You are on page 1of 160

Publikacja towarzyszy wystawie zorganizowanej

przez Centrum Sztuki Współczesnej ŁAŹNIA


w Gdańsku w ramach cyklu Art & Science Meeting
w dniach 30 marca–22 kwietnia 2012
The publication accompanies the exhibition
organised by LAZNIA Centre for Contemporary Art
in Gdansk in the scope of Art & Science Meeting
30 March–22 April 2012

Wystawa w Centrum Nauki Kopernik w Warszawie


w dniach 02–24 czerwca 2012
The exhibition at Copernicus Science Centre
02–24 June 2012
CRUDE LIFE

The Tissue Culture & Art Project


Oron Catts & Ionat Zurr

Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia


Laznia Centre for Contemporary Art
30 marca–22 kwietnia 2012
30 March–22 April 2012

Centrum Nauki Kopernik


Copernicus Science Centre
02–24 czerwca 2012
02–24 June 2012

producent wystawy:
Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia – Gdańsk
exhibition produced by:
Laznia Centre for Contemporary Art – Gdańsk

kurator | curator
prof. dr hab. Ryszard W. Kluszczyński
5
Spis treści
Contents

Ryszard W. Kluszczyński
Wprowadzenie | Introduction 6|

Joanna Żylińska
W laboratorium etyki. Odpowiedzialność za życie |
In the Ethics Lab. Taking Responsibility for Life 16 |

Maciej Ożóg
Sztuka krytycznego zaangażowania.
Uwagi o twórczości The Tissue Culture & Art Project |
The Art of Critical Engagement.
Remarks on the Work of The Tissue Culture & Art Project 34 |

Monika Bakke
Rzeczywista materia – możliwe życie | Actual Matter – Possible Life 52 |

Ryszard W. Kluszczyński
Estetyka rozumnej troski | The Aesthetics of Reason and Care 72 |

Oron Catts, Ionat Zurr


Materia życia:
retrospektywa projektu The Tissue Culture & Art (1996–2012) |
Crude Life:
The Tissue Culture & Art Project Retrospective (1996–2012) 92 |

Spis ilustracji | List of illustrations 152 |


Wprowadzenie
Introduction

Ryszard W. Kluszczyński
7
Oron Catts i Ionat Zurr należą do wąskiej Oron Catts and Ionat Zurr belong to
grupy artystów, którzy swoją twórczo­ścią a  small group of artists whose works
przyczynili się w  największym stopniu have made the greatest contribution to
do wyłonienia się w  polu współczesnej the emergence of the trend in contempo-
sztuki tendencji określanej mianem bio- rary art referred to as bioart. In 1996, they
art. W 1996 roku zainicjowali oni wspólnie jointly launched the Tissue Culture & Art
projekt Tissue Culture & Art, w  ramach Project, in which they began creating art
którego zaczęli tworzyć sztukę z  zasto- with the use of tissue technologies, and
sowaniem technologii tkankowych, a więc thus growing their work rather than mak-
hodując dzieła, a  nie budując. Sam Oron ing it. Oron Catts was also the co-founder
Catts był również współzałożycielem in 2000 of SymbioticA – The Centre of Ex-
w  2000 roku, w  ramach Szkoły Anato- cellence in Biological Arts at the School of
mii i  Biologii Człowieka Uniwersytetu Za- Anatomy and Human Biology, University
chodniej Australii, Centrum Doskonalenia of Western Australia – an artistic labora-
w  Sztukach Biologicznych SymbioticA, tory dedicated to research, learning and
artystycznego laboratorium zajmującego critique of the life sciences, and an insti-
się badaniami, nauczaniem i  krytyką nauk tution enabling artists and scientists to
o życiu, instytucji stwarzającej możliwość carry out joint research. Both Catts and
wspólnej badawczej pracy artystów i  na- Zurr have been carrying on work at the
ukowców. Oboje, Catts i Zurr, działają tam laboratory since it was initiated, using it
od samego początku istnienia laborato- to create numerous works of art. In con-
rium, tworząc w  ramach jego aktywności trast to artists like Larry Miller and Eduar-
liczne dzieła sztuki. W  przeciwieństwie do Kac, who work with genetic technolo-
do artystów, którzy, jak na przykład Larry gies, Catts and Zurr focus their attention
Miller czy Eduardo Kac, pracują z technolo- primarily on the material aspects of life,
giami genetycznymi, uwaga Cattsa i  Zurr on cells and their reproduction, on the
jest skupiona przed wszystkim na material- substrate and the ways in which it condi-
nych aspektach życia, na komórkach i ich tions life.
mnożeniu, na podłożu i sposobach, w jakie Catts and Zurr’s works are created us-
warunkuje ono życie. ing living tissue cultures. As they them-
Dzieła Cattsa i  Zurr tworzone są przy selves point out, laboratories around the
użyciu hodowanych żywych tkanek. Jak world develop and maintain tonnes of
sami zauważają, w  laboratoriach na ca- biomass, a  form of living material which
łym świecie opracowywane i  przechowy- is defined by them as semi-living. This
wane są tony biomasy, swoiście żywego material exists outside of the parent or-
materiału, który jest przez nich określany ganism from which it derives. This led
jako pół-żyjący (Semi-Living). Materiał ten to the emergence of the idea of the Ex-
znajduje się poza granicami macierzystych tended Body proposed by the artists, con-
organizmów, z których pochodzi. Stąd wy- ceptually linking this biomass with the
łoniła się idea rozszerzonego ciała (Extend- organisms from which it originates. The
ed Body), zaproponowana przez artystów, life of biomass is deprived of autonomy
8
9

| Crude Life, 2012


10
łącząca koncepcyjnie ową biomasę z orga- in a  double sense: by its being depriving
nizmami, z  których pochodzi. Życie bioma- of direct contact with the parent organ-
sy jest pozbawione autonomii w dwojakim isms, and due to its inability to live inde-
sensie: poprzez pozbawienie jej bezpo- pendently, its dependence on technology
średniego kontaktu z  macierzystymi ciała- for life support. For this reason, it is de-
mi oraz ze względu na jej niezdolność do fined as being only semi-living. Catts and
samodzielnej egzystencji, uzależnienie od Zurr use it to form semi-living sculptures,
podtrzymującej jej życie technologii. Dlate- objects that are subject to the same rig-
go właśnie jest ona określona jako jedynie ors as biomass, existing only by means of
pół-żyjąca. Z jej użyciem Catts i Zurr tworzą life-support apparatus in laboratories as-
pół-żyjące rzeźby, obiekty podlegające tym sembled inside of gallery spaces. In this
samym, co ona rygorom, egzystujące jedy- way, the artists’ works explore problems
nie dzięki aparaturze podtrzymującej życie, concerning life – how it is understood and
w laboratoriach budowanych w przestrze- defined, its boundaries and the forms it
niach galeryjnych. W  ten sposób artyści takes – as well as questions related to
podejmują w  swych dziełach problematy- identity, transgression, exploitation and
kę życia, jego pojmowania i definicji, granic life politics.
i form, jak również zagadnienia tożsamości, The art created by Oron Catts and Ionat
transgresji, wyzysku i polityki życia. Zurr breaks with a long-standing concept
Sztuka, którą tworzą Oron Catts i Ionat that is fundamental to Western visual cul-
Zurr, zrywa z  tradycyjną, fundamentalną ture, the idea of representation, replacing
dla zachodniej kultury wizualnej ideą re- it with a specifically understood concept
prezentacji, zastępując ją specyficznie poj- of presence. In their works, the artists do
mowaną koncepcją obecności. W  swych not seek to depict life, but to create it. The
dziełach bowiem artyści ci nie dążą do media used by Catts and Zurr are referred
przedstawienia życia, lecz je tworzą. Me- to as “wet”, “biological”. Their work takes
dia, którymi posługują się Catts i  Zurr, są the form of activities that shape living, or
określane jako „mokre”, „biologiczne”. Roz- half-living, forms. At the same time, they
wijana w ich ramach twórczość przybiera exhibit meta-artistic and meta-medial ten-
postać działań kształtujących żyjące, czy dencies, characteristic of contemporary
pół-żyjące formy. Jednocześnie, charakte- art in general, which in this case direct our
rystyczne dla współczesnej sztuki skłon- attention toward this life itself – to the
ności metaartystyczne i  metamedialne, profound nature of the media used. Life
w  tym szczególnym wypadku kierują na- is therefore here the subject of both crea-
szą uwagę ku samemu życiu właśnie – głę- tion and reflection. Yet, because this life
bokiej naturze użytych mediów. Życie więc is created in the laboratory, it also gener-
jest tu jednocześnie przedmiotem kreacji ates discussion about the relationship be-
i  refleksji. Zarazem jednak ze względu tween nature and culture, and raises phil-
na fakt, że owo życie jest tu laboratoryj- osophical questions about the creation of
nie konstruowane, przedmiotem dyskusji life and living beings. Given the context
stają się również kwestie dotyczące re- of their bio-artistic practices, a  research
11

| The Remains of Disembodied Cuisine, 2003

lacji między naturą a  kulturą, filozoficzna laboratory inevitably became their stu-
problematyka kreacji życia i  żywych istot. dio, scientific equipment became tools for
W  kontekście prowadzonych przez nich their creative work, and lab-grown tissue
praktyk bioartystycznych pracownia cultures the artifact itself. In this way, the
artystyczna nieuchronnie przeobraża się activities of Catts and Zurr inevitably cre-
w laboratorium badawcze, narzędzia pracy ate a connection between the traditional
twórczej w  aparaturę naukową, artefakt sphere of art and scientific problems and
natomiast staje się uprawianą, pół-żyjącą ethical issues.
formą tkankową. W ten sposób tradycyjna The exhibition of Oron Catts and Ionat
sfera artystyczna nieuchronnie łączy się Zurr’s work at the Łaźnia Centre for Con-
w działaniach Cattsa i Zurr z problematyką temporary Art in Gdańsk, to be presented
naukową oraz z zagadnieniami etycznymi. once again afterward at the Copernicus
Prezentacja twórczości Orona Cattsa Science Centre in Warsaw, is the world’s
i Ionat Zurr w Centrum Sztuki Współczes- first retrospective exhibition of these
nej Łaźnia w Gdańsku, powtórzona następ- two artists. It will feature a  full spec-
nie w  Centrum Nauki Kopernik w  Warsza- trum of their artistic activities, from their
wie, to pierwsza w świecie retrospektywna early prints and lightboxes (1996–2000),
wystawa tych artystów. W  jej ramach through the video installation The Re-
przedstawiono pełne spektrum ich działań mains of Disembodied Cuisine (2003), to
artystycznych: od wczesnych wydruków their semi-living sculptures: Semi-Living
12
i  lightboxów (1996–2000), poprzez insta- Worry Dolls (2000), Victimless Leather
lację wideo The Remains of Disembodied (2004) and Crude Matter (2012 – the
Cuisine (2003), aż do pół-żyjących rzeźb: work ’s premiere). Their installation The
Semi-Living Worry Dolls (2000), Victimless Remains of Disembodied Cuisine refers to
Leather (2004) oraz Crude Matter (2012 – another, earlier project – Disembodied Cui-
premiera dzieła). Instalacja The Remains of sine (2003) – in which the artists served
Disembodied Cuisine nawiązuje do innego, visitors to the exhibition tiny laboratory-
wcześniejszego projektu – Disembodied grown steaks made from cells taken
Cuisine (2003), w ramach którego artyści from frogs, which themselves were also
zaoferowali do spożycia gościom wystawy witness-participants in the event. Their
maleńkie steki, wyhodowane laboratoryjnie project Semi-Living Worry Dolls makes
z  komórek pobranych od żab, które same reference to Guatemalan tales of dolls
też były świadkami-uczestnikami przyjęcia. onto which children transmit their fears,
Projekt Semi-Living Worry Dolls odnosi się in this way freeing themselves of them.
do gwatemalskiej opowieści o lalkach, któ- The dolls grown by the artists from mouse
rym dzieci przekazywały własne lęki, aby cells onto polymer scaffolds (and decorat-
się w ten sposób od nich uwolnić. Lalki wy- ed with surgical thread) likewise listened
hodowane przez artystów z  komórek my- to the concerns expressed to them by the
sich na szkieletach polimerowych (i  ozdo- audience, but because of their semi-living
bione nicią chirurgiczną) wprawdzie także frailty and helplessness (they are housed
wysłuchują trosk zgłaszanych im przez in a  bioreactor that sustains their semi-
widzów, lecz z  powodu swej pół-żyjącej life), they themselves inevitably become,
delikatności i  bezradności (są ulokowane or should become, objects of our concern.

| The Semi-Living Worry Dolls [AKA Tissue Culture & Art(ifical) Womb], 2000
w podtrzymującym ich pół-życie bioreakto- The purpose of Victimless Leather, in turn,
rze) same nieuchronnie stają się, czy też is the breeding of a miniature stitch-free
powinny się stać, obiektami naszej troski. leather coat from living cells during the
Z  kolei celem Victimless Leather jest wy- course of the exhibition (skin cultivation
hodowanie z  żyjących komórek w  czasie rather than industrialized animal farming
trwania wystawy miniaturowego, pozba- is used to obtain the skin); the artists
wionego szwów skórzanego płaszczyka here take up the issue of human exploita-
(hodowla skóry zamiast uprzemysłowionej tion of other living creatures. Crude Mat-
hodowli zwierząt w celu pozyskania skóry); ter, their latest exhibition work, distances
artyści podejmują tu kwestię eksploatacji itself from the concept in genetics of life
przez człowieka innych żywych stworzeń. as a code, making reference to the legend
Crude Matter natomiast, najnowsza z pre- of the Golem to discuss the problem of
zentowanych na wystawie prac, dystansu- the substrate, of the source material and
jąc się od genetycznej koncepcji życia jako context for life, which ultimately becomes
kodu i odwołując się do legendy o Golemie, a substitute for it.
podejmuje problematykę podłoża, źródło- In both places it is being presented,
wej materii, kontekstu dla życia, stającego the Łaźnia Centre for Contemporary
się ostatecznie jego substytutem. Art and the Copernicus Science Centre,
14

| Victimless Leather, 2004

W  obu miejscach swej prezentacji, Crude Matter goes beyond the bounda-
w  Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia ries of these institutions’ traditional
i  w  Centrum Nauki Kopernik, wystawa (and usually different) sphere of activi-
Crude Matter przekracza tradycyjne ramy, ties, bringing objects and activities into
które wyznaczają – zwykle odmienne – pola them which are usually not present. It
działania tych instytucji, wnosząc doń nie- introduces into the art world cognitive
obecne tam na ogół obiekty i działania. Do instruments, biotechnology laboratories
świata sztuki wprowadza ona instrumenta- and creative processes that involve not
rium poznawcze, laboratorium biotechnolo- the making of artifacts, but the grow-
giczne oraz procesy twórcze, które nie są ing of them. Into the world of science,
konstruowaniem artefaktów, lecz ich ho- in turn, it introduces artistic forms and
dowlą. W świecie nauki natomiast instaluje aesthetic values, the expression and
formy artystyczne i  wartości estetyczne, contemplative perspective of percep-
ekspresję i  kontemplatywną perspektywę tion. In both cases, however, it simul-
percepcji. Zaś w obu równolegle uruchamia taneously sets in motion transgressive
procesy transgresji, wyzwala uczucia nie- processes, triggers feelings of uncer-
pewności oraz wprowadza nowy wymiar tainty, and introduces a new dimension
towarzyszącej im refleksji etycznej. to the accompanying ethical reflection.
15
Sztuka Orona Cattsa i  Ionat Zurr wy- Oron Catts and Ionat Zurr’s art emerges
łania się ze złożonych, transdyscyplinar- from complex, trans-disciplinary motiva-
nych motywacji i  działań. Łączy w  sobie tions and actions. It combines creative,
dążenia twórcze i poznawcze, artystyczne cognitive, artistic and scientific aspira-
i  naukowe, przynosząc w  efekcie dzieła tions, resulting in works that are hybrid,
hybrydyczne, nietrwałe, pół-żyjące, wyma- unstable, semi-living, and require care.
gające troskliwej opieki. Inicjuje ona także, It also initiates, and itself engages in
jak również sama podejmuje, co jest w tym – which in this case is fully understand-
wypadku w  pełni zrozumiałe, nowatorsko able – imaginatively conceived ethical and
ujęte dyskursy etyczne i bioetyczne. Twór- bioethical discourses. Artistic creation
czość artystyczna okazuje się w wypadku turns out to be, in the case of Oron Catts
Orona Cattsa i Ionat Zurr etyczną refleksją and Ionat Zurr, an ethical reflection on
nad światem ludzkiego poznania, wiedzy, the world of human cognition, knowledge,
umiejętności, światem społecznych warto- abilities, and on the world of social values.
ści. Z połączenia sztuki, nauki i etyki wyła- From the combination of art, science and
nia się tu estetyka rozumnej troski. ethics, emerges the aesthetics of reason
and care.
W laboratorium etyki
Odpowiedzialność za życie

In the Ethics Lab


Taking Responsibility for Life

Joanna Żylińska
17
Bioart, nurt w  sztuce, w  którym artyści Bioart, a genre of art in which artists use
wykorzystują materiał biologiczny – taki jak biomaterial such as living tissue, blood,
żywa tkanka, krew, geny, bakterie lub wiru- genes, bacteria or viruses as their “can-
sy – jako swoje „płótno”, stanowi dosłowną vas”, is a  literal enactment of that old
realizację starego powiedzenia „sztuka jest adage “art is life”. Oron Catts and Ionat
życiem”. Oron Catts i  Ionat Zurr z  Tissue Zurr of the Tissue Culture & Art Project
Culture & Art Project w  swojej działalno- have been involved in tissue engineer-
ści zajmują się inżynierią tkanek, tworząc ing throughout their practice, creating
podczas tego procesu nową formę ży- in the process a  new form of life, which
cia, którą określają jako „byty pół-żyjące” they term “the semi-living.” As the artists
(„semi-living”). Jak wyjaśniają sami artyści themselves explain in the Introduction to
we wprowadzeniu do zredagowanej przez their edited Living Books1 on the subject,
siebie książki na ten temat, w  ramach the semi-living are “living fragments of
projektu Living Books1, „byty pół-żyjące” biological bodies, forms of lab-grown life
to „żywe fragmenty organizmów biolo- which have been reconfigured, mixed and
gicznych, formy życia wyhodowane w  la- remixed, reappropriated, recontextualised
boratorium, które zostały przekształcone, and instrumentalised”2. What is most in-
wielokrotnie przemieszane, przeznaczone teresting about Catts and Zurr’s semi-
do nowych funkcji w nowych kontekstach living artefacts is the way in which life
i  zinstrumentalizowane”2. Najbardziej inte- and non-life are materially interwoven and
resujący w na wpół ożywionych obiektach artificially sustained in them to enable
Cattsa i  Zurr jest sposób, w  jaki elemen- their continued existence. Among such
ty żywe i  nieożywione są w  nich fizycz- artefacts we can mention a  “semi-living
nie splecione i  sztucznie podtrzymywa- coat” grown out of immortalised cell lines,
ne, aby umożliwić ich ciągłą egzystencję. which form a  living layer of tissue sup-
Wśród takich obiektów można wymienić ported by a biodegradable polymer matrix.
„pół-żyjący płaszcz” wyhodowany z  unie- Displayed in a glass sphere connected to
śmiertelnionych linii komórkowych, które various test tubes, the tiny garment-like
tworzą żywą warstwę tkanki, podtrzymy- object, branded Victimless Leather (2004),
waną przez biodegradowalną sieć poli- engages us in a visceral reflection on our
merową. Wyeksponowany w  szklanej kuli use and abuse of living systems in our
połączonej z  licznymi probówkami maleń- daily lives. There is also their Pig Wings
ki obiekt podobny do płaszcza, nazwany project (2000–2001), for which the art-
Victimless Leather (2004), skłania nas ists grew three sets of wings from pigs’
do instynktownej refleksji nad tym, w jaki stem cells over polymer scaffolds, or the
sposób używamy i  nadużywamy żywych Semi-Living Worry Dolls (2000), modern

1 Living Books about Life,


http://www.livingbooksaboutlife.org. 1 Living Books about Life,
2 O. Catts, I. Zurr, Introduction. http://www.livingbooksaboutlife.org.
Partial Life, red. O. Catts, I. Zurr, seria Living 2 Oron Catts and Ionat Zurr, Introduction.
Books about Life, Open Humanities Press, 2011 Partial Life, eds. Oron Catts & Ionat Zurr, Living
[strony nienumerowane]. Books about Life series. Open Humanities Press,
2011 [n.p.].
18

| Victimless Leather, 2004 | The Semi-Living Worry Dolls [AKA Tissue Culture
& Art(ifical) Womb] – Doll A, 2000

systemów w  naszym codziennym życiu. versions of the legendary Guatemalan


Inne projekty to Pig Wings (2000–2001), worry dolls, grown out of tissue cultures
w  którym artyści wyhodowali trzy pary over biodegradable polymers in an artifi-
skrzydeł z  komórek macierzystych świni cial womb. In Catts and Zurr’s practice,
rozpostartych na polimerowym szkielecie, the artist’s studio has thus been replaced
oraz Semi-Living Worry Dolls (2000), czyli by an art-science lab, with modes of work
współczesna wersja słynnych gwatemal- borrowed from science and engineering
skich laleczek, które wyhodowano z tkanek being incorporated into the more conven-
na biodegradowalnych elementach polime- tional artistic palette.
rowych w sztucznym łonie. W twórczości Yet I want to argue in this article that it
Cattsa i Zurr pracownię artysty zastępuje is not so much the daring or even blasphe-
zatem artystyczno-naukowe laboratorium, mous novelty or the serious yet irrever-
w  którym do tradycyjnej palety narzędzi ent interdisciplinary crossings that make
artystycznych włączono metody zapoży- bioartistic experiments such as those un-
czone z nauki i inżynierii. dertaken by Catts and Zurr worthy of our
W  tym artykule chciałabym jednak do- attention. Rather, it is what happens to
wieść, że to nie tyle śmiałość czy nawet life itself within bioart that opens up the
bluźniercze nowatorstwo ani nie poważne, most interesting field of possibilities – for
choć obrazoburcze przejścia interdyscypli- artists, philosophers and the wider pub-
19
narne sprawiają, że bioartystyczne ekspe-
rymenty prowadzone przez Cattsa i  Zurr
stają się godne naszej uwagi. To raczej to,
co dzieje się z samym życiem w ramach
bioartu, otwiera najwięcej możliwości – ar-
tystom, filozofom i  szerokiej publiczności.
Te możliwości mają nie tylko charakter
wizualny, ale również materialny, a  zatem
można powiedzieć, ontologiczny: doty-
czą prawdziwej natury istnienia w  czasie
i tego, co rozumiemy pod pozornie oczywi-
stymi pojęciami, takimi jak trwanie, powsta-
wanie, rozmnażanie i życie. W pracach ta-
kich, jak dzieła autorstwa Tissue Culture &
Art Project, życie jest stwarzane na nowo,
doprowadzane do swoich granic, na nowo
formowane i składane, rozcinane i znów łą-
czone. Można zatem stwierdzić, że Catts
i Zurr przenoszą twórczy imperatyw sztuki | Pig Wings, 2011
na inny poziom, do pewnego stopnia na-
wiązując do tego, co filozof Henri Bergson
nazwał „ewolucją twórczą” – formą pro-
cesu życiowego, który nie przebiega po lic. These possibilities are not only visual
prostych pionowych liniach według z góry but also material, and thus we may say,
określonego wzoru, lecz umożliwia stwo- ontological: they concern the very nature
rzenie czegoś „naprawdę nowatorskiego”, of existence in time, and what we under-
życia w nieznanej nam dotąd postaci. Nie stand by seemingly self-evident concepts
oznacza to, że nowość jest wartością po- such as duration, emergence, reproduc-
żądaną za wszelką cenę lub jest z definicji tion and being alive. In works such as
postępowa i dobra. Nie jest również tak, że those by the Tissue Culture & Art Project,
bioart wykracza poza dominujące normy life is re-created, pushed to the limit, re-
kulturowe czy też wena twórcza, stano- moulded, remediated, cut and spliced back
wiąca podstawę działalności artystycznej, again. Catts and Zurr can be said to be
zwalnia z dalszych społecznych konwencji taking art’s creative imperative to a differ-
i  obowiązków twórców zajmujących się ent level, echoing to an extent what the
manipulacją życiem na poziomie genetycz- philosopher Henri Bergson termed “crea-
nym, komórkowym czy tkankowym. Nie tive evolution” – a form of life’s unfolding
ulega zatem wątpliwości, że należy za- which does not proceed in straight verti-
stanowić się nad odpowiedzią na pytania cal lines according to a  pre-designed for-
o  zasady moralne i  przepisy prawa, które mula but which rather entails the possibil-
obowiązują artystów. Pytania te często ity of creating some “real novelty”, or life
20
powtarzają się w  dyskusjach na temat as we do not know it yet. This is not to
nurtu bioart: czy artyści mają prawo tak say that novelty is desirable under any
manipulować życiem i „bawić się w Boga”, circumstances, or that it is inherently pro-
czy jest to „moralne” i czy życie jako ta- gressive and good. Nor is it to assert that
kie nie zasługuje na jakiś rodzaj ochro- bioart remains outside the dominant cul-
ny przed możliwymi nadużyciami ze strony tural norms, or that the creative impulse
nieodpowiedzialnych eksperymentatorów which underpins their work releases the
– nadużyciami, których doświadczyliśmy artists involved in the manipulation of life
szczególnie mocno w XX wieku. at the genetic, cellular or tissue level from
Choć takie pytania są zrozumiałe i istot- wider social conventions and obligations.
ne w  danym kontekście, chciałabym za- We should therefore by all means give due
sugerować, że nie są najwłaściwszymi consideration to the questions concern-
pytaniami, jakie możemy zadać w kwestii ing artists’ rights and moral obligations
bioartu, z tego prostego powodu, że nawią- that are frequently raised in debates on
zują do normatywnego podejścia do życia, bioart: questions as to whether artists
odzwierciedlając sposób rozumowania wy- have the right to manipulate life and to
stępujący w  filozofii i  naukach o  zdrowiu “play God” in this way, whether it is “moral”
pod nazwą ‘bioetyki’. Tradycyjna bioetyka to do so, and whether life as such does
opiera się na unikalnych wyższych warto­ not deserve some kind of protection from
ściach, których samych w sobie nie wolno the possible excesses of some irrespon-
kwestionować (takich, jak Bóg, życie, natu- sible experimenters – excesses that the
ra, godność ludzka, autonomia, własność). twentieth century in particular witnessed
Taka wyższa wartość służy następnie in great numbers.
jako punkt odniesienia dla sformułowania However, while such questions are un-
kodeksu moralnego; kodeksu dyktującego derstandable and important in the given
„przekonanie upowszechnione” – co nale- context, I want to suggest that they are
ży, a czego nie wolno robić, niezależnie od not the best questions we can ask about
okoliczności. W  mojej książce Bioethics in bioart, for the simple reason that they
the Age of New Media dowodziłam, że taka evoke a normative position on life, echoing
normatywna, formalna, oparta na warto­ the mode of reasoning that in philosophy
ściach bioetyka nie jest adekwatna w zło- and health-related disciplines goes under
żonym, demokratycznym społeczeństwie, the name of “bioethics”. Traditional bioeth-
którego własne punkty odniesienia, takie ics is anchored in some kind of unique
jak „życie”, „natura” czy „człowiek”, podle- superior value, which itself remains free
gają licznym przemianom technologicznym from questioning (a value such as God, life,
i  mediacjom oraz funkcjonują w  antagoni- nature, human dignity, autonomy or prop-
stycznych relacjach pomiędzy zwolenni- erty). This superior value then serves as
kami sprzecznych stanowisk wobec życia an orientation point for the formulation of
(np. między uważającymi płód za przyszłą a moral code, a code which stipulates “uni-
istotę ludzką, której tym samym przysłu- versalisable judgement”, i.e., what must
guje niezbywalne prawo do życia, a  tymi, and must not be done, under all possible
21
dla których płód jest zbiorem komórek po- circumstances. In Bioethics in the Age
zbawionym możliwości samodzielnej egzy- of New Media I  argued that such norma-
stencji, o  którego losie decydować powin- tive, procedural, value-driven bioethics
na osoba fizycznie nosząca go w  sobie). is inadequate for a  complex democratic
Nawiązując do wspomnianej argumentacji, society, whose very own signal points
uważam, że konwencjonalna bioetyka, ro- such as “life”, “nature” and “the human”
zumiana jako etyka życia podlegającego are undergoing a  series of technological
sądowi a priori i logicznemu argumentowa- transformations and mediations – as well
niu, zawodzi w zetknięciu z wieloma projek- as existing in a series of antagonistic re-
tami nurtu bioart. Zezwala jedynie na roz- lations between advocates of divergent
patrywanie ich poprzez odwołanie się do positions on life (e.g. those who see the
dość konwencjonalnych definicji życia, na- foetus as a  future human and therefore
tury i rodzaju ludzkiego – definicji obecnie as having an inalienable right to life vs.
radykalnie przeformułowywanych przez those for whom the foetus is a  collec-
bioartystów i  bionaukowców (których ba- tion of cells which lacks sovereign exist-
dania bioartyści wykorzystują w  swojej ence and about which decisions are to be
pracy). W efekcie konwencjonalna bioetyka made by its physical carrier). To take this
ma skłonność do pomijania tego, co Chan- argument further, I want to suggest that
tal Mouffe określiła jako „paradoks demo- conventional bioethics as an ethics of life
kracji”, to znaczy stan rzeczy, w  którym that is amenable to prior judgement and
„tym, co nie podlega dyskusji w  liberalnej reasoned argument falters when faced
demokracji, jest przekonanie, że w  imię with many bioart projects. Indeed, it can
wolności uzasadnione jest ograniczenie only approach them by retreating into
powszechnej suwerenności”3. Paradoks rather conventional definitions of life, na-
demokracji oznacza, że jeśli liberalna, de- ture and the human – definitions which
mokratyczna idea „praw człowieka” dopro- both bioartists and bioscientists (whose
wadzi do swych logicznych następstw, za- research the former incorporate into their
wsze nieuchronnie będzie naruszać prawa practice) are in the process of radically
innej jednostki. Mouffe podkreśla, iż waż- reformulating. As a  result, conventional
ne jest, abyśmy zrozumieli, że w liberalnej bioethics tends to overlook what Chantal
demokracji zawsze istnieje „wewnętrzne Mouffe has termed “the democratic para-
napięcie” pomiędzy różnymi systemami dox”, i.e. a state of events whereby “what
logiki, gramatyki i artykulacji (przykładowo cannot be contestable in a liberal democ-
pojęć Boga, wolności, natury, sprawiedli- racy is the idea that it is legitimate to es-
wości, własności, godności itd.), „napięcie, tablish limits to popular sovereignty in the
którego nigdy nie można przezwyciężyć, name of liberty”3. This democratic paradox
a jedynie na różne sposoby negocjować”4. implies that the liberal democratic idea
Mouffe sugeruje, że zamiast dążyć do pro- of “human rights”, if applied to its logical
stych rozwiązań, opartych na liberalnej, conclusion, will inevitably jeopardize some
3 C. Mouffe, The Democratic Paradox,
Verso, London 2000, s. 4. 3 Chantal Mouffe, The Democratic
4 Ibidem, s. 5. Paradox, London: Verso, 2000, p. 4.
22
racjonalnej argumentacji (która nieuchron- else’s existing rights. Mouffe emphasises
nie będzie odsłaniać swoje wewnętrzne that it is important for us to understand
słabe strony), te negocjacje należy raczej that in a  liberal democracy there always
rozumieć jako formę „kontaminacji, czyli exists “a  constitutive tension” between
gdy zaistnieją dwie reguły [np. broniąca different logics, grammars or articulations
życia i broniąca wolnego wyboru – J.Z] – (say, of ideas of God, freedom, nature, jus-
nawet w sposób nietrwały – każda z nich tice, property, dignity, etc.), “a tension that
zmienia istotę tej drugiej”5. can never be overcome but only negoti-
Tu właśnie dochodzi do głosu siła in- ated in different ways”4. Rather than aim
gerencji bioartu, jako czynnika kontami- for a straightforward resolution premised
nującego liberalny consensus. Jednak on a liberal rational argument (which just
według mnie te negocjacje nie są oparte as inevitably entails its own constitutive
jedynie na języku, to znaczy są nie tylko blind spots), Mouffe suggests that this
formą racjonalnych rozważań, ale również negotiation should rather be envisaged
emocjonalnej transmutacji, która oznacza to take the form of “contamination, in the
także wprowadzanie zmian do materialnej sense that once the articulation of the
organizacji świata (czyli do ciał i umysłów two principles has been effectuated [e.g.
negocjatorów oraz do materialnej dynamiki pro-life and pro-choice], albeit in a precari-
życia, która ich kształtuje). Celem takiej kon- ous way, each alters the identity of the
taminacji jest odpowiedzialna, krytyczna other”5.
ingerencja w  założenia leżące u  podstaw This is where bioart’s interventionist
liberalnych standardów i  wartości, które, energy as a  contaminant of liberal con-
jeśli nie są kwestionowane, mają tenden- sensus comes in. However, for me this
cję do przekształcania się w moralistyczne negotiation is not just language-based, i.e.,
formuły. Jak już wspomniano wcześniej, it is not just a  form of rational delibera-
można i należy poruszyć w związku z tym tion, but also an affective transmutation
kwestię odpowiedzialności bioartystów which involves making changes to the
w  ramach ich twórczości. Powinniśmy material arrangement of the world (i.e. to
jednak wstrzymać się przed pospiesznym the negotiators’ bodies and minds and to
odwoływaniem się do już ustalonych sta- the very material dynamics of life that
nowisk moralnych, zwłaszcza że w  sytu- shapes them). The purpose of such con-
acjach zagrożenia i  paniki taka moralna tamination is to make a  responsible criti-
ucieczka zmienia się często w brzydkiego cal intervention into the premises behind
bliźniaka moralności – moralizatorstwo. To liberal norms and values – which, when
pojęcie określa sytuacje, w których rozumo- unquestioned, have a  tendency to turn
wanie moralne ustępuje miejsca zakorze- into moralist assumptions. As mentioned
nionym i często arbitralnym stanowiskom, above, the question of bioartists’ respon-
wyrażającym się w całkowitych zakazach sibility with regard to their practice can,
(dotyczących jakiegokolwiek eksperymen- and should, therefore be raised. Yet we
towania z „życiem” lub jego unicestwienia,
4 Ibid., p. 5.
5 Ibidem, s. 10. 5 Ibid., p. 10.
23
podważania na przykład „wartości ludzkich” should be wary of retreating prematurely
czy „zabawy w  Boga”) oraz w  często hi- into pre-established moral positions, es-
sterycznej odmowie uwzględnienia braku pecially since, in situations of threat and
wspólnego gruntu z  przeciwnikami6. Nurt panic, such moral retreat has a  habit of
bioart może zatem wysunąć na pierwszy turning into morality’s ugly twin: moralism.
plan antagonizm społeczny dotyczący The latter refers to situations whereby
różnych przedbiologicznych i  nietechnicy- moral reasoning gives way to embedded
stycznych definicji życia, zarówno uwarun- and frequently intransigent positions,
kowanych religijnie, jak i  świeckich, które which manifest themselves in blanket
często najeżone są odłamkami metafizyki bans (on any kind of experimentation
(życie jako manifestacja Bożego tchnienia, with or annihilation of “life,” on undermin-
życie jako wartościowa pierwotna materia ing “human values,” or on “playing God”)
jednocząca wszystkie byty, życie jako sac- and an oftentimes hysterical refusal to
rum publiczne). Jak już wspomniano, taki consider the lack of shared ground with
antagonizm jest nieunikniony w liberalnym one’s opponents.6 Bioart is thus capable
społeczeństwie demokratycznym, w  któ- of bringing to the fore the social antago-
rym dzielą przestrzeń społeczną i  kulturo- nism that exists over various pre-biolog-
wą ludzie o różnych wyznaniach religijnych ical and non-technicist definitions of life,
i  orientacjach politycznych. W  dyskusji whether religiously inflected or secular,
nad tym antagonizmem może pomóc nam which are frequently spiked with shards
właśnie nurt bioart, pomimo że wiąże się of metaphysics (life as a  manifestation
z  nim ryzyko pogłębienia antagonizmu po- of God’s breath, life as a  precious origi-
przez podgrzewanie emocji i  zakłócanie nal substance unifying all beings, life as
procesu osiągania większościowego kon- a  public sacrum). As has already been
sensusu „działaniem kontaminacyjnym” stated, such antagonism is inevitable in
(genetycznym lub filozoficznym). Ekspery- a liberal democratic society in which peo-
menty bioartystyczne podważają nie tylko ple of various religious and political orien-
metafizyczne rozumienie życia, ale także tations share social and cultural spaces. It
tradycyjną humanistyczną etykę opartą na is precisely in negotiating the antagonism
wartościach, w  której mglisty byt zwany over the meaning of life that bioart can be
„życiem ludzkim” jest z  góry ustanowioną of assistance – although it also inevita-
wartością, czymś, co należy chronić za bly involves the possibility of aggravating
wszelką cenę. the antagonism by stirring passions and
Można by stwierdzić, że bioart ma zdol- disturbing the majority consensus with
ność włączenia się w  proces performa- its “contamination work” (genetic or philo-
tywnego odgrywania życia jako takiego. Ta sophical). Bioartistic experiments not only
zdolność wyraża się w stawianiu lub wręcz undermine the metaphysical understand-
narzucaniu pytań o  „znaczenie życia” na ing of life but also challenge traditional
jego poziomie materialnym, o  granice humanist value-based ethics, where this
6 Por. W. Brown, Politics Out of History, 6 See Wendy Brown, Politics Out of
Princeton: Princeton University Press, 2001, History, Princeton: Princeton University Press,
s. 18–44. 2001, pp. 18–44.
24
żywych organizmów i  relacje pomiędzy nebulous entity called “human life” is pos-
nimi a  ich środowiskiem, wreszcie o  zwią- ited as a value in advance, something to
zek pomiędzy postulowaną autonomią ży- be protected at all costs.
wych organizmów (a  co za tym idzie ich It could perhaps be argued that bioart
suwerennością) a  możliwością opatento- has the power to become involved in the
wania i  komercjalizacji różnych form ży- performative enactment of life as such.
cia. Naturalnie bioart nie jest nam do tego This power manifests itself in being able
niezbędny: sama biotechnologia zdolna to pose or even force questions about the
jest zadawać tego rodzaju kluczowe py- “meaning of life” at its material level, about
tania i  poruszać fundamentalne problemy the boundaries of living organisms and
naszych ustalonych koncepcji życia. Ta the relations between them and their en-
gałąź nauki, ingerując technicznie w to, co vironment, and, last but not least, about
ożywione i nieożywione, przesuwa granice the connection between the postulated
metafizyki poprzez próby klonowania ży- autonomy (and hence self-ownership)
wych organizmów, obdarzenia „inteligen- of living organisms and the possibility of
cją” nieożywionych sprzętów domowych, patenting and commercialising various life
takich jak toster czy lodówka, i  stworze- forms. Naturally, we do not need bioart to
nia sztucznych form życia. Jednakże to do this: biotechnology itself is perfectly
bioart ma wyjątkową możliwość podjęcia capable of raising critical questions of
tej problematyki świadomie i  celowo, jako this kind and creating fundamental prob-
że pozbawiony jest pragmatycznego im- lems for our established ideas of life. In its
peratywu rządzącego wieloma projektami attempt to clone living organisms, endow
naukowymi i technologicznymi, w których inanimate domestic objects such as toast-
dążenie do innowacji i  wzrostu gospodar- ers and fridges with “intelligence”, and cre-
czego często usuwa w cień wszelkie pro- ate artificial life, it realigns the boundaries
jekty nienakierowane na konkretny cel. of metaphysics with its technical inter-
Pomimo że przemysł biotechnologiczny ventions into the living and the non-living.
i bioart nieraz rozwijają się w tych samych Yet bioart is uniquely placed to undertake
laboratoriach i stanowią części wspólnego this kind of questioning knowingly and
grantu naukowego, misja nurtu artystycz- purposefully, since it lacks the pragmatic
nego wyraźnie różni się od tej przyjętej imperative of many science and technol-
przez naukę. Pierwszym i głównym celem ogy projects, whereby innovation and eco-
bioartu jest reprezentacja, artykulacja i ot- nomic growth frequently overshadow any
warty proces tworzenia nowych form i try- non-goal oriented agendas.
bów życia – a  nie finansowo uwarunko- Although the two are often developed
wana produkcja LifeTM. Jak ujmują to sami from within the same labs and are part
Catts i Zurr, „podczas gdy naukowiec, a na- of the same research grants, bioart’s mis-
wet »odpowiedzialny« dziennikarz, powi- sion is ostensibly different from that em-
nien, przynajmniej teoretycznie, opisywać braced by the biotechnological industry.
rzeczy takimi, jakimi są i  podpierać swoje The primary business of bioart is the rep-
twierdzenia faktami i  dowodami, artysta resentation, articulation and open-ended
25
ma prawo wyobrażać sobie, wymyślać creation of new forms and modes of life
i  pokazywać nierealistyczne oczekiwania – not capital-induced production of LifeTM.
nauki i technologii…”7. As Catts and Zurr themselves put it,
Wracając do kwestii praw i obowiązków “While the scientist or even the ‘responsi-
bioartystów, chciałabym niniejszym prze- ble’ journalist should, at least in theory, re-
formułować ją na kwestię podejmowania port things as they are and support their
odpowiedzialności za życie. Pragnę wyra- claims with facts and evidence, the artist
zić pogląd, że artyści eksperymentujący has the licence to imagine, to fantasise
z  życiem, pozostając w  pełni moralni i  od- and to exhibit unrealistic expectations of
powiedzialni, są performatywnie zaanga- science and technology...”7.
żowani nie tylko w  inny sposób przedsta- To return to the question of the rights
wiania życia, lecz także w przedstawianie and obligations of the bioartist, I  would
innej etyki życia. Poprzez swoją twórczość like to rephrase it as a question of taking
kształtują nowe bioetyczne ramy do roz- responsibility for life. I  want to suggest
ważań nad tym, co oznacza dobre życie that, far from being immoral or irrespon-
i (dosłownie) czynienie życia dobrym. To sible, artists experimenting with life are
właśnie ten twórczy, kreatywny aspekt themselves performatively engaged not
bioartu, jego zdolność do ustanawiania no- just in enacting life differently but also in
wych możliwości w  życiu i  dla życia, jest enacting a different ethics of life. Through
cechą, która w  moim mniemaniu sytuuje their practice, they give shape to a  new
go w  granicach etyki. Jednakże, jak już bioethical framework for thinking what it
stwierdzono, nie ma to na celu określenia means to live a good life – and to make life
jakiejkolwiek formy nowości lub twórcze- good, literally. It is precisely the inventive,
go wysiłku jako wartościowej lub dobrej creative aspect of bioart and its ability to
samej w  sobie, a  jedynie przyciągnięcie enact new possibilities in and for life that
uwagi do wrodzonego twórczego poten- for me situates it within an ethical hori-
cjału bioartu, niezależnie od tego, czy zo- zon. Yet, as stated before, this is not to
stanie on faktycznie urzeczywistniony designate any form of novelty or creative
w konkretnych pracach, czy nie. Co za tym endeavour as valuable or good in itself,
idzie, bioartyści nie mogą być oceniani za only to draw attention to the inherently
kształtowanie na nowo życia według usta- creative potential of bioart, regardless
lonych normatywnych kryteriów zakładają- of whether it is going to be actualized in
cych, że jednostki oraz świat funkcjonują individual works or not. In remoulding life,
według określonych reguł, skoro sami arty- bioartists cannot therefore be judged by
ści są zaangażowani – można powiedzieć, the established normative criteria which
że na poziomie pierwotnym – w  transfor- correspond to entities and the world pre-
mację fundamentów tego świata. Oprócz sumed to be a certain way, if they them-
wymyślania życia na nowo, bioartyści selves are involved – at the core level,
mogą nam zatem zapewnić sposób na we might say – in transforming the very
7 O. Catts, I. Zurr, „Big Pigs, Small Wings”: 7 Oron Catts and Ionat Zurr, “Big Pigs,
On Genohype and Artistic Autonomy, „Culture Small Wings”: On Genohype and Artistic Autonomy,
Machine” 2005, Vol. 7 [strony nienumerowane]. “Culture Machine”, Vol. 7, 2005 [n.p.].
26
stworzenie nowych norm życiowych i  no- fundamentals of that world. As well as
wej konceptualizacji życia. reinventing life, bioartists may thus be of-
Taki program najwyraźniej przyjmują fering us a way of reinventing life’s norms
Catts i  Zurr w  swojej niedawnej pracy and our conceptualisations of it.
zatytułowanej Crude Matter, pomyśla- This is precisely the agenda explicitly
nej jako szereg artystycznych medytacji embraced by Catts and Zurr’s more re-
nad materialnym aspektem życia i  ludzką cent work Crude Matter, designed as a se-
weń ingerencją. Przywołując żydowską ries of artistic meditations on the material
ludową opowieść o  Golemie (co dosłow- aspect of life – and on human interven-
nie oznacza ‘bezkształtny’ lub ‘surowy’), tion into it. Referencing the Jewish folk
projekt bada przemianę różnych mate- story of the Golem (which literally means
riałów w  substraty, które mają zdolność ‘crude’, ‘unshaped’ or ‘raw’), the project
podtrzymywania życia i  oddziaływania na explores the transformation of different
nie. Artyści wyjaśniają, że „Crude Matter materials into substrates which have the
podejmuje próbę destabilizacji dominują- ability to sustain and act on life. The art-
cej logiki transformacji życia w  surowiec ists explain that “Crude Matter attempts
dla celów inżynierii; próbę zakwestiono- to destabilise the prevailing logic of the
wania logiki, która wydaje się przedkładać transformation of life into raw mate-
informacje zakodowane w  DNA nad kon- rial for engineering ends; to question the
tekst, w którym funkcjonuje życie”8. Catts logic that seems to privilege the informa-
i  Zurr nie postulują bezpośrednio zakazu tion embedded in DNA over the context
manipulacji życiem, skupiając się na kwe- in which life operates”8. While no outright
stii ludzkiej odpowiedzialności za wiedzę ban on the manipulation of life is postu-
o  życiu i  jednocześnie podkreślając ludz- lated by them, Catts and Zurr foreground
ką arogancję, która wyraża się w  niektó- the issue of human responsibility for the
rych sposobach zastosowania tej wiedzy. knowledge about life, while also highlight-
Tego rodzaju projekty wprowadzają zatem ing the human hubris which manifests
nowe rozumienie kontekstu życia. Artyści itself in some of the applications of this
nie unikają odpowiedzialności za swoją knowledge. What projects of this kind
działalność czy swoje wypowiedzi, ale ta enact is therefore a  new understanding
odpowiedzialność koncentruje się na jed- of the context for life. The two artists do
nym fundamentalnym (meta)pytaniu – co not eschew responsibility for their activi-
dokładnie oznacza ponoszenie odpo- ties or statements, but rather focus this
wiedzialności za życie? Można wniosko- responsibility on one fundamental (meta)
wać, że pytanie to wywodzi się z koniecz- question: what does it actually mean to
ności rozważenia, co dokładnie oznacza bear responsibility towards life? We could
dobre wymyślenie życia. Ten imperatyw understand the latter question to be
driven by an imperative to consider what
8 Idem, „Crude Matter”. Artists’ notes
on the project supplied for the exhibition of their 8 Id., “Crude Matter”. Artists’ notes on
work at the Centre for Contemporary Art (CSW the project supplied for the exhibition of their work
Łaźnia) in Gdansk, Poland, March–April 2012 at the Centre for Contemporary Art (CSW Łaźnia)
[strony nienumerowane]. in Gdansk, Poland, March–April 2012 [n.p.].
27
wymaga od nas również refleksji nad tym, it actually means to invent life well. This
jak taka odpowiedzialność za życie może imperative also requires us to reflect on
zostać urzeczywistniona, przy założeniu, how this responsibility for life can be en-
że sam substrat, za który tę odpowiedzial- acted, given that the very substrate for
ność należy ponieść, jest w trakcie proce- which responsibility is to be taken is itself
su przetwarzania. Stajemy tu w obliczu nie in the process of being remoulded. We are
tylko paradoksu demokracji sformułowane- thus faced not just with the democratic
go przez Mouffe, ale także wobec innego, paradox that Mouffe has revealed but
ontologicznego: w  samym sercu bioetyki, also with an ontological one: at the very
ustanowiony przez wiele projektów bioartu, heart of the bioethics enacted by many
znajduje się pusty znacznik, który pomimo bioart projects lies an empty signifier that
to emanuje pozbawione treści zobowiąza- nevertheless exudes a  content-free ob-
nie do reakcji i wzięcia odpowiedzialności. ligation to respond to it, and to take re-
Oczywiście, w  określonych okoliczno­ sponsibility for it.
ściach ten pusty znacznik „życie” wypełnia Obviously, in particular circumstances
się konkretną treścią. Nasza reakcja na tę this empty signifier “life” is filled with spe-
treść jest zawsze naznaczona etycznie, cific content. Our response to such con-
nawet jeśli nie zawsze jest etyczna sama tent is always marked ethically, even if it
w  sobie. We współczesnej myśli krytycz- is not always ethical in itself. In contempo-
nej istnieje tendencja (zapoczątkowana rary critical thought there has been a ten-
przez Spinozę i Deleuze’a) do postrzegania dency (driven by the work of Spinoza and
takich reakcji etycznych przede wszystkim Deleuze) to see such ethical responses
jako reakcje afektywne, w  których to, co primarily as affective reactions, whereby
dzieje się z żywym ciałem po jego wejściu what happens to a living body after it has
w układ z innymi ciałami, oraz to, czy układ entered into a composition with other bod-
ten zwiększa czy redukuje jego możliwo- ies, and whether it enhances or reduces
ści i  potencjalną energię, uznaje się za its capabilities and potential energy, has
wyznacznik „dobrej” relacji. „Dobrem jest, been deemed an adequate indicator of
kiedy ciało bezpośrednio łączy się w swej a “good” relation. “The good is when a body
relacji z naszym, i całą swoją mocą lub jej directly compounds its relation with ours,
częścią, zwiększa naszą moc”, jak ujmu- and, with all or part of its power, increases
je to Deleuze w  swojej książce Spinoza9. ours”, as Deleuze puts it in his book Spi-
W tym kontekście etykę definiuje się jako noza9. In this context, ethics is defined as
formę „etologii, która w odniesieniu do lu- a form of “ethology which, with regard to
dzi i zwierząt za każdym razem rozważa je- men and animals, in each case only con-
dynie ich zdolność do ulegania wpływom”10. siders their capacity for being affected”10.
Zamiast reagować na daną sytuację (gdyż Rather than reacting to a  given situa-
jest to zachowanie, które może wydawać tion – a  gesture that could perhaps be
się wtórne i pasywne i z pewnością wielu
9 Gilles Deleuze, Spinoza: Practical
9 G. Deleuze, Spinoza: Practical Philoso- Philosophy, San Francisco: City Lights Books, 1988,
phy, San Francisco: City Lights Books, 1988, s. 22. p. 22.
10 Ibidem, 27. 10 Ibid., 27.
28
bioartystów omówionych w tym rozdziale seen as secondary and passive, and that
uznałoby je za klątwę), etyka w  wydaniu would surely sound like anathema to the
Deleuze’a  powinna raczej działać „aktyw- bioartists discussed in this article, ethics
nie”, koncentrując się na „produkcji dla in the Deleuzian framework should be “ac-
samej produkcji, nieograniczonym czasie tive”, focused on “production for the sake
i  stawaniu się”11 . Skoro życie jest rozu- of production itself, an ungrounded time
miane jako trwający, dynamiczny proces and becoming”11. If life is understood as an
techniczny, to etyczny imperatyw narzuca ongoing and dynamic technical process,
stwarzanie nowych, ciekawych sposobów then an ethical imperative lies in creating
stawania się i  bycia częścią tego życia. new, interesting ways of becoming, and
W  tym kontekście bioartystów, takich jak of being part of this life. In this sense bio-
Catts i  Zurr, można uznać za postępu- artists such as Catts and Zurr can be said
jących etycznie w  swoich przygodach to be acting ethically in their life-altering
i eksperymentach transformujących życie, adventures and experiments, with the
podczas gdy postawione wcześniej pyta- previously raised question of responsibil-
nie o odpowiedzialność można odesłać do ity relegated to the treasure chest of old,
skarbca starych, reaktywnych i  pasyw- responsive and passive forms of morality.
nych form moralności. However, I would argue that not only is
Chciałabym jednak zauważyć, że przed- the position on ethics delineated above
stawione powyżej stanowisko w  kwestii not entirely satisfactory but that the bio-
etyki nie tylko nie jest do końca zadowa- artists under discussion can be said to be
lające, ale na dodatek bioartystów, o  któ- ethical in a  much stronger sense, which
rych mowa, można uznać za etycznych I will outline in what follows. Let me start
w  znacznie szerszym sensie, który nakre- by contending that the partly embodied
ślę poniżej. Zacznę od stwierdzenia, że nie nature of our relatedness to life cannot be
można zaprzeczyć częściowo ucieleśnio- denied, especially after the disembodied
nej naturze naszego powiązania z życiem, rational moral subject of traditional eth-
zwłaszcza że bezcielesny, racjonalny pod- ics – which could supposedly take an ob-
miot moralny tradycjonalnej etyki – który jective and impartial stand on issues via
teoretycznie mógłby zajmować obiektyw- logical deliberation – has been presented
ne i  bezstronne stanowisko na drodze lo- as nothing more than a  fantasy in many
gicznego rozumowania – w licznych ostat- recent works of cultural, media, feminist
nich pracach opartych na teorii kulturowej, and queer theory. I also want to suggest
feministycznej, queer czy teorii mediów, that this entering into a relation with oth-
został przedstawiony jako nic więcej poza er bodies, situated as they are in a field of
czystą fantazją. Chciałabym też dodać, że forces in which such an encounter hap-
to wchodzenie w  relacje z  innymi ciałami pens, also requires what I  call a  “cut” to
umieszczonymi w  polu sił, na którym ma be made into this field. The function of
miejsce owe spotkanie, wymaga także this “cut“ is to allow, first, for these and

11 C. Colebrook, Gilles Deleuze, London 11 Claire Colebrook, Gilles Deleuze, London


– New York: Routledge, 2002, s. 55. – New York: Routledge, 2002, p. 55.
29
wykonania na tym polu czegoś, co okre- not some other relations to be recognised
ślam terminem „cięcia”. Funkcją tego „cię- as individual relations, and, second, for (at
cia” jest, po pierwsze, pozwolić na uznanie least provisional) judgments to be made
tych, a  nie innych relacji, za relacje in- about those relations. The situation as
dywidualne, po drugie, na sformułowanie such demands an assessment from the
choćby prowizorycznych opinii na temat human – who is capable not only of recog-
tych relacji. Ta sytuacja sama w sobie wy- nizing in him- or herself this propensity for
maga oceny ludzkiej, ponieważ to człowiek being affected but also of theorizing this
jest w stanie nie tylko rozpoznać w sobie propensity. The “cut” therefore stands
tę inklinację do ulegania wpływom, ale tak- for “a reflexive moment in which an evalu-
że ją teoretyzować. Wspomniane „cięcie” ation is to be made about the powerful-
oznacza zatem „moment refleksji, w  któ- ness of an encounter between particular
rym ma nastąpić ocena mocy spotkania elements-bodies, and about the supposed
pomiędzy poszczególnymi elementami (cia- ‘goodness’ of this encounter... To judge
łami) i tego, jak »dobre« jest to spotkanie… this increase in our power or even to ac-
Aby możliwa była ocena wzrostu naszej tually understand who is the ‘we’ in this
mocy albo nawet właściwe zrozumienie, relation, a moment of at least temporary
kim jesteśmy »my« w tej relacji, musi nastą- differentiation between different parts of
pić choćby chwilowe rozróżnienie pomię- the assemblage has to occur. If ethics is
dzy elementami zestawu. Jeśli nie chcemy, not to turn merely into a formal exercise
by etyka zmieniła się w  jedynie formalne in the study of life flow’s increase and de-
ćwiczenie w postaci badania zmian natęże- crease, one needs to be able to determine
nia w przepływie życia, człowiek musi być why some bodily encounters matter more
zdolny określić, dlaczego niektóre spotka- than others, and who they matter to at
nia cielesne znaczą więcej niż inne i  dla any particular time”12.
kogo są one bardziej znaczące w każdym We could perhaps go so far as to sug-
możliwym momencie”12. gest that artistic experiments of this
Moglibyśmy więc zasugerować, że eks- kind furnish what might be described as
perymenty artystyczne tego rodzaju wypo- an “ethics lab”, whereby it is not just life
sażają coś, co można by opisać jako „labo- that is experimented on but also the nor-
ratorium etyki”, w  którym eksperymentuje mative frameworks through which it can
się nie tylko z życiem, ale też z normatyw- be approached and dealt with. If acting
nymi ramami, pozwalającymi wyrobić sobie ethically involves making cuts to the flow
wobec niego stosunek i zajmować się nim. of life, as stated earlier, then we need to
Jeśli, jak już wcześniej zostało wspomnia- acknowledge that those cuts are going to
ne, działanie etyczne niesie ze sobą cięcia be both material (involving the cutting and
w przepływie życia, to musimy uświadomić splicing of bits of tissue) and rhetorical.
sobie, że te cięcia będą miały zarówno cha- In performing (bio)ethics with their work,
rakter materialny (w  tym cięcie i  sklejanie bioartists seem to be taking heed of
12 Joanna Zylinska, Bioethics in the Age
12 J. Zylinska, Bioethics in the Age of New of New Media, Cambridge, MA: MIT Press, 2009,
Media, Cambridge, MA: MIT Press, 2009, s. 166–167. pp. 166–167.
30
fragmentów tkanki), jak i  metaforyczny. Deleuze and Guattari’s philosophical im-
Stosując bioetykę w  swojej pracy, bioarty- perative to approach problems of the
ści zdają się brać pod uwagę filozoficzny world not just by saying what we already
imperatyw Deleuze’a  i  Guattariego, naka- know about it but first of all by invent-
zujący ustosunkowanie się do problemów ing new concepts – a  process which for
na świecie nie tylko poprzez powiedzenie the authors of What Is Philosophy? is
tego, co już wiemy, ale przede wszystkim a  “matter of articulation, of cutting and
poprzez wymyślanie nowych konceptów – cross-cutting”13. Bioart can thus be de-
proces, który dla autorów What Is Philoso- scribed as being involved in the twin pro-
phy? jest „kwestią artykulacji, rozcinania cesses of inventing and cutting through
i  przecinania”13. Bioart można zatem okre- life – with a  double-edged scalpel of re-
ślić jako włączony w  bliźniacze procesy sponsibility and necessity. This is to say
wymyślania życia i  rozcinania go – za po- that cutting, material and rhetorical, is
mocą obusiecznego skalpela odpowiedzial- inevitable, but also that the kinds of inci-
ności i konieczności. Oznacza to, że cięcie, sions that are to be made into life mat-
zarówno fizyczne, jak i  metaforyczne, jest ter. Indeed, they also matter in an ethical
nieuniknione, ale również, że nacięcia, jakie sense, which will have to be decided anew
zrobimy w życiu, mają znaczenie. Mają zna- in various contexts. Since this nebulous
czenie także w  sensie etycznym, o którym entity called “life” is itself in the process
będziemy musieli zdecydować na nowo of being re/created in the artistic experi-
w  różnych kontekstach. Skoro ten mgli- ments and their articulations, there is of
sty byt zwany „życiem” sam jest właśnie course no reason to posit “life” as a value
tworzony, przetwarzany w  eksperymen- in advance. As Rosi Braidotti argues, life
tach artystycznych i  ich artykulacjach, is a “fundamentally amoral force, the true
nie ma oczywiście żadnego powodu, aby nature of which is best expressed in its
z  góry ustanawiać „życie” jako wartość. relentless generative power. There is no
Jak argumentuje Rosi Braidotti, życie jest implicit a priori difference between cancer
„fundamentalnie amoralną siłą, której praw- and birth, or between a  malignant prolif-
dziwa natura najpełniej wyraża się w  jej eration of cells in cancer and the benign
bezwzględnej sile produktywnej. Nie ma proliferation induced by pregnancy”14. See-
żadnej z góry określonej różnicy pomiędzy ing life as a  force, a  dynamic movement,
rakiem a  narodzinami lub pomiędzy złośli- an unfolding of potentialities which are
wym namnażaniem się komórek rakowych often unknown in advance carries with
a  prawidłowym mnożeniem się komórek it both a  suspension of ontological cer-
podczas ciąży”14. Postrzeganie życia jako tainty and an ethical imperative to cut
siły, dynamicznego ruchu, rozwoju możliwo- well into life, to make good things with it.
ści, często uprzednio nieznanych, niesie ze Rather than being posited as a prior value,

13 G. Deleuze, F. Guattari, What is Philoso- 13 Gilles Deleuze and Félix Guattari, What
phy?, New York: Columbia University Press, 1994, is Philosophy?, New York: Columbia University
s. 16. Press, 1994, p. 16.
14 R. Braidotti, Transpositions: On 14 Rosi Braidotti, Transpositions: On
Nomadic Ethics, Polity Press, 2006, s. 223. Nomadic Ethics, Polity Press, 2006, p. 223.
31
sobą zarówno zawieszenie pewności on- life becomes a minimum condition of any
tologicznej, jak i etyczny imperatyw by do- ethical framework – and of there being
brze wciąć się w życie, zrobić z nim dobre those who can exercise and act on that
rzeczy. Życie, zamiast pozostać ustanowio- condition. To quote Braidotti again, “Ethics
ną z góry wartością, staje się minimalnym is a thin barrier against the possibility of
warunkiem jakichkolwiek ram etycznych extinction. It is a mode of actualizing sus-
i  istnienia osób, które mogą działać i  two- tainable forms of transformation”15. It is
rzyć, uwzględniając ten warunek. Według therefore the protection of this condition,
innych słów Braidotti, „etyka jest cienką of the possibility of life’s unfolding, that
barierą chroniącą przed wyginięciem. Jest constitutes what we might term the first
trybem aktualizowania zrównoważonych minor injunction of any kind of non-pro-
form transformacji”15. Ochrona tego warun- cedural bioethics. This injunction always
ku (możliwości rozwoju życia) stanowi za- needs to be coupled with two others: to
tem to, co moglibyśmy określić jako pierw- cut well into life and to respond well to
szy drobny nakaz jakiejkolwiek nieformalnej life already formed (or, as we may also put
bioetyki. Nakazowi temu zawsze powinny it, “temporarily stabilised”) – to entities,
towarzyszyć dwa inne: dobrze wcinać się beings, organs, cells. It also means taking
w  życie i  dobrze reagować na życie już responsibility for the life of the other, be it
uformowane (lub inaczej: „chwilowo usta- another human or a tissue fragment, but
bilizowane”) – na jednostki, byty, organy, not necessarily in the same way.
komórki. Oznacza to też branie odpowie- The imperative and propensity for “in-
dzialności za inne życie, czy to drugiego venting well” is derived from the human
człowieka, czy fragmentu tkanki, ale nieko- capacity for developing empathy with
niecznie w ten sam sposób. other life forms, for being sentient with
Imperatyw i inklinacja do „dobrego wymy- and about them, and for being able to
ślania” pochodzi z ludzkiej zdolności empatii theorize this shared sentience. However,
wobec innych form życia, zdolności odczu- it is precisely the moment of reflection
wania wraz z  nimi i  przez nie oraz teore- on that capacity and the forms of affect
tyzowania tego współdzielonego odczuwa- it generates that is a condition of any
nia. Jednakże to właśnie moment refleksji such living encounter being ethical. We
nad tą zdolnością i  formami emocji, jakie could therefore suggest that bioartists,
wywołuje, jest warunkiem sprawiającym, busying themselves in their “ethics labs”,
że takie żywe spotkanie staje się etyczne. are twenty-first century science-philoso-
Możemy zatem wysunąć sugestię, że bio- phers, making life and making rules about
artyści, pracując w  swoich „laboratoriach life. But they do need to take responsibil-
etyki”, są filozofami nauki XXI wieku stwa- ity for their own situatedness in life: for
rzającymi życie i  reguły dotyczące życia. their engagement with life and for their
Muszą oni jednak brać odpowiedzialność differentiation from it. Of course, as we
za swoją pozycję w  życiu: za swoje zaan- said earlier, not all bioartists are ethical
gażowanie w życie i za dystansowanie się in this sense, with many reneging on the

15 Ibidem, s. 217. 15 Ibid., p. 217.


32
względem życia. Oczywiście, jak wspomnia- minimal “critical vitalist imperative” to
łam wcześniej, nie wszyscy bioartyści są create life and to reflect on it. But the in-
pod tym względem etyczni, jako że wielu teresting even if rare examples of “good
z  nich odmawia przyjęcia minimalnego invention” turn bioart into an important
„krytycznego imperatywu witalistycznego” tester of our moral hierarchies – of how
stwarzania życia i refleksji nad nim. Jednak we value certain life forms more than
interesujące, nawet jeśli rzadkie, przykła- others, and of how we cut through them,
dy „dobrych wynalazków” zmieniają bioart to make life better.
w  istotny probierz naszych hierarchii mo-
ralnych – tego, jak cenimy pewne formy ży-
cia bardziej niż inne i jak je przecinamy, aby
uczynić życie lepszym.

LITERATURA REFERENCES
| Bergson Henri, Creative Evolution, Random | Bergson, Henri. Creative Evolution, trans.
House, The Modern Library, 1944 Arthur Mitchell, Random House, The Modern
[pierwsze wydanie 1911]. Library, 1944 [first published in 1911].

| Braidotti Rosi, Transpositions: On Nomadic | Braidotti, Rosi. Transpositions:


Ethics, Polity Press, 2006. On Nomadic Ethics, Polity Press, 2006.

| Brown Wendy, Politics Out of History, | Brown, Wendy. Politics Out of History,
Princeton University Press, 2001. Princeton University Press, 2001.

| Catts Oron, Zurr Ionat, „Big Pigs, Small Wings”: | Catts, Oron and Ionat Zurr, “Big Pigs, Small
On Genohype and Artistic Autonomy, Wings”: On Genohype and Artistic Autonomy,
„Culture Machine” 2005, Vol. 7. “Culture Machine” Vol. 7, 2005.

| Catts Oron, Zurr Ionat, Introduction. Partial | Catts, Oron and Ionat Zurr. Introduction.
Life, red. O. Catts, I. Zurr, seria Living Books Partial Life, eds Oron Catts & Ionat Zurr.
about Life, Open Humanities Press, 2011. Living Books about Life series, Open
Humanities Press, 2011.
| Catts Oron, Zurr Ionat, „Crude Matter”.
Artists’ notes on the project supplied for | Catts, Oron and Ionat Zurr. “Crude Matter”.
the exhibition of their work at the Centre Artists’ notes on the project supplied for the
for Contemporary Art (CSW) in Gdansk, exhibition of their work at the Centre for
Poland, March–April 2012. Contemporary Art (CSW) in Gdansk, Poland,
March–April 2012.
| Colebrook Claire, Gilles Deleuze, London
– New York: Routledge, 2002. | Colebrook, Claire. Gilles Deleuze, London
– New York: Routledge, 2002.
| Deleuze Gilles, Spinoza: Practical Philosophy,
San Francisco: City Lights Books, 1988. | Deleuze, Gilles. Spinoza: Practical Philosophy,
trans. Robert Hurley, San Francisco: City
Lights Books, 1988.
33
| Deleuze Gilles, Guattari Félix, What is | Deleuze, Gilles and Félix Guattari. What
Philosophy?, New York: Columbia University is Philosophy?, trans. Hugh Tomlinson
Press, 1994. and Graham Burchell, New York: Columbia
University Press, 1994.
| Mouffe Chantal, The Democratic Paradox,
Verso, London 2000. | Mouffe, Chantal. The Democratic Paradox,
London: Verso, 2000.
| Tissue Culture & Art Project, 2004, Victimless
Leather, strona internetowa artystów. | Tissue, Culture & Art Project, 2004,
http://tcaproject.org/projects/victimless/leather Victimless Leather, Artists’ website.
(14.02.2012). http://tcaproject.org/projects/victimless/
leather (14.02.2012).
| Żylinska Joanna, Bioethics in the Age of New
Media, Cambridge, MA: MIT Press, 2009. | Zylinska, Joanna. Bioethics in the Age of New
Media, Cambridge, MA: MIT Press, 2009.
Sztuka krytycznego zaangażowania
Uwagi o twórczości The Tissue Culture & Art Project

The Art of Critical Engagement


Remarks on the Work of The Tissue Culture & Art Project

Maciej Ożóg
35
Poza genocentryzm Beyond genocentrism
i techno-fanatyzm and techno-fanaticism
W  2003 roku The National Galery of Vic- In 2003, The National Gallery of Victoria
toria w  Melbourne zdecydowała się na in Melbourne planned a  presentation of
prezentację projektu Extra Ear – ¼ Scale, The Tissue Culture & Art Project’s instal-
zrealizowanego przez The Tissue Culture lation Extra Ear – ¼ Scale. As in the case
& Art Project. Organizacja wystawy du- of a  number of other realizations by the
etu Ionat Zurr i  Oron Catts, podobnie jak artistic duet of Ionat Zurr and Oron Catts,
w przypadku szeregu innych ich realizacji, the organization of the exhibition took
przebiegała w napiętej atmosferze nazna- place in a  tense atmosphere marked by
czonej obawami konserwatywnych władz fears on the part of Australia’s conserva-
galerii co do konsekwencji wystawienia tive government about the consequenc-
pół-żyjącej (semi-living) rzeźby ludzkiego es of the gallery exhibiting a  semi-living
ucha. Poszukując „polisy ubezpieczenio- sculpture of a human ear. In order to pro-
wej”, galeria uzależniła pozytywną  de- vide itself with an “insurance policy”, the
cyzję  o  prezentacji pracy od spełnienia gallery conditioned its decision to present
przez twórców trzech warunków, z  któ- the artists’ work on their fulfilling three
rych jeden zasługuje, moim zdaniem, na conditions. One of these, in my opinion,
szczególną uwagę. Zażądano od artystów deserves particular attention: the gallery
deklaracji, iż ich praca nie podnosi kwestii requested statements from the artists
etycznych, przede wszystkim w odniesie- that their work raised no ethical ques-
niu do środowiska biomedycznego 1. tions, particularly in the biomedical com-
Zastrzeżenie to stanowi manifestację cał- munity1.
kowitego niezrozumienia specyfiki twórczo- This stipulation represents a  total mis-
ści australijskiego duetu. Sądzę jednak, że understanding of the Australian duo’s
można traktować je nie tylko jako jednost- work. However, I  do not think we should
kowy przykład interpretacyjnej niekompe- treat it merely as an individual case of in-
tencji, ale także jako wyraz szerszej tenden- terpretive incompetence, but rather as an
cji polegającej na dążeniu do oczyszczenia, expression of a broader tendency of seek-
oswojenia i  osłabienia transgresyjnego ing to cleanse, domesticate, and weaken
potencjału sztuki biologicznej, szczególnie 1 The other conditions included
a prohibition on the use of human tissue, and
1 Pozostałe warunki to: zakaz wyko- a refusal to consent to the artists’ performing
rzystania tkanki ludzkiej oraz odmowa zgody na the rituals of feeding and killing the “semi-living”
przeprowadzienie rytuałów karmienia i uśmierca- objects/entities during the opening hours of the
nia pół-żyjących obiektów/istnień w godzinach gallery. A detailed description of the controversy
otwarcia galerii. Szczegółowy opis kontrowersji surrounding the exhibition can be found in the
wokół wystawy przynosi tekst: O. Catts, I. Zurr, following text: Oron Catts, Ionat Zurr, The Tissue
The Tissue Culture and Art Project: The Semi- Culture and Art Project: The Semi-Living as
Living as Agents of Irony, [w:] Performance and Agents of Irony, [in:], Performance and Technology:
Technology: Practices of Virtual Embodiment and Practices of Virtual Embodiment and Interactivity,
Interactivity, red. S. Broadhurst, J. Machon, Palgra- ed. by S. Broadhurst and J. Machon, Palgrave
ve Macmillan, s. 153–168; http://repository.uwa.edu. Macmillan, pp. 153–168. Online version: https://
au/R/-?func=dbin-jump-full&object_id=4873&local_ repository.uwa.edu.au/R/-?func=dbin-jump-
base=GEN01-INS01 (02.04.2012). full&object_id=4873&local_base=GEN01-INS010
(02.04.2012).
36

| Extra Ear – ¼ Scale, 2003

tych jej przejawów, które w  bezpośredni the transgressive potential of bioart, es-
sposób dotykają kwestii materialności i cie- pecially in those manifestations that di-
lesności życia. Strach przed negatywnymi rectly concern the materiality and physi-
reakcjami na prezentację ukształtowanego cality of life. Fear of negative reactions to
na podobieństwo ludzkiego ucha częściowo the presentation of a partial-living object/
żyjącego obiektu/istnienia wynika wprost entity shaped like a  human ear is the di-
z  bezrefleksyjnej akceptacji cybernetycz- rect result of an unreflective acceptance
nej interpretacji biologii, propagowanej za of the cybernetic interpretation of biology
pośrednictwem mediów, manifestującej się propagated in the media and manifested
w kulturze popularnej, ale także w dominują- both in popular culture and in the domi-
cym sposobie interpretowania sztuki biolo- nant means of interpreting biological art,
gicznej, utożsamiającym wszelkie jej przeja- in which all of its manifestations are iden-
wy ze sztuką DNA czy sztuką genetyczną2. tified with DNA art or genetic art 2.
2 Perspektywa ta reprezentowana jest 2 This perspective can be seen not only
zarówno w dyskursie naukowym, w krytyce arty- in scientific discourse and art criticism, and in
stycznej, w postawie instytucji sztuki i praktyce the attitudes of art institutions and in curatorial
kuratorskiej, jak i w działalności wielu artystów, practices, but also in the activities of numerous
37

| Extra Ear – ¼ Scale, 2003

Przesadne akcentowanie znaczenia An exaggerated emphasis on the impor-


biologii molekularnej i rozpętane wokół ge- tance of molecular biology and the media
netyki medialne szaleństwo (genohype) frenzy surrounding genetics (genohype)
prowadzi do zawężenia perspektywy lead to a  narrowing of perspective and
i  skrajnie redukcyjnej wizji nauk o  życiu, an extremely reductive vision of the life
biotechnologii oraz rozumienia samego sciences, biotechnology, and how we un-
fenomenu życia. Z kolei szeroką aplikację derstand the phenomenon of life itself.
informatycznego podejścia do biologii, Meanwhile, the broad application of a com-
znajdującą wyraz w  metaforze „kodu ży- putational approach to biology, as reflected
cia”, ustanawiającej bezpośrednią paralelę in the creation of a direct parallel between

którzy, jak zauważają Zurr i Catts, niejednokrotnie artists who, as Zurr and Catts have noted, are
uwikłani są w zależności polityczne i ekonomiczne, often embroiled in political and economic depend-
stając się świadomie, lecz częściej bezwolnie, ence, becoming conscious, (often passively) active
aktywnymi propagatorami genocentryzmu. Zob.: promoters of genocentrism. See: Oron Catts, Ionat
O. Catts, I. Zurr, „Big Pigs, Small Wings”: On Geno- Zurr, “Big Pigs, Small Wings”: on genohype and
hype and Artistic Autonomy, „Culture Machine” artistic autonomy, “Culture Machine” Vol. 7, 2005,
2005, Vol. 7; http://www.culturemachine.net/index. http://www.culturemachine.net/index.php/cm/
php/cm/article/viewArticle/30/37 (29.03.2012). article/viewArticle/30/37 (29.03.2012).
38
pomiędzy genotypem a  kodem kompute- the genotype and the computer code
rowym, odczytywać można jako wyraz metaphor of the “code of life”, can be read
dążenia do zachowania swoistej higieny as an expression of the desire to maintain
czy wręcz pedantycznego porządku, tak a  form of hygiene, even a pedantic order,
w sferze pojęciowej, jak i w bezpośrednim in both the conceptual sphere and in di-
doświadczeniu materialności ciała. Bo- rect experience of the body’s materiality.
wiem z jednej strony, informatyzację bio- On the one hand, the computerization of
logii można traktować jako efekt dążenia biology can be considered an effect of our
do utrzymania paradygmatycznej spójno- efforts to maintain a paradigmatic consist-
ści i  ciągłości pomiędzy „wielkimi narra- ency and a continuity between the “grand
cjami” informatyki i biologii3, z drugiej zaś, narratives” of computer science and biol-
jako formę ucieczki przed „wilgotnym” wy- ogy3, and, on the other hand, a form of es-
miarem ciała i zarazem jego negację. Obie cape from, as well as a  negation of, the
tendencje skutkują „efektem sterylizują- “wet” dimension of the body. Both trends
cym, usunięciem z masowych wyobrażeń result in “a  sterilizing effect, removing all
o  biotechnologicznej przyszłości wszyst- that is wet, bloody, unruly, and animal from
kiego, co mokre, krwiste, nieokiełznane, mass imaginations of the biotech future,
zwierzęce, a  w  konsekwencji skrzywie- arguably skewing public interpretation of
niem publicznej interpretacji złożonych the complex bioethics involved”4.
kwestii bioetycznych”4. The work of The Tissue Culture & Art
Twórczość The Tissue Culture & Art Pro- Project represents a  comprehensive cri-
ject stanowi kompleksową krytykę takiej tique of such a vision of the life sciences
wizji nauk biologicznych i  biotechnologii. and biotechnology. A  contestation and
Kontestacja i transgresja genocentryzmu transgression of genocentrism takes
dokonuje się w  ich realizacjach na wielu place in their realizations on multiple
poziomach. Dotyczy zarówno material- levels. This applies not only to the mate-
nej podstawy pół-żyjących dzieł sztuki, rial basis of “semi-living” works of art and
powszechnych wyobrażeń na temat bio- popular perceptions about biotechnology,
technologii, jak też specyfiki oraz roli bio- but also to the place and role of bioart in
artu w świecie sztuki i szerzej w kulturze the art world and culture in general on the
u progu XXI wieku. Pół-żyjące obiekty/ist- threshold of the 21st century. “Semi-living”
nienia, powstające w  wyniku przyrostu objects/entities, which are grown from
wyizolowanych ze złożonych organizmów tissue that has been isolated from com-

3 O. Catts, I. Zurr, The Ethics of Experien- 3 Oron Catts, Ionat Zurr, The Ethics of
tial Engagement with the Manipulation of Life, Experiential Engagement with the Manipulation
[w:] Tactical Biopolitics: Art, Activism, and Techno- of Life, [in:] Tactical Biopolitics: Art, Activism, and
science, red. B. da Costa, K. Philip, The MIT Press Technoscience, ed. by Beatriz da Costa and Kavita
Cambridge, Massachusetts London, England 2008, Philip, The MIT Press Cambridge, Massachusetts
s. 134. London, England 2008, p. 134.
4 J. Willet, Bodies in Biotechnology: Em- 4 Jennifer Willet, Bodies in Biotechnology:
bodied Models for Understanding Biotechnology in Embodied Models for Understanding Biotechnology
Contemporary Art, „Leonardo Electronic Almanac” in Contemporary Art, “Leonardo Electronic Alma-
2006, Vol. 14, Issue 07–08; http://leoalmanac.org/ nac”, Vol. 14, 2006, Issue 07–08, http://leoalmanac.
journal/vol_14/lea_v14_n07-08/jwillet.asp, s. 2. org/journal/vol_14/lea_v14_n07-08/jwillet.asp, p. 2.
39
tkanek, stanowią próbę skierowania pub- plex organisms, are an attempt to direct
licznej uwagi na marginalizowane w dobie public attention to areas of the biological
genohype obszary nauk biologicznych. sciences that have been marginalized in
Z jednej strony, akcentują rolę, jaką odgry- the era of genohype. On the one hand,
wają w dzisiejszej biologii badania nad ko- they emphasize the role in modern biology
mórkowym i tkankowym poziomem życia, played by research on life at the cellular
podkreślając zarazem znaczenie inżynierii and tissue levels, and stress the impor-
tkankowej w biomedycynie. Z drugiej, sta- tance of tissue engineering in biomedicine.
wiają pod znakiem zapytania zasadność On the other, they call into question the
usankcjonowanych w  dominującym dys- legitimacy of the means of understand-
kursie sposobów rozumienia i  definiowa- ing and defining life sanctioned within
nia życia. Ich niejednoznaczny, liminalny the dominant discourse. Their ambiguous,
status ontyczny5 stanowi wyzwanie po- their liminal ontic status5, provides cogni-
znawcze, zmusza do przemyślenia takich tive challenges, forcing us to think about
kategorii, jak organizm, indywidualność, categories such as the body, individuality,
tożsamość, różnica gatunkowa czy – last identity, specific differences and, last but
but not least – samo życie6. not least, life itself6.
Tkankowe rzeźby to zarazem niesamo- At the same time, tissue sculptures
dzielne formy istnienia całkowicie zależne are non-independent forms of existence,
od technologicznego wspomagania i  ludz- totally reliant on technological life sup-
kiej interwencji. Dlatego nieodzownym port systems and human intervention.
elementem instalacji The Tissue Culture Therefore, an essential component of
& Art Project jest laboratoryjna aparatura, The Tissue Culture & Art Project’s instal-
stanowiąca techno-naukowy surogat cia- lations is laboratory apparatus that pro-
ła. Wyeksponowanie jej w  mise-en-scene vides a surrogate techno-scientific body.
instalacji nie wpisuje się jednak w  tym Its presentation in the mise-en-scene of
przypadku w ramy tendencji naznaczonej
5 I refer here to the category of liminal life
5 Odwołuję się do kategorii liminal life proposed by Susan Merrill Squier, who has used
zaproponowanej przez Susan Merrill Squier, która this term to define such forms of life as cell lines,
określila w ten sposób takie formy życia, jak: linie stem cells, tissue, organs and embryos. These are
komórkowe, komórki macierzyste, tkanki, organy, non-independent organisms, living separately from
embriony. Są to niesamodzielne, oddzielone od zło- the complex life forms from which they derive, and
żonych organizmów formy życia, których istnienie whose existence is only possible thanks to the
możliwe jest tylko dzieki osiągnięciom współczes- achievements of modern biomedicine. See: Susan
nej biomedycyny. Zob.: S.M. Squier, Liminal Lives. Merrill Squier, Liminal Lives. Imagining the Human
Imagining the Human at the Frontiers of Biomedi- at the Frontiers of Biomedicine, Duke University
cine, Duke University Press, London, Durham 2004. Press, London, Durham 2004.
6 Fakt ten podkreśla Monika Bakke, wska- 6 This fact has been emphasized by
zując, iż w zrozumieniu fenomenu liminalnych form Monika Bakke, who has indicated the usefulness
życia przydatne staje się antyczne rozróżnienie na of the ancient distinction between bios and zoe in
bios i zoe. Liminalne życia sytuują się po stronie understanding the phenomenon of liminal forms.
zoe, to „nagie życie“, życie w jego najbardziej pier- Liminal lives are situated on the side of zoe, “bare
wotnej, podstawowej postaci, przed-organicznej, life”, life in its most original, basic form, pre-organic,
przed-gatunkowej, przed-jednostkowej. Zob.: pre-specific, pre-individuated. See: Monika Bakke,
M. Bakke, Bio-transfiguracje. Sztuka i estetyka Bio-transfiguracje. Sztuka i estetyka posthumani-
posthumanizmu, Wydawnictwo Naukowe UAM, zmu, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2010,
Poznań 2010, s. 38–40, 74–76. pp. 38–40, 74–76.
40
nadmierną fascynacją technologią. Prze- the installation, however, should not be
ciwnie, doceniając znaczenie biotechno- seen as an example of the general ten-
logii dla rozwoju współczesnej nauki i  jej dency toward an excessive fascination
wpływ na przemiany kultury, artyści wska- with technology. On the contrary, recog-
zują na problem fetyszyzacji technologii nizing the importance of biotechnology
oraz dalekiego od racjonalności interpreto- for the development of modern science
wania osiągnięć w tym zakresie w duchu and its impact on the transformation
retoryki promisorycznej7. Dlatego szcze- of culture, the artists point to both the
gólne miejsce w  ich działaniach zajmuje problem of the fetishization of technol-
dążenie do odmitologizowania technologii, ogy and the far-from-rational manner in
ujawnienia i wyjaśnienia tajemnic laborato- which achievements in this domain have
riów oraz stymulowanie „krytycznej czuj- been interpreted in the spirit of promis-
ności wobec technologii”8. Wykorzystanie sory rhetoric 7. For this reason, the de-
zaawansowanych narzędzi z  arsenału la- mythologisation of technology occupies
boratoriów naukowych ma tutaj wymiar a  special place in their activities, which
praktyczny i  dyskursywny zarazem. Nie- aim to reveal and explain the mysteries
zbędne do utrzymania przy życiu i rozwoju of laboratories and stimulate a  “critical
pół-żyjących rzeźb, stają się jednocześnie vigilance towards technology”8. Their use
przedmiotem artystycznej analizy skupio- of tools taken from the arsenals of re-
nej już nie tylko na ich laboratoryjnych search laboratories has both a practical
funkcjach, lecz przede wszystkim kultu- and a discursive aspect. These tools are
rowych. Technologiczny prezentyzm, ce- necessary for the sustenance and devel-
chujący projekty The Tissue Culture & Art opment of “semi-living” sculptures, but
Project, generuje pytania o  świadomość they are also the subject of artistic anal-
technologii, przyczynia się do upowszech- ysis focused not only on their functions
nienia wiedzy i  jednocześnie akcentuje in the laboratory, but above all, on their
konieczność wprowadzenia szerokiej, in- cultural functions. The technological pre-
terdyscyplinarnej perspektywy badaw- sentism characterising the work of The
czej, która pozwalałaby na analizę ich zna- Tissue Culture & Art Project both contrib-
czenia w  praktyce biopolityki i  biowładzy. utes to the dissemination of knowledge,
Biotechnologie i  biomedia stają się tutaj and highlights the need for developing
„mediami kryzysu, krytycyzmu i  opozycji”9, a  broad, interdisciplinary research per-
zaś sztuka biologiczna stanowi w tym uję- spective which would make it possible to
ciu formę taktycznego oporu opartego na analyse their significance in the practice
of biopolitics and biopower. Biotechnolo-
7 Critical Art Ensemble, The Promissory gies and biomedia become here “media
Rhetoric of Biotechnology in the Public Sphere,
[w:] Digital Resistance, Autonomedia, New York
2001, s. 39–57. 7 Critical Art Ensemble, The Promissory
8 M. Bakke, Bio-transfiguracje..., s. 186. Rhetoric of Biotechnology in the Public Sphere,
9 D. Garcia, G. Lovink, The ABC [in:] Digital Resistance, Autonomedia, New York
of Tactical Media, http://www.nettime.org/ 2001, pp. 39–57.
Lists-Archives/nettime-l-9705/msg00096.html 8 Monika Bakke, Bio-transfiguracje...,
(10.04.2012). p. 186.
41
wypracowywaniu alternatywnych form of crisis, criticism and opposition”, 9 while
wytwarzania i dystrybucji wiedzy10. bioart constitutes a  form of tactical re-
sistance based on elaborating alterna-
tive means for the production and distri-
Praxis mokrych mediów. bution of knowledge 10.
Demokratyzacja wiedzy
jako taktyka oporu
Istotą strategii biopolitycznych, zdaniem The praxis of wet media.
Michela Foucaulta 11 , jest generowanie The democratization
sprzeciwu. Opór stanowi w  tym ujęciu of knowledge as
ich „organiczną”, immanentną część, wy- a resistance tactic
nika wprost z logiki „rządów przez indywi- The essence of biopolitical strategies, ac-
dualizację”, gdyż poddają one zewnętrznej cording to Michel Foucault11, is the gen-
regulacji te sfery życia, które uznawane eration of opposition. Resistance is an
są za najbardziej podstawowe, indywidu- “organic”, immanent part of these, a direct
alne, wręcz intymne. Biowładza, której result of the logic of “rule by individuali-
celem i metodą zarazem jest zarządzanie zation”, as they subject to external con-
życiem jednostek i  populacji na drodze trol those spheres of life that are consid-
normalizacji wszelkich jego przejawów, ered the most basic, personal, and even
spotyka się z oporem, który wynika z dą- intimate. Biopower, whose both aim and
żenia do realizacji indywidualnych projek- method is management of the lives of
tów egzystencjalnych, z żądaniem prawa
do indywidualności i  niepow tarzalnej 9 David Garcia, Geert Lovink, The ABC
of Tactical Media, http://www.nettime.org/
tożsamości, z  pragnieniem emancypacji Lists-Archives/nettime-l-9705/msg00096.html
(10.04.2012).
10 Choć włączenie twórczości TC&A 10 While categorising the work of TC&A as
w nurt mediów taktycznych może być problema- tactical media can be problematic, I think that the
tyczne, sądzę jednak, że istotne właściwości ich essential characteristics of their practices indicate
praktyki wskazują na bliskie związki z tą formą a close relationship with this form of critical media
krytycznej sztuki mediów. Znaczące w tym kon- art. Significant in this context is the aim of dis-
tekście jest dążenie do upowszechnienia tech- seminating technology and democratizing knowl-
nologii i demokratyzacji wiedzy, znajdujące wyraz edge, which is expressed in differentiated forms of
w zróżnicowanych formach edukacji oddolnej, grassroots education, a close link between theory
ścisłe powiązanie teorii i praktyki w artystycznym and practice in artistic praxis, and a clearly critical
praxis oraz wyraźnie krytyczna postawa wobec attitude to the dominant discourses of science,
dominujących dyskursów nauki, technologii i sztuki. technology and art. Above all, however, a tactical
Jednak przede wszystkim taktyczny rys sztuki feature of bioart, including TC&A’s project, can be
biologicznej, w tym projektu TC&A, odnajdujemy found, as suggested by the authors of Tactical
– jak wskazują autorzy zbioru Tactical biopolitics – Biopolitics, in a recognition of independent modes
w uznaniu niezależnych sposobów produkcji i dys- of producing and distributing knowledge as a basic
trybucji wiedzy za podstawową formę kontestacyj- form of contestational engagement in biopolitics
nego zaangażowania w biopolitykę i efektywnego and effective resistance to biopower. See: Beatriz
oporu wobec biowładzy. Zob.: B. da Costa, K. Philip, da Costa and Kavita Philip, Introduction, [in] Tacti-
Introduction, [w:] Tactical Biopolitics..., s. XVII–XX. cal Biopolitics..., pp. XVII–XX.
11 M. Foucault, Historia seksualności, 11 Michel Foucault, The History of Sexual-
przeł. B. Banasiak, T. Komendant, K. Matuszewski, ity, trans. R. Hurley, Vintage Books, New York 1990;
Czytelnik, Warszawa 1995; Idem, Trzeba bronić Id., The Courage of Truth (Lectures at the College
społeczeństwa: wykłady w College de France, De France, 1983–1984), trans. G. Burchell, Palgrave
przeł. M. Kowalska, „KR”, Warszawa 1998. Macmillan, Hampshire 2011.
42
i  uwłasnowolnienia, jakie obecne były entities and populations as a  means of
już w  analizowanym przez Foucaulta normalizing life in all its manifestations, is
nowoczesnym modelu społeczeństwa, met with resistance that arises from the
a  zyskują pierwszorzędne znaczenie pursuit of individual existential projects,
w  indywidualistycznej ponowoczesno- from demands for the right to individuality
ści. Walka z  biowładzą to w  dosłownym and a unique identity, and from the desire
i metaforycznym znaczeniu walka o życie, for emancipation and empowerment, all of
w której „życie jako obiekt polityczny zo- which are already present in Foucault’s
stało jakby złapane za słowo i obrócone analysis of the modern model of society,
przeciwko systemowi, który poddał je but which become of primary importance
kontroli”12. in an individualistic post-modernism. The
Tak rozumiany biopolityczny opór za- struggle against biopower is, in both a lit-
kłada świadomą kontestację stosowa- eral and metaphorical sense, a struggle for
nych przez władzę technik i  technologii life, in which “life as a political object was
zarządzania życiem. Kwestia ta, widziana in a sense taken at face value and turned
z  perspektywy nowego milenium, zysku- back against the system that was bent
je na znaczeniu ze względu na społeczną on controlling it”12.
percepcję nowoczesnych biotechnologii, This understanding of biopolitical resist-
naznaczoną fetyszystyczną fascynacją ance implies a conscious contestation of
i  jednocześnie równie irracjonalnym lę- the techniques and technologies used by
kiem. Półprawdy i  przesądy w  większym the authorities for the management of life.
stopniu niż ugruntowana w faktach świa- Seen from the perspective of the new mil-
domość wyznaczają powszechną nie-wie- lennium, this question takes on increased
dzę na ich temat. W tym kontekście szcze- importance due to public perceptions
gólnie istotna wydaje się swoista praca about modern biotechnologies, which are
u  podstaw, polegająca na upowszechnia- marked by both a  fetishistic fascination
niu rzetelnej wiedzy o ich funkcjonowaniu and irrational fears. The general (lack of)
i  krytycznej świadomości uwarunkowań knowledge about these technologies is
i konsekwencji ich stosowania. Takie zada- based more on half-truths and misconcep-
nie spełnia oddolna edukacja, stanowiąca tions than on an awareness grounded in
zasadniczy element naukowo-artystycz- facts. In this context, it seems particularly
nej działalności The Tissue Culture & Art important to lay groundwork by dissemi-
Project. Biopolityczny opór w tym przypad- nating accurate knowledge about their
ku tożsamy jest z demokratyzacją wiedzy functioning and a  critical awareness of
i  bezpośrednim poznaniem biotechnologii the conditions and consequences of their
na drodze praktycznego doświadczenia. use. Such is the role of grassroots educa-
Edukacyjny wymiar aktywności TC&A tion, which is a core element of the scien-
znajduje wyraz zarówno w specyficznym tific and artistic activities of The Tissue
rozumieniu praktyki twórczej, jak i w spo- Culture & Art Project. Biopolitical resist-
sobie definiowania pozycji odbiorcy. ance in this case involves the democra-

12 Idem, Historia..., s. 127. 12 Id., The History of Sexuality..., p. 145.


43

| DIY De-victimizer Kit Mark One

Podstawową umiejętnością artysty, tization of knowledge and direct knowl-


pragnącego świadomie i  kompetentnie edge of biotechnology through practical
uprawiać kr y tyczny dyskurs na te- experience. The educational dimensions
mat biotechnologii, nauk biologicznych of TC&A’s activities are expressed both
i  powiązanych z  nimi strategii biopoli- in their conception of creative practices,
tycznych, jest zdaniem australijskich and in how they define the position of the
artystów, dogłębna wiedza na temat viewer.
wykorzystywanych technologii. Nie According to the Australian artists, the
może być to jednak jedynie wiedza te- primary skill required of an artist who
oretyczna, lecz świadomość wynikają- wants to consciously and competently
ca z  bezpośredniego zaangażowania engage in critical discourse about bio-
w  praktykę laboratoryjną. Artysta po- technology, the life sciences, and the bio-
winien porzucić pozycję zewnętrznego political strategies associated with these,
obserwatora, stając się kompetentnym is an in-depth knowledge of the technolo-
użytkownikiem, gdyż tylko samodzielne gies used. This, however, cannot be mere-
operowanie biotechnologiami, tylko „mo- ly theoretical knowledge, but rather, an
kre zaangażowanie” (wet engagement), awareness resulting from direct involve-
dosłowne „umoczenie i  ubrudzenie” rąk ment in laboratory practices. The artist
44
pozwala w  pełni doświadczyć specyfiki should abandon the position of an outside
ich funkcjonowania, zrozumieć właści- observer in order to become a competent
we współczesnej biologii zróżnicowa- user, since only independent use of bio-
nie sposobów operowania życiem oraz technologies, only “wet engagement”, lit-
złożoność samego fenomenu życia, erally “getting one’s hands wet and dirty”,
wreszcie poddać krytycznej refleksji rolę allows one to fully experience the nature
biotechnologii w  społeczeństwie i  kultu- of their functioning, to understand the
rze 13. Zadanie to wiąże się równocześnie diverse means for working with life avail-
z  przekroczeniem strategii reprezenta- able to contemporary biology and the
cji na rzecz bezpośredniego ujawnienia complexity of the phenomena of life itself,
technologii w działaniu. Nie chodzi zatem and finally, to critically reflect on the role
jedynie o uchylenie, czy nawet szerokie of biotechnology in society and culture 13.
otwarcie drzwi laboratoriów, lecz o  do- This task involves going beyond the strat-
słowne i metaforyczne przeniesienie ich egy of representation in favour of a strat-
w przestrzeń publiczną. Gest przekształ- egy of directly revealing technology in
cający galerie w  naukowo-artystyczne operation. This does not mean, however,
laboratoria daje nie tylko szansę odtaj- merely peaking through or even throwing
nienia i  odmitologizowania narzędzi, ale open the doors of laboratories, but rath-
jednocześnie otwiera nowe perspekty- er, literally and metaphorically bringing
wy wolnego od dogmatyzmu, transdy- them into the public space. The gesture
scyplinarnego dialogu. of transforming galleries into science/art
Charakterystyczny dla „mokrego” bio- laboratories not only provides a chance to
artu proces „powtórnego ucieleśnienie declassify and demythologize these tools,
biotechnologii”14 w przypadku The Tissue but also opens up new perspectives for
Culture & Art Project dotyczy w równym non-dogmatic transdisciplinary dialogue.
stopniu podejścia samych artystów, jak In the case of The Tissue Culture
i  zaangażowania odbiorców/użytkowni- & Art Project, the “re-embodiment of
ków. Dlatego istotnym aspektem aktyw- biotechnology”14 that is characteristic of
ności Zurr i  Cattsa jest propagowanie “wet” bioart applies equally to both the
wolnej od uprzedzeń i  przy tym ufun- approach of the artists and the active
dowanej na rzetelnej wiedzy, postawy role of the viewers/users. An important
„zrób to sam” (Do It Yourself ). Służą temu aspect of Zurr and Coatts’ activities is
otwarte warsztaty prowadzone w  ra- promoting a “Do It Yourself” approach that
mach projektu SymbioticA na University is unprejudiced and founded on sound
of Western Australia 15. Zaangażowanie knowledge. Serving this function are pub-
lic workshops conducted as part of the
13 O. Catts, I. Zurr, The Ethics of Experien-
tial..., s. 139–140. SymbioticA project at the University of
14 J. Willet, Bodies in Biotechnology..., s. 3.
15 Dokładny opis ich przebiegu i prezen-
tację ich założeń przedstawiono w odrębnym 13 Oron Catts, Ionat Zurr, The Ethics of
tekście, noszącym znamiona manifestu programo- Experiential..., pp. 139–140.
wego biotechnologicznego aktywizmu i filozofii 14 Jennifer Willet, Bodies in Biotech­
leżącej u podstaw kultury bio-amatorów-hobby- nology..., p. 3.
45
przypadkowych osób w  procedury labo- Western Australia 15. The involvement of
ratoryjne i  biologiczne procesy, możliwe casual bystanders in laboratory proce-
dzięki technologicznemu wspomaganiu, dures and technologically supported bio-
stanowi także istotny aspekt instala- logical processes is an important aspect
cji TC&A. Poszukując sposobów na wy- of the TC&A’s installations. In a search for
eksponowanie pół-żyjących obiektów/ ways to exhibit “semi-living” objects/enti-
istnień – które, ze względu na swe nie- ties – which due to their small size and the
wielkie rozmiary i fakt, iż ich rozwój prze- fact that they grow very slowly are not
biega bardzo powoli, nie mają charakteru spectacular in character – the artists have
spektakularnego – artyści opracowali developed a method for directly involving
metody bezpośredniego zaangażowa- the public in the processes that maintain
nia publiczności w  procesy, od których the life of the tissue cultures. Two rituals
uzależnione jest życie kultur tkanko- perform this function: feeding and killing.
wych. Taką funkcję spełniają dwa rytu- They provide not only a means for directly
ały: karmienia i uśmiercania. Oferują one experiencing biological processes, but
nie tylko bezpośrednie doświadczenie also allow for the development of a more
procesów biologicznych, ale przyczynia- personal relationship with the “semi-living”
ją się również do ustanowienia bardziej sculptures. The educational function of
osobistej więzi z  pół-żyjącymi rzeźbami. these rituals intermingles with their rhe-
Edukacyjna funkcja rytuałów przenika torical dimension, the knowledge acquired
się tym samym z  ich retorycznym wy- contrasts with the emotions experienced,
miarem, zdobywana wiedza konfronto- scientific knowledge evokes philosophical
wana jest z  emocjonalnym przeżyciem, questions and generates ethical dilemmas.
naukowe poznanie przynosi pytania fi- “Wet engagement” provides a  remedy
lozoficzne i generuje dylematy etyczne. for ignorance, propagates a  critical at-
„Mokre zaangażowanie” stanowi reme- titude towards biotechnologies, and at
dium na niewiedzę, upowszechnia kry- the same time brings them closer to the
tyczną postawę wobec biotechnologii ordinary user. In this manner, the alienat-
i  jednocześnie przybliża je zwyczajnemu ing effect of technological fetishism is
użytkownikowi. Tym samym zakwestio- challenged. The mythologized vision of
nowany zostaje alienujący efekt techno- inaccessible and mysterious tools for the
logicznego fetyszyzmu. Zmitologizowana manipulation of life is replaced by a  per-
wizja niedostępnych, tajemniczych narzę- spective in which biotechnologies pass
dzi pozwalających na manipulację życiem from the realm of instrumental culture
zastąpiona zostaje perspektywą, w której
biotechnologie przechodzą z  obszaru kul- 15 A detailed description of how it pro-
gressed and a presentation of its premises were
tury przyrządu w  przestrzeń opisywaną put forward in a separate text that bears the fea-
przez Alberta Borgmanna jako kultura tures of a programme manifesto for biotechnologi-
cal activism and the philosophy behind the culture
of amateur biohobbyists. See: Oron Catts and
stów. Zob.: O. Catts, G. Cass, Labs Shut Open. Gary Cass, Labs Shut Open. A Biotech Hands-on
A Biotech Hands-on Workshop for Artists, [w:] Workshop for Artists, [in:] Tactical Biopolitics...,
Tactical Biopolitics..., s. 143–156. pp. 143–156.
46
narzędzia (device culture) 16. Przestają być into a  space described by Albert Borg-
domeną abstrakcyjnej biowładzy, techno- mann as a  device culture 16. They cease
logią racjonalnego, normalizującego zarzą- to be the domain of abstract biopower,
dzania życiem, pozostającą w rękach spe- technology for the rational, normalized
cjalistów. Specjalistyczne wykorzystanie management of life which remains in the
biotechnologii uzupełnione zostaje przez hands of professionals. The specialized
amatorskie, lecz kompetentne majster- use of biotechnology is complemented by
kowanie zakładające połączenie hobby- amateur (yet competent) tinkering, com-
stycznej pasji z krytyczną refleksją. Tylko bining the hobbyist’s passion with critical
świadome i refleksyjne użycie tych narzę- reflection. Only a conscious and reflective
dzi może przynieść efekt emancypacyjny, use of these tools can yield an emancipa-
tworzyć strefy oporu, czynić możliwą tory effect, creating a zone of resistance,
niestandardową indywidualizację i  zara- enabling non-standardised individualisa-
zem stymulować rozwój alternatywnych tion, and stimulating the development of
interpretacji biotechnologicznej teraźniej- alternative interpretations of the present
szości i przyszłości. and future of biotechnology.
Demokratyzacja technologii w  kontek- In the context of the activities of The
ście ak tywności The Tissue Culture & Tissue Culture & Art, the democratization
Art Project zakłada krytyczne zaangażo- of technology takes the form of a critical
wanie, w którym praktyka nierozerwalnie engagement in which practice is inextri-
wiąże się z teorią. Aktywność TC&A przyj- cably linked with theory. TC&A’s activities
muje formę, którą adekwatnie opisuje an- take a form that is properly described by
tyczna kategoria praxis, odnosząca się the ancient category of praxis, which re-
do procesów, w  których teoria realizuje fers to processes in which theory is real-
się w bezpośredniej praktyce 17. Praxis to ized in direct practice 17. Praxis also applies
zarazem działalność specyficzna dla sfe- to the realm of the political. In its contri-
ry polityki. „Mokre zaangażowanie”, przy- bution to the dissemination of knowledge,
czyniając się do upowszechnienia wie- as well as to critical attitudes toward
dzy, ale też krytycznej postawy wobec biotechnology, “wet engagement” func-
biotechnologii, pełni jednocześnie funkcję tions as a  catalyst for discourse about
katalizatora dyskursu o  współczesnej contemporary biopolitics; it is, as the art-
biopolityce, jak deklarują sami artyści, ists themselves have stated, “a  political
jest „aktem politycznym, wykraczającym act that goes beyond the democratization
poza demokratyzację technologii, aktem of the technology, to the act of breaking
przekroczenia dominujących dyskursów, down dominant discourses, dogmas, and
dogmatów i metafor, ujawniającym nowe metaphors to reveal new understand-
16 Albert Borgmann, Technology and the
16 A. Borgmann, Technology and the Character of Contemporary Life, The University
Character of Contemporary Life, The University of Chicago Press, Chicago 1984.
of Chicago Press, Chicago 1984. 17 The artists themselves use the term
17 Sami artyści określają swą aktywność “philosophy in action” to describe their activities.
mianem „filozofii w działaniu”, zob.: O. Catts, I. Zurr, See: Oron Catts, Ionat Zurr, The Tissue Culture
The Tissue Culture and Art Project... and Art Project...
47
rozumienie życia i operujących w jego ob- ings of living and the power structures
rębie relacji sił”18. Oddolna edukacja jest within”18. Grassroots education is an im-
istotnym, lecz nie jedynym aspektem rea- portant, but not the sole, element realised
lizowanego w aktywności Tissue Culture in TC&A’s activities to democratize knowl-
& Art projektu demokratyzacji wiedzy. edge. The work of Oron Catts and Ionat
Twórczość Orona Cattsa i  Ionat Zurr to Zurr is likewise a sophisticated form of in-
jednocześnie wyrafinowana forma inte- tellectual provocation in which the place
lektualnej prowokacji, w  której miejsce of gentle didactic persuasion is taken by
łagodnej dydaktycznej perswazji zajmuje a keen, ironic distance.
ostry, ironiczny dystans.

Artistic and scientific


Artystyczno-naukowy experimentation as
eksperyment jako prowokacja an intellectual provocation
intelektualna DIY De-victimizer Kit Mark One (DIY DVK m1)
DIY De-victimizer Kit Mark One (DIY DVK is a  project in which the “Do It Yourself”
m1) to projekt, w  którym strategia „zrób strategy is used as a tool for critical analy-
to sam” wykorzystana jest jako narzędzie sis of the paradoxes present in the popular
krytycznej analizy paradoksów obecnych vision of biotechnology. The artists have
w popularnej wizji biotechnologii. Artyści developed a home version of a device for
skonstruowali domową wersję  urządze- the cultivation of tissue culture, which
nia do hodowli kultur tkankowych, które serves to “re-life” animals that have been
służyć ma „ożywianiu“ zwierząt zabija- killed for food or which were victims of ac-
nych w  celach konsumpcyjnych lub bę- cidents caused by the use of technology.
dących ofiarami wypadków wywołanych Tissue fragments taken from dead crea-
wykorzystywaniem technologii. Pobrane tures can, with the help of technology, be
od martwych stworzeń fragmenty tkanki sustained and even proliferate, thus con-
mogą – także dzięki technologii – prze- stituting a fragmentary, but real, existing
trwać a  nawet rozwijać się, stanowiąc form of “life after life”. In this way, users of
tym samym, wprawdzie fragmentarycz- the kit can rid themselves of feelings of
ną, ale realnie istniejącą formę „życia po guilt about the innocent animals who are
życiu“. W ten sposób użytkownicy zesta- the victims of technological progress.
wu mogą pozbyć się poczucia winy wo- DIY DVK m1 can be regarded as an exam-
bec niewinnych zwierzęcych ofiar postę- ple of the spread of the amateur, hobbyist
pu technologicznego. approach to biotechnology. The function-
DIY DVK m1 można by uznać za przy- ality of the kit raises no doubts, but the
kład działania upowszechniającego ama- conceptual context in which artists have
torskie, hobbystyczne podejście do bio- equipped it inclines one to treat the en-
technologii. Funkcjonalność zestawu nie tire project as an intellectual provocation.
budzi zastrzeżeń, jednak konceptualny
18 Id., The Ethics of Experiential
18 Idem, The Ethics of Experiential..., s. 140. Engagement..., p. 140.
48
kontekst, w  jaki wyposażyli go artyści, The critical potential of the project is re-
skłania do potraktowania całego pro- vealed in the absurdity of the “instruction
jektu jako intelektualnej prowokacji. Po- manual” supplied by the artists for the kit.
tencjał krytyczny tego projektu ujawnia We find in it a  number of contradictions,
się w  absurdalności „instrukcji obsługi” which, on the one hand, expose a  com-
dołączonej przez artystów do zestawu. mon, deep-seated belief in the saving
Odnajdujemy w niej szereg sprzeczności, power of technology; on the other hand, it
które, z  jednej strony, wydobywają  na highlights an anthropocentric hypocrisy in
światło dzienne głęboko zakorzenione relation to other, non-human beings.
w  powszechnej świadomości przeświad- While technology can keep fragments of
czenie o  zbawczej mocy technologii, na- tissue alive, this practice, regardless of our
tomiast z drugiej, uwypuklają antropocen- good intentions, can hardly be considered
tryczną hipokryzję w stosunku do innych, the technological “re-life-ing” of a  mur-
nie-ludzkich istot. dered being. Moreover, biotechnology here
Technologia wprawdzie pozwala utrzy- only apparently serves the “victims”. Its
mać przy życiu fragmenty tkanek, jednak main purpose is to calm the conscience
proceder ten nawet przy największej do- of “sensitive” humans to the suffering of
zie dobrej woli trudno nazwać „ożywie- animals. Yet this “sensitivity” is also called
niem“ technologicznie unicestwionych into question once we realize the real ef-
istnień. Co więcej, biotechnologia tylko fect of “re-life-ing” dead animals. The De-
pozornie służy tutaj „ofiarom”. Przeciw- victimizer is only of benefit to humans,
nie, jej głównym celem jest uspokojenie while animals are treated objectively, and
sumienia „wrażliwych” na cierpienie zwie- their death becomes meaningful only in
rząt ludzi. Także owa „wrażliwość” staje the context of the bad feelings felt by the
pod znakiem zapytania, z  chwilą gdy perpetrators of the tragedy. The ultimate
uświadomimy sobie realny efekt „oży- objective of de-victimization is not the
wienia” zabitych zwierząt. Korzyści z wy- welfare of animals, but the salvation of
korzystania De-victimizera odnosi tylko the anthropocentric cultural status quo.
człowiek, zwierzęta potraktowane są tu The rhetorical strategy used in the
przedmiotowo, a  ich śmierć zyskuje zna- description of the project is based on
czenie tylko w kontekście złego samopo- a  radically overstating of commonly held
czucia sprawców tragedii. Ostatecznym expectations and prejudices concerning
celem de-wiktymizacji nie jest dobro biotechnology. In this way, the decon-
zwierząt, lecz ocalenie antropocentrycz- struction of the mythology of biotechnol-
nego kulturowego status quo. ogy – the hyperbolic use of promissory
Strategia retoryczna, wykorzystana rhetoric and fascination with technology
w  opisie projek tu, opiera się na rady- – often not only reveals a  lack of basic
kalnym przerysowaniu powszechnych knowledge, but above all indicates the
oczekiwań i  przesądów dotyczących logical discontinuities and hidden hypoc-
biotechnologii. W  ten sposób dokonuje risy in the popular narrative of biotechno-
się dekonstrukcja biotechnologicznej logical progress. In my opinion, DIY DVK m1
49
mitologii – hiperboliczne wykorzystanie is the most glaring example of a  mecha-
retoryki obietnicy i fascynacji technolo- nism that is characteristic of all the work
gią ujawnia nie tylko brak wiedzy czę- of The Tissue Culture & Art Project, which
sto elementarnej, ale przede wszyst- is based on the juxtaposition of “wet en-
kim wskazuje na logiczną nieciągłość gagement”, whose aim is the democratiza-
i skrywaną hipokryzję popularnej narra- tion of knowledge about biotechnologies,
cji o  postępie biotechnologicznym. DIY with an ironic reflection that sheds light
DVK m1 stanowi, w  moim przekonaniu, on the controversies and inconsistencies
najbardziej jaskrawy przykład charak- in the popular imagination about them.
terystycznego dla całej twórczości The DIY DVK m1 can be regarded as a form
Tissue Culture & Art Project mechanizmu of double appropriation and détournement.
polegającego na zestawieniu „mokrego The adoption and inversion of procedures
zaangażowania”, k tórego celem jest and techniques taken from the biological
demokratyzacja wiedzy o  biotechno- sciences results in a  questioning of the
logiach, z  ironiczną refleksją rzucającą mythologized image of modern biology
światło na kontrowersje i  niespójności and the half-truths, fallacies and conjec-
w powszechnym o nich wyobrażeniu. tures related to it. At the same time, the
DIY DVK m1 uznać można także za for- unreflective democratization of biotech-
mę specyficznej podwójnej apropriacji nology itself is also subjected to critical
i  détournement. Przejęcie i  odwróce- analysis. The very ability to use these
nie właściwych naukom biologicznym tools is only a palliative measure, only be-
procedur i  technik skutkuje zakwestio- coming an effective means of grassroots
nowaniem zmitologizowanego obrazu engagement with and resistance to bio-
współczesnej biologii oraz powiązanych politics once technical skills begin to be
z  nim pół-prawd, przesądów i  mniemań. accompanied by reflection on its cultural
Jednocześnie krytycznej analizie pod- status.
dany zostaje sam fakt bezrefleksyjnej
demokratyzacji biotechnologii. Sama
umiejętność użycia narzędzi okazuje się
tylko półśrodkiem, staje się natomiast
skuteczną formą oddolnego zaangażo-
wania i  oporu wobec biopolityki dopiero,
gdy technicznym umiejętnościom zaczy-
na towarzyszyć refleksja nad ich kultu-
rowym statusem.
50
LITERATURA REFERENCES
| Bakke Monika, Bio-transfiguracje. Sztuka | Bakke, Monika. Bio-transfiguracje. Sztuka
i estetyka posthumanizmu, Wydawnictwo i estetyka posthumanizmu, Wydawnictwo
Naukowe UAM, Poznań 2010. Naukowe UAM, Poznań 2010.

| Borgmann Albert, Technology | Borgmann, Albert. Technology


and the Character of Contemporary Life, and the Character of Contemporary Life,
The University of Chicago Press, Chicago The University of Chicago Press, Chicago
1984. 1984.

| Catts Oron, Zurr Ionat, „Big Pigs, Small | Catts, Oron and Ionat Zurr. “Big Pigs,
Wings”: On Genohype and Artistic Autonomy, Small Wings”: on genohype and artistic
„Culture Machine” 2005, Vol. 7; autonomy, “Culture Machine” Vol. 7, 2005,
http://www.culturemachine.net/index.php/ http://www.culturemachine.net/index.php/
cm/article/viewArticle/30/37. cm/article/viewArticle/30/37.

| Catts Oron, Zurr Ionat, The Tissue Culture | Catts, Oron and Ionat Zurr. The Tissue
and Art Project: The Semi-Living as Agents Culture and Art Project: The Semi-Living
of Irony, [w:] Performance and Technology: as Agents of Irony, [in:], Performance and
Practices of Virtual Embodiment and Technology: Practices of Virtual Embodiment
Interactivity, red. S. Broadhurst, J. Machon, and Interactivity, ed. S. Broadhurst and
Palgrave Macmillan 2006, s. 153–168; J. Machon, Palgrave Macmillan 2006,
https://repository.uwa.edu.au/R/-?func= pp. 153–168. Online version: https://repository.
dbin-jump-full&object_id=4873&local_base= uwa.edu.au/R/-?func=dbin-jump-full&object_
GEN01-INS01. id=4873&local_base=GEN01-INS01.

| Catts Oron, Zurr Ionat, The Ethics | Catts, Oron and Ionat Zurr. The Ethics of
of Experiential Engagement with the Experiential Engagement with the Manipulation
Manipulation of Life, [w:] Tactical Biopolitics: of Life, [in:] Tactical Biopolitics: Art, Activism,
Art, Activism, and Technoscience, and Technoscience, ed. Beatriz da Costa
red. B. da Costa, K. Philip, The MIT Press and Kavita Philip, The MIT Press Cambridge,
Cambridge, Massachusetts London, England Massachusetts London, England 2008,
2008, s. 126–142. pp. 126–142.

| Catts Oron, Zurr Ionat, Labs Shut Open. | Catts, Oron and Ionat Zurr. Labs Shut Open.
A Biotech Hands-on Workshop for Artists, A Biotech Hands-on Workshop for Artists,
[w:] Tactical Biopolitics: Art, Activism, and [in:] Tactical Biopolitics: Art, Activism, and
Technoscience, red. B. da Costa, K. Philip, Technoscience, ed. Beatriz da Costa and
The MIT Press Cambridge, Massachusetts Kavita Philip, The MIT Press Cambridge,
London, England 2008, s. 143–156. Massachusetts London, England 2008,
pp. 143–156.
| da Costa Beatriz, Philip Kavita,
Introduction, [w:] Tactical Biopolitics: Art, | da Costa, Beatriz and Philip Kavita.
Activism, and Technoscience, red. B. da Costa, Introduction, [in:] Tactical Biopolitics:
K. Philip, The MIT Press Cambridge, Art, Activism, and Technoscience, ed. Beatriz
Massachusetts London, England 2008, da Costa and Kavita Philip, The MIT Press
s. XVII– XX. Cambridge, Massachusetts London, England
2008, pp. XVII–XX.
| Critical Art Ensemble, The Promissory
Rhetoric of Biotechnology in the Public Sphere, | Critical Art Ensemble. The Promissory
[w:] Digital Resistance, Autonomedia, New Rhetoric of Biotechnology in the Public Sphere,
York 2001, s. 39–57. [in:] Digital Resistance, Autonomedia, New York
2001, pp. 39–57.
| Foucault Michel, Historia seksualności,
przeł. B. Banasiak, T. Komendant, | Foucault, Michel. The History of Sexuality,
K. Matuszewski, Czytelnik, Warszawa 1995. trans. R. Hurley, Vintage Books, New York
1990.
51
| Foucault Michel, Trzeba bronić społeczeń- | Foucault, Michel. The Courage of Truth
stwa: wykłady w College de France, przeł. (Lectures at the College De France,
M. Kowalska, „KR”, Warszawa 1998. 1983–1984), trans. G. Burchell, Palgrave
Macmillan, Hampshire 2011.
| Garcia David, Lovink Geert, The ABC of
Tactical Media, http://www.nettime.org/Lists- | Garcia, David and Geert Lovink. The ABC of
Archives/nettime-l-9705/msg00096.html. Tactical Media, http://www.nettime.org/Lists-
Archives/nettime-l-9705/msg00096.html.
| Squier Susan Merrill, Liminal Lives. Imagining
the Human at the Frontiers of Biomedicine, | Squier, Susan Merrill. Liminal Lives. Imagining
Duke University Press, London 2004. the Human at the Frontiers of Biomedicine,
Duke University Press, London 2004.
| Willet Jennifer, Bodies in Biotechnology:
Embodied Models for Understanding | Willet, Jennifer. Bodies in Biotechnology:
Biotechnology in Contemporary Art, „Leonardo Embodied Models for Understanding
Electronic Almanac” 2006, Vol. 14, Issue Biotechnology in Contemporary Art, Leonardo
07–08; http://leoalmanac.org/journal/vol_14/ Electronic Almanac, Vol. 14, Issue 07–08, 2006.
lea_v14_n07-08/jwillet.asp. Online version: http://leoalmanac.org/journal/
vol_14/lea_v14_n07-08/jwillet.asp.
Rzeczywista materia
– możliwe życie
Actual Matter
– Possible Life

Monika Bakke
53
Materialność świata i  nasza własna sta- The materiality of the world and our
ły się w  ostatnich latach tematem wie- own materiality have attracted a lot of
lu dyskusji zarówno w  humanistyce, jak attention in recent years in both the hu-
i  w  naukach społecznych, przyczyniając manities and the social sciences, con-
się do tego, co Manuel De Landa określa tributing to what Manuel De Landa calls
jako właśnie „powstający materialistycz- “an emergent materialist world view that
ny światopogląd, który wreszcie oddaje finally does justice to the creative pow-
sprawiedliwość kreatywnym siłom materii ers of matter & energy” 1 . New materi-
i  energii”1. Nowi materialiści doceniają nie- alists proclaim matter to have agency
-ludzką sprawczość i  witalność materii, któ- and vitality that in no way relates to
rych jednak w  żaden sposób nie odnoszą any special “life force”, as in historical
do specyficznych „sił życiowych”, jak w  hi- vitalism, but instead refers to the lively
storycznym witalizmie, lecz do żywotnej immanence of matter, which manifests
immanencji materii, objawiającej się w  jej itself through its productivity and self-
produktywności i  zmienności. W  tym kon- transformation. In this context, the
tekście rozróżnienie pomiędzy materią i  ży- distinction between matter and life be-
ciem staje się problematyczne. A zatem, jak comes problematic. “Is the demarcation
pyta Evelyn Fox Keller, „czy podział między between the living and non-living finally
życiem i nie-życiem stał się ostatecznie tak so categorical as to admit no interme-
kategoryczny, że nie przyjmuje żadnych sta- diates, no bridges that might link the
nów pośrednich, żadnych pomostów, które two domains?”2 , asks Evelyn Fox Keller.
mogłyby łączyć te dwie sfery?”2. Kwestia This calls for attention, especially when
ta domaga się uwagi, szczególnie jeśli roz- considering the origin of life or efforts
ważamy pochodzenie życia czy też próby to create synthetic life. Although tradi-
stworzenia życia syntetycznego. Zazwyczaj tionally the transformation of nonliving
jednak transformacja nieożywionej materii to living matter has been a question for
w  ożywioną stanowiła zagadnienie rozwa- philosophy, science and religion, it is
żane przez filozofię, naukę i religię, podczas now increasingly becoming an object
gdy obecnie coraz częściej interesuje ono of interest for engineers working in
inżynierów pracujących w  zakresie biologii synthetic biology. Extreme genetic en-
syntetycznej. Ekstremalna inżynieria gene- gineering now enables forced evolution
tyczna, umożliwiająca wymuszoną ewolucję through the creation of novel organ-
wraz z powstaniem zupełnie nowych organi- isms, reflecting a  growing tendency to
zmów, odzwierciedla rosnącą tendencję do instrumentalize matter, be it organic or
instrumentalizacji organicznej i  nieorganicz- inorganic, and, at the same time, a drift-
nej materii. Jednocześnie niestety, odchodzi ing away from any attempt to answer
1 M. De Landa, Philosophy and Simulation. 1 Manuel De Landa, Philosophy and
The Emergence of Synthetic Reason, Continuum, Simulation. The Emergence of Synthetic Reason,
2011, s. 6. Continuum, 2011, p. 6.
2 E. Fox Keller, Making Sense of Life. 2 Evelyn Fox Keller, Making Sense of Life.
Explaining Biological Development with Models, Explaining Biological Development with Models,
Metaphors and Machines, Harvard University Metaphors and Machines, Harvard University
Press, 2003, s. 16. Press, 2003, p. 16.
54
ona od prób znalezienia odpowiedzi na klu- the big question about what life is or to
czowe pytanie biologii o to, czym jest życie shed light on the origins of life.
i jakie były jego początki. Crude Matter is an on-going art project
Crude Matter to rozwijany obecnie projekt being developed by Ionat Zurr and Oron
artystyczny autorstwa Ionat Zurr i  Orona Catts dealing with the vitality of mat-
Cattsa dotyczący materialnych sił przeja- ter and the instrumentalization of life.
wiających się w działaniach ludzi i nie-ludzi. Their work is a  critical contribution to
Stanowi on krytyczny wkład w  debatę na the debate on what Paul Foreman 3 has
temat tego, co Paul Foreman określa jako called the “primacy of technology over
„prymat technologii nad nauką”3, a co wyraża science”, reflected in the assertion that
się w twierdzeniu, że tworzenie jest równo- making is knowing and building is under-
znaczne z wiedzą a budowanie ze zrozumie- standing. But bioengineering’s ambitions
niem. Jednakże inżynieryjne ambicje i  prak- and practices within synthetic biology,
tyki biologii syntetycznej, jak diagnozuje as Evelyn Fox Keller has diagnosed, are
Evelyn Fox Keller, to „cele, które nie mają nic “aims that have nothing to do with un-
wspólnego ze zrozumieniem życia w formie, derstanding life as we know it”4 . Appar-
jaką znamy”4. Tak też Catts i  Zurr, ewiden- ently aware of such problems, Catts
tnie świadomi tych problemów, twierdzą, że and Zurr declare that their project “at-
ich projekt „ma wstrząsnąć powszechną tempts to destabilize the prevailing logic
logiką przekształcania życia w  surowy ma- of the transformation of life into raw
teriał służący celom inżynierii; zakwestiono- material for engineering ends; to ques-
wać logikę, która wydaje się przedkładać in- tion the logic that seems to privilege the
formacje zawarte w DNA nad sam kontekst, information embedded in DNA over the
w  którym funkcjonuje życie”. Pomimo tego, context in which life operates”. And yet,
że artyści skupiają się raczej na krytycznym although the artists focus on critical in-
podejściu do postaw i działań inżynierii, Cru- quiry into attitudes and actions in engi-
de Matter oferuje także kilka pozytywnych neering, Crude Matter also offers a  set
sugestii i  oczekiwań wobec nadal nieodkry- of positive considerations and expec-
tych sił materii i  życia, jakiego jeszcze nie tations regarding the yet undiscovered
znamy. Innymi słowy, kwestie poruszane powers of matter and life as we do not
przez tę pracę uwzględniają samoorga- yet know it. Hence, the issues raised by
nizującą się materię, czynniki abiotyczne the artwork include self-organizing mat-
w  powstaniu życia, jak również chemiczne ter, abiotic factors in the origin of life, as
i  fizyczne składniki, które mają wpływ na well as the chemical and physical com-
geo-różnorodność kształtującą ewolucję. ponents that have an impact on evolu-
tion, and therefore, on geo-diversity.
3 P. Forman, The Primacy of Science 3 Paul Forman, The Primacy of Science
in Modernity, of Technology in Postmodernity and in Modernity, of Technology in Postmodernity and
of Ideology in the History of Technology, „History of Ideology in the History of Technology, “History
and Technology” 2007, Vol. 23, N. 1/2. and Technology”, Vol. 23, N. 1/2, 2007.
4 E. Fox Keller, What Does Synthetic 4 Evelyn Fox Keller, What Does Synthetic
Biology Have to Do with Biology?, „BioSocieties” Biology Have to Do with Biology?, “BioSocieties”,
2009, Vol. 4, s. 300. Vol. 4, 2009, p. 300.
55
Z błota, gliny i pyłu Of mud, clay and dust
Na pierwszy rzut oka Crude Matter to zbiór At first glance, the work Crude Matter is
luźno powiązanych ze sobą obiektów takich, a  set of objects, such as “local mud” in
jak: „lokalne błoto” w  szklanym pojemniku, a glass container, a clay sculpture allud-
gliniana rzeźba nawiązująca do postaci Go- ing to Golem sitting on a square of arti-
lema, umieszczona na kwadracie ze sztucz- ficial grass, petri dishes containing living
nej trawy, szalki Petriego zawierające żywe cells, and an old fashioned microscope
komórki oraz staroświecki mikroskop uka- revealing an image of a  vasculariza-
zujący obraz procesu unaczyniania tkanki tion process which is transmitted onto
(waskularyzacji) transmitowany na ekran a computer screen. A mock-up electrical
komputera. Natomiast atrapa elektryczne- switch, located at the end of the line
go włącznika umieszczona na końcu serii of objects, on one side of an elongated
obiektów i  po boku podłużnej platformy display platform, brings to mind the
wystawienniczej przywodzi na myśl popu- popular image of Dr. Frankenstein’s ma-
larne obrazy maszyny doktora Frankenstei- chinery capturing and transmitting the
na, chwytającej i przenoszącej elektryczne electrical forces of nature for scientific
siły natury dla celów naukowych. Wszyst- purposes. All these objects are lined up
kie wspomniane obiekty ułożone są niczym like a  sequence of events or, given you
sekwencja zdarzeń, czy nawet tekst do start from the work’s title label, even as
czytania od prawej do lewej strony, jak Tal- a  text to be read from right to left, like
mud, gdzie początek wyznacza tabliczka the Talmud. The viewer starting her walk
z tytułem pracy. Ktoś oglądający wystawę, from the title and continuing around the
kto rozpoczyna z  tego miejsca i  porusza display will move in a clockwise direction
się wzdłuż ekspozycji, będzie iść zgodnie (like the right-hand side spiral of the dou-
z  ruchem wskazówek zegara i  powtarzać ble helix of the DNA of life as we know
ruch prawdopodobnie wykonany przez Ra- it.), repeating the movement supposedly
bina Loewa5 w  trakcie rytuału powołania performed by Rabi Loew 5 (also known
praskiego Golema do życia6 (wykonując taki as Maharal) in the ritual of bringing the
ruch trudno nie pomyśleć o skręcie prawo- Golem to life6. Walking the other way
stronnym, który charakteryzuje także po- around, as the legend has it, resulted in
dwójną helisę DNA form życia, które znamy.) the opposite effect on the Golem, and
Przejście w odwrotnym kierunku, jak utrzy- was eventually used to terminate his life.
muje legenda, miało natomiast dawać efekt Crude Matter, apparently haunted by
przeciwny i w ten sposób ostatecznie koń- the Golem, critically addresses the ongo-
czyło życie Golema. ing process of the degradation of life and
matter and, simultaneously, the prizing of
5 Twórcą najsłynniejszego Golema był
bardzo szanowany Rabin Loew, znany także jako 5 The creator of the most famous Golem
Maharal, który przybył z Poznania do Pragi w 1572 was a much respected man Rabbi Loew, who
roku, by zostać duchowym przywódcą tamtejszej came from Poznań (Poland) to Prague in 1572 to be
społeczności. a spiritual leader of the Jewish community there.
6 Y.Y. Rozenberg, Golem and the 6 Yehudah Yudl Rozenberg, Golem and the
Wondrous Deeds of the Maharal of Prague, trans. Wondrous Deeds of the Maharal of Prague, trans.
C. Leviant, Yale University Press, 2007. Curt Leviant, Yale University Press, 2007.
56

| Crude Matter, 2012

Praca Crude Matter, na wiele sposobów the human ability to manipulate it. The art-
nawiedzana przez Golema, krytycznie od- ists think along the same lines as Jane
nosi się do ciągle postępującego procesu Bennett, who points out that “the image
polegającego na degradacji życia i  materii, of dead or thoroughly instrumentalized
czemu towarzyszy afirmacja ludzkiej zdolno- matter feeds human hubris and our earth-
ści do manipulowania nią. Artyści, poprzez destroying fantasies of conquest and
wprowadzenie błota i gliny, wyrażają to, co consumption”7. Hence, the reductionism
Jane Bennett artykułuje słowami, pisząc, of a  purely technoscientific perspective
że „obraz martwej albo całkowicie uprzed- goes hand-in-hand with the arrogance
miotowionej materii karmi ludzką pychę of those possessing instrumental knowl-
i nasze niszczące ziemię fantazje o podboju edge and power over life itself. The former
i  konsumpcji”7. Niepokój budzi bowiem fakt, limits life to raw material ready for any
że obecnie obserwowany redukcjonizm modification and manipulation, while the
czysto techno-naukowej perspektywy idzie latter – represented by the Golem and his
w  parze z  arogancją tych, którzy posiada- creator – is criticized not for insisting on
ją wiedzę i  środki techniczne umożliwiają- the spiritual aspect of life, but rather for
ce władzę nad życiem w  jego najbardziej the arrogance of those privileged with
podstawowych strukturach. Redukcjonizm knowledge and an attitude of superiority.
7 J. Bennett, Vibrant Matter. A Political 7 Jane Bennett, Vibrant Matter. A Political
Ecology of Things, Duke University Press, Durham Ecology of Things, Duke University Press, Durham
& London 2010, s. IX. & London 2010, p. IX.
57

| Crude Matter, 2012

sprowadza więc życie do surowego mate- Deeply embedded in European culture,


riału gotowego do wszelkiej modyfikacji. the Golem is a  perplexing figure. In the
Głęboko zakorzeniony w kulturze europej- Talmud, golem means “unshaped matter”
skiej Golem jest figurą kłopotliwą i niejedno- or “unfinished creation”, but since the
znaczną. W Talmudzie słowo ‘golem’ oznacza Middle Ages, in stories told in Jewish
bowiem „nieukształtowaną materię” i „niedo- communities, mainly in Eastern and cen-
kończone dzieło”, jednak od średniowiecza tral Europe, it began to be represented
w  historiach opowiadanych w  społecznoś- as a  creature of clay or even an arti-
ciach żydowskich głównie we Wschodniej ficial man. And yet, on one hand, from
i  Centralnej Europie zaczęto go ukazywać a  broad perspective, a  Golem is asso-
jako „postać z gliny”, czy nawet „sztucznego ciated with magic, religion, spirituality
człowieka”. W  szerokiej perspektywie Gole- and the power of the intellect; on the
ma łączy się z  magią, religią, duchowością other hand, various known Golems were
i mocą intelektu, a jednocześnie różne zna- task-specific, created for practical and
ne Golemy jakoby tworzono do wykonywa- well-defined purposes 8. Early versions
nia konkretnych zadań, dla praktycznych of the story portray a Golem as a helper
i jasno określonych celów8. Wczesne wersje in domestic chores with neither a  per-
opowieści ukazują Golema jako pomocnika sonality nor intellectual abilities, who
8 M. Idel, Golem. Jewish Magical and 8 Moshe Idel, Golem, Jewish Magical and
Mistical Traditions of the Artificial Anthropoid, Mystical Traditions of the Artificial Anthropoid,
SUNY Press, 1990. SUNY Press, 1990.
58
w  domowych obowiązkach, pozbawionego often escapes human control and runs
osobowości i zdolności intelektualnych, któ- amok, causing great damage. In this
ry ostatecznie wymyka się kontroli i  biega sense, the Golem story is about human
w  amoku, powodując wielkie zniszczenie. hubris, and in the contemporary setting,
Tradycyjnie historia o Golemie dotyczy więc about extreme engineering’s attempt-
ludzkiej pychy, a we współczesnym kontek- ing the extraordinary and potentially
ście ekstremalnej inżynierii, która podejmuje risky task of creating life, as well as of
niezwykłe i potencjalnie ryzykowne zadanie the motivations, beliefs and moral judg-
tworzenia życia, a także związanych z tym ments related to this.
motywów, przekonań i sądów moralnych. And yet, the most famous golem,
Najsłynniejszy Golem, znany jako Josele, known as Yossele, the Golem of Prague 9,
czyli praski Golem9, nie był jednak bezimien- was not a  nameless domestic slave –
nym domowym niewolnikiem – w  odróżnie- like creatures of this kind known from
niu od innych „stworzeń” tego typu znanych earlier stories – but rather was highly
z wcześniejszych opowieści – lecz posiada- humanized, created to protect the in-
jącą wiele cech ludzkich istotą stworzoną po nocent and battle evil. Hence, Yossele
to, by chronić niewinnych i walczyć ze złem. was a  tool or even a  secret weapon in
Wobec nasilających się aktów przemocy Jo- a mission to destroy the evil tormentors
sele miał być żywym narzędziem, czy nawet of the Jews whose coming was fore-
tajną bronią w misji „zniszczenia złych prze- seen by his creator in a dream. Thus, as
śladowców Żydów”, którego nadejście jego stated in the alleged manuscript of Rab-
twórca ujrzał we śnie. Jak czytamy w  rze- bi Isaak Katz: “In the year 5340 (1580),
komym manuskrypcie Rabbiego Isaaka Kat- on the 20 th of Adar, at four hours af-
za: „W  roku 5340 (1580), 20-tego dnia ada- ter midnight the three of us left for the
ru, o  godzinie czwartej po północy, trzech Moldau River on the outskirts of Prague.
z  nas poszło nad rzekę Wełtawę na obrze- By its banks we looked for and found
żach Pragi. Na jej brzegu szukaliśmy i  zna- an area with loam and clay, from which
leźliśmy miejsce z gliniastym piaskiem i gliną, we made the form of a  man, three cu-
z  których wykonaliśmy formę mężczyzny, bits long, laying on his back, and then
o  długości wynoszącej trzy ammy, leżące- shaped a  face, arms, and legs” 10. The
go na plecach, a następnie uformowaliśmy creature comes to life after the three
twarz, ręce i nogi”10. Postać ożywa po tym, men perform a  secret ritual. However,
jak trzech mężczyzn wykonuje sekretny ry- they fail to produce a  creature with
tuał. Nie udaje im się jednak stworzyć istoty superpowers, ending up with a  fragile
9 Historia praskiego Golema jest najbar- 9 The story of Golem of Prague is the
dziej znana. Jednak nie byłaby ona tak rozbudo- most recognized. However, it would not be so
wana i wpływowa, gdyby nie książka pod tytułem elaborate and influencing if not for a book entitled
Cuda Maharala: Golem z Pragi, która ukazała się Golem and the Wondrous Deeds of the Maharal of
w Warszawie w 1909 roku. Wydał ją ortodoksyjny Prague, which appeared in Warsaw in 1909. It was
rabin Juda Rosenberg jako manuskrypt rzeko- presented by the Orthodox Rabbi Yudl Rosenberg
mo napisany trzysta lat wcześniej przez zięcia as a manuscript supposedly written three hun-
Maharala i niedługo przed wydaniem znaleziony dreds years earlier by Maharal’s son-in-law and only
w bibliotece w Metz. recently found in the main library in Metz.
10 Ibidem, s. 35. 10 Ibid., p. 35.
59
o ponadnaturalnej sile i ostatecznie muszą being who could not speak – or rather
zadowolić się istotą, która nie umie mówić speak up for himself – although capable
– czy raczej mówić za siebie – choć potrafi of learning and knowing, sensing and re-
uczyć się i posiada pewną wiedzę; umie też sponding and, curiously, of reading and
odczuwać i  odpowiadać oraz, co ciekawe, writing. He appears to embody a fully in-
czytać i pisać. Najwyraźniej uosabia w pełni strumentalized life with no self govern-
zinstrumentalizowane życie, przeznaczone ance, whose existence may be termi-
do pewnych zadań, nieposiadające władzy nated at the will of his creator. It is also
nad sobą, którego egzystencja może zakoń- a life of a lesser worth or a worse kind
czyć się zależnie od woli jego stwórcy. Jest of life, with neither the prospect of self-
to także życie o mniejszej wartości czy też control, of evolving into another shape,
gorszy rodzaj życia, pozbawiony możliwości nor of gaining a better status. Life was
decydowania o  sobie, ewoluowania w  inną first given to him, then taken from him,
postać lub zyskania lepszego statusu. Życie as he is finally turned into a pile of clay
zostało bowiem Golemowi według ludzkie- and dust.
go uznania dane i następnie zabrane, a ten But in linking clay, dust and mud with
zmienił się w stos gliny i pyłu. life in the scientific context, we encoun-
Kiedy natomiast porzucimy legendę i spoj- ter intriguing theories of the creative
rzymy na to, jak glina, pył i  błoto łączą się forces of matter. In the mid-twentieth
z życiem w kontekście naukowym, napotka- century, both the Irish physicist Des-
my intrygujące teorie dotyczące twórczych mond Bernal and the Swiss geochem-
sił samej materii. Irlandzki fizyk Desmond ist Victor M. Goldschmidt independently
Bernal i  niezależnie od niego szwajcarski proposed that clay minerals may have
geochemik Victor M. Goldschmidt w połowie played a crucial role in prebiotic synthe-
XX wieku zasugerowali, że minerały zawarte sis11 , and thus, were important for the
w glinie mogły odegrać kluczową rolę w syn- origin of life. Later, Alexander Graham
tezie prebiotycznej11, innymi słowy, że były Cairns-Smith, a  Glasgow chemist, de-
istotne dla rozwoju życia. Później chemik veloped this idea further and present-
z Glasgow, Alexander Graham Cairns-Smith, ed a  clay hypothesis of abiogenesis in
rozwinął tę ideę jako hipotezę abiogenezy numerous articles and in a  book curi-
w  glinie i  przedstawił ją w  licznych artyku- ously structured as a  detective story,
łach oraz w napisanej w konwencji powieści entitled Seven Clues to the Origin of
detektywistycznej książce pt. Seven Clues Life, published in 1985. Cairns-Smith
to the Origin of Life, opublikowanej w 1985 explains that although DNA-protein
roku. Cairns-Smith wyjaśnia, że choć DNA machiner y is a  ver y ef ficient replica-
jest bardzo wydajnym systemem replikują- tion system, there were earlier, cruder
cym, to prawdopodobnie istniały także inne, ones that underwent natural selection.
wcześniejsze i  bardziej prymitywne syste- He believes that the original replicators,
my. Wierzy on, że pierwsze replikatory były behaving like simple organisms, were
11 J.P. Ferris, Mineral Catalysis and 11 James P. Ferris, Mineral Catalysis and
Prebiotic Synthesis. Montmorillonite-Catalyzed Prebiotic Synthesis. Montmorillonite-Catalyzed
Formations of RNA, „Elements” 2005, Vol. 1, s. 145. Formations of RNA, “Elements”, Vol. 1, 2005, p. 145.
60
kryształami materii nieorganicznej, podobny- actually crystals of inorganic materials,
mi do tych obecnie występujących w glinie such as those present in clay and mud.
i  błocie. Co więcej, to właśnie minerały za- Clay crystals were able to copy imper-
warte w glinie posiadają wyjątkowe własno- fections across crystallization layers
ści adsorbujące organiczne molekuły i kata- and displayed an exceptional ability to
lizujące ich reakcje. Pomysły te mają swoją adsorb organic molecules and catalyze
współczesną kontynuację12, a  badania po- their reactions. These ideas are still
twierdzają, że „montmorylonit jest jak dotąd present in current research12 , which
jedynym znanym minerałem, który katalizuje shows that “montmorillonite clay is so
syntezę polimerów RNA (z  co najmniej 10 far the only mineral found to catalyze
nukleotydami) z  ich własnych jednostek”13. the synthesis of RNA polymers (with
Ostatecznie przekłada się to na wyobra- at least 10 nucleotides) from their in-
żenie krajobrazu ziemskiego przed pojawie- dividual units” 13. This all translates into
niem się życia, kiedy ląd pokryty był wul- a picture of a terrestrial landscape cov-
kanicznym pyłem, którego wietrzenie dało ered in volcanic ash, which as a  result
początek różnorodnym minerałom ilastym. of weathering, gave rise to a  wide va-
Było to miejsce, gdzie samoorganizująca się riety of clay minerals. In such a setting,
materia dążyła do złożoności, która charak- self-organizing matter worked its way
teryzuje życie w znanej nam postaci i, być towards the complexity observed in life
może, także to życie, które nadal pozostaje as we know it and, perhaps, in life yet to
do odkrycia. be discovered.

Macierz Substrates of life


Bennett uważa, że „siły materialne, które An awareness that “[t]ese material pow-
mogą pomóc lub zniszczyć, wzbogacić lub ers, which can aid or destroy, enrich or
osłabić, uszlachetnić nas bądź zdegrado- disable, ennoble or degrade us, in any
wać, w każdym razie dopraszają się naszej case, call for our attentiveness, or even
uwagi, a  nawet »szacunku«14. Podobne po- ‘respect’” 14 – as Benett proclaims – is
glądy można odnaleźć w  pracy Crude Mat- shared by Zurr and Catts and creatively
ter, gdzie za locus tych sił artyści uznali ma- demonstrated in Crude Matter. As a  lo-
cierz zewnątrzkomórkową, znaną też jako cus of such powers in action, the art-
stroma, co w  grece oznacza łóżko, matę, ists chose stroma – in Greek meaning
coś do siedzenia lub leżenia. Jest to swoisty bed, mat, something to sit or lay on –
12 S. Miyakawa i in., Studies in the Mineral 12 Shin Miyakawa et al., Studies
and Salt-Catalyzed Formation of RNA Oligomers, in the Mineral and Salt-Catalyzed Formation
„Origins of Life and Evolution of Biospheres” 2006, of RNA Oligomers, “Origins of Life and Evolution
Vol. 36, N. 4. of Biospheres“, Vol. 36, N. 4, 2006.
13 L. Vrolyk, Clay and the Origins of 13 Liz Vrolyk, Clay and the Origins of
Life, „Rensselaer Polytechnic Institute and the Life, “Rensselaer Polytechnic Institute and the
New York Center for Studies on the Origins New York Center for Studies on the Origins
of Life”, July 2000; http://www.origins.rpi.edu/ of Life”, July 2000, http://www.origins.rpi.edu/
clayandtheoriginsoflife.html. clayandtheoriginsoflife.html.
14 J. Bennett, Vibrant Matter…, s. IX. 14 Bennett, Vibrant Matter..., p. IX.
61

| Crude Matter, 2012

„szkielet”, czyli struktura podporowa łącząca which in a  biological context refers to


czy podtrzymująca komórkę, tkankę lub or- the connective or supportive frame-
gan. Inspirację stanowią tu badania nad zło- work for a  cell, tissue or organ. This
żonym systemem mechanicznego wyczu- was inspired by research on a complex
wania komórkowego, wykazanym w czasie system of mechanical cell sensing dem-
eksperymentów z  komórkami macierzysty- onstrated in experiments with stem
mi, które pokazały, że „niezróżnicowane ko- cells, which showed that “undifferenti-
mórki mogą zarówno wyczuwać mechanicz- ated cells can both sense the mechani-
ne własności środowiska, jak i rozwijać się cal properties of their environment and
na różne sposoby w zależności od niego”15. dif ferentiate accordingly” 15 . In other
Innymi słowy, mechaniczne cechy środo- words, the mechanical features of the
wiska, takie jak sztywność podłoża, mogą environment, such as the stiffness of
wpłynąć na komórkę w czasie, gdy się ona the substrate, can influence how cells
różnicuje (miękkie podłoża związane są z ko- differentiate (soft substrate is associ-
mórkami tłuszczowymi, a  twarde z  kostny- ated with fat cells and hard substrate
mi), a  także na to, jak przywiera do niego with bone cells), the way they adhere,
i  na ile się rozrasta. Te mechanizmy i  ich and the degree to which they spread.
15 N.D. Evans i in., Substrate Stiffiness 15 Nicholas D. Evans et al., Substrate
Affects Early Differentiation Events in Embrionic Stiffness Affects Early Differentiation Events
Stem Cells, „European Cells and Materials” 2009, in Embryonic Stem Cells, “European Cells and
Vol. 18, s. 1. Materials”, Vol. 18, 2009, p. 1.
62
dynamika ważne są w produkcji populacji ko- These mechanisms and dynamics are
mórek w warunkach in vitro używanych dla important in the in vitro production of
celów terapeutycznych, a także w inżynierii cell populations used for therapeutic
przeszczepialnych „szkieletów” dla komó- reasons, as well as in the engineering of
rek i tkanek16. Natomiast w szerokim ujęciu implantable scaffolds16.
wskazują one przede wszystkim na to, że In forthcoming versions of the project
aktywne siły tkwią zarówno w organicznej, to be realized in various locations, includ-
jak i nieorganicznej materii, a ich oddziaływa- ing Prague, the artists plan to grow life
nie jest zwrotne. over a range of materials and forms. They
Artyści zapowiadają, że w  przyszłych have stated their interest in the “trans-
wersjach projektu Crude Matter, który reali- formation of different materials into sub-
zowany będzie w różnych miejscach, w tym strates which have the ability to support
w Pradze, planują wyhodować życie na roz- and act on life”. They began by used fi-
maitych rodzajach materiałów i  form. Wyra- broblasts, which are cells that synthesize
żają oni zainteresowanie „przemianą różnych the extracellular gel-like matrix and colla-
materiałów w  podłoże, które byłoby w  sta- gen that serve as a structural framework
nie podtrzymać i wpływać na życie”. Na po- for the animal tissue supporting and con-
czątek wybrali oni fibroblasty jako podłoże, necting it. In vivo, these cells also play
na którym rosną inne komórki, a  dokładnie a critical role in healing. The artists, how-
rzecz ujmując, 3T3, czyli standardowe linie ever, used fibroblasts as feeder cells serv-
komórkowe fibroblastów, oryginalnie pocho- ing as a substratum on which other cells
dzące z tkanki embriona myszy. Fibroblasty can grow in vitro. By including containers
to komórki syntezujące macierz zewnątrzko- with living feeder cells in the installation
mórkową i  kolagen, który służy za struktu- and situating them between the human
ralną ramę tkanki zwierzęcej podtrzymującej instruments, such as the Golem and the
i łączącej ją z innymi. Odgrywają one także microscope, the artists direct our atten-
kluczową rolę w  gojeniu się urazów. Arty- tion to a  very basic nonhuman agency.
ści, poprzez usytuowanie naczyń laborato- Here we have a  display of a  life support
ryjnych z  żywymi komórkami fibroblastów system working on the basic, cellular level,
pomiędzy figurą Golema a mikroskopem, wy- where some life allows for other life to go
dają się zwracać naszą uwagę na życie, ja- on. These petri dishes, full of busy and
kim ono jest w sieci uzależnień pozaludzkich, lively matter, call for observation and dis-
a zatem wspierają posthumanistyczne – czy covery, for empirical evidence of the com-
wężej – antropocentryczne postawy wobec plex entanglement of actual and possible
życia jako takiego. Mamy tu bowiem życie, forces of matter.
które podtrzymuje życie na podstawowym
poziomie komórkowym, a komórki te przypo-
minają nam także o ciele będącym material- Beyond carbon chauvinism
ną podstawą każdego życia. W tym kontek- The only life we know as yet is cellular
ście szalki Petriego pełne ruchliwej, żywotnej carbon-based life, but with the abun-

16 Ibidem. 16 Ibid.
63
materii skłaniają do refleksji na temat wagi dance of existing matter, we cannot ex-
obserwacji i odkryć, które dostarczają empi- clude other options. As Bennett warns,
rycznych dowodów na złożone powiązania “if we think we already know what is out
rzeczywistych i możliwych sił materii, działa- there, we will almost surely miss much
jących bez udziału człowieka. of it” 17.
Nobel Prize-winning biologist Paul
Nurse in his lecture “What is Life?”,
Poza szowinizmem węglowym given recently at the Imperial College
Jedyna forma życia, którą jak dotąd znamy, in London 18 , claimed that if a “new and
to życie komórkowe oparte na związkach dif ferent life form” were discovered,
węgla. Jednak, jak ostrzega Bennett, „jeśli it would sharpen our thinking about
myślimy, że wiemy już, co znajduje się wokół, what is life. Life is simply the spatial
niemal na pewno wiele z tego nam umknie”17, and temporal organization of matter,
a zatem ze względu na bogactwo materii nie so we cannot exclude the possibility
możemy przecież wykluczyć istnienia życia that it emerged in forms other than
opartego na zupełnie innych niż znane dotąd that represented by ourselves. Nurse
zasadach. W  czasie wygłoszonego niedaw- also expressed the expectation that in
no w  Imperial College w  Londynie wykładu the coming decades we may encoun-
pt. „Czym jest życie?” biolog i noblista Paul ter life of a  dif ferent carbon chemis-
Nurse18 stwierdził, że to właśnie odkrycie tr y or even non-carbon based life. The
„nowej i innej formy życia” mogłoby wreszcie latter, he suggests, may come either
poszerzyć i skierować na zupełnie nowe tory from space probes – like the speculat-
naszą wiedzę o tym, czym jest życie. Skoro ed existence of silicon-based life on
życie jest przestrzennie i  czasowo zorgani- Titan – or from deep within the Ear th.
zowaną materią, to nie możemy wykluczyć However, life based on a  dif ferent
możliwości, że powstało ono z  wcześniej- principle may be ver y dif ficult to rec-
szych jego form, innych niż te, którego my ognize, so it may already be around
sami jesteśmy przykładem. Nurse spodzie- us, and we simply do not know what
wa się także, że w kolejnych dekadach może- to look for.
my odkryć życie bazujące na innego rodzaju Discovery of an alternative form of
związkach węgla, czy nawet życie w ogóle life would have profound consequenc-
nie oparte na tym pierwiastku. To drugie, jak es of not only a  scientific, but also
twierdzi, może pojawić się albo dzięki son- a  philosophical and religious nature. It
dom kosmicznym, przypuszczalnie oparte na would certainly make us reconsider our
krzemie życie na Tytanie, albo z głębi Ziemi. position among organic and nonorgan-
Jednak życie oparte na innych zasadach ic actors and actants. In his book The
możne być bardzo trudne do rozpoznania, Cosmic Connection: An Extraterrestrial
nawet jeśli istnieje koło nas, podczas gdy my Perspective, first published in 1973,
po prostu nie wiemy, czego mamy szukać. Carl Sagan maintains that a  “carbon

17 J. Bennett, Vibrant Matter…, s. XV. 17 Bennett Jane. Vibrant Matter..., p. XV.


18 Imperial College, London, 22.11. 2011. 18 Imperial College, London, 22 Nov. 2011.
64
Odkrycie alternatywnej formy życia miało- chauvinist holds that biological sys-
by rzecz jasna ogromne konsekwencje na- tems elsewhere in the universe will be
ukowe, ale także filozoficzne. Z  pewnością constructed out of carbon compounds,
skłoniłoby nas do ponownego przemyślenia as is life on this planet” 19 . However, life
naszej pozycji wśród organicznych i  nieor- as we do not know it does not have
ganicznych aktorów i aktatntów. W książce to be extraterrestrial. Not everyone is
The Cosmic Connection: An Extraterrestrial happy to accept LUCA (Last Universal
Perspective, opublikowanej po raz pierwszy Common Ancestor) as the earliest life
w 1973 roku, Carl Sagan utrzymuje, że „szo- form, as it seems a  rather advanced
winista węglowy uważa, że systemy biolo- one. Researchers Carol E. Cleland and
giczne w  innych miejscach wszechświata Shelly D. Copley 20 suggest that carbon
będą złożone z  węgla podobnie jak życie chauvinism also concerns our own
na naszej planecie”19. Jednak życie, jakiego planet. They argue that it is time to
jeszcze nie znamy, nie musi być wcale poza- weaken the paradigm in modern biol-
ziemskie. Nie wszyscy bowiem uznają LUCA ogy which maintains that all life on
(Last Universal Common Ancestor – ostatni Earth shares basic molecular and bio-
wspólny przodek) za najwcześniejszą formę chemical features. Suggesting that
życia, jako że wydaje się ona zbyt zaawan- the place to look for life with dif ferent
sowana. Carol E. Cleland i Shelley D. Copley20 biochemistries is among microbial com-
sugerują więc, że węglowy szowinizm doty- munities, they claim that we cannot
czy przede wszystkim naszej własnej plane- exclude the possibility of a  “shadow
ty. Uważają, że nastał już czas, by osłabić biosphere” actually existing here and
paradygmat nowoczesnej biologii utrzymu- now. In other words, “if life originated
jącej, że całe życie na Ziemi oparte jest na more than once on Earth, it may have
tych samych podstawowych zasadach mo- produced proto-organisms dif fering
lekularnych i biochemicznych. Wskazując na at the molecular level in fundamental
mikrobialne społeczności jako miejsca, gdzie ways from the forerunners of our form
należy szukać życia opartego o inne bioche- of life and moreover, that microbial de-
mie, autorki uważają, że nie możemy wyklu- scendants of some of these proto-or-
czyć możliwości „biosfery cienia”, istniejącej ganisms may still be with us on Earth
tu i teraz. Innymi słowy, „jeśli życie powstało today, as yet unrecognized for what
na Ziemi więcej niż raz, powstać mogły pro- they represent” 21 . Life may have also
to-organizmy różniące się fundamentalnie originated in more than one location,
pod względem molekularnym od przodków hence the chemical and physical con-
naszej formy życia i, co więcej, mikrobialni tingencies may have been dif ferent,
potomkowie niektórych z  tych proto-organi- leading to the emergence of other life
19 Carl Sagan, The Cosmic Connection: An
19 C. Sagan, The Cosmic Connection: An Extraterrestrial Perspective. Cambridge University
Extraterrestrial Perspective, Cambridge University Press, 2000, p. 46.
Press, 2000, s. 46. 20 Carol E. Cleland, Shelly D. Copley, The
20 C.E. Cleland, S.D. Copley, The possibility possibility of alternative microbial life on Earth,
of alternative microbial life on Earth, „International “International Journal of Astrobiology” Vol. 4, 2005.
Journal of Astrobiology” 2005, Vol. 4. 21 Ibid.
65

| Crude Matter, 2012

zmów mogą nadal istnieć obok nas na Ziemi, dwelling in conditions unsuitable for
nierozpoznawani przez nas”21. Życie mogło carbon-based life, and therefore not
także powstać w wielu miejscach, gdzie che- in competition with it 22 . Or, possibly,
miczne i fizyczne okoliczności mogły być zu- not-familiar life is in a  symbiotic rela-
pełnie inne, prowadząc do wyłonienia się in- tion with ours but has yet not been
nego rodzaju życia – na przykład istniejącego recognized as such. Cleland and Cop-
w warunkach niesprzyjających życiu oparte- ley argue that such ignorance may be
mu na związkach węgla i przez to niestano- caused by our clinging to the current
wiącego konkurencji dla życia jakie znamy22. paradigm of life on Earth, and in con-
Niewykluczone jednak, że owo nieznane do- sequence, bound by the limitations of
tąd życie pozostaje w symbiotycznej relacji current technologies. Only “a  dedicat-
z  naszym, jednak nie zostało jeszcze przez ed search for shadow microbes might
nas rozpoznane. Cleland i  Copley twierdzą, produce surprising results, providing
że ignorancja ta może być spowodowana us with unexpectedly novel forms of
przywiązaniem do obecnego paradygmatu microscopic life”23. Again, there is really
22 Pier Luigi, Luisi, Emergence of Life: From
21 Ibidem, s. 166. Chemical Origins to Synthetic Biology, Cambridge
22 P.L. Luisi, Emergence of Life: From University Press, 2002; Richard Egel, Dirk-Henner
Chemical Origins to Synthetic Biology, Cambridge Lankenau, Armen Y. Mulkidjanian, Origins of Life:
University Press, 2002; R. Egel, D.H. Lankenau, The Primal Self-Organization, Springer 2011.
A.Y. Mulkidjanian, Origins of Life: The Primal Self- 23 Carol E. Cleland, Shelly D. Copley, op. cit.,
Organization, Springer 2011. p. 171.
66
określającego życie na Ziemi i w konsekwen- no reason to believe that we – the car-
cji ograniczeniami, jakie wynikają ze współ- bon life forms – are alone, and this con-
czesnych technologii. Jedynie „zamierzone cerns not only outer space but also
poszukiwanie ukrytych mikrobów może przy- – and perhaps more importantly – our
nieść zadziwiające rezultaty, ukazując nam local habitat. For our understanding of
niespodziewanie inne formy mikroskopowe- life and our own position in the world, the
go życia”23. Nie ma bowiem żadnego powodu, discovery of new life would be of greater
by wierzyć, że my – formy życia oparte na significance than engineering it.
związkach węgla – jesteśmy sami, i dotyczy
to nie tylko przestrzeni kosmicznej, ale także,
co być może istotniejsze, naszego własne- Future of life
go środowiska. Odkrycie nowej formy życia as we know it
miałoby dużo większe znaczenie dla zrozu- Reflecting on the lack of non-carbon-
mienia mechanizmów życia, jego powstania based life samples, Cleland and Copley
i  naszej pozycji w  świecie, niż inżynieryjne suggest that we cannot exclude the
zaprojektowanie go i powołanie do istnienia possibility “that our form of life is so
przez biologów sytnetycznych. aggressive and evolutionarily robust
that any form of alternative life would
Przyszłość życia, have been eliminated long ago”. What
jakim je znamy then if we send carbon-based life to
Rozważając brak przykładów życia nieopar- space, or even engineer it with the
tego na związkach węgla, Cleland i  Copley purpose of actually changing the ma-
sugerują, że nie można wykluczyć, że „na- terial environment in preparation for
sza forma życia jest tak agresywna i  ewo- more extensive colonization. Charles
lucyjnie silna, że jakiekolwiek inne formy al- S.  Cockell, in an article with the very
ternatywnego życia wyeliminowane zostały telling title Synthetic geomicrobiology:
dawno temu”. Warto więc zastanowić się engineering microbe-mineral interac-
nad tym, co stanie się, kiedy wyślemy życie tions for space exploration and set-
oparte na węglu w kosmos, a nawet damy tlement, claims that “there are a  wide
mu zadanie faktycznej przemiany środowi- variety of potential applications of
ska materialnego w celu przygotowania go microbe-mineral interactions in space,
na bardziej rozległą kolonizację? W  swym including the use of microorganisms in
artykule o  bardzo sugestywnym tytule: fuel cells and the production of novel
Syntetyczna geomikrobiologia: inżynieria minerals (catalysts) required in space
interakcji między mikrobami a  minerałami applications” 24 . Therefore, life as we
dla celów badań i  zasiedlania przestrzeni know it has the potential to perma-
kosmicznej, Charles S. Cockell twierdzi, że nently alter and possibly devastate
„istnieje szeroki wachlarz możliwości po-
24 Charles S. Cockell, Synthetic Geomicro-
tencjalnego zainicjowania interakcji między
biology: Engineering Microbe-mineral Interactions
mikrobami a  minerałami w  przestrzeni for Space Exploration and Settlement, “Interna-
tional Journal of Astrobiology”, Vol. 10, N. 4, 2001,
23 C.E. Cleland, S.D. Copley, op. cit., s. 171. p. 315.
67
kosmicznej, w tym użycie mikroorganizmów environments, including perhaps life
w ogniwach paliwowych i produkcji innowa- as we do not yet know it.
cyjnych minerałów (katalizatorów) potrzeb- Speaking at NASA Ames25 in 2010,
nych w warunkach kosmicznych”24. A zatem Craig Venter took the colonization chal-
życie, które znamy, ma potencjał dogłębnej lenge even further, advocating a  move
przemiany i  możliwego zniszczenia środo- from selection to engineering as being
wisk, a  w  tym także życia, jakiego jeszcze more effective when it comes to prepar-
nie znamy. ing for future long-term flights, and he
Craig Venter, najbardziej znana postać elaborated on the possibility of design-
z  kręgu biologii syntetycznej, w  swoim ing organisms, and even people, for the
wystąpieniu w  centrum Ames przy NASA expected colonization of space. Refer-
w 2010 roku25, podejmując temat wyzwań ring to people, he pointed out that NASA
kolonizacji kosmosu, posunął się jeszcze is already performing genetic selection
dalej. Wskazując na większą efektywność for space missions, looking at potential
inżynierii w  stosunku do selekcji – gdy astronauts’ phenotypes, he claimed
chodzi o  przygotowanie przyszłych dłu- that we now need to “enter the genom-
goterminowych lotów – przekonywał do ics era to have any hope of success
korzystania z  możliwości projektowania with human space travel”. Needless to
organizmów, a nawet ludzi, dla celów przy- say, designing any life form is ethically
szłej kolonizacji kosmosu. Odnosząc się problematic, but the declaration of the
do ludzi i  wskazując na to, że NASA już desire to design people seems to be
teraz dokonuje genetycznej selekcji dla a  provocation. Here, however, he puts
celów misji kosmicznych, przyglądając się forward a new approach that allows him
fenotypom, argumentował, że czas „wejść to avoid the accusation of violating “hu-
w  erę genomiki, jeśli chcemy osiągnąć ja- man nature”. Thus, Venter does not pro-
kiś sukces w  załogowych lotach kosmicz- pose manipulating the human genome,
nych”. Nie muszę dodawać, że projektowa- but rather, looking into the human micro-
nie jakiejkolwiek formy życia jest obecnie biome, that is, at the microbial life dwell-
wciąż etycznie problematyczne, tak więc ing on the surface and in the cavities of
wyrażenie nadziei na projektowanie lu- what we consider “our” bodies. Knowing
dzi wydaje się wręcz prowokacją. W  tym already that nonhuman microorganisms
przypadku jednak podejście jest całkowicie outnumber our own cells, we are only
nowe i  jego autorowi udaje się wymknąć just starting to understand the extent
oskarżeniom o  ingerowanie w  „ludzką of the impact these organisms have on
our physiology. Venter’s plan to design
24 C.S. Cockell, Synthetic Geomicrobiol- humans works via the microbial life of
ogy: Engineering Microbe-mineral Interactions for
Space Exploration and Settlement, „International our bodies, for which he proposes to “de-
Journal of Astrobiology” 2001, Vol. 10, N. 4, s. 315. velop a  metabiome cocktail with desired
25 Craig Venter mówi o biologii syntetycz-
traits to replace the preexisting ones”.
nej w centrum Ames przy NASA, 30.10.2010 r.,
http://www.youtube.com/watch?v=KTzG_HIUu9c, 25 Craig Venter speaking on synthetic
zob. też: http://event.arc.nasa.gov/syntheticbio/ biology at NASA at Ames, 27 Oct. 2010, <http://
index.php?fuseaction=home.home. www.youtube.com/watch?v=KTzG_HIUu9c>.
68
naturę”. Venter nie proponuje bowiem mo- This could, as he claims, “increase nutri-
dyfikacji ludzkiego genomu, lecz zagląda do tion, decrease waste products, provide
ludzkiego mikrobiomu, to znaczy do całego radiation protection and regeneration”26.
życia mikrobialnego znajdującego się na
powierzchni i w zagłębieniach tego, co na- The rhetoric of synthetic biology, of
zywamy „naszym” ciałem. Wiedząc już, że which Venter’s NASA talk is a  good ex-
mikroorganizmy te przewyższają liczebnie ample, clearly demonstrates that the
nasze własne komórki, powoli zaczynamy big question for biology is: “what is
też rozumieć zasięg wpływu tych organi- life?”, and that efforts to shed new
zmów na naszą fizjologię. Proponowany light on how life works have given way
przez Ventera sposób projektowania ludzi to commercial usage, colonialist ambi-
przebiegałby poprzez modyfikacje mikro- tions and demonstration of power. As
bialnego życia w naszym ciele, dla którego Evelyn Fox Keller puts it, “it is not clear
chciałby „stworzyć metabiomowy koktajl what, if anything our expertise in syn-
z pożądanymi cechami, które zajęłyby miej- thetic biology contributes back to an
sce tych istniejących wcześniej”. Mogłoby understanding of traditional biology. Its
to, jak sądzi, „ulepszyć odżywianie, zmniej- object is rather to expand our known
szyć ilość produktów przemiany materii, universe to include living entities not
dostarczyć ochrony przed promieniowa- as they have evolved but as we design
niem i ułatwić regenerację”26. them”27. Anyway, it seems that we are
not anywhere near to creating artificial
Retoryka syntetycznej biologii, której wy- life. Even though it is already possible
powiedź Ventera stanowi dobry przykład, to put together an artificial genome,
jasno wskazuje na to, że wielkie pytanie this is still far from creating the rest of
biologii „co to jest życie” i  próby zrozu- the cell, which is necessary for life.
mienia tego, jak życie działa, zasadniczo Paul Nurse, similarly, does not see
ustępują celom użytkowym i komercyjnym, synthetic biology as being in any way
ambicjom kolonizatorskim i  demonstracji helpful in understanding what life is,
siły. Jak ujęła to Evelyn Fox Keller, „nie jest but he believes we are awaiting some
jasne, co, jeśli w  ogóle coś, nasze bada- other revolution in biology. Perhaps, the
nia w zakresie biologii syntetycznej oferują common-sense terms being employed
w  kwestii zrozumienia tradycyjnej biologii. so far are not really sufficient to ex-
Jej celem bowiem wydaje się być rozsze- plain the complexity of life, hence we
rzenie znanego nam wszechświata tak, by need to move into a  “strange, counter-
uwzględnił on żyjące jednostki, jednak nie intuitive world” to do so. Thus, biology
takie, które wyewoluowały, lecz takie, jakie may be in a situation similar to that of
stworzymy”27. Niemniej jednak wszystko physics at the beginning of the previ-
wskazuje na to, że wciąż odlegli jesteśmy ous century, when Newtonian theory
26 Ibidem. 26 Ibid.
27 E. Fox Keller, What Does Synthetic 27 Evelyn Fox Keller, What Does Synthetic
Biology Have to Do with Biology?, „BioSocieties” Biology Have to Do with Biology?, “BioSocieties”,
2009, Vol. 4, s. 269. Vol. 4, 2009, p. 296.
69
od stworzenia sztucznego życia. Bo choć was replaced by relativity and quan-
możliwe jest już złożenie sztucznego geno- tum mechanics. Nothing was the same
mu, nadal daleko nam do stworzenia reszty again – in theory. Similarly, simplicity
komórki, która jest niezbędna do życia. may soon disappear from biology, but
Paul Nurse również nie widzi tego, w jaki our hitherto daily experience of lively
sposób biologia syntetyczna mogłaby matter will persist, as will the apples
być pomocna w  zrozumieniu tego, czym that keep falling from the trees.
jest życie, wierzy natomiast, że w  najbliż-
szych dekadach czeka nas kolejna rewo-
lucja w biologii. Niewykluczone bowiem, że
stosowane do tej pory czysto zdroworoz-
sądkowe podejście nie wystarczy, by wy-
jaśnić złożoną naturę życia, musimy więc
przenieść się w „dziwny, przeczący intuicji
świat”, aby tego dokonać. Biologia obec-
nie może być zatem w  podobnej sytuacji,
w jakiej znajdowała się fizyka na początku
poprzedniego wieku, kiedy to teoria Newto-
na zastąpiona została teorią względności
i  mechaniką kwantową. Odtąd już nic nie
było takie samo – w teorii. Podobnie, uwa-
ża Nurse, prostota może niedługo już znik-
nąć z  biologii, jednak niewątpliwie nasze
dotychczasowe codzienne doświadczenie
żywej materii pozostanie, podobnie jak jabł­
ka, które nadal spadają z drzew.
70
LITERATURA REFERENCES
| Bennett Jane, Vibrant Matter. A Political | Bennett, Jane. Vibrant Matter. A Political Ecology
Ecology of Things, Duke University Press, of Things, Duke University Press, Durham
Durham & London 2010. & London 2010.

| Cleland Carol E., Copley Shelly D., | Carol E. Cleland, Shelly D. Copley. The possibility
he possibility of alternative microbial life of alternative microbial life on Earth, “International
on Earth, „International Journal of Journal of Astrobiology” Vol. 4, 2005.
Astrobiology” 2005, Vol. 4.
| Cockell, Charles S. Synthetic Geomicrobiology:
| Cockell Charles S., Synthetic Geomicrobiology: Engineering Microbe-mineral Interactions
Engineering Microbe-mineral Interactions for Space Exploration and Settlement,
for Space Exploration and Settlement, “International Journal of Astrobiology” Vol. 10,
„International Journal of Astrobiology” 2001, N. 4, 2001.
Vol. 10, N. 4.
| Evans Nicholas D. et al., Substrate Stiffiness
| Evans Nicholas D. i in., Substrate Stiffiness Affects Early Differentiation Events in Embrionic
Affects Early Differentiation Events in Embrionic Stem Cells, “European Cells and Materials”
Stem Cells, „European Cells and Materials” Vol. 18, 2009.
2009, Vol. 18.
| Ferris, James P. Mineral Catalysis and Prebiotic
| Ferris James P., Mineral Catalysis and Prebiotic Synthesis. Montmorillonite-Catalyzed Formations of
Synthesis. Montmorillonite-Catalyzed Formations RNA, “Elements” Vol. 1, 2005.
of RNA , „Elements” 2005, Vol. 1.
| Fox Keller, Evelyn. Making Sense of Life.
| Fox Keller Evelyn, Making Sense of Life. Explaining Biological Development with Models,
Explaining Biological Development with Models, Metaphors and Machines, Harvard University
Metaphors and Machines, Harvard University Press, 2003.
Press, 2003.
| Fox Keller, Evelyn. What Does Synthetic Biology
| Fox Keller Evelyn, What Does Synthetic Biology Have to Do with Biology?, “BioSocieties” Vol. 4,
Have to Do with Biology?, „BioSocieties” 2009, 2009.
Vol. 4.
| Forman, Paul. The Primacy of Science in
| Forman Paul, The Primacy of Science in Modernity, of Technology in Postmodernity and of
Modernity, of Technology in Postmodernity and Ideology in the History of Technology, “History and
of Ideology in the History of Technology, „History Technology” Vol. 23, N. 1/2, 2007.
and Technology” 2007, Vol. 23, N. 1/2.
| Idel, Moshe. Golem. Jewish Magical and Mistical
| Idel Moshe, Golem. Jewish Magical and Mistical Traditions of the Artificial Anthropoid, SUNY Press,
Traditions of the Artificial Anthropoid, SUNY 1990.
Press, 1990.
| De Landa, Manuel. Philosophy and Simulation.
| Landa De Manuel, Philosophy and Simulation. The Emergence of Synthetic Reason, Continuum,
The Emergence of Synthetic Reason, Continuum, 2011.
2011.
| Luisi, Pier Luigi. Emergence of Life: From
| Luisi Pier Luigi, Emergence of Life: From Chemi- Chemical Origins to Synthetic Biology, Cambridge
cal Origins to Synthetic Biology, Cambridge Uni- University Press, 2002; R. Egel, D.H. Lankenau,
versity Press, 2002; R. Egel, D.H. Lankenau, A.Y. Mulkidjanian, Origins of Life: The Primal
A.Y. Mulkidjanian, Origins of Life: The Primal Self-Organization, Springer 2011.
Self-Organization, Springer 2011.
| Miyakawa, Shine et al. Studies in the Mineral
| Miyakawa Shine i in., Studies in the Mineral and Salt-Catalyzed Formation of RNA Oligomers,
and Salt-Catalyzed Formation of RNA Oligomers, “Origins of Life and Evolution of Biospheres”,
„Origins of Life and Evolution of Biospheres” Vol. 36, N. 4, 2006.
2006, Vol. 36, N. 4.
71
| Rozenberg Yehudah Yudl, Golem and the | Rozenberg, Yehudah Yudl. Golem and the
Wondrous Deeds of the Maharal of Prague, Wondrous Deeds of the Maharal of Prague,
trans. C. Leviant, Yale University Press, 2007. trans. C. Leviant, Yale University Press, 2007.

| Sagan Carl, The Cosmic Connection: | Sagan, Carl. The Cosmic Connection:
An Extraterrestrial Perspective, Cambridge An Extraterrestrial Perspective, Cambridge
University Press, 2000. University Press, 2000.

| Vrolyk Liz, Clay and the Origins of Life, | Vrolyk, Liz. Clay and the Origins of Life,
„Rensselaer Polytechnic Institute and the „Rensselaer Polytechnic Institute and the
New York Center for Studies on the Origins New York Center for Studies on the Origins
of Life”, July 2000; http://www.origins.rpi.edu/ of Life”, July 2000.; http://www.origins.rpi.edu/
clayandtheoriginsoflife.html. clayandtheoriginsoflife.html.

| http://www.youtube.com/watch?v=KTzG_ | http://www.youtube.com/watch?v=KTzG_
HIUu9c. HIUu9c.

| http://event.arc.nasa.gov/syntheticbio/ | http://event.arc.nasa.gov/syntheticbio/
index.php?fuseaction=home.home. index.php?fuseaction=home.home.
Estetyka rozumnej troski
The Aesthetics of Reason
and Care

Ryszard W. Kluszczyński
73
Hodowanie sztuki Growing art
Ionat Zurr i Oron Catts rozpoczęli dojrzały Ionat Zurr and Oron Catts’ establish-
okres swej twórczości, skupiony wokół ment of The Tissue Culture and Art Pro-
dobrze już rozpoznanych oraz przemyśla- ject in 1996 marked the beginning of the
nych koncepcji i celów, w roku 1996, kiedy mature phase of their work, centred
to powołali do istnienia formację The Tis- around concepts they had already been
sue Culture & Art Project. Jak sama już carefully considering and examining. As
nazwa wskazuje, projekt ten połączył the name itself indicates, the project
działalność artystyczną z  praktykami, combined artistic practices with others
które do tego czasu w  ogóle nie należa- that previously had never been placed
ły do spektrum sztuki1. Hodowla żywych within the spectrum of the arts1 . The
tkanek była bowiem dotąd domeną jedy- growing of living tissue had so far been
nie biologii2 (a  w  szczególności jej wy- the domain of biology 2 (and in particular
specjalizowanej dziedziny – biotechnolo- a specialized field within it – biotechnol-
gii), a  nie częścią działań artystycznych. ogy) and not a form of artistic activity.
W  rezultacie takiego powiązania sztuki Catts and Zurr’s proposal for linking art
i biologii, jakie zaproponowali Catts i Zurr, and biology led to the birth of biotech
narodziła się sztuka biotechnologiczna, art, which due to the nature of their ar-
którą ze względu na charakter podejmo- tistic practices, can also be described
wanych przez nich praktyk artystycz- as tissue culture art or art of cultivated
nych można by określić również jako artworks. The biotech art they created,
sztukę kultur tkankowych czy sztukę along with artistic endeavours involving
hodowanych dzieł. Tworzoną przez nich gene technology that developed along-
sztukę biotechnologiczną – obok sfery side it through the work of artists like
działań artystycznych wykorzystują- e.g. Joe Davis, Eduardo Kac and Marta
cych technologie genetyczne, równolegle de Menezes (genetic or transgenic art),
rozwijanych przez takich artystów, jak na is now considered the primary trend in
przykład Joe Davis, Eduardo Kac czy Mar- contemporary bioart.
ta de Menezes (sztuka genetyczna lub With sort of a  conflictive tension be-
transgeniczna) – można obecnie uznać za tween them, these two major trends in
podstawową tendencję we współczesnej bioart – biotech and genetic – together
twórczości bioartystycznej. attest to a  much more extensive pro-
Obie te, pozostające w  konfliktowym cess, that is, the interaction between
napięciu, najważniejsze tendencje sztuki the worlds of art and science, result-
biologicznej – twórczość biotechnologicz- ing from creative dialogues that are
na oraz genetyczna – stanowią wspólnie developing between them, and leading
1 Wiedza anatomiczna, wykorzystywana to a  profound transformation in artistic
tradycyjnie w twórczości artystycznej, nie inicjo-
wała w niej praktyk podobnych do tych, które 1 Anatomical knowledge, traditionally used
podjęli Oron Catts i Ionat Zurr, jak również inni in artistic work, did not lead to artistic practices like
artyści z kręgu laboratorium SymbioticA. those of Oron Catts and Ionat Zurr and other artists
2 Jak również medycyny oraz biologii involved with the SymbioticA laboratory.
medycznej. 2 As well as in medicine and biomedicine.
74
świadectwo znacznie bardziej rozległych practices (leading to new forms and ten-
procesów, czyli interakcji zachodzących dencies) and in art and aesthetic theory,
pomiędzy światami sztuki i  nauki, są re- as well as in humanist culture in general3.
zultatem rozwijających się między nimi On the other hand, these interactions
twórczych dialogów, które prowadzą are being developed and implemented in
do głębokiego przeobrażenia zarówno such a  manner that they are also capa-
samych praktyk artystycznych (gdyż ble of meaningfully affecting the world
powołują nowe ich odmiany), jak i  teorii of science 4 . They initiate a  discussion
sztuki, estetyki oraz całościowo ujmo- about life, a process that in the context
wanej kultury humanistycznej3. Z drugiej of the constructive and creative prac-
strony jednak, interakcje te są organizo- tices of modern biology, which have led
wane i  realizowane w  takim trybie, że to the creation of the branch known as
są w stanie również w znaczący sposób synthetic biology, is undergoing a  pro-
wpływać na świat nauki4. Podejmują one found transformation. Life has ceased to
bowiem dyskusję dotyczącą życia, proce- be merely a  fundamental aspect of the
su, który w kontekście konstruktywnych, environment to be researched, becom-
kreatywnych praktyk współczesnej bio- ing a new dimension for human creative
logii tworzących jej odmianę określaną practices: in science and – more recently
mianem biologii syntetycznej, ulega głę- – in art, as well.
bokim transformacjom, przestaje być wy- Unfortunately, these transformations
łącznie studiowanym, fundamentalnym have not as yet been accompanied by
aspektem środowiska naturalnego i staje equally ground breaking scientific stud-
się nowym wymiarem ludzkich praktyk ies and analyses capable of leading to
twórczych: naukowych, a ostatnio także a  corresponding transformation in the
i artystycznych. concept of life itself, one that would
Transformacjom tym nie towarzyszyły make it possible to successfully adapt
niestety dotąd porównywalne, równie this category to a new paradigm of liv-
głębokie jak owe procesy, naukowe stu- ing forms. Reconciling our concepts
dia i analizy, które byłyby w stanie dopro- about life, formulating new formulas
wadzić do równoległego przekształcenia
3 See, for example, a number of the texts
3 Zob. np. liczne teksty [w:] W stronę in the volume Towards the Third Culture. The
trzeciej kultury. Koegzystencja sztuki, nauki Co-Existence of Art, Science and Technology, ed.
i technologii, red. R.W. Kluszczyński, Centrum by R.W. Kluszczyński, Center for Contemporary Art
Sztuki Współczesnej Łaźnia, Gdańsk 2011. Łaźnia, Gdańsk 2011.
4 Odrębną kwestię rodzi pytanie, w jakim 4 Another issue is raised by the question
stopniu – i czy w ogóle – świat nauki jest skłonny to what extent the scientific world is willing –
zaakceptować te oddziaływania, zob. np. S. Bunt, if at all – to accept these effects. See: S. Bunt,
Cybernetics and the Interactions Between Pure Cybernetics and the Interactions Between Pure
and Applied Sciences and the Humanities, referat and Applied Sciences and the Humanities, paper
wygłoszony podczas International Symposium on delivered during the International Symposium on
Electronic Art 2011 w Istambule, isea2011.sabanciu- Electronic Art 2011 in Istanbul, isea2011.sabanciuniv.
niv.edu/paper/cybernetics-and-interaction-between- edu/paper/cybernetics-and-interaction-between-
-pure-and-applied-sciences-and-humanities; jak pure-and-applied-sciences-and-humanities; as well
również R. Malina, Trzecia kultura? Od sztuki do as R. Malina, Third Culture? From the Arts to the
nauki i z powrotem, [w:] W stronę trzeciej kultury..., Science and Back Again, [in:] Towards the Third
s. 22–30. Culture..., pp. 22–30.
75

| The Remains of Disembodied Cuisine, 2003

samego pojęcia życia, tak aby udało się and definitions that would lead to
dostosować tę kategorię do nowego pa- a  concept of life that adequately en-
radygmatu form żyjących istot. Uzgodnie- compasses its present manifestations,
nie koncepcji dotyczących życia, stwo- including the changing manifestations
rzenie propozycji nowych formuł czy of human life, is an exceptionally impor-
definicji, które uczyniłoby pojęcie życia tant and urgent task. The category of
adekwatnym do współczesnych jego life plays an essential role in the dis-
przejawów, w  tym także do zmieniają- courses of both the biological sciences
cych się przejawów życia ludzkiego, jest and – more importantly – philosophi-
zadaniem nadzwyczaj ważnym i  pilnym. cal disciplines, in all the concepts that
Kategoria życia odgrywa bowiem niezwy- shape contemporary visions of reality.
kle istotną rolę zarówno w  dyskursach Being tied to outdated categories inad-
nauk biologicznych, jak i – co ważniejsze – equate to today’s diversity of forms of
filozoficznych, we wszystkich koncep- life deprives these discourses, accord-
cjach kształtujących współczesne wizje ing to Catts and Zurr, of their cognitive
rzeczywistości. Związek z  anachronicz- value, thereby rendering them power-
nymi, niedostosowanymi do różnorodno- less as a  means of dealing with the
ści dzisiejszych form życia kategoriami emerging dilemmas in this field. This
pozbawia te dyskursy, zdaniem Cattsa powerlessness is par ticularly acute
i  Zurr, wartości poznawczej, czyniąc je when we discover how badly bioethical
76
tym samym bezradnymi wobec wyłania- reflection is suf fering as a result, as it
jących się w tym polu dylematów. Bezrad- is clearly unprepared for a reconsidera-
ność ta okazuje się szczególnie dotkliwa tion of traditional norms or a confronta-
wówczas, gdy odkrywamy, jak bardzo tion with real problems 5. The bioart of
cierpi na tym refleksja bioetyczna, wy- Ionat Zurr and Oron Catts aims above
raźnie nieprzygotowana do zrewidowa- all to respond to these very problems.
nia tradycyjnych norm i  do konfrontacji In its attempt to tackle the challenges
z rzeczywistymi problemami5. Twórczość described, it considers the continuum
bioartystyczna Ionat Zurr i Orona Cattsa of life, its categorisations, variations
kieruje się więc przede wszystkim ku tym and definitions, as well as the conse-
właśnie zagadnieniom. Próbując zmierzyć quences of the processes transform-
się z  opisanymi wyzwaniami, podejmuje ing it, for life itself and for our atti-
ona rozważania nad kontinuum życia, tudes towards it.
nad jego kategoryzacjami, odmianami The reflections presented above
i definicjami, jak również nad konsekwen- point to the fact that the transforma-
cjami przeobrażających je procesów dla tions taking place in the domain of art,
niego samego i dla naszych wobec niego which are the subject of the present
postaw. essay, are apparently nothing more
Powyższe rozważania zwracają uwa- than a  response to processes that
gę na fakt, że przeobrażenia zachodzące have radically transformed the scien-
w domenie sztuki, które są przedmiotem tific world over the past several dec-
niniejszych rozważań, są najwyraźniej ni- ades, complementing and, in many cas-
czym innym, jak odpowiedzią na procesy, es, even replacing its traditional goals
które gruntownie przeobraziły w okresie and cognitive tasks with new types of
ostatnich kilku dziesięcioleci świat nauki, creative activity. In terms of biology
uzupełniając, a  wielu wypadkach wręcz itself, which is currently developing in
zastępując jej tradycyjne cele i  zadania the direction of biological engineering,
poznawcze działaniami twórczymi nowe- we can see its research project – the
go typu. Jak zauważa się dziś w  bezpo- expansion of our knowledge about the
średnim odniesieniu do samej biologii, roz- world of life forms  – is currently be-
wija się ona obecnie w kierunku inżynierii ing reshaped in favour of a  desire to
biologicznej, przekształcając w  bardzo construct a  paradigm for its transfor-
znaczącym stopniu swój dotychczaso- mation or creation 6. Thus, as if in re-
wy projekt badawczy (rozwijanie wiedzy sponse to this ongoing transformation
o świecie żywych form) na rzecz pragnie- 5 See: I. Zurr & O. Catts, The ethical
nia rozbudowania w zamian paradygmatu claims of Bio Art: killing the other or self-cannibal-
ism, “Australia and New Zealand Journal of Art: Art
Ethics” Double Issue Vol. 4, N. 2, 2003/Vol. 5, N. 1,
2004, pp.167–188.
5 Zob. np. I. Zurr, O. Catts, The ethical 6 See: SymbioticA Research Group, Fish
claims of Bio Art: killing the other or self-canniba- & Chips. The Current Status of the Research, [in:]
lism, „Australia and New Zealand Journal of Art: Ars Electronica 2001. Takeover. Who’s doing the
Art Ethics” Double Issue 2003, Vol. 4, N. 2/ 2004, art of tomorrow, Springer: Wien – New York 2001,
Vol. 5, N. 1, s. 167–188. p. 141.
77
jego transformacji bądź kreacji6. Jakby of the biological sciences, art is also
więc w  odpowiedzi na tę postępującą changing its objectives and methods of
transformację nauk biologicznych, sztuka operation, proceeding in the opposite
również zmienia swoje cele i metody dzia- direction of science, that is, enriching
łania, postępując w  przeciwnym niż nau- its creative perspectives by introduc-
ka kierunku, czyli wzbogacając perspek- ing new research objectives. What par-
tywę twórczą o  cele badawcze. To, co ticularly seems to engage Oron Catts
w szczególnym stopniu wydaje się w tym and Ionat Zurr within this field is re-
polu zajmować Orona Cattsa i Ionat Zurr, flection on the social consequences of
to refleksja nad społecznymi konsekwen- the above-mentioned transformation of
cjami wskazanych wyżej transformacji the biological sciences.
nauk biologicznych.

From extended body


Od poszerzonego ciała to semi-living sculptures.
do pół-żyjącej rzeźby. Exploration of the continuum
Eksploracje kontinuum życia of life
Analiza społecznych konsekwencji prze- Analysis of the social consequences of
obrażeń nauk biologicznych, w tym przede the transformation of the biological sci-
wszystkim rozwoju biologii syntetycznej, ences, including, in particular, the develop-
dziedziny będącej szczególnym połącze- ment of synthetic biology – a field closely
niem nauki i inżynierii, zajmującej się pro- linked to science and engineering, dealing
jektowaniem i  tworzeniem biologicznych with the design and creation of biological
części, urządzeń i  systemów nieistnieją- parts, devices and systems that do not
cych dotąd w naturze oraz przeprojekto- yet exist in nature, as well as the rede-
wywaniem już istniejących7, wymaga nie sign of existing ones7 – demands not only
tylko zróżnicowanej naukowej refleksji na a diverse range of scientific reflection on
temat szeroko pojmowanych konsekwen- the broader consequences of these pro-
cji tych procesów, ale również ich trans- cesses, but also their being brought into
feru w  domenę studiów kulturowych the domain of cultural studies and social
i badań społecznych oraz, last not least, research, and, last but not least, into the
także w sferę życia codziennego. Oba te sphere of everyday life. In the face of the
zadania, wobec dość ograniczonej w tym fairly limited amount of academic work
zakresie aktywności samych środowisk conducted in this sphere, Ionat Zurr and
6 Zob. SymbioticA Research Group, Oron Catts take up both of these tasks
Fish & Chips. The Current Status of the Research, in their work. On the one hand, their ar-
[w:] Ars Electronica 2001. Takeover. Who’s doing
the art of tomorrow, Springer: Wien – New York tistic endeavours and the publications
2001, s. 141.
7 Zob. www.synberc.org/content/ 7 See: www.synberc.org/content/articles/
articles/what-synthetic-biology. Zob. też what-synthetic-biology. See also: S.A. Benner
S.A. Benner i A.M. Sismour, Synthetic Biology, and A. M. Sismour, Synthetic Biology, “Nature
„Nature Review” 2005 May, Vol. 6, s. 533–543; Review” Vol. 6, May 2005, pp. 533–543;
oraz syntheticbiology.org. syntheticbiology.org.
78
naukowych, podejmują w  swej działalno- accompanying them8 aim to destabilize
ści Ionat Zurr i Oron Catts. Z jednej strony, and deconstruct some of our fixed con-
zmierzają oni w  realizowanych przedsię- ceptions about the classification of life
wzięciach artystycznych i  towarzyszą- forms, and likewise, our resulting under-
cych im publikacjach 8 do destabilizacji standing of them. On the other hand, in
i dekonstrukcji niektórych utrwalonych their artwork they engage in activities
koncepcji dotyczących klasyfikacji form (both in the preparatory phase and during
życia, jak również, w  konsekwencji tego, exhibitions) related to the fields of bioen-
także i  jego rozumienia. Natomiast z  dru- gineering, bringing the problems associat-
giej strony, przeprowadzając w  tworzo- ed with these fields out of the science lab
nych przez siebie dziełach sztuki (w fazie and into galleries and art institutions. This,
przygotowawczej, jak i w trakcie trwania in turn, makes these issues the subject
wystawy) czynności należące do sfery of reflection in terms of the disciplines
inżynierii biologicznej, przenoszą zwią- of cultural theory, anthropology, and aes-
zaną z  nią problematykę z  naukowych thetics, and introduces these – by incor-
laboratoriów do galerii i  instytucji arty- porating them into the structure of expe-
stycznych. A to w dalszej kolejności czy- rience through which viewers consider
ni tę problematykę przedmiotem refleksji their artwork – into the realm of everyday
teoretycznokulturowej, antropologicznej, life. In terms of these latter interactions,
estetycznej, jak również wprowadza ją of particular importance are the public
– poprzez wkomponowanie w  strukturę rituals of feeding and killing semi-living
doświadczeń, dzięki którym odbiorcy uj- works that the artists conduct in the exhi-
mują rozumiejąco dzieła sztuki – także bition space. As a result of these actions,
i w domenę codzienności. Dla tych ostat- technical issues from the domain of ​​syn-
nich interakcji szczególne znaczenie wy- thetic biology become part of intellectual
dają się mieć prowadzone przez artystów life in a broad sense, while the art that ini-
w przestrzeni ich wystaw publiczne rytu- tiates these debates becomes a transdis-
ały karmienia i  uśmiercania pół-żyjących ciplinary space for scientific and artistic
dzieł. W  efekcie wszystkich tych zabie- interaction.
gów specjalistyczne zagadnienia z obsza- Catts and Zurr’s semi-living sculp-
ru syntetycznej biologii stają się częścią tures grow as a result of, and seemingly
powszechnego życia intelektualnego, in response to, their concept of the
a sztuka, która debaty takie inicjuje, sta- Extended Body. This category, also re-
je się przestrzenią transdyscyplinarnych, ferred to as biomass by the artists, in-
naukowo-artystycznych interakcji. cludes the living cells and tissues scat-
Pół-żyjące rzeźby Cattsa i  Zurr wyra- tered across research laboratories and
stają w  efekcie i  niejako w  odpowiedzi medical institutions, isolated and sepa-
na sformułowaną przez nich koncepcję rated from their parent organisms. The
rozszerzonego ciała (Extended Body). Ta Extended Body thus functions as a the-
8 Zob. np. O. Catts, I. Zurr, Towards 8 See: O. Catts, I. Zurr, Towards a New
a New Class of Being: The Extended Body, Class of Being: The Extended Body, “Intelligent
„Intelligent Agent” 2006, Vol. 6, N. 2. Agent” Vol. 6, N. 2, 2006.
79

| Victimless Leather, 2004

ostatnia kategoria obejmuje rozproszone oretical construct – a  link, on the one


po naukowych laboratoriach i  instytu- hand, between the parent organisms
cjach medycznych żywe komórki i tkanki, and the biomaterials separated from
wyodrębnione i  odseparowane od orga- them or grown from their cells, and, on
nizmów, z  których pochodzą, określane the other hand, between the semi-living
także przez artystów mianem biomasy. sculptures and the above-mentioned
Rozszerzone ciało funkcjonuje więc jako semi-living fragments, isolated in their
teoretyczna konstrukcja – budująca po- existence, their life maintained solely
wiązania, z  jednej strony, między macie- by means of life-suppor t apparatus.
rzystymi organizmami a  biomateriałami As Catts and Zurr have stated, neither
odseparowanymi od nich bądź wyhodo- biological nor cultural classifications
wanymi z  pobranych komórek, z  drugiej of life forms take into account in any
strony natomiast, pomiędzy pół-żyjącymi way the presence in the world of these
rzeźbami a  przywoływanymi wyżej pół- fragmentary, but also independent, en-
-żyjącymi fragmentami, osamotnionymi tities. This is one of the main reasons
w  swej egzystencji, zachowującymi ży- they have expressed the belief that the
cie jedynie dzięki podtrzymującej je apa- current definitions and taxonomy of life
raturze. Jak stwierdzają Catts i Zurr, ani need to be discussed and revised. They
biologiczne, ani kulturowe klasyfikacje are rooted in concepts that predate the
form życia w  ogóle nie biorą pod uwagę advent of biological (genetic and tissue)
80
obecności w  świecie tych fragmenta- engineering and, as a result, are scarce-
rycznych, ale zarazem w  pewnym sen- ly adequate to the currently existing
sie usamodzielnionych istnień. To jeden multiplicity and diversity of life forms.
z najważniejszych powodów wyrażanego And yet, despite their obvious anachro-
przez nich przekonania, że obowiązujące nicity, they not only continue to define
obecnie definicje i systematyki życia wy- highly specialized, scientific definitions
magają dyskusji i  korekty. Są one zako- and stratifications of life, but also de-
rzenione w koncepcjach poprzedzających termine cultural attitudes (in all their
narodziny inżynierii biologicznej (gene- diversity), horizons and paradigms con-
tycznej i tkankowej) i w rezultacie okazują cerning every possible aspect of life:
się mało adekwatne wobec współczes- philosophical, moral, and legal.
nej wielości i  różnorodności form życia. According to the perspective proposed
A jednocześnie, pomimo swej oczywistej by Ionat Zurr and Oron Catts, every body,
anachroniczności, nie tylko w  dalszym integral or extended, is in various ways
ciągu określają one jego specjalistyczne, a network connecting all its components.
naukowe definicje i stratyfikacje, ale rów- Yet, the lives of these parts cannot be
nież wyznaczają kulturowe (przy całym added together or fused to form a single,
ich zróżnicowaniu) postawy, horyzonty primary model of life. Their irreducible
i paradygmaty życia we wszystkich moż- multiplicity and diversity is a  challenge
liwych aspektach: filozoficznych, moral- ar ticulated by semi-living sculptures,
nych, prawnych. a challenge addressed to both their view-
Z  perspektywy proponowanej przez ers, and to the guardians of the system
Ionat Zurr i  Orona Cattsa każde ciało, organising the biological sciences, the
integralne czy rozszerzone, wydaje się guardians of the foundations of educa-
w  różny sposób kształtowaną siecią łą- tion about life, who often hold their posi-
czącą wszystkie jego składniki. Jednak tions for ideological reasons9.
życie żadnego z nich nie sumuje się i nie
roztapia w nadrzędnym modelu jedynego
życia. Ich nieredukowalna wielość i  róż- The aesthetics of reason
norodność stanowią wyzwanie artykuło- and care
wane przez pół-żyjące rzeźby, wyzwanie In considering the relationships be-
kierowane zarówno do odbiorców sztuki, tween art and science on the theoreti-
jak i  do strażników systemu nauk biolo- cal level 10, I once proposed distinguishing
gicznych, strażników fundamentów nauk three levels of reference. In the first of
o życiu pełniących swoje funkcje często these, art uses the practices of science,
także i z pobudek ideologicznych9.
9 See: T.B. Mooney, S. Minett, If pigs could
fly, should they? A sketch of utilitarian and natural
law arguments against life-science art, “Ethical
9 Zob. np. T.B. Mooney, S. Minett, If pigs Perspectives: Journal of the European Ethics
could fly, should they? A sketch of utilitarian and Network, Vol. 13, N. 4, 2006, pp. 621–645.
natural law arguments against life-science art, 10 R. W. Kluszczyński, Art@science. About
„Ethical Perspectives: Journal of the European Relations between Art and Science, [in:] Towards
Ethics Network” 2006, Vol. 13, N. 4, s. 621–645. the Third Culture..., pp. 32–42.
81
Estetyka rozumnej troski making use of scientific tools and appa-
Rozważając niegdyś na planie teoretycz- ratus, drawing heavily from the images
nym relacje między sztuką a nauką zapro- produced in the course of research, and
ponowałem wyodrębnienie tam trzech using methods and procedures devel-
poziomów odniesień 10 . Na pier wszym oped in research labs – something like
z  nich, sztuka korzysta z  praktyk nauki, scientific rituals. All of this, however,
sięgając po narzędzia i  aparaturę nauko- was done in order to widen the autono-
wą, czerpiąc obficie ze sfery obrazów pro- mous spectrum of art, to expand art’s
dukowanych w efekcie prac badawczych, own formal and discursive possibilities.
wykorzystując kształtowane w  nauko- For this reason, I called this type of re-
wych laboratoriach metody postępowa- lationship between art and science “sci-
nia – swoiste naukowe rytuały. Wszystko ence for art”, because art was the sole
to jednak czyni wyłącznie w  celu posze- beneficiary of these unions.
rzenia autonomicznego spektrum sztuki On the second level, art offers view-
oraz aby rozwijać własne możliwości ers experiences whose structure also
formalne i dyskursywne. Dlatego właśnie includes scientific knowledge and, above
określiłem ten typ relacji między sztuką all, science’s horizons – visions of real-
a nauką mianem ’nauka dla sztuki’, bo je- ity shaped by scientific research, mak-
dynie sztuka czerpie wszystkie korzyści ing them a subject of critical reflection. It
z tych związków. usually does so, though not necessarily,
Na drugim poziomie sztuka proponuje using props that we can find in the first
swym odbiorcom doświadczenia, których level. The experience offered by a  work
struktura obejmuje także naukową wiedzę of art embodying this kind of union with
i przede wszystkim naukowy horyzont – wi- science is adaptive in character, inscrib-
zje rzeczywistości kształtowanej przez ba- ing the viewer into a  reality whose pre-
dania naukowe, czyniąc je zarazem przed- sent and (even more so) future is being
miotem krytycznej refleksji. Robi to zwykle, shaped largely by science. The meaning
choć nie jest to bezwzględnie konieczne, of such works is negotiated by their au-
z wykorzystaniem rekwizytów, które odnaj- dience, helping viewers find their place
dujemy na poziomie pierwszym. Doświad- in the techno-scientific world: how to
czenia proponowane przez dzieła sztuki re- understand it and how to cope with its
alizujące ten rodzaj związków z nauką mają challenges. This type of relationship I de-
charakter adaptacyjny, wpisując odbiorcę fine as “art for reality shaped by science”.
w  rzeczywistość, której teraźniejszość, Finally, there is the third level, where
a  tym bardziej przyszłość, jest w  ogrom- the tendencies in the two previous lev-
nym stopniu kształtowana właśnie przez els are organized in such a  way that
naukę. Znaczenia takich dzieł negocjowane they can effectively participate in the
przez ich publiczność pomagają jej odnaleźć processes of producing knowledge. In
się w techno-naukowym świecie, zrozumieć calling this level “art for science’s sake”,
10 R.W. Kluszczyński, Art@science. I  emphasize that here we are dealing
O związkach między sztuką i nauką, [w:] W stronę with actions and resulting products that
trzeciej kultury…, s. 32–42.
82
go i  zmierzyć się z  jego wyzwaniami. Ten are characteristic of scientific research,
typ relacji określam formułą: sztuka dla rze- yet they do not represent an abandon-
czywistości kształtowanej przez naukę. ment of artistic aspirations, remaining
I  wreszcie poziom trzeci, na którym part of the world of art. As a form of ar-
tendencje występujące na dwóch wcześ- tistic research exploration, they propose
niejszych planach zostają zorganizowane a new vision of art and its transdiscipli-
w  taki sposób, aby efektywnie partycy- nary references to other realms of social
pować w procesach wytwarzania wiedzy. practice.
Nazywając ten poziom: sztuka dla nauki, I want to reiterate here the aforemen-
podkreślam, że mamy tam do czynienia tioned conceptual model in order to draw
z  działaniami i  ich wytworami, które po- attention to the fact that the artistic
dejmują zadania charakterystyczne dla projects of Ionat Zurr and Oron Catts
badań naukowych, nie rezygnując zara- combine all three levels of communica-
zem ze swoich artystycznych aspiracji, tion between art and science identified
pozostając częścią świata sztuki. Będąc above. There is the bringing into the
formą badań artystycznych, proponują galler y space of laborator y apparatus,
nową wizję sztuki i  jej transdyscyplinar- making it an essential component of
nych odniesień do innych obszarów prak- the works presented. The equipment is
tyk społecznych. not subordinated to formal, purely aes-
Przypominam tu powyższą koncepcję, thetical aims, but rather offers viewers
aby móc zwrócić uwagę na to, że arty- hybrid experiences, opening them up
styczne projekty Ionat Zurr i Orona Catt- to a  world reconstructed on scientific
sa w  modelowy sposób łączą w  sobie principles, embedding them in a  post-
wszystkie trzy wskazane poziomy komu- biological biotechnosphere. They also
nikacji między sztuką i  nauką. Są działa- initiate cognitive discourses – which
niami przenoszącymi do przestrzeni ga- can be regarded as an inevitable culmi-
leryjnej aparaturę laboratoryjną, czyniąc nation or permanent foundation of each
ją niezbędnym składnikiem prezentowa- of their works – in order to reconstruct
nych dzieł. Nie podporządkowują jej ce- the existing definition and taxonomy of
lom formalnym, lecz proponują odbiorcom life. From this characterisation emerges
doświadczenia otwierające ich na świat a specific aesthetic, which now, at the
rekonstruowany na naukowych podsta- conclusion of my present consideration,
wach, zanurzające w  postbiologicznej I would like to reconstruct, singling out
biotechnosferze. Inicjują również – co its most important properties.
można uznać za nieuchronną kulminację
bądź trwały fundament każdego ich dzie-
ła – poznawcze dyskursy zmierzające do Cooperation
rekonstrukcji dotychczasowych definicji An emphasis on cooperation is one of
i systematyk życia. Z charakterystyki tej the most important characteristics of
wyłania się specyficzna estetyka, którą the aesthetic of Ionat Zurr and Oron
na zakończenie niniejszych rozważań Catts’ creative work. This primarily in-
83
zrekonstruuję, wydobywając najważniej- volves interdisciplinar y collaboration,
sze jej właściwości. characteristic of all forms of bioart, as
it develops between the worlds of art
and the life sciences, involving both
Współpraca artists and scientists. It is also seen in
Położenie nacisku na współpracę należy the growing cooperation between dif-
do najważniejszych właściwości estety- ferent fields of ar t, between various
ki twórczości Ionat Zurr i  Orona Cattsa. scientific and engineering disciplines, in
Jest to przede wszystkim współpraca the collaboration between artists and
interdyscyplinarna, charakterystyczna their semi-living works, and finally, be-
dla wszelkich postaci bioartu, rozwijająca tween the latter and the public. In the
się między sztuką a naukami biologiczny- case of Catts and Zurr, interpersonal
mi, angażująca artystów i  naukowców. collaboration is not limited to their own,
Jest to również współpraca rozwijająca shared work, which is usually realised
się w  obrębie różnych dziedzin sztuki, with laborator y suppor t from collabo-
a  także różnych dyscyplin naukowych rating scientific institutions. It also ap-
i  inżynierskich, współpraca artystów plies to the actions performed by one or
i  ich pół-żyjących dzieł, czy wreszcie both of them within their collaboration
tych ostatnich i publiczności. W wypadku with the artistic and scientific labora-
Cattsa i Zurr współpraca interpersonalna tory SymbioticA. With a changing team
nie ogranicza się do ich wspólnej, własnej of participants, SymbioticA carries out
pracy, realizowanej zwykle przy wspar- transdisciplinary projects that build
ciu laboratoryjnym współpracujących a  broader context for Catts and Zurr’s
instytucji naukowych. Dotyczy również own work. Among the projects carried
działań – podejmowanych przez jedno out at SymbioticA, one of the earliest
z  nich bądź oboje – w  ramach laborato- is worthy of particular attention – Fish
rium współpracy artystyczno-naukowej and Chips – presented at the Ars Elec-
SymbioticA. Przy zmieniających się kon- tronica festival in Linz in 2001 and later
figuracjach uczestników SymbioticA rea- continued (with the parameters of the
lizuje transdyscyplinarne projekty, które works and the construction of the theo-
budują szerszy kontekst dla własnych retical references varying somewhat) in
prac Cattsa i  Zurr. Wśród tych pierw- subsequent projects undertaking similar
szych warto zwrócić przede wszystkim challenges, including: MEART – MultiElec-
uwagę na jeden z najwcześniejszych pro- trode Array ART, also known as Semi-
jektów zrealizowanych przez SymbioticA, living Artist (2004), and also Silent Bar-
Fish and Chips, przedstawiony podczas rage (2009). Both Fish and Chips11 and
festiwalu Ars Electronica w Linzu w 2001 MEART12 were realised with the partici-
roku i poniekąd kontynuowany (przy zmie- pation of Catts and Zurr. I will return later
niających się nieco zarówno parametrach in this discussion to Fish and Chips as
dzieła, jak i  konstruowanych dlań odnie- 11 www.synapse.net.au/projects/fish_and_
sieniach teoretycznych) w  kolejnych chipsmeart.
12 web.mit.edu/shkolnik/www/meart.
84
projektach podejmujących podobne wy- a very eloquent example of the aesthet-
zwania: MEART – MultiElectrode Array ART, ics being analysed here.
znany też jako Semi-living Artist (2004),
oraz Silent Barrage (2009). Zarówno Fish
and Chips11, jak i  MEART12 były realizowa- Interdisciplinarity
ne przy udziale Cattsa i Zurr. Do Fish and The next feature of the aesthetics pro-
Chips, jako bardzo wymownego przykła- posed by Catts and Zurr appeared already
du analizowanej tu estetyki, powrócę in the commentary above on the issue of
jeszcze w dalszej części tych rozważań. cooperation: interdisciplinarity. One could
simplify the issue and say that both of
these properties constitute, in fact, one
Interdyscyplinarność common attribute – interdisciplinary co-
Już w  przedstawionych wyżej uwagach operation (this is a simplification because
dotyczących zagadnienia współpracy sometimes cooperation develops within
wyłoniła się bezpośrednio kolejna właści- a  single discipline, as well). Interdiscipli-
wość estetyki proponowanej przez Catt- nary dialogue and collaboration between
sa i  Zurr – interdyscyplinarność. Można art and science are a  primary factor in
by w  uproszczeniu powiedzieć, że obie the aesthetics being analyzed here. In-
te właściwości tworzą w gruncie rzeczy terdisciplinarity is also found within each
jeden wspólny atrybut – współpracę in- of these areas considered separately
terdyscyplinarną (w  uproszczeniu, gdyż (among disciplines of science as well as
niekiedy współpraca rozwija się także artistic genres).
w  obrębie pojedynczej dyscypliny). Inter-
dyscyplinarny dialog i współpraca pomię-
dzy sztuką a nauką stanowią dla analizo- Hybridity
wanej tu estetyki podstawowy czynnik. Hybridity emerges directly from the prac-
Interdyscyplinarność odnajdujemy rów- tices described above, as a  product of
nież w ramach każdego z tych obszarów interdisciplinary collaboration. This ap-
rozpatrywanych oddzielnie (wielość dzie- plies to both creative practice and – most
dzin sztuki i dyscyplin naukowych). importantly – to the products of these
practices. It also characterizes the discur-
sive sphere of their projects, the problems
Hybrydyczność they take up, and their meta-artistic refer-
Hybrydyczność wyłania się bezpośred- ences. We can find this attribute in all the
nio z  praktyk opisanych wyżej, jest wy- artworks made by Tissue Culture and Art
tworem interdyscyplinarnej współpracy. Project. An excellent, very eloquent exam-
Dotyczy zarówno praktyk twórczych, jak ple of hybridization in the work produced
i  – co szczególnie ważne – wytworów by Oron Catts and Ionat Zurr and the hy-
tych praktyk. Charakteryzuje także sferę brid aesthetics of their creative output is
11 www.synapse.net.au/projects/fish_and_ also the previously mentioned SymbioticA
chipsmeart. project Fish and Chips.
12 web.mit.edu/shkolnik/www/meart.
85
dyskursywności projektów, podejmowa- Fish and Chips is a  colony of cells
nych problemów i  metaartystycznych isolated from fish neurons grown on
odniesień. Doskonałym, bardzo wymow- a  silicon substrate (chips), fitted with
nym przykładem hybrydyzacji wytwo- microelectrodes and connected to one
rów pracy Orona Cattsa i Ionat Zurr i hy- another via a digital network. Linked in
brydycznej estetyki ich twórczości jest this way, the neurons were then com-
wspomniany wcześniej projekt Fish and bined with a  prosthetic robotic arm
Chips, zrealizowany jako projekt laborato- adapted to make drawings. The wet-
rium SymbioticA. ware/software/hardware system thus
Fish and Chips to w  pierwszym planie created became a  semi-living artist,
kolonie izolowanych od ryby komórek performing creative activities in re-
neuronów, hodowanych na silikonowym sponse to external stimuli influencing
podłożu (chips), zaopatrzonych w  mikro- the work ’s system. Through this pro-
elektrody i  skomunikowanych ze sobą ject, participants reflected on, among
poprzez cyfrową sieć. Powiązane w  ten other things, new dimensions in art,
sposób neurony zostały połączone na- creativity, and the evolving concept of
stępnie z protetycznym, robotycznym ra- the artist. In Fish and Chips, a vision of
mieniem przystosowanym do wykonywa- hybrid aesthetics emerges, living cells
nia rysunków. Stworzony układ wetware/ and digital technology are combined,
software/hardware stał się pół-żyjącym endowed with the power to create
artystą podejmującym czynności twór- and with its own artistic creations. As
cze w odpowiedzi na bodźce zewnętrzne a  result of the extensive meta-artistic
docierające do systemu dzieła. Poprzez dimension of the work, it leads us to re-
ten projekt jego uczestnicy podjęli między flect critically on the place of humanity
innymi refleksję nad nowymi wymiarami in the world of creative practices and
sztuki, twórczości oraz nad ewoluują- on the sources of aesthetic values, and
cym pojęciem artysty. Z  Fish and Chips on the concept of art and the artist in
wyłania się bardzo wyraźna wizja hybry- the context of biotechnological culture,
dycznej estetyki, w  której z  połączenia as well as to engage in aesthetic and
żywych komórek z  cyfrową technologią ethical reflection on the consequences
wyłania się byt obdarzony mocą kreacji of the use of living tissue in the context
i  jego artystyczne wytwory. W  efekcie of creative practices (of any kind).
rozbudowanego metaartystycznego wy-
miaru dzieła mamy w  nim do czynienia
z  krytycznymi rozważaniami nad miej- Rationality
scem człowieka w  świecie praktyk twór- Rationality is introduced into the aesthet-
czych i  źródłami wartości estetycznych, ics of Catts and Zurr by the scientific per-
nad pojęciem sztuki i  artysty w  kon- spective present within it. It accompanies
tekście kultury biotechnologicznej oraz the scientific apparatus present in their
z estetyczną i etyczną refleksją nad kon- projects as the internal logic of its struc-
sekwencjami wykorzystywania żyjących ture. Although it is realised in part through
86
tkanek w  kontekście praktyk twórczych artistic means, it forms one of the most
(wszelkiego rodzaju). important aspects of this aesthetic. It is
largely responsible for the projects’ discur-
sive dimension, legitimizing their cognitive
Racjonalność aspirations and providing one of the most
Racjonalność jest do estetyki Cattsa important reasons for which Catts and
i Zurr wprowadzana przez obecną w niej Zurr’s artistic works can be considered
perspek tywę naukową. Towarzyszy a method for constructing knowledge.
obecnej w strukturze projektów aparatu-
rze naukowej jako jej wewnętrzna logika.
Choć realizuje się w części poprzez środ- Empathy
ki artystyczne, buduje jeden z  ważniej- Empathy, in turn, emerges as a  result
szych aspektów tej estetyki. Odpowiada of the ethical orientation of Ionat Zurr
w  znacznym stopniu za jej wymiar dys- and Oron Catts’ projects. It is clearly
kursywny, legitymizuje poznawcze aspi- evident, particularly when the artists
racje projektów i  jest jednym z  najważ- reflect – as in Disembodied Cuisine or
niejszych powodów, dla których dzieła Victimless Leather – on the attitudes of
artystyczne Cattsa i  Zurr mogą być roz- members of the human race towards
patrywane także jako metody konstruo- other living creatures, and when they
wania wiedzy. focus attention on the exploitive nature
of these attitudes.

Empatia
Empatyczność z kolei wyłania się w efek- Emotionality
cie etycznych orientacji projektów Ionat Empathy is often accompanied by emo-
Zurr i  Orona Cattsa. Uwidacznia się bar- tional tones. These are especially vis-
dzo wyraźnie szczególnie wtedy, kiedy ible in those cases where strong con-
artyści podejmują – jak na przykład w Dis- trasts and tensions are evident in the
embodied Cuisine czy też w  Victimless structure of the work. They accompany
Leather – refleksję dotyczącą postaw the rituals of feeding and especially kill-
przedstawicieli rodzaju ludzkiego wobec ing semi-living art forms performed pub-
innych żyjących stworzeń, kiedy zwra- lically in the exhibition spaces. They are
cają uwagę na eksploatacyjny charakter also found in the discussions the works
tych postaw. generate due to the specific construc-
tion of their discursivity.

Emocjonalność
Empatii często towarzyszą tony emocjo- Irony
nalne. Pojawiają się zwłaszcza wówczas, Irony creates a counterbalance or com-
kiedy w  strukturze dzieła uwidaczniają plement to empathic and especially
się silne kontrasty i  napięcia. Towarzyszą emotional attitudes. It accompanies the
87

| The Remains of Disembodied Cuisine, 2003


88
podejmowanym publicznie w  przestrze- discourses initiated, preventing them
niach ekspozycji dzieł rytuałom kar- from sinking into seemingly easy solu-
mienia i  uśmiercania pół-żyjących form tions, and also helps to visualize the
artystycznych. Pojawiają się też w  dys- complex status and situation of mod-
kusjach, do których prowadzą dzieła, ze ern science, which is increasingly being
względu na specyficzne konstrukcje ich subjected to the pressures of commer-
dyskursywności. cialization. It characterizes the distance
that appears in discursive spaces, and
in conjunction with empathy takes on
Ironia the properties that Richard Rorty asso-
Ironia buduje przeciwwagę bądź uzu- ciated with irony.
pełnienie dla postaw empatycznych,
a zwłaszcza emocjonalnych. Towarzyszy
podejmowanym dyskursom, nie pozwa- Creating life rather than
la im grzęznąć w  pozornych, łatwych depicting it – presentation
rozwiązaniach, a  zarazem pomaga uwi- instead of representation
docznić złożony status i sytuację współ- The fact that Catts and Zurr present
czesnej nauki, w coraz większym stopniu cultivated works instead of construct-
poddawanej presji komercjalizacji. Charak- ed artefacts, and that these are culti-
teryzuje dystans, pojawiający się w prze- vated during their exhibition, results in
strzeniach dyskursywnych, który w  po- these works lacking the character of
wiązaniu z  empatią nabiera właściwości, representation that are typical of the
które z ironią wiązał Richard Rorty. visual arts. Their works do not repre-
sent life. They themselves are alive.
And they also die. They make reference
Tworzenie życia a nie przedsta- to life only on the discursive layer, ana-
wiane go – prezentacyjność lysing it, deconstructing it, carrying on
zamiast reprezentacyjności a public debate about it.
Fakt, że zamiast budowanych czy konstru-
owanych artefaktów Catts i  Zurr przed-
stawiają dzieła hodowane (także w czasie Form
ich wystawowej prezentacji) powoduje, że Ionat Zurr and Oron Catts’ works are
dzieł tych nie charakteryzuje typowa dla characterized by a specific formal care,
sztuk wizualnych przedstawieniowość, not only in the construction of the fa-
lecz prezentacyjność. Ich dzieła nie przed- cilities, and in the sculptures they con-
stawiają życia. One same żyją. A  także struct and cultivate, but also in relation
umierają. Odsyłają do życia jedynie w war- to the architecture of their exhibitions.
stwie dyskursywnej, analizując je, dekon- In its structure, it combines the proper-
struując, prowadząc na jego temat publicz- ties described in the list above; it is built
ne debaty. on the principle of contrast, the pairing
89
Forma of rationality and empathy, emotionality
Dzieła Ionat Zurr i  Orona Cattsa cechuje and irony, dead matter and living tis-
specyficzna dbałość formalna, zarów- sue, construction and cultivation, it is
no w  konstrukcji budowanych obiektów, interdisciplinary and hybrid in character,
konstruowanych i  hodowanych rzeźb, jak emerging from collaborative work. It is
i w odniesieniu do architektury wystaw. Ich immersed in discursivity, through which
forma łączy w sobie właściwości charakte- it does not lean in the direction of aes-
ryzowane w powyższym zestawieniu; jest thetic autonomy, but rather towards
budowana na zasadzie kontrastu, zesta- Brechtian self-demasking construc-
wia racjonalność z  empatycznością, emo- tions. It is not bestowed with a particu-
cjonalność z ironicznością, martwą materię lar interest in the concept of beauty, fa-
z żyjącą tkanką, konstrukcję z hodowlą, po- vouring rather the notion of the sublime
siada charakter interdyscyplinarny i hybry- (yet with ironic references).
dyczny, wyłania się z  pracy kolektywnej.
Jest zanurzona w  dyskursywności, przez
co nie ciąży w  stronę autonomii este- Participation
tycznej, lecz raczej ku brechtowskim kon- The last of the properties that indicate
strukcjom samodemaskującym. Nie darzy the aesthetics featured in the creative
szczególnym zainteresowaniem koncepcji work of Ionat Zurr and Oron Catts is
piękna, uprzywilejowując w  zamian raczej participation. The artists’ works antici-
idee wzniosłości (opatrywane jednak iro- pate various forms of involvement by
nicznym odniesieniem). the audience. Sometimes this approach-
es interactive aesthetics, as in the case
of Semi-Living Worry Dolls. Sometimes it
Partycypacyjność leads in the direction of performance
Ostatnią z  właściwości, które wskazu- or a  happening, as with Disembodied
ję jako uposażenie estetyki twórczości Cuisine. Most often, however, they pri-
Ionat Zurr i  Orona Cattsa, jest partycy- marily expect discursive engagement,
pacyjność. Prace tych artystów ocze- a debate about the changing forms and
kują od swych odbiorców różnorodnego parameters of life, and its possible fu-
zaangażowania. Czasami zbliżają się do ture scenarios.
estetyki interaktywnej, jak w  wypadku
Semi-Living Worry Dolls. Czasami wciąga-
ją w  performatywność czy happeningo-
wość, jak Disembodied Cuisine. Najczęś-
ciej jednak oczekują przede wszystkim
zaangażowania dyskursywnego, podjęcia
debaty na temat zmieniających się form
i  parametrów życia oraz jego możliwych
przyszłych scenariuszy.
90
LITERATURA REFERENCES
| Benner Steven A., Sismour A. Michael., | Benner, Steven A. and A. Michael Sismour.
Synthetic Biology, „Nature Review” 2005 May, Synthetic Biology, “Nature Review” Vol. 6,
Vol. 6, s. 533–543. May 2005, pp. 533–543.

| Bunt Stuart, Cybernetics and the | Bunt, Stuart. Cybernetics and the
Interactions Between Pure and Applied Interactions Between Pure and Applied
Sciences and the Humanities, isea2011. Sciences and the Humanities. isea2011.
sabanciuniv.edu/paper/cybernetics-and- sabanciuniv.edu/paper/cybernetics-and-
interaction-between-pure-and-applied- interaction-between-pure-and-applied-
sciences-and-humanities. sciences-and-humanities.

| Catts Oron, Zurr Ionat, Towards a New | Catts, Oron and Ionat Zurr. Towards
Class of Being: The Extended Body, „Intelligent a New Class of Being: The Extended Body,
Agent” 2006, Vol. 6, N. 2, s. 1–7. “Intelligent Agent” Vol. 6, N. 2, 2006, pp. 1–7.

| Kluszczyński Ryszard W., Art@science. | Kluszczyński, Ryszard W. Art@science.


O związkach między sztuką i nauką, About Relations between Art and
[w:] W stronę trzeciej kultury. Koegzy- Science, [in:] Towards the Third Culture.
stencja sztuki, nauki i technologii, The Co-Existence of Art, Science and
red. R.W. Kluszczyński, Centrum Sztuki Technology, ed. by R.W. Kluszczyński,
Współczesnej Łaźnia, Gdańsk, 2011, Center for Contemporary Art Łaźnia,
s. 32–42. Gdańsk 2011, pp. 32–42.

| Malina Roger, Trzecia kultura? Od sztuki | Malina, Roger. Third Culture? From the
do nauki i z powrotem, [w:] W stronę Arts to the Sciences and Back Again, [in:]
trzeciej kultury. Koegzystencja sztuki, nauki Towards the Third Culture. The Co-Existence
i technologii, red. R.W. Kluszczyński, Centrum of Art, Science and Technology, ed.
Sztuki Współczesnej Łaźnia, Gdańsk, 2011, R.W. Kluszczyński, Center for Contemporary
s. 22–30. Art Łaźnia, Gdańsk 2011, pp. 22–30.

| Mooney T. Brian, Minett Samantha, | Mooney, T. Brian, Samantha Minett.


If pigs could fly, should they? A sketch of If pigs could fly, should they? A sketch
utilitarian and natural law arguments against of utilitarian and natural law arguments
life-science art, „Ethical Perspectives: against life-science art, “Ethical Perspec-
Journal of the European Ethics Network” tives: Journal of the European Ethics Net-
2006, Vol. 13, N. 4, s. 621–645. work” Vol. 13, N. 4, 2006, pp. 621–645.

| SymbioticA Research Group, Fish & Chips. | SymbioticA Research Group. Fish & Chips.
The Current Status of the Research, The Current Status of the Research,
[w:] Ars Electronica 2001. Takeover. [in:] Ars Electronica 2001. Takeover.
Who’s doing the art of tomorrow, Springer: Who’s doing the art of tomorrow, Springer:
Wien – New York 2001, s. 141–143. Wien – New York 2001, pp. 141–143.

| W stronę trzeciej kultury. Koegzy- | Towards the Third Culture.


stencja sztuki, nauki i technologii, The Co-Existence of Art, Science and
red. R.W. Kluszczyński, Centrum Sztuki Technology, ed. by R.W. Kluszczyński, Center
Współczesnej Łaźnia, Gdańsk, 2011. for Contemporary Art Łaźnia, Gdańsk 2011,
pp. 32–42.
| Zurr Ionat & Oron Catts, The ethical claims
of Bio Art: killing the other or self-cannibalism, | Zurr Ionat & Oron Catts. The ethical
„Australia and New Zealand Journal of Art: claims of Bio Art: killing the other or
Art Ethics” Double Issue 2003, Vol. 4, self-cannibalism, “A ANZ Journal of Art:
N. 2/ 2004, Vol. 5, N. 1, s. 167–188. Art and Ethics” Double Issue, Vol. 4, N. 2,
2003 and Vol 5, N. 1, 2004 pp.167–188.
91
| syntheticbiology.org. | syntheticbiology.org.

| web.mit.edu/shkolnik/www/meart. | web.mit.edu/shkolnik /www/meart.

| www.synapse.net.au/projects/ | www.synapse.net.au/projects/
fish_and_chipsmeart. fish_and_chipsmeart.

| www.synberc.org. | www.synberc.org.
Materia życia:
retrospektywa projektu
Tissue Culture & Art
(1996–2012)
Crude Life:
The Tissue Culture
& Art Project Retrospective
(1996–2012)

Oron Catts, Ionat Zurr


93
Zbyt często pomijamy fakt, że życie można We overlook only too often the fact that
także postrzegać jako surowy materiał, jako a living being may also be regarded as raw
coś plastycznego, coś, co można kształtować material, as something plastic, something
i zmieniać1. that may be shaped and altered1.
H.G Wells, The Limits of Individual H.G Wells, The Limits of Individual
Plasticity, 1895 Plasticity, 1895

…bo sztuka jest jak żywy organizm – lepsza …for an art is like a living organism – better
martwa niż umierająca. dead than dying.
Samuel Butler, Erehwon, 1872 Samuel Butler, Erehwon, 1872

Projekt Tissue Culture & Art (TC&A) po- The Tissue Culture & Art Project (TC&A)
wstał w  1996 roku w  celu zastosowania was set up in 1996 to explore the use
technologii inżynierii tkanek jako środka of tissue technologies as a  medium for
wyrazu artystycznego. Prowadzimy bada- artistic expression. We are investigating
nia nad relacjami ludzi z różnymi stopniami our relationships with different gradients
życia poprzez konstruowanie/hodowlę no- of life through the construction/growth
wej klasy obiektów/organizmów, stanowią- of a  new class of object/being – that
cych pół-życie. Są to części złożonych or- of the Semi-Living. These are parts of
ganizmów, których życie podtrzymywane complex organisms which are sustained
jest poza ciałem i które przybierać muszą alive outside of the body and coerced to
z  góry określone kształty. Te sugestyw- grow in predetermined shapes. These
ne obiekty stanowią namacalny przykład evocative objects are a  tangible exam-
kwestionujący głęboko zakorzenione kon- ple that brings into question deep root-
cepcje życia i  tożsamości, koncepcje „ja”, ed perceptions of life and identity, the
a  także pozycji człowieka wobec innych concept of self, and the position of the
istot żywych i środowiska. Interesują nas human in regard to other living beings
nowe dyskursy i  nowa etyka/epistemolo- and the environment. We are interested
gia, związane z  kwestiami częściowego in the new discourses and new ethics/
życia oraz skłaniające do kontestacji przy- epistemologies that surround issues of
szłe scenariusze, które nam proponują. partial life and the contestable future
Poprzez pojęcie pół-życia TC&A  bada scenarios they are offering us.
i  poddaje krytyce nie tyle wytwarzania The idea of growing objects rather than
obiektów, co raczej hodowania ich. Prze- manufacturing them has been researched
słanka była taka, że możemy wykorzy- and critiqued through the notion of the
stać utajone możliwości regeneracyjne Semi-Living by TC&A. The premise was

1 H.G. Wells, The limits of individual 1 Herbert George Wells, The limits of
plasticity, [w:] H.G Wells: Early Writing individual plasticity, [in:] H.G Wells: Early Writing in
in Science and Science Fiction, red. R. Philmus, Science and Science Fiction, ed. Robert Philmus
D.Y. Hughes, Berkeley: University of California and David Y. Hughes, Berkeley: University of
Press, 1975, s. 36. California Press, 1975, p. 36.
94
biologicznego ciała, aby hodować organy that we can evoke the latent regenera-
i  tkanki wewnątrz lub na zewnątrz biolo- tive abilities of the biological body to
gicznych lub techno-naukowych ciał. grow organs and tissues either inside or
W  trakcie serii praktycznych ekspery- outside of biological or techno-scientific
mentów TC&A  badało teoretyczne i  prak- bodies.
tyczne aspekty tworzenia pół-życia. Prace In a series of hands-on artistic experi-
TC&A  mają na celu krytykę pojęcia życia ments TC&A  have explored the concep-
przekształconego w surowy materiał pod- tual and practical aspects of the crea-
legający inżynierii. tion of semi-living. TC&A’s works aim to
Retrospektywa ta przypomina nie- critique the notion of life transformed
które z  najwcześniejszych projektów into raw material to be engineered.
TC&A  i  bada kierunek artystycznych eks- This retrospective revived some of
perymentów z  użyciem żywych tkanek: TC&A’s earliest projects, and explores the
od rosnących replik prehistorycznych na- trajectory of artistic experimentation us-
rzędzi kamiennych, przez krytykę fetyszy ing living tissue, from growing replicas
w  nowych podejściach do życia, hodowlę of prehistoric stone-tools; critiquing the
mięsa, skóry czy dodatkowych uszu, aż po fetish in new approaches to life; grow-
stworzenie Golema. ing meat, leather and extra ears… to ab-
Po ponad szesnastu latach badań arty- stracting the Golem.
stycznych i zaangażowania w zmianę rela- After more than sixteen years of ar-
cji z życiem, działań, które odzwierciedlały tistic research and engagement with
wiele głównych osiągnięć w  przemianie the shifting relations with life, mirror-
życia w  surowy materiał, wystawa ta ce- ing some of the major developments in
lowo skupiała się na pojęciu ‘prymitywno- the transformation of life into raw mat-
ści’. Odwołuje się ono do czegoś surowego, ter, this show deliberately focused on
niewyszukanego, czegoś bez wykończenia the notion of the crude. Crude refers to
lub niedokończonego. ‘Prymitywny’ kono- something that is raw, unrefined; lacking
tuje ponadto brak intelektualnej ogłady polish, or completeness. Crude also con-
i kulturowej wytworności. Różne pół-życia, notes a lack of intellectual subtlety and
pokazywane na wystawie i w ciągu wielu cultural refinement. The different Semi-
lat naszej praktyki, stanowią świadectwo Livings presented in the exhibition and
obecnego poziomu rozwoju badań nad through the years of our practice are
użyciem żywej materii dla celów ogólno- testimonies to the current state of the
ludzkich, (prymitywnych pod względem use of living matter for human-centric
wiedzy) zastosowania i  zrozumienia ich purposes – crude – in terms of knowl-
znaczenia i  konsekwencji. Można powie- edge, applications and comprehensions
dzieć, że obecnie znajdujemy się w  nie- of meanings and consequences. One can
pewnym momencie istnienia prymitywnej say that we are in a  precarious stage
ontologii – i rzeczywiście, hebrajskie słowo of crude ontologies, and indeed, the He-
określające prymitywność to Golem. brew word for crude is Golem.
95

| Crude Matter, 2012


96
97

| The Semi-Living Worry Dolls [AKA Tissue Culture & Art(ifical) Womb], 2000
98
Od pół-życia do neożycia From Semi-Living to Neolifism
W  roku 1996 ukuliśmy termin ‘pół-życie’, In 1996, we coined the term Semi-Livings
aby określić twory z żywych tkanek, które to describe the living tissue constructs
są hodowane/tworzone z  tkanek pozyska- that are grown/constructed out of tis-
nych od złożonych organizmów i utrzymy- sues taken from complex organisms and
wane przy życiu za pomocą interwencji maintained alive with the aid of techno-
technologicznej. Pojęcie pół-życia opisuje logical inter vention. The Semi-Livings
głównie twory z żywych tkanek, które nie refers mainly to living tissue constructs
mają żadnego biomedycznego zastosowa- that have no biomedical purpose. In the
nia. W przypadku TC&A te sugestywne je- case of the TC&A, these evocative enti-
dnostki tworzone są wyłącznie dla celów ties are created for the sole purpose of
sztuki. Pół-życia stanowią unikalny przy- art. Semi-Livings are unique examples of
kład rosnących przedmiotów/podmiotów, a growing class of objects/subjects that
które coraz częściej występują w naszym are increasingly populating our made en-
sztucznym środowisku. vironment.
Żyjemy w czasach, kiedy nowe rozumie- We are living in times when new un-
nie życia (będące skutkiem rozwoju wiedzy derstandings of life through advances
naukowej) i  nowe możliwości manipulo- in scientific knowledge and new abilities
wania życiem (konsekwencja powstania to manipulate life through applied tech-
nowych technologii) w  coraz mniejszym nologies are increasingly incompatible
stopniu odpowiadają tradycyjnym kultu- with traditional cultural and ontological
rowym i  ontologicznym koncepcjom życia. perceptions of life. This gap between
Ten rozziew pomiędzy współczesnymi current (and potential) bio-technologi-
(i  możliwymi) praktykami biotechnologicz- cal practices and cultural beliefs is the
nymi a  przekonaniami kulturowymi stano- niche explored by the TC&A. The TC&A’s
wi niszę, którą bada TC&A. Produkowane Semi-Livings are conceptual prototypes
przez TC&A  pół-życia są konceptualnymi of a new kind of “life” that is neither liv-
prototypami nowego rodzaju „życia”, któ- ing nor non-living, that can be gender-
re nie jest ani żyjące, ani nie-żyjące, może less, multiracial and species-less (or mul-
być pozbawione płci, wielorasowe i bezga- ti-species). The search for ar ticulating
tunkowe (czy wielogatunkowe). Jednym these entities and re-taxonomising them
z  naszych celów jest poszukiwanie odpo- within a  post-anthropocentric frame is
wiedniej nazwy dla tych tworów i ich tak- one of our aims.
sonomia w ramach dyskursu postantropo- The existence and relations of humans
centrycznego. to these kinds of Semi-Living entities
Życie ludzkie i relacja ludzi z tego rodzaju is complex, ambivalent and paradoxical.
pół-żywymi jednostkami są złożone, ambi- On one hand, they are a  progression of
walentne i  paradoksalne. Z  jednej strony, the engineering approach to life; through
mamy postęp w  ramach inżynieryjnego abstraction and technological mediation.
podejścia do życia, poprzez abstrahowanie On the other hand, these entities, sym-
i mediację technologiczną. Z drugiej strony, bolically and sometimes literally, have
99

| The Remains of Disembodied Cuisine, 2003


100
jednostki te symbolicznie, a czasem także the ability to “bite back ” to re-animate
dosłownie potrafią „odgryźć się” i  ożywić, and re-vitalise matter.
czy re-witalizować materię.

From the Symbolic


Od symbolicznego do to the Ironic: Fragments
ironicznego: fragmenty życia of life in changing contexts
w zmiennych kontekstach We have been exploring fragments of
Badaliśmy fragmenty ciał, komórek i  tka- bodies, cells and tissues, and growing
nek, a  także hodowaliśmy je wewnątrz them inside new types of technologi-
nowych typów „ciał” technologicznych. cal “bodies”. These new “contexts” cre-
Owe nowe „konteksty” zaproponowały ated different understandings and dif-
inne rozumienie i  inne czytanie tych ko- ferent readings of these cells/tissue
mórkowych/tkankowych tworów, czy też, constructs, or as we refer to them –
jak my je określamy, jednostek żyjących. Semi-Living entities.
Technologia wydaje się obiecywać nam Technology seems to promise us
(między innymi) złudzenie pozbawionej (among many other things) the illusion
ofiar utopii. TC&A  twierdzi, że owa tech- of a  victimless utopia. TC&A  argue that
nologicznie skonstruowana utopia bez this technologically meditated victim-
ofiar jest jedynie przetworzeniem otwar- less utopia is but a  transformation of
tej przemocy w ukrytą przemoc na dużo explicit violence into a  hidden implicit
większą skalę. Miejska kultura zachodnia one on a  much greater scale. As urban
z  trudem akceptuje obrazy prawdziwej Western culture seems to find it hard to
przemocy (w  odróżnieniu od obrazów ki- stomach images of real violence (as op-
nowych i  skonstruowanej symulowanej pose to cinematic and constructed simu-
przemocy), jednak jej obsesja wciąż ros- lated violence), its obsession with ever
nącej konsumpcji musiała doprowadzić do growing consumption inevitably created
powstania coraz większej ilości ofiar, od increasing amounts of victims, from the
ekologii po inne zwierzęta i ludzi. Nastąpi- ecology to other animals and humans.
ła zmiana z „czerwieni” na zębach i szpo- There is a  shift from “the red“ in the
nach natury na zapośredniczoną naturę. teeth and claws of nature to a mediated
Ofiary są spychane w  dal; nadal istnieją, nature. The victims are pushed farther
są jednak dużo bardziej niewidoczne. away; they still exist, but are much more
Na przykład części żywych organi- implicit.
zmów są fragmentowane i  oddzielane For example, parts of the living are
od kontekstu ciała gospodarza (a  już fragmented and taken away from the
sam akt fragmentacji stanowi przemoc) context of the host body (and the mere
i wprowadzane w proces technologiczne- act of fragmentation is violent) and are
go zapośredniczenia, który dalej „abstra- introduced to a  technological mediation
huje” ich bycie-żywymi. Poprzez wprowa- that further “abstracts“ their livingness.
dzenie tych fragmentów w  nowe i  dość By introducing these fragments into
101
| B(w)omb (From Stage 1), 1997
102
| Stage 1, 1997
103
104
105

| The Remains of Disembodied Cuisine, 2003

<< | Hamsa, 1997


106
nieprzewidywalne konteksty można new and somewhat unpredicted con-
sprowokować różne reakcje i  spowodo- texts, different provocations and mean-
wać powstanie nowych znaczeń. ings can be generated.

Gest symboliczny Symbolic Gesture


Etap pierwszy Stage One
Pierwsze eksperymenty polegały na ho- The first experiments involved tissue cul-
dowli kultur tkanek (komórek nabłonka ture (epithelial cells and fibroblast, prima-
i  fibroblastów, kultur komórkowych i  li- ry culture and cell line) that was grown
nii komórkowych) na trójwymiarowych over three-dimensional glass structures.
strukturach ze szkła. Owe struktury, The glass structures, which we designed,
które sami zaprojektowaliśmy, przyjęły took the form of human-made techno-
formę technologicznych artefaktów wy- logical artefacts, i.e. a bomb, a cogwheel,
tworzonych przez człowieka, takich jak a  spiral, a  squeezer. The semi-living
bomba, koło zębate, spirala, wyciskacz. structures were photographed using dif-
Pół-żyjące struktury zostały sfotogra- ferent biological techniques. The images
fowane przy użyciu różnych technik were than digitised, and some of them
biologicznych. Zdjęcia następnie zdi- were further manipulated.
gitalizowano i niektóre z nich dalej prze- In the Monsters Series, we observed
tworzono. the microscopy images we generated
W  Cyklu Potworów (Monster Series) and looked for familiar patterns. Imaging
obser wowaliśmy pod mik roskopem growing living cells created monster-like
obrazy, które stworzyliśmy, szukając patterns which we slightly enhanced.
podobnych motywów. Obrazy rosną- Stage One, in retrospect, presents
cych żywych komórek utworzyły mo- a somewhat naïve engagement with the
tywy przypominające potwory, które Semi-Livings.
następnie trochę poprawiliśmy. Z obec- The exhibition also presented the
nej perspektywy etap pierwszy stano- Hamsa image. This image is of a hand
wi nieco naiwne potraktowanie kwestii shape with an eye (usually referred to
pół-życia. as Hamsa), which is supposed to protect
Wystawa prezentowała także obrazy from the evil eye. In order to create this
Hamsa. Jest to obraz w  kształcie dłoni image, tissue (primary rabbit’s epithe-
z  okiem (zwykle określanej jako Hamsa), lial cells) was grown over a found glass
która ma stanowić ochronę przed złym structure that had been bought at the
urokiem. Aby wykreować ten obraz, wy- gravesite of Rabbi Shimon bar Yochai in
hodowano tkankę (macierzyste komórki Israel.
nabłonkowe królika) na znalezionej struk-
turze ze szkła. Strukturę tę kupiono na The Stone Age of Biology
miejscu pochówku Rabina Shimona bar Muscle (mouse) and nerve (fish) tissue
Yochai w Izraelu. was grown over hydrogels P(HEMA) in
107

| Stage 1, 1997
108
| Monster 1, 1997
109
110
Epoka kamienia w biologii the shape of miniaturised prehistoric
Tkanka mięśniowa (myszy) i  nerwowa stone tools. The prehistoric stone arte-
(ryby) wyhodowana została na hydroże- facts were borrowed from the Western
lach P(HEMA) o  formach miniaturowych Australian Museum. They were scanned
prehistorycznych narzędzi kamiennych. in three dimensions using a touch sense
Prehistoryczne kamienne artefakty wypo- scanner. The virtual object was then
życzono z  Muzeum Australii Zachodniej. reduced in size and plotted onto model-
Zeskanowano je w  trzech wymiarach za ling wax. A mold was made out of silicon,
pomocą skanera dotykowego. Wirtual- which enabled the formation of a hydro-
ny obiekt został następnie zmniejszony gel mould, which was seeded with cells.
i  przeniesiony na wosk modelarski. Formę The evolution of technology ushered in
wykonano z silikonu, co pozwoliło na ufor- a number of major developments. These
mowanie hydrożelowego odlewu i posianie developments changed the perception
na nim komórek. of humans toward their environment.
Rozwój technologii doprowadził do wpro- One of the very first of these changes
wadzenia szeregu ważnych innowacji. Zmie- was the realisation that stones can be
niły one sposób postrzegania przez ludzi ich chipped to form functional tools. Only
środowiska. Jedną z pierwszych zmian było those humans who could build a  men-
zrozumienie, że kamienie można ociosać tak, tal three-dimensional representation of
by tworzyły funkcjonalne narzędzia. Tylko a  finished tool and who had the cogni-
ludzie, którzy potrafią stworzyć mentalne tive ability to plan ahead and manually
trójwymiarowe reprezentacje gotowych construct the tools could survive the
narzędzi i  posiadają zdolności poznawcze, game of natural selection. For them na-
umożliwiające im planowanie i  ręczne two- ture became a  resource for raw mate-
rzenie narzędzi, mogli przetrwać w  grze rials for tools production. This mental
selekcji naturalnej. Dla nich natura stała się shift separated humans from nature for
źródłem surowych materiałów do produkcji the first time, and we never looked back…
narzędzi. Ta mentalna zmiana po raz pierw- We are now, for the first time, treat-
szy oddzieliła ludzi od natury, od czego nie ing living nature (including ourselves) as
było już odwrotu… a  resource for new biological tools that
Obecnie, po raz pierwszy traktujemy will be part of our manufactured environ-
| The Stone Age of Biology – Sharp02, 1999

żywą naturę (w  tym samych siebie) jako ment.


źródło nowych biologicznych narzędzi, któ- What kind of mental shift will we go
re staną się częścią tworzonego przez nas through? How will we treat our biological
środowiska. bodies? How will we perceive manufac-
Jakiego rodzaju mentalna przemiana tured living matter? How much technol-
czeka nas teraz? Jak będziemy traktować ogy will invade the body and how much
nasze biologiczne ciała? Jak postrzegać bę- of the body will invade technology?
dziemy produkowaną żywą materię? W  ja- The Stone Age of Biology can be seen
kim stopniu technologia wkroczy w  ciało as the lines on the walls of our new
i jak wiele z ciała wkroczy w technologię? cave. The development of stone tools
112

| The Stone Age of Biology, 1999

>> | The Stone Age of Biology – Spear, 1999


114
| The Stone Age of Biology – Spear 01, 1999
115
116
Epoka kamienia w biologii może być uzna- transformed hominoids from being “in-
na za linie na ścianach naszej nowej jaskini. tellectual apes” to what we are now –
Wytworzenie narzędzi kamiennych zmieniło a  technological organism. The mental
hominidy z „inteligentnych małp” w to, czym shift that made the apes toolmakers is
jesteśmy obecnie, czyli organizmy techno- now being repeated. The development
logiczne. Mentalna przemiana, w  wyniku of biological tools will change us in
której małpy stały się wytwórcami narzędzi, ways that we cannot imagine.
znów zachodzi. Rozwój narzędzi biologicz-
nych zmieni nas bardziej, niż możemy to
sobie wyobrazić. The Semi-Living Worry Dolls,
AKA Tissue Culture and
Art(ificial) Womb
Pół-żyjące lalki pocieszki Artistic expression has a  long tradition
albo kultura tkanek in creating objects with symbolic mean-
i sztuczne łono ings. As part of our artistic project, we
W  sztuce istnieje długa tradycja tworze- have been looking at pushing this meth-
nia obiektów o  znaczeniu symbolicznym. odology further to create evocative enti-
W części naszego projektu artystycznego ties which are both living/non-living (ani-
zastanawialiśmy się, czy nie pójść dalej tej mate/inanimate) and which contest the
w  metodologii i  nie stworzyć sugestyw- audience’s response to their symbolism.
nych jednostek, które są jednocześnie The Semi-Living Worry Dolls are created
żywe/nieżywe (żyjące/nieżyjące), by pod- as a  symbolic gesture for the audience
ważyć reakcję publiczności na ich sym- to care for and express their innermost
bolizm. Pół-żyjące lalki pocieszki stanowią worries and anxieties.
symboliczny gest wobec publiczności, ma- In this project (starting in 2000), we
jący wyrazić troskę i ukazać jej najgłębsze have handcrafted seven doll-like figu-
zmartwienia i lęki. rines and seeded them with living cells
W  ramach tego projektu (rozpoczętego to create semi-living Worry Dolls.
w 2000 roku) wykonaliśmy ręcznie siedem Alongside these growing dolls, which
figurek przypominających lalki i posialiśmy were fed and cared for literally and per-
na nich żywe komórki, by stworzyć pół- formatively, we positioned a “worry ma-
-żyjące lalki pocieszki. chine” for people to express their wor-
Obok tych rosnących lalek, które karmio- ries and anxieties to the Semi-Living
no i o które dbano zarówno dosłownie, jak worry dolls. A computer station with the
i  performatywnie, ustawiliśmy „maszynę “worry machine” application becomes an
do trosk”, gdzie ludzie mogli opowiedzieć integral part of this installation and re-
o  swoich zmartwieniach i  lękach pół- mains a  feature in the TC&A  web site.
-żyjącym lalkom pocieszkom. Stanowisko This ever-growing document of worries
komputerowe z  aplikacją „maszyna do written to the semi living worry dolls
trosk” stanowiło integralną część instalacji, reveals a variety of cultural but mostly
wciąż dostępnej na stronie internetowej personal anxieties that exceeded our
117

| The Semi-Living Worry Dolls [AKA Tissue Culture & Art(ifical) Womb], 2000
118
119

| The Semi-Living Worry Dolls [AKA Tissue Culture & Art(ifical) Womb], 2000
120
TC&A. Ten nadal rosnący spis trosk, adre- expectations. It was as if people treat-
sowany do pół-żyjących lalek pocieszek, ed the worry dolls differently than or-
ukazuje różnorodność kulturowych (ale dinary dolls, presumably because they
przede wszystkim osobistych) lęków, która knew they were sort of alive; they be-
przewyższyła nasze oczekiwania. Wyda- came voodoo dolls.
wało się, że ludzie traktowali lalki pocieszki This project, also known as Tissue Cul-
inaczej niż zwykłe lalki, być może dlatego, ture & Art(ificial) Wombs, was first pre-
że zdawali sobie sprawę z  ich częściowo sented at the Ars Electronica festival
ożywionej natury – stały się one niejako in Linz, Austria in 2000. The Semi-Living
lalkami voodoo. Worry Dolls were the first tissue-engi-
Projekt ten, znany także jako Kultura neered sculptures to be presented alive
tkanek & sztuczne łona (Tissue Culture & in a gallery context.
Artificial Wombs), został zaprezentowany We chose to grow modern versions of
po raz pierwszy na festiwalu Ars Electro- the legendary Guatemalan Worry Dolls in
nica w  Linzu w  Austrii w  2000 roku. Pół- an artificial womb.
-żyjące lalki pocieszki stanowiły pierwsze “The Guatemalan Indians teach their
rzeźby ze sztucznie wytworzonych tkanek, children an old story. When you have
jakie pojawiły się na żywo w kontekście ga- worries you tell them to your dolls. At
leryjnym. bedtime children are told to take one doll
Postanowiliśmy wyhodować współczes- from the box for each worry & share their
ne wersje legendarnych gwatemalskich la- worry with that doll. Overnight, the doll
lek pocieszek w sztucznym łonie – „Indianie will solve their worries. Remember, since
z  Gwatemali opowiadają swoim dzieciom there are only six dolls per box, you are
starą historię. Kiedy masz zmartwienie, opo- only allowed six worries per day“.
wiadasz o  nim swoim lalkom. Idącym spać We decided to give birth to seven dolls,
dzieciom każe się wziąć jedną lalkę z  pu- as we are not kids anymore. We may not
dełka na każde zmartwienie i  podzielić się be allowed to have more than six wor-
nim z nią. W nocy lalka rozwiąże ich kłopot. ries, but we surely have. We gave them
Pamiętaj, jest tylko sześć lalek w  pudełku, alphabetical names, as we think that we
więc możesz mieć tylko sześć zmartwień can find a  worry for each letter of the
dziennie”. language that made us what we are now.
Postanowiliśmy urodzić siedem lalek, bo While working on the Tissue Culture & Art
nie jesteśmy już dziećmi. Może nie wolno Project, people expressed to us their anxi-
nam mieć więcej zmartwień, ale na pewno eties. These dolls represent some of them.
je mamy. Nadaliśmy im alfabetyczne imio- You are welcome to find new worries and
na, bo wydaje się nam, że można znaleźć new names… You will be able to whisper
zmartwienie na każdą literę języka, który your worries to these dolls and hope that
stworzył nas tym, kim jesteśmy. Kiedy they will take these worries away.
pracowaliśmy nad projektem The Tissue Doll A – stands for the worry from Ab-
Culture & Art, ludzie opowiadali nam o swo- solute truths, and of the people who
ich problemach. Lalki te wyrażają niektóre think they hold them
121
z  nich. Możesz także znaleźć nowe zmar- Doll B – represents the worry of Bio-
twienia i nowe nazwy… Możesz wyszeptać technology, and the forces that drive
swoje lęki lalkom i liczyć na to, że je zabiorą. it. (see doll C)
Lalka A – oznacza zmartwienia wynikają- Doll C – stands for Capitalism, Corpo-
ce z Absolutnych prawd i troskę o ludzi, rations
którzy sądzą, że je posiedli Doll D – stands for Demagogy, and pos-
Lalka B – reprezentuje lęk przed Biotech- sible Destruction
nologią i siłami, które za nią stoją (zobacz Doll E – stands for Eugenics and the
lalka C) people who think that they are supe-
Lalka C – oznacza Kapitalizm i  Korpora- rior enough to practice it
cje (Capitalism and Corporations) Doll F – is the fear of Fear itself
Lalka D – oznacza Demagogię i prawdo- G – is not a doll as the Genes are pre-
podobną Destrukcję sent in all semi-living dolls
Lalka E – oznacza Eugenikę i  ludzi, któ- Doll H – symbolizes our fear of Hope
rzy myślą, że są na tyle lepsi, że mogą ją
praktykować Our worry dolls were hand crafted out
Lalka F – oznacza lęk przed samym Lę- of degradable polymers (PGA and P4HB)
kiem (Fear) and surgical sutures. The dolls were
G – nie jest lalką, jako że Geny obecne są sterilized and seeded with endothe-
we wszystkich pół-żyjących lalkach lial, muscle, and osteoblasts cells (skin,
Lalka H – symbolizuje nasz strach przed muscle and bone tissue) that are grown
Nadzieją (Hope) over/into the polymers. The polymers de-
grade as the tissue grows. As a  result,
Nasze lalki pocieszki zostały ręcznie wy- the dolls become partially alive. Will they
konane z degradowalnych polimerów (PGA take our worries away?
i P4HB) i nici chirurgicznych. Po sterylizacji At the end of the show, we had to kill
posiano na nich komórki śródbłonka, mięś- the tissue constructs and for that we
ni i osteoblastów (tkanki skóry, mięśni i ko- devised, in addition to the feeding ritual
ści), wyhodowanych wewnątrz polimerów/ of the Semi-Living Worry Dolls, the killing
na polimerach. Polimery ulegają degradacji ritual. Although, these technologically
wraz ze wzrostem tkanki, w rezultacie lalki created dolls who were sustained by
stały się częściowo żywe. Czy przejmą od technology, could have been perceived
nas nasze zmartwienia? as merely a  collection of dumb (= non-
Po wystawie musieliśmy zabić twory sentient) tissue (think of the cells that
tkankowe i do tego celu stworzyliśmy, jako are killed when you brush your teeth in
dodatek do rytuału karmienia pół-żyjących the morning), because of their context
lalek pocieszek, także rytuału uśmiercania. and symbolic value left a different reso-
Chociaż te lalki stworzone technologicznie nance in the audience.
i  przez technologię utrzymywane przy ży- Many audience members were visibly
ciu można by postrzegać po prostu jako distressed with what they referred to
zbiór nieczułych (niewrażliwych) tkanek as a cruel act. In a sense, by employing
122
(wystarczy pomyśleć o  komórkach zabija- the technology of tissue engineering to
nych, kiedy rano myjemy zęby), ze względu create a  symbolic semi-living sculpture,
na kontekst i  wartość symboliczną robiły we have enhanced the “liveliness” of the
one na publiczności inne wrażenie. fragment of life growing in a  techno-
Wielu widzom wyraźnie przeszkadzał ten, scientific body. We allowed the audi-
jak to określili, okrutny czyn. W  pewnym ence a position of identification with the
sensie – poprzez zastosowanie technolo- Semi-Living and elevated it to a  place
gii inżynierii tkanek do stworzenia symbo- where relations with new technological
licznej, wpół-żywej rzeźby – wzmocniliśmy entities can and should be negated.
„żywość” kawałka życia rozwijającego się
w  techno-naukowym ciele. Pozwoliliśmy
publiczności zająć pozycję, w  której iden- Iconic - Resisting Hype
tyfikowała się z pół-życiem i wynioła je na In the Pig Wings Project (2000–2001) we
poziom, na którym relacje z  nowymi jed- adopted a very different position – play-
nostkami technologicznymi mogą i  powin- ing on the saying “If pigs could fly” we
ny być negowane. presented the semi-living entities in their
humble, somewhat technologically futile
light: instead of flying pigs in a  gallery,
Szum ikono-oporny we grew pig tissue in the form of minia-
W pracy nad projektem Skrzydła świni (The ture wings, floating in a  bioreactor. The
Pig Wings Project, 2000–2001) przyjęliśmy original set of wings were cultured for
całkiem inne stanowisko – grając z powie- eight months, and were then preserved
dzeniem „Gdyby świnie mogły latać”, zapre- using an experimental technique we de-
zentowaliśmy pół-żyjące jednostki z  całą veloped, coated in gold and placed in
ich technologiczną nieprzydatnością, otóż cheap jewellery boxes.
nie wystawiliśmy latających świń, lecz wy- The wings where shaped after the
hodowaliśmy tkankę świni w formie minia- three evolutionary solutions of flight in
turowych skrzydeł pływających w bioreak- vertebrates. The iconography of winged
torze. Oryginalne skrzydła hodowane były bodies has been present in most cul-
przez osiem miesięcy, a następnie zostały tures and throughout history. The type
zakonserwowane za pomocą opracowanej of wings represented the creatures (chi-
przez nas eksperymentalnej techniki i  po- meras) as either good/angelic (birds) or
kryte złotem, umieszczone w tanich pudeł- evil/satanic (bats). There is yet another
kach na biżuterię. solution to flight in vertebrates, which
Skrzydłom nadaliśmy kształt trzech re- seems to be mostly free of cultural val-
wolucyjnych rozwiązań lotu u kręgowców. ues – that of the Pterosaurs. We used
Ikonografia uskrzydlonego ciała obecna tissue engineering and stem cell technol-
| Pig Wings, 2011

jest w większości kultur i na przestrzeni ca- ogies in order to grow pig bone tissue in
łej historii. Różne typy skrzydeł reprezento- the shape of these three sets of wings.
wały stworzenia (chimery) jako dobre/aniel- The Pig Wings installation presents the
skie (ptaki) lub złe/sataniczne (nietoperze). first ever wing-shaped objects grown
123
124

Istnieje jednak jeszcze jedno rozwiązanie using living pig tissue. This absurd work
techniki lotu u  kręgowców, które wydaje presents some serious ethical questions
się wolne od łączonych z nim wartości kul- regarding a  near future where semi-liv-
turowych, a  mianowicie reprezentowane ing objects (objects that are partly alive
przez pterozaura. Zastosowaliśmy inżynie- and partly constructed) exist and animal
rię tkankową i technologię komórek macie- organs will be transplanted into humans.
rzystych, aby wyhodować tkankę kostną Pig Wings deliberately adopted what we
świni w kształcie właśnie trzech rodzajów refer to as the Aesthetics of Disappoint-
skrzydeł. Instalacja Skrzydła świni stanowi ment: people, it was reasoned, would be
pierwszy przypadek obiektów w kształcie drawn to see the piece because they be-
skrzydeł wyhodowanych z użyciem żywej lieved that flying pigs and other biotech-
tkanki świni. Ta absurdalna praca ukazuje nological amazements will be presented
ważne kwestie etyczne związane z bliską to them. Instead, they are confronted
przyszłością, kiedy to istnieć będą pół-ży- with tiny humble-looking detached wings,
jące obiekty (obiekty, które są częściowo made of bone tissue, which will never fly.
żywe i  częściowo stworzone sztucznie), The hype is a letdown.
a  organy zwierzęce przeszczepiane będą The Pig Wings project was intended
ludziom. to resist being a  mere passive agent in
Skrzydła świni uwzględniały coś, co the play of “genohype forces” whether
określamy jako estetykę zawodu: wyda- sustained by financial bodies, the media,
wało się, ze ludzie będą chcieli zobaczyć curators or anyone else. The curatorial
pracę, gdyż uwierzą, że pokaże im się lata- “politics” it provoked confirmed the larger
jące świnie i inne biotechnologiczne cuda. politics being played out in the “Art and
Zamiast tego oglądają malutkie, skromne, Science” hype.
pojedyncze skrzydła z tkanki kostnej, które Artists working with life manipulation,
nigdy nie będą latać. Szum medialny gene- and more precisely with biotech, are
ruje rozczarowanie. participants in that culture. Besides the
Projekt Skrzydła świni miał przeciwsta- important act of democratising these
wić się pozycji biernego uczestnika gry technologies for the wider public, ar t-
w  „siły geno-szumu”, podtrzymywanego ists can “suf fer” from the embedded
przez instytucje finansowe, media, kura- position; hence identification and par-
torów czy kogokolwiek innego. „Polityka” ticipation with the situation they came
kuratorska, którą projekt sprowokował, po- to investigate and report on objectively.
twierdziła istnienie szerszej polityki, jaką What strategies, then, should artists em-
realizuje szum „sztuka i nauka”. ploy in order to keep their integrity and
125

| The Pig Wings Project, 2000–2002

Artyści zajmujący się manipulacją życiem, autonomy working within this field, with-
a dokładniej biotechnologią, są uczestnika- out being self-righteous or resorting to
mi tej kultury. Poza pełnieniem ważnej roli, propaganda? In the case of the critical
jaką jest demokratyzowanie używanych artist, how does she resolve the para-
technologii dla szerokiej publiczności, arty- dox of using the technologies she is cri-
ści mogą „cierpieć” z powodu swojej pozy- tiquing or working with in the context of
cji; stąd utożsamianie się i udział w sytuacji, engaging with an economy she is criti-
którą mieli badać i  opisywać obiektywnie. quing? The second issue is the role of
Jakie zatem strategie powinni przyjąć arty- the curator and art producer who then
ści, aby zachować uczciwość i autonomię positions and contex tualises the ar t
pracy w  ramach tego obszaru oraz unik- work (which can sometimes sit at odds
nąć postawy nieomylności czy sięgania po with or even contradict the original in-
propagandę? Jak w przypadku artysty kry- tention of the artist).
tycznego rozwiązać paradoks stosowania What kind of art can an artist create
technologii, jakie poddaje się krytyce czy for a show dealing with the “biotech rev-
pracy w  kontekście, w  którym funkcjonu- olution” that would not be serving the
je się w ramach kwestionowanej przecież interests of genohype?
ekonomii? Drugim problemem jest rola ku-
ratora i  wytwórcy sztuki, który analizuje
i kontekstualizuje sztukę (co może czasem Irony
być niezgodne z oryginalną intencją arty- The third context, explored in this paper
sty lub nawet zaprzeczać jej). is a pseudo-utilitarian art.
Jaki rodzaj sztuki artysta może stworzyć As part of the TC&A  project, we ex-
na potrzeby wystawy dotyczącej „rewolucji plore the ironies involved in the promise
biotechnologicznej”, która nie działałaby przy of a Technologically Mediated Victimless
tym na korzyść wspomnianego geno-szumu? Utopia. In our Victimless Utopia series,
we have explored the creation/construc-
tion of victimless meat in a project titled
Ironia Disembodied Cuisine (2000–2003). We
Trzeci kontekst poruszany w  tym tekście ate, together with some brave volun-
związany jest ze sztuką pseudoutylitarną. teers, tiny semi-living frog steaks that
Jako część projektu TC&A  prowadzimy were grown for more than two months
badania nad ironicznym aspektem obietni- in bioreactors using not only expensive
cy „Technologicznie zapośredniczonej utopii resources but also animal-derived ingre-
braku ofiar”. W naszym cyklu Utopia braku dients in the nutrient media. We referred
126

ofiar zbadaliśmy powstawanie/konstruowa- to them ironically as extreme Nouvelle


nie mięsa bez konieczności zabijania w pro- Cuisine in the sense that they were lux-
jekcie zatytułowanym Bezcielesna kuchnia ury goods (and not necessarily tasteful
(Disembodied Cuisine, 2000–2003). Wraz ones). Still, the irony sometimes seems
z  kilkoma dzielnymi ochotnikami jedliśmy to be lost too easily, and in-vitro meat is
maleńkie pół-żywe steki z żaby hodowanej now being promoted as one of the next
przez ponad dwa miesiące w bioreaktorach, big breakthroughs in human nutrition,
powstałe nie tylko dzięki kosztownym pro- absurdly promising to solve problems
duktom, ale także składnikom pochodzenia across the board of ethical, environmen-
zwierzęcego, zawartym w środkach odżyw- tal, health and world hunger.
czych. Określiliśmy je ironicznie jako ekstre- Some might say that the ultimate way
malną Nową Kuchnię, w tym znaczeniu, że of treating living systems is by consum-
jest to towar luksusowy (i  niekoniecznie ing them for food. Throughout history,
smaczny). Jednak czasami ironia zbyt łatwo humans have practiced some kind of di-
zostaje pominięta, a mięso in vitro promuje vision among living entities that are cat-
się obecnie jako jeden z wielkich przełomów egorized as food or others (such as pets,
w odżywianiu, składając absurdalne obietni- ornaments, work etc.). These divisions
ce rozwiązania problemów łączących etykę, are not always clear, and we must prac-
środowisko, zdrowie i głód na świecie. tice some kind of hypocrisy in order to
Można powiedzieć, że ostatecznym spo- be able to love and respect living things
sobem traktowania żyjących systemów as well as eat them. Dogs are an example
jest spożywanie ich jako pokarmu. Na prze- of such confusion; in some cultures they
strzeni wieków ludzie trzymali się pewne- are “man’s best friend” (pets), in others
go rodzaju podziału żywych stworzeń na they are ornaments and are selectively
zaklasyfikowane jako jedzenie i  inne (jak bred for aesthetic qualities. In other cul-
choćby zwierzęta domowe, ozdoby, praca tures, dogs are eaten. Peter Singer re-
itd.). Podziały te nie zawsze są jasne i ko- fers to such a division as: Speciesism in
nieczna jest pewna hipokryzja, aby móc ko- Practice – Animals as food2. As human
chać i szanować żywe stworzenia, a przy society becomes urban, and direct rela-
tym je zjadać. Psy stanowią przykład tego tions to what is considered to be “wild
problemu: w  niektórych kulturach są one nature” weakens, this behavior is be-
„najlepszymi przyjaciółmi człowieka” (zwie- ing further questioned. Furthermore, as
rzątkami domowymi), w innych służą jako our understanding of life increases, we
ozdoba i  są selektywnie hodowane dla
jakości estetycznych. W  innych kulturach 2 Singer Peter, Practical Ethics,
NY Cambridge University Press, 1993, p. 62.
127

| The Pig Wings Project, 2000–2002

natomiast psy się zjada. Peter Singer opi- employ different attitudes and hypoc-
suje ten podział jako gatunkizm praktyczny risies to be able to continue this need
– zwierzęta jako jedzenie2. W czasach, kie- to simultaneously cherish and kill living
dy społeczeństwo staje się miejskie i bez- systems while employing some kind of
pośrednie relacje z tak zwaną dziką naturą value-based hierarchy (sometimes rigid/
słabną, zachowanie to jest tym bardziej sometimes arbitrary) among the differ-
kwestionowane. Co więcej, wraz z coraz ent living systems. (After all, vegetables
większym zrozumieniem życia stosujemy are also living systems). In Disembodied
podwójne standardy i  hipokryzję, by móc Cuisine we grow frog skeletal muscle
jednocześnie hołubić i zabijać żywe organi- over biopolymers for potential food con-
zmy, stosując przy tym pewien rodzaj hie- sumption. A biopsy is taken from an ani-
rarchii (czasem sztywnej/czasem arbitral- mal, which lives in the gallery alongside
nej) różnych organizmów żywych opartej the growing “steak”. This installation cul-
na wartości (ostatecznie, warzywa to tak- minates in a “feast”.
że żywe organizmy). W pracy Bezcielesna The idea and research into this project
kuchnia na biopolimerach hodujemy mięś- began in 2000, in the Tissue Engineering
nie szkieletowe żaby służące potencjalnej and Organ Fabrication Laboratory, Mas-
konsumpcji, wykonana zostaje biopsja na sachusetts General Hospital, Harvard
zwierzęciu, które żyje w galerii, obok ros- Medical School. The first steak we grew
nącego „steku”. Instalacja ta kończy się was made out of pre-natal sheep cells
„ucztą”. (skeletal muscle). We were using cells
Pomysł i  badania nad tym projektem harvested as part of research into using
rozpoczęły się w  2000 roku, w  Laborato- tissue-engineering techniques in-utero.
rium Inżynierii Tkanek i Tworzenia Organów, The steak was grown from an animal
w  Massachusetts General Hospital przy that was not yet born.
Harvard Medical School. Pierwszy stek, This piece deals with one of the most
który wyhodowaliśmy, wykonany był z pre- common zones of interaction between
natalnych komórek owcy (mięśni szkieleto- humans and other living systems and
wych). Używaliśmy wtedy komórek zebra- probes the apparent uneasiness peo-
nych w wyniku badań nad zastosowaniem ple feel when someone “messes” with
technologii inżynierii tkanek macicy. Stek their food. Here the relationships with
wyhodowany był z  jeszcze nienarodzone- the Semi-Living are those of consump-
go zwierzęcia. tion and exploitation, however, it is im-
portant to note that it is about “victim-
2 S. Peter, Practical Ethics, NY: Cam- less” meat consumption. As the cells
bridge University Press, 1993, s. 62.
128
Praca ta odnosi się do najbardziej po- from the biopsy proliferate, the “steak”
wszechnych miejsc interakcji pomiędzy in-vitro continues to grow and expand,
ludźmi i innymi żyjącymi organizmami i ba- Hence, the source – the animal from
dać będzie ewidentny dyskomfort, jaki od- which the cells were taken – is healing.
czuwają ludzie, kiedy ktoś „bawi się” ich Potentially, this work presents a future
jedzeniem. W tym przypadku relacja z pół- in which there will be meat (or protein
-żyjącymi jednostkami polega na konsump- rich food) for vegetarians, and the kill-
cji i  eksploatacji, jednak trzeba zauważyć, ing and suffering of animals destined
że chodzi o „pozbawioną ofiar” konsumpcję for food consumption will be reduced.
mięsa. Kiedy komórki pobrane w czasie bio- However, by growing our food we cre-
psji rozmnażają się, in vitro „stek” zaczyna ate a new class of exploitation – that of
rosnąć i  zwiększać swój rozmiar. W  ten the Semi-Living.
sposób źródło – zwierzę, od którego pobra-
no komórki – goi się. Praca ta potencjalnie
prezentuje przyszłość, kiedy będzie istnia- Extra Ear – ¼ Scale
ło mięso (lub pokarm bogaty w białko) dla One of the events that triggered our
wegetarian, a zabijanie i cierpienie zwierząt interest in Tissue Engineering was the
przeznaczonych na jedzenie zostaną ogra- footage reel of the mouse with the hu-
niczone. Mimo to, hodując jedzenie w  ten man ear on its back (1995). We were
sposób, tworzymy nową klasę eksploato- amazed by the confronting sculptural
waną – organizmy pół-żyjące. possibilities this technology might offer.
The ear itself is a fascinating sculptural
form, removed from its original context
Dodatkowe ucho w skali ¼ and placed on the back of mouse; one
Jednym z wydarzeń, które wpłynęło na na- could observe the ear in all of its sculp-
sze zainteresowanie inżynierią tkankową, tural glory.
był materiał filmowy o  myszy z  ludzkim When the artist Stelarc approached
uchem na grzbiecie (1995). Zaskoczyły nas the school of Anatomy and Human Biol-
uderzające możliwości rzeźbiarskie, jakie ogy in the University of Western Austral-
ta technologia oferowała. Samo ucho jest ia with his Extra Ear project in 1997, we
fascynującą formą rzeźbiarską, a  usunię- were at the beginning of our residency
cie go z  oryginalnego kontekstu i  umiesz- working on fairly basic tissue technolo-
czenie na grzbiecie myszy ukazywało je gies. In 2000–2001, we were invited to
w całej jego rzeźbiarskiej krasie. work in the Tissue Engineering & Organ
Kiedy artysta Stelarc zgłosił się do szkoły Fabrication Laboratory, Massachusetts
Anatomii i  Biologii Człowieka na Uniwersy- General Hospital, Harvard Medical School.
tecie Zachodniej Australii ze swym projek- We worked with Dr. Joseph Vacanti, who
tem Dodatkowego ucha (Extra Ear) w 1997 is considered the founder of the field of
roku, byliśmy na samym początku naszego tissue engineering and was one of the
programu rezydencjalnego i  pracowaliśmy leading scientists working on the ear
nad podstawowymi technologiami tkanek. on the mouse project. We learned some
129

| The Remains of Disembodied Cuisine, 2003


130

| Extra Ear – ¼ Scale, 2003


131
132
W  latach 2000–2001 zaproszono nas do of his techniques and observed his re-
pracy w  Laboratorium Inżynierii Tkanek searchers trying to master the tech-
i Tworzenia Organów w Massachusetts Ge- niques of growing spare body parts. We
neral Hospital przy Harvard Medical School. found out that growing a  full-scale hu-
Pracowaliśmy z  dr.  Josephem Vacantim, man ear using tissue engineering is still
uważanym za twórcę dziedziny inżynierii somewhat unattainable. The engineered
tkanek, który był jednym z najważniejszych cartilage tissue seems to lose its struc-
naukowców pracujących przy projekcie tural integrity and the whole form tends
z uchem i myszą. Nauczyliśmy się stosować to collapse on itself.
niektóre z  jego metod i  obserwowaliśmy When we met Stelarc again in 2002,
jego współpracowników w  trakcie pracy we decided to explore a  way in which
nad opanowaniem technologii hodowania we could use our knowledge in tissue
dodatkowych części ciała. Dowiedzieliśmy engineering and our fascination with
się, że wyhodowanie pełnowymiarowego the semi-living and partial life as a paral-
ludzkiego ucha przy użyciu inżynierii tkanek lel discourse to Stelarc’s interest in the
jest nadal nieosiągalne. Inżynieryjnie stwo- prosthetic as an architectural study of
rzona tkanka chrząstki wydaje się tracić in- the obsolete body. Stelarc’s recent pro-
tegralność, a cała struktura ma tendencję jects and performances are concerned
do zapadania się w sobie. with the prosthetic. For him the prosthe-
Kiedy ponownie spotkaliśmy Stelarca sis is seen not as a  sign of lack, but as
w  2002 roku, postanowiliśmy zbadać, a symptom of excess. Rather than replac-
w  jaki sposób moglibyśmy użyć naszej ing a  missing or malfunctioning part of
wiedzy z  zakresu inżynierii tkanek i  na- the body, these artefacts are alternate
szej fascynacji pół-życiem i  częściowym additions to the body’s form and function.
życiem jako dyskursu równoległego z  za- Stelarc refers to his body in performance
interesowaniem Stelarca (protezy jako as The Body, the obsolete human body
architektoniczne studium przestarzałe- penetrated and modified by technology.
go ciała). Ostatnie projekty i  performan- The idea of creating an object of partial
se Stelarca dotyczą protetyczności. Dla life from this body complimented our con-
niego proteza nie jest oznaką braku, ale cept of the META BODY to which all tis-
symptomem nadmiaru. Zamiast zastąpić sues belong. A living, exact (scaled down)
brakującą czy źle funkcjonującą część replica of Stelarc’s ear – three dimension-
ciała, artefakty te stanowią kolejne dodat- ally scanned and printed and seeded with
ki do struktury ciała i jego funkcji. Stelarc living cells, grown in the gallery – can be
odnosi się w  performensach do swojego seen as a  stand-alone soft prosthetic
Ciała, ukazując przestarzałe ludzkie cia- that does not need a  body to claim its
ło penetrowane i  modyfikowane przez own existence.
technologię. Pomysł stworzenia obiektu Extra Ear – ¼ Scale is about two collab-
częściowo żywego stanowił uzupełnienie orative concerns. The project represents
naszego projektu pod nazwą META CIAŁO, a recognizable human part. However, it is
do którego należą wszystkie istniejące being presented as an object of partial
133
| Extra Ear – ¼ Scale, 2003
134
tkanki. Żywą, dokładną (pomniejszoną) life and brings into question the notions
replikę ucha Stelarca – zeskanowanego of the wholeness of the body. It also
trójwymiarowo, odtworzonego i  obsiane- confronts broader cultural perceptions
go żywymi komórkami wyhodowanymi of “life” given our increasing ability to ma-
w  galerii – można uznać za samodzielną nipulate living systems. TC&A are dealing
miękką protezę, która nie potrzebuje ciała, with the ethical and perceptual issues
by istnieć. stemming from the realization that liv-
Dodatkowe ucho – w  skali ¼ dotyczy ing tissue can be sustained, grown, and
dwóch związanych ze sobą problemów. is able to function outside of the body.
Projekt ten prezentuje rozpoznawalną Stelarc, ultimately, is concerned with
część ciała człowieka. Jednak ukazywana the attachment of the ear to the body
jest ona jako obiekt częściowo żywy i kwe- as a soft prosthesis. Extra Ear – ¼ Scale
stionuje pojęcie ciała jako całości. Stanowi is a partial life form – partly constructed
także wyzwanie w stosunku do szerszych and partly grown – waiting to become
kulturowych sposobów postrzegania tego, a  soft prosthesis. The semi-living extra
czym jest „życie” wobec naszych stale ros- ear cannot hear (and probably cannot
nących możliwości manipulowania żywymi listen), but it can definitely evoke sub-
organizmami. TC&A zajmuje się problemami versive future scenarios in regard to
etyki i percypowania wynikającymi z konsta- humanity and its relations to partial-life
tacji, że żywą tkankę można utrzymywać entities and other alternative living sys-
przy życiu, hodować i  że można sprawić, tems. In the eyes of cultural reactionar-
by żyła poza ciałem. Stelarca interesuje ies like Virilio, this project can be seen as
zainstalowanie ucha na ciele w charakterze the most extreme example of pitiless art.
miękkiej protezy. Dodatkowe ucho – w ska- This piece was originally presented as
li ¼ jest formą życia częściowego (częścio- a  live tissue engineered ear growing in
wo skonstruowanego i częściowo wyhodo- a microgravity bioreactor. In the socked
wanego), które czeka, by stać się miękką time of showing the work, we were in-
protezą. To pół-żyjące dodatkowe ucho formed by the museum that they have
nie słyszy (i  prawdopodobnie nie słucha), no policy in regard to presenting living
jednak zdecydowanie przywodzi na myśl tissues. The director of the museum
możliwe scenariusze rozwoju ludzkości i jej instructed the curator to seek clarifica-
relacji z  jednostkami częściowo żyjącymi tion in regard to the project, including
i  z  innymi, alternatywnymi żywymi organi- a statement from us that the work does
zmami. Według kulturowych reakcjonistów, not raise ethical issues in general and in
takich jak Virilio, projekt ten stanowi najbar- particular in the biomedical community.
dziej skrajny przykład bezlitosnej sztuki. We could not reassure the museum that
Pracę zaprezentowano po raz pierwszy this is the case, as we see as the pri-
jako produkt inżynierii żywych tkanek ros- mary aim of our work to act as a tangible
nący w mikorograwitacyjnym bioreaktorze. example of issues that need further ethi-
Kiedy została ona przedstawiona muzeum, cal scrutiny, and critically engage with
poinformowano nas, że muzeum nie ma the biomedical project. This was stated
135
polityki dotyczącej wystawiania żywych as our aim when we applied for human
tkanek, zaś dyrektor zalecił kuratorowi, by research ethics clearance from the Uni-
postarał się o wyjaśnienie projektu, w tym versity of Western Australia (UWA). Dis-
uzyskał nasze oświadczenie, że praca regarding the fact that this installation
nie porusza kwestii etycznych w  ogóle received ethics, safety and health clear-
(a  konkretnie w  środowisku biomedycz- ances from UWA, the museum decided
nym). Nie daliśmy muzeum takiej gwaran- to cancel the installation, only to later
cji, ponieważ naszym głównym celem są “compromise” and allow it to go ahead in
dostarczanie namacalnych przykładów dla the condition that we did not use human
kwestii, które wymagają głębszych analiz tissue.
etycznych, i  krytyczne spojrzenie na pro- Our attempt to deal with the human
jekt biomedyczny. Taki był nasz oficjalny form received an interesting twist in
cel, kiedy staraliśmy się uzyskać pozwo- our dealing with the art establishment.
lenie poświadczające etyczność naszych Much of the attention we received was
badań nad człowiekiem ze strony Uniwer- a  strong reaction against the disfigure-
sytetu Zachodniej Australii. Ignorując fakt, ment of the body through both the sug-
że instalację Uniwersytet uznał za etyczną, gestion of implanting an ear onto Ste-
bezpieczną i  niezagrażającą zdrowiu, mu- larc’s body, and its being a distinctively
zeum postanowiło odwołać wystawę. Póź- recognisable human body part. Correlat-
niej władze muzeum „poszły na kompromis” ing perceived blasphemy with the pro-
i pozwolono nam stworzyć instalację, pod posed modification to the human form
warunkiem, że nie użyjemy tkanki ludzkiej. meant that in the eyes of some people
Pewien interesujący zwrot w  naszych we were disfiguring the image of God.
próbach pracy z ludzkim ciałem przyniosła This religious sentiment finds an echo
konieczność radzenia sobie z  instytucja- in Virilio’s self-disclosed deep Christian
mi sztuki. Uwaga, którą nam poświęcano, faith, and demonstrates fur ther ten-
wynikała głownie z silnej reakcji przeciwko sions in that the project with the living
zniekształceniu ciała poprzez proponowa- human tissue ear was presented initially
ne przeszczepienie ucha na ciało Stelarca, at a converted Church. The compromise
a  także z  faktu, że była to wyraźnie roz- of using animal cells, while keeping the
poznawalna część ciała ludzkiego. Połącze- proposition of the piece, enhanced our
nie tego – jak to widziano – bluźnierstwa views in regard to The BODY, of which
z  proponowaną modyfikacją ciała ludzkie- all living fragments belong regardless of
go, oznaczało zdaniem niektórych osób, species and tissue type.
zniekształcanie obrazu Boga. Ów religijny The third presentation of this instal-
sentyment znajduje oddźwięk w oficjalnie lation was done as a  one-evening per-
głoszonej głębokiej wierze chrześcijańskiej formance, together with Stelarc, as
Virilia i  ukazuje dalsze napięcia związane part of the National Review of Live Art,
z  tym, że projekt z  uchem z  żywej tkanki Midland, Western Australia 2003. The
pokazywany był pierwotnie w  zaadapto- surroundings of the Powerhouse in the
wanym kościele. Nasza zgoda na to, by Midland Railway Workshops affected
136
użyć komórek zwierzęcych, przy jedno- the atmosphere of this evening; the
czesnym zachowaniu całego pomysłu, meticulously restored turbines and the
utwierdziła nas w przekonaniach dotyczą- early 20th-century industrial aesthet-
cych CIAŁA, do którego należą wszystkie ics brought to mind stories of the mod-
żywe elementy, bez względu na gatunek ern Prometheus while the micro-gravity
i rodzaj tkanki. bioreactor seemed to directly respond
Trzecia prezentacja tej instalacji odbyła to the rotary motion of the electricity/
się jako trwający jeden wieczór perfor- life generator. The performance, though,
mens wykonany wspólnie ze Stelarkiem from the TC&A perspective was focused
w  ramach Narodowego Przeglądu Sztuki on the recital and questioning of the pro-
Żywej w  Midland w  Zachodniej Australii cedure we had to go through in the Uni-
w  2003 roku. Otoczenie Elektrowni przy versity of Western Australia to receive
Warsztatach Kolejowych w Midland wpły- human ethics approval to research this
nęło na atmosferę wieczoru; dokładnie zre- project, as well as approval to expose it
konstruowane turbiny i  estetyka przemy- to subjects – a human audience.
słowa początku XX wieku przywodziły na Working with the Semi-Living and
myśl historię o  nowoczesnym Prometeu- Partial Life we are confronted with a
szu, podczas gdy mikrograwitacyjny biore- question: are we creating another form
aktor wydawał się reagować na rotacyjny of life for exploitation? Semi-Livings
ruch generatora prądu/życia. Z punktu wi- as a  replacement for meat production,
dzenia TC&A performens ostatecznie spro- leather production and other venues of
wadził się do wyliczania i kwestionowania cruelty/exploitation of a whole organism
procedur, którym musieliśmy się poddać, can be seen as ethically justified from
by otrzymać od Uniwersytetu Zachodniej an instrumental point of view. But more
Australii zezwolenie Komisji do spraw etyki importantly for us, in the long term, they
badań nad człowiekiem na zajęcie się pro- confront the viewer with the realization
jektem, a  także zezwolenie na to, by po- that life is a  continuum of different me-
kazać go „tematowi” badań, czyli złożonej tabolising beings, and in the transition
z ludzi publiczności. from life to death and from the living to
Nasza praca z organizmami pół-żyjącymi the non-living. Their existence contra-
i  częściowo żywymi wymaga od nas od- dicts the conventional dichotomies that
powiedzi na pytanie, czy tworzymy inną govern traditional and current Western
formę życia po to, aby ją wykorzystać. ethical systems.
Pół-życie jako zastępujące mięso, skórę We are facing a paradoxical situation
i  inne obszary okrucieństwa/eksploatacji in our approach at this stage: on one
całego organizmu można uznać za etycz- hand, mainly by the use of human cell
nie usprawiedliwione z  punktu widzenia or human cell lines, we “better” manage
użyteczności. Jednak, co dla nas waż- to create a public dialogue in regard to
niejsze, na dłuższą metę konfrontują one the use of living material by humans. On
widza z  tym, że życie stanowi kontinuum the other hand, at the level at which
różnych istot metabolicznych i  przejście we interact with living systems – that
137
| Extra Ear – ¼ Scale, 2003
138
między życiem a  śmiercią oraz od żyjące- of the cells and tissue – there is vir-
go do nie-żyjącego. Ich istnienie zaprzecza tually no difference between human
konwencjonalnej dychotomii, która dyktuje and other mammalian cells. We do not
tradycyjny i  nadal obowiązujący system want to practice speciesm; and we do
etyczny Zachodu. not want to be restricted to the use of
Na tym etapie nasze podejście natrafia solely human tissue for the creation of
na sytuację paradoksalną: z jednej strony, a  dialogue in relation to the position of
głównie ze względu na użycie ludzkich ko- humans within the living world.
mórek lub ludzkich linii komórkowych potra- We share many of Virilio’s concerns
fimy „lepiej” kierować dialogiem publicznym regarding the directions technology is
na temat użycia żywego materiału przez heading, and in particular, technology
ludzi. Z  drugiej strony, na poziomie inter- that deals with the living as material.
akcji z  żyjącymi systemami – komórkami Our work with tissue as material is not
i tkankami – nie ma w zasadzie żadnej róż- intending to be pitiless art, but rather
nicy między komórkami ludzi a innych ssa- to act as a  tangible warning sign and
ków. Nie chcemy uprawiać gatunkizmu; nie a  starting point for a new broader dis-
chcemy ograniczać się do używania tylko course. The constant questioning of the
ludzkich tkanek do naszych wypowiedzi na validity of the use of tissues for artistic
temat pozycji człowieka w świecie organi- ends is at the core of the work itself;
zmów żywych. it brings to question the validity of the
Z Virilio dzielimy wiele wątpliwości co do use of living materials for other human
tego, w  jakim kierunku zmierza technolo- undertakings, as well. It is the actual en-
gia, a  szczególnie technologia zajmująca gagement and referral to the technology
się życiem jako materiałem. Nasze prace that makes art reveal the mediation as
z tkankami w roli materiału nie były pomy- mediation, according to Kockelkoren, “but
ślane jako przykłady bezlitosnej sztuki, lecz by doing so it sometimes generates im-
raczej jako namacalne ostrzeżenie i punkt ages and metaphors that can overflow
wyjścia dla nowej, szerszej dyskusji. Ciągłe the banks of the mediation in question. In
kwestionowanie zasadności używania tka- that case they acquire a much wider, al-
nek dla celów artystycznych stanowi sed- most transhistorical validity”3. But does
no całej pracy i prowadzi do pytania o za- that mean any kind of use and modifica-
sadność użycia żywych materiałów także tion of living material in any context is
w innych przedsięwzięciach człowieka. To valid or desirable?
właśnie zaangażowanie w  technologię One might say that Virilio is validat-
i  odniesienie do niej sprawiają, że sztuka ing these practices by merely acknowl-
ujawnia zapośredniczenie jako zapośred- edging extreme art in his writing; that
niczenie, według Kockelkorena, „jednak ge- is somewhat of a ludicrous proposition
neruje to czasem obrazy i metafory, które for whoever reads his work. But that
przekroczyć mogą granice zapośrednicze- seems to be his strategy when he looks
nia, o jakim mówimy. W tym sensie zysku- 3 Petran Kockelkoren, Technology: Art,
ją one szerszą, niemal transhistoryczną, Fairground and Theatre, 2003, NAi Publishers,
Rotterdam, p. 101.
139
zasadność”3. Jednak czy oznacza to, że at other, less representational forms
jakiekolwiek zastosowanie i  modyfikacja of artistic expression. Virilio seems to
żywego materiału mogą być zasadne lub engage with these works only on the
pożądane w jakimkolwiek kontekście? level of a somewhat superficial second-
Można powiedzieć, że Virilio uzasadnia hand impression. A  proof for that can
takie praktyki wyłącznie przez uwzględnie- be found in one of his latest books, Cre-
nie w swoich pismach ekstremalnej sztuki; puscular Dawn (2002–2003), where in
jest to w pewnym sensie absurdalna suge- a  reference to a  project we were in-
stia dla kogokolwiek, kto czytał jego prace. volved with (Fish & Chips), Michel Punt
Jednak wydaje się, że na tym polega jego is credited as the artist. Punt’s only in-
strategia, kiedy ogląda on inne, mniej repre- volvement with the piece was to write
zentacyjne formy ekspresji artystycznej. a review about it. If Virilio cannot distin-
Virilio wydaje się angażować w takie prace guish between a  reviewer and an art-
jedynie na poziomie dość powierzchowne- ist, how can he claim to understand the
go, niebezpośredniego wrażenia. Dowód na work enough to be able to critique it?
to można odnaleźć w  jednej z  jego ostat- The issue of authorship of such work is
nich książek, Crepuscular Dawn (2002/03), of our least concern, as, our work (and
gdzie odnosząc się do projektu, w  którym in particular Fish & Chips) questions is-
braliśmy udział (Fish & Chips), to Michela sues of authorship in contemporary art
Punta wymienia jako artystę. Zaś jedyny practices. Virilio’s pitiless attack against
wkład Punta polegał na napisaniu recenzji presentational art seems to stem from
projektu. Jeśli Virilio nie potrafi rozróżnić a  reactionary and ill-informed position,
recenzenta od artysty, jak może twierdzić, which is exactly what the TC&A is trying
że rozumie pracę wystarczająco dobrze, by to avoid. The warnings Virilio and TC&A
ją krytykować? Kwestia autorstwa takiej are sounding are closely related. Virilio
pracy jest ostatnią rzeczą, jaka nas zajmuje, does not agree that presentative art is
bowiem nasza praca (a szczególnie Fish & a  valid form of dissent, while TC&A  be-
Chips) kwestionuje problem autorstwa we lieves it is possible, while being aware
współczesnej praktyce artystycznej. Bez- of the risk of domesticating these tech-
litosny atak Virilia na sztukę prezentującą nologies. By constantly re-examining its
wydaje się wynikać z  reakcyjnej i  niedoin- own practice and strategies for dealing
formowanej pozycji, czego TC&A  stara się with issues of partial life, TC&A  is try-
unikać. Przestrogi, które formułuje Virilio, są ing to actively map this new terrain, in
bardzo zbliżone do tych, które przedstawia the hope of locating the traps which
TC&A. Virilio nie zgadza się z tym, że sztuka are inherently there. Autonomous art
prezentująca jest uzasadnioną formą sprze- can only be, according to Kockelren,
ciwu, natomiast TC&A  wierzy, że jest ona “that form of art which places a  walk-
możliwa, jeśli idzie w  parze ze świadomo­ able platform above our constitutional
ścią ryzyka, jakie niesie udomowienie tych lack of foundation. It can do so by test-
3 P. Kockelkoren, Technology: Art, ing the mediations we require for that.
Fairground and Theatre, 2003, NAi Publishers, In that way, art is an accomplice to the
Rotterdam, s. 101.
140
technologii. Poprzez ciągłe rewizje włas- diffusion of conventional form of disci-
nych praktyk i strategii podejścia do życia plining, but at the same time it repre-
częściowego TC&A  stara się aktywnie ba- sents a critical potential to resist them”.
dać ten nowy teren w  nadziei, że odkryje Virilio is rightly concerned about what
pułapki, jakie się na nim znajdują. Jak twier- might happen when the use of the me-
dzi Kockelkoren, autonomiczna sztuka może dium of living tissue becomes less criti-
być tylko „taką formą sztuki, która oferuje cal and self-referential, when it will stop
przystępny pomost nad konstytucyjnym testing the mediations required and be-
brakiem fundamentów. Może tego dokonać come a  force of domestication rather
dzięki testowaniu środków, które są nam than for resistance. What pitiless art
do tego potrzebne. W  ten sposób sztuka will come out when this form of media-
współdziała w  rozpraszaniu konwencjonal- tion becomes transparent?
nych form dyscyplinowania, a jednocześnie
reprezentuje potencjał krytyczny, by się im
przeciwstawić”. Virilio słusznie zastanawia Odd Neolifism 2010
się, co się stanie, kiedy użycie medium, ja- Commissioned for “21st Century:
kim jest żywa tkanka, stanie się mniej kry- Art in the First Decade”
tyczne i autoreferencyjne, kiedy przestanie Note: this work was not presented in the
kwestionować wymagane środki i  stanie exhibition, however, the points it raised
się narzędziem raczej udomowienia niż pro- are important in the understanding of
testu. Jakiego rodzaju bezlitosna sztuka TC&A  practice, and the trajectory that
powstanie, kiedy taka forma mediacji stanie led to the investigation of Crude Matter.
się transparentna? Let’s discuss the oddity of neolife –
particularly, laboratory-grown life. One of
the most important images of the late
Osobliwy neożycizm 2010 20th century is that of a  mouse with
Projekt z okazji wystawy „21st Century: a human ear growing out of its back. Us-
Art in the First Decade”. ing tissue engineering – now the basis
Praca ta nie została pokazana na wysta- of regenerative medicine – scientists in
wie, jednak kwestie, które podnosi, są waż- Boston moulded a polymer scaffold into
ne dla zrozumienia praktyki TC&A, a także a desired shape, cultured it with cells in
wydarzeń, jakie doprowadziły do badań a lab environment and then introduced it
nad Prymitywną Materią (Crude Matter). to the body of the mouse. As discussed,
Omówmy dziwność neożycia – a  szcze- the image inspired us as artists because
gólnie, życia hodowanego w  laboratorium. we realised the potential to engage with
Jednym z  najważniejszych obrazów końca life in a  sculptural way. Furthermore, it
XX wieku jest ten przedstawiający mysz led to the realisation that new life forms
z  ludzkim uchem rosnącym na jej grzbiecie. that we can’t even comprehend as a cul-
Stosując inżynierię tkankową, obecnie pod- ture are starting to sprout out of labo-
stawę medycyny regeneracyjnej, naukowcy ratories. In 1996, we began to develop
w Bostonie wykonali formę z polimerowego what we called “semi-living” entities:
141

| Charles Darwin, On the Origin of Species by Means of Natural Selection,


or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life, London 1859
142
rusztowania o odpowiednim kształcie, posiali life forms that exist only as partial life;
na niej komórki w warunkach laboratoryjnych, obtained from complex organisms but
a  następnie wprowadzili je do ciała myszy. never introduced back into a  body. The
Jak pisaliśmy wyżej, obraz ten zainspirował first time we were able to exhibit living
nas jako artystów, ponieważ zrozumieliśmy tissue engineered sculptures was in
potencjał, jaki oferuje żywy organizm pod the year 2000, when we presented our
względem rzeźbiarskim. Co więcej, dopro- version of Guatemalan worry dolls. The
wadziło to do refleksji, że nowe formy życia, cells we used to grow The Semi-Living
których jako kultura nie potrafimy nawet Worry Dolls, the McCoy cell line, were
pojąć, zaczynają rodzić się w  laboratoriach. originally human but have undergone
W  roku 1996 rozpoczęliśmy pracę nad tzw. such change since they were isolated in
pół-żyjącymi jednostkami (formami życia, któ- the mid 1950s that they are now consid-
re istnieją tylko jako życie częściowe), pozy- ered to be mouse cells.
skiwanymi z  organizmów złożonych, jednak Historical knowledge leads to shifts in
nigdy niewprowadzanymi z  powrotem do the perception of life and biology, as en-
ciała. Po raz pierwszy wystawiliśmy rzeźby gineering. In the 18th century, cabinets
powstałe techniką inżynierii żywych tkanek of curiosities (Wunderkammer) present-
w  roku 2000, kiedy to zaprezentowaliśmy ed oddities found in nature, which were
nasze wersje gwatemalskich lalek pocieszek. perceived as examples of “where God
Komórki, których użyliśmy do stworzenia pół- got things wrong”. In 1735, Carl Linnaeus
-żyjących lalek pocieszek (linie komórkowe undertook the task of looking system-
McCoya), były pierwotnie ludzkie, jednak prze- atically at ideas about life and how life
szły tak wielką zmianę, odkąd wyodrębniono could be categorised/classified, with the
je w połowie lat pięćdziesiątych, że są obec- underlying aim of understanding God’s
nie uznawane za komórki myszy. handiwork better. Linnaeus used the
Wiedza historyczna prowadzi do zmia- metaphor of the Biblical ark, and ordered
ny w postrzeganiu życia i biologii jako in- lifeforms according to their specific sex-
żynierii. W XVIII wieku gabinety osobliwo- ual compatibility.
ści (Wunderkammery) ukazywały dziwne This systematic view of life led Dar-
obiekty znalezione w naturze, które uzna- win to publish The Origin of Species in
wano za przykłady tego, „jak Bóg popełnił 1859, showing a  diagrammatic tree of
błąd”. W roku 1735 Karol Linneusz podjął life and how species originated. Dar-
się zadania systematycznej analizy pojęć win’s idea of evolution by natural selec-
dotyczących życia i tego, jak życie mogło- tion altered understandings of life to
by być kategoryzowane/klasyfikowane, such an extent that soon afterwar H.G.
co miało na celu lepsze zrozumienie dzie- Wells wrote: “We overlook only too of-
ła Boga. Linneusz użył metafory biblij- ten the fact that a living being may also
nej arki i  uporządkował formy życia ze be regarded as raw material, as some-
względu na ich specyficzne możliwości thing plastic, as something that may be
rozrodcze. shaped and altered”.
143
Ten systematyczny obraz życia dopro- Knowledge does not exist in a vacuum.
wadził do opublikowania przez Darwina Knowledge is applied, and in this case,
O  pochodzeniu gatunków w  1859 roku, our acquired knowledge about life start-
gdzie ukazany był diagram drzewa życia ed to make us recognise a  perceptual
i pochodzenia gatunków. Koncepcja Darwi- shift that was taking place in the field of
na – ewolucja poprzez naturalną selekcją biology; biology as a form of engineering
– zmieniła nasze rozumienie życia do tego – life as raw material, as something for
stopnia, że niedługo potem H.G. Wells na- us to shape and alter – which is arguably
pisał: „Zbyt często zapominamy o tym, że the greatest conceptual shift in contem-
żywa istota może być także postrzegana porary science.
jako surowy materiał, jako coś plastyczne-
go, coś, co można kształtować i zmieniać”.
Wiedza nie jest pustą przestrzenią. Wie- Humans as Great
dzę się stosuje, a w tym przypadku nasza Manipulators, and the Birth
wiedza o życiu sprawiła, że rozpoznaliśmy of Lab Life
zmianę poglądową, która nastąpiła w dzie- Whenever life and technology mix, odd
dzinie biologii; oto biologia jako forma inży- things happen. In 1913, the controversial
nierii – życie jako surowy materiał, coś, co surgeon Alexis Carrel developed a  tech-
możemy kształtować i  zmieniać, co jest nique called “tissue culture”. He under-
być może największą zmianą poznawczą stood that cells could live outside the
we współczesnej nauce. body. In 1961, it was discovered that nor-
mal cell division is limited to between 56
and 65 times (Hayflick’s limit), but it was
Człowiek jako Wielki later found that cancer cells can contin-
Manipu­lator i narodziny życia ue division forever. In 1948, a cancerous
laboratoryjnego cell from a  mouse created the base for
Za każdym razem, gdy życie i technologia a  continuous line of cells that are still
spotykają się, dzieją się dziwne rzeczy. being used today. The first human cell
W  roku 1913 kontrowersyjny chirurg, Ale- line, HeLa cells, were established in 1951
xis Carrel, rozwinął technologię określaną with cells from Henrietta Lacks, an Afri-
jako „kultura tkanek”. Zrozumiał, że komórki can- American woman.
mogą żyć poza ciałem. W roku 1961 odkryto, But where do these cells fit in the
że normalne podziały komórek ograniczone taxonomy? In 1991, two evolutionar y
są do liczby 56, maksimum 65 podziałów scientists, Van Velen and Maiorana,
(granica Hayflicka), jednak później stwier- suggested that HeLa cells might con-
dzono, że komórki rakowe mogą dzielić się stitute a new life form: “HeLa cells are
w  nieskończoność. W  roku 1948 komórka the best-known cultured cells of hu-
rakowa pozyskana od myszy stworzyła man origin…they have become a  sepa-
podstawę ciągłej linii komórek, których rate species restricted to a  particular
używa się po dziś dzień. Pierwsza linia ko- environment”. In other words, an “odd”
mórek ludzkich, (komórek HeLa) powstała life form in a  laboratory environment.
144
w  roku 1951 z  komórek Henrietty Lacks, In tissue banks that provide scientists
Afroamerykanki. with cell lines, one star ts to find all
Jak jednak zaklasyfikować takie komórki sorts of oddities: cells that have three
taksonomicznie? W 1991 roku dwóch rewo- dif ferent organisms as their origins, or
lucyjnych naukowców, Van Velen i  Maiora- fused cells of human and mouse origin,
na, zasugerowało, że komórki HeLa mogą called hybridomas. These cells are only
stworzyć nową formę życia: „Komórki classified by catalogue numbers or by
HeLa są najlepiej znanymi wyhodowanymi very odd names. This is neolife.
komórkami ludzkiego pochodzenia… sta-
ły się osobnym gatunkiem ograniczonym Cultural Identification in Neolife
do konkretnego środowiska”. Innymi sło- How do human cultures come to terms
wy, „dziwną” formą życia funkcjonującą with neolife? Museums explain the tax-
w warunkach laboratoryjnych. W bankach onomy of life by showing us the living
tkanek, które dostarczają naukowcom linii kingdom as a  continuous developmen-
komórkowych, znaleźć można różnego ro- tal lineage, culminating with prima-
dzaju osobliwości: komórki, które pochodzą tese apes and humans, of ten shown
od trzech różnych organizmów czy połą- as strange artefacts. In 2007, we de-
czone komórki ludzkie i pochodzące od my- veloped a  work that we titled NoArk.
szy, zwane hybrydomasami. Komórki te kla- Through these new, totally abstracted
syfikuje się tylko za pomocą numerów lub life forms – cells – the metaphor of the
bardzo dziwnych imion. Jest to neożycie. ark no longer applies. We see a  return
of those cabinets of curiosities, but
Identyfikacja kulturowa neożycia this time, collections come from cata-
W jaki sposób kultura radzi sobie z neoży- logues that supply scientists and labo-
ciem? Muzea wyjaśniają taksonomię życia, ratories.
ukazując nam jego królestwo jako ciągłą
linię rozwoju z  kulminacją w  postaci na- Neolifism
czelnych, małp człekokształtnych i  ludzi, Since we developed NoArk, more and
często ukazywanych jako dziwne twory. more museums have started to collect
W  roku 2007 stworzyliśmy pracę pod ty- fragments of life, frozen cells that repre-
tułem Nie-Arka. Dzięki nowym, całkowicie sent the whole. These are a new addition
abstrakcyjnym formom życia, komórkom, to the stuffed animals and specimens in
metafora arki nie jest już aktualna. Widzimy jars. Here, the technology of collection is
powrót gabinetów osobliwości, jednak tym converging with the technology of mak-
razem kolekcje pochodzą z katalogów, któ- ing strange. New life forms are entering
re wypełniają laboratoria naukowe. collections, but the collection is not com-
plete... the “odd neolife” is not there in
Neo-życizm our natural history collections; the lab-
Odkąd stworzyliśmy Nie-Arkę, coraz wię- grown, lab modified life forms are still
cej muzeów zaczęło kolekcjonować frag- absent.
menty życia, zamarznięte komórki, które
145
reprezentują całość. Są to nowe dodatki Odd Neolifism
do wypchanych zwierząt i  preparatów Odd Neolifism is an updated cabinet of
w  słoikach. Tutaj technologia kolekcjono- curiosities. The two-headed bird, as
wania zbiega się z  technologią tworzenia much as it might represent TC&A collab-
‘dziwnego’. Nowe formy życia wchodzą oration, also recalls the fascination with
do kolekcji, jednak kolekcja nie jest pełna… oddities and their significance in the 17th
„osobliwego neożycia” nie ma w  naszych century. Museums have conventions in
kolekcjach historii naturalnej, wyhodowane displaying preserved life forms, and in
w laboratoriach, modyfikowane tam formy this display, ideas about a  progressive
życia nadal nie stanowią jej części. complexity of species are questioned. At
the far end of this display, we include the
Osobliwy neożycizm only living element – cell tissue within
Osobliwy neożycizm jest unowocześnioną a  bioreactor (a  surrogate, technological
wersją gabinetu osobliwości. Dwugłowy body). These life forms are abstracted
ptak, choć może być wizytówką TC&A, from their source, and yet they are grow-
przywołuje także fascynację osobliwoś- ing, and perhaps it is time to realise we
ciami i ich znaczenie w XVII wieku. Muzea need to find a  place in our ecology for
realizują pewne konwencje wystawiania Neolife.
zakonserwowanych form życia, a  ta wy-
stawa kwestionuje koncepcję coraz bar-
dziej postępującej złożoności gatunków. Crude Matter
Na samym końcu wystawy umieściliśmy Crude Matter is the beginning of a series
jedyny żywy element – komórki tkankowe of artistic meditations on the notion of
w bioreaktorze (zastępczym, technologicz- the substrate as the main context for
nym ciele). Te formy życia są całkowicie life. Loosely based on the story of the
wyabstrahowane ze swego źródła, a  jed- Golem (which literally means crude, un-
nocześnie rosną, być może przyszedł więc shaped or raw), we will explore the “al-
czas, byśmy znaleźli w  naszym myśleniu chemy-like” transformation of different
o ekologii miejsce dla neożycia. materials into substrates which have
the ability to support and act on life.
Crude Matter attempts to destabilise
Prymitywna materia the prevailing logic of the transformation
Prymitywna materia to seria refleksji arty- of life into raw material for engineering
stycznych na temat pojęcia substratu jako ends; to bring to question the logic that
głównego kontekstu życia. Luźno oparta seems to privilege the information em-
na historii Golema (co dosłownie oznacza: bedded in DNA over the context in which
prymitywny, nieukształtowany, surowy) life operates. Take for example recent
bada „alchemiczne” transformacje róż- experiments which demonstrated that
nych materiałów w substraty, które mogą stem cells’ destiny can be determined
podtrzymywać i  funkcjonować jako życie. solely by the stiffness of the substrate
Prymitywna materia stara się wstrząsnąć on which they are growing – soft equal
146
| Odd Neolifism, 2010
147
148
| Odd Neolifism, 2010
149
150
powszechną logiką przekształcania życia fat cells, hard – bones. In a collection of
w surowy materiał służący celom inżynie- vessels, life will be grown and die over
rii, zakwestionować logikę, która wydaje a  range of materials and forms. We will
się przedkładać informacje zawarte w DNA poetically recreate these experiments
nad kontekst, w którym funkcjonuje życie. while touching on some of the important
Weźmy na przykład ostatnie eksperymen- lessons of the Golem story: The crea-
ty, które dowodzą, że los komórek macie- tions of life from crude matter and hu-
rzystych można zaprojektować wyłącznie man knowledge; to know when human
dzięki sztywności substratu, na którym hubris and life should not mixed.
rosną: miękkie oznacza komórki tłuszczu,
twarde – kości. W różnych naczyniach ży-
cie będzie rosło i umierało na różnych ma- Conclusion
teriałach i formach. Odtworzymy poetycko – Secular Vitalism
te eksperymenty, jednocześnie wskazując If in recent years the engineering mind-
na ważną lekcję płynącą z historii Golema, set is being introduced into life science
dotyczącą tworzenia życia z  prymitywnej laboratories, so too is the artistic mind-
materii i  ludzkiej wiedzy; otóż trzeba wie- set, such as in the case of SymbioticA
dzieć, kiedy ludzka pycha i życie nie powin- – the Centre of Excellence in Biological
ny się ze sobą mieszać. Arts in the School of Anatomy and Hu-
man Biology at The University of West-
ern Australia 4.
Podsumowanie Critiquing these technologies and re-
– sekularny witalizm fusing to take part in their developments
W  ostatnich latach inżynieryjny sposób may seem to suggest a call to halt these
myślenia wprowadza się do laboratoriów developments and return to a  previous
zajmujących się badaniem życia. W  po- state – a reactionary perspective. Enter-
dobny sposób zmianie ulega artystyczny ing the places where these technologies
sposób myślenia, jak to ma miejsce w przy- are being developed and using these
padku SymbioticA – Centrum Badań Za- technologies to create artworks that
awansowanych w Biologii przy Szkole Ana- have the potential (even against the art-
tomii i Biologii Człowieka na Uniwersytecie ist’s will) to become cogs in the future
Zachodniej Australii4. propaganda machine is also problematic.
Poddanie owych technologii krytyce i od- Yet, we want to believe that artistic ex-
mowa udziału w  ich rozwoju mogą suge- pressions that are more subtle and com-
rować wezwanie do zaprzestania badań plex will be able to offer glimpses into
i  powrotu do wcześniejszego stanu, co possible futures that are neither utopic
stanowiłoby perspektywę reakcyjną. Rów- or dystopic, but rather somewhat messy
nie problematyczna jest współpraca z miej- and forever changing and mutating. We
scami, gdzie rozwija się te technologie also hope that artists will be able to

4 SymbioticA – Centre of Excellence in 4 SymbioticA – Centre of Excellence in


Biological Arts, http://www.symbiotica.uwa.edu.au. Biological Arts, http://www.symbiotica.uwa.edu.au.
151
i  zastosowanie ich do stworzenia dzieł present/empower those outside of the
sztuki posiadających potencjał (czasem hegemony and give them the voice they
wbrew woli artysty), by stać się trybem deserve.
w  przyszłej machinie propagandy. Chce- A  future dominated by a single engi-
my jednak wierzyć, że prace artystyczne, neering paradigm might be upon us; bio-
które są bardziej subtelne i  złożone, będą matter is increasingly used as raw mate-
w  stanie zaoferować nam wizję możliwej rial. If this is the case, the engineering
przyszłości, która nie jest ani utopijna, ani approach should not be allowed to mo-
dystopijna, ale chaotyczna, ciągle zmienna nopolise life. One way to emphasise and
i  mutująca się. Mamy także nadzieję, że attract attention to alternative frames
artyści będą w  stanie ukazać/wzmocnić of thought is to open up the very same
pozycję tych pozostających poza władzą tools and spaces that serve this future
i dać im głos, który im się należy. to others, including artists.
Być może czeka nas przyszłość zdomi-
nowana jednym paradygmatem inżynieryj-
nym; biomateriał coraz częściej używany
jest jako surowy materiał. W tym przypad-
ku nie można pozwolić na to, by inżynie-
ryjne nastawienie zmonopolizowało życie.
Jednym sposobem, by wyeksponować
alternatywne sposoby myślenia i przyciąg-
nąć uwagę do nich, jest otwarcie się na
te narzędzia i  regiony, które oferują nam,
ludziom, w  tym artystom, właśnie taką
przyszłość.

LITERATURA REFERENCES
| Kockelkoren Petran, Technology: Art, Fairground | Kockelkoren, Petran. Technology: Art, Fairground
and Theatre, NAi Publishers, Rotterdam 2003. and Theatre, NAi Publishers, Rotterdam 2003.

| Peter Singer, Practical Ethics, NY: Cambridge | Peter, Singer. Practical Ethics, NY: Cambridge
University Press 1993. University Press 1993.

| SymbioticA – Centre of Excellence in Biological | SymbioticA – Centre of Excellence in Biological


Arts, http://www.symbiotica.uwa.edu.au. Arts, http://www.symbiotica.uwa.edu.au.

| Wells Herbert George, The limits of individual | Wells, Herbert George. The limits of individual
plasticity, [w:] H.G Wells: Early Writing in Science plasticity, [in:] H.G Wells: Early Writing in Science
and Science Fiction, red. R. Philmus, D.Y. Hughes, and Science Fiction, ed. R. Philmus, D.Y. Hughes,
Berkeley: University of California Press, 1975. Berkeley: University of California Press, 1975.
Spis ilustracji
List of illustrations

> s. 8–9 | p. 8–9


Crude Life | Crude Matter
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr), Crude Life – wystawa w Centrum
Sztuki Współczesnej Łaźnia w Gdańsku 30 marca – 22 kwietnia 2012 | The Tissue Culture & Art
Project (Oron Catts & Ionat Zurr), Crude Matter – exhibition at Laznia Centre for Contemporary
Art, Gdansk, Poland, March 30 th – April 22nd, 2012
Fot. | photo: Krzysztof Miękus

> s. 11 | p. 11
The Remains of Disembodied Cuisine | 2003
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-Ary), praca video we współ-
pracy z Jensem Hauserem | The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-
Ary), video in collaboration with Jens Hauser
Pozostałości po sztucznie wyhodowanym, „pół-żywym” steku, który został wypluty przez je-
dzących; różne media, trójkanałowa instalacja video | Remains of Semi-Living grown steak that
was spat out by diners; mix media; 3 channel video installation
Fot. | photo: Krzysztof Miękus

> s. 13 | p. 13
The Semi-Living Worry Dolls [AKA Tissue Culture & Art(ifical) Womb] | 2000
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-Ary)
Projekt został zainicjowany przez Tissue Engineering and Organ Fabrication Laboratory stwo-
rzone przez profesora Josepha Vacantiego w MGH Harvard Medical School | The project was
developed at Professor Joseph Vacanti’s Tissue Engineering and Organ Fabrication Laboratory,
MGH Harvard Medical School
Hodowla komórek, bioabsorbowalne polimery (PGA, P4HB), szwy chirurgiczne, bioreaktor mikro-
grawitacyjny. „Maszyna trosk”: mikrofon, rejestrator dźwięku i głośnik | Cell line, biodegradable/
bioabsorbable polymers (PGA, P4HB) and surgical sutures, microgravity bioreactor. Worry Ma-
chine: microphone, audio recorder, and a speaker
Projekt został wsparty grantem Australijskiej Rady na Rzecz Sztuki |
The development of the project was supported by a grant from the Australia Council for the Arts

> s. 14 | p. 14
Victimless Leather – Prototyp bezszwowej kurtki hodowanej w techno-naukowym „ciele” |
A Prototype of Stitch-less Jacket grown in a Technoscientific “Body” | 2004
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr)
Biodegradowalny polimer, żywe komórki (Hackett i 3T3), naczynia szklane, rurki, pożywka, inku-
bator | Biodegradable polymer, living cells (Hackett and 3T3), glassware, pump, tubes, nutrient
media, incubator
Projekt został wsparty grantem Rządu Zachodniej Australii, Departamentu Kultury i Sztuki | The development of the project
was assisted by a grant from the Government of Western Australia, The Department of Culture & the Arts
Specjalne podziękowania dla prof. Arunasalama Dharmarajana | Special thanks to Professor Arunasalam Dharmarajan
Fot. | photo: Krzysztof Miękus
153
> s. 18 | p. 18
Victimless Leather – Prototyp bezszwowej kurtki hodowanej w techno-naukowym „ciele” |
A Prototype of Stitch-less Jacket grown in a Technoscientific “Body” | 2004
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr)
Biodegradowalny polimer, żywe komórki (Hackett i 3T3), naczynia szklane, rurki, pożywka, inku-
bator | Biodegradable polymer, living cells (Hackett and 3T3), glassware, pump, tubes, nutrient
media, incubator
Projekt został wsparty grantem Rządu Zachodniej Australii, Departamentu Kultury i Sztuki | The development of the project
was assisted by a grant from the Government of Western Australia, The Department of Culture & the Arts
Specjalne podziękowania dla prof. Arunasalama Dharmarajana | Special thanks to Professor Arunasalam Dharmarajan
Fot. dzięki uprzejmości artystów | photo courtesy of the artists

> s. 18 | p. 18
The Semi-Living Worry Dolls [AKA Tissue Culture & Art(ifical) Womb]– Doll A | 2000
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-Ary)
Projekt został zainicjowany przez Tissue Engineering and Organ Fabrication Laboratory stwo-
rzone przez profesora Josepha Vacantiego w MGH Harvard Medical School | The project was
developed at Professor Joseph Vacanti’s Tissue Engineering and Organ Fabrication Laboratory,
MGH Harvard Medical School
Hodowla komórek, bioabsorbowalne polimery (PGA, P4HB), szwy chirurgiczne, bioreaktor mikro-
grawitacyjny. „Maszyna trosk”: mikrofon, rejestrator dźwięku i głośnik | Cell line, biodegradable/
bioabsorbable polymers (PGA, P4HB) and surgical sutures, microgravity bioreactor. Worry Ma-
chine: microphone, audio recorder, and a speaker
Projekt został wsparty grantem Australijskiej Rady na Rzecz Sztuki |
The development of the project was supported by a grant from the Australia Council for the Arts
Fot. dzięki uprzejmości artystów | photo courtesy of the artists

> s. 19 | p. 19
Pig Wings | 2011
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-Ary)
Druk cyfrowy, edycja 20, 113x90cm | Gicleé print, edition of 20, 113x90cm
Dzięki uprzejmości artystów oraz GV Art w Londynie | Courtesy of the artists and GV Art, London

> s. 36–37 | p. 36–37


Extra Ear – ¼ Scale | 2003
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr) we współpracy ze Stelarkiem |
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr) in collaboration with Stelarc
Biodegradowalny polimer, ludzkie komórki chondrocytowe zachowane w formalinie i przetrzy-
mywane w  specjalnie zaprojektowanej szklanej butelce | Biodegradable polymer and human
chondrocytes cells fixed in formaldehyde and housed in a custom designed glass flask
Projekt zrealizowany we współpracy z: | Assisted by: Verigen Australia
Fot. | photo: Krzysztof Miękus

> s. 43 | p. 43
DIY De-victimizer Kit Mark One
Dokumentacja performensu | documentation of the performance
Fot. dzięki uprzejmości artystów | photo courtesy of the artists

> s. 56–57, 61, 65 | p. 56–57, 61, 65


Crude Matter | 2012
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr)
Lokalne błoto, ceramika, syntetyczna trawa, tkanki hodowane na podłożu PDMS, mikro-kanały
nadrukowane na szkło | Local mud, ceramics, synthetic grass, cells over PDMS, micro-channels
printed on Pyrex
Tissue Culture & Art Project ma siedzibę w instytucie SymbioticA, w Szkole Anatomii, Fizjologii
i Biologii Człowieka na Uniwersytecie Zachodniej Australii | The Tissue Culture & Art Project is
hosted in SymbioticA, School of Anatomy, Physiology and Human Biology, The University of
Western Australia
154
Ceramika zrealizowana we współpracy z Gregiem Cole’em |
Ceramics with the assistance of Greg Cole
Fot. | photo: Krzysztof Miękus

> s. 75 | p. 75
The Remains of Disembodied Cuisine | 2003
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-Ary), praca video we współ-
pracy z Jensem Hauserem | The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-
Ary), video in collaboration with Jens Hauser
Pozostałości po sztucznie wyhodowanym, „pół-żywym” steku, który został wypluty przez je-
dzących; różne media, trójkanałowa instalacja video | Remains of Semi-Living grown steak that
was spat out by diners; mix media; 3 channel video installation
Fot. | photo: Krzysztof Miękus

> s. 79 | p. 79
Victimless Leather – Prototyp bezszwowej kurtki hodowanej w techno-naukowym „ciele” |
A Prototype of Stitch-less Jacket grown in a Technoscientific “Body” | 2004
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr)
Biodegradowalny polimer, żywe komórki (Hackett i 3T3), naczynia szklane, rurki, pożywka, inku-
bator | Biodegradable polymer, living cells (Hackett and 3T3), glassware, pump, tubes, nutrient
media, incubator
Projekt został wsparty grantem Rządu Zachodniej Australii, Departamentu Kultury i Sztuki | The development of the project
was assisted by a grant from the Government of Western Australia, The Department of Culture & the Arts
Specjalne podziękowania dla prof. Arunasalama Dharmarajana | Special thanks to Professor Arunasalam Dharmarajan
Fot. | photo: Krzysztof Miękus

> s. 87 | p. 87
Disembodied Cuisine | 2003
Tisssue Culture and Art Project, Disembodied Cuisine w L’Art Biotech, Nantes, Francja (2003) |
Disembodied Cuisine by the Tisssue Culture and Art Project at L’Art Biotech in Nantes (2003)
Fot. | Image: Jens Hauser/Gérard Sergent

> s. 95 | p. 95
Crude Matter | 2012
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr)
Lokalne błoto, ceramika, syntetyczna trawa, tkanki hodowane na podłożu PDMS, mikro-kanały
nadrukowane na szkło | Local mud, ceramics, synthetic grass, cells over PDMS, micro-channels
printed on Pyrex
Tissue Culture & Art Project ma siedzibę w instytucie SymbioticA, w Szkole Anatomii, Fizjologii
i Biologii Człowieka na Uniwersytecie Zachodniej Australii | The Tissue Culture & Art Project is
hosted in SymbioticA, School of Anatomy, Physiology and Human Biology, The University of
Western Australia
Ceramika zrealizowana we współpracy z Gregiem Cole’em |
Ceramics with the assistance of Greg Cole
Fot. | photo: Krzysztof Miękus

> s. 96–97 | p. 96–97


The Semi-Living Worry Dolls [AKA Tissue Culture & Art(ifical) Womb] | 2000
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-Ary)
Projekt został zainicjowany przez Tissue Engineering and Organ Fabrication Laboratory stwo-
rzone przez profesora Josepha Vacantiego w MGH Harvard Medical School | The project was
developed at Professor Joseph Vacanti’s Tissue Engineering and Organ Fabrication Laboratory,
MGH Harvard Medical School
Hodowla komórek, bioabsorbowalne polimery (PGA, P4HB), szwy chirurgiczne, bioreaktor mikro-
grawitacyjny. „Maszyna trosk”: mikrofon, rejestrator dźwięku i głośnik | Cell line, biodegradable/
bioabsorbable polymers (PGA, P4HB) and surgical sutures, microgravity bioreactor. Worry Ma-
chine: microphone, audio recorder, and a speaker
Projekt został wsparty grantem Australijskiej Rady na Rzecz Sztuki |
The development of the project was supported by a grant from the Australia Council for the Arts
155
> s. 99 | p. 99
The Remains of Disembodied Cuisine | 2003
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-Ary), praca video we współ-
pracy z Jensem Hauserem | The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-
Ary), video in collaboration with Jens Hauser
Pozostałości po sztucznie wyhodowanym, „pół-żywym” steku, który został wypluty przez je-
dzących; różne media, trójkanałowa instalacja video | Remains of Semi-Living grown steak that
was spat out by diners; mix media; 3 channel video installation
Fot. | photo: Krzysztof Miękus

> s. 101 | p. 101


B(w)omb (From Stage 1) | 1997
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr)
Cyfrowo zmanipulowany obraz pierwotnych komórek naskórka wyhodowanych na specjalnie
zaprojektowanej szklanej figurce | Digitally manipulated image of primary epidermal cells grown
over custom designed glass figurine
Projekt został stworzony we współpracy z profesorem Traianem Chirila z The Lions Eye Insti-
tute na Uniwersytecie Zachodniej Australii | The project was developed with the assistance of
Professor Traian Chirila, The Lions Eye Institute, The University of Western Australia
Projekt został wsparty grantem Rządu Zachodniej Australii, Departamentu Kultury i Sztuki | The development of the project
was assisted by a grant from the Government of Western Australia, The Department of Culture & the Arts

> s. 102–103 | p. 102–103


Stage 1 | 1997
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr)
Fot. | photo: Krzysztof Miękus

> s. 104 | p. 104


Hamsa | 1997
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr)
Cyfrowo zmanipulowany obraz pierwotnych komórek naskórka wyhodowanych na znalezionych
przedmiotach | Digitally manipulated image of primary epidermal cells grown over found objects
Projekt został stworzony we współpracy z profesorem Traianem Chirila z The Lions Eye Insti-
tute na Uniwersytecie Zachodniej Australii | The project was developed with the assistance of
Professor Traian Chirila, The Lions Eye Institute, The University of Western Australia
Projekt został wsparty grantem Rządu Zachodniej Australii, Departamentu Kultury i Sztuki | The development of the project
was assisted by a grant from the Government of Western Australia, The Department of Culture & the Arts

> s. 105 | p. 105


The Remains of Disembodied Cuisine | 2003
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-Ary), praca video we współ-
pracy z Jensem Hauserem | The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-
Ary), video in collaboration with Jens Hauser
Pozostałości po sztucznie wyhodowanym, „pół-żywym” steku, który został wypluty przez je-
dzących; różne media, trójkanałowa instalacja video | Remains of Semi-Living grown steak that
was spat out by diners; mix media; 3 channel video installation
Fot. | photo: Krzysztof Miękus

> s. 107 | p. 107


Stage 1 | 1997
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr)
Fot. | photo: Krzysztof Miękus

> s. 108–109 | p. 108–109


Monster 1 | 1997
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr)
Cyfrowo zmanipulowany obraz białka w zielonej fluorescencji (GFP) komórki naskórka | Digitally
manipulated image of GFP epidermal cells
156
Projekt został stworzony we współpracy z profesorem Traianem Chirila z The Lions Eye Insti-
tute na Uniwersytecie Zachodniej Australii | The project was developed with the assistance of
Professor Traian Chirila, The Lions Eye Institute, The University of Western Australia
Projekt został wsparty grantem Rządu Zachodniej Australii, Departamentu Kultury i Sztuki | The development of the project
was assisted by a grant from the Government of Western Australia, The Department of Culture & the Arts

> s. 112 | p. 112


The Stone Age of Biology | 1999
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-Ary)
Tkanka nerwowa i mięśniowa na hydrożelu (zminiaturyzowana replika prehistorycznego kamien-
nego narzędzia) | Nerve and muscle tissue over hydro-gel (miniaturised replica of prehistoric
stone tool)
Specjalne podziękowania dla | Special thanks to:
SCITECH Discovery Centre Perth Western Australia
Fot. | photo: Krzysztof Miękus

> s. 113 | p. 113


The Stone Age of Biology | 1999
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-Ary)
Tkanka nerwowa i mięśniowa na hydrożelu (zminiaturyzowana replika prehistorycznego kamien-
nego narzędzia) | Nerve and muscle tissue over hydro-gel (miniaturised replica of prehistoric
stone tool)
Specjalne podziękowania dla | Special thanks to:
SCITECH Discovery Centre Perth Western Australia

> s. 114–115 | p. 114–115


The Stone Age of Biology – Sharp01 | 1999
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-Ary)
Tkanka nerwowa i mięśniowa na hydrożelu (zminiaturyzowana replika prehistorycznego kamien-
nego narzędzia) | Nerve and muscle tissue over hydro-gel (miniaturised replica of prehistoric
stone tool)
Specjalne podziękowania dla | Special thanks to:
SCITECH Discovery Centre Perth Western Australia

> s. 117 | p. 117


The Semi-Living Worry Dolls [AKA Tissue Culture & Art(ifical) Womb] | 2000
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-Ary)
Projekt został zainicjowany przez Tissue Engineering and Organ Fabrication Laboratory stwo-
rzone przez profesora Josepha Vacantiego w MGH Harvard Medical School | The project was
developed at Professor Joseph Vacanti’s Tissue Engineering and Organ Fabrication Laboratory,
MGH Harvard Medical School
Hodowla komórek, bioabsorbowalne polimery (PGA, P4HB), szwy chirurgiczne, bioreaktor mikro-
grawitacyjny. „Maszyna trosk”: mikrofon, rejestrator dźwięku i głośnik | Cell line, biodegradable/
bioabsorbable polymers (PGA, P4HB) and surgical sutures, microgravity bioreactor. Worry Ma-
chine: microphone, audio recorder, and a speaker
Projekt został wsparty grantem Australijskiej Rady na Rzecz Sztuki |
The development of the project was supported by a grant from the Australia Council for the Arts

> s. 118–119 | p. 118–119


The Semi-Living Worry Dolls [AKA Tissue Culture & Art(ifical) Womb] | 2000
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-Ary)
Projekt został zainicjowany przez Tissue Engineering and Organ Fabrication Laboratory stwo-
rzone przez profesora Josepha Vacantiego w MGH Harvard Medical School | The project was
developed at Professor Joseph Vacanti’s Tissue Engineering and Organ Fabrication Laboratory,
MGH Harvard Medical School
Hodowla komórek, bioabsorbowalne polimery (PGA, P4HB), szwy chirurgiczne, bioreaktor mikro-
grawitacyjny. „Maszyna trosk”: mikrofon, rejestrator dźwięku i głośnik | Cell line, biodegradable/
bioabsorbable polymers (PGA, P4HB) and surgical sutures, microgravity bioreactor. Worry Ma-
chine: microphone, audio recorder, and a speaker
157
Projekt został wsparty grantem Australijskiej Rady na Rzecz Sztuki |
The development of the project was supported by a grant from the Australia Council for the Arts
Fot. | photo: Krzysztof Miękus

> s. 123 | p. 123


Pig Wings | 2011
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-Ary)
Druk cyfrowy, edycja 20, 113x90cm | Gicleé print, edition of 20, 113x90cm
Dzięki uprzejmości artystów oraz GV Art w Londynie | Courtesy of the artists and GV Art, London

> s. 124–127 | p. 124–127


The Pig Wings Project | 2000–2002
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts, Ionat Zurr & Guy Ben-Ary)
Projekt został zainicjowany przez Tissue Engineering and Organ Fabrication Laboratory, stwo-
rzone przez profesora Josepha Vacantiego w MGH Harvard Medical School | The project was
developed at Professor Joseph Vacanti’s Tissue Engineering and Organ Fabrication Laboratory,
MGH Harvard Medical School
Komórki szpiku kostnego świni oraz biodegradowalne polimery (PGA, P4HB) | Pig mesenchymal
cells (bone marrow stem cells) and biodegradable/bioabsorbable polymers (PGA, P4HB)
Projekt został wsparty grantem Australijskiej Rady na Rzecz Sztuki | The development of the project was supported by
a grant from the Australia Council for the Arts

> s. 129 | p. 129


Disembodied Cuisine | 2003
Tisssue Culture and Art Project, Disembodied Cuisine w L’Art Biotech, Nantes, Francja (2003) |
Disembodied Cuisine by the Tisssue Culture and Art Project at L’Art Biotech in Nantes (2003)
Fot. | Image: Jens Hauser/Gérard Sergent

> s. 130–137 | p. 130–137


Extra Ear – ¼ Scale | 2003
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr) we współpracy ze Stelarkiem |
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr) in collaboration with Stelarc
Biodegradowalny polimer, ludzkie komórki chondrocytowe zachowane w formalinie i przetrzy-
mywane w  specjalnie zaprojektowanej szklanej butelce | Biodegradable polymer and human
chondrocytes cells fixed in formaldehyde and housed in a custom designed glass flask
Projekt zrealizowany we współpracy z: | Assisted by: Verigen Australia
Fot. dzięki uprzejmości artystów | photo courtesy of the artists

> s. 141 | p. 141


Charles Darwin, On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation
of Favoured Races in the Struggle for Life, London 1859, s. 118; źródło: http://darwin-online.org.
uk [24.05.2012] | Charles Darwin, On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or
the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life, London 1859, p. 118; source: http://
darwin-online.org.uk [24.05.2012]

> s. 146–149 | p. 146–149


Odd Neolifism | 2010
The Tissue Culture & Art Project (Oron Catts & Ionat Zurr)
Bioreaktor, szkło, CO2, roztwór z pożywką, żywe tkanki i wypchane zwierzęta wypożyczone
z  kolekcji QM Loans, Queensland Museum, Brisbane; the University of Queensland’s Zoology
Museum, dzięki uprzejmości School of Biological Sciences oraz pana Davida Burnetta, kuratora
International Art, QAG/GoMA | Bioreactor, glass, CO2, nutrient solution, living cells, and taxi-
dermy and preserved specimens on loan from the collections of QM Loans, Queensland Museum,
Brisbane; the University of Queensland’s Zoology Museum, courtesy of the School of Biological
Sciences; and Mr David Burnett, Curator International Art, QAG/GoMA.
Praca zamówiona dla ‘21st Century: Art in the First Decade’ | Commisioned for ‘21st Century: Art in the First Decade’
Fot. | photo: Natasha Harth
Dzięki uprzejmości | courtesy of: Queensland Art Gallery / Gallery of Modern Art
158
CRUDE LIFE
The Tissue Culture & Art Project
Oron Catts & Ionat Zurr

Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia


Laznia Centre for Contemporary Art
30 marca–22 kwietnia 2012
30 March–22 April 2012

Centrum Nauki Kopernik


Copernicus Science Centre
02–24 czerwca 2012
02–24 June 2012

organizator | organised by
Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia
Laznia Centre for Contemporary Art

koproducent | co-produced by
Centrum Nauki Kopernik
Copernicus Science Centre

współpraca | cooperation
Centrum Doskonalenia w Sztukach Biologicznych SymbioticA, Uniwersytet Zachodniej Australii |
SymbioticA – Centre of Excellence in Biological Arts, University of Western Australia
Międzyuczelniany Wydział Biotechnologii UG-GUMed |
Intercollegiate Faculty of BiotechnologyUniversity of Gdańsk – Medical University of Gdańsk
Merck Sp. z o.o.
Politechnika Gdańska | Gdansk University of Technology

redakcja naukowa | scientific editing


Ryszard W. KLUSZCZYŃSKI

redakcja językowa | editing


Dagmara ZAWISTOWSKA-TOCZEK
Thomas ANESSI
Magdalena MORAN

przekład | translation
Thomas ANESSI
Karolina BEREZOWSKA
Karolina KOLENDA

projekt graficzny | graphic layout


Joanna REMUS-DUDA

ISBN 978-83-61646-28-0
druk | printed by Omikron Sp. z o.o.
159
wystawa zorganizowana w ramach projektu Art&Science Meeting
the exhibition is a part of the Art&Science Meeting project

dyrektor artystyczny projektu | artistic director of the project


prof. dr hab. Ryszard W. KLUSZCZYŃSKI

Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia


ul. Jaskółcza 1 | 80-767 Gdańsk | tel. +48 58 305 40 50 | office@laznia.pl | www.laznia.pl
Jadwiga CHARZYŃSKA, Dyrektor CSW Łaźnia | Director of Laznia CCA

koordynator projektu | project coordinator


Krzysztof MIĘKUS

koordynacja działań promocyjnych | PR coordinator


Katarzyna STEŃCZYK

podziękowania | acknowledgements
Ewa CHUDECKA
Helena SZCZEPAŃSKA

Specjalne podziękowania dla Międzyuczelnianego Wydziału Biotechnologii Uniwersytetu Gdańskiego


i Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, pani prof. dr hab. Ewy ŁOJKOWSKIEJ, pani dr Anny KAWIAK,
pani Aleksandry BINEK oraz przedstawicieli Studenckiego Koła Naukowego BIO-MED,
bez których pomocy wystawa nie doszłaby do skutku: Moniki FAJERABEND, Oli LEWANDOWSKIEJ, Anny ADLER,
PawłA PRZYGODZKIEGO, Aliny RUDNICKIEJ, Eli REMBEZY
Special acknowledgments to the Intercollegiate Faculty of Biotechnology of the University of Gdańsk
and the Medical University of Gdańsk, to Prof. Ewa ŁOJKOWSKA PhD, dr Anna KAWIAK, PhD, Aleksandra BINEK
and to the Students Scientific Association BIO-MED, without whom the exhibition would not be possible:
Monika FAJERABEND, Ola LEWANDOWSKA, Anna ADLER, Paweł PRZYGODZKI, Alina RUDNICKA, Ela REMBEZA

Specjalne podziękowania dla pani Barbary PIOTROWSKIEJ i firmy Merck Millipore


za udostępnienie sprzętu laboratoryjnego niezbędnego do przygotowania wystawy.
Special acknowledgments to Barbara PIOTROWSKA and Merck Millipore
for providing lab equipment for the exhibition.

honorowe patronaty nad wystawą | honorary patrons of the exhibition

Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Bogdan ZDROJEWSKI


Bogdan ZDROJEWSKI, Minister of Culture and National Heritage

Marszałek Województwa Pomorskiego Mieczysław STRUK


Mieczysław STRUK, Marshal of the Pomorskie Voivodeship

Prezydent Miasta Gdańska Paweł ADAMOWICZ


Paweł ADAMOWICZ, Mayor of the City of Gdańsk

Ambasada Australii w Warszawie


Australian Embassy in Warsaw

Projekt Art & Science Meeting dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
The Art & Science Meeting project has been supsidized by the Ministry of Culture and National Heritage
Patroni honorowi | Honorary patrons

Współorganizatorzy i partnerzy | Co-organisers and partners

Patroni medialni | Media patrons