
EU vodi zajedničku (ne jedinstvenu) spoljnu politiku, a vode je najviši organi unije, u prvom redu savjet u čijem radu
i odlučivanju učestvuju ministri spoljnih poslova unije.
EU nema status pravnog lica.
EU je oslonjena na tri stuba:
tri zajednice (nakon 2002 -dvije);
zajednička spoljna i bezbednosna politika;
saradnja u oblasti sudstva i unutrašnjih poslova.
Treba spomenuti i Amsterdamski ugovor iz 1997.kojim se usavršava organizacija EU,utvrđuju ciljevi i principi za
njihovo ostvarivanje.Ciljevi su: veće zapošljavanje, ukloniti prepreke slobodi kretanja lica..., veći uticaj EU i
izgradnja institucija EU, proširenje EU ispunjavanjem ekonomskih, političkih i demokratskih kriterija.
Na osnovu amsterdamskog ugovora Komisija EU je usvojila “Agendu 2000” o proširenju, političkoj reformi i
finansijskim perspektivama EU.
EU ima jedinstven vizni režim, zajednički budžet, zastavu, himnu, dan evrope, komunitarni sistem, zajedničko
unutrašnje tržište; u EU postoje elemenati nadnacionalnosti;
35. ORGANI EVROPSKE UNIJE
Organi EU su:
evropski parlament - demokratski izabran organ ,od svih građana članica unije, na opštim neposrednim izborima;
zakonodavnu vlast deli sa savjetom, broji 785 članova, vrši nadzor nad organima unije, usvaja i kontroliše budžet;
evropski savjet - čine šefovi država i vlada zemalja članica, 6 meseci predsjedava zemlja članica; donio svečanu
deklaraciju o eu iz 1983., sličan je kolektivnom šefu države;

10
savjet eu (savjet ministara eu) - je osnovni organ eu; opšti savet- ministri inostranih poslova i posebni savet-
ministri posebnih resora, savjet usklađuje opštu ekonomsku politiku država članica, donosi odluke i prenosi na
komisiju eu ovlaštenja za sprovođenje odluka;
- savjet eu je nadležan za vođenje spoljne politike, bezbjednosti, pravde i unutrašnjih poslova
- pomoćni organ savjeta eu je komitet stalnih predstavnika, coreper 1 i coreper 2 (ambasadori
država članica pri eu);
- na predlog komisije savjet eu donosi odluke o zajedničkoj ekonomskoj politici uz mišljenje
parlamenta
4. komisija eu - je organ nezavisan od država članica, to je izvršni organ eu koja donosi uredbe, preporuke i
mišljenja; samostalno donosi odluke za koje je ovlaštena aktima saveta eu i u interesu unije; odgovara za svoj rad
evropskom parlamentu; svaki član komisije odgovara za svoj resor, a odluke donosi kolektivno; jedinstven pravni
sistem, ima pravo da predlaže propise;
Pravosudni organi EU (u funkciji su očuvanja legaliteta institucija eu):
5. sud pravde je glavni pravosudni organ sa prvostepenim sudom koji mu se pridružio 1989.g.;
zadatak mu je da obezbjedi poštovanje prava pri tumačenju ugovora, čine ga 15 sudija iz zemalja članica i devet
pravobranilaca;
sud se izjašnjava po preducijalnim zahtjevima u tumačenju prava eu po zahtjevima nacionalnih sudova, bitan je
značaj pravobranilaca u stvaranju prava;
6. prvostepeni sud odlučuje po zahtjevima pojedinaca i preduzeća i zadatak mu je da rastereti sud pravde, koji
rješava po žalbama 1.stepenog. kriterij izbora sudija svake 3 god. ½ sudija;
7. računovodstveni sud ispituje zakonitost izdatih računa u finansijskom prometu; podnosi izveštaj parlamantu i isti
objavljuje u sl.listu, vrši kontrolu korištenja sredstava budžeta eu, kontrolu rada komisije eu;
u funkciji je očuvanja legaliteta institucija eu
zajedničko odnosno unutrašnje tržište je za-jednička eko. teritorija na kojoj je uspostavl-jen režim slobode kretanja
roba,usluga, lica i kapitala, te pravila konkurencije;
carinska unija, zabrana diskriminacije, kvanti- tativnih ograničenja u robnoj razmeni;
36. USLOVI ZA ČLANSTVO U EU
geografski - da se radi isključivo o evropskoj državi
ekonomski –da se radi o slobodnoj tržišnoj privredi, gdje postoji ravnopravnost svojine, privatizacija,
politički - demokratski višeparlamentarni sistem
Pažnja posvećena harmonizaciji pravnog sistema zemlje kandidata sa komunitarim pravom eu, standardizaciji,
ljudskim pravima...
Poseban pristup zemljama zapadnog balkana - sporazum o stabilizaciji i pridruživanju, bih i srbija; makedonija i
hrvatska kandidati, monetarna stabilnost neophodna...
37. SAVJET ZA UZAJAMNU EKONOMSKU POMOĆ (SEV) I ZND
Savjet za uzajamnu ekonomsku pomoć- sev je pandan oecd , osnovan je 1949. godine u Moskvi. U ovom savjetu su
bile sve zemlje iz našeg okruženja pa i Jugoslavija (sssr,bug.rumunija,čssr,mađarska,poljska, pa albanija,ddr, kina,
vijetnam 78., kuba od 72.mo-ngolija 62.)
1992. SEV prestao da postoji; iz njega se razvila zajednica nezavisnih država - ZND 1991. Rusija, Bjelorusija,
Ukrajina +8 bivših država SSSR;
ZND je međunarodna. regionalna organizacija usmjerena ka ekonomskim reformama, tržištu, preduzetništvu,
jedinstvenom prostoru, koordinisanoj spoljnotrgovinskoj politici, te antimonopolskoj politici;
Ugovor o osnivanju ekonomske unije iz 1993.god je osnov za usaglašavanje nacionalnih zakonodavstava i
međunarodnog prava, te izrade model zakona.
U cilju harmonizacije privrednog zakonodavstva na nivou ZND usvojen je sporazum o principima zbližavanja
privrednih zakona zemalja članica 1992., a što se odnosi na prava industrijske svojine, statusa privrednih
organizacija, bankarstva, ekologije, transporta, carine, poreza, cijena, antimonopolskog prava...
Ugovor o osnivanju ekonomske unije ZND zasnovan je na poštovanju suvereniteta, većeg životnog standarda,
slobodnom prometu...tehnološkim sporazumima.
Ovaj ugovor je okvirni ugovor o privrednoj saradnji.
Ciljevi unije su: zajedničko ekonomsko tržište, stabilan privredni razvoj, jednaki uslovi, ekologija, zajednički projekti,
slobodan promet robe,kapitala,usluga...
Organi unije su Organi ZND i Unije i to:
savjet šefova država,
savjet šefova vlada i
savjet ministara inostranih poslova i međudržavni ekonomski komitet (mek) (nadnacionalne strukture);
38. REGIONALNE MEĐUNARODNE ORGANIZACIJE
Međunarodne organizacije regionalnog karaktera: Regionalne ekonomske komisije OUN, OECD, EU, SEV, ZND,
LAFTA, Udruženje za slobodnu trgovinu zemala Centralne Amerike, NAFTA, APEC, OPEC, MAGREB.
LAFTA - latinsko američka zona slobodne trgovine, 1960. Montevideo, Argentina, Brazil, Čile, Mexiko, Paragvaj,
Peru, Urugvaj; cilj zajedničko tržište, postoje tri grupe zemalja: razvijeni arg,bra,mex,; slabo razvijeni paragvaj i
ekvador,; usko tržište čile, kolumbija,peru i urugvaj; sukob interesa zemalja članica.
Udruženje za slobodnu trgovinu zemalja Centralne Amerike, cilj je stvaranje carinske unije, te razvoj poljoprivrede i
industrije, članice: Gvatemala, Salvador, Honduras, Nikaragva ,Kostarika.

11
NAFTA - sjeverno-američki sporazum o slobodnoj trgovinskoj razmeni, Kanada, Meksiko, SAD; obilježje slobodan
protok roba, kapitala,usluga i lica.
APEC - azijsko-pacifička ekonomska korporacija- Okeanija, Australija, N.Zeland, SAD, Kanada, zemlje jugoistočne
azije.
OPEC organizacija zemalja izvoznica nafte, 1960. osnovan, cilj: Alžir, Ekvador, Indonezija, Iran, Irak, Katar, Kuvajt,
Libija, Saud. Aarabija, Emirati, Venecuela, Gabon, garantovana proizvodnja 425 miliona t godišnje, najviši organ
konferencija (sastaje se 2 puta godišnje), savjet guvernera i ekonomska komisija, sjedište u Beču.
6. MAGREB (Alžir, Maroko, Tunis, Libija u užem smislu; i Sjeverna Afrika-Egipat, Sudan, Mauritanija u širem smislu),
u Tangeru 1958. osnovana Konferencija i stalni sekretarijat, te savjet ministara za privredna pitanja.

39. PRIVREDNE ORGANIZACIJE KAO SUBJEKTI MEĐUNARODNOG PRAVA


Javljaju se u formi nacionalnih i multinacionalnih preduzeća, pa i individualnih trgovaca, čiji je cilj sticanje dobiti;
Predmet izučavanja trgovačkog prava države su trgovačka društva, a djelom MTP su osnivanje preduzeća u
inostranstvu, spolj.trg.promet, of-šor preduzeća.
Interes za osnivanje preduzeća u inostranstvu raznih zemalja zavisi od stepena razvoja privrede (Slovenija, BiH,
sada)
Osnivaju se i mješovita i sopstvena preduzeća, preko stranih direktnih investicije u skladu sa privrednom politikom
države;
Cilj je veći izvoz, nastup na novom tržištu,
Osnivaju se preduzeća u trgovini, proizvodnji,odnosno za pružanje usluga.
Sopstveno preduzeće, predstavništvo ili poslovnu jedinicu, sa obavezom obaveštavanja nadležnog ministarstva
radi evidentiranja;
Ostvarena dobit se koristi: za nova ulaganja, za repatrijaciju, povrat uloženih sredstava.
Preduzeće je dužno dostaviti izvod iz registra zemlje sjedišta državnom organu svoje zemlje, u suprotnom se briše
iz registra;
Moguće je i osnivanje holding preduzeća u inostranstvu;
Poštovanje teritorijalnog i personalnog principa; ako preduzeće iskaže gubitak u inostranstvu pokriva ga saglasno
zakonu zemlje sedišta.
Predstavništvo u inostranstvu istražuje tržište, vrši pripremne radnje za izvoz i zaključenje ugovora, operativno
tehničke radnje u vezi prevoza robe;
Poslovna jedinica obavlja pojedine poslove u inostranstvu (servisne, prodajne, skladišne).
Predstavništvo, posl. jedinica su sastavni dio preduzeća, nemaju status pravnog lica i obavljaju poslove za
preduzeće i podnose izvještaj preduzeću;
Prestanak rada predstavništva i poslovne jedinice u inostranstvu nastupa: odlukom preduzeća osnivača, zabranom
vršenja transfera i nevršenjem transfera novca 2 godine;
Nadležno ministarstvo za ekonomske odnose donosi rješenje o brisanju iz registra;
Preduzeće može na osnovu pismenog ugovora povjeriti stranom pravnom licu (na osnovu potvrde o bonitetu
izdate od strane komore) poslove zastupanja, konsignacionu prodaju i vršenje servisnih_usluga.
U tom slučaju potrebno je obavjestiti nadležni organ radi evidentiranja;
40. MULTINACIONALNE KOMPANIJE
Predstavljaju sistem većeg broja privrednih društava osnovanih u više država na čelu sa jednim dominantnim i više
potčinjenih društava,
Odlikuje ih ekonomsko jedinstvo u raznim oblasti ma (elektronike, naftne ind.auto ind, usluga...)
Danas se 1/3 svjetske trgovine odvija neposredno u okviru MK koje kontrolišu 50% svjetskog prometa robe usluga i
novca i 40 % ukupnog obima industrijske proizvodnje u svjetu;
Prvih deset MK ima veći godišnji promet od DBP 2/3 država u svijetu;
MK po pravilu sjedište ima u nekoj državi, čije nacionalne propise mora da poštuje;
Transnacionalne kompanije (TNK) formiraju se na bazi kapitala jedne zemlje u većem broju država
Multinacionalne kompanije (MNK) su vlasništvo subjekata iz većeg broja zemalja.
MK su pokretači svjetske privrede preko više osnova:
MK su nosioci globalizacije (coca cola, mekdonal- ds, microsoft, film...);
pod jurisdikcijom su nacionalnih država, ostvaruje se ekonomsko jedinstvo u funcionisanju;
-ekonomski i socijalni savet oun je osnovao centar i komisiju za transnacionalne kompanije, a komisija je sačinila
kodeks ponašanja TK kao preporuka; (bez poličkog mješanja, korupcije, poštovanje nacionalnih propisa;
Prednosti MK su: niža cijena, plasman novih tehnologija, privredni razvoj, dobra organizacija...
Unutrašnju kontrolu poslovanja vrši dominantno društvo; MK ne kontroliše samo jedna jurisdikcija;
MK koristi komparativne prednosti (jeftina sirovina, radna snaga, “poreski raj”);
Mogu se pozivati na eksteritorijalnu primjenu prava sjedišta dominantnog preduzeća;
Imaju mogućnost manipulisanja transfernim cjenama, sa prenosom usluga u zemlje koje nude poreske povoljnosti;
41. HOLDING
Holding je pravni oblik privrednog organizovanja djelatnosti (potiče iz SAD). Ovaj termin se koristi za obilježavanje
privrednih društava u cjelini i njegovog glavnog subjekta.
Danas se najčešće javlja kao finansijski centar sistema privrednih preduzeća u kom neposredno ne obavlja
privrednu delatnost, a ponekad ni poslove privredno pravnog prometa;

12
Akcionarski holding postoji ako: glavna holding organizacija mora biti vlasnik akcija drugih preduzeća iz sastava
holding grupe; u sastavu ima većinski paket akcija, i ako svako od preduzeća ima pravn. subjektivitet;
U praksi je moguć holding, a da centralni holding nema svojinska prava nad preduzećima kojima upravlja;
-Moguć je i holding za pružanje usluga članicama (u vezi poreskih ili pravnih pitanja);
Patentni i licencni holding predviđa prenos prava industrijske svojine na centralni holding radi efikasnije zaštite i
potpunijeg iskorištavanja;
Finansijski holding obezbjeđuje članice sistema finansijskim. sredstvima (prednosti zemalja sa povoljnijom
strukturom i načinom finansiranja;
Čisti holding obavlja samo kontrolne i upravljačke funkcije, a mješoviti holding pored njih i industrijske funkcije,
kreditno- finansijske i dr.
U praksi finansijski holdinzi biraju za sjedišta zemlje koje im nude finansijske i dr. povoljnosti, kao “oaze
povoljnosti”;

42. PREDUZEĆA U EU
Pravo fiz. lica i pravnih lica rezidenata države članica EU je da na teritoriji drugih država članica mogu osnivati
preduzeća, filijale, predstavništva = pr. nastanjivanja;
U EU se izgrađuje sistem jedinstvenih formi trgovačkih društava regulisan evropskim pravom;
Evropska kompanija se osniva u formi akcionarskog društva, a osnivači mogu biti doo i ad iz država članica EU u
najrazličitijim kombinacijama iz dvije ili više država;
Evropska ekonomska grupacija ili Evropsko udruženje sa ekonomskim ciljem je nov oblik utvrđen komunitarnim
pravom, a osnova mu je rješenje iz francuskog zakonodavstva;
Osnovna razlika je u cilju koji se ostvaruje, a on je koordinacija u obavljanju konkretne privredne djelatnosti
zajedničkim radom (nova tehnologija, usavršavanje organizacije rada, sirovine, usluge)
Preduzeće se osniva se u trgovini, zanatstvu, uslugama, industriji a krajnji cilj je povećanje dobiti svojih članica;
Pravo konkurencije i državna pomoć - svaka državna pomoć mora biti notifikovana kod komisije EU i ona mora biti
dostupna javnosti radi povrede prava konkurencije;
Multinacionalna preduzeća Zajednice Nezavisnih Država - Državna preduzeća mogu da se osnivaju u nerazvijenim
regionima (ostvaruju se neprivredni, socijalni ciljevi), kroz državnu pomoć, manje dažbine i sl. odlike su
multinacionalnih preduzeća ZND, svaka država ZND ima svoj nacionalni okvir:
- proces osnivanja zajedničkih preduzeća, privrednih udruženja i komercijalno finansijskih organizcija definisan je
sporazumom o saradnji u oblasti investicione djelatnosti, pored njega tu su i sporazumi država učesnica u poslu
kao izvor prava.
Status nacionalnog tretmana je prisutan u odnosima između država ZND;
- sistem garancija definisan je konvencijom o zaštiti prava investitora – zajedničke garancije na jedinstvenom
tržištu ZND;
Međudržavno ad osnovano od vlada 12 država ZND za proizvodnju traktora i dr. poljopriv. mašina ima nadzorni
savet (članovi predstavnici vlada)
Strateška tehnološka osnova razvoja preduzeća:
-”međunarodni aviomotori” kompanija od 50 preduzeća odbrambenog kompleksa i “nižgorodski auto- mobili”;
-konvencija o transnacionalnim kompanijama u ZND koja podstiče saradnju preduzeća zemalja;
-pravila o finansijsko – industrijskim grupama i postupku njihovog osnivanja – isti cilj udruživanje preduzeća.
Države andske grupe unifikuju pravila o pravnom položaju i djelatnosti preduzeća na teritoriji Venecuele, Ekvadora,
Kolumbije, Perua i Čilea.
Donijeli su 1970. godine kodeks o inostranim investicijama koji je sastavni dio domaćeg zakonodavstva.
43. OF-ŠOR KOMPANIJE
Of - šor kompanije (van granice, obale) nacionalnu privredu odlikuje internacionalizacija i naučno-tehnička
revolucija;
- ili zemlje poreskog raja- Kipar, Panama, Malta, Kajmanska ostrva, Panama, Lihtenštajn...
-of šor izbjegava plaćanje direktnih oblika poreza (porez na prihod i na dobit), plaćaju se fiksne stope 2-5 % što je
ništa sa usporedbom poreznih stopa od 25-30% u evropskim zemljama; bescarinski uvoz osnovnih sredstava i
mogućnost dobijanja kreditne karte radi plaćanja van zemlje raja; bitan je sporazum o izbjegavanju dvostrukog
oporezivanja između država kako porez ne bi bio ponovo plaćen.
-of šor kompanije se koriste za registraciju sjedišta brodarskih kompanija (Liberija, Panama, Kipar...);
-of šor kompanije osiguravaju anonimnost vlasnika kapitala, korištenjem instituta prenosa ovlaštenja na
punomoćnike,
- zemlje of šor kompanija odlikuje visok nivo advokatskih usluga u registraciji i upravljanju;
- zemlja sjedišta nudi i pogodnosti u nasljeđivanju, kao i visok nivo komunikacijskih usluga u smislu upravljanja i
eventualne seobe kapitala u slučaju nastupanja političkih rizika;
- zemlja nudi i visok stepen bankarskih usluga;
44. DIREKTNE STRANE INVESTICIJE
Strane investicije su transfer sredstava ili materijala (opreme, novca, svojine) iz jedne u drugu zemlju (država
davalac i primalac kapitala) ;
Razlikujemo:
- 1.statusna (stiče se pravo svojine) i

13
- 2. obligaciona (ugovorno-pravna) stiče obligaciona prava iz ulaganja;
- 3. zajednički poduhvati (joint venture)
Direktne strane investicije su investicije sa namerom da se ostvari trajni interes u upravljanju recipijentom
(kontrola); minimalni iznos kapitala u drugom preduzeću je 10%;
Uspostavljanje trajnih ekonomskih odnosa i ostvarivanje znatnog uticaja na upravljanje preduzeća.
DSI se ispoljavaju kroz: osnivanje novog pravnog lica (grinfild), otkup postojećeg pravnog lica ili njegovog dijela i
ulaganje u novo pravno lice (u cjelini ili više od 10% učešća);
(kredit sa rokom od 5 godina ili više – da ili ne DSI).
Strani investitor je: strano pravno lice, strano fizičko lice, domaći državljanin sa boravkom u inostrastvu dužim od 1
godine (česta rešenja u uporednom zakonodavstvu.)
45. ZAJEDNIČKA ULAGANJA I PORTFOLIO INVESTICIJE
Zajednička ulaganja (joint ventures) se realizuju kroz ugovore o stvaranju tzv.zajedničkog preduzeća na principima
zajedničkog upravljanja i zajedničkoj podjeli dobiti i rizika srazmerno ulozima (u SFRJ 1967. bilo predviđeno
zakonom); može kroz jedan posao ili stalni poslovni odnos (sony ericss –on, texaco i royal dutch shell);
Portfolio investicije - strani ulagač stiče HOV sa pravom učešća, dužničke HOV (obveznice i zapisi) ili druge novčane
instrumente i finansijske derivate (opcije) bez namjere da upravlja, već samo da ostvari dobit u preduzeću;
-To je kupovina HOV od strane nerezidenta;
-Ne ulaže se u proizvodnju, već u finansije tj. u institucionalne investitore (penzione fondove, osi- guravajuća
društva, investicione fondove);
Portfolio investicije mogu biti dugoročne i kratkoročne (cilj brza zarada);
-Portfolio investitori manje su zaštićeni od stranih dirktnih investitora, jer je rad berzi regulisan nacionalnim
propisima;
Posebni oblici stranih ulaganja su koncesije, bot poslovi, ugovori o ulaganju tj. transferu prava intelektualne svojine
(ug. o licenci, ug. o vođenju preduzeća;)
Značaj stranih investicija:
- na makro planu utiču na strukturu, obim i pravac međunarodne trgovine i položaj države domaćina
- na mikro planu – razvoj tehnologije jer su strani investitori multinacionalne kompanije, menadžmenta-
privatizacija u zemljama u tranziciji primer;najveći izvoznici kapitala:SAD, EU, Japan, Njemačka, pa Kina, Rusija...
Slovenija;
46. PRAVNI IZVORI STRANIH INVESTICIJA
pravni izvori stranih investicija
A) 1.međunarodni ( i običajna međ. pravila) i 2. nacionalne (unutrašnje) izvore -posebni zakoni, podzakonska akta
(iz poljoprivrede, autoindust. turizma); međ. konvencije (univerzalne, regionalne i bilateralne) kao i “meko pravo” –
međ. običaji;
B)po teritoriji: opšti, regionalni i bilateralni izvori;
-1. predinvesticiona faza: definišu se uslovi za strane investicije i administrativne osnivačke radnje i 2.
investiciona faza – u kojoj se manifestuje tretman i zaštita stranih investicija;
liberalni pristup stranim investicijama podrazumijeva jednak pravni položaj-nacionalni tretman i klauzulu
najpovlašćenije nacije;
Konzervativni pristup - država sama odlučuje o uslovima za strano investiranje;
izuzimanje pojedinih oblasti iz stranih ulaganja predviđaju mnoge države , a i model bilateralnog
ugovora sad i multilateralnog sporazuma o investicijama oecd-a;
Transparentnost ulaganja u državi, kao i nadgledanje od strane države manifestuje se upisom u posebne registre
(normativni sistem) ili pak dobijanjem dozvola (sistem dozvola);
-mnoge države formiraju posebne agencije za strana ulaganja, javnost i promocija ulaganja;
47.ZAŠTITA STRANIH INVESTICIJA
Zaštita stranih ulaganja ostvaruje se kroz:
- pravičnu naknadu kod nacionalizacije:
- repatrijaciju sredstava od prodaje preduzeća;
- repatrijaciju profita i dividendi ostvarenih radom
- repatrijaciju dr. prihoda (od licence);
- repatrijaciju glavnice i kamate po datim zajmovima;
- stabilnost poreskih i dr. zakona;
Zaštita stranih investitora se ostvaruje nediskriminacijom- nacionalnim tretmanom ili klauzulom najpovlašćenije
nacije;
Javnopravne garancije u BiH i entitetima: ustav, zakoni, bilateralni sporazumi (garantuje se svo- jina, slobodno
iznošenje kapitala, uz ograničenje koje predviđa opšti interes – nacionalizacija...);
privatnopravne garancije garancije i jemstva koja se predviđaju ugovorima;
Bilateralni sporazumi o zaštiti stranih ulaganja; potreba određivanja opštih uslova zaštite stra- nih ulaganja na
nivou svetske privrede;
Multilateralni sporazum o zaštiti zemalja učesnica pakta stabilnosti jugoistočne evrope su:
Bih je potpisala: konvenciju o rješavanju investicionih sporova između država i državljana drugih država iz 1965.
godine i konvencije o multilateralnoj agenciji za garantovanje investicija MIGA iz 1987.god.

14
Klauzule koje predviđaju ovi međ. akti su: nacionalni tretman, k.najpovlašćenije nacije, k. slobodnog tranzita, k.
nediskriminacije;
Članstvo u sto donosi:liberalizaciju trgovine, kl. najpovlašćenije nacije, jedan od uslova za EU,
BiH je zaključila 10 bilateralnih sporazuma o unapređivanju i zaštiti stranih ulaganja;
-komercijalni i nekomercijalni (politički) rizici;
Stabilizaciona klauzula u ugovoru o nemjenjanju propisa na štetu stranih ulagača;
Reviziona klauzula- njome se predviđa ugovorom proces izmjene istog uslijed izmjenjenih okolnosti;
Pozitivno zakonodavstvo Bih predviđa klauzulu nacionalnog tretmana za strane ulagače;
ulog str. ulagača može biti predmet eksproprijacije samo ako je predviđena zakonom i njome se ostvaruje opšti
interes i uz pravičnu naknadu;
Indirektna (faktička,puzeća) eksproprijacija kroz niz mjera države da primora stranog ulagača
da proda svoje udjele ili akcije (porez, takse...)
Isplata naknade u konvertibilnoj valuti hitno;
Strani ulagač ima pravo i na naknadu zbog gubitka u slučaju ratnih sukoba, revolucije, građanskih potresa,
nepredvidivih događaja, za koje se ustanovi odgovornost države;
strani ulagači imaju ista prava kao i rezidenti u bih (investira i reinvestira, izuzeti su od plaćanja carina i carin.
dažbina izutev carinskog evidentiranja, opreme)
Strani ulagači imaju pravo na otvaranje računa kod poslovnih banaka, dozvoljen je transfer dobiti u
inostranstranstvo.
Odlaganje i sprječavanje transfera imovine SU u inostranstvo vrši se radi: bankrotstva, nesolve- ntnosti, zaštite
prava poverilaca, izdavanja,trgovanja ili poslovanja HOV i vođenja krivične odgovornosti i po presudama i drugim
nalozima suda ;
Zaštita stranih ulaganja ostvaruje se osiguranjem investicija na nacionalnom i međunarodnom nivou (MIGA-
multilateralna agencija za osiguranje) osiguranje na nacionalnom nivou vrši se osnivanjem posebnih garantnih
fondova ili agencija za osiguranje izvoznih kredita i investicija;
49.NEKOMERCIJALNI RIZICI
Nekomercijalni rizici :
-neplaćanje duga,a država dužnik ili garantuje za dužnika;
-politički događaji ili rat su smetnja za naplatu potraživanja;
-opšti moratorijum neplaćanja;
-zabrana uvoza ili izvoza roba ili usluga;
-zabrane ili onemogućavanja transporta robe;
-katastrofalne elementarne nesreće;
-jednostranog raskida ugovora od strane države
-nacionalizacije, eksproprijacija. i dr. mjere sa sličnim.dejstvom
-nemogućnost raspolaganja imovinom najmanje12 mjeseci zbog mjera države domaćina:
- uništenja ili oštećenja imovine u toku rata koji vodi država;
50.PRAVNI OKVIR ZA STRANA ULAGANJA
pravni okvir stranih ulaganja
SFRJ je 1967. god.izmjenama zakona o sredstvima privrednih preduzeća dozvolila strana ulaganja u domaća
preduzeća na ugovornoj osnovi na bazi zajedničkog snošenja rizika i dobiti;
-1973. g. poseban zakon o ulaganju sredstava stranih lica u domaće our-e
-danas posebni zakon.o stranim ulaganjima i dr. zakoni.
-zakon. o politici direktih stranih ulaganja u bih, zak. o stranim ulaganjima rs, zakon o koncesijama rs, zakon o
koncesijama bih, zakon o slobodnim. zonama u bih., entitetski propisi su primarni u primjeni.
Strano lice: strano pravno lice sa sjedištem u inostranstvu, strano fizičko lice sa prebivalištem u inostranstvu i
domaći državljanin sa prebiv. (boravištem) većimod 1 godine u inostranstvu;
osnivanje preduzeća ili kupovina dela preduzeća, obavezna pismena forma ugovora tj. odluke;
ulog: u stranoj, domaćoj valuti, stvarima, pravima intelektualne svojine , hov, reinvestirana dobit, drugim
imovinskim pravima;
uslovi i ograničenja: prihvaćen liberalni koncept u zakonu-nacionalni tretman.ograničenje manjin- sko učešće
stranca u pojedinim oblastima (zabra- njene zone, proizv. oružija...)uz posebnu sagla- snost nadležnog organa u
roku od 30 dana;
podsticajne mere koje važe samo za str. ulagače i tiču se režima uvoza, plaćanja carine (sem na auta i automata za
igre na sreću, oporezivanja, devi- znog plaćanja, iznošenja stvari koje su ulog str.
- strani ulagači u bih moraju svoja ulaganja registrovati kod ministarstva spoljne trgovine i eko. odnosa bih.
(minis. za eko. odnose i koordinaci- ju rs);
-strana ulaganja se evidentiraju kod agencije za unapređenje inostranih investicija u bih, a upisuju
kod nadležnog suda po mestu sedišta preduzeća.
dokapitalizacija je moguća ug. o ulaganju;
ulaganje kapitala dva ili >pl-fl radi obavljanja je-dnog posla uz zajednički rizik i dobit u pisanoj formi – joint venture
slični ortakluku (samo što je ortakluk trajnog karaktera);
51. POSEBNI OBLICI STRANIH ULAGANJA
posebni oblici stranih ulaganja

15
1.koncesije tj. pravo korišćenja prirodnog bogatstva, dobara u opštoj upotrebi ili obavljanja de- latnosti od opšteg
interesa; 2.koncesije po bot sistemu (ili ugovori o finansiranju projekta);
52 KONCESIJE
predmet koncesije po pravnoj teoriji su:
1.k. javnih službi, 2.k. za korišćenje prirodnih bogatstava, 3.k.dobara u opštoj upotrebi;
u međunarodnoj praksi predemet koncesija su: 1. javni saobraćaj, 2. rudna bogatstva, i 3. ostale industrijske
delatnosti,
koncesija se dodeljuje u posebnom postupku određenim nacionalnim zakon odavstvom kroz:
- objavljeni konkurs i – podnošenjem zahteva zainteresovanih lica(uz postupak javnog konkur.);
konkurs se zasniva na ptrincipima: javnosti, konku- rencije, ravnopravnosti i jednakosti učesnika;
a odluka donosi od strane organa uprave, s tim što je stranci obezbeđena upravna i uprav.sudska zaštita, kroz
upravni spor.
akt o koncesiji donosi javno telo u formi zakona ili akta donetog na osnovu zakona (organ uprave ili lokane
samouprave);
koncesioni akt ima elemente akta javne vlasti i dvo –stranog ugovora; ako je samo jedan akt to jr ug-ovor o
koncesiji.
ugovor o koncesiji je dvostranoobavezujući zaključen između državne vlasti ili lokalne samou- prave kao davaoca k.
(koncedent) i koncesionara (fl ili pl domaće ili strano) kao primaoca k. koji uz naknadu vrši delatnosti od
opštedruštvenog značaja. strana lica izuzetno mogu biti isključena iz prava na koncesiju (morska
nalazišta,kulture);ug. o koncesiji je u strogoj formi, pismen, koncedent nastupa sa pozicija javne vlasti
neravnoprav- nost stranaka,odredbe propisa su i lemeneti ugo- vora, prisutni su javni elementi, vremenski je
određen, intuitu personae;
-ugovor o k.se zaključuje na naj>30 godina, produ- ženje može do najvise 50 god.
-koncesije u bih po zakonu u sektore: osiguranja, infrastrukture,usluga,eksploatacije prirodnih resursa, finansiranju
projektovanju i izgradnji
obnovi, rekonstrukciji objekata i uređaja;
veće ministara bih donosi odluke o vrsti i predme-tu koncesije, a potvrđuje parlamentarna skupš- tina bih; u slučaju
zajedničke nadležnosti meroda- vna tela usaglašavaju uslove i oblik koncesija;
-komisija za koncesije bih je nezavisno regulator- no telo za dodelu koncesija i zajednička komisija za koncesije;
postupak tendera i samoinicijativa;
53. ULAGANJA PO BOT SISTEMU
bot – poseban oblik koncesije radi uključivanja privatnog kapitala u projekte u oblastima koje su pod kontrolom
javnog sektora;
faze bot sistema: finansiranje, projektovanje,izg- radnja, opremanje, korišćenja uz nadoknadu i pre- daje objekta
državi – koncendentu;to je model projektnog finansiranja;
bot (izgradi –koristi-predaj) je osnovni model, a ima ih više (obnovi, rekonstruiši, izgradi...
predmet bot modela su: putevi, mostovi, tuneli, želJeznice, termo i hidrocentrale, objekti za vodosna
–bdevanje, distribuciju nafte i gasa...
-složen finansijski i inžinjerijski poduhvat;
-ugovorna dokumentacija podrazumeva odnose sa podizvođačima (ug. o pružanju konsultantskih us- luga,ug. o
finansiranju, ug. o izgradnji, o osigura- nju,ug. o korišćenju i održavanju...
-osnovna prava i oaveze koncesionara proističu iz konc. ugovora i moraju da budu u skladu sa propi- sima o zaštiti
životne sredine i prostornim i urbani -stičkim uslovima, da plaća koncesionu naknadu;
koncesiono preduzeće osniva koncesionar u roku od 60 dana od zaključenja ugovora o koncesiji kao d.o.o. ili a.d.
-na konc. preduzeće prenose se prava i obaveze koncesionara iz ugovora o koncesiji;
koncesiono preduzeće prestaje sa radom istekom roka na koji je osnovano (pravilo);
- po prestanku rada konc. preduzeća predmeti, uređaji i sredstva predaju sa koncedentu.
-pavlovića most na drini napravljen je kroz bot model za ukupnu vrednost od preko 4 miliona dolara;
54. MEĐUNARODNA TRGOVINSKA ARBITRAŽA (POJAM, PREDNOSTI,IZVORI)
Spoljnotrgovinska arbitraža je ustanova osnovana od privatnih profesionalnih organizacija javnog karaktera ili
organizacija polujavnog karaktera u cilju raspravljanja sporova iz spoljnotrgovinskog prometa za koje je ugovorena
njihova nadležnost.
Pod terminom arbitraža podrazumijeva se pravosudna ustanova za rješavanje sporova.
Prednosti u odnosu na redovne sudove:
- brzina rešavanja,
-manji formalizam,
-manji troškovi,
-jednostepenost suđenja, i
-nejavnost suđenja.
Arbitar ne primenjuje samo pravo, već i ispituje okolnosti nastanka spora;
MTA je detaljno regulisana međunarodnim konvencijama (posebno priznanje i izvršenje arbitražnih odluka),
pravilnici institucionalnih arbitraža;
Spor stranke mogu rješiti i kroz postupak mirenja (koncilijacije) – komisija un za međ. trgovinsko pravo 1980. je
donjela posebna pravila o mirenju. Izvori regulisanja rada međ. trg. arbitraža

16
međunarodne konvencije
-ženevski protokol o arbitražnim klauzulama iz 1923. godine;
-ženevska konvencija o izvršenju arbitražnih odluka iz 1927. godine;
-evropska konvencija o međ.trgovins. arbitraži od 1961. godine;
-njujorška konvencija o priznanju i izvršenju inostranih arbitražnih odluka od 1958. godine;
-konvencija o rešavanju investicionih sporova između država i građana drugih država iz 1965.
međunarodna arbitražna pravila
-arbitražna pravila eko. komisije un za evropu 1966.
- arbitražna pravila eko. komisije un za aziju 1966.
-pravila o arbitraži komisije un za međ.trg.pravo uncitral iz 1976. godine;
-pravila o mirenju komisije un uncitral iz 1980.god.
pravilnici institucionalnih trg. arbitraža
-pravilnik o mirenju i arbitraži mt komore u parizu;
-pravilnik arbitražnog suda u londonu;
-pravilnik o mirenju i arbit. trg. komore u cirihu;
-pravilnik trgovinske arbitraže američkog udruženja za arbitražu;
-pravilnik spoljotrg. arbitraže pri PKS
55. MIRENJE (KONCILIJACIJA)
Mirenje (koncilijacija) je rješavanje spora bez suda i arbitraže na prijateljski način sa sljedećim prednostima:
-brži, efikasniji,
-manje formalan i
- manje skup, ali efikasan postupak;
Ukoliko mirenje ne uspije, stranke se mogu obratiti arbitraži;
Svaka strana ima pravo da pokrene postupak mirenja, postupak je pokrenut kada druga strana prihvati mirenje;
-spor rješava jedan, dva ili tri miritelja -uspešno okončano mirenje završava se poravnanjem u formi zapisnika
koji stranke potpisuju;
-postupak mirenja ne zamjenjuje postupak pred arbitražom;
-poravnanje nema snagu pravosnažne odluke arbitraže, nego poravnjanja van arbitraže, a miritelji ne mogu biti
kasnije u ulozi arbitra, zastupnika...
Međunarodna trgovinska arbitraža se primenjuje na sporazume o arbitraži zaključene u cilju rješavanja sporova koji
su nastali ili će nastati iz međ. trgovine između fizičkih ili pravnih lica, koja imaju mjesto boravka ili sjedišta u
različitim državama ugovornicama;
56.VRSTE ARBITRAŽA
Vrste arbitraža:
Prema načinu organizovanja:
1. institucionalne arbitraže - stalne;
2. ad hoc arbitraže- privremene;
1. institucionalne arbitraže su stalne institucije sa listom arbitara i stalnim funkcionisanjem arbitražnog sudovanja;
- imaju svoje pravilnike;
- vezane su za privredne i trgovinske komore; one ne sude,već organizuju arbitražno sudovanje
- najpoznatije: arbitraža međ. trg. komore u Parizu, Centar za rješavanje investicionih sporova u Vašingtonu,
Regionalni centar za trg. arbitražu u Kuala Lumpuru, STA pri Privrednoj komori Srbije….
2. ad hoc arbitraža se osniva za rješavanje jednog određenog slučaja
Prednosti u odnosu na institucionalnu arbitražu:
- sloboda izbora postupka,
- svaka stranka imenuje svog, a oni 3. arbitra
2. Prema načinu rješavanja sporova:
- pravne
- faktičke
3. Prema vrsti sporova koje raspravljaju:
- civilne i
- trgovačke
4. Prema podčinjenosti određenom internom pravu:
- nacionalne i
- međunarodne
5. Prema pristupačnosti:
- zatvorene i
- otvorene
6.Prema načinu određivanja predmeta spora:
- opšte i
- specijalizovane
Arbitražni sporazum je pretpostavka za nadležnost arbitraže i on može biti u vidu:
1.kompromisorne klauzule (za buduće sporove);
2.kompromis (za rješavanje nastalog spora);

17
Arbitražna klauzula nije elemenat samog ugovora već se nalazi u drugom dokumentu;
-za arbitražni sporazum obavezna je pismena forma, koja može biti data i kroz saglasnu izjavu volja stranaka na
usmenoj raspravi na zapisnik.
Arbitražni postupak određuju stranke, a ako ne odrede - određuje arbitar;
Materijalno pravo određuju stranke, kao i mesto arbitraže, jezik postupka...
Arbitre određuju stranke sa liste arbitara (institucionalne arbitraže.), ili slobodno (ad hoc arbitraže);
Sporove rešava 1 ili tri arbitra;
Trećeg arbitra određuju prva dva ili predsjednik arbitraže;
Arbitri su nezavisni i nepristrasni, zamjena arbitara je moguća ako je arbitar spriječen, izuzeće arbitara je moguće
u slučaju okolnosti koje mogu da dovedu u sumnju nepristrasnost i nezavisnost;
Sjedište arbitraže kod institucionalnih je predviđeno pravilnikom arbitraže, a kod ad hoc –prisutna je veća sloboda;
uobičajeno je u neutralnoj zemlji (predsednika arbitražnog vjeća);
Merodavno materijalno pravo određuju stranke ugovorom ili arbitri primjenom pravila o sukobu zakona;
Ako ugovorom nije određeno materijalno pravo, arbitri ovo rješavaju primjenom pravila o sukobu zakona - na koje
upućuju kolizione norme;
Suđenje po načelu pravičnosti (ex aequo et bono) - arbitri ne sude po propisima, već na osnovu ugovora, međ.
trgovinskih običaja ili opštih pr. Načela Suđenje po ovom principu samo uz isključivu saglasnost stranaka
ustanovljenu ugovorom, i ako merodavno pravo za arbitražni postupak dozvoljava takvu arbitražu; mora se dakle
uvažiti kogentno pravo sjedišta arbitraže – i propisi zemlje u kojoj će se tražiti priznanje i izvršenje odluke; Odluku
vjeće donosi većinom glasova u prihvatljivom roku 60 dana ili 6 meseci MTK-Pariz;
Odluka je konačna,(bez prava na žalbu), obavezna =pravosnažnoj presudi;
Odluka se ne obrazlaže (common low) i obrazlaže, osim ako su stranke protiv obrazloženja;
Odluka se može objaviti samo uz pristanak stranaka;
Priznanje i izvršenje stranih arbitražnih odluka vrši se u skladu sa njujorškom konvencijom iz 1958. godine, i isto će
biti odbijeno ako:
1. predmet spora nije podoban za regulisanja arbitražnim putem po zakonu zemlje priznanja;
2. ako bi priznanje ili izvršenje bilo suprotno javnom poretku te zemlje;
procesne greške: nije stranka obavještena o arbitru ili arbitražnom postupku, arbitražni postupak nije u skladu sa
ugovorom, ili je protivan zakonu zemlje a., odluka nije donijeta u skladu sa arbitražnom klauzulom .

18