You are on page 1of 557

( , , , 1803-1820)

, 1820

Этот труд не был бы завершен без поддержки


Альжана Айтимбетовича Шомаева,
за что ему искреннее Спаси и Сохрани

– 2013
Alexander Garkavets

QYPCHAQ
NEW TESTAMENT
Translated by Charles Fraser
(Karass, Astrachan, Orenburg, 1803-1820)
Printed by John Mitchell
Scottish Missionary Society
Astrachan, 1820

BAUR – 2013
( , , , 1803-1820)

, 1820

– 2013
811.512 (038)
81.2 .-4
83
. .
83
( , , , 1803-1820).
. .
, 1820. – : , 2013. – 556 .

ISBN 978-9965-854-31-6
ncil-i Mu addes, ya ni sa Mesi ni Ya ı Va iyeti. Evvelki tasnif. Astra an ehrindä
Yu anna Mitçeldän basılmı dır 1820 sa Mesi ni yılında – Святое Евангелие, или
Новый Завет Иисуса Христа. Первое издание. Напечатано в городе Астрахани
Джоном Митчелом в 1820 году от Рождества Иисуса Христа. ,
, -
.
( . )
1803 , ,
1805 . ,
, , 1815
.
, 1815
“ ”, “ ”.
,
( , ,
, ) “ - ”
, ,
, ,
, 1666 ,

, , .
,

, ,
.

9 789965 854316 © , 2013


ВВЕДЕНИЕ
I. Откуда есть пошли кыпчаки
Сведения источников о ранних кыпчаках и их ближайших, но менее известных
родственниках кимаках скудны, сбивчивы, спутанны, противоречивы и зачастую
ана­хроничны, а реконструкции исследователей, стремящихся во что бы то ни стало
докопаться до древней истины, хотя в целом и продуктивны, но нередко фантастич-
ны, в основном – по причине отрыва анализируемых фактов от вербального и исто-
рико-географического контекста. Поэтому сначала разберем вызывающие сомнения
гипотезы, экстраполирующие историю достоверно известных поздних кыпчаков на
этносы и этно-государственные образования древнейших времен.
1. Кыпчак – кыйчак, цзюеше, цюйше, кюеше, кюйше
Владимир Ефимович Грум-Гржимайло (1864-1928), комментируя историче-
ский факт, что Ду-лу-хан к 641 году успел наложить свою тяжелую руку на басмалов,
цзюй-юэ-шэ, бо-ма, гѣ-гу, хо-синь и чу-му-гунь, к этнониму цзюй-юэ-шэ, со ссылкой
на Эдуарда Шаванна (1865-1918)1, дает следующее примечание: Шаванн “считает
это имя народным, но вместе с тем приглашает читателя отнестись к нему с осторож-
ностью, так как он его более нигде не встречал. Между тем среди северных народов,
покоренных хуннами, упоминается несомненно это племя, хотя «Хань-шу» (Иакинф
І: 17) и передает его название несколько иначе, а именно – кю-ё-шэ; вероятно, то же
племя в «Сань-го-чжи» (Д. Позднеев: 36)2 названо цюй-шэ”3.
Анализируя сообщение Сыма Цяня (145 – ок. 86 до н. э.), автора неофициаль-
ной хро­ники «Ши цзи»4, о том, что правитель гуннов Маодун (Модэ) в 201 г. до н. э.
завоевал хуньюев, цюйше, гэгуней, динлинов и синьли (у Бичурина: Хуньюй, Кюеше,
Динлин, Гэгунь и Цайли5), Александр Натанович Бернштам (1910-1956) со ссылкой
на шведского китаеведа Бернхарда Карлгрена (1889-1978), описавшего 24 провин-
циальных диалекта китайского языка и предложившего реконструкцию фонетики
древне- и среднекитайского языка, связал цзюеше ІІІ в. до н. э. с кыпчаками VIII в. н.
э.: “В непосредственной близости от Иртыша, тяготея к Северо-Западной Монголии,
находились племена, которых обычно транскрибируют как племена цзюеше. Однако,
если следовать Б. Карлгрену, то древнее произношение первого иероглифа будет зву-
чать «кый», второго – «чак», что дает ясное представление об этом этнониме. Всего
вероятнее видеть здесь имя «кыпчак». Племена кыпчаки на этой территории упоми-
наются еще в рунических текстах VIII в. н. э., в Селенгинском памятнике, что под-
тверждает возможность локализаации кыпчаков III в. до н. э. в районах Хангая или
1  Chavannes É. Les pay d’Occident d’après le Wei-lio // T’oung-Pao, II série, VI, 1905: 29.
2  Позднеев Д. Исторический очерк уйгуров. – СПб., 1899: 36.
3  Грум-Гржимайло В. Е. Западная Монголия и Урянхайский край.­Т. ІІ. – Л., 1926: 259, 272.
4  Сыма Цянь. Исторические записки. В 9 т. – М.: Наука, 1972-2010.
5  Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние вре-
мена. Том І, – М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1950: 50.
5
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

в южном Алтае. Если неясна этническая принадлежность чешы, то кыпчаки были


скорее всего тюркоязычными племенами”6.
Отождествление кыпчаков с древними цзюеше у А. Н. Бернштама явилось од-
ним из результатов развития им предположения Н. Я. Бичурина о тождестве гунн-
ского шаньюя Модэ с легендарным прародителем огузских народов Огузом. Пред-
положение сделано на том основании, что тот и другой в ходе борьбы за власть убил
своего отца и брата-соперника и свои завоевательные походы проводил якобы в том
же порядке и в тех же направлениях7. А. Н. Бернштам исходил из того, что имя Модэ
(Маодуня), согласно реконструкции Фридриха Хирта, в чтении Мао-Тунь – это китай-
ская калька его предполагаемого тюрко-монгольского прозвища багадур (baγadur)8.
Однако, согласно японскому историку Сиратори Куракити (1865-1942), чью концеп-
цию в критике А. Н. Берн­штама разбирает Всеволод Сергеевич Таскин (1917-1995),
один из ведущих переводчиков и исследователей китайских источников9, имя Модэ
восходит к монг. bogda, bogde ‘святой, божественный’10.
Огуз, по А. Н. Бернштаму, – родовое имя Модэ, в основе которого лежит тюр-
ко-монгольское название быка: тюрк. öküz / ögüz, монг. üker. В одном из курганов из
Ноин-Улы (Северная Монголия), который А. Н. Бернштам ввиду богатства реликвий
отнес к шаньюю Уджулю жоди из рода Хуянь, среди других обнаружены две сере-
бряные бляхи с изображением быка, из чего сделан вывод, что бык был тотемом
рода Хуянь. Имя Огуз (Oγuz), по его сомнительной реконструкции, есть öküz / ögüz и
этимологически совпадает не только с этнонимом огуз (oγuz / γuz < uγur / γur ‘народ,
люди, масса людей’), но и с этнонимами уйгур (uyγur) и Хуянь < *Хуяр < *[χ]uogār
= *ukär < *uogär; следовательно, шаньюй Модэ / Мао-Тунь – это багадур Огуз, т. е.
бык-богатырь: “Из сказанного со всей очевидностью вытекает, что имя Огуз-каган
может быть возведено как к имени Огуз-богатырь, так и к другим дериватам и сви-
детельствует прежде всего о гуннском по времени происхождении Огуз-кагана. Не
будет преувеличением сказать, что сим заканчивается период догадок, и мы оконча-
тельно становимся на почву абсолютной достоверности, что Огуз-каган – гуннского
происхождения, а сходство его этнической биографии с биографией Модэ позволя-
ет видеть в них обоих – два проявления одного и того же исторического реального
лица”11. Сходство биографий, по сути говоря, довольно ничтожно, ибо в кровном
убийстве при борьбе за власть нет ничего уникального, таких параллелей несчетное
количество. Но существенна разница в мотивах: Модэ терпел изгнание и нападки из-
за козней мачехи, матери его младшего брата, продвигаемого в преемники шаньюя, а
Огуз-хан со своей правоверной женой был преследуем отцом из-за принятия ислама.
Данный мотив Огуза А. Н. Бернштам объясняет как “позднейшую интерпретацию
древних событий, когда об исламе не могло быть и речи”12.
6  Бернштам А. Н. Очерк истории гуннов. –Л.: Изд-во ЛГУ, 1951: 63, 106.
7  Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние вре-
мена. Том І, – М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1950: 56-57.
8  Hirth F. Sinologische Beiträge zur Geschichte der Türk-Völker. I. Die Ahnentafel Attila’s nach
Johannes von Thurócz // Изв. Имп. ак. наук, т. XIII, №2, 1900: 239-261.
9  Сыма Цянь. Исторические записки (Ши цзи). В 9 т. / Пер. с кит. Р. В. Вяткина, В. С. Таски-
на и А. М. Карапетьянца. – М.: Наука, 1972-2010.
10  Материалы по истории сюнну (по китайским источникам) / Предисловие, перевод и при-
мечания В. С. Таскина. – М.: Наука, 1968: 129.
11  Приложение ІІІ. К происхождению легенды об Огуз-кагане // Бернштам А. Н. Очерк
истории гуннов. –Л.: Изд-во ЛГУ, 1951: 224-235.
12  Бернштам А. Н. Очерк истории гуннов. –Л.: Изд-во ЛГУ, 1951: 65.
6
Введение

Смелое заявление А. Н. Бернштама оп­ро­вергается в его главном пункте: “Труд-


но, к сожалению, согласиться с категоричностью сделанного вывода, – заключает В.
С. Таскин. – Все рассуждения А.Н.Бернштама зиждятся на утверждении, что Ма-
одунь происходил из знатного рода Хуянь. В том и состоит его главная ошибка. Ки-
тайские источники определенно говорят, что шаньюи сюнну, в том числе и Маодунь,
носили фамилию Люаньди (ХІІІ, гл. 94а, л. 7а) или в несколько видоизмененной
транскрипции Сюйляньти (ХХІІІ, гл. 89, л. 7б), а не Хуянь. Это свидетельство ки-
тайских источников подрывает в корне всю систему доказательств А. Н. Бернштама,
делает их чисто умозрительными и надуманными”13.
Не менее слабое место разбираемой гипотезы А. Н. Бернштама – невозмож-
ность объяснить провал более чем в тысячу лет в исторической памяти тюркских на-
родов и их более грамотных соседей, в частности скрупулезных китайских летопис-
цев, о Модэ-Огузе и мнимых цзюеше-кыпчаках. Поэтому другие не менее сведущие
исследователи склонны видеть параллель с более близкой ко времени рукописной
фиксации мифа исторической личностью, например, с Чингисханом (Й. Маркварт)14,
либо вовсе отрицают любые конкретные исторические аналогии. Вторую точку зре-
ния отстаивал крупнейший российский тюрколог и алтаист украинского происхож-
дения Александр Михайлович Щербак (1926-2008). При подготовке к публикации
уйгурской версии легенды об Огуз-хане в кириллической транскрипции с русским
переводом А. М. Щербак разносторонне ее исследовал и подтвердил установленную
Полем Пеллио (вар. Пелльо, Пельо, 1878-1945) преемственную связь между ее пер-
воначальной записью и «Китайско-уйгурским словарем», составленным в специаль-
ной коллегии переводчиков, учрежденной в Пекине в 1407 г., в правление династии
Мин. А. М. Щербак согласился со своим предшественником также в том, что место
написания оригинала – Турфан, время – конец XIII – начало XIV в., а место и время
изготовления наиболее раннего списка, хранящегося в фонде Шарля Анри Огюста
Шефера (1820-1898) Национальной библиотеки в Париже, – Семиречье XV века15.
Одна из последних, на наш взгляд, перспективных попыток идентификации
подчиненных шаньюем Модэ племен принадлежит археологу-востоковеду, специа-
листу по истории и этнографии Сибири, Средней и Центральной Азии Леониду Ро-
мановичу Кызласову (1924-2007):
Хуньюи – создатели Пазырыкской культуры Горного Алтая.
Динлины – племена Тагарской культуры, обитавшие от Кузнецкого Ала-Тау на
западе до озера Байкал на востоке.
Цюйше – создатели Уюкской культуры VII-III вв. до н. э. Верхнего Енисея и
котловины Больших озер.
Гэгунь (кыргыз) – обитатели юго-восточной части Северо-Западной Монголии,
южнее озера Хирхис-Нур.
13  Материалы по истории сюнну (по китайским источникам) / Предисловие, перевод и при-
мечания В. С. Таскина. – М.: Наука, 1968: 130.
14  Marquart  J. Ueber das Volkstum der Ko­ma­nen // Bang W., Marquart  J. Osttürkische Dia­
lektstudien (Abhandlungen der Akademie der Wis­senschaften in Göttingen. Philolog.-hist.
Klasse, neue Folge, Bd. 13, Heft 1). – Berlin, 1914: 142; репринт: Göttingen: Vadenhoeck u.
Ruprecht, 1970.
15  Щербак А.  М. Огуз-наме. Мухаббат-наме. – М.: Изд-во вост. лит., 1959: 100, 102-107;
Pelliot P. 1) Sur la légende d’Uγuz-Khan en écriture ouigoure // T’oung Pao, v. XXVII, Leiden,
1930: 247-358; 2) Le Hōǰa et le Sayyid Ḥusain de l’Histoire des Ming // T’oung Pao, v.
XXXVIII, Leiden, 1947-1948: 207-049.
7
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

Синли – народ, оставивший после себя культуру “плиточных могил”, занимав-


шую огромную область Восточной Монголии и Забайкалья16.
Китайский исследователь Юй Тайшань, сотрудник Научно-исследовательского
института истории Академии общественных наук Китая, в опубликованной в интер-
нете 20 апреля 2008 г. статье под названием «Иследование проблем истории и этни-
ческой идентичности гуннов в китайской историографии» (http://ask.nate.com/knote/
view. html?num=1100143) для названий ряда племен западных источников предложил
соответствия из китайских хроник.
Племена, завоеванные сюнну:
1) Akatiroi [Acatiri, Acatziri, Agathyrsi. – А. Г.] – возможно, племя Hujie / Хуцзе
[xa-kiat].
2) Hunugur (Onogur) – Hunyu / Хуньюй [huәn-jio(oa)].
3) Kadisenoi – Qushe / Цюйшэ [khiuәt-djak].
4) Zalio, Zaloi [лат. Salii – салические (приморские) франки, одно из зап.-герм.
племён. – А. Г.] – Xinli / Синьли [sien-lyei].
Племена из состава Сяньби:
5) Ultinčur – Yidoujuan / Идоуцзюань [iet-to-kiuan].
6) Koutrigouroi (Kutrigur) – Qutu / Цюйту [khiuәt-tok].
7) Outigouroi – Hedan / Хэдань [huәt-tan].
8) Toungoures – Tuguhun / Тугухунь [tha-kok(jiok)-hunә].
9) Sorosgoi (Saragur) – Shuluogan / Шулогань [zjio-lak-kan].
10) Angisciri – Uing / Уинь [ok-jien].
11) Bardores – Pilou / Пилоу [phiet-lo], возможно, Moyi / Моюй [mak-jia].
12) Sabiroi – Xubu / Сюбу [sio-pok] или просто транслитерация Xianbei / Сянь-
би [ba-dak-kәn].
А также другие племена, упомянутые в «Вэй ши»:
13) Bittugur – Budugen / Будуген [ba-dak-kәn], также возможно – Путо [ba-lok-
kua].
14) Barselt – Maksi / Макси [mak-ziә].
О кадисенах (Kadisēnoi) / кадишайе (Qadishāyē) Майкл Морони собрал следу-
ющие сведения: в конце Парфянского периода этот немногочисленный ираноязыч-
ный народ жил в горах Синджар, в V в. они были еще язычниками, в начале VI в.
враждовали с арабами, во время правления Кавада (Qubad) атаковали Насибин, а в
578 году в армии Сасанидов были кадишайе-христиане17. Но речь у китайского исто-
рика идет скорее всего о кадусиях (гр. Καδούσιοι) – народе, упоминаемом Дионисием
Периегетом под примерно 160 годом после скифов, гуннов, каспиев и албан, перед
мардами (амардами), гирканами и тапирами (тапурами) Прикаспия18, народе, предпо-
ложительно тоже ираноязычном, жившем на Кавказском берегу Каспийского моря, к
западу от реки Сефидруд (Мардус, Амардус); кадусии считаются предками талышей
и / или гиляков19.
16  Кызласов Л. Города гуннов // Татар археологиясе, Казань, 1998, № 2(3): 48.
17  Morony Michael G. Iraq after the Muslim conquest. Bolero: Gorgias Press, 2005: 270.
18  Дионисий Периегет. Описание населенной земли // ВДИ, №1, 1948: 240-241; Великая
Степь в античных и византийских источниках / Составление и редакция А. Н. Гаркавца.
– Алматы: Баур, 2005: 276.
19  Грантовский Э. А. Ранняя история иранских племен Передней Азии. – М.: Вост. лит.,
2007: 429.
8
Введение

Немецкий востоковед Йозеф Маркварт (1864-1930), автор известной работы


«О народности куманов»20, и датский синолог Ян Якоб Мариа де Гроот (1854-1972)
для кадусиев приводят армянский вариант их названия Катиск, указывая при этом,
что это одно из названий эфталитов – белых гуннов, также, вероятнее всего, ирано-
язычных21.
Могут ли прикаспийско-кавказские ираноязычные “кадисены-цюйшэ” Юй
Тайшаня считаться тюркским народом кыпчаков и соответствовать создателям Уюк-
ской культуры Верхнего Енисея и котловины Больших озер, чьи памятники догунн-
ской эпохи (до завоевания центрально-азиатскими гуннами на рубеже ІІІ-ІІ столетий
до н. э.) имеют много общего с памятниками Восточного Казахстана, Тянь-Шаня,
Памиро-Алтая и Северо-Западной Монголии того же периода и прослеживаются в
идущей за ней Шурмакской культуре древней Тувы22, – вопрос, конечно, выходящий
за рамки реального. И затруднение здесь скорее не фонетическое или географиче-
ское, а общеисторическое: полное отсутствие сопоставимых объективных данных.
2. Кыпчаки – хэбиси, гэбиси
При разборе китайских источников, привлекаемых к изучению истории тюрк-
ских народов, встречаются и другие гипотетические параллели. Среди них обратим
внимание на часто цитируемый в последнее время23 комментарий китайского ис-
следователя Цэнь Чжунмяня к тождественному эпизоду «Суй шу» – официальной
истории династии Суй (581-618 гг.), составленной в 629-636 гг. группой историков
под руководством Вэй Чжэна, главного министра императорского двора во времена
династии Тан, и «Бэй ши» – истории Северных династий (386-581) историка Ли Янь-
шоу (ок. 596 – ок. 678).
В 84 главе «Суй шу» и 99-й главе «Бэй ши» рассказывается о родо-племенном
делении телэ / тйелэ [T’ie-le], отождествляемых с тёлесами / тёлисами древнетюрк-
ских памятников. Один абзац из них мы изложим по казахскому переводу Бахыта
Еженхана, выполненному с оригинала и изданному с подробными примечаниями
переводчика24.
Среди 7 групп племен, занимающих территорию к востоку от Сихая – ‘Запад-
ного моря’, под которым одни понимают озеро Балхаш, другие – Аральское море,
третьи – Каспийское море, выделяются оби­тающие к северу от Кан, на берегах Адэ,
племена Хэчжи / Ачжы, Хэза / Хэцзе (хазары), Баху / Боху (булгары), Бицянь / Бигань
(печенеги), Цзюйхай, Хэбиси (кыпчаки), Хэцо, Суба, Емо / Евей (йемары / йемеки) и
Кэда / Еда, способные выставить вместе 30 тысяч воинов. Город Кан этой цитаты
отождествляют с Самаркандом, а реку Адэ – с Итилем-Волгой или же с Сырдарьёй.
Фрагмент хэ-би-си-хэ-цо-су-б-е-мо делят на слова и иначе, напр.: хэби сихэцо и пр.
В дополнениях к хрестоматии Н.Я.Би­чурина Николай Васильевич (Вильгель-
мович) Кюнер (1877-1955) приводит параллельное место со стр. 13б-15а главы 344
книги 6 тома XVI «Вэньсяньтункао» – сводного обозрения истории Ма Дуань-линя
20  Marquart J. Ueber das Volkstum der Komanen. – Berlin, 1914.
21  Бернштам А. Н. Очерк истории гуннов. – Л.: Изд-во ЛГУ, 1951: 184.
22  Маннай-Оол М. Х. Тува в скифское время: Уюкская культура. – М.: Наука, 1970: 104-105.
23  Напр.: Ахинжанов С.  М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана. Издание ис-
правленное. – Алматы: Гылым, 1995: 18-19, 65-66.
24  «Суйшу», 84-цзюань, «Телэ баяны». Аударып, түсүндірмелерін жазған Б. Еженханұлы
// Қазақстан тарихы туралы Қытай деректемелері. IV том. Әулеттік тарихи жылнамалар.
2-бөлім. – Алматы: Дайк-Пресс, 2006: 54-64.
9
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

(нач. XIV в.), в котором приведенный перечень племен выглядит следующим обра-
зом: хэчжи, гэцзие, боху, туньцянь, бэйхай, гэбиси, ача, суба25.
Как видим, в перечне, переписываемом почти дословно с середины VII века
по начало XIV века, порядок называемых племен и их наименования вопроизводятся
достаточно адекватно. А поскольку к северу от Самарканда, на Волге (или Сырда-
рье) кыпчаки, которые нас здесь интересуют, засвидетельствованы на полтысячи лет
позже, чем исходная дата китайских летописей, сближение хэбиси / гэбиси с ними
по кажущемуся созвучию мы полагаем произвольным и совершенно безнадежным.
3. Кыпчаки – се, сиры, сеяньто
Немецкий китаевед Фридрих Хирт (1845-1927), один из основателей синоло-
гии США, предположил, что сѣ-янь-то [Sie-yen-to] – это транскрипция словосочета-
ния сир-тардуш, которое, впрочем, тюркским памятникам не известно. Его мнение
поддержали некоторые авторитетные исследователи. Из источников знаем, что на ру-
беже VI-VII вв. племя сеяньто, образованное путем подчинения племени яньто пле-
менем се, кочевало в бассейне верхней Селенги; в 629 г. сеяньтоский хан Инань пере-
местил свою ставку в Отюкен, а затем еще далее на восток, в долину Ду-ло (Толы); в
645-646 гг. это ханство было уничтожено общими силами уйгуров и китайцев, часть
народа была переселена в Ордос (?), где из отведенных им земель был образован
округ Си-тань, а еще какая-то отрасль сеяньто, кочевавшая в Гобийской пустыне,
в 681 г. была переселена китайцами на юг, к Великой стене26. Отводя сеяньто ордос-
ские пастбища, император Гао-дзун сказал их послам: “Вы пришли ко мне как мыши
получить норы и как рыбы приплыли приобрести источники, и вот я дал их вам –
глубокие и широкие. У инородцев империи я никогда не видел мира. Успокаивая вас
ныне, я радуюсь не за себя, а за вас”. После 681 г. сеяньто, утратив политическое зна-
чение, под этим именем более не упоминаются, а на их земли в Отюкене Гао-дзун в
650 г. поселил тюркское племя то-ли / тёлес / тёлис [T’ie-le]. Но когда в том же 681 г.
Ашина Кутлуг (впоследствии Ильтериш- / Ильтерес-каган) подвиг тюркские племена
на создание нового союза, к нему со временем примкнули якобы и остатки се и яньто
под именами сир и тардуш [Грум-Гржимайло 1926: 274-275, 281-285]27. При этом ни
лингвистическими, ни историческими доказательствами предполагаемое тождество
не аргументируется. “Несмотря на все эти затруднения, – как рецензент возмущается
В. В. Бартольд, – толкование Хирта было принято В. В. Радловым, который называет
его «одним из важнейших открытий Хирта». У г-на Шаванна (стр. 358) мы уже чита-
ем, что в народе сеяньто «Hirth a reconnu les Syr-Tardouch des inscriptions de Koscho-
Tsaïdam» [Хирт признает сир-тардушей Кошо-Цайдамских надписей]; таким обра-
зом, забыт даже факт, что самоё сочетание сир-тардуш является плодом предположе-
ния Хирта, а не извлечено им из надписей… Сопоставляя это мнение г-на Шаванна с
25  Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Даль-
него Востока. – М. Изд-во вост. лит., 1961: 39.
26  Грум-Гржимайло В. Е. Западная Монголия и Урянхайский край.­ Т. ІІ. – Л., 1926: 248 со
ссылкой на: Julien S. Documents historiques sur les Tou-kioue // Journal Asiatique, 6-ème
série, III, 1864: 408; Hirth A. Nachworte zur Inschrift des Tonjukuk: Zeit des Ku-tu-lu (Ilteres
Khan) // Radloff W. Die Alttürkischen Inschriften in der Mongolei, II. – SPb., 1894: 132; см.
также: Hirth F. Ueber die Wolga-Hunnen und Hiung-nu // Sitzungsberichte der Philosophische-
philologischen und der historischen Classe der Kaiserl. Bayer. Akad. der Wissenschaften zu
München, Bd. 2, Heft 2, 1899: 245-278.
27  Грум-Гржимайло В. Е. Западная Монголия и Урянхайский край.­Т. ІІ. – Л., 1926: 274-275,
281-285.
10
Введение

мнениями других ученых, основанными на тех же лингвистических сближениях, мы


принуждены прийти к следующему выводу: первоначально народ сир-тардуш вхо-
дил в состав группы тёлесов, отличаемой китайцами от турков-тугю; впоследствии
он, под названием тардушей, вошел в состав народа турков и составил в нем особую,
западную ветвь, отличную от тёлесов как восточной ветви. О степени вероятности
такого вывода предоставляем судить читателям”, – таково ироническое заключение
на этот счет Василия (Вильгельма) Владимировича Бартольда (1869-1930), выдаю-
щегося российского востоковеда немецкого происхождения, крупнейшего знатока
тюркской истории28.
Утверждение, что се – это сиры, а сиры – кыпчаки, сегодня кочует из сочинения
в сочинение и, по общему впечатлению, большинством воспринимается как акси-
ома. Исходный пункт концепции – одно-единственное, причем сугубо гипотетиче-
ское “упоминание кипчаков” в четвертой строке тюркской рунической «надписи из
Шине Усу» на так называемом «Селенгинском камне» – мемориальной стеле в честь
Элетмиш Бильге-кагана (правил в 747-759 гг.), второго в ряду создателей Уйгурского
каганата (744-840). По цитируемости взятое из обновленной версии Г. И. Рамстедта
это “упоминание кипчаков”, – причем всегда как в высшей степени достоверное, – не
уступает утверждению, что Модэ ІІІ-ІІ веков до н. э. – это Огуз-хан конца ІІ тысяче-
летия н. э.
Вот начало этой строки в оригинале и в нашей тюркологической транслитера-
ции без конъектур:
Wi;Am§JzÔv;iP;Ahlifrwt;smRLv:LiJgl;qcr...rwt
tür...r čq lig yïl olrms. türk ilnä ltï otz yšma äd...
Надпись в 1909 году открыл молодой финский языковед Густав Ион Рамстедт
(1873-1950), который впоследствии своими фундаментальными трудами приобрел
авторитет одного из основателей сравнительно-исторического изучения монгольских
языков и сравнительно-исторической алтаистики29. Он изготовил эстампажи надпи-
сей, затранскрибировал древнетюркский текст и перевел его как мог на немецкий
язык30, а затем опубликовал и по-русски31. Эстампажи хранятся в Санкт-Петербурге,
в Отделе рукописей и документов Института восточных рукописей Российской ака-
демии наук.
Начало строки Г. Рамстедт воспроизвел как: tör... bačaq älig jyl olurmyš, а в при-
мечании предположил вариант с конъектурой: tür[k] [qy]bcaq. В более позднем рус-
ском переводе от прежней неуверенности не осталось и следа и текст переведен уже
без тени сомнения: “Когда турки-кипчаки властвовали [над нами] пятьдесят лет”32,
хотя признаков придаточного предложения обстоятельства времени в тюркском тек-
сте нет и на эстампаже от мнимого qbčq (*qybčaq) имелось лишь две последних
буквы – čq и что-то вроде круглой открывающей скобки перед ними, которую изда-
тель принял, очевидно, за перевернутое изображение рунического символа B [б]. Так,
собственно, и на самом камне, в чем, видимо, твердо убедился С. Г. Кляшторный, не
28  Бартольд В. В. [Рец. на] Chavannes É. Documents sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux.
Recueillis et commentés par ~. Avec une carte. SPb, 1903 (Сборник трудов Орхонской экспе-
диции, VI) // Бартольд В. В. Сочинения. В 9 томах. Том V. – М.: Наука, 1968: 316, 350-351.
29  Ашнин Ф. Д. Рамстедт Густав Ион // Большая советская энциклопедия, т. 21, 1975: 455.
30  Ramstedt G. I. Zwei Uigurische Runenschriften in der Nord-Mongolei // Journal de la Société
Finno-Ougrienne, 1913, t. XXX, fasc. 3: 1–63.
31  Рамстедт Г. И. Как был найден Селенгинский камень // Труды Троицко-Кяхтинского от-
деления Приамурского отдела Имп. Рус. географ. об-ва. СПб., 1914, т. IV, вып. 1: 34-49.
32  Там же: 40.
11
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

раз возвращавшийся к памятнику, в частности, со своим монгольским коллегой М.


Шинеху, чтобы преодолеть сомнения и увериться в правильности конъектуры Г. Рам-
стедта33. Очевидно, у таких виднейших востоковедов прошлого, как Й. Маркварт34,
П. Пеллио35, В. В. Бартольд36 и Владимир Федорович Минорский (1877-1966)37, было
достаточно оснований не доверять смелой конъектуре молодого монголоведа Г. Рам-
стедта, и они, не вступая в дискуссию, обошли это место молчанием, оставаясь в
убеждении, что, согласно сообщениям дошедших до нас списков древних рукописей,
этноним кыпчак возник столетиями позже и в совершенно иной местности (об этом
речь пойдет ниже). Полагаем, что эти ученые ни на миг не упускали из виду того
важного для данного случая факта, что тюркское руническое письмо располагало
особой буквой для звука п, по причине чего употребление звонкого б перед глухим
ч совершенно бессмысленно. Иное дело – письмо арабское, где нет букв ни для п,
ни для ч. А потому по-арабски писали и произносили qïfcaq, qïbšaq и пр., подобно
тому как и персов называли fars. Иначе говоря, читать аутентичную тюркскую ру-
нику сквозь очки хронологически далекого иностранного абджада неверно в корне.
Если в древнетюркский текст постараться не вносить ничего недревнетюр-
скского, а следовать букве и аналогии других надписей, то приведенный фрагмент
можно прочесть гораздо проще и убедительнее:
…[M]Wi;Am§JzÔv;iP;Ahlifrwt;smRLv:LiJgl;qcr[isf]rwt
Tür[k-si]r čaq älig yïl olurmïš. türk ilinä altï otuz yašïma ädi[m]…
Тюр[ки-сиры] властвовали целых (аж, ровно) пятьдесят лет.
В стране тюрков в двадцать шесть лет я был…
Недавно от Игоря Валентиновича Кормушина мы получили цифровое цветное
фото камня в натуре и его черно-белое фото, выполненное после нанесения на его
поверхность копировальной сажи перед изготовлением эстампажа. Особенно ценно
первое. В том месте 4-й строки, где предполагался знак B [б], действительно имеется
вертикальное дугообразное углубление, однако обращено оно в противоположную
сторону и является частью длинной межслоевой эрозионной канавки, проходящей
через три строки, а в данном случае – ровно посередине между знаком c [ч] и пред-
шестующим ему поврежденным знаком r [р]. Последний на черно-белом снимке не
читается, но на цветном виден отчетливо.
Три предыдущих знака практически не различаются, но для слова türk восста-
новление последней буквы не проблема, так как оно тут же повторяется в том же на-
писании, а для первых двух букв слова sir мы имеем необходимые аналоги написания
сочетания türk sir в других памятниках.
Нам остается лишь искренне поблагодарить Игоря Валентиновича Кормушина
за профессиональный снимок высокого разрешения, выполненный при необходи-
мом боковом освещении, и порадоваться тому, что спустя сто лет неудачная гипотеза
Г. Рамстедта опровергнута.
33  Кляшторный С. Г. Кипчаки в рунических памятниках // Turcologica, 1986: К восьмидеся-
тилетию академика А. Н. Кононова. – Л.: Наука, 1986: 153-154.
34  Marquart J. Ueber das Volkstum der Koma­nen. – Berlin, 1914: 102 сл.
35  Pelliot P. A propos des Comans // Journal Asia­tique, 11 série, t. 15 (1920), 125-185, в частно-
сти 148-149.
36  Bartold W. Kıptschaken // Enzyklopaedie des Islām / Hrsg. von M. Th. Houtsma, R. Basset
und T. W. Arnold, Leiden, Bd. 2, 1927: 1099; Кипчаки // Сочинения. Т. V. – М.: Наука, 1968:
550-551.
37  Hudud al-’Alam. The regions of the world: A Persian geography 372. A. Н. – 982 A. D. /
Translated and explained by V. Minorsky; with the preface by V. V. Barthold. – London, 1937:
12
Введение

Вернемся, однако, к ближайшим перипетиям в некритичном использовании


его гипотезы. Когда авторитет Г. Рамстедта достиг апогея, а в популяризаторских
сочинениях возобладала тенденция безоглядного удревнения национальной истории,
многие не то что забыли или не пожелали вспоминать, но, похоже, оказались вооб-
ще не в курсе дела, что в данном случае с самого начала имела место сомнительная
конъектура. И в таком повороте мнений немаловажную, а может быть, и решающую
роль сыграла указанная громкая статья Сергея Григорьевича Кляшторного о кыпча-
ках в рунических памятниках38.
Остановимся на этой статье подробнее. Вначале автор признает: “Совмест-
ное упоминание тюрков и кипчаков в контексте, указывающем на их политический
союз и военное единство (вместе властвовали над уйгурами), никак не проясняет-
ся сведениями других источников... Надписи в честь Кюль-тегина и Бильге-кагана
(Кошоцайдамские памятники) называют рядом с türk bodun «тюркским племенным
союзом» лишь многочисленный и могущественный племенной союз токуз-огузов, –
но тут же утверждает обратное: – Именно вождь «десяти уйгуров» и глава «десяти
огузов», Элетмиш Бильге-каган, называет время существования второго Тюркского
каганата (681-744) десятилетием [пятидесятилетием. – А. Г.] господства над уйгура-
ми «тюрков и кыбчаков»”39.
Откуда, кроме данной конъектуры, берутся в рунических памятниках кыпчаки?
Из слитного сочетания тюрки-сиры, которое, по аналогии с надуманным сочетанием
Г. Рамстедта tür[k] [qy]bcaq, превращается в присоединительное перечисление двух
разных племен «тюрки и сиры»:
“Пока Тоньюкук рассказывает о времени, предшествующем образованию кага-
ната (подчинение Китаю), он, так же как и автор Кошоцайдамских текстов, упомина-
ет лишь «тюркский племенной союз». Но с момента восстания тюрков и образования
тюркского государства в «земле Отюкен», то есть после переселения в Хангай, в
Северную и Центральную Монголию, обозначение türk bodun «тюркский племенной
союз» заменяется обозначением türk sir bodun «тюркский и сирский племенной союз
(племенные союзы)» (Т. 3, 11, 60-62). Коренная территория второго Тюркского кага-
ната, Отюкенская чернь, названа «страной племенного союза (племенных союзов)
тюрков и сиров» (Т. 3, 11, 60), но её властелин именуется «тюркским каганом» (Т. 58).
Вождя сиров в разрушенном контексте упоминает памятник из Ихе Хушоту, близкий
по времени Кошоцайдамским текстам. Там он назван sir irkin «иркин сиров»40. В за-
ключительной строке надписи Тоньюкука (Т. 62) «племенной союз тюрков и сиров»
и «племенной союз огузов» поименованы как два отдельных объединения41”.
Пересказывая таким образом содержание надписи, С. Г. Кляшторный с самого
начала грешит против истины, ибо никакой исторической замены названия «тюрк-
ский племенной союз» на название «тюркский и сирский племенной союз (племен-
ные союзы)» в памятнике нет. И для того, чтобы в этом убедиться, достаточно лишь
не уклоняться от буквы и смысла строк 3-4: Türk bodun ölti, alqïntï, yoq boltï. Türk
sir bodun yärindä bod qalmadï ‘Тюркский народ ослабел (умер), обессилел, сошел на
38  См., напр.: Рәҹәбов Ә., Мәммәдов Ј. Орхон-Јенисеј абидәләри. – Бакы: Јазыҹы, 1993: 136,
145, 149.
39  Кляшторный С. Г. Кипчаки в рунических памятниках // Turcologica, 1986: К восьмидеся-
тилетию академика А. Н. Кононова. – Л.: Наука, 1986: 154.
40  Clauson G., Tryjarski E. The inscription at Ikhe Khushotu // Rocznik Orientalistyczny, 1971, t.
34. № 1: 22; Tekin T. A grammar of Orkhon Turkic. – Bloomington, 1968: 258, 294.
41  Кормушин И. В., Насилов Д. М. За научное глубокое изучение древнетюркских руниче-
ских памятников // Советская тюркология, 1972, № 5: 141-142.
13
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

нет. В стране народов тюрков-сиров (?) не осталось (государственного) организма’42.


Здесь сочетания тюрк бодун и тюрк-сир бодун указывают на один и тот же народ.
Только во втором случае подчеркивается его некая дополнительная характеристика,
которую мы покажем ниже.
“Однако, – вопреки текстам продолжает С. Г. Кляшторный, – племена сиров
несколько иначе, чем надпись Тоньюкука, упоминает и памятник в честь Бильге-ка-
гана. Его преамбула, впервые правильно прочитанная Т. Текином, содержит обраще-
ние кагана к подданным, сохранившееся не полностью: [türk?] [al]ty sir toquz oγuz
eki ädiz kerekülüg begleri boduny... «... О, живущие в юртах беги и простой народ...
[тюрков?], [ше]сти (племён) сиров, девяти (племён) огузов, двух (племён) эдизов!»
(БКб 1)”43, – завершает цитирование источников С. Г. Кляшторный44.
Здесь, на наш взгляд, тоже не все бесспорно. Начнем с приведенных цитат.
В чтение цитируемого места памятника Кули-чуру в Ихе Хушоту, строки 21, 26
первоиздателями Владиславом Людвиго­ви­чем Котвичем (1872-1944) и Александром
Николаевичем Самойловичем (1880-1938), а также Платоном Михайловичем Мелио­
ранским (1868-1906)45 турецкий тюрколог Талят Текин, сэр Джерард Лесли Макинс
Клосон (1891-1974) и польский тюрколог Эдвард Трыярски внесли убедительное
уточнение.
У Т. Текина читаем:
ärtäbär özī kälti. sir irkin oγlī yigän čor kälti / El-täbär özi kälti. Sir İrkin oglı Yigän
Çor kälti… [y]äk t[igi]n kälti, tad[ïqïŋ? …] čorïŋ oγlī yigän čor kälti > tigin kälti, T[ar]d[uş
Işbara Bilgä Küli] Çoruŋ oglı Yigän Çor kälti
‘the Governor himself came; Yigän Čor, the son of Sir Irkin, (also) came… Prince
Yäk came; Yigän Čor, the son of Tadïk (?) > Tardush Čor, (also) came’46
“Пришел сам правитель. Пришел Йигян-чур, сын сирского иркина… Пришел
принц Йек; Пришел (также) Йигян-чур, сын Тадык(?)-чура > Пришел тигин, пришел
Йигян-чур, сын тардушского советника Бильге Кули-чура”.
Имя собственное Еркин, предложенное первоиздателями, Т. Текин, а вслед за
ним Дж. Клосон и Эдвард Трыярски считают титулом, и потому упомянутый Йигян-
чур представляется не сыном Еркина, а сыном сирского иркина (князька, главы, рас-
порядителя удела, вождя подчиненного племени), сыном Тад[ык]-чура > сирского
иркина и тардушского ышбары (наместника, правителя, распорядителя) Бильге Ку-
ли-чура, где иркин – князёк, глава, распорядитель удела, вождь подчиненного племе-
ни < монг. еркин ‘высший, верховный’47.
42  Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности: Тексты и исследования. – М.-Л.:
Изд-во АН СССР, 1951: 56, 61, 65.
43  Tekin T. A grammar of Orkhon Turkic. – Bloo­mington, 1968: 243.
44  Кляшторный С. Г. Кипчаки в рунических памятниках // Turcologica, 1986: К восьмидеся-
тилетию академика А. Н. Кононова. – Л.: Наука, 1986: 154-155.
45  Kotwicz W., Samoilovitch A. Le monument turc d’ Ikhe-khuchotu en Mongolie centrale //
Rocznik Orientalistyczny, 1928, 4: 60-107; Мелиоранский П. М. Памятники древнетюрк-
ской письменности Монголии и Киргизии. – М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1959: 28-29;
Clauson G., Tryjarski E. The inscription at Ikhe Khushotu // Rocznik Orientalistyczny, 1971,
t. 34. № 1: 22.
46  Tekin T. A grammar of Orkhon Turkic. – Bloomington, 1968: 258 / İstanbul, 2003: 226.
47  Rásonyi L. Sur quelques catégories de noms de personnes en turc // Acta Linguistica Academiae
scientiarum Hungaricae, t. III, fasc. 3-4, Budapest, 1955: 336-337; со ссылкой на: Андриевич
В. К. История Сибири, ч. ІІ. – СПб., 1889: 182, где Иркин – имя собственное: “киргизскіе
князцы Иркинъ и Ереняковъ”; см. также репринт: Андриевич В. К. История Сибири, в 2
частях. – СПб.: Альфарет, 2009
14
Введение

Сарткожа Каржаубай предложение itlk;Rvcngij;iLxv;nkri;ris [sir irkn oγlï


yign čor klti] читает как Esir irkin oγly, Jigen-čor kelti и на казахский язык переводит
как Есір-Еркінұлы Жиен-чор келді “сын Есир-Еркин Йиген-чур пришел”48, где в ре-
конструированном составном титульном имени Йиген-чура, сына Кули-чура, автор
усматривает словосочетание есір-еркін – титул “одного из шести тронных правите-
лей”, ибо “Тюркский каганат, – согласно авторской концепции, – состоял из шести
племенных объединений: тогуз-огузов, тюргешей, отуз-огузов, басмылов, кыпчаков,
карлуков. Эти объединения были известны как шесть «есиров» (шесть тронов), а их
ставки назывались «алачу», отсюда идет обозначение «алашу», «алаш»”, а их язык
был “языком кыпчакского диалекта”49. В реконструированном Сарткожой Каржауба-
ем слове есир, не зафиксированном в тюркских рунических текстах, мы подозреваем
фонетически вероятное тюркское särir < араб. sarīr ‘трон’ < sar ‘главный; глава’,
однако заимствование этого арабского слова для данного региона в эпоху господства
китайской административной номенклатуры вряд ли объяснимо. Ибо даже иранизм
sär ‘голова, глава’ от того же арабского корня в этих памятниках еще отсутствует.
Цитата из памятника Бильге-кагану изложена С. Г. Кляшторным по Т. Текину,
но предвзято – в пользу предпринятой реконструкции.
У Талята Текина – и в приложении к грамматике, и в вышедшей тридцатью
годами позже его повторной публикации, и в переиздании последней – текст преам-
булы отражает пропуск в 14 знаков и в перечне народов не содержит произвольной
вставки [türk?] [тюрков?], прибавленной С.Г.Кляшторным:
qanïm türük bilgä [kaγan……………]tï sir, toquz oγuz, ekī ädiz käräkülüg bäglärī
bodunī
‘My father Turkish Bilge Kagan ………… … O nomadic lords and peoples of the…
Sir, Tokuz-Oguz and Eki-Ädiz! / Babam Türk Bilge (Hakan) …………… (al)tï Sir, Dokuz
Oğuz, İki Ediz çadırlı beyleri (ve) halkı’50
‘Мой отец тюркский каган Бильге …… …….. О живущие в юртах беги и народ
(шести) сиров, девяти огузов, двух эдизов’.
Кстати, предлагаемое Т. Текином käräkülüg ‘çadırlı’ (‘имеющие шатры, живу-
щие в шатрах’) > ‘nomadic’ (‘кочевые’), судя по производной основе käräkü, kärägü
‘кереге – деревянная решетка цилиндрического остова юрты’, буквально означает
‘предназначенное для изготовления деревянных решеток юрт’, с невероятной натяж-
кой – ‘живущий в кереге’, что бессмысленно. В свете этого чтение и толкование Т.
Текина представляется надуманным. На наш взгляд, здесь уместнее видеть типичные
для тюркской руники определения kür ‘смелый, отважный’ и külüg ‘славный, знаме-
нитый’: [al]tï sir, toquz oγuz, eki ediz kür, külüg begleri, bodunï ‘отважные, славные беги
и народ шести сиров, девяти огузов, двух эдизов’, что, к тому же, хорошо подходит
к торжественному стилю эпитафии. Что касается отмечаемого здесь пропуска в 14
знаков, то на этом месте С. Е. Малов ясно читал еще 8 знаков, игнорировать которые
тоже некорректно:
ivDvB;irlgâ;glwkrkndij;ÚxvzqvÔ;risiÔ...L;iÔm;AO...Agliâ
Согласно данному изначально более полному воспроизведению преамбулы па-
мятника Бильге-кагану С. Е. Маловым, конъектуру С. Г. Кляшторного текст вместить
48  Қаржаубай С. Орхон мұралары: Тарихнамалық-деректанулық талдау (Тарихи-танымдық
эт­но­графиялық әдебиет). 1 кітап. – Астана: Күл­тегін, 2003: 233, 235.
49  Жолдасбеков М., Сарткожаулы К. Атлас орхонских памятников. – Астана: Күлтегін,
2006: 10, 15 сл.
50  Tekin T. A grammar of Orkhon Turkic. – Bloomington, 1968: 243, 275; Tekin T. Orhon
Yazıtları. – Ankara, 1988: 36-37; İstanbul, 1998: 62-63.
15
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

не может, тем более с вероятным определением-числительным, и логично читается с


внесенной нами поправкой следующим образом:
bilgä [kaγan učtï. bu]nda amtï ol[urmïš al]tï sir, toquz oγuz, eki ädiz kür külüg bägläri
bodunï
‘Бильге-каган [скончался. Сидящие] здесь сейчас отважные, славные беги и
народ [шес]ти сиров, девяти огузов, двух эдизов’.
Как бы мы ни толковали те немногие фразы тюркских рунических текстов, где
имеется слово сир, факт остается фактом: термин сир зафиксирован, и употреблен
он двояко: либо в сочетании тюрк-сир (Тоньюкук 3: Türk bodun… Türk sir bodun; То-
ньюкук 60-62: Türk sir bodun ‘народ тюрков… народ тюрков-сиров51), либо самосто-
ятельно – сир – вместо этнонима тюрк, вместо сочетания тюрк-сир или же вместо
синонимичного ему сочетания табғачдакы тюрк (Моюн-чур 32: табғачдакы оғуз
тӱрк ‘табгачские (подданные) огузы и тюрки’52).
Добавим еще одно упоминание сиров – в 20-й строке Тэсинской стелы, на ее
южной стороне, где после надписи, у основания камня, помещена тамга кагана ,
которому эпитафия посвящена:
iÄÔRJvB;iÔRv;vBnigtiânswglâiovuõrgl;rsl
e
l sir ilgerü qondï, belgüsin, bitigin bu urtï, bu jaratdï
“Пред страной сиров он поселился, свой знак (свою тамгу), свои письмена сии
выбил, сие соорудил”, – говоря так, составитель эпитафии, завершая ее, недвусмы-
сленно указывает на сами эти надпись и тамгу, на эту самую стелу и на это самое
место, где она и поставлена, – “перед страной сиров”, т. е. тюрков-сиров – сиро-под-
данных тюрков. Теперь можно уверенно решать, в какой стороне от стелы на тот мо-
мент лежала эта “страна сиров”, т. е. тюрков-сиров, и в какой были владения нашего
кагана.
Издатель надписи С. Г. Кляшторный переписал эту строку надежно, но, к со-
жалению, не связал слово belgüsin ‘свой, его знак’ со стоящей рядом тамгой и не учел
двух грамматических моментов: а) слово ilgerü ‘вперёд’, перен. ‘на восток’ высту-
пает здесь в роли послелога со значением ‘впереди (чего), перед (чем), при (чем), у
(чего)’; б) после первого местоимения bu ‘это, сие, этот, сей’ стоит разделительный
знак “;”, а это значит, что первое местоимение bu относится к предыдущим опреде-
ляемым им словам, т. е. оно не может быть отнесено в качестве наречия к помещен-
ному за ним глаголу. Поэтому-то Сергей Григорьевич, нарушив синтагматическое
членение, истолковал строку несколько иначе и с вопросом. А из-за этого и возникли
высказанные им на основании неточного перевода недоуменные предположения о
заложении ставки на Востоке. Ср. транскрипцию и перевод издателя:
elser ilgerü qondy belgüsin bitigin bu urty bu jaratdy
“На востоке, в Эльсере (?) он поселился. Свои знаки и свои письмена так пове-
лел выбить, так соорудить”53.
Возвратимся к смыслу термина сир тюркских рунических текстов. Вопрос, если
смотреть в корень, – в сущности его отношения к термину тюрк. А оно, как видим из
примеров, совершенно такое же, как у относительного прилагательного табғачдакы
к этнонимам тӱрк и оғуз – атрибутивное, при самостоятельном же употреблении –
51 Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности: Тексты и исследования. – М.-Л.:
Изд-во АН СССР, 1951: 56, 61, 64, 65, 70.
52 Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности: Тексты и исследования. – М.-Л.:
Изд-во АН СССР, 1951: 33, 37, 42.
53 Кляшторный С. Г. Тэсинская стела (Предва­рительная публикация) // Советская тюрколо-
гия. 1983, № 6: 87-88.
16
Введение

заместительное, но во всех случаях значение у термина сир одно: ‘сирский, табгач-


ский, китайский подданный’. Именно поэтому сиро-подданным тюркским вождям,
зятьям китайских императоров, сыновьям и внукам китайских принцесс, и ставились
по высочайшему распоряжению китайских императоров китайскими каменотесами
при участии согдийских резчиков надгробные памятники с китайскими и тюркски-
ми надписями, водружаемые на каменных черепахах китайского образца, а самими
тюрками – их подражания. Особого – отличного от тюрков – “сирского племенного
союза” не существовало. Иначе хоть в какой-нибудь из многочисленных надписей,
повествующих о судьбах, больших и малых победах и поражениях тюрков, воо-
бражаемые нетюрки-сиры, иллюзорные сиры-кыпчаки непременно оказались бы в
качестве их конкретно поименованных союзников или же врагов, тем более что ни
призрачных союзников-теней, ни безымянных врагов-призраков история вообще и, в
частности, история древних тюрков не знает.
Важным аргументом в пользу существования в древнетюркскую эпоху пле-
менного союза под названием кыпчак сторонники этого мнения считают упоминание
кыпчаков в сочинениях арабских авторов примерно того же века, т. е. в сочинениях
чуть ли не очевидцев. Кто эти авторы и что это за источники?
Историки знают, что в хронологизации древних письменных памятников и
излагаемых ими данных наиболее типичной грубой ошибкой является безоглядная
датировка сообщения годами жизни автора или составления сочинения, сохранив-
шегося, увы, в позднем списке. Именно таков, на наш взгляд, промах с датировкой
“древних” сообщений о кыпчаках и некоторых других более поздних племенах.
Достоверно известно, что мусульманский географ иранского происхождения
Абу-ль-Касим Убайдаллах ибн Абдаллах ибн Хордадбех (ок. 820 – ок. 885, или
892, или 912/913), переводчик «Руководства по географии» (Γεωγραφικὴ ὑφήγησις)
Птолемея и автор «Китаб ал-масалик ва-л-мамалик» («Книги путей и стран», не
позже 885/886 года), служил “начальником почты и осведомления” провинции Джи-
бал (Северо-Западный Иран). Со спецификой этой его службы было связано состав-
ление докладов о маршрутах и местностях, по которым они пролегают. И именно на
это обстоятельство обычно ссылаются, подчеркивая сугубую достоверность излага-
емых им сведений, упуская из виду, что оригинал сочинения не сохранился, а име-
ющиеся в нашем распоряжении списки моложе оригинала на 300-350 лет, в течение
которых копиисты и сочинители могли на свое усмотрение исправлять текст, удаляя
или изменяя непонятное и добавляя актуальные на момент переписывания факты.
Оксфордская рукопись издана Барбье де Мейнаром (1826-1908) в 1865 году по
копии, законченной в четверг 12 реджеба 630 г. х. (май 1232). Наиболее ранняя и бо-
лее исправная рукопись, обнаруженная в Египте шведским арабистом де Ландбергом
и изданая в 1889 году голландским арабистом Михаэлом Яном де Гуе (1836-1909),
датируется концом XII века, а некоторые части утраченного оригинала восстанав-
ливаются по цитатам в сочинениях аналогичного возраста54. Это означает, что после
составления оригинала текст в первом случае “исправлялся” лет 350, а во втором –
лет 300, что не намного меньше, даже в плане объективного изменения описываемой
историко-географической обстановки.
Другой нарративный источник – «Послание Фатху б. Хакану о достоинствах
тюрков и остального халифского войска» естествоведа, теолога и писателя Абу
Усмана Амра ибн Бахра ал-Джахиза (781-868/869), уроженца Басры. Написанное
54 Велиханова Н. Предисловие // Ибн Хордадбех. Книга путей и стран / Перевод с араб-
ского, комментарии, исследование, указатели и карты Наили Велихановой. – Баку: Элм,
1986: 3-4, 17-18, 28-29.
17
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

изначально для халифа ал-Му’тасима (833-842), а затем дополненное и отосланное


ал-Фатху б. Хакану, послание дошло до нас в списке ХІІІ века55.
Следующий нарративный памятник – сочинение неизвестного персоязычно-
го автора «Худуд ал-алам мин ал-Машрик ила-л-Магриб» («Книга о пределах
мира от востока к западу», букв. «Границы мира…»), датируемое 982/983 годом и
известное по списку, который в 1892 году в Бухаре обнаружил ориенталист Алек-
сандр Григорьевич Туманский (1861-1920), успевший самостоятельно подготовить
к опубликации лишь сведения о Восточной Европе56. Владимир Федорович Минор-
ский, который издал памятник полностью в английском переводе с подробнейшими
комментариями, в самом списке обнаружил дату списка – 656 г. х. / 1258 г. н. э.57
Следом идут написанная примерно в то же время книга «Ахбар ал-булдан»
(«Известия о странах») персидского географа Ахмада ибн Мухаммада ибн Исхака
ал-Хамадани, прозываемого Ибн ал-Факих, собственно – ее глава «О тюрках», по
т.  н. Мешхедской рукописи XIII в., хранящейся в библиотеке при гробнице имама
Али ибн-Ризы в городе Мешхеде в Иране с 1656/1657 г., и «Книга о превосходстве
тюрков над остальными воинами и о достоинствах высочайшего султанского
Присутствия» писателя XI в. Абу-л-Ала Ибн Хассула. Обе (вторая тоже сохрани-
лась в поздней копии) доступны по изданию азербайджанского ориенталиста Фарды
Махаррамовича Асадова, которому следует недавняя алматинская публикация58.
Самый пространный из ранних нарративных источников – сочинение «Зайн
ал-ахбар» – «Украшение историй», которое написал Абу Са’ид Абд-л-Хай ибн За-
ххак Гардизи в 1050-1052 гг. Его довольно поздний список обнаружил в Туркестане
и издал В. В. Бартольд, а уже в наше время – по двум спискам: кембриджскому (1682
г.) и сделанному с него оксфордскому (1782 г.) – опубликовала со своими коммен-
тариями Л.  М.  Епифанова, ученица Альфреда Карловича Арендса (1893-1977), по
машинописи законченного им перевода59.
55 Мандельштам А. М. Характеристика тю­рок IX в. в «Послании Фатху ибн Хакану» ал-
Джахиза // Труды Института истории, археологии и этнографии АН КазССР, т. I. – Алма-
Ата, 1956; Зайончковский А. Старейшие арабские хадисы о тюрках // Тюркологический
сборник. – М., 1966: 194-201; Асадов Ф. М. Арабские источники о тюрках в раннее сред-
невековье. – Баку: Элм, 1993: 56-102.
56 Туманский А. Г. Заново открытый персидский географ Х века и его сообщения о сла-
вянах и русах // Записки Восточного отделения Императорской академии наук, вып. Х,
1896. – СПб., 1897: 121-137.
57 Hudud al-'Alam. The Regions of the World. A Persian Geography 372 A H. – 982 A.D. / Trans-
lated and explained by V. Minorsky; with the preface by V. V. Barthold. – London: Luzac, 1937:
VII; репринты: London: Luzac & Company, 1970; Delhi: Indus Publications, 1980; Frankfurt:
Inst. for the History of Arabic-Islamic Science, 1993; фрагменты по-русски: Худуд ал-'алам
/ Пер. с персидского З. Н. Ворожейкиной // Материалы по истории киргизов и Киргизии.
Вып. I. – М.: Наука, 1973: 35-44.
58 Асадов Ф. М. Арабские источники о тюрках в раннее средневековье. – Баку: Элм, 1993:
56-102, 43-56, 103-118; ср.: Ибн ал-Факих. Китаб ахбар ал-булдан // История Казахстана
в арабских источниках. Т. ІІ. Арабские географы и путешественники IX-XII вв. Вступ.
статья, перевод с арабского, комментарии, тексты и факсимиле Б. Е. Кумекова, Р. Б. Ку-
мековой. Отв. ред. А. К. Муминов. – Алматы: Дайк-Пресс, 2010: 70-81.
59 Бартольд В. В. Извлечение из сочинения Гардизи Зайн ал-ахбāр. Приложение к Отчету
о поездке в Среднюю Азию с научною целью. 1893-1894 гг. В его же труде: Туркестан в
эпоху монгольского нашествия, ч. І. Тексты // Записки Императорской академии наук по
историко-филологическому отделению, сер. VIII, т. І, № 4. – СПб., 1897: 78-126. Пере-
издание: Бартольд В. В. Сочинения. В 9 томах. Т. VIII / Подготовил О. Ф. Акимушкин.
18
Введение

Все названные, а также другие близкие к ним по времени написания произве-


дения если не повторяют в вариациях, то по крайней мере в некоторой своей части
перекликаются с сообщениями Ибн Хордадбеха. В целом дело обстоит так, что, буду-
чи составленными в домонгольскую эпоху, изначально они действительно отражали
современную им ситуацию в мире, но их последователи – на злобу дня – непременно
актуализировали картину и синхронизировали перерабатываемые тексты с собствен-
ными географическими и иными представлениями. И затруднение для нас сегодня
состоит именно в том, чтобы от первоначального образа действительности, тоже не
идеально точного, отделить всяческие наслоения.
Некоторое исключение составляют не претерпевшие серьезных искажений
труды географов, обычно сопровождавшиеся картами: «Китаб сурат ал-ард» («Кни-
га картин земли», 833- 847 гг., единственный список сохранился в библиотеке Страс-
сбургского университета) математика и астронома Мухаммеда ибн Мусы ал-Хорез-
ми (783-850), совершившего в 840-х годах экспедицию к хазарам, «Китаб ал-маса-
лик ва-л-мамалик» («Книга путей и стран», составлена в 943-965 гг.) Ибрагима
ибн Мухаммеда ал-Истахри60 и «Сурат ал-ард» («Картина земли», иначе «Китаб
ал-масалик ва-л-мамалик», завершена в 977 г.) его ученика Абдул-Касим-Муха-
меда ибн Хаукаля, уроженца Мосула, и труды географа ХІІ века ал-Идриси.
Более всего в смысле сохранности повезло последнему из них – Абу Абдалла-
ху Мухаммеду ибн Мухаммеду ибн Абдаллаху ибн Идрису ал-Хаммуди ал-Ха-
сани, или кратко аш-Шерифу ал-Идриси (1100-1165), родившемуся и умершему в
Сеуте, на африканском побережье Гибралтара (совр. Марокко), но жившему в Испа-
нии и большей частью в Палермо на Сицилии. Там он руководил составлением для
сицилийского короля Роджера ІІ детальной карты мира, отлитой из серебра в виде
диска, и бумажных карт, в пояснение к которым написал книгу «Нузхат ал-муштак
фи-хтирак ал-фак», обобщив сведения, с одной стороны, итальянских и иных евро-
пейских географов, а с другой – арабских и персидских, да и листовую карту «Charta
Rogeriana» он сориентировал по популярному европейскому стандарту тех времен
– севером вниз. По имени мецената она известна как «Китаб Руджжар», или «Ал-
Китаб ар-Руджжари» («Книга Рожера»), лат. «Tabula Rogeriana». Игнатий Юли-
анович Крачковский (1883-1951), автор фундаментальной истории географической
литературы арабов, ее название перевел как «Развлечение истомленного в странст-
вии по области»61. У Ирины Геннадиев­ны Коноваловой сочинение ал-Идриси, ис­
следованное и изданное с опорой на его современное издание в 9 частях62, получило
Отв. ред. А. С. Тверитинова. – М.: Изд-во вост. лит., 1973: 23-62; о датировке: Абу Са'ид
Гардизи. Зайн ал-Ахбар / Пер. А. К. Арендса. Введение, комм. и указ. Л. М. Епифановой.
– Ташкент: Фан, 1991: 8-9.
60 Крачковский И. Ю. Арабская географическая литература // Избранные сочинения, т. IV.
М.-Л.: Вост. лит., 1957: 194-198.
61 Крачковский И. Ю. Арабская географи­ческая литература // Крачковский И. Ю. Избранные
сочинения. В 6 томах. Т. IV. – М.-Л, 1957; репринт: М.: Вост. лит., 2004: 281-299.
62 Al-Idrisi. Opus geographicum sive Liber ad eorum delectationem qui terras peragrare studeant
/ Consilio et auctoritate E. Cerulli, F. Gabrieli, G. Levi Della Vida, L. Petech, G. Tucci. Una
cum aliis ed. A. Bombaci, U. Rizzitano, R. Rubinacci, L. Veccia Vaglieri. Fasc. I-IX. – Neapoli;
Romae, 1970-1984; раздел Восточной Европы готовили краковский ориенталист Тадеуш
Левицкий (1906-1992), уроженец Львова, один из издателей Ибн-Фадлана по-польски и
автор труда «Polska i kraje sąsiednie w świetle “Księgi Rogera”, geografa arabskiego z XII w.
al-Idrīsīʾego», Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1945, и болгарский османист Борис
Христов Недков (1910-1975), автор исследования «България и съседните земи в геогра-
фията на Идриси», София, 1960.
19
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

название «Отрада страстно желающего пересечь мир»63. На указанное итальянское


издание, переводы и обстоятельные труды И.  Г.  Коноваловой при публикации 10
фрагментов из ал-Идриси по-русски опирались и наши коллеги Булат Ешмухаме-
дович Кумеков и Райхан Булатовна Кумекова64. Что касается бумаж­ных карт (сохра-
нившаяся парижская уменьшенная копия, например, состоит из 69 листов – Carte
d’El- Edrisi en 69 feuilles, divisée par climats et sections, manuscrit de la Biblique Royale n°
892 arabe, réduction au cinquième de la grandeur), то они в 1927 году реконструированы
Конрадом Миллером (1844-1933) в виде шести листов размером 47х68 см, а затем
соединены в один лист размером 85х193 см и опубликованы вместе с сопроводитель-
ным текстом65.
В обоих изданных списках «Книги путей и стран» Ибн Хордадбеха конца ХІІ
в. и 1232 г., к авторитету которого аппелируют сторонники орхонских корней кып-
чаков, действительно имеется цитируемый ими список тюркских племен. Приведем
его в контексте с подробным примечанием издателя:
“От Верхнего Нушаджана до столицы хакана тугузгузов – трехмесячный путь
через большие села с плодородными [землями]. Их жители – тюрки. Среди них есть
маги (ал-маджус), которые поклоняются огню, есть и безбожники (занадик). Влады-
ка находится в огромном городе, который имеет 12 железных ворот. Население этого
[города] – безбожники. Левее (т. е. восточнее и северо-восточнее) от них [живут]
кимаки. Напротив них (т. е. южнее) на расстоянии 300 фарсахов находится ас-Син.
Владыка тугузгузов имеет золотой шатер, [находящийся] выше его замка, где могут
уместиться сто человек и который виден [на расстоянии] 5 фарсахов. А владыка ки-
маков в своих шатрах наблюдает за пастбищами. Между Таразом и местами [обита-
ния] тугузгузов – 81 день пути по пустыне.
Страна тюрок-тугузгузов (ал-атрак ат-тугузгуз) – самая обширная из тюрк-
ских стран. Граничат они с ас-Сином, ат-Туббатом и карлуками. [Затем идут] кимаки
(ал-кимак), гузы (ал-гузз), чигили (ал-джигир), тюргеши (ат-туркаш), азкиши (эд-
кеши, азкиш), кыпчаки (хифшах), киргизы (хирхиз), которые имеют мускус, карлуки
(ал-харлух) и халаджи (ал-халадж) [обитающие] по ту сторону реки. Что касается
города Фараба, то там гарнизон состоит из воинов мусульман и тюрок-карлуков”.
[Примечание издателя:] “Перевод этого списка тюркских народов, а также описа-
ние дороги из Марв аш-Шахиджана до Тухаристана с некоторыми примечаниями даны в
МИТТ (144-145)66. Идентичное сведение имеется в Мешхедской рукописи Ибн ал-Факи-
ха (л. 168а); ср. также перечисление тюркских племен у Махмуда Кашгарского (I, 27-28).
Тугузгузы обитали на территории с центром в области Турфана и Гучена; это название,
которое, судя по исследованиям В. Бартольда (V, 569), арабы перенесли на уйгуров, “соб-

63 Коновалова И. Г. Ал-Идриси о странах и народах Восточной Европы: Текст, перевод,


комментарий. – М.: Вост. лит., 1999; изд. 2-е, 2006.
64 Ал-Идриси. Китаб нузхат ал-муштак фи-хтирак ал-фак // История Казахстана в арабских
источниках. Т. ІІ. Арабские географы и путешественники IX-XII вв. Вступ. статья, пере-
вод с арабского, комментарии, тексты и факсимиле Б. Е. Кумекова, Р. Б. Кумековой. Отв.
ред. А. К. Муминов. – Алматы: Дайк-Пресс, 2010: 101-127, 271-322.
65 Weltkarte des Idrisi vom Jahr 1154 n. Ch., Charta Rogeriana / Wiederhergestellt und heraus­
gegeben von Konrad Miller. – Stuttgart: Konrad Mil­ler, 1928: 1 карта + 38 стр.; копия вы-
сокого разрешения доступна в интернете на сайте «American Memory: Map Collections»
Библиотеки Конгресса США.
66 Материалы по истории туркмен и Туркмении / Под ред. С. Л. Волина, А. А. Ромаскевича и
А. Ю. Якубовского. В 2 томах. Т. І. VII-XV вв. Арабские и персидские источники – М.-Л.:
Изд-во АН СССР, 1939: 144-145.
20
Введение

ственно обозначало предшественников уйгуров тюрок-шато (букв. китайский перевод


названия тюрксксго племени чӧль ‘песчаная пустыня’)”; кимаки обитали в среднем те-
чении Иртыша (Бартольд, V, 549); гузы-огузы занимали очень большую территорию к
востоку от Волги до границ Китая с центром в низовьях Сырдарьи (Бартольд, V, 524–
526); джигиры (в тексте ал-джифир), согласно де Гуе, соответствуют чигилям (джикил),
обитавшим на северной стороне Иссык-Куля (Бартольд, V, 204); тюргеши – западные
тюрки – обитали в Семиречье – ставка хакана на р. Чу (Бартольд, V, 579); азгиши в лите-
ратуре известны и как эдкеши; арабские географы (ал-Идриси, Ибн ал-Варди) помещают
их между Алтаем и Балхашом, “Махмуд Кашгарский говорит об азгишах как о неболь-
шом племени, поселившемся в Узгенде и Фергане” (МИТТ, 145); кыпчаки (русские на-
зывали их половцами) – в Западной Европе команы – первоначально обитали западнее
кимаков, живших на Иртыше, затем переселились на запад (Бартольд, V, 350–351); кир-
гизы (хирхиз), жили в верховьях Енисея. В «Худуде» (62) имеется сведение о мускусном
олене, обитающем на одном из отрогов горы, называемой Тулас, в области хирхизов;
карлуки (харлух) в середине VIII в. обосновались в долине Чу, часть их проникла в Туха-
ристан: «Махмуд Кашкарский объединяет карлуков вместе с гузами под названием тур-
кмен» (Бзртольд, V, 547; см. также Шаниязов); халаджи, судя по ал-Истахри (254), еще
«в древние времена» проникли на территорию современного Афганистана, где занимали
территорию между Систаном и Индией; впоследствии ассимилировались с афганцами
(Бартольд, V, 603; Массон, Ромодин. Афганистан, I. 270-276)”67.
Тот же список по «Ахбар ал-булдан» («Известия о странах») ал-Факиха в
сбивчивом, как видно из транскрипции, пересказе какого-то источника:
“Страны тюрок суть токузогузы, страна их самая обширная из тюркских, с ней
граничит Китай и Тибет, (затем) карлуки, кимеки, огузы, джикили (ал-дж‘р), пече-
неги (ал-бджтāк), тюргеши, азкиши (аркш), кипчаки (­x̮шфаx̮) и кыргызы (x̮рx̮ӣз), у
которых есть мускус. Она (область) карлуков и халаджей находится по эту сторону
реки”68. Заметим, в названиях джикилей, печенегов и азкишей допущены диакри-
тические описки, а в названии кыпчаков вообще несуразица – переставлены буквы.
У писателей ІХ в. Тамима ибн Бахра ал-Муттава‘и (пересказ в «Извести-
ях о странах» Ахмада ибн Мухаммада ибн Исхака ал-Хамадани, прозываемого Ибн
ал-Факих, по т. н. Мешхедской рукописи XIII в., в переводе Ф. М. Асадова, с уче-
том английского издания В. Ф. Минорского) и Саллама ал-Тарджумана (пересказ в
«Книге путей и стран» Ибн Хордадбеха в переводе Н. Велихановой) ни этого списка
вообще, ни кыпчаков в частности нет69.
67 Ибн Хордадбех. Книга путей и стран / Пе­ре­вод с арабского, комментарии, исследование,
указатели и карты Н. Велихановой. – Баку: Элм, 1986: 65-66, 185.
68 Ибн ал-Факих. Китаб ахбар ал-булдан // История Казахстана в арабских источниках. Т.
ІІ. Арабские географы и путешественники IX-XII вв. Вступ. статья, перевод с арабского,
комментарии, тексты и факсимиле Б. Е. Кумекова, Р. Б. Кумековой. Отв. ред. А. К. Муми-
нов. – Алматы: Дайк-Пресс, 2010: 71-72.
69 Minorsky V. Tamim ibn Bahr's journey to the Uyghurs // Bulletin of the School of Oriental
and African Studies of University of London, vol. XII, pt. 2, 1948: 279-305; Асадов Ф. М.
Арабские источники о тюрках в раннее средневековье. – Баку: Элм, 1993: 45-48, прим.
130-137; Ибн Хордадбех. Книга путей и стран / Перевод с арабского, комментарии, ис-
следование, указатели и карты Н. Велихановой. – Баку: Элм, 1986: 65-66, прим. 333-335;
История Казахстана в арабских источниках. Т. ІІ. Арабские географы и путешественники
IX-XII вв. Вступ. статья, перевод с арабского, комментарии, тексты и факсимиле Б. Е. Ку-
мекова, Р. Б. Кумековой. Отв. ред. А. К. Муминов. – Алматы: Дайк-Пресс, 2010: 35-37,
38-43.
21
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

Во второй дорожной записке Абу Дулафа Мис‘ара ибн ал-Мухалхила ал-


Хазраджи ал-Йанбу’и (Х в.) о его путешествии в Китай, по т. н. Мешхедской ру-
кописи XIII в., и в «Китаб сувар ал-акалим ас-саб’а» («Книге видов земли») Абу
Зайда Ахмеда ибн Сахля аль-Балхи (850-934) самого перечня тюркских народов
нет, а те тюркские народы, которые они посетили или о которых расспросили, описа-
ны в порядке следования.
Абу Дулаф: ал-Харгах, ал-Тахнах, ан-Наджа, ал-Баджанак, ал-Джикил, ал-
Баградж, Тибет, Кимек, Огуз, Токузогуз, Кыркыз, Карлук, Хутлух, ал-Хитан70, –
кыпчаков нет.
Ал-Балхи: хазары, булгары, печенеги, внутренние башкиры, огузы, кимеки,
токузогузы, кыргызы, карлуки / тюрки-карлуки71, – кыпчаков нет.
В «Сурат ал-ард» Ибн Хаукаля (по ал-Истахри) при описании маршрутов
список представлен: Рум, Армения, Алан, Арран, Сарир, Хазар, земли русов, булгар,
славян и племени тюрк, государство Син… земли токузогузов, кыркызов, кимеков…
“Все тюрки состоят из токузогузов, кыркызов, кимеков, огузов, карлуков, а их язык
один… племя из тюрков огузов… Что касается Хазар, то это название региона, его
столица называется Атил. Атил (также) имя реки, которая течет к ним (хазарам) от
русов, булгар и впадает в Хазарское море… Язык хазар отличен от языка тюрок и
персидского языка. На их (хазар) язык не похож ни один из языков народов”72, – кып-
чаков и даже печенегов нет.
У Гардизи названы тюрки – потомки Яфета: Гуз, Халлух (по В. В. Бартольду,
карлук и река их поселения Каллук, приток Сурхана) и Хазар и их потомки. Причем
тюркские титулы китайского и монгольского происхождения (хакан, ябгу / джабгу,
шад, хатун, тутук) представляет как имена собственные: Хакан, Ябагу / Джабгуе,
Шад, Хатун, Тутук). Описываемые особо народы (их вожди) идут в слудующем по-
рядке: халлухи, кимаки (Ими, Имек, Татар, Байандер, Кипчак, Ланиказ [по Й. Мар-
кварту – Нилказ] и Аджлад), ягма, киргизы, саклабы, Башджурт, тугузгузы, тибет-
цы, жители Кашгара, жители Барсхана, тугузгузы (подробно), государство Китай,
жители Хотана, печенеги, хазары (правители – еврейской веры, остальные – как
тюрки-гузы), буртасы, болгары, искили, мадьяры-огнепоклонники, румийцы, ненде-
ры, мардаты, славяне, русы, сериры (христиане и отчасти язычники), аланы, джи-
кили и тюргеши. Закончив рассказ, Гардизи заключает: “Таковы сведения о тюрках,
добытые нами частью из «Путей и государств» Джейхани, частью из книги «Ни-
70 Вторая записка Абу Дулафа. Издание текста, перевод, введение и комментарии
П.Г.Булгакова и А.Б.Халидова. М.: Издательство восточной литературы, 1960: 18-24;
История Казахстана в арабских источниках. Т. ІІ. Арабские географы и путешественники
IX-XII вв. Вступ. статья, перевод с арабского, комментарии, тексты и факсимиле Б. Е. Ку-
мекова, Р. Б. Кумековой. Отв. ред. А. К. Муминов. – Алматы: Дайк-Пресс, 2010: 82-86.
71 Из «Книги видов земли» Абу-Зайда Ахмеда Ибн-Сахль аль-Балхи / Пер. А. Я. Гаркави //
Сказания мусульманских писателей о славянах и русских (с половины VII в. до конца X
века по Р. Х.). – СПб., 1870: 272-278; ср.: История Казахстана в арабских источниках. Т.
ІІ. Арабские географы и путешественники IX-XII вв. Вступ. статья, перевод с арабского,
комментарии, тексты и факсимиле Б. Е. Кумекова, Р. Б. Кумековой. Отв. ред. А. К. Муми-
нов. – Алматы: Дайк-Пресс, 2010: 87-93.
72 Китаб масалик ал-мамалик ал-Истахри / Пер. с арабского Л.  З.  Писаревского; [Китаб]
масалик ал-мамалик ал-Истахри / Пер. с персидского З. Н. Ворожейкиной // Материалы
по истории киргизов и Киргизии. Вып. I. – М.: Наука, 1973: 15-23, 24-34; История Ка-
захстана в арабских источниках. Т. ІІ. Арабские географы и путешественники IX-XII вв.
Вступ. статья, перевод с арабского, комментарии, тексты и факсимиле Б.  Е.  Кумекова,
Р. Б. Кумековой. Отв. ред. А. К. Муминов. – Алматы: Дайк-Пресс, 2010: 94-100.
22
Введение

чтожность земного мира», частью из книги Убейдаллаха б. Хордадбеха, частью из


разных других мест. Возможно, что кроме этих племен есть и другие, но о них нам
не удалось добыть сведения, и автор просит извинить его”73. Материал, как видим,
компилятивный и разновременной.
К прежде процитированным произведениям добавим давно опубликованное
Аристом Аристовичем Куником (1849-1899) и Виктором Романовичем Розеном
(1805-1908), но редко используемое запоздалое лет на сорок сообщение испанского
араба Абу Обейда Абдаллаха ал-Бекри (ок. 1010-1094), автора «Китаб ал-масалик
ва-л-мамалик» («Книги путей и стран», ок. 1068, сохранившийся список – Фран-
ция, Национальная библиотека, рукопись 590574), в котором указывается местообита-
ние кыпчаков в середине – начале второй половины XI века примерно там же: север-
нее печенегов, соседивших с Хорезмом: “Что-же касается до Баджâнâкіа [‫]البجاناكيۃ‬, то
путь в их страны идет от Джорджâніи 12 фарсахов до горы, которая называется го-
рою Ховарезма; и на вершине ее башня, а у подножия ее жилища народа из
Джорджâніи, который имеет там (в жилищах у подножия горы) пашни. И они
(Печенѣги) народ кочующий, который следит за местами гдe выпал дождь и где име-
ется корм. Длина их страны – 30 дней пути, и ширина столько же. На север от них –
страны Джифджâхов [здесь в рукописи следует предполагать описку: ‫ جفجاخ‬джиф­
джа̄х̣ вм. ‫خفجاخ‬х̣ифджа̄х̣], называемых также Кифджâками [‫ قفجاخ‬к̣ифджах̣] на юг –
страны Хазар, на восток – страны Гуззов, и на запад – страны Славян. И все эти на-
роды – соседи Печенѣгов и ведут с ними (Печенѣгами) меновую торговлю”75.
Из приведенных сведений однозначно вытекает, что, как бы ни хотелось кому-то и
мне в том числе обнаружить в письменных памятниках достоверное указание на сущест-
вование в древнетюркские времена племени или племенного союза с названием кыпчак,
приходится отбросить как привнесенные переписчиками и компиляторами все упомина-
ния термина кыпчак – вплоть до момента, когда арабское название Огузской степи
Мафа̄зат ал-ғузз впервые уступило место персидскому наименованию Кыпчако-Поло-
вецкой степи Дешт-и Кыпчак в связи с приходом кыпчаков с берегов Иртыша к пределам
Хорезма в 1030 году, – 65-я строка касыды, панегирической поэмы «Поклон Хорасану»
(стихи 2037-2096) персидско-таджикского поэта, философа и путешественника Абу Му-
ина Насира ибн Хусрау ибн Фариас ал-Кубадияни ал-Марвази (1004-1088), уроженца
Кубадияна (совр. Таджикистан), жившего в Балхе и Газне при дворе газневидских султа-
нов, о чем вкратце со ссылкой на Эдварда Гранвила Брауна (1862-1926) в «Энциклопедии
ислама» засвидетельствовал В. В. Бартольд76. Это событие хронологически коррелирует
с хроникальной записью «Повести временных лет» по Ипатьевскому списку от 1061
года о приходе половцев к границам Киевской Руси и первой битве с ними: В лѣто
6569/1061. Придоша Половци первоє на Руськую землю воєватъ. Всеволодъ же изыи-
де противу имъ мѣсяца февралѧ въ в҃ . [3-й] день и бившимъсѧ имъ. побѣдиша Все-
73 Бартольд В. В. Сочинения. В 9 томах. Т. VIII. – М.: Изд-во вост. лит., 1973: 62.
74 Vernet J. Al-Bakrī, Abū ʿUbayd ʿAbdallāh Ibn ʿAbd Al-ʿAzīz Ibn Muḥammad // Complete Dictionary of
Scientific Biography. Online edition. – New York: Charles Scribner's Sons, 2008.
75 Известия ал-Бекри и других авторов о Ру­си и славянах, часть 1 // Записки Император-
ской академии наук. Т. XXXII. Приложение 2. Статьи и разыскания А. Куника и барона
В. Розена – СПб., 1879: 58-59, – вставки в квадратных скобках согласно примечаниям
издателей сделаны нами. – А. Г.
76 Бартольд В. В. Кипчаки // Сочинения. Т. V. – М.: Наука, 1968: 550, со ссылкой на: Browne
E. G. A Literary history of Persia. 4 volumes. Vol. I. From the earlest times untill Firdawsi. –
Cambridge, 1902: 277.
23
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

волода. и воєвавше ѿидиидоша. се бысть первоє зло на Руськую землю. ѿ поганъıхъ.


безбожныхъ врагъ. бысть же кнѧзь ихъ Сокалъ77.
Немного позже термин кыпчак многократно и обстоятельно фиксируется в «Сло-
варе тюркских наречий» Махмуда Кашгарского, составленном в 1072-1074 годах:
свыше 50 тюркских слов помечены им как принадлежащие наречию кыпчаков, а помимо
этого, термин кыпчак дважды приведен в качестве заглавного слова, причем в идентич-
ной транскрипции – как этноним и как топоним: к̣ифж̣а̄к̣ “түріктердіӊ бір бөлігі” / “тюрк-
ское племя” и “Қашқарға жақын бір мекенніӊ атауы” / “название местности вблизи
Кашгара”78. Но кимаков, тесно связанных с кыпчаками, у Махмуда Кашгарского нет, хотя
отмечены многие другие, как современные ему, так и перечисленные у более ранних ав-
торов: аргу, бӓджӓнӓк, булгар, джикиль, джумул, йабаку, йагма, йасмил, кай, канджак,
карлук, коджа, кыркыз, огуз, суварин, согдак, тангут, туркмен, туркмен-карлук, тур-
кмен-огуз, татар, тухси, тюрк, уграк, удж, уйгур, йӓмӓк (‫)يماك‬, а также некоторые терри-
ториальные наречия)79, попытку предельно полной идентификации которых осуществил
турецкий историк Решат Генч80.
Столица будущего восточного Кыпчак­ского ханства город Сугнак [‫ سغناق‬suγnāq] на
правом побережье Сырдарьи, примерно посередине между совр. Туркестаном и Кызыл-
Ордой, названа у Махмуда Кашгарского пока еще одним из огузских городов81. Тем не
менее, другие его сведения о кыпчаках почти на полвека отодвигают в глубь времен наи-
более раннюю дату, принятую для них Й. Марквартом, который утверждал, что кыпчаки
под этим именем впервые в истории реально появляются в 514 г. х. / 1120-1121 г. в «Та-
рих-ал-камиль» – «Полном своде истории» Ибн ал-Асира82. Перескажем этот фраг-
мент, в котором арабский писатель ошибочно назвал грузин (тюрк. gürǯi / гӱрджи) време-
ни Давида IV Строителя (1073-1125) хазарами: “В этом, 514 [1120], году произошло втор-
жение курджов, они же хазары, в мусульманские области. До этого они (часто) вторга-
лись, но во дни Меликшаха и до конца царствования султана Мухаммеда они
воздерживались; однако с наступлением этого года они выступили вместе с кипчаками и
другими соседними народами”83. Речь идет о хрестоматийных фактах из истории Грузии:
царь Давид вторым браком женился на половецкой принцессе, дочери Атрака, сына Ша-
рукана, хана Западного Кыпчакского ханства, вошедшей в анналы под именем Гуран-
духт; в 1118 году ради укрепления единоличной власти и помощи в войне против алан,
державших Дарьяльское ущелье, и против сельджуков Давид пригласил 45 тысяч кып-
чакских семей из Северного Прикавказья на вечное поселение в Грузию. Там они со вре-
менем расселились, в том числе по Армении, входившей в состав Грузии, и приобщились
77 Полное собрание русских летописей. Т. ІІ. Ипатьевская лѣтопись. Вып. І. Изд. 3-е. Петроград,
1923: 150-151.
78 Қашқари Махмұт. Түрік сөздігі / Қазақ тіліне аударған, алғы сөзі мен ғылыми түсініктерін жазған
А. Егеубай. 1-том. – Алматы: Хант, 1997: 534; Мах̣мӯд ал-Ка̄шг̣арӣ. Дӣва̄н Луга̄т ат-Турк / Перевод
и предисловие З.-А. М. Ауэзовой. Индексы Р. Эмерса. – Алматы: Дайк-Пресс, 2005: 440.
79 Toprak F. Divānü Lugat't-Türk'te ‘Kıpçakça’ Kaydıyla Verilen Kelimelerin Tarihî Kıpçak Söz­var­lığı
İçindeki Yeri // Türk Dili ve Edebiyatı Sem­po­zyumu. – Ankara Üniversitesi, 18 Aralık 2003: 79-90;
Мах̣мӯд ал-Ка̄шг̣арӣ. Дӣва̄н Луг̣а̄т ат-Турк / Перевод и предисловие З.-А. М. Ауэзовой. Индексы
Р. Эмерса. – Алматы: Дайк-Пресс, 2005: 1268-1279.
80 Genç R. Kaşgarlı Mahmud'a Göre XI. Yüzyılda Türk Dünyası. – Ankara Üniversitesi Basımevi, 1997.
81 Kâşgarlı Mahmud. Divanü lûgat-it-Türk çevirisi / Çeviren: Besim Atalay. 5. Baskı. Cilt I. – Ankara: Türk
Dil Kurumu, 2006: 471; Мах̣мӯд ал-Ка̄шг̣арӣ. Дӣва̄н Луг̣а̄т ат-Турк / Перевод и предисловие З.-
А. М. Ауэзовой. Индексы Р. Эмерса. – Алматы: Дайк-Пресс, 2005: 438.
82 Бартольд В. В. Кипчаки // Сочинения. В 9 томах. Том V. – М.: Наука, 1968: 551.
83 Материалы по истории Азербайджана из Тарих-ал-камиль (полного свода истории) Ибн-
ал-Асира. – Баку: АзФан, 1940: 124.
24
Введение

к христианству. Но уже с самого начала, согласно исходной задаче, кыпчаки усилили его
5-тысячную гвардию и составили грозное и надежное 40-тысячное конное войско, отря-
ды которого были сформированы “по родовому признаку”84.
Как союзники хазар у Ибн ал-Асира мнимые “кыпчаки” упоминаются более чем
за четыре века раньше этих достоверных событий: “В этом, 104 [722/3], году одна му-
сульманская армия, во главе которой стоял Сабит ан-Нахарани, вступила в страну ха-
зар со стороны Арминии. Собравшись в очень большом количестве, хазары, которым
на помощь пришли кипчаки и другие тюркские племена, встретили мусульман в месте,
известном под названием «Луг камней» и вступили с ними в жестокое сражение, в кото-
ром было убито много мусульман, причем хазары захватили лагерь и взяли все, что было
в нем”85, но, увы, это, к сожалению, еще один явный и хорошо известный анахронизм.
Здесь, как и в грузинских и армянских рассказах о древних, гораздо более древних собы-
тиях, поздним термином кыпчак и синонимичным ему в этом смысле термином бунтюрк
/ бунтурк “коренные, подлинные турки” именуются разного рода аборигены, без разбору
называемые у греков и латинян варварами:
“Александр [Македонский, 356-323 до н. э.] завоевал все края земные. Прошел он
с запада на юг, на севере перевалил [горы] Кавказа и явился в Картли. И нашел он всех
картлийцев злейшими из всех племен и родов, ибо, прелюбодействуя, не блюли они род-
ства при вступлении в брак, съедали всякую тварь, поедали прах, как звери бессловес-
ные, и об образе действий их нет слов. И, видя этих насельников вокруг той реки Куры,
жестокие языческие племена, каковых мы называем бунтурками и кипчаками, дался диву
Александр, ибо никакое из племен не творило [ничего] подобного”86. Сообщение заимст-
вовано из сочинения «Обращение Грузии», иначе «Обращение Картли» (груз. «Мокцеваи
Картлисаи»): “Когда царь Александр обратил в бегство потомков Лота и оттеснил их в
полуночную страну, тогда [он] впервые увидел свирепыя племена бунтюрков, живших по
течению Куры в четырех городах с их предместьями. [Это были]: город Саркине, [город]
Каспи, [город] Урбниси и [город] Одзрахе, и крепости их: большая крепость Саркине,
правительские крепости Каспи, Урбниси, Одзрахе. Удивился Александр и разузнал, что
были они потомками иевусеев. Ели все живое и не было у них могил – мертвых пожира-
ли. Будучи [тогда] не в силах бороться с ними, царь удалился. Тогда прибыло отделивше-
еся от халдейцев воинственное племя hоннов, и испросило у владыки бунтюрков место
под [условием платить] дань, и поселились они в Занави. И владели они им, [местом]
за которое платили подать, и называется оно Херки. Спустя некоторое время вернулся
Александр, царь всей земли, разрушил эти три города и крепости, поразил и hоннов.
А с городом Саркине воевал одиннадцать месяцев; расположился с западной стороны,
насадил виноградник, провел оросительный канал из Ксани, и у истока канала поста-
вил людей, и это место называется Настагиси. И потом взял Александр Саркине: сами
[бунтюрки] оставили и удалились”87. Оба произведения, конечно же, известны в поздних
копиях и испещрены подобными позднейшими “уточнениями”.
84 Анчабадзе З. В. Кипчаки Северного Кавказа по данным грузинских летописей XI-XIV веков // О
происхождении балкарцев и карачаевцев: Материалы научной сессии по проблеме происхождения
балкарского и карачаевского народов. 22-26 июля 1959 г. – Нальчик, 1960: 122.
85 Материалы по истории Азербайджана из Тарих-ал-камиль (полного свода истории) Ибн-
ал-Асира. – Баку: АзФан, 1940: 24.
86 Мровели Леонти. Жизнь картлийских царей: Извлечение сведений об абхазах, народах Северного
Кавказа и Дагестана / Пер. с древнегрузинского, предисловие и комментарии Г. В. Цулая. – М.:
Наука, 1979: 28-29.
87 Обращение Грузии / Пер. с древнегруз. Э.  Такайшвили. Ред. М. Чхартишвили. – Тбилиси:
Мецниереба, 1989: 24.
25
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

Вернемся к ал-Идриси. На его карте 1154 г., по К. Миллеру, эфемерная “земля кып-
чаков из тюрков” (arḍ kifšāġ min al-ātrāk) помещена в IX секции, в 69-м квадрате – на
самом востоке, у гор ḳūfāīā и стены Маджудж, т. е. за самыми восточными пределами об-
итания всех тюрков, известных ему по дорожникам. Реальные же обширные кыпчакские
владения на карте и в тексте обозначены и описаны между Днабром-Днепром и Атилем-
Волгой и обозначены как земля Кумания – arḍ al ḳumānīa88.
В тексте «Отрады страстно желающего пересечь мир» под своим именем ал-
Идриси отмечает кыпчаков тоже лишь однажды, очень бегло, в невнятно скомпилирован-
ном тексте: “Девятая часть шестого климата включает часть земли кипчаков (x̮ифша̄x̮),
землю тюргешей и стену Йаджудж и Маджудж. Что касается страны тюргешей, то она
граничит со стеной (Йаджудж и Маджудж). Эта страна холодная, обильная снегом и до-
ждями, а земля кипчаков также подобна ей (стране тюргешей)”89. Кимаков же, которые,
по общему убеждению, были тесно связаны с кыпчаками, властвовали над ними и, го-
воря образно, заслоняли их от внешнего мира, у ал-Идриси нет, как, напомним, и у его
предшественника Махмуда Кашгарского, обстоятельнее, чем кто-либо другой, осведом-
ленного о тюркских народах своего времени и прошлых эпох.
В связи с полемикой по поводу мнимой древности этнонима кыпчак и его то-
ждества с термином сир примечательна перемена в понимании термина сир россий-
ским историком и географом Львом Николаевичем Гумилёвым (1912-1992), переме-
на, которую можно проследить, читая его монографию «Древние тюрки». Поначалу
он отождествлял сиров, саров и се, считая их частью “составного племени сеяньто”,
разделившегося впоследствии на сиров и тардушей, присоединившихся к тюркам
Восточного Хангая и фигурирующих в надписи Тоньюкука, “Тоньюкука, где есть
выражение «тюрксир будун», т. е. тюрко-сирский народ”; потом в связи с доводами
Г. Е. Грум-Гржимайло впадал в сомнения: “Попытка Хирта90 представить название
сир как китайское се, составную часть этнонима сеянто, опровергнута Г. Е. Грумм-
Гржимайло, но укоренилась в науке благодаря некритическим работам А. Н. Берн-
штама. Оставим вопрос о сирах пока открытым”; но в свете попавших на глаза све�-
дений, сообщаемых западными источниками91 и коррелирующих с ними данных
88 Коновалова И. Г. Ал-Идриси о странах и народах Восточной Европы: Текст, перевод,
комментарий. – М.: Вост. лит., 1999; изд. 2-е, 2006: 182.
89 Ал-Идриси. Китаб нузхат ал-муштак фих­тирак ал-фак // История Казахстана в арабских
источниках. Т. ІІ. Арабские географы и путешественники IX-XII вв. Вступ. статья, пере-
вод с арабского, комментарии, тексты и факсимиле Б. Е. Кумекова, Р. Б. Кумековой. Отв.
ред. А. К. Муминов. – Алматы: Дайк-Пресс, 2010: 127.
90 Hirth A. Nachworte zur Inschrift des Tonjukuk: Zeit des Ku-tu-lu (Ilteres Khan) // Radloff W.
Die Alttürkischen Inschriften in der Mongolei, II. – SPb., 1894: 129.
91 Л.  Н.  Гумилев ссылается на Феофана Ви­зан­тийца, у которого находим соответствую-
щее сообщение: “В царствование Юстиниана один перс показал в Византии неизвестное
прежде римлянам искусство разводить червей (шелковичных). Выйдя из земли сиров,
упомянутый перс положил в трость семя этих червей и хранил в продолжение дороги до
Византии. В начале весны он выпустил семена на листья шелковичного дерева. Вскор-
мленные листьями, окрылились, произвели шелк и прочее. Царь Юстин впоследствии
показал туркам рождение и работу сих червей и тем изумил их, потому что турки в то
время занимали торговые города и порты сиров, прежде обладаемые персами. После
того как царь эвталитов Эвталан, от которого и народ получил свое имя, победил Перо-
за, персы потеряли эти места. Ими уже владели эвталиты; но вскоре после того турки
победили их в сражении и отняли у них те места”. – Феофан Византиец. Летопись //
Византийские историки: Дексипп, Эвнапий, Олимпиодор, Малх, Петр Патриций, Ме-
нандр, Кандид, Ноннос и Феофан Византиец, переведенные с греческого Спиридоном
26
Введение

арабских и персидских географов и историков, оказался при совершенно ином мне-


нии: “Сирами назывались купцы-посредники в шелковой торговле с Китаем”92. Ина-
че говоря, во всеобщем евразийском термине сир тюркских рунических памятников,
следует думать, явно-таки просматривается гр. мн. Σῆρες серы [с сер. ІІ в. н. э. сиры.
– А. Г.], народ в Китае или Индии, σηρικά шелковые одежда или ткани93, лат. мн. Seres
серы, народ в Восточной Азии, отождествляемый Вергилием, Плинием Старшим и
Сенекой с китайцами, serica шелковые ткани или платья, sericum шелковая ткань94
(ср. русско-украинский эквивалент китайка), которым созвучен производный от гео-
графического наименования Сир чагатайский этноним сирак (‫ )سيراق‬таджик “на
монгольском языке”95. От последнего, вероятно, и монг. сиркек ‘шелк’. Все это следу-
ет мотивировать тем, что в торговле шёлком тюрки сотрудничали с согдами, предка-
ми таджиков и персов. По имени согдов же назывался крымский портовый город
Судак, древнерусские названия которых – Сурож (Соурожь – притяж. от мн. соуроги,
т. е. *суриги, *серики < гр. σηρικά, *συρικά < сир, сер) и Сугдея, ит. Soldaia, гр. Σουγδαία
< Соғд ‘Согд’, соғдак ‘согдиец’ с характерным чередованием ғ / ł. Названия Судак и
Сурож применялись и к Азовскому морю и в этом смысле были актуальны и после
монгольского завоевания, в том числе у арабов96.
4. Ранние кыпчаки и кимаки – потомки татар
Среди источников по ранней истории кыпчаков и особенно кимаков наиболее
детальные сведения сообщает Гардизи, ведущий историю тюрков от Великого пото-
па. Свой пространный рассказ, отсылая читателя к Хордадбеху, Гардизи, – по В. В.
Бартольду, – начинает странным, на первый взгляд, утверждением: “Убейдаллах б.
Хордадбех в сочиненной им «Книге известий» говорит, что тюрки принадлежат к
китайцам. Абу Амр Абдаллах б. ал-Мукаффа’ в книге «Четвертая часть мира» гово-
рит, что, когда пророк Ной вышел из ковчега, мир был лишен населения. У Ноя было
три сына: Сим, Хам и Яфет; между ними он разделил мир. Землю черных людей –
негров, абиссинцев, нубийцев и берберов – и ту страну, сушу и море, также область
Иран он дал Хаму; Ирак, Хорасан, Хиджаз, Йемен, Сирия и Ираншахр составили
долю Сима; земли тюрков, славян, яджуджей и маджуджей до Китая достались Яфе-
ту. Так как область Туркестана была отдалена от населенных земель, то ей дали на-
звание Тюрк”. В примечании к слову Тюрк В. В. Бартольд поясняет: “Вероятно, име-
Дестунисом. Примечания Гавриила Дестуниса. – Репринт: Директмедиа Паблишинг,
2008: 493; Θεωφάνους Βυζαντίου ἱστορικοί λόγοι ι'. Theophanis Byzantii historiarum libri X
(Βιβλιοθήκη / Bibliotheca LXIV) // Φωτιου Μυριοβιβλου η Βιβλιοθήκη. Photii Myriobiblion
sive Bibliotheca // Patrologiae corpus completus. Accurante J.-P.Migne. Patrologiae Graecae.
Tomus tertius. Φωτιου, πατριαρχου Κονσταντινουπολεως, τα Ευπισκομενα παντα. Photii,
Constantinopolitani patriarchae, opera omnia. – Paris, 1900: 137-138.
92 Гумилев Л.  Н.  Древние тюрки. – М.: Клышников, Комаров и Ко, 1993: 62, 150, 161,
265, 267; 343; 46 со ссылкой на: Гумилев Л. Н. Динлинская проблема // Изв. Всесоюз.
географ.о об-ва. – 1959, т. 91, № 1: 23.
93 Дворецкий И. Х. Древнегреческо-русский словарь. – М.: Гос. изд-во иностр. и нац. сло-
варей, 1958: 1470.
94 Дворецкий И. Х. Латинско-русский словарь. – М.: Рус. язык, 1976: 922.
95 Радлов В. В. Опыт словаря тюркских наречий, т. ІІІ, ч. 1, СПб., 1905: 701 со ссылкой на
Абулгази (Abulghazi. Histoire des Mongols et Tatares. – SPb, 1881) и Чагатайско-осман-
ский словарь Шейха Сулеймана (Scheih Suleiman. Dschagataisch-Osmanisches Wörterbuch.
– Constantinopel, 1298).
96 Гаркавец А. Н. Бейбарс (619-676 / 1222-1277) // Вопросы тюркологии, 2010, № 1: 77.
27
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

ется в виду арабский корень ‫”ترك‬97 – tärk ‘оставлять, покидать’, от которого тур. terk
etmek, кр.-тат. тэрк этмек в том же смысле. Цитируемое указание Хордадбеха, что
“тюрки принадлежат к китайцам”, указывает на древность сообщения, и речь здесь
идет, как следует догадываться, всего лишь о подданстве древних тюрков китайскому
императору.
Кимаки, которые после Гардизи бесследно исчезнут из истории, у него, по
сравнению с кыпчаками, играли более существенную роль, составляя особый кага-
нат. Странно и другое: их, как и кыпчаков, Гардизи причисляет почему-то к татарам,
что требует специального рассмотрения. Вот подробное сообщение Гардизи, тракту-
ющее о кимаках, по публикации В. В. Бартольда:
“Происхождение кимаков таково. Начальник татар умер и оставил двоих сыно-
вей; старший сын овладел царством, младший стал завидовать брату; имя младшего
было Шад. Он сделал покушение на жизнь старшего брата, но неудачно; боясь за
себя, он, взяв с собой рабыню-любовницу, убежал от брата и прибыл в такое место,
где была большая река, много деревьев и обилие дичи; там он поставил шатер и рас-
положился. Каждый день этот человек и рабыня выходили на охоту, питались мясом
и делали одежду из меха соболей, белок и горностаев. После этого к ним пришло
семь человек из родственников-татар: Ими, Имек, Татар, Байандер, Кипчак, Ланиказ
(?) [по Й. Маркварту – Нилказ] и Аджлад (?). Эти люди пасли табуны своих господ; в
тех местах, где [прежде] были табуны, не осталось пастбищ; ища травы, они пришли
в ту сторону, где находился Шад. Увидев их, рабыня сказала: «Иртыш», т. е. ‘оста-
новитесь’; отсюда река получила название Иртыш. Узнав ту рабыню, все останови-
лись и разбили шатры. Шад, вернувшись, принес с собой большую добычу с охоты
и угостил их; они остались там до зимы. Когда выпал снег, они не могли вернуться
назад; травы там много, и всю зиму они провели там. Когда земля разукрасилась
и снег растаял, они послали одного человека в татарский лагерь, чтобы он принес
известие о том племени. Тот, пришедши туда, увидел, что вся местность опустоше-
на и лишена населения: пришел враг, ограбил и перебил весь народ. Остатки пле-
мени спустились к тому человеку с гор, он рассказал своим друзьям о положении
Шада: все они направились к Иртышу. Прибыв туда, все приветствовали Шада, как
своего начальника, и стали оказывать ему почет. Другие люди, услышав эту весть,
тоже стали приходить [сюда]; собралось 700 человек. Долгое время они оставались
на службе у Шада; потом, когда они размножились, они рассеялись по горам и обра-
зовали семь племен, по имени названных семи человек. Все эти кимаки отличаются
злым нравом, скупостью и негостеприимством. – Шад однажды стоял на берегу
Иртыша со своим народом; послышался голос: «Шад? Видел ли ты меня в воде?».
Шад ничего не увидел, кроме волоса, плававшего на поверхности воды; он привязал
лошадь, вошел в воду и схватил волос; оказалось, что это была его жена Хатун. Он
спросил ее: «Как ты упала?». Она ответила: «Крокодил схватил меня с берега реки».
(Кимаки оказывают уважение этой реке, почитают ее, поклоняются ей и говорят:
«Река – бог кимаков».) Шаду дали прозвание Тутук, что значит: ‘Он услышал голос,
вошел в воду и не испугался’.
“Что касается пути к кимакам, то из Фараба идут в Янгикент, на пути из
Янгикента в страну кимаков встречают реку, переправляются через нее и приходят в
пески; тюрки называют это место Уюкман (?). Дальше приходят к реке Сокук; после
переправы через нее начинаются солончаки. Дальше приходят к горе Кендир-тагы.
[Путешественник] идет все по берегу той же реки, среди зелени, травы и деревьев,

97 Бартольд В. В. Сочинения. В 9 томах. Т. VIII. – М.: Изд-во вост. лит., 1973: 41-42.
28
Введение

до истока реки; гора высока. После этого поднимаются на гору по узкой тропинке.
От горы Кендир-тагы приходят к реке Асус (?); по этой дороге в течение пяти дней
на людей совсем не падает свет солнца вследствие тени деревьев, до самого берега
реки Асус. Вода в реке черная; она течет с востока и доходит до ворот Табаристана
(?). После этого приходят к реке Иртыш, где начинается страна кимаков. По обеим
сторонам реки пасутся дикие кони; иногда можно видеть в одном месте тысячу
или две тысячи их; они происходят от одичавших царских коней; они продол­жают
размножаться. Этих лошадей нельзя поймать иначе, как арканом; поймав их, садятся
на них и укрощают их; они поддаются укрощению и привыкают к людям. Иртыш
– большая река, так что если кто-нибудь встанет на этом берегу реки, то с другого
берега его нельзя узнать вследствие отдаленности расстояния. Вода реки черная.
Переправившись через реку Иртыш, приходят к шатрам кимаков. Низких строений у
них нет; все живут в лесах, ущельях и степях, все владеют стадами коров и баранов;
верблюдов у них нет; если какой-нибудь купец приводит сюда верблюда, он не живет
здесь и года: как только верблюд поест этой травы, он околевает. У них нет соли;
если кто-нибудь приносит сюда один ман соли, он берет за это мех горностая. Летом
они питаются кобыльим молоком, которое у них называется кумысом; на зиму они
заготовляют сушеное мясо, баранье, лошадиное или коровье, каждый по мере своих
средств. В этой стране выпадает много снега; бывает, что толщина снежного покрова
в степи достигает высоты копья. Зимой они уводят лошадей в отдаленную страну, в
место Ӧк-таг; под землей у них есть водоемы, сделанные из дерева, на зимнее время;
когда выпадает много снега, их лошади пьют в зимние месяцы эту воду, так как снег
не позволяет им дойти до водопоя. Предметы охоты кимаков – соболи и горностаи;
их начальник носит титул Бамал-Пейгу (или Ямал-Пейгу)”98.
В дорожниках Ибн Хордадбеха, к которому аппелирует Гардизи, в «Худуд ал-
алам», у Ибн ал-Факиха и др. никаких татар нет, а из числа тюрков, как уже было
отмечено, описываются племена тюрков (ал-атрак), более-менее конкретно локали-
зованные и исполнявшие, в частности, почтовые функции (атрибут явно домонголь-
ской эпохи): кимак (‫ كيماك‬,‫ – كماك‬кимӓк, среднее течение Иртыша), гуз, или огуз (ал-
гузз, от Волги до границ Китая, центр в низовьях Сырдарьи), чигиль, или джикиль
(ал-джигир, ал-джикил, северная сторона Иссык-Куля), тюргеш (ат-туркаш, Семи-
речье, ставка хакана на р. Чу), азкиш (эдкеш, азкиш, между Алтаем и Балхашом),
кыпчак (хифшах, на Иртыше), киргиз (хирхиз, верховья Енисея), которые имеют му-
скус, карлук, или тюрк-карлук (ал-харлухийа, долина реки Чу, частичто Тохаристан),
халадж (ал-халаджийа, обитают по ту сторону реки, совр. Афганистан, между Сис-
таном и Индией), тугузгуз, или тюрк-тугузгуз (ал-атрак ат-тугузгуз, левее, т. е. вос-
точнее и северо-восточнее от них [живут] кимаки, а напротив них, т. е. южнее на
расстоянии 300 фарсахов находится ас-Син)99.
С татарами монгольской эпохи, в частности с Большой Ордой, связана история
кыпчаков и в легенде об Огузе, связана довольно странным образом. Рассмотрим ее
сведения подробнее.
Предание об Огузе, толкуя, главным образом, об огузах, сообщает также о
странах и народах, соприкасавшихся с огузами. Речь о них заходит в его обеих (фак-
тически синхронных) версиях – в восточном дастане «Огуз-наме» и в западной,
вдохновленной ею и изложенной на основе ее устных пересказов мусульманским
98 Бартольд В. В. Сочинения. В 9 томах. Т. VIII. – М.: Изд-во вост. лит., 1973: 43-45.
99 Велиханова Н. Предисловие // Ибн Хордадбех. Книга путей и стран / Перевод с арабско-
го, комментарии, исследование, указатели и карты Наили Велихановой. Баку: Элм, 1986:
64-65, 184-185 со ссылками на В. В. Бартольда, В. Ф. Минорского, Б. Е. Кумекова и др.
29
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

историком XIV в. Фазлаллахом Рашид ад-Дином (ум. в 1318 г.) в «Джами’ ат-тава-
рих» – «Всеобщей истории», или «Сборнике летописей» и хивинским ханом и исто-
риком Абу-л-Гази Бахадурханом (1603-1664) в «Родословной туркмен».
В уйгурской поэме «Огуз-наме» ближние обозреваемые страны и народы
преимущественно персонифицированы: Урум-каган (Византия), его брат Урус-бек
(Русь), сын последнего, получивший от Огуз-хана имя Саклаб (славяне мн. от са-
калиба ‘славянин’), Кыпчак-бек, Кагарлык-бек (карлук), Калач, Кангалуг (канглы);
названы также Синд (Индия), Тангут, Шагам (Шам, Сирия) и страна черноолицых
людей, правил которыми Масар-каган (Египет).
В эпизоде о Кыпчаке речь идет о неком рассудительном, сведущем муже, слу-
жившем в его войске под началом бека Улуг Орду (персонификация Большой, Вели-
кой, или Волжской Орды – татарского ханства, остатка Золотой Орды после отде-
ления от неё в середине XV века). При переправе через реку Итиль-Волгу бек Улуг
Орду проявил смекалку – увидел растущий в изобилии на берегу тальник, множество
деревьев, срубил (что-то из них), расположился на деревьях и переправился. Огуз-
каган обрадовался, засмеялся и сказал: Аі-аі, сӓн мунда бӭг болуӊ, Қїпчақ дӭгӓн сӭн
бӭг болуӊ “О, будь ты здесь беком, Кыпчак-беком ты будь”.
Какие это были деревья? Издатель текста А. М. Щербак из-за дефекта руко-
писи – лакуны в месте соответствующих слов ­– предположил, что это был тальник.
Исходил он при этом, как мы предполагаем, из древних свидетельств о том, что через
большие реки обычно переправлялись, используя крепко сшитые кожаные мешки,
которые набивают одеждой, соломой или ивовыми прутьями: “Мы показали недавно
пример в переправе через реку на мехах; и если скифы сами не сумеют перенять это
у нас, их научат бактрийцы ”100.
Примерно так же поступали и монголы: “Когда же они добираются до рек,
то переправляются через них, даже если они и велики, следующим образом: более
знатные имеют круглую и гладкую кожу, на поверхности которой кругом они делают
частые ручки, в которые вставляют веревку и завязывают так, что образуют в
общем некий круглый мешок, который наполняют платьями и иным имуществом,
и очень крепко связывают; после этого в середине кладут седла и другие более
жесткие предметы; люди также садятся в середине. И этот корабль, таким образом
приготовленный, они привязывают к хвосту лошади и заставляют плыть вперед,
наравне с лошадью, человека, который бы управлял лошадью. Или иногда они берут
два весла, ими гребут по воде и таким образом переправляются через реку, лошадей
же гонят в воду, и один человек плывет рядом с лошадью, которою управляет, все
же другие лошади следуют за той и таким образом переправляются через воды и
большие реки. Другие же более бедные имеют кошель из кожи, крепко сшитый;
всякий обязан иметь его. В этот кошель, или в этот мешок, они кладут платье и все
свое имущество, очень крепко связывают этот мешок вверху, вешают на хвост коня и
переправляются, как сказано выше”101.
Понятно, что свежесрубленные ивовые прутья, как и солома, сено и пр., сами
по себе не могли выполнять роль плавучего средства: они делали набитый ими не-
промокаемый мех больше и не позволяли ему сдуваться. Ни мехи, ни кошели, ни
100 Квинт Курций Руф. История Александра Македонского // Великая Степь в античных и
византийских источниках / Составление и редакция А. Н. Гаркавца. – Алматы: Баур,
2005: 1113-1114; ср. Арриан. Поход Александра // Там же: 284.
101 Иоанн де Плано Карпини. История Монгалов // ~. Вильгельм де Рубрук. Путешествие в
восточные страны // Введение, перевод и примечания А. И. Малеина. – СПб.: Изд. А. С.
Суворина, 1911: 30; Репринт. – М.: Гос. Изд-во географ. лит., 1957: 53.
30
Введение

кожи, ни парусина, ни палаточная ткань, ни прочие виды оболочек в тексте не упо-


мянуты, не говорится также о том, что он связывал бревна ивовыми прутьями: кӭсті,
jїғачларда jаттї, кӭчті “срубил, на бревна лег, переправился”. Выходит, в тексте го-
ворилось о дуплистых деревьях, бревна из которых использовали вроде челнов. В
дупле, вероятно, именно такого дерева (хотя А. М. Щербак переводит иначе) сидела
третья из дев, которых встретил Огуз-хан и от которых имел детей:
Оғуз каған авға кӭтті. Бір кӧл арас(ї)нда алїндан бір (j)їғач кӧрді. Бу (j)їғачнуӊ
кабучағында бір қыз бар ӭрді, jалғуз олтурур ӭрді “Огуз-каган отправился на охоту.
Посередине озера, впереди себя, увидел дерево. Под покровом дерева находилась
дева, сидела одна”102. В. В. Радлов сочетание jїғачнуӊ кабучағында переводит по-дру-
гому: bei dem Thürchen dieses Baumes “у дверцы (?) этого дерева”, видя в слове кабу-
чак, как вслед за ним и А. М. Щербак, деминутив от кабу ‘дверь, покров’, несмотря
на то что еще Вилли Банг (Банг-Кауп, 1869-1934), немецкий исследователь тюркских
языков и, в частности, кыпчакских диалектов и памятников, рассматривал кабучак
как форму уменьшительности от кабук=кавук ‘пустой, дуплистый’, в котором конеч-
ный к перед ‑чак выпал103.
Толкование В. Банга подтверждается параллельным местом легенды об Огуз-
хане в изложении Фазлаллаха Рашид ад-Дина с его собственными пояснениями [в
квадратных скобках], иногда вносящими, впрочем, некоторую путаницу:
“Когда Огуз потерпел поражение от племени ит-барак, с которым он воевал, он
остался на острове, образуемом течением двух рек, и там обосновался. В это время
некая беременная женщина, муж которой был убит на войне, влезла в дупло большо-
го дерева и родила ребенка. Про это происшествие рассказали Огузу. Он сжалился
над ней и сказал: „Так как у этой женщины нет мужа, то этот ребенок будет моим сы-
ном“. [Действительно], он стал на положении ребенка Огуза; последний назвал его
Кипчак. Это слово производное от [слова] кабук, что по-тюркски означает – „дерево
со сгнившей сердцевиной“. Все кипчаки происходят от этого мальчика. По прошест-
вии семнадцати лет Огуз разбил племя ит-барак и прибыл в землю Ирана и покорил
[ее] области. По истечении многих лет он возвратился в свою область”104.
“В армии Огуза находилась беременная женщина – жена одного из воинов, ко-
торый погиб в сражении. Время женщине рожать подошло на месте этого сражения.
Поблизости росло дерево с пустым дуплом, и эта женщина родила своего ребенка
в дупле дерева. Когда ребенка принесли к Огузу, то ему рассказали об этом, Огуз
назвал его Кыпчаком, [потому что [имя] Кыпчак образовалось от слова кабук (кора)
[Гыпчаг ады кабук азәрбајҹанҹа ағаҹ габығы]. Так на тюркском языке называют де-
рево, сгнившее и выдолбленное изнутри. По мнению других тюрок, все кыпчакские
племена произошли от этого Кыпчака]”105.
Как видим, Гардизи прямо выводит кыпчаков от татар, а предание об Огузе
производит племя кыпчаков от имени человека, благодаря случаю возглавившего,
102 Щербак А. М. Огуз-наме. Мухаббат-наме. – М.: Изд-во вост. лит., 1959: 29-30.
103 Щербак А. М. Огуз-наме. Мухаббат-наме. – М.: Изд-во вост. лит., 1959: 71-72, со ссылкой
на: Bang W., Rachmati G. R. Die Legende von Oghuz Qaghan // Sitzungsberichte der Preus-
sischen Akademie der Wissenschaften. Philologischiï-Historische Klasse, Bd. XXV. – Berlin,
1932: 708.
104 Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод Л. А. Хетагурова. Ред. и прим. А. А. Семе-
нова. – М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1952: 84.
105 Рашид ад-Дин Фазлаллах. Огуз-наме / Перевод Р.  М.  Шукюровой. – Баку: Элм, 1987:
37; Рәшидәддин Фәзлуллаһ. Оғуз-намә / Фарс дилиндән тәрҹүмә, он сөз вә шәрһләр
Р. М. Шүкүрованындыр. – Бакы: Азәрнәшр, 1992: 18.
31
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

по воле Огуза (Чингисхана), некое подразделение его войска и некую область его
империи на Волге. В действительности же, кыпчаки как особое тюркское племя (воз-
можно, названное именем своего предводителя), как сложившаяся устойчивая этно-
языковая группа, исторически входящая в тюрко-монгольскую и в более глобальную
алтайскую этно-языковую общность, существовали задолго до монголо-татарского
нашествия и возглавляли крупный племенной союз, а в состав его армии раздроблен-
ные кыпчаки, как и бесчисленные обезличенные массы других покоренных людей,
были насильно мобилизованы в качестве рабов, безоружных и бесправных, безжа-
лостно бросаемых в огонь и в воду впереди регулярного войска самих монголо-татар.
В глазах окружающих народов и те и другие были татарами. В последующие века
удельная монголо-татарская правящая верхушка постепенно ассимилировалась, рас-
творилась среди аборигенов.
Арабский географ Ибн Фадлаллах ал-Омари в своем сочинении «Пути взоров
по государствам разных стран» пересказывает в связи с этим свидетельство купца
Шерифа Шамс-ад-дина Мухаммеда ал-Хусейни ал-Кербелаи, изъездившего страну
кыпчаков, добравшегося до Акча-Кермена и страны Булгарской, накупившего там
невольников и невольниц, рабов, лучших и дорогих, возвратившегося оттуда с этой
бесценной добычей и беседовавшего с ним в реджебе 738 г. х. (23 января – 22 февраля
1338 г.): “В древности это государство было страною кипчаков [била̄д ал-К̣ыфджа̄к̣],
но когда ими завладели татары, то кипчаки сделались их подданными. Потом они
(татары) смешались и породнились с ними (кипчаками), и земля одержала верх над
природными и расовыми качествами их (татар), и все они стали точно кипчаки, как
будто они одного (с ними) рода, оттого, что монголы (и татары) поселились на земле
кипчаков, вступали в брак с ними и оставались жить в земле их (кипчаков)”106.
В итоге, слившись с местным разноплеменным тюркским населением, прежде
обобщенно называвшимся кыпчаками, татары вместе с административной систе-
мой оставили в наследство подчиненным народам свое имя – вроде общего рабского
клейма, а разнородным осколкам распавшегося конгломерата – родовые имена пра-
вивших страной и уделами монгольских принцев и нойонов.
5. Кыпчаки – команы, куманы, половцы
Как уже отмечалось, на карте ал-Идриси 1154 г., по К. Миллеру, эфемерная “земля
кыпчаков из тюрков” (arḍ kifšāġ min al-ātrāk) помещена им на самом востоке, у гор ḳ­­ūfāīā
и стены Маджудж, а ближе известные кыпчако-половецкие владения на карте и в тексте
обозначены и описаны между Днабром-Днепром и Атилем-Волгой (из нее в виде рукава
отходит предп. река Дон, текущая по их степям в Черное море; Азовского нет) и обозна-
чены именем земля Кумания (arḍ al ḳumānīa), а в тексте, кроме того, – Внешняя Кумания
(билад ал-Куманийа ал-хариджа) и Внутренняя Кумания (билад ал-Куманийа ад-дахила),
а 2 из присвоенных куманам 12 городов названы Белой Куманией (ḳumānīa al bīḍ) и Чер-
ной Куманией (ḳumānīa al sūd). То и другое – по названию реки Кубань / Кумань, – обзор
версий в трудах Г. А. Галкина, В. И. Коровина, С. А. Хапаева и Александра Васильевича
Твёрдого107, к которым следует прибавить кр.-тат. Къобан, урум. Хобан.
106 Из соч. Ибнфадлаллаха Эломари // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой
Орды В. Тизенгаузена. Т. 1. Извлечения из сочинений арабских. – СПб, 1884: [213-214],
235.
107 Галкин Г. А., Коровин В. И. Опыт исследования названий р. Кубань // Ономастика Кавказа. – Орд-
жоникидзе: СОГУ, 1980; Хапаев С. А. К основным названиям р. Кубань // Советская тюркология,
1990, № 2; Твердый А. В. Топонимический словарь Северного Кавказа, ч. 1-2. – Краснодар, 2006.
32
Введение

Расположены названные два города к юго-востоку от Матрики / Матрахи (Тмута-


ракани): Белая – на Таманском полуострове, а Черная – на Кавказском побережье Черно-
го моря, примерно на отрезке от Геленджика до Сочи.
Очевидно, сведения о них ал-Идриси почерпнул не из восточных, а исключитель-
но из западных, в частности, итальянских источников, для которых типичны именно тер-
мины Coman / Cuman, Comania / Cumania, terra Comanica / Cumanica.
Этноним куман ал-Идриси производит от топонима Кумания, а не наоборот: “От
города ал-Хазарийа до города Кира двадцать пять миль, а от последнего до [города] Ку-
манийа, по имени которого названы куманы и [сам] этот город именуется Черной Кума-
нией, – двадцать пять миль”.108
Все, что так или иначе у ал-Идриси связывается с Куманией, подробно разобрано
И. Г. Коноваловой109.
Тождество кыпчаков-куманов-половцев не требует доказательств. Все три тер-
мина обозначают один этнос в одно и то же время и отчасти на той же территории
(от Иртыша до Днепра и Предкавказья, а затем – до Дуная и до Закавказья), и о них
сообщаются одни и те же исторические факты, без особых разночтений. В общую
картину вписывается и попутное замечание, которое встречаем для 1253-1255 годов
у фламандского монаха Гильома, иначе Виллема Рубрука (1215/1220-1293), о род-
стве кыпчаков и канглы, обитавших тогда у Сырдарьи: “И по всей той земле, и еще
дальше жили канглы, какие-то родственники команов. К северу от нас была Великая
Булгария, а к югу – вышеупомянутое Каспийское море”110. Заметим в этой связи, что
в «Шах-наме» Абулькасима Фирдоуси (940-1012/1030) Сырдарья называется Канг,
из чего следует, что канглы – это не этноним в чистом виде по названию телеги, как
истолковано в «Огуз-наме», а относительное наименование по реке обитания.
Относительно кимаков111, или, как теперь стали писать, кимеков подобной яс-
ности нет, и, возможно, только обнаружение новых письменных источников, содер-
жащих сугубо конкретную информацию, позволит их историю представить менее
легендарно и более недвусмысленно. Здесь же ограничимся ссылкой на рассуждение
Й. Маркварта о возможной, но недоказанной этимологической связи между этнони-
мами кыпчак / кыпчат / кымчак / кымчат и кимак и монгольским хем “река” или
какой-то рекой бассейна Енисея вроде Хем или Хемчик112. Напомним, что и сам Верх-
ний Енисей называется Улуг-Хем “большая река”, а у многих рек его бассейна в на-
звании присутствует этот термин, имевший древнетюркскую параллель Кем – назва-
ние реки в памятнике Моюн-чуру, строка 19. Здесь же, в плодородной Тувинской
котловине, на левом берегу Улуг-Хема, начиная от верховий Хемчика, обнаружено не
108 Коновалова И. Г. Ал-Идриси о странах и народах Восточной Европы: Текст, пер., ком-
ментарий. – М.: Вост. лит., 1999; изд. 2-е, 2006: 182.
109 Коновалова И. Г. Сведения о Кумании в сочинении ал-Идриси // Степи Восточной Ев-
ропы во взаимосвязи Востока и Запада в средневековье. Межд. науч. семинар. Тезисы
докладов. – Донецк, 1992: 31-34; Коновалова И. Г. Ал-Идриси о странах и народах Вос-
точной Европы: Текст, перевод, комментарий. – М.: Вост. лит., 1999; изд. 2-е, 2006.
110 Иоанн де Плано Карпини. История Монгалов. Вильгельм де Рубрук. Путешествие в вос-
точные страны // Введение, перевод и примечания А.  И.  Малеина. – СПб.: Изд. А.  С.
Суворина, 1911: 85; Репринт. – М.: Гос. Изд-во географ. лит., 1957: 53.
111 Кумеков Б. Е. Страна кимаков по карте Ал-Идриси // Страны и народы Востока, т. Х. –
М., 1971: 194-198. Кумеков Б. Е. Государство кимаков IX-X вв. по арабским источникам.
– Алма-Ата: Наука, 1972.
112 Marquart J. Ueber das Volkstum der Komanen // Bang W., Marquart J. Osttürkische Dialekts-
tudien (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen. Philolog.-hist. Klasse,
neue Folge, Bd. 13, Heft 1). – Berlin, 1914: 132-135.
33
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

менее 15 городищ, а вокруг – множество мелких поселений и курганов113. Предпола-


гается словообразовательная модель Соғд > соғдақ, Сер / Сир > сирак, Кем / Ким >
кемӓк / кимӓк / кимак, в арабский записи – ‫ كماك‬/ ‫كيماك‬. Возможно, имя кимак / кимек
– вариант этнонима емек, однозначно указанного Махмудом Кашгарским при словах
и выражениях: aẓaq ‘нога’, ämǯi aŋar ot otadï ‘лекарь лечил его зельем, снадобьем’,
ïdïš ‘сосуд для питья’, qarïn toẓdï ‘живот наполнился, насытился’, ol otuŋ otadï ‘он жег
дрова’, yïγač qatlandï ‘дерево дало плоды’, yubaqulaq ‘лихорадочная дрожь, озноб’.
Приведенные Й.  Марквартом формы кыпчат / кымчак, по всей видимости
вторич­ные, живы и сегодня. Как нам сообщил Виктор Михайлович Викторин, “в при-
городном к Астрахани юртовском (татаро-ногайском) селении Каргали [Карғалы?]
родовое деление утрачено, но село традиционно делится на два аула: возвышенный и
престижный, вдоль берега реки Казань – Кымчак и низинный, более бедного населе-
ния, ближе к большой трассе к Каспию – Керит” (предп. монг. мн. кереит < керей).
Украинский этнографизм, производный от кыпчат, созвучный с крымским то-
понимом Къулар-Къыпчат и названием танца у современных кавказских тюрков и
их соседей абхазов, адыгейцев и др. – кыпчат(ка) по типу лезгин(ка), автору этих
строк привела сотрудник Центрального государственного исторического архива в г.
Киеве Нина Степановна Грабовая, уроженка райцентра Обухов Киевской области,
местности, где были некогда пограничные оборонные поселения половцев. Это на-
звание какого-то старинного головного убора, сохранившееся в местной украинской
загадке о пчеле, сравниваемой с монахом в клобучке:
Ченчик-ченчик невеличкий,
на ченчику черевички,
шапочка-кипчаточка.
Добрий вечір, дівчаточка.
В связи с последним примером уместно привести мнение Агафангела Ефимовича
Крымского (1871-1942), о котором напомнил Тимофей Иванович Грунин (1898-1970)114
и согласно которому название половцы куманы получили от русских не за цвет кожи
или волос, а за поло́вый [рус. “светло-желтый, блеклый”, укр. полови́й “желтый, красно-
желтый”, др.-русск. половъ “светло-желтый, блеклый” – цвета мякины, соломы], сивый
цвет своих шапок, подобно черным клобукам, каракалпакам, карапапахам, кызылбашам
и пр.115
В заключение внесем одну важную поправку в общеизвестное высказывание
В. В. Бартольда: “В послемонгольскую эпоху кипчаки как народ больше не упоминаются;
как и многие другие прежние названия народов (карлук, уйгур, найман и др.) имя кипчак
появляется как название рода у узбеков и казахов”116. Не касаясь названия уйгуров, в от-
ношении кыпчаков следует констатировать, что род кыпчак имеет гораздо большее рас-
пространение, а открытие и введение в научный обиход армянописьменных кыпчакских
памятников XVI-XVII веков показало, что и особый народ хыпчах, по религии именовав-
ший себя эрмени, просуществовал на территории Украины, Румынии, Литвы и Польши
до конца XVIII века, пока не ассимилировался с местным славянским населением и но-
113 Кызласов Л. Р. Древняя Тува (от палеолита до IX в.). – МГУ, 1979.
114 Грунин Т. И. Введение // Документы на половецком языкке XVI в. (Судебные акты Каменец-По-
дольской армянской общины) / Транскрипция, перевод, предисловие, введение, грамматический
комментарий и глоссарий Т. И. Грунина. Под редакцией Э. В. Севортяна. Статья Я. Р. Дашкевича.
– М.: Наука, 1967: 99.
115 Кримський А. Ю. Тюрки, їх мови та літератури. – Київ, 1930: 158; Твори в п'яти томах. Т. 4. Сходо-
знавство. – Київ: Наукова думка, 1974: 514.
116 Бартольд В. В. Кипчаки // Сочинения. В 9 томах. Том V. – М.: Наука, 1968: 551.
34
Введение

воприбывшими собственно армянскими иммигрантами. Что касается кыпчаков в Кры-


му и других регионах Великой Степи, то этот род, действительно, и сегодня составляет
известную часть многочисленных разноплеменных тюркских народов Евразии, которые
тюркологами условно причисляются к кыпчакам – по кыпчако-половецким, кыпчако-
огузским, кыпчако-ногайским, кыпчако-кыргызским, кыпчако-булгарским признакам их
языков и наречий. Эти признаки, объединяя их в одну группу, одновременно отграни-
чивают их от уйгуро-огузских языков и, что особенно важно в аспекте данной статьи,
от языков уйгуро-тукюйской подгруппы, к которым относится и язык древнетюркских
рунических памятников.
Не углубляясь в детальный разбор данного вопроса, отметим одну-единственную
черту последнего, а именно: только в орхоно-енисейских текстах и в уйгуро-тукюйских,
или саяно-тюркских языках – кёк-мончакском, сойото-цатанском, тофаларском, тувин-
ском, цэнгэльском, сарыг-югурском (хара-йогурском) и уйгурском, а также в якутском
общетюркский глагол олтур- / отур- ‘сидеть, восседать, садиться, воцаряться’, произво-
димый от ол- ‘быть, пребывать, находиться, существовать’, имеет древнюю упрощенную
форму олур- / олыр- / олор-. В языке древнетюркских эпитафий этот глагол в качестве
основного имел значение ‘властвовать, править кем-чем’ < ‘восседать, воцаряться над
кем-чем’. Данная разграничительная черта не позволяет связывать генетически языки
кыпчакской группы с языком древнетюркских рунических памятников, а косвенно –
предполагать обитание влиятельной группы кыпчаков в соответствующем регионе в ту
эпоху.
О кимаках, или кимеках, если их имя действительно возводить к реке Хем / Кем,
можно допускать противоположное, но это допущение – сугубо теоретическое, пока бо-
лее ничем, кроме данного сопоставления, не подтверждаемое.

II. Кыпчакская письменность средневековья


1. Предыстория
Тюркские племена, занимавшиеся скотоводством, с древних времен пользо-
вались по крайней мере двумя дописьменными знаковыми системами, основными
элементами которых были элементарно простые символические изображения и глав-
ной функцией которых было указывать на принадлежность объекта с конкретным
символом определенному собственнику. Первая – небольшой по числу форм, но до-
статочно вариативный в комбинаторном плане набор меток – надрезов, выщипов на
ушах скота, главным образом длинношерстного и мелкого.
У современных тюркоязычных греков – урумов Приазовья, выходцев из Кры-
ма, до недавнего времени применялось 12 простых видов меток, имеющих преиму-
щественно общетюркские названия, что говорит об их чрезвычайной древности и
устойчивости:
1. җырых, йырых, йарых ‘поротина, разрыв, раскол (продольный)’; 2. кӧземе
‘долото (с торца)’; 3. кӧземек ‘пробой (круглое отверстие посередине)’; 4. ойух ‘вы-
емка (сбоку)’; 5. чатал / прон ‘рассоха, развилка, вилка, рогатка’; 6. пчахбатых,
йарых, т’есик ‘разрез (боковой)’; 7. солах ‘сот, вырез под прямым углом’; 8. сырға
‘серьга’; 9. хама ‘палаш’; 10. хыйых ‘скос, косой срез’; 11. хымырсха ‘муравей’; 12.
черт, чёрт ‘обрубок’; 13. пример комбинированной метки – чифт ойух ‘двойная
выемка’; 14. нечто среднее между (1) и (6)117.

117 Гаркавець О. М. Урумський словник. – Алма-Ата: Баур, 2000: 598-599.


35
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

Восемь из них почти с теми же названиями зафиксированы у казахов, а некото-


рые мы нашли у кыргызов и турок (в скобках): 1. тілік (тилик, dilik); 3. ойма (delik);
4. ой / ойық (оюк, oyuk); 5. кез (kesik = 12?); 6. солақ (солок, бакан); 8. сырға; 12. кесік;
13. құмырсқа.118
Вторая система символов собственности – тамги, клейма, тавра, выжигаемые
на шкуре короткошерстного животного, высекаемые или вырезаемые на твердых
предметах или вышиваемые на ткани, коже и пр. На тюркских надгробиях личные
тамги ханов, называемые wglâ belgü ‘знак’, сопровождали рунические эпитафии в
качестве непременных атрибутов. К ним примыкают рассмотренные в названной ра-
боте Тунджера Гуленсоя знаковые элементы орнамента и скульптурные модели над-
гробных камней.
Поиск явно кыпчакских текстов в огромном количестве обнаруженных до
настоящего времени орхоно-енисейских, казахстанских, среднеазиатских и евро-
пейских рунических надписей, приписываемых древним тюркам, хазарам и печене-
гам119, положительных результатов не дал. Возможно, их вообще не было, и массово
используемая письменность у кыпчаков, как и руническая у древних тюрков, дей-
ствительно появилась лишь в результате более позднего интенсивного контакта с
другими, продвинутыми в этом отношении городскими цивилизациями, в частности,
благодаря распространению в их среде особо экспансивных религий – иудейства,
христианства и ислама.
2. Караимские памятники арамейским письмом
Принятие иудаизма правящей верхушкой хазар со временем отразилось и на
вступивших с ними в контакт кыпчаках, часть которых приняла иудейскую веру либо
в ее ортодоксальном виде, либо в виде отколовшегося учения караитов. Первые до-
ныне живут в Крыму и называют себя крымчаками, вторые, помимо Крыма, состави-
ли крепкие общины в Западной Украине (Галич, Луцк), Литве (Тракай, Паневижис)
и Польше. Духовной обязанностью отца семейства у тех и других, особенно у ка-
раимов, было руководство отправлением в семье религиозного культа и переписы-
вание для наследников Святого Письма (по крайней мере выдержек из него в виде
118 Кеӊесбаев І. Қазақ тілініӊ фразеологиялық сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1977: 638; Юдахин
К. К. Киргизско-русский словарь. – М.: Сов. энциклопедия, 1965; Gülensoy T. Orhun’dan
Anadolu’ya Türk Damgaları. – İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı; Pamuk Ofset,
1989: 155-162.
119 Сравнительно-исторический палеографический анализ всего опубликованного материа-
ла в связи с историей культуры и государственности см. в работе: Кызласов И. Л. Руни-
ческие письменности евразийских степей. – М.: Вост. лит., 1994.
36
Введение

молитвенника) на еврейском и/или кыпчакском языке. Когда точно были выполнены


первые переводы еврейской Библии на кыпчакский язык, неизвестно. Предположи-
тельно, основные молитвы были переведены еще в XI веке. Особенностю караимо-
кыпчакского перевода, переписываемого параллельно с оригиналом – вторым стол-
биком на той же странице, является грамматическое калькирование еврейского тек-
ста, вплоть до передачи артиклей кыпчакскими местоимениями – вопреки грамма-
тическому строю кыпчакского языка. В течение веков стараниями многочисленных
безымянных караимских душпастырей – отцов семейств и общинных священников
Библия в конце концов была переведена полностью, а в караимский молитвенник в
качестве желательного, но необязательного дополнения был добавлен кыпчакский
перевод молитвы «Отче наш» из христианского Нового Завета120.
Арамейское письмо у караимов (главным образом квадратное) и крымчаков
(преимущественно скоропись) применялось во всех сферах их жизни. И потому бла-
годаря караимам и крымчакам в их «Маджмуа» и «Джонках» полнейшим образом
зафиксирован их общий с крымскими татарами фольклор.
В ХІХ веке караимский язык стал также языком светской художественной ли-
тературы и периодики121.
3. Кириллические половецкие записи
Помимо кыпчакских имен и географических названий, а также некоторых лек-
сических заимстований в древнерусских летописях и литературных произведениях,
таких как «Слово о полку Игореве» и «Задонщина»122, науке известны некоторые го-
раздо более поздние материалы непосредственно трактующие о кыпчакском языке,
называемом половецким или татарским.
Во-первых, это небольшой словарик под названием «Толкование языка поло-
вецкого. Первие половецки, а опосле рускы», находящийся на обороте листа 603
черновой Четьи-Минеи митрополита Макария 1538 года, написанной полууставом,
в два столбца, с его поправками и замечаниями. Этот краткий словарик содержит
следующие слова: тягри [= тӓңри] – Бог, феришта [= фериштӓ] – ангел, исраил
– архангел, кок [= кӧк] – небо, тах[т] – престол, куяшь [= қуйаш] – солнце, илдуз
[= йылдуз] – звезда, аань[неверно вычленено из форм родительного и винительного
падежей а̄йныӊ, а̄йны. – А. Г.] – месяц, кар [= қар] ­– снег, амгур [= йамғур] – дождь,
суук [= сууқ] – студено, иси – тепло, алкоран – закон, елфокаж – учители и великие
толковници, сарракине – пловчане, рекше татарове, етмяк [= этмяк] – хлеб, молла
– поп123.
120 Караимский молитвенник / Тюркологическую редакцию караимского текста, коррекцию
русского перевода с учетом русских версий Танаха (Торы, Пророков и Писаний), Сино-
дального и других переводов Библии и подготовку к публикации с определением книг,
глав и стихов Святого Письма выполнил Александр Гаркавец. – Москва; Нальчик: Рус.
деревня, 2008.
121 Dubiński A. Библиография // Караимско-русско-польский словарь / Под ред. Н. А. Баска-
кова, А. Зайончковского, С. М. Шапшала. М.: Русский язык, 1974: 14-28. Здесь же на стр.
28-29 дан список многочисленных караимских рукописей, включая переводы Библии и
молитвенники.
122 Менгес К. Г. Восточные элементы в «Слове о полку Игореве». – Л.: Наука, 1979; Баскаков
Н. А. Тюркская лексика в «Слове о полку Игореве». – М.: Наука, 1985.
123 Оболенский М. А. Послание патриарха Фотия в древнем славянском переводе. Половец-
кие слова // Москвитянин, 1850, т. II, март, разд. III. Науки и художества: 7-9; факсимиле
в статье: Bang W. Zu der Moskauer Polowzischen Wörterliste // Bulletin de l’Academie de
Belgique. Classe des Lettres et des sciences morales et politiques, 5e série, No 4, Bruxelles,
37
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

Второй словарик, озаглавленный «Се татарскы язык», помещенный в руко-


писи Софийского собора в Новгороде №1462 и изданный П. Симони, содержит 27
слов, 6 фраз и 18 числительных, которые, по заключению Ф. Е. Корша, “не половец-
кие, а татарские, именно судя по сумме признаков – крымские из местностей около
Бахчисарая или Симферополя, вообще не из степей и не с южного берега”124, т. е.,
следует думать, не ногайские, не джекающие и не огузские, не огузо-турецкие, что
вобщем-то сути дела не меняет, так как именно эти средние говоры крымскотатар-
ского языка суть прямое продолжение наречия тех кыпчаков, которых прежде рус-
ские летописи именовали половцами.
4. Арабописьменные кыпчакские памятники XI-XIV веков
Наиболее ранним арабоязычным письменным памятником, целенаправленно фик-
сирующим кыпчакскую лексику, является «Дӣва̄н луг̣а̄т ат-Турк» – «Словарь тюркских
наречий» Махмуда Кашгарского, составленный в 1072-1074 годах125. В нем рассмотрены
некоторые отличительные признаки наречия кыпчаков в связи или в сопоставлении с
другими, а с пометой qïfčaq / к̣ифж̣а̄к̣ ‘кыпчакское’ истолкованы свыше 50 слов. При-
ведем диалектологические заметки Махмуда Кашгарского, где затрагиваются наречия
кыпчаков, по московскому и отчасти по алматинскому изданию с пагинацией оригинала,
а кыпчакские слова – с нумерацией заглавных слов алматинского издания, но в нашей
латинской тюркологической транскрипции и [в квадратных скобках] уточнениями по
Древнетюркскому словарю126.
Иногда сову называют ühi, однако чистое произношение слова ügi с кяфом – кып-
чакское слово (стр. 7).
Йа в в начале каждого слова огузы и кыпчаки изменяют на алиф или джим как
у имен, так и у глаголов. Например, тюрки ‘путника’ называют yälkin, а те (т. е. огузы и
кыпчаки) его называют älkin. Тюрки ‘теплую воду’ называют yïlïγ suv̇, а те говорят ïlïγ с
алифом. Подобно этому ‘жемчуг’ тюрки называют yinǯü, а у тех это – ǯinǯü. ‘Длинную
шерсть у верблюда’ тюрки называют yoγdu, а у тех это – ǯoγdu (стр. 26).
1911: 91-103 + 1 f. de pl. Настоящий адрес хранения: Российский государственный архив
древних актов, фонд 201. Рукописное собрание М. А. Оболенского, ркп. 159. Минея че-
тья митрополита Макария, август, софийский список с миниатюрами
124 Симони П. Памятники старинной русской лексикографии по рукописям XV-XVII вв. //
Известия Отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук. – М.,
1908, т. XIII, вып. 1: 185-187, 189; Pritsak O. Se tatarsky jazyk // Orbis scriptus. Dmitrij
Tschižewskij zum 70. Geburtstag. – München, 1966: 641-654, факсимиле между стр. 652-
653.
125 Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi. Çeviren Besim Atalay. 4 cilt. – Ankara: Alâeddin Kıral
basımevi, cilt I, 1939; cilt II, 1940; cilt III, 1941; cilt IV, 1943; 5. Baskı. – Ankara: TDK, 2006;
Қошғарий Маӽмуд. Девону луғотит турк: Туркий сўзлар девони. 3 т. Тарҗимон ва нашр-
га тайёрловчи филология фанлари кандидати С. М. Муталлибов. – Тошкент: Ўзбекистон
ССР Фанлар академияси нашриёти, т. І, 1960; т. ІІ, 1961; т. ІІІ, 1963; т. IV. Индекс-луғат / F.
Абдурахманов. Муталлибовлар иштироки ва тахрири остида, 1967; Мах̣мӯд ал-Ка̄шг̣арӣ.
Дӣва̄н Луг̣а̄т ат-Турк / Перевод и предисловие З.-А. М. Ауэзовой. Индексы Р. Эмерса. –
Алматы: Дайк-Пресс, 2005; Мах̣мӯд ал-Ка̄шг̣арӣ. Дӣва̄н луг̣а̄т ат-турк (Свод тюркских
слов). В 3-х томах / Перевод с арабского А. Р. Рустамова под ред. И. В. Кормушина, пред-
исловие и введение И. В. Кормушина, примечания И. В. Кормушина, Е. А. Поцелуевско-
го, А. Р. Рустамова. Т. 1. – М.: Вост. лит., 2010.
126 Древнетюркский словарь. – Л.: Наука, 1969; сокр. – ДТС.
38
Введение

Каждый мим в начале слова у огузов, кыпчаков, суваров превращается в ба. При-
мер: тюрки говорят män bardïm ‘я ходил’, а те племена говорят bän bardum. Тюрки ‘суп’
называют mün, а те группы называют его bün (стр. 26).
Ягма, тухси, кыпчаки, ябаку, татары, кайы, чомулы, огузы сходятся на том, что
они каждый заль заменяют на йа и никогда не произносят с залем. Например, остальные,
кроме них, называют ‘березу’ qaδïŋ, а эта группа называет qayïŋ. ‘Свойственники’ назы-
ваются qaδïn, а у них это qayïn (стр. 27).
Точно так же заль в речи чигилей и других тюрок некоторые из кыпчаков, емеков,
суваров, булгар и тех, чьи [земли] простираются до Руси и Рума, заменяются на зайн. На-
пример, у тюрок ‘нога’ называется aδaq, а они называют azaq. Чигильские тюрки говорят
qarīn toδdī ‘желудок наполнился (насытился)’, а они говорят tozdī, с зайном. Все другие
имена и глаголы сверяй с этими примерами. Итак, заль чигильского наречия [соответст-
вует] йаю в наречиях ягма, тухси, огузов и некоторой части аргу, обитающих вдоль Чина,
и зайну в наречии кыпчаков и прочих, доходящих до Рума (стр. 27).
Что касается усечения [букв], то группы огузов и кыпчаков сходятся в отсечении
среднего гайна в именах и глаголах, если глагол выражает продолжительность действия.
Имя: например, ‘ворон с белым пятном на ноге’ у тюрок называется čumγuq, а они назы-
вают čumuq, гайн опускается. Тюрки называют ‘горло’ tamγaq, а они ­tamaq.
Глагол. Например, говорят ol ävkä barγan ol ‘он – [тот, кто] часто ходит к себе до-
мой’, а огузы говорят baran ol в том же значении; тюрки говорят ol är qulïnï urγan ol ‘тот
мужчина – он часто бьет своего раба’, а они говорят uran. Точно так же они отбрасывают
кяф в именах для облегчения и в глаголах, кяф которых соответствует гайну в том же
значении. Во всех языках тюрков следуют этим правилам (стр. 28).
Активное причастие, образованное от глаголов этой и всех других глав, имеет пять
разновидностей, которые употребляются в различных значениях. Есть расхождение по
языкам только в форме активного причастия, которое обозначает, что действие соверша-
ется его производителем, а в других формах отглагольного прилагательного расхождений
нет, и они у всех тюрков употребляются одинаково в своих значениях.
Первая разновидность, в отношении которой расходится их речь: bardačï ‘иду-
щий’, turdačï ‘встающий’.
В наречиях огузов, кыпчаков, ягма, ограков, суваров и печенегов, [расселившихся]
до Руси, активное причастие образуется от формы прошедшего времени при помощи
буквы джим, вставляемой между далем и йа, которые являются показателем прошедше-
го времени. Это – закономерно, потому что даль прибавляется к глаголу как показатель
прошедшего времени, а йа в таких словах, как bardï ‘он ушел’ – показатель 3-го лица...
Что касается bardačï ‘идущий’ и turdačï ‘встающий’, то они являются именами
действующего лица, но они образованы от глагола, а те (на ‑čï) – от имени...
Это правило не претерпевает изменений ни в кафовых словах, ни в кяфовых, ни в
словах с твердой огласовкой, ни в других.
В наречиях чигилей, кашгарцев, баласагунцев, аргу, барсганцев, уйгуров, [населя-
ющих территории] до Верхнего Чина, активное причастие того же значения образуется
от императива: вместо даля, который является показателем формы прошедшего времени,
в словах с буквами каф, гайн и твердой огласовкой ставится гайн [‑γu], и во всех прочих
словах ставится кяф [‑gü], а джим и йа [‑čï / ‑či] занимают свою позицию. Например:
bar- ‘иди’ – императив, а ‘идущий’ в этом языке будет barγučï; tur- ‘встань’, а turγučï
‘встающий’.

39
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

Примеры для кафовых слов: ya qurγučï ‘натягивающий лук’, tavar qapγučï ‘похи-
щающий имущество’. Примеры для гайновых слов: at suvγarγučï ‘поящий лошадь’, mäni
oδγur[γu]čï ‘будящий меня’.
В двухбуквенных словах с конечным гайном гайн [суффикса] переходит в каф:
taγqa aγqučï ‘поднимающийся на гору’, qoy saγqučï ‘доящий овцу’.
Тут гайн переходит в каф из-за того, что происходит стечение двух гортанных зву-
ков одинакового рода, что затрудняет их произношение, поэтому один их них переходит
в каф для устранения трудности [в произношении]…
В кяфовых словах вместо даля, который является показателем прошедшего време-
ни, ставится звонкий кяф [g]: külgüči är ‘смеющийся мужчина’, äv̇kä kirgüči ‘мужчина,
входящий в дом’. Примеры для слов с мягкой огласовкой: yarmaq tergüči ‘собирающий
монеты’, at sürgüči ‘погоняющий лошадь’.
Огузы и те, кого я упоминал вместе с ними, образуют эту форму правильно – по
первому способу [т. е. при помощи аффикса ‑dačï / ‑däči]. [Вместе с тем,] огузы и те,
кого я упомянул вместе с ними, иногда сходятся с чигильскими и другими тюрками в
следующем отношении. Так, огузы ‘посредника между родителями невесты и жениха’
называют yorïγčï, а не yorïdačï, ‘земледельца’ называют tarïγčï, а не tarïdačï. [Это так] во
всех наречиях (стр. 290-293).
Правильное причастие действительного залога в этом разделе: bitik bititgüči ‘при-
казывающий написать’, at küzätgüči ‘стерегущий коня’; в наречиях огузов и кыпчаков –
bititdäči, küzättäči, исходная форма küzätdäči становится облегченнной (стр. 424).
Причастие действительного залога в данном разделе имеет следующий вид: ät
toγraγučï ‘режущий мясо’, äv̇kä oγraγučï ‘идущий, направляющийся домой’. В наречи-
ях огузов, кыпчаков и тех кочевников, которые следуют им, а также в наречии суваров:
toγradačï, oγradačï, – в соответствии с изложенным [на стр. 290-293] правилом…
Причастие, связанное с действием, которое кому-либо надлежало совершить, име-
ет следующий вид: ol ät toγraγlïq ärdi ‘ему следовало нарезать мясо’, ol saŋa oγraγlïq
ärdi ‘ему следовало пойти к тебе’. В наречиях огузов и кыпчаков лям заменяется на син,
например: ol ät toγraγsïq ärdi ‘ему следовало нарезать мясо’, ol saŋa oγraγsïq ärdi. Боль-
шинство произносят это по правилам остальных тюрок (стр. 581-582).
aba ‘медведь’ (369);
alïγ ‘всякая плохая вещь’ в наречиях огузов и кыпчаков (209);
am ‘женский половой орган’ в наречиях огузов и кыпчаков (40);
arïq [aruq] ‘худой’ в наречиях огузов и кыпчаков (224);
ayïγ ‘медведь’ вариант у огузов, кыпчаков и ягма к aδïγ (360);
äpmäk ‘хлеб’ в наречиях ягма, тухси и некоторых огузов и кыпчаков (477);
bal ‘мёд’ в наречиях суваров, кыпчаков и огузов; тюрки называют его arï yaγï [букв.
‘пчелиный жир’] (5395);
bašaq ‘щиколотка’ у чигилей, а огузы и кыпчаки добавляют мим: bašmaq ‘башмак,
башмаки’ (2046);
kätü ‘парализованный’ [‘однорукий, безрукий’ ДТС: 304], в наречии кыпчаков
(5704);
qaδïn ‘свояк, свойственник (родственник со стороны жены, мужская родня по бра-
ку)’, в кыпчакском наречии – с зайном [т. е. qazïn]; пословица: Qadaš temiš – qaymaduq;
qaδïn temiš – qaymïš ‘Сказали: “Брат пришел”, – мы не обернулись к нему, не обратили на
него внимания; Сказали: “Свояк”, – обернулись все’ (2269);
qurman ‘налучник’, в огузском и кыпчакском наречиях; kiš qurman ‘колчан и на-
лучник’, – это слово происходит от выражения qur man ‘застегни ремень’ (2576); yasïq

40
Введение

‘чехол для лука’, в наречии тюрок, огузам и кыпчакам это слово не известно, они назы-
вают его qurman (4666);
quru ‘сушняк, сухая трава, колючки, сучья, хворост’, в кыпчакском наречии (5731);
χanda ‘где’, χayu ‘какой’, χïzïm ‘моя дочь’: qayu – вариант слова χayu, x̮а заме-
няется на к̣аф, а огузы и кыпчаки заменяют к̣аф на x̮а, [меняя] место артикуляции; они
говорят χïzïm ‘моя дочь’, а тюрки говорят qïzïm; они говорят χïzïm ‘моя дочь’, а тюрки
говорят qïzïm; они говорят χαnda ärdiŋ ‘где ты был?’, а тюрки говорят qanda ärdiŋ (5702);
mükim, mükin: büküm ätük ‘женские сапожки’, по-огузски; другие говорят mükim
и mükin, превращая ба в мим и конечный мим в нун [нун в мим]; я это слово не считаю
чисто тюркским; однако кыпчаки и некоторые союзные с ними говорят так (2211);
öylä ‘полдень’, по-огузски; кыпчаки заменяют йа на зайн и говорят: özlä (632);
suvuq quδruq ‘длинный хвост с редкой растительностью’ [‘жидкий хвост’ ДТС:
516]: как у мула; так говорят и о деревьях и пр. в наречии кыпчаков (5438);
är ävdin tašïqtï ‘человек вышел из дома’, так говорят ягма, тухси, кыпчаки, ябаку
и некоторые из туркмен; большинство тюрок говорят čïqtï; [форма настояще-будущего
времени и глагольное имя] tašïqar, tašïqmaq (3556);
tunar ‘покрывается или покроется тучами (о небе); запирается, перекрывается,
заваливается (снегом) или закроется, запрется, завалится (снегом)’ в огузском и кыпчак-
ском наречиях, а у тюрков tunur и tunar (3348);
učan ‘судно с двумя парусами’ [‘двухпарусная лодка’ ДТС: 604], в наречии кыпча-
ков (632);
ükil (ökil) ‘много, множество’, в наречии кыпчаков, посему говорят: ükil kiši ‘мно-
го людей’ (632);
yaldï: ot yandï ‘огонь загорелся’ – это вариант формы с лям [yaldï], в наречии кып-
чаков (4947);
yalŋuq ‘молодая невольница’ в наречиях огузов, кыпчаков и суваров (6463), ‘че-
ловек’ (6462); было сказано: Yaγï ärür yalŋuqnïŋ näŋi tavar; bilik äri yaγïsïn nälik sävär?
‘Всяческое богатство ­– враг человека; зачем же сведущему мужу любить своего врага?’
(6462);
yavlaq kiši ‘человек с неровным характером’, yavlaq ‘что-либо плохое’ в огузском
и кыпчакском наречиях; было сказано: Külsä kiši yüzüŋä, körklük yüzüŋ körüngil; yavlaq
küsäs tilekni – äδgü savïγ tilängil ‘Если человек тебе в лицо улыбается, покажись и ты
ему красиво; даже лелея скверные пожелания – вызывай к себе доброе отношение, букв.
выпрашивай для себя добрые слова’ (4827);
yazγuq: yayγuq ‘сосок кобылы’, некоторые называют его yazγuq –­ в наречии кып-
чаков (4728);
yïγač qatlandï ‘дерево дало плоды’, в наречиях кыпчаков, емеков и ограков; [форма
настояще-будущего времени и глагольное имя] qatlanur, qatlanmaq; у остальных значе-
ние этого слова связано лишь с плодами терновника, о садовых же деревьях говорят:
yämišländi (5609);
yükünč ‘молитва, поклонение, поклон’, в наречии кыпчаков: täŋrigä yükünč
yükündi ‘он совершил поклонение, молитву, помолился Богу’, ol bäkkä yükünč yükündi
‘он совершил поклон, поклонился правителю’ (6405);
ǯät‑ ‘догонять’: огузы и кыпчаки произносят все йа в начале слова как джим: ul
mäni ǯätti ‘он меня догнал’ вместо yätti с йа; тюрки говорят suvda yundum ‘я искупался в
воде’, а они говорят ǯundum (4402);
ǯinǯü ‘жемчуг’ в огузском и кыпчакском наречиях; джим может чередоваться с йа
(2376); yinǯü ‘жемчужина’ [у тюрок], – отсюда и рабынь называют yinǯü; пословица: ütlük

41
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

yinǯü yerdä qalmas ‘жемчужина с отверстием не останется на земле (кто-нибудь придет и


подберет ее)’, – так говорят, имея в виду, что девушки не остаются девицами до старости
– приходит кто-нибудь, чтобы жениться на них; огузы и кыпчаки говорят ǯinǯü, заменяя
йа на джим (4751).
Диалектологические свидетельства Махмуда Кашгарского, отчасти изложенные
здесь применительно к кыпчакам и их наречию, напоминающему литературный з-язык
Хорезма того времени, если их экстраполировать на древние и современные кыпчакские
языки, ставят наши воззрения на историю диалектного членения и исторического развития
строя данной группы тюркских языков и соответствующих племен на почву этнически, ге-
ографически и хронологически атрибутированных фактов. Это уже не какие-то невнятные,
кочующие из сочинения в сочинение списки тюркских племен у географов и историков-
компиляторов, половину которых невозможно адекватно идентифицировать. В совокупно-
сти же с трудами других арабоязычных филологов и произведениями иных жанров скрупу-
лезно собранные и задокументированные свидетельства Махмуда Кашгарского позволяют
нам сегодня составить довольно полную диахроническую картину данного чрезвычайно
сложного и запутанного, многокомпонентного и многовекторного процесса.
Среди других арабописьменных кыпчакских памятников ведущее место занимают
египетские филологические труды XIV-XV веков, именуемые словарями или граммати-
ками127.
Первейший и важнейший из них в плане теории и полноты – «Китаб ал-идрак
ли-лисан ал-атрак» – «Пояснительная книга о языке тюрков» арабского филолога
Абу Хайяна ал-Гарнати (ал-Андалуси), уроженца селения Матахшареш близ Грана-
ды (654 г. х. / 1256 – 745 г. х. / 1344), автора около 65 грамматических и лексикогра-
фических сочинений по арабскому, персидскому, эфиопскому и тюркскому языкам.
Книга завершена в Каире 20 рамадана 712 г. х. / 18 декабря 1312 г. н. э. Сохранилась
в трех копиях: № 2896 фонда Вали-ад-дина Эфенди Публичной библиотеки при ме-
чети Баязида (1335 г.) в Стамбуле, № 3856 отдела арабских рукописей библиотеки
Стамбульского университета (1402 г.) и список того же времени библиотеки Дар ал-
Кутуп в Каире128. По первым двум спискам книга тщательно обработана и издана
Ахмедом Джафероглу, устранившим многие погрешности первых публикаторов129.
Ему следует азербайджанская публикация на кириллице Зии Буниятова130. Неболь-
шой словарик «Ал-идрак хашиеси» («Пояснительная заметка»), представляющий
собой приложение к рукописи № 2896, опубликован Веледом Избудаком131.
Труд Абу Хайяна состоит из трех частей: словарь, около 2400 слов; tasrīf – мор-
фология (словообразование и словоизменение имен и глаголов) и nahīv – синтаксис.
Пометы огузское, татарское, булгарское, токсоба, уйгурское, туркестанское, кото-
рые особо важны для диалектологических и сравнительно-исторических разыска-
ний наших тюркологов, чрезвычайно редки, да и ожидаемых ремарок кыпчакское
и туркменское у него всего лишь 32, из чего Эмир Наджипович Наджип заключил,
что в Египте, для его смешанного кыпчако-огузского языка исконно разнородные
127 Наджип Э. Н. Заслуги арабских филологов в области изучения тюркских языков // Се-
митские языки. – М.: Наука, 1965: 617-626; Ermers R. Arabic Grammars of Turkic // Studies
in Semitic Languages and Linguistics, vol. 28. – Leiden: E. J. BRILL, 1999.
128 Özyetgin A. Melek. Ebū Ḥayyān. Kitabu’l-İdrak li Lisāni’l-Etrāk: Fiil: Tarihî-Karıştırmalı Bir
Gramer ve Sözlük Denemesi. – Ankara: Köksav, 2001: 50-52.
129 Caferoğlu A. Kitāb al-İdrāk li-Lisān al-Аtrāk. – İstanbul: Evkaf Matbaası, 1931.
130 Әсирәддин Әбу Һәјјан әл-Әндәлуси. Китаб әл-идрак ли-лисан әл-әтрак / Әрәбҹәдән
тәрҹүмә едәни Зија Бүнјадов. – Бакы: Азәрнәшр, 1992.
131 İzbudak V. El-İdrâk Haşiyesi (TDK Yayınları). – İstanbul: Devlet Basım Evi, 1936
42
Введение

кыпчакские и огузские варианты могли уже не так резко различаться и как бы “счи-
тались общими”132, с чем согласна и Н. А. Расулова133. Мелек Озьетгин, скрупулезно
изучившая два изданных списка, согласилась со своими авторитетными предшест-
венниками в том, что, по замыслу автора, его сочинение действительно фиксирует
устоявшийся тюркский язык Каира того времени, уступая Махмуду Кашгарскому в
отражении других наречий134.
Второй из наиболее важных арабописьменных кыпчакских памятников из Египта
– «Кита̄б-и маджму‘ тарджума̄н туркӣ ва ‘аджамӣ ва муг̣алӣ ва фа̄рсӣ» – «Сбор-
ник толкований тюркских и персидских и монгольских и фарси» 1343 года – рукопись
ираниста и тюрколога немецкого происхождения Левина Варнера (Levinus Warner,
1619-1665), посла Дании в Стамбуле, хранящаяся среди других его материалов в библи-
отеке Лейденского университета под шифром Ms. Or. 517. Это пособие широко известно
как «Тюрко-арабский словарь» 1245 года. На самом деле это вовсе не тюрко-арабский
словарь, и составлена рукопись не в 1245 году. Заблуждение идет от первоиздателя ара-
бо-тюркской части рукописи, опубликованной им под этим неточным названием135.
Сборник имеет 76 листов и состоит из следующих частей:
лл. 1–62 – арабское предисловие и пособие, содержащее тюркские эквиваленты
сгруппированных в тематические группы арабских имен, включая числительные (только
тюркские собственные имена людей поясняются, наоборот, по-арабски), затем – араб-
ских глаголов в их основных грамматических формах, а в конце – различных оборотов
речи, в качестве соответствий которых приводятся тюркские местоименные и наречные
словоформы и сочетания; к первичным тюркским эквивалентам арабских слов местами
прибавлены дополнительные тюркские толкования, то ли переписчиком, то ли пользова-
телем; всего в словаре насчитывают 1260 тюркских слов (1625 словоформ); иногда это
адаптированные арабизмы и фарсизмы; 70 тюркских слов (120 словоформ) даны с поме-
той turkmānī “туркменское”136;
лл. 62 об. – 63 – колофон и другим почерком – начало рассказа по-тюркски;
лл. 63 об. – 67 об. – монголо-персидский словарь;
лл. 67 об. – 75 – арабско-монгольский словарь (17 слов на лл. 74 об. – 75 имеют и
тюркские переводы);
лл. 75 –75 об. – монгольско-арабский разговорник;
л. 76 – панегирик в пять тюркских двустиший во славу кадиев Гамал-ад-дина, Ка-
рим-ад-дина и Фахр-ад-дина;
132 Наджип Э.  Н. Культура и тюркоязычная литература Мамлюкского Египта XIV века. –
Туркестан, 2004: 26.
133 Расулова Н.А. Исследование языка «Китоб ал-идрак ли-ли-сан ал-атрак Абу Хаййана».
Дис. канд. филол. – Ташкент, 1969.
134 Özyetgin A. Melek. Ebū Ḥayyān. Kitabu’l-İdrak li Lisāni’l-Etrāk: Fiil: Tarihî-Karıştırmalı Bir
Gramer ve Sözlük Denemesi. – Ankara: Köksav, 2001: 46-50.
135 Ein Türkisch-Arabisches Glossar. Nach der Leidener Handschrift herausgegeben von M. Th.
Houtsma. – Leiden: E. J. Brill, 1894, – добротное исследование; надежный в целом арабо-
письменный набор текста, выполненный, однако, всплошную, без учета его расположе-
ния в оригинале; арабописьменный глоссарий с латинской транскрипцией, переводом и
максимально возможными в то время сопоставлениями.
136 Наджип Э. Н. Кыпчакско-огузский литературный язык Мамлюкского Египта XIV в. Адд.
– М., 1965: 25; Курышжанов А. Исследование по лексике «Тюркско-арабского словаря».
– Алма-Ата: Наука, 1970: 71; рец.: Фазылов Э. И. К изданию тюркско-арабского словаря
// Изв. АН КазССР. Сер. обществ. наук, 1971, №6: 81-90; ответ: Курышжанов А. К. К из-
учению лексики «Тюркско-арабского словаря» ХІІІ века // Исследования старотюркских
письменных памятников. – Алма-Ата: Наука, 1983: 162-203.
43
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

76 об. – молитва по-арабски и еще пять (3 вроде стихотворных) строк обрывочных


записей по-арабски.
На титульной странице сборника в рамке помещено заглавие, задуманное изна-
чально лишь к первой его части: Кита̄б-и маджму‘ терджума̄н туркӣ ва ‘аджамӣ
“Сборник толкований тюркских и персидских”. Под рамкой более крупным, но по-
хожим почерком добавлено: ва муг̣алӣ “и монгольских”, а затем третьим почерком,
неуверенным (с опиской), и другими чернилами: ва фа̄рсӣ “и фарси”. Прибавление,
по сути, перефразирует заголовок пособия по монгольскому языку, присоединенного
к тюркскому: Хода̄й-и кита̄б муг̣али ва ‘аджами “Книга истинного пути в монголь-
ском и персидском” (л. 63 об.). Тюркская часть спустя сто лет после М. Т. Хоутсмы
переиздана Редже­пом Топарлы, Сади Гогенли и Невзатом Яныком137. Монгольскую же
издал Николай Николаевич Поппе (1897-1991), а недавно – Йошио Саито138.
Тюркский язык сочинения в предисловии (л. 2) обозначен вроде бы как неоднород-
ный, сочетающий разные наречия: в качестве основного для данного сообщества назван
‫ ل َسان التُركى القَ ْفجاقى‬лиса̄н ат-тюркӣ ал-к̣ыфджа̄к̣ӣ139 “тюрко-кыпчакский язык”, а в каче-
стве варианта – َّ‫ التُركمانيه‬ат-туркма̄нийа “туркменский”.
На л. 62 об. составитель сборника X̮алӣл бен Мухаммад бен Йӯсуф ал-К̣ӯнавӣ
(‘кониец, выходец из Коньи’), изготовивший данный чистовик, оставил заключи-
тельную запись к тюркской части. В ней он сообщает, что закончил ее 27 ша‘бана
743 г. х., т. е. 25 января 1343 г. н. э. Голландский востоковед Мартин Теодор Хоут-
сма (совр. Хаутсма, 1851-1943), первым опубликовавший тюркскую часть, ошибся в
чтении этой даты и прочел ее как 27 ша‘бана 643 г. х., а поэтому неверно датировал
рукопись 1245 годом от Рождества Христова, а само пособие, исходя из его заглавия,
а не из содержания, назвал тюркско-арабским словарем140. У нас кыпчакскую лекси-
ку памятника с русскими переводами в сопоставлении с аналогами в основном из
других тюрко-арабских рукописей того же периода и параллелями из доступных на
тот момент материалов современных языков издал Абжан Курышжанович Курышжа-
нов141. Указанные изначальные погрешности первоиздателя в датировке (исправлено
доцентом Гамбургского университета Барбарой Флемминг142) и наименовании, сами
по себе, повторяемые и в новейшее время143, мы считаем несущественными и легко
137 Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî / Hazirlayanlar: Toparlı R., Çöğenli S.,
Yanık N. – Ankara: TDK, 2000.
138 Poppe N. Das mongolische Sprachmaterial einer Leidener Handschrift // Известия Академии
наук СССР. Отделение гуманитарных наук. – Л.: Изд-во АН СССР, 1927, № 12-14: 1009-
1040; № 15-17: 1251-1274; 1928, № 1: 55-80; Saitô Yoshio. The mongolian words in Kitâb
Majmû’ Turjumân Turkî wa-‘ajamî wa-Muğali: Text and Index. – Kyôto: Shoukadoh, 2004.
139 В арабском написании слова ‫ قِ ْفجاقى‬к̣ыфджа̄к̣ӣ здесь, думается, допущена описка: первый
каф по ошибке огласован фатхой вместо кясры, из-за чего получилось к̣афджа̄к̣ӣ, чего в
других местах не наблюдается
140 Ein Türkisch-Arabisches Glossar. Nach der Leidener Handschrift herausgegeben von M. Th.
Houtsma. – Leiden: E. J. Brill, 1894: 2.
141 Курышжанов А. Исследование по лексике «Тюркско-арабского словаря». – Алма-Ата:
Наука, 1970; по изданию М.  Т.  Хоутсмы, со ссылками не на листы недоступного ма-
нускрипта, а на страницы его арабописьменной публикации, принятой за аутентичную
рукопись.
142 Flemming B. Ein alter Irrtum bei der chronologischen Einordnung des Tarǧumān turkī
waʿaǧamī wa muġalī // Der Islam, 1968, № 44: 226-229.
143 См. описание рукописи Яна Юста Виткама, руководителя отдела рукописей, на сай-
те библиотеки Лейденского университета: http://bc.ub.leidenuniv.nl/bc/olg/selec/MS_
LeidenOr.517/Inleiding.html.
44
Введение

устранимыми. Однако у его многочисленных некритичных последователей они об-


росли несоизмеримой массой заангажированных рассуждений, которые необходимо
со всей категоричностю отбросить раз и навсегда, в частности – исключить то и дру-
гое из учебных пособий и экзаменационных тестов, куда они попали по небрежности
составителей. Что касается упоминания в этом “тюрко-арабском словаре 1245 года”
термина қазақ ‘свободный’144, то лучше привести оригинальную статью 1343 года,
которой, очевидно, никто из доверчиво цитирующих это место не видел.
Статья состоит всего из двух слов – заглавного арабского и его тюркского пере-
вода: ‫المجرّد قازاق‬al-muǯarrad – qāzāq ‘обнаженный; голый; простой; лишенный чего-
либо – казак’. Тюркское қазақ М. Т. Хоутсма перевел немецким Landstreicher ‘бродя-
га, лицо без определённых занятий’. Слово приведено в тематической группе назва-
ний людей по полу, возрасту, физическому состоянию и социальному статусу.
Предшествующий термин: ‫المتأهّل يعنى ذوبيت ايلو‬al-mutaahhel y‘anī zūbeyt – ayelû
или ayelü ‘женатый, имеющий семью, то есть имеющий дом, жилище, семью – се-
мейный, имеющий семью’ (на месте арабизма ayelû / ayelü < ‫لى‬ ٌّ ِ‫‘ عَا ٔى‬āyelû следовало бы
ожидать тюркское ävli, и, между прочим, А. Курышжанов, следуя М. Т. Хоутсме, до-
пускает, что это слово в переводной части может читаться и как äilü / ейлү либо как
кыпчакское үйлү (оба под вопросом); последнее, однако, для этой рукописи сомни-
тельно, ибо здесь, в этом наречии ‘дом’ – äv, а не üy).
Следующий термин: ‫ العارى من االهل باشداق يعنى بر اسه‬al-‘āri min al-āhl – bašdaq ya‘nī
bir isä ‘не имеющий сожителей, лишенный семьи – одиночка, холостяк, бобыль, то
бишь если один’145. Из содержания арабского эквивалента, антонима и синонима
окружения и тематического контекста в целом вытекает, что в лейденской рукописи
1343 года, ошибочно называемой “тюрко-арабским словарем 1245 года”, термин
қазақ указывает на гражданское состояние отдельно взятого человека, индивида –
неженатый, не связанный узами брака, семьи (укр. парубок ‘парень, еще не женатый
молодой человек, юноша’), а в равной степени на его общественный статус – одиноч-
ка, единоличник, никому не подчиненный, ни от кого не зависящий, вольный, сво-
бодный, неподвластный, не связанный общественными обязанностями и повинно-
стями, самостоятельный, сам себе господин. Несколько ранее, однако, в греческой
рукописи – синаксаре, составленном в календарном порядке сборнике кратких жи-
тий на целый год, обнаруженном в Судаке, в Крыму, среди приписок на полях, сооб-
щающих о пришлых татарах, узбеках, ногаях, но главным образом о местных греках,
армянах и многочисленных скончавшихся здесь “татарах-христианах” и христианах
с тюркскими именами, имеется одна, где о казаках впервые говорится как о некой
общественной группе. По смыслу записи от 17 мая 1308 года – это некая живущая
вне городской общины ватага, шайка праздных людей, занимающихся, вероятно, раз-
боем: τῆ αὐτῆ ἡμέρα ἐτελϊωθ ὁ δουλ τοῦ οῦ ἀλμακτζοῦ ὐιὸς τοῦ σαμακᾶ, φεῦ ὁ νέος ξίφη
σφαγὴς ὁπὸ καζάκων “в тот день скончался раб божий Альмальчу, сын Самака́, увы,
молодой человек, заколотый казаками”146. В этом смысле слово қазақ перешло в
144 Курышжанов А. Исследование по лексике «Тюркско-арабского словаря». – Алма-Ата: Нау-
ка, 1970: 57 со ссылкой на его же статью: Құрышжанов Ә. ХІІІ. ғасырдың қолжазбасы және
ондағы «қазақ» сөзінің мағынасы // Қазақ филологиясыныӊ мәселелері. – Алматы, 1964: 176.
145 Ein Türkisch-Arabisches Glossar. Nach der Leidener Handschrift herausgegeben von M. Th.
Houtsma. – Leiden: E. J. Brill, 1894: 55, 59, ар. 2, 25; Курышжанов А. Исследование по
лексике «Тюркско-арабского словаря». – Алма-Ата: Наука, 1970: 81.
146 Антонин (Kапустин А. И.). Заметки XII-XV века, относящиеся к крымскому городу Суг-
дее (Судаку), приписанные на греческом Синаксаре // Зап. Одес. об-ва истории и древно-
стей. – 1863, т. V: 613.
45
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

украинский язык, а затем и в русский. Из украинского оно возвратилось в наречия


Крыма и в урумский язык в новом – этническом значении ‘казак, украинец’ (совр.
также ‘русский’), откуда – по причине длившегося веками разбойничьего угона тата-
рами в Крым украинских юношей и девушек для продажи в рабство – образовался
дериват къазакъ къызы / хазах хызы ‘девушка-украинка’ > къазакъкъыз / хазаххыз
‘невольница’ > ‘служанка’.
Оригинал или черновик пособия «Кита̄б-и маджму‘ тарджума̄н туркӣ ва
‘аджамӣ» был составлен, видимо, незадолго до изготовления дошедшей до нас руко-
писи. На это косвенно указывает один момент в самом тексте: в перечне личных имен
людей (стр. 29), написанном не по алфавиту, первыми, очевидно по значимости, идут
имена с компонентом барс, а первым среди них – имя Бейбарс [‫ بَ ۫ڍبَ ۫رس‬Baybars = Beybars],
после которого, тоже не по алфавиту, следуют: Кутлубарс, Тайбарс, Кулбарс, Айбарс,
Алтыбарс. В связи с этим сразу же вспоминаются султаны Египта с тем же именем: аль-
Малик аз-Захир Рукн-ад-дин Бейбарс аль-Бундукдари ас-Салих, кыпчак из бахритов
(1260-1277); ал-Малик ал-Музаффар Рукн-ад-дин Бейбарс ал-Джашнакир ал-Мансури,
черкес из бахритов (1308-1309); аш-Ашраф Сайф-ад-дин Барсбей, черкес из бурджитов
(1422-1438). На правление последнего как раз и приходилась, можно думать, работа над
этой частью пособия.
Предположительно во второй половине XIV века в Египте было составлено не-
большое пособие «Ал-каванин ал-куллийа ли-з̣абт ал-лугат ат-туркийа» – «Пол-
ное руководство для овладения языком тюрков», хранящееся в фонде Шехита Али
Паши библиотеки при мечети Сулеймание в Стамбуле, опубликованное Рифатом Биль-
ге Килисли147 и теперь более доступное по турецким изданиям Реджепа Топарлы148 и в
соавторстве с ним Сади Чогенли и Невзата Яныка149. Лексический материал пособия
использован в сводном «Кыпчакском словаре», подготовленном с его участием150.
Нечто подобное представляет собой труд Джамал ад-дина Мухаммада Абдалла-
ха ат-Турки «Китабу булгат ал-муштак фи лугат ат-турк ва’л-кыфджак» – «Кни-
га, или Достаточное пособие для желающих хорошо изучить тюркский и кыпчакский
языки», иначе «Книга, удовлетворяющая желание знать тюркский и кыпчакский язы-
ки». Пособие составлено в Египте в конце XIV века. Рукопись хранится под № 293 в
Национальной библиотеке в Париже. Формат: 15х21 см. Объем текстовой части – 88
листов, по 10 строк на листе. Тюркские слова (770 словоформ) написаны сверху крас-
ными чернилами, в три колонки, арабские – черными под ними. Один раздел посвя-
щен именам, другой – глаголам. Памятник опубликован Ананиашем Зайончковским
с приложением к каждой части факсимиле соответствующих старниц151. Разработ-
ка глагольных парадигм в этом пособии менее подробна, чем в «Кита̄б-и маджму‘
тарджума̄н туркӣ ва ‘аджамӣ». Исследованию памятника посвящена диссертация
Гульнары Рашатовны Гайнутдиновой, где в сопоставительном плане рассмотрены
147 Kilisli R. Bilge. El-Kavânînü’l-Külliye li Zabti’l-Lûgati’t-Türkiyye. – İstanbul, 1928.
148 Toparlı R. El-Kavânînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lûğati’t-Türkiyye: Şekil Bilgisi Őzellikleri.
İndeks // Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 1986, № 52: 143-196.
149 Toparlı R., Çögenli S., Yanık H. N. El-Kavânînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lûğati’t-Türkiyye. –
Ankara: TDK, 1999.
150 Toparlı R., Vural H., Karaatlı R. Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. – Ankara: TDK, 1993; 2. Baskı,
2003.
151 Zajączkowski A. Słownik Arabsko-kipczacki z okresu Państwa Mameluckiego «Bulġat al-
Muštaq fī Luġat at-Turk wа-l-Qifżāq» // Prace Orientalistyczne, t. I. Cz. II. Verba. – Warszawa:
PAN, 1954; t. VII. Cz. I. Nomina. – 1958.
46
Введение

около 160 имен и около 120 глаголов152. Э. Н. Наджип, проанализировав состав по-
собия с диалектологической точки зрения, дал ему следующую оценку: “Несмотря
на то, что словарь назван тюркско-кыпчакским, только при четырех словах имеется
помета кыпчакское и при одном – туркменское. На самом же деле в словаре туркмен-
ско-огузских слов значительно больше кыпчакских”153.
Концом XIV – началом XV века (до 1425 г.) датируют пособие «Ат-тухфат аз-за-
кийа фи’л-лугат ат-туркийа» – «Приятный подарок для [изучения] тюркского языка»
неизвестного автора, список которого, датированнный в колофоне в самом начале руко-
писи 829 г. х. / 1477 годом н. э., хранится под № 3092 в фонде Вали-ад-дина Эфенди Пу-
бличной библиотеки при мечети Баязида в Стамбуле. Издано Бесимом Аталаем154, а под
несколько иным названием – Эргашем Исмаиловичем Фазыловым и М. Т. Зияевой155,
которая прежде исследовала его в своей диссертации156. Рукопись состоит из арабско-
тюркского словаря (лл.1-78) и толкования арабских грамматических форм тюркскими
(лл. 79-91), т. е. фактически, вопреки названию, является тюркским пособием по араб-
скому языку, как и «Кита̄б-и маджму‘ тарджума̄н туркӣ ва ‘аджамӣ» 1343 года.
Шире всего тюркский глагол представлен в недатированной рукописи неиз-
вестного автора «Ад-дуррат ал-мудийа фи-’л-лугат ат-туркийа» – «Блестящая
жемчужина для [изучения] тюркского языка». Копия в 24 листа, снятая Хосровом
ибн Абдуллахом, хранится в библиотеке Медичи во Флоренции под шифром
Orient. 130. Памятник издан Ананиашем Зайончковским157, а затем Реджепом Топар-
лы158. Эмир Наджип приводит важное указание муллы Салиха, автора учебного посо-
бия XVII века159, опиравшегося на этот труд, который он считал сочинением Абу Хай-
яна. Он утверждал, что «Ад-дуррат» написано “для изучения татарского языка, на
котором разговаривают в Татарии и Кефе”, т. е. в Крыму и и Феодосии160.
За пределами Египта, предположительно в Иране или Азербайджане, где го-
сподствовали монголы, в конце XIII – начале XIV века составлен словарь Ибн Му-
ханны «Китаб-у хуллийат-у’л-инсан ва хулбат-у’л-лисан» – «Книга украшения
152 Гайнутдинова Г. Р. Историко-лингвистический анализ тюрко-татарского письменного па-
мятника XIV века Джамал ад-Дина ат-Турки «Китабу булгат ал-муштак фи лугат ат-турк
ва-л-кифчак»: Автореф. дисс... канд. филол. н. – Казан. гос. ун-т, 2004.
153 Наджип Э.  Н. Культура и тюркоязычная литература Мамлюкского Египта XIV века. –
Туркестан, 2004: 32.
154 Atalay B. Et-Tuhfet üz-Zekiyye fī’l-Lûgat-it-Türkiyye. – İstanbul: TDK, 1945.
155 Изысканный дар тюркскому языку Текст: Грамматический трактат XIV в. на арабском
языке / Введ., пер., глассарий, указ. Э. И. Фазылова, М. Т. Зияевой; Отв. ред. А. Н. Коно-
нов. – Ташкент: Фан, 1978.
156 Зияева М.Т. Исследование памятника XIV в. «Китаб ат-тухфат уз-закийа фи’л-лугат-ит-
туркийа»: Лексика, морфология, словообразование. Дисс… канд. филол. наук. – Таш-
кент, 1972.
157 Zajączkowski A. 1) Chapitres choisis du Vocabulaire arabe-kiptshak «ad-Durrat al-mudi’a fī-
l-luġat at-turkīyya» // Rocznik Orientalistyczny. – Warszawa: PAN, (I) 1965, t. XXIX, z. 1:
39-98; (II), z. 2: 67-116; (III), 1969, t. XXXII, z. 2: 19-61; 2) Materiał kolokwialny arabsko-
kipczacki w Słowniku «ad-Durrat al-mudi’a fī-l-luġat at-turkīya» // Rocznik Orientalistyczny.
– Warszawa: PAN, 1968, t. XXXI, z. 1: 71-115.
158 Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye / Hazırlayan: Recep Toparlı. – Ankara: TDK,
2003.
159 ‫ هجرية‬1253 ,‫ طبعة بوالق القاهرة‬,‫ تأليف أحمد بن محمد صالح‬,‫ – كتاب الترجمان التركي و العربي‬Ахмад ибн Му-
хаммад Салих. Китаб-и тарджуман Турки ва Араби. – Каир: Булак, 1253/1838.
160 Наджип Э.  Н. Культура и тюркоязычная литература Мамлюкского Египта XIV века. –
Туркестан, 2004: 27.
47
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

человека и очарования речи». Он пользовался большой популярностью и известен


в шести списках: три в Оксфорде, один в Париже, один в Берлине и один, самый
полный, в Стамбуле. Первым пяти посвятил диссертацию Павел Михайлович Ме-
лиоранский161. Шестой обнаружен и издан Муаллимом Рифатом Килисли в Стам-
буле в 1921 году на арабской графике и после, с учетом поправок С. Е. Малова162,
включен Абдуллой Батталом в критическое издание памятника на латинской осно-
ве163. По мнению П. М. Мелиоранского, датировавшего его и предположившего, где
он был создан, памятник отражает особенности староазербайджанского языка, а по
мнению С. Е. Малова – восточнотуркестанского, кашгарского и уйгурского. Как бы
солидаризуясь с ними, турецкие кыпчаковеды не включают его в круг кыпчакских
памятников. Однако Э. Н. Наджип, всесторонне изучив язык сочинения, отнес его к
“смешанному кыпчакско-огузскому“ литературному языку XIV в.”, аргументировав
заключение следующим образом:
“Наличие в словаре Ибн-Муханны как кыпчакских, так и огузских и значи-
тельного количества восточнотуркестанских слов, по-видимому, объясняется двумя
причинами. Автор за исключением двух случаев совершенно не отмечает, какому ди-
алекту принадлежит данное слово. Можно предполагать, что тюркский смешанный
письменный язык в среде, в которой жил и творил составитель, стал общеупотреби-
тельным письменным языком для ряда племен. Восточно-туркестанская (уйгурская)
часть лексики проникла в словарь из книжных источников. Автор указывает, что при
составлении словаря он пользовался четырьмя книгами, написанными до него”164.
Отдельные стороны жизни средневековых кыпчаков отражают сочинения уз-
котематического содержания. Один из ярких примеров – наставление «Китаб фи
‛илм ан-нушшаб» – «Книга по стрельбе из лука», переведенная в Египте с арабского
языка на кыпчакский язык по заказу некого Махдума Толубея. Один из списков ру-
ководства хранится в Публичной библиотеке при мечети Баязида в Стамбуле, второй
– в Национальной библиотеке в Париже. Парижский издан Ананиашем Зайончков-
ским165, а стамбульский – Реджепом Ширином166 и Куртулушем Озьтопчу167.
Из других несомненную ценность представляют руководства по коневодству,
выездке, ветеринарии и джигитовке.
«Байтарату’л-вазих» – «Коневодство», перевод с арабского по заказу Махдума
Толубея. По двум спискам – библиотеки Ревана Кошкю при дворце Топкапы в Стамбу-
161 Мелиоранский П. М. Араб-филолог о турецком языке. – СПб., 1900.
162 Малов. Е. Ибн-Муханна о турецком языке // Записки Коллегии востоковедов, т. III, вып.
2. – Л., 1928: 221-248.
163 Battal A. Ibnü-Mühennā Lügati. – İstanbul, 1934.
164 Наджип Э.  Н. Культура и тюркоязычная литература Мамлюкского Египта XIV века. –
Туркестан, 2004: 31.
165 Zajączkowski A. Mamelucko-turecka wersja arabskiego traktatu o łucznictwie z XIV w. //
Rocznik Orientalistyczny. – Warszawa: PAN, 1965, t. XX: 139-261.
166 Şirin R. Kitâb fî Riyâzâtü’l-Hayl, Kitâb fî İilmi’n-Nüššâb. – Erzurum: Atatürk Üniversittesi, 1989.
167 Öztopçu K.A Mamluk-Kipchak Manual from the 14th Century: Kitab fi Ilmu’n-Nushshab
// Rocznik Orientalistyczny, 1990: 5-63; Kitab fi Ilma’n-Nushshab: A 14th Century Archery
Treatise in Mamluk-Kipchak / Ed. by Öztopçu K. – İstanbul, 2002; Memlûk Kıpçakçasıyla
Yazılmış Kaynaklardaki Okçuluk Terimleri: Archery Terminology in the Mamluk-Kipchak
Sources // Festschrift in Honor of Günay Kut: Journal of Turkish Studies, 2004, 28/3: 257-274.
48
Введение

ле и Национальной библиотеки в Париже трактат, обнаруженный Саадетом Чагатаем,


издан Мехметом Эмином Агаром168, Джаном Озьгюром169 и Куртулушем Озьтопчу170.
«Китаб фи рийазат’л-хайл» ­– «Ветеринария», перевод с персидского по зака-
зу Махдума Толубея. По двум спискам – Публичной библиотеки при мечети Баязида
в Стамбуле и Национальной библиотеки в Париже – вместе с трактатом о стрельбе из
лука издана Реджепом Ширином171 и Куртулушем Озьтопчу172.
«Мунйат ал-гузат» – «Кавалерийское искусство», перевод с арабского. Трак-
тат по рукописи в 115 страниц библиотеки Ахмеда ІІІ при дворце Топкапы издан
Ананиашем Зайончковским173, Мустафой Угурлу174 и Куртулушем Озьтопчу175.
Богословские сочинения, переведенные с арабского языка на кыпчакский:
«Китаб фи’л-фикх» – «Книга фикха», свод законов мусульманского права –
шариата; рукопись в 266 листов библиотеки мечети Сулеймание в Стамбуле, иссле-
дована Реджепом Топарлы, опубликовавшим в приложении к монографии ее фраг-
мент в качестве образца176.
«Китаб-и мукаддимат Абу Лаис ас-Самарканди» – «Введение к книге Абу
Лаиса ас-Самарканди», перевод с арабского по заказу Кансу Гаври, список без даты,
выполненный Есенбаем ибн Судуном; рукопись в 47 страниц хранится в библиотеке
мечети Сулеймание в Стамбуле. Издана вместе с исследованием, глоссарием и факси-
миле Ананиашем Зайончковским177, Гонюлем Бербероглу178 и Реджепом Топарлы179.
«Китаб фи’л-фикх би’л-лисани’т-тюрки» – «Книга фикха на тюркском языке»,
свод законов мусульманского права – шариата; рукопись Национальной биб­лиотеки в
Стамбуле, находилась в сокровищнице египетского султана аз-Захира Сайф-ад-дина
168 Ağar M. E. Baytaratu’l-vazıh. – İstanbul: Marmara Üniversitesi, 1986.
169 Özgür C. 1) Baytaratü’l-Vâzıh: Metin. İndeks. – İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler
Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 1986; 2) Baytaratü’l-Vâzıh’ın Kıpçak ve Türkmence
Yazmalarına Göre Kıpçakçanın Oγuzcalaşması: Türkmenceleşmesi üzerine Bir Dil Araştırması.
– İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, 1994.
170 Öztopçu K. Memlûk Kıpçakcasıyla Yazılmış Bir Atçılık Risalesi: Kitab Baytaratu’l-Vazıh: A
Manual of Horsemastership in Mamluk-Kipchak: Kitab Baytaratu’l-Vazıh // Journal of Turkish
Studies, 2000: 189-229.
171 Şirin R. Kitâb fî Riyâzâtü’l-Hayl, Kitâb fî İilmi’n-Nüššâb. – Erzurum: Atatürk Üniversittesi,
1989.
172 Öztopçu K. A 14th Century Mamluk-Kipchak Treatise on Veterinary Sciences: Kitab fi
Riyazati’l-Khayl // Journal of Turkish Studies, 1993: 153-170
173 Zajączkowski A. Le traité de l’art chevaleresgue (furūsīa) en version mamelouk-kiptchak //
Rocznik Orıentalıstyczny. – Warszawa: PAN, 1970, t. XXXIII, z. 2: 21-65.
174 Uğurlu M. Münyetü’l-ğuzāt / M. Uğurlu. – Ankara: Başbakanlık basımevi, 1987.
175 Munyatu’l-Ghuzat: A 14th Century Mamluk-Kipchak Military Treatise / Ed. by Öztopçu K. –
Chicago: Harward University, 1989
176 Toparlı R. Kitâb fi’l-fıqh: Şekil Bilgisi Özellikleri. Örnek metin. – Erzerum: Atatürk Üniversitesi,
1993.
177 Zajączkowski A. Mamelucko-kipczacki przekład arabskiego traktatu «Mukadimma Abū-l-
Lait as-Sa­mar­kandi» (Ms. Istanbul, Aya Sofja 1451) // Rocznik Orientalistyczny. – Warszawa:
PAN, 1959, t. XXII, z. 1: 73-99; Zajączkowski A. Le traitè arabe Mukaddima d’Aboū-l-
Lait as-Samarkandī en version mamelouk-kiptchak (Ms. Istanbul, Aya Sofya 1451) // Prace
Orientalistyczne. – Warszawa: PAN, 1962, t. XII.
178 Berberoğlu G. Kitâb-u Mukaddime-i Ebû’l-Leyisi’s-Semerkandî. – İstanbul: Türkiyat Enstitüsü,
1976.
179 Toparlı R. Kitâb-i Mukaddime-i Ebû’l-Leyisi’s-Semerkandî. – Erzurum: Atatürk Üniversitesi,
1989.
49
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

Татара из бурджитов, умершего в 1421 году, в связи с чем ее датируют более ранним
временем; исследована Мехметом Эмином Агаром в его докторской диссертации180.
«Шерху’л-Менар» – толкование к сочинению «Менар» («Минарет») имама
Несефи, обнаруженное в единственном экземпляре в библиотеке Орхана в Бурсе и
изданное Эрханом Айдином181.
Междустрочные переводы в арабской рукописи библиотеки мечети Сулейма-
ние в Стамбуле «Мукаддемету’л-Газневи фи’и-Ибадат (Зийа’г’л-Маневи)», из-
данные Жале Таляном182.
«Иршаду’ль-мюлюк ва’с-салатин» – «Наставление на истинный путь госу-
дарям и султанам», 6-строчный кыпчакский колофон в 498-страничном списке сочи-
нения под этим заглавием, переписанном Берке ибн Беракюзом ибн Кандуном ибн
Огю и хранящемся в библиотеке мечети Сулеймание в Стамбуле. Опубликован в дис-
сертации Реджепа Топарлы183.
Э. Наджип, в отличие от турецких кыпчаковедов, сближает с памятниками сме-
шанного кыпчако-огузского языка и такие произведения, как «Кысас ал-анбийа»
– «Сказание о пророках» Насыр-ад-дина ибн Бурхан-ад-дина Рабгузи (конец ХІІІ –
начало XIV в.), которые “сохранили литературную традицию периода караханидов,
а в своем языке – архаические элементы в лексике и грамматике”184. Однако, на наш
взгляд, это богословское сочинение на з-языке, как, например, и «Му’ин ал-мурид»
(«Борцам за веру», 713 г. х. / 1313/1314 г. н. э.) ал-Хорезми185, целесообразно оставить
за рамками данной группы письменных памятников.
Из поэтических произведений к кыпчакским памятникам относят «Хосров
и Ширин» Кутба (Хорезм, 1340), «Гулистан бит-тюрки» Сейфа Сараи (Каир,
793/1390-1391) и «Шах-наме» Татара Али Эфенди Шерифи (Каир, завершено в на-
чале 1511 г.). Все они многократно публиковались и всесторонне исследованы, что
избавляет нас от необходимости их описания и приведения обширной библиографии
в этой краткой статье.
К ним примыкают латинописный сборник «Codex Cumanicus» XIII-XIV ве-
ков186 и 110 разножанровых армяно-кыпчакских письменных памятников XVI-
XVII веков общим объемом около 30 тысяч страниц, которые мы подробно описа-
ли, опубликовали в полном объеме (лишь актовые книги изданы во фрагментах) и
снабдили детализированным толковым словарем энциклопедического содержания, а
посему здесь ограничиваемся ссылкой на эти наши издания187 и некоторыми наблю-
дениями общего характера.
180 Ağar M. E. Kitâb‑ı fi’l-fıqh bi’l-Lisâni’t-Türkî. – İstanbul: Marmara Üniversitesi, 1989.
181 Aydın E. Şerhü’l-Menâr Grameri: Giriş. Gramer. Metin. Bibliografya. – Ankara Üniversitesi,
Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 1997.
182 Talân J. Mukaddemetü’l-Gaznevi fi’i-İbâdât (Ziyâ’u’l-Ma’nevî) Tercümesi. – Ankara
Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 1987.
183 Toparlı R. İrşâdü’l-Mülûk ve’s-Selâtin. – Ankara: TDK, 1992.
184 Наджип Э.  Н. Культура и тюркоязычная литература Мамлюкского Египта XIV века. –
Туркестан, 2004: 16.
185 Mu’inu’l-murid: İnceleme, metin, ceviri, dizin, tıpkıbasım / Hazirlayanlar: Recep Toparlı,
Mustafa Argunsalı. – Ankara, 2008.
186 Codex Cumanicus: Половецкие молитвы, гимны и загадки XIII-XIV веков / Подготовил
А. Н. Гаркавец. – Москва: Русская дреревня, 2006.
187 Гаркавец А. Н. 1) Кыпчакское письменное наследие. Том I. Каталог и тексты памятников
армянским письмом. – Алматы: Дешт-и-Кыпчак, 2002; 2) Кыпчакское письменное насле-
дие. Том II. Памятники духовной культуры караимов, куманов-половцев и армяно-кып-
чаков. – Алматы: Баур, 2007; 3) Кыпчакское письменное наследие. Том IIІ. Кыпчакский
50
Введение

В памятниках армяно-кыпчакского языка сами его носители обозначают


свой язык старым термином χïpčaχ tili “кыпчакский язык, язык кыпчаков”, притя-
жательной конструкцией bizim til “наш язык”, сравнительным выражением tatarča
“по-татарски”, распространившимся благодаря переводчикам, знакомым с татарским
языком Крыма, а также сочетаниями bizim ermeni tili Вен. 479: 214r “наш армянский
язык” или просто ermeni tili Венец. 1788: 113v “армянский язык”.
Примеры из текстов:
Köp χïyïn bilä čïχardïχ χïpčaχ tilinä ermeni Saγmosnu, yamanlamaŋïz, zera
χudrätimiz bunča edi, artïχïn K‘risdos tügällägäy Венец. 359: 124 “С великими муче-
ниями мы перевели армянскую Псалтырь на кыпчакский язык; не хулите, ибо наших
сил хватило лишь на это, а большее пусть восполнит Христос”;
Batmutiun hayi ew χïpčaχ lezui Мат. 2267: 431 “Толкование на армянском и
кыпчакском языках”;
Bašlanïyïrlar töräläri ermenilärniŋ ermeni tilindän ...Tilindän ermeniniŋ
latingä čïχargandïr, latindän polskiygä, a polskiydän bizim tilgä ... Ne türlü ki bu
bitiktä yazïlïptïr eki türlü til bilä – nemiččä da tatarča Вроц. 1916: 209; 297 “Права
армян вначале были составлены на армянском языке... С армянского языка были пе-
реведены на латынь, с латыни на польский, а с польского – на наш язык... Как напи-
сано в этой книге – двумя разными языками: по-польски и по-татарски”;
Yazïldï bu ermeni kalandarï χïbčaχ tili bilä Nemič ulusïna Il’ov šähärinä χolu
bilä sargavaknïŋ ermeni tvagannïŋ 1041 okosdosnuŋ 18-inä or e šapat or Кр. 3342: 87
“Написан этот армянский календарь на кыпчакском языке в Польше, в городе Льво-
ве, рукой диакона [Андрея] по армянскому летосчислению года Божьего 1041 [1592],
августа 18 [28], в субботу”. Э.Трыярский уточняет дату: 18 августа 1594 г., среда188.
Ïnkaltr tatarča Мат. 2403: 31 “Прости [Господи] – по-татарски”:
В связи с последним определением, которое употребил диакон Миско, сын Му-
рада, из города Замостья, написавший этот молитвенник по просьбе барона Агопши,
наместника Сучавы, вызывает интерес отождествление автором переводов Лусигом
библейских восточных мудрецов (царей, пастырей) именно с татарами:
Xačan kördi Herodes, ki aldadïlar anï tatarlar, yüräkländi Мат. 2267: 112
“Когда Ирод увидел, что татары его обманули, рассердился”;
Yoχesä ertäsïna čobanlar keldilär bašχïšlarï bilä da kečruχun 3 χan keldilär
bernälärï bilä Мат. 2267: 112 об. “А на следующий день пришли чабаны со своими
подношениями и к ночи – трое царей с дарами”.
Кроме приведенных определений, один-два раза встречаются выражения
türkčä “по-тюркски” и türkmän “тюрок”, оба с явным уничижительно-пренебрежи-
тельным оттенком.
Знакомство с крымскотатарским и другими кыпчакскими языками, а также с
литературным турецким (османским) языком того времени, следование старой лите-
ратурно-языковой традиции тюрки и новой османской сказалось и на языке перево-
дов, особенно что касается «Судебника».
словарь. – Алматы: Баур; КАСЕАН, 2010; 4) Кыпчакский словарь. Сепаратное издание.
– Алматы: Алматыкітап баспасы, 2011.
188 Tryjarski E. Zodyak bölge burçlarının bir ermeni-kipçak listesi // XI. Türk Dil Kurultayında
Okunan Bilimsel Bildirilerden Ayrı Basımı. – Ankara, 1968: 129.
51
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

В памятниках, испытавших влияние этих языковых источников, на месте за-


кономерного армяно-кыпчакского χ нередко наблюдаем буквы k‘e или kim, указыва-
ющие на глубокозаднеязычный q: evälgi toχtalmaq ‘первое положение (Судебника)’;
yazdïq Вроц. 1916: 156v ‘мы написали’; uzunluqun kečäniŋ Мат. 2403: 8v ‘продол-
жительность ночи’; aχlïqlar Мат. 3522: 255 ‘белизна’; dünyâniŋ barlïqï Венец. 1126:
134 ‘все существующее в мире’; tamaχlïq Венец. 1750: 41v ‘алчность’; toγruluq Вен.
13: 8v ‘справедливость’; huzurluq Вен. 13: 42r; Венец. 11: 65r ‘спокойствие, безмя-
тежность’; yabanlïq Вен. 13: 100v; Венец. 359: 85r; Венец. 1817: 161v ‘пустыня’;
qollarï Венец. 359: 132r; Венец. 1817: 161v ‘их руки’; borčluluq Вен. 446: 14r/17r
‘обвинение, осуждение’; yuvuqlánma Вен. 446: 107v/111v ‘не прикасайся, не прибли-
жайся’; bolluq Вен. 446: 159v/163v ‘изобилие’. В таких памятниках кыпчакские фор-
мы часто заменяются огузскими, даже чисто турецкими, как, например, в переводе
Посланий Апостола Павла, где можно встретить даже на турецкое benim Вен. 446:
100r/104r, 154v/157v ‘мой’.
Родной кыпчакский язык переводчики, а также переписчики-армяне называли
татарским не только по сходству с наречиями собратьев-тюрков, которые после мон-
голо-татарского нашествия повсеместно стали именоваться татарами, но и с целью
отличить местный кыпчакский язык прежде всего от армянского языка оригинала, а
возможно, и от турецкого языка.
Определение армяно-кыпчакского языка его носителями как татарского, по-
добно овременному обиходному наименованию урумского языка (“греко-татарский”
язык греков-тюркофонов – в отличие от “греко-эллинского” языка румеев, или гре-
ков-эллинофонов189), является в данном случае определением не по этнолингвисти-
ческому тождеству, а по сходству близкородственных, но все же разных языков.

IIІ. Начало кыпчакского книгопечатания


1. Первая кыпчакская и тюркская печатная книга

Кыпчакское книгопечатание, о чем мы узнали благодаря новым открытиям,


зародилось, однако, не в начале XIX века в Карасе и Астрахани, а 400 лет назад во
второй после Острога колыбели украинского книгоиздания – славном городе Львове.
В XIV-XVII веках город Львов, обладавший в составе польско-литовской Речи
Посполитой самоуправлением на основе Магдебургского права, гордился тем, что
здесь на условиях автономии процветали польская, русская в местном смысле, т.
е. украинская, армянская, немецкая и еврейская общины. Эти автономные общины
обладали своим самостоятельным судом, духовной и экономической независимо-
стью при равном всеобщем подчинении короне.
Армянскую общину Львова, как и Каменца-Подольского, Луцка, Хотина, Су-
чавы и Серета, составляли прибывшие сюда в XIV веке сложным путем из Западной
Армении через Турцию, Валахию, Молдавию и Подолию кыпчакоязычные армяне,
которые, хотя и называли себя эрмени и относили к армяно-григорианскому като-
ликосату, в массе своей армянского языка не знали и говорили, писали и молились
по-кыпчакски, считая кыпчакский своим родным “армянским” языком. Собственно
армянский, точнее, книжный западноармянский язык они с детства изучали наподо-
бие латыни в церковной школе, а посвятившие себя церкви – совершенствовались
189 Гаркавець О. М. Уруми Надазов’я: iсторiя, мова, казки, пiснi, загадки, прислiв’я, писемнi
пам’ятки. – Алма-Ата: Український культурний центр, 1999.
52
Введение

в армянских монастырях в Валахии, Румелии, Киликии и далекой Армении, где их


предки армяне и приглашенные в Закавказье Давидом IV Строителем (1073-1125) в
1118 году кыпчаки образовали этот уникальный этноязыковой конгломерат. Посколь-
ку важнейшим занятием наших эрмени была торговля на путях, которыми они сюда
прибыли, они никогда не порывали связи с братьями по вере – армяноязычными, а
также турко-, татаро-, греко- и персоязычными армянами. Кое-кто из них поселял-
ся во Львове, приобретал местное гражданство и вынужден был уже здесь усвоить
кыпчакский язык, чтобы быть полноценным членом общины, ибо собрания велись
по-кыпчакски, протоколы писались по-кыпчакски, проповеди читались по-кыпчак-
ски, приобретенные приятели, коллеги, родственники, жена и дети – все говорили
по-кыпчакски. Заказчики списков церковных книг требовали копии кыпчакских мо-
литвенников, псалтырей, календарей, – и самому грамотному новоприбывшему ар-
мянину-каллиграфу волей-неволей приходилось адаптироваться, попросту говоря,
отуречиваться, в данном случае, кыпчакизироваться.
Вот в этой обстановке и возникла в общине потребность в таком количестве
книг, которое копиисты удовлетворить не могли физически, а многие заказчики не
были в силах оплатить их труд. На помощь пришел печатный станок с металлически-
ми армянскими наборными буквами, привезенный то ли из Стамбула, то ли из Вене-
ции неким Ованнесом Карматаненцем, который в 1618 году и напечатал во Львове
«Алгъыш битиги» – «Молитвенник для простых христиан» на местном кыпчакском
языке по образцу рукописных, представляющих собой выверенный столетиями адек-
ватный перевод с древнеармянского.
Единственный выявленный до настоящего времени экземпляр этой книги хра-
нится в Библиотеке Лейденского университета в упомянутой выше коллекции «Legatum
Warneriarum» ученого и дипломата Левина Варнера, в руки которого он попал, как мы
понимаем, в Стамбуле между 1644 и 1665 годами.
Обнаружил это сокровище выдающийся французский тюрколог Жан Дени,
опубликовавший несколько других важных кыпчакских текстов и вместе с польским
ученым Эдвардом Трыярским – список армяно-кыпчакских рукописей, хранящихся
в Париже, Варшаве, Кракове, Вроцлаве, Вене, Венеции и Ереване190.
В 2002 году полный текст этой книги вместе с текстами других 7 молитвенни-
ков, 5 псалтырей и еще массой иных кыпчакских текстов опубликован нами в І томе
нашего «Кыпчакского письменного наследия» в тюркологической транскрипции, адек-
ватно отображающей, как кыпчакское произношение, так и армянское правописание.
В 2005 году арменистическую транслитерацию текста с турецким переводом из-
дала турецкая исследовательница гагаузского происхождения Надежда Кирли191.
2. Кыпчакское книгопечатание в Карасе и Астрахани в 1803-1825 гг.
Принадлежавший крымскому хану аул Карас, иначе Карасс, или Каррас у под-
ножия Пятигорска известен каждому школьнику как излюбленное место Михаила
Юрьевича Лермонтова, куда он часто приезжал с друзьями и где 14/26 июля 1841

190 Deny J., Tryjarski E. La littérature arméno-kiptchak // Philologiae Turcicae


Fundamenta. – Wiesbaden, 1964b. – Bd. 2: 805-806; см. также: Deny J., Tryjarski E.
“Histoire du sage Hikar” dans la version arméno-kiptchak // Rocznik Orientalistyczny,
1964a, T. 27, z. 2: 7-61.
191 Chirli N. Algış bitigi: Ermeni Kıpçakça dualar kitabı. – Haarlem (Netherlands):
SOTA, 2005.
53
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

года провел с ними последний пикник накануне смертельной дуэли. Этому аулу поэт
посвятил одно альбомное стихотворение и один акварельный пейзаж.
В 1959 году аул был объединен со станицей Николаевской, и теперь это посе-
лок Иноземцево – по имени инженера-путейщика Ивана Дмитриевича Иноземцева
(1843-1913), управляющего Ростово-Владикавказской (1879-1908), а затем Владикав-
казской железной дороги.
21 декабря 1806 года на нижнюю, гостевую часть аула Карас, которую шотланд­
цы заняли четырьмя годами раньше, им была дана царская жалованная грамота на
7000 десятин земли. И с тех пор их поселение, впоследствии перешедшее во владе-
ние приглашенных ими сюда 30 семейств семейств немцев из Вюртемберга, живших
в поволжской Сарепте, в правительственных стало именоваться Шотландской коло-
нией, а в быту – Шотландкой.
Началось с того, что в 1801 году шотландские миссионеры из Эдинбургского
Библейского общества пастор Джон Патерсон и Роберт Пинкертон, представлявшие
Британское и Иностранное Библейское общество в Петербурге, обратились к россий-
скому правительству с прошением о создании поселения близ крепости Константи-
ногорской на Северном Кавказе. 25 ноября 1802 г. Император Александр I утвердил
доклад Министра внутренних дел о просьбе шотландских миссионеров обосновать-
ся в районе “Бештовых гор у Султанского аула” для распространения христианства
среди местного горского населения.
Следует подчеркнуть, что британская миссия носила глобальный характер.
Джон Патерсон и Роберт Пинкертон, племянник Томаса Бёрджиса, председателя
Британского и Иностранного Библейского общества, обратились к князю Александ-
ру Николаевичу Голицыну, оберпрокурору Святейшего Синода и главноуправляюще-
му иностранными исповеданиями, с предложением помощи в создании Российского
Библейского общества и в издании Библии на русском языке и на языках многочи-
сленных народов Российской империи. Голицын обратился к царю, и Александр не
только поставил резолюцию “Быть по сему”, но и сделал от себя взнос в 35 тысяч
рублей на это богоугодное дело. В итоге усилиями новообразованного общества был
выполнен перевод Святого Письма на русский язык, именуемый с тех пор Синодаль-
ным, а британскими миссионерами в течение 30 лет Библия или ее отдельные книги
были изданы многотысячными тиражами на сорока языках России.
Миссия в Карасе занималась переводом книг на “татарский” язык. На самом
деле это был местный кыпчакский извод тюрки – общего средневекового кыпчако-
огузского литературного языка тюрков Центральной Азии, Кавказа и Египта. А для
тюрки, как известно, применялась арабская графика. Наряду с общетюркской тюрки
содержал издревле усвоенную арабо-персидскую книжную лексику и – благодаря
условности арабского письма – в каждом этническом регионе звучал по-своему. Наши
предки из недостатка арабского письма, неадекватно отражающего звуки тюркской
речи, гениальным образом извлекли блестящее преимущество – возможность читать
общетюркский текст каждый на свой лад.
Согласно Генриху-Юлиусу Клапроту, посетившему Карас в 1807-1808 годах,
и Иоанну Кристофу Аделунгу, на которых ссылается Хакан Кырымлы192, в Карасе
шотландцы опубликовали следующие книги:
İncil dininiŋ sırrı – Сущность религии Евангелия, 1806; Bir dostuŋ kelâmı
müsülmana – Слово друга мусульманину, 1806; İsanıŋ İncili: Mattanıŋ yazısı – Еван-

192 Hakan Kırımlı. Crimean Tatars, Nogays, and Scottish missionaries // Cahiers du
monde russe 1/2004 (Vol 45), p. 70.
54
Введение

гелие Иисуса: Писание Матфея, 1807; İsanıŋ İncili: Markonıŋ yazısı – Евангелие Ии-
суса: Писание Марка, 1807; İsanıŋ İncili: Luḳanıŋ yazısı – Евангелие Иисуса: Писа-
ние Луки, 1807; İsanıŋ İncili: Yuhannanıŋ yazısı – Евангелие Иисуса: Писание Иоан-
на, 1807; İncil-i Muḳaddes, ya‛ni lisan-i Türkiyet tercümä olunan bizim Rabbimiz İsa
Mesiḥiŋ Yeni Aḥid vä Vasiyeti – Святое Евангелие, или Новый Обет и Завет Господа
нашего Иисуса Христа, переведенное на тюркский язык, 1813.
Перевод этих книг на местный тюрки выполнил преподобный Генри Брантон
(Henry Brunton, 1770-1813). До поездки сюда вместе с Питером Грейгом он служил
в Эдинбургской миссиии в Сьерра-Леоне, где они пропагандировали христианство
сначала среди фула, а затем среди сусу. П. Грейг по своей доброте даже приютил трех
потенциальных неофитов из фула на ночь. Однако, когда все уснули, разгоряченные
вечерним спором аборигены положили конец дискуссии, перерезав миссионеру гор-
ло. Г. Брантон, подорвавший здоровье нескончаемыми тропическими заболеваниями,
с трудом перенес трагедию, занемог и был вынужден возвратиться в Шотландию для
лечения. Здесь он составил грамматику и словарь языка сусу, разговорник для мис-
сионеров и перевел на язык сусу три катехизиса и ряд других религиозных книг193.
В апреле 1802 года вместе с Александром Патерсоном (Alexander Paterson)
Г. Брантон был послан в Россию, в Петербург, где позже к ним присоединились Эн-
дрю Хэй (Andrew Hay), Джон Диксон (John Dickson), Джон Харди (John Hardie),
Дуглас Кузин (Douglass Cousin) и Чарльз Фрейзер (Charles Fraser). Ровно год спустя
Г. Брантон, А. Патерсон и другие отправились для основания миссии в Карас. В те-
чение 20 месяцев от повальных белезней умерли шестеро шотландских поселенцев:
Д. Кузан, Дж. Харди, Э. Хэй и его жена, а также супруга и ребенок Джона Диксона.
В помощь выжившим в мае 1805 года были присланы Джон Митчелл (John Mitchell),
Роберт Пинкертон (Robert Pinkerton), Джордж МакЭльпайн (George M‘Alpine) и
Джеймс Галловэй (James Galloway). Новоприбывшие, двое из которых предвари-
тельно были обучены печатному делу, привезли с собой печатный станок и арабский
шрифт и вскоре напечатали написанную по-турецки “брошюру против магометан-
ства” Г. Брантона. Местные тюрки решили, что книжку написал не кто-то из приез-
жих англичан, а сами турки: настолько точен был турецкий язык книги, и даже что
Г. Брантон вовсе не англичанин, за которого себя выдает, а турок-вероотступник194.
Углубившись в изучение языка местных “татар”, Г. Брантон сразу же заметил,
что их речь отличается от уже известного ему турецкого языка прежде всего тем, что
последний “обогащен множеством слов из арабского и персидского языков”195. Ис-
ходя из этого довольно упрощенного представления, в подготовке религиозных тек-
стов для “татар” Г. Брантон пошел путем пословной адаптации османского текста. В
качестве основы при переводе Святого Письма он использовал османское Евангелие
ирландского священника Вильяма Симана (William / Gulielmo Seeman, 1606-1680),
каплана при английском после в Стамбуле, напечатанное Издательством Оксфорд-
ского университета в Париже в 1666 году арабским шрифтом на 750 страницах (ори-
гиналы рукописей сохранились в архиве издательства под №№ 2276 и 2277). Стоит
упомянуть, что данному переводу с публикацией очень повезло, ибо в тот момент,
когда Роберт Бойль (Robert Boyle, 1627-1746), ирландский ученый-экспериментатор,

193 Brown W. The History of the Propagation of Christianity among the Heathen,
since the Reformatiom. By the Rev. William Brown, M. D.. First American Edition In two
volumes. Vol. IІ. – Philadelphia: B.Coles, V. D. M, 1816. 1823: 448-457.
194 Там же: 462.
195 Там же: 459.
55
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

56
Введение

İncil-i Muḳaddes – Евангелие в переводе Генри Брантона (Четвероевангелие)


и Джона Диксона. В редакции Джона Диксона. Астрахань, 1818. Титулы.

57
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

Musanıŋ İlk Kitabı – Первая книга Моисея, то есть книга Бытия


в переводе Чарльза Фрейзера. Астрахань, 1819. Первая страница.

58
Введение

отец современной химии, богослов и миссионер, первый президент Лондонского


королевского общества по развитию знаний о природе и один из директоров Ост-
Индской компании (The East India Company), вынашивал замысел издания Библии
на турецком языке, его соотечественник продвинулся в своей работе гораздо дальше
новообращенного в ислам поляка Войцеха Бобовского, и потому выбор был сделан
в пользу ирландца.
27 марта 1813 года, после изнурительной болезни, едва успев закончить свою
версию Четвероевангелия, Генри Брантон скончался. Его труд собратья по миссии не
оставили всуе и в том же году все четыре Евангелия, изданные раньше отдельными
брошюрами, напечатали единой книгой.
Управляющий военной и гражданской частью на Кавказе генерал А. П. Ер-
молов к миссионерам относился неодобрительно и считал их поборниками полити-
ческих интересов британской короны. И в 1815 году большинство шотландцев, под
давлением клеветы, были вынуждены оставить немцам, которых они сами и пригла-
сили, лучшие плодородные земли и перебраться со своим печатным станком в Астра-
хань. Там они продолжили миссионерскую и издательскую деятельность.
В Астрахани в 1815 году тиражом в 5000 экземпляров шотландцы переиздали
Четвероевангелие Генри Брантона с частными поправками Джона Диксона.
Одновременно Джон Диксон перевел и напечатал отдельные книги Ветхого За-
вета: книгу Иова, Псалтырь, Притчи Соломона, книгу Екклесиаста и Песнь Песней.
В 1816 г. с поправками Джона Диксона было переиздано Евангелие от Луки, а
в 1818 – завершенный им полный перевод всего Евангелия, начатый Г. Брантоном.
Чарльз Фрейзер, один из руководителей созданной в 1815 г. миссии для “кир-
гизов”, или “киргизских татар” в Оренбурге, включился в дело еще в Карасе, при
Генри Брайтоне, но пошел более радикальным путем. Усвоив устный и письменный
язык местных кыпчаков, он приспособил прежний перевод Четвероевангелия, услов-
но называемый “турецко-татарским”, к разговорной и письменной речи “киргизских
татар” Оренбургской губернии и выполнил перевод всех остальных книг Нового За-
вета. В результате кыпчакский тюрки Святого Письма приобрел еще больше живых
черт местного наречия, и религиозная миссия приобрела общекультурный характер:
переводя Евангелие и иные необходимые в их профессиональной деятельности текс-
ты, миссионеры активно и плодотворно развивали существовавший в обиходе мест-
ного населения их письменный язык, творчески продолжая местную устную и лите-
ратурную традицию и порою производя революцию в языкотворчестве196.
В 1818 г. отдельной брошюрой вышло его Евангелие от Матфея, вошедшее
затем в полное издание Евангелия, а в 1819 г. в его кыпчакском переводе – с учетом
караимской Библии – была напечатана «Первая книга Пятикнижия Моисея», т. е.
Бытие; перепечатано в 1823 г.
Полный кыпчакский перевод Евангелия Чарльза Фрейзера «İncil-i Muḳaddes,
ya‛ni İsa-i Mesiḥniŋ Yaŋı Vasiyeti. Evvelki tesnif» (Святое Евангелие, или Новый За-
вет Иисуса Христа. Первое издание) – без указания имени переводчика – был напе-
чатан Джоном Митчелом в 1820 году в Астрахани тиражом в 5000 экземпляров. В
подготовке книги, согласно миссионерским отчетам, участвовали новообращенные
“татары” Джеймс Педди и Джон Стил, принявшие при крещении английские имена.

196 См. об этом: Глашев А. А. Евангелие и Псалтырь на тюрки, изданные в


Карасе и Астрахани в 1806-1825 гг. // Перевод Библии как фактор развития и сохра-
нения языков народов России и стран СНГ: Проблемы и решения. – М.: Институт
перевода Библии, 2010: 305-322.
59
Александр Гаркавец. Кыпчакское Евангелие 1820 года

К сожалению, нашим первоиздателям Святого Письма на кыпчакском тюрки


не был доступен в свое время полный перевод Библии на османо-турецкий язык по-
ляка Войцеха Бобовского (Wojciech Bobowski, 1610-1675), композитора и писателя,
служившего драгоманом-переводчиком Высокой Порты и известного на Востоке под
именем Сантури Али Уфки (‫)سنتوري علي افقي‬, или Али-Бей, а на Западе – как Альбертус
Бобовиус. Али-Бей, следует признать, был не первым переводчиком Святого Письма
на турецкий язык. В своей работе он следовал Яхъе бен Исхаку (Хаки), чей труд да-
тирован 1659-1661 годами. Рукописи Али-Бея приобрел в Стамбуле датский посол
иранист и тюрколог Левин Варнер с намерением их опубликовать. Но денежные за-
труднения и внезапная смерть помешали осуществлению этого желания. С 1690 года
тетради Али-Бея хранятся в библиотеке Лейденского университета в коллекции
«Legatum War­ne­riarum» среди других веками не увидевших света раритетов под
шифрами Or. 1101 (см.: http://osmanlicakelam.net – фотокопии рукописи и издания
разных лет в тюркологической транскрипции), 390 и 1117a. В 1819 году Новый Завет
Али-Бея все-таки был напечатан. Издал его арабским шрифтом оригинала в Париже
Жан Даниэль Киффер (Jean Daniel Kieffer, 1767-1833), профессор Коллеж де Франс
(Collège de France), который прежде служил секретарем и переводчиком французско-
го посольства в Стамбуле, а в 1833 г. исполнял обязанности вице-президента Азиат-
ского Общества. Когда книга наконец попала в Астрахань, миссионеры убедились в
превосходстве толкования Али-Бея над версией Вильяма Симана и приступили к ре-
визии перевода Г. Брантона197.
О труде Дж. Диксона в связи с переводом Али-Бея сообщает Эбенизер Гендер-
сон (Ebenezer Henderson, 1784-1858), посетивший Астрахань в августе 1821 г. Он от-
мечает, что Дж. Диксон, используя турецкий перевод Али-Бея, удалял “обращенные
и описательные формы, избыток арабских и персидских слов” и старался придать
своему переводу “больше обличия и духа родной для татар литературы”198. İncil-i
Muḳaddes в новой редакции Дж. Диксона был напечатан в Астрахани в 1825 году.
В редактировании Евангелия 1825 года миссионерам помогал молодой неофит,
обращенный ими в христианство Александр Касимович Казембек – Мирза Мухам-
мед Али Казем-Бек (1802-1870), сын персиянки и сосланного в Астрахань Хаджи
Мухаммеда Касима Казем-Бека, шейх уль-ислама Дербента. Будущий профессор Ка-
занского университета и первый декан Факультета восточных языков Санкт-Петер-
бургского университета искренне воспринял реализуемую миссионерами извечную
идею тюркского языкового единства и после сам воплотил ее в своей «Грамматике
турецко-татарского языка» (Казань, 1839) – «Общей грамматике турецко-татарского
языка» (Казань, 1846), которую и сегодня многие рассматривают как лучшее сочине-
ние о позднем тюрки.

Приношу искреннюю признательность Игорю Михайловичу Савичу за предоставление


для изучения подлинника Евангелия 1820 года, Ахмату Алабиевичу Глашеву за копии Евангелий
1818 и 1825 годов и Псалтыри 1815 года, Антонине Николаевне Гезиковой за скан уфимских
раритетов, турецким профессорам Мехмету Куталмышу и Хюлье Ченгель Касапоглу, а
также их ученикам, в частности доктору Мерве Каракая, за участие в наборе латиницей
арабописьменного оригинала памятника, публикуемого ниже в нашей комбинированной
транскрипции-транслитерации, которая в словаре несколько упрощена.

197 The Missionary Register for 1825. – London: R. Watts etc., 1825: 44.
198 Гендерсон Э. Библейские разыскания и странствия по России. – СПб.: Рос-
сийское Библейское общество, 2006: 272.
60
ncil-i Mu addes,
(1)

ya nı sa Mesı ni
Ya ı Va ıyeti
Evvelki tasnıf
Astra an ehrindä
Yu anna Mitçeldän basılmı dır
1820 sa Mesı ni yılında

61
. ,
. . , 1820 ., – .

62
,
. , 1820 .

63
., . , 1820

(2) Ya ı Va ıyetni kit blarını hem fa ıllarını adedi birlä


Matta 28 fasıl
Mar os 16 f
Lu a 24 f
Yu anna 21 f
Res llärni m li 28 f
R mılär ä rıs let 16 f
rint slular a evvel rıs let 16 f
rint slulur a ikinçi rıs let 13 f
al iyälülär ä rıs let 6f
Efäsoslular a rıs let 6f
Fılıboslular a rıs let 4f
l lular a rıs let 4f
Tes l nıkälülär ä evvel rıs let 5f
Tes l nıkälülär ä ikinçi rıs let 3f
Tım ey s a evvel rıs let 6f
Tım ey s a ikinçi rıs let 4f
Tı s a rıs let 3f
Fıläm n a rıs let 1f
br nılâr ä rıs let 13 f
Ya bnı rıs leti 5f
Pe rosnı evvel rıs leti 5f
Pe rosnı ikinçi rıs leti 3f
Yu annanı evvel rıs leti 5f
Yu annanı ikinçi rıs leti 1f
Yu annanı üçinçi rıs leti 1f
Yah d nı rıs leti 1f
Yu anna lâhini Açma lı ı 22 f

64
, . , 1666

(3) ncil-i Mu addes Mattanı yazusı


Evvelki fa ıl
[1]
sa Mesı ni ıln mäsi, kä D vud o - biyud Eliy imni atası edi; vä Eliy im
lı edi, vä D vud ıbn-i br hım edi; z rnı atası edi;
2
vä br hım s nı atası edi; vä s 11[14]
vä z r d nı atası edi; vä -
Ya bnı atası edi; vä Ya b Yah d nı d hınni atası edi; vä hın Eliy dnı
vä anı arında larını atası edi; atası edi;
3
vä Yah d T m rdan do mı F re ni 12[15]
vä Eliy d Eliy z rnı atası edi; vä
vä Z ra nı atası edi; vä F re e r nnı Eliy z r Mat nnı atası edi; vä Mat n
atası edi; vä e r n r mnı atası edi; Ya bnı atası edi;
4
vä r m Amın d bnı atası edi; vä 13[16]
vä Ya b, Meryemni eri Y sıfnı
Amın d b Na nnı atası edi; vä Na n atası edi, kä andan Mesı ısimli sa do du.
Salm nnı atası edi; 14[17]
Pes aba alarnı hemmäsi br hım-
5
vä Salm n R bdan do mı B znı dän t D vud aça [D vud açı] on dört aba-
atası edi; vä B z R dan do mı bıd- adır; D vuddan B bel iletmäsinäçä on dört
ni atası edi; vä bıd yesseyni atası edi; aba adır; vä B bel iletmäsindän Mesı äçä
[6]
vä yessey D vud p d hnı atası edi; on dört aba adır.
vä D vud p d h riy nı kıdän do mı 15[18]
Vä sa Mesı ni do usı da ı bulay
Süleym nnı atası edi; edi. Anası Meryem Y sıf a kelin boldu ın-
6[7]
vä Süleym n Ra bo mnı atası edi; dan so ra bir birinä kelmäzdän evvel R -i
vä Ra bo m bıy nı atası edi; vä bıy l- udüsdän yüklü bolıb tabıldı.
fnı atası edi; 16[19]
Vä eri Y sıf bir dil dam erdi vä anı
[8]
vä f Y f nı atası edi; vä Y f kârâ körsätmek hlamayıb anı penh nça
Y r mnı atası edi; vä Y r m ziy nı bo atma istädi.
atası edi; 17[20]
Vä munlardan fikir ılab durdu ında,
[9]
vä ziy Yov mnı atası edi; vä ba , tü dä feri tä-yi ud y a a körindi, de-
Yov m znı atası edi; vä z ize- yär ekän: «Ay Y sıf ıbn-i D vud, Meryem
iy nı atası edi; 7[10]vä ize iy Mena ıni tunı nı alma dan ayıf etmä, zır kä ba -
atası edi; vä Mena ı m nnı atası edi; vä nında bol an R -i l- udüsdändir,
m n Y sy nı atası edi; 18[21]
vä bir O ıl do urur, vä A a sa deb
8[11]
vä (4) Y sy Y niy nı vä anı a- ısim oyasın, zır kä Ol öz al ın gün hla-
rında ların do urdı B bel iletmäsindä; rından nec t ılur».
9[12]
vä B bel iletmäsindän so ra Y - 19[22]
Vä bu hemmä boldı, kä Rabbni
niy ile yılni do urdı, vä ile yıl Zoro- pey amber bilän söylädiki sözi tam m bola,
b belni atası edi; 20[23]
kä deyä: «Ba , bir ız yüklü bolur
10[13]
vä Zorob bel biyudnı atası edi; vä vä bir O ıl (5) do ura, vä ısminä Em n yıl

65
., . , 1820

deyälär», – kä tercümä bolınsa, ud y bi- ud y a a ferm n etdiki kibi ıldı, vä -


zim bilän demekdir. tunın özinä aldı,
21[24]
Pes Y sıf bdan uyanıb feri tä-yi 22[25]
vä anı bilmädi, evvel do mı O lın
do urma ança, vä A a sa n m berdi.
kinçi fa ıl
[1]
Vä sa Yah dı zemınni Beytle emindä 12
Pes bda ud ydan tenbıhlenib, kä
do du ında Hır des hnı künlärindä, ba , Hır des ä yenä dönmäyälär deb, özlärini
mec sılär Ma ri dän Yer alım ä keldilär, va anına ketdilär.
2
deyär ekän Yah dılâr a: 13
Vä ketdüklärindän so ra, ba , feri tä-
[2]
«P d h bolıb do an andadır, zır yi ud y tü dä Y sıf a körindi, a a deyär
kä Ma ri arafında Anı yuldızın kördük ekän: «Öri dur, O lancı aznı vä anasın al vä
vä A a süc d etmägä keldük». Mı ır a aç, vä ol cayda bol, men sa a aber
3
Çün kä Hır des an munı e idüb, ol bergänçä, zır kä Hır des O lancı aznı arar
[anı] hem Yer alımdä hemmä s kin bol- Anı helâk ılmaga».
anlar mu arib boldılar. 14
Pes kecä durub O lancı aznı vä anasın
4
Pes hemmä ulu ım mlarnı vä al nı aldı vä Mı ır a ketdi,
kâtibılärin birgä ça ırıb, Mesı ayda [Me- 15
vä t vef t-i Hır des ol cayda edi,
sı ni çayda] do ur deb anlar a s ’ l etdi. Rabbni pey amberi bilän dediki söz ta-
5
Dedilär kä: «Yah dı zemınni Beytle- m m bolma üçün, kä deyä: «Mı ırdan O -
emindä, zır kä olay pey amberdän yazıl- lımnı ça ırdım».
mı dır: 16
Ol zam n Hır des mec sılärdän ıstihz
6
“Vä sen, ey Beytle em, Yah d tofra- bolındu ın körüb iddet birlä a abn k bol-
ında Yah d mırzalarını içindä hıç küçik dı vä göndürib Beytle emdäki vä hemeki
dägülsin; zır kä sendän bir kim kelür, kä ser adlarındaki iki ya lı vä andan kemrâ
menüm avmım benı sr yıl ä üküm ı- bol an o lancı azlarnı atil etdürdi, mec -
laca dır”». sılärdän cahd birlä soradu ı [sorada ı] za-
7
Ol va ıt Hır des mec sılärni penh nça m n a körä.
ça ırıb yuldıznı körindiki zam nı üçün an- 17
Ol va ıt Eremiy pey amberdän söy-
lar a cahd birlä s ’ l etdi lenmi söz kâmil boldı, kä deyä:
8
vä anlarnı Beytle em ä göndürib barub: [18]
«R mäda bir v z e idilmi dir, fi n,
«O lancı aznı cahd bilän ara , – dedi, – vä vä yı lama lı , vä köb fery d; Rahil öz o -
Anı tabdı ı ızdan so ra ma a aber berü , lancı azları üçün yı lur ekän vä ta ziyet
kä kelüb A a secdä ılayın». hlamadı, zır kä anlar yo dır».
9
Vä anlar annı çün e idüb (6) ketdilär, 18[19]
Vä Hır des vef t boldu ından so ra,
vä ba , Ma ri arafında kördükläri yuldız ba , tü dä feri tä-yi ud y Y sıf a Mı ırda
anlarnı aldında yüridi, vä kelüb O lancı az körindi,
boldu ı cay üstindä dur ança. [20]
a a deyär ekän: «Öri (7) dur vä O lan-
10
Vä yuldıznı körüb va t-i a ım et- cı aznı vä anasın al vä sr yıl tofra ına bar,
dilär. zır kä O lancı aznı ay tın alab ıl an-
11
Vä nä ä kirüb O lancı aznı anası larnı cel girift r etmi dir».
yanında tabdılar, vä tü üb A a secdä ıldılar, 19[21]
Pes öri durdı vä O lancı aznı vä
vä ma zenlärin açub A a altun, künlük vä anasın aldı vä sr yıl merzb mına keldi.
mürr ar etdilär. 20[22]
Ama r ıl snı Yah dıyetdä atası

66
, . , 1666

Hır des yerindä anlı ıldu ın e idüb ol dı, t kä pey amberlärdän söylenmi söz
yurt a barma dan or dı vä tü dä ud ydan tam m bola kä: «A a N ıratlı deyälär», –
tenbıhlenib Celıl araflarına ketdi, demi lär erdi.
21[23]
vä kelüb N ırat-i n m ehirdä dur-
Üçinçi fa ıl
[1]
Ol künlärdä Ya ya Ta mıd ıl uçı Ya- yatur: pes her nıkû yemi kedürmägän de-
h dıyet yabanında va ılab keldi, ra t kesilüb ate ä ta laca dır.
2
deyär ekän: «Tövbä eylü , zır kä P d- 11
Men sizni suv bilän usül etdim töv-
hlı -i sm n ya ın kelmi dir». bä ä, ama mendän so ra kelgän Kimsä
3
Zır budır, kä a ında E a y pey am- mendän uvvetlidir, kä Anı çaru ların kö-
berdän söylenmi erdi, kä deyä: «Yabanda termägä l yı dägülim; Ol sizni R -i l-
bir fery d ıl annı v zı: “Rabbni yolın udüs vä ate birlä ta mıdlür;
h ır ılu , anı izlärin r st eylü ”». 12
kä elindä Anı eläki bar, vä arman ye-
4
Vä ol Ya yanı lib sı devä yünindän rin tam m t zälaca dır, vä bo dayın nb r-
erdi, vä belindä deri f sı bar erdi, vä anı a cem ılab kebäkni sönmäz ot [od] birlen
a mı çegürtkilär vä yaban balı erdi. yanduraca dır».
5
Ol zam n Yer alımdä hemmä s kin 13
Ol va ıt sa Celıldän Ordan a yeti üb
bol anlar vä bütün Yah dıyet vä tam m Or- Ya ya a keldi, t andan ta mıdlenä.
dan e r fındaki yerni al ı a a çı ub keldi- [14]
Ama Ya ya Anı man etdi, A a deyär
lär ekän: «Men Sendän usül bolınsam keräk,
6
vä, gün hların ı tir f ılab, Ordanda an- vä Sen ma a kelür erdü mi?»
dan ta mıdlendilär. 14[15]
sa cev b berüb dedi kä: «Bu zam n
7
Vä Ferısılärdän vä Zındı lardan anı olay bolma a yil bol, zır kä cemı ad -
usül ılmasına köb ki i kelür ekän kördü- let kâmil ılma bizgä l yı dır». Pes ol A a
kindän so ra anlar a dedi kä: «Ey efa ılärni yil boldı.
z däläri, sizgä kim tenbıh bermi dir, (8) kä 15[16]
Vä sa ta mıdlenib ol va ıt suvdan
kelecek a abdan açasız? çı dı, vä ba , sm n A a açıldı, vä R -i
8
Tövbä ä l yı yemi lär kedürü ud y keb ter kibi Öz üstinä enüb kelür
9
vä özi izdä: “Atamız br hımdir”, – de- ekän kördi.
mägä fikir ılma , zır kä sizgä deyämin, 16[17]
Vä ba , bir v z sm ndan çı ub
kä bu ta lardan br hım ä nesil oparma a keldi deyär ekän: «Bu Menüm ma b b O -
ud y dırdır. lım, kä A a n dım».
10
lâ da ı balta a açlarnı tamurında
(9) Dörtinçi fa ıl
[1]
Ol va ıt sa R dan yaban a çı arıldı – kä dam yal ız n ndan tiri durmaz, lâkin
ıblısdän ımti n bolınma üçün; ud y a zından her çı an söz birlen».
2
pes ır kün vä ır keçä r zä tutdu ın- 5
Ol va ıt ıblıs Anı mu addes ehir ä
dan so ra aç edi. iletdi, vä c mi ni köngäräsini üstinä Anı
3
Vä ımti n ıl uçı A a kelüb: «Eger dur uzdı,
bn-i llah esä , bu ta lar n n bolsun deb 6
vä A a aytdı: «Eger Sen bn-i ud y
ferm n ber», – dedi. esä , Özü ni a a a bra , zır kä yazılmı dır,
4
Vä cev b berüb: «Yazılmı dır, – dedi, kä Seni üçün Anı meleklärinä ferm n

67
., . , 1820

berür, kä ellärini üstinä Seni köterälär, kä 15[18]


Vä sa Celıl de izi ken rında yüri-
aya ı nı ta a hıç depdirmäyäsin». yüb iki arında kördi, ya nı Pe ros ısimli
7
sa A a aytdı: «Yenä yazılmı dır, kä Sim n vä arında ı Andräos, kä de iz ä a
Rabb ud yı a tecrübä ılmayasın». salur ekän durdılar, zır kä balı tut uçılar
8
Yenä ıblıs Anı bir ulu ta a iletdi vä edi.
ceh nnı hemmä memleketlärin vä anlarnı 16[19]
Pes Ol anlar a aytdı: «Ma a t bi bo-
celâletin A a körsätdi, lu , vä men sizni dam tut uçılar ılayın».
[9]
A a deyär ekän: «Hemmä bu nersälär- 17[20]
Ol va ıt a ların bra ıb A a t bi bol-
ni Sa a beräyin, eger tü üb ma a süc d dılar.
etsä ». 18[21]
Vä ol caydan keçüb iki ayrı arın-
9[10]
Ol va ıt sa a a aytdı: «Ket, ey ey n, da kördi, ya nı Ya bnı ıbn-i Zebedı vä
zır kä yazılmı dır, kä Rabb ud yı a sü- arında ı Yu annanı, kä anlarnı atası Ze-
c d ılursın vä A a yal ız ib det eylürsin». bedı birlen bir ke tıdä a ların yara tırıb dur-
10[11]
Pes ıblıs Anı terk etdi, vä ba , me- dılar, vä anlarnı o udı.
leklär kelüb A a ıdmet etdilär. [22]
Vä ol zam n ke tıni vä anlarnı atasın
11[12]
Vä sa, Ya ya girift r boldu ın bil- terk ılab Anı artunça bardılar.
dükdä Celıl ä bardı 19[23]
Vä sa hemmä Celılni e r fına
[13]
vä N ıratnı aldurub de iz ken rın- kezüb bardı vä mescidlärindä ta lım berüb
daki Kefern mda durdı, (ya nı) Z bul n P d hlı nı d aberin va etdi, vä al
vä Neft lım ser adlarında, içindä bol an her türli astalı vä her türli
12[14]
t kä E a y pey amberdän söylen- rencı kedürib anlarnı if etdi.
mi tam m bola, kä deyä: 20[24]
Vä Anı aberi tam m m a çı dı;
[15]
« r -i Z bul n vä zemın-i (10) Neft - vä hemmä türli türli astalı lardan vä rencı-
lım, de iz yolında, Ordan arı arafında, kä lärdän girift r bolıb cef çekkänlärni, vä
avımlarnı Celılidir, ey anlı bol anlarnı, vä Aydan dolaba bol-
13[16]
ara ılı da oltır an al bir n r-i anlarnı, vä kötirimlülärni A a keltirdilär,
a ım körmi dir, vä ölüm yerindä vä s yä- vä anlarnı if etdi.
sindä [sanäsindä] oltır anlar a rav anı çı - 21[25]
Vä besy r al lar Anı artunça bar-
mı dır». dılar Celıldän, vä Dekapolisdän, vä Yer a-
14[17]
Bu zam ndan sa va ılmaga vä: lımdän, vä Yah dıyetdän, vä Ordan arı ya-
«Tövbä ılu , – demägä ba ladı, – zır kä asından.
P d hlı -i sm n arıb boldı», – dedi.
(11) Be inçi fa ıl
[1]
Vä al larnı körüb bir ta a çı dı vä 6
l anlar, kä ad let üçün aç bolıb
oltırdu ından so ra gerdläri A a keldilär. vä susamı bolıb duralar, zır kä to bolalar.
2
Vä a zın açub anlar a ta lım berdi, de- 7
l anlar, kä ra im ıl uçılardır,
yär ekän: zır kä anlar mer amet körürlär.
3
« l anlar, kä c nda fa rdır, zır 8
l anlar, kä kö ildä p kdir, zır kä
kä Memleket-i sm n anlarnı kidir. anlar ud ynı körürlär.
4
l anlar, kä yı lab duralar, zır kä 9
l anlar, kä ul ıl uçılardır, zır
anlar tesellı bolurlar. kä anlar ud y o ılları ısimli bolalar.
5
l anlar, kä yava lardır, zır kä 10
l anlar, kä ad let sebebindän
zemın anlar a mır s bola.

68
, . , 1666

za met çekälär, zır kä Memleket-i sm n erdi, kä öldürmäyäsin, vä her kim atil etsä,
anlarnı kidir. üküm ä müsta a bola.
11
l siz, açan kä sizni r körsälär, 24[22]
Ama Men sizgä deyämin, kä her kim
vä sizgä cef etsälär, vä dor söyläb sizgä bı-sebeb bilän arında ına a ablansa, ü-
ar u her erli söz söyläsälär Menüm rım küm ä müsta a bola; vä her kim arın-
üçün. da ına “r ” desä, törä ä müsta a bola;
12
d eylü vä va ıtlı bolu , zır kä ama her kim arında ına: “Ey ma ”, –
sm nda sizgä ecir-i a ım bola, desä, tam otına [odına] müsta a bola.
13
zır sizdän evvel bol an pey amberlär- 25[23]
Pes eger urb nı nı me ba a kel-
ä ol vecih üzrä za met etdilär. tirsä vä ol cayda y d etsä , kä arında ı
14[13]
Siz zemınni tuzısız. Vä eger tuz tat- seni ar u da bir nersäsi bar,
sız bolsa, ne birlen tuzlanmı bola? 26[24]
ânda urb nı me ba aldında o vä
15
Bir nersä ä da ı yaramaz, tı a ta lab barub arında ı bilän evvel yara , andan
damlarnı aya larından basılma a bol- so ra kelüb urb nı nı ar ıl.
mazsa. 28[25]
Seni uturla uçı birlen tez muv -
16[14]
Siz rav an-i ceh nsız. Ta üstindä fa at eylä, açan anı bilän yolda bolsa ,
im ret bolmı ehir kizlenalmaz. kä bir zam n seni (13) uturla uçı seni
17[15]
Herkez çır ya ıb çeläk astına oy- a bermäsün, vä seni ıdmetkâr a
mazlar, lâkin am d n üstinä, vä nä içindä bermäsün, t seni zind n a bra ılmayasın.
(12) bol anlarnı hemmäsinä n r berür. 28[26]
Men sa a r st deyämin, kä ol caydan
18[16]
Sizni n rı ız al atında olay hıç çı mazsın tam m ır felsi ed etmä-
rav an bolsun, kä siznü b amelläri izni gänçä.
körüb sm nda bol an Ata ız a amd de- 29[27]
E itdü iz, kä adımlär ä söylenmi -
sünlär. dir, kä zin ılmayasın.
19[17]
ıy s eylämä , kä Men Tevr tnı ya 30[28]
Ama Men sizgä r st deyämin, kä her
pey amberlärni kit bların vır n etmägä kim tun hlanıb a a na ar etsä, ol dem-
keldim; vır n etmägä kelmädim, lâkin tek- dä albindä anı bilän zin ılmı dır.
mıl ılmaga. 31[29]
Pes eger r st közi sa a az urlı et-
20[18]
Zır kä sizgä r st deyämin, kä sm n sä, anı çı ur vä sendän bra , zır kä u uv-
vä zemın keçmägänçä Tevr tdan bir no a ları dan birni yo lama sa a yarar tam m
ya bir zerrä adar z yil bolmay, hemmä kâ- cesedi d za a bra ılmazdan.
mil bol ança. 32[30]
Vä eger r st eli sa a az urlı ketür-
21[19]
Pes her kim ükümlärni e kiçisin sä, anı kesüb sendän ta la, zır kä u uv-
bozub damlar a hemän üzrä ta lım etsä, ları dan birni yo etmek sa a yarar tam m
Memleket-i sm nda e kiçi ısimli bola; teni tam a bra ılmazdan.
ama her kim anlarnı amel ılab ta lım etsä, 33[31]
Yenä söylenmi dir, kä her kim tu-
hemän Memleket-i sm nda ulu ısimli nın bo atsa, a a a -i al bersün.
bola. 34[32]
Ama Men sizgä deyämin, kä her kim
22[20]
Vä sizgä deyämin, kä eger siznü tunın bo atsa, oyna sebebi yo bolsa, anı
ad leti iz kâtibılärni vä Ferısılärni ad - zin lı ılur; vä her kim bo atılmı tunnı
letindän ziy dä bolmazsa, Memleket-i s- nikâ bilän alsa, zin lı ldädir.
m n a hıç kiralmazsız. 35[33]
Yenä e itdü iz, kä adımlär ä söy-
23[21]
E itdü iz, kä adımlär ä söylenmi lenmi dir, kä nd bozmayasın, lâkin ndla-
rı ıznı ud y a bitüräsin.

69
., . , 1820

36[34]
Ama Men sizgä deyämin, kä hıç nd 44[42]
Sendän s ’ l etkän kimsä ä ber, vä
içmä hem da ı sm n üçün nd bolmasun, sendän boruçlanma a d ıl andan dönmä.
zır kä hemän llahnı ta tıdır; 45[43]
E itdi iz, kä söylenmi dir kä: “ o -
37[35]
zemın üçün da ı bolmasun, zır kä u nı süyäsin vä du manı a du manlı ı-
ol anı aya astdu ıdır; Yer alım üçün nd lasın”.
bolmasun, zır kä ol a ım p d hnı eh- 46[44]
Ama Men sizgä deyämin, kä du man-
ridir; ları ız a dost bolu , hem sizgä lâ net tiläk
38[36]
ba ı üçün da ı nd içmäyäsin, zır ıl anlar a bereket alab eylü , vä sizgä
kä bir ıl a ya ara ılmaga dır (14) dä- du manlı ıl anlar a ı s n ılu , vä sizgä
gülsin. cef vä za met ıl anlar üçün du eylä ,
39[37]
Lâkin sözi iz: “belli” – “belli”, 47[45]
t sm nda bol an Ata ıznı o ılları
“yo ” – “yo ” bolsun, zır kä munlardan bolasız, zır kä Ol tiygi bol anlar a vä bı-
artu ( nd) erdändir. ayır bol anlar a uya ın do urtur [dor u-
40[38]
E itdü iz, kä söylenmi dir: köz üçün tur] vä dillär ä vä ulumkârlar a ya mur
köz, vä ti üçün ti . ya durur.
41[39]
Ama Men sizgä deyämin, kä yaman- 48[46]
Zır kä eger sizgä dost bol anlar a
lı a mu vemet eylämä , lâkin her kim dost bolsa ız, ne sev bı ız bar? B c al u-
r st urtı da seni ursa, ayrını a a tut; çılar ol vecih bilän ılmazlar mı?
42[40]
vä eger bir kimsä seni bilän da v 49[47]
Vä eger arında ları ız a tek selâm
ılab çabanı nı alma hlasa, a a da ı c - bersä iz, ayrılardan ne ziy däli i iz bar?
mä ni bra ; B c al uçılar ol va üzrä ılmazlar mı?
43[41]
vä her kä küc ılab seni bir mil adar 50[48]
Pes kâmil bolu sm nda Ata ız kâ-
yer äçä iletsä, anı bilän iki mil adar bar. mil boldu ı kibi».
(15) Altınçı fa ıl
[1]
«Sa ını , kä al nı r y aldında a- [6]
Ama her ne va ıtda sen nam z ılsa ,
d atı ıznı bermäyäsiz anlar a körinmek nä içindä kirüb apu nı apayıb Ata a
üçün, yo sa sm nda bol an Ata ıznı al- ma fıçä nam z ıl, vä ma fıçä körgän Ata
dında sev bı ız yo dır. sa a kârâ ba ı laya.
2
Ol sebebdän, açan ada a bersä , al- 6[7]
Ama açan nam z ılsa ız, söz köblet-
dı da r urma mescidlärdä vä oramlarda mä , ayfalar kibi, zır kä anlar ıy s ılur-
riy kârlar ıldu ları kibi, kä al dan izzet lar, kä köb söz söylädükläri üçün e idilälär;
alalar. Men sizgä r st deyämin, kä anlarnı 7[8]
anı üçün kä anlar kibi bolma , zır kä
ücreti [ creti] anlarda bardır. siznü Ata ız sizgä mu t c bol an nersälär-
3
Ama açan ada a bersä , r st elü ıl- ni bilür andan s ’ l ılmazdan evvel.
du ın sol elü bilmäsün, 8[9]
Pes bu vecih üzrä nam z ılu :
[4]
t ad atı penh nça bola, vä penh nça sm nda bol an Atamız, ısmi mu ad-
körgän Ata sa a kârâ ba ı laya. des bolsun;
4[5]
açan nam z ılsa , ikiyüzlilär kibi 9[10]
Memleketi yeti sün; ır deti zemın-
bolma, zır kä anlar mescidlärdä vä oram- dä bolsun, 10 sm nda da ı boldu ı kibi;
larnı a ızlarında durub nam z ılma se- 11
her künki n nımıznı bügün bizgä ber;
verlär al a körinmek üçün. Sizgä r st [12]
vä boruçlarımıznı bizgä (16) ba ı la,
deyämin, kä anlarnı ücreti [ creti] anlarda bizim da ı boruçlılarımız a ba ı ladu ımız
bardır. kibi;

70
, . , 1666

12[13]
vä bizni ma all-i ımti n a ketürmä, birisinä dost bola, ya birisinä yapı ıb birisinä
lâkin erdän bizni nec t ıl. Zır kä Mem- a ır körür. Pes ud y a vä m l a ib det
leket, vä udret, vä celâl Seni kidir d yım. ılalmazsız.
mın. 23[25]
Anı üçün sizgä deyämin, kä c nı ız
13[14]
Zır eger damlar a a ların mu ıf üçün ne yeyüriz ya ne içüriz deb vä teni iz ä
ılsa ız, siznü sm nlı Ata ız da ı sizgä ne kiyüriz deb fehimli bolma , (zır kä) c n
ba ı laya. a mdan vä ten lib sdan nıkı dägül mi?
14[15]
Ama eger damlar a a ların ba ı - 24[26]
Hav u larına ba ı : zır anlar eg-
lamazsa ız, pes Ata ız da ı siznü a la- mäzlär, vä ora ormazlar, vä nb rlar a
rı ıznı mu ıf etmäz. cem etmäzlär, ama siznü sm nlı Ata ız
15[16]
açan r zä tutsa ız, riy kârlar kibi anlar a yedürür. y , anlardan siz köb mer-
amgın çır ylı bolma , zır kä anlar öz yüz- tebä ef al dägül mi?
lärin retsiz ılurlar, t r zä tutıb al a [27]
aysı ız fikir ılab öz boyına [boy-
körinälär. Ey , sizgä r st deyämin, kä anlar- nına] bir ar ın o ma a dırdır?
nı ücreti anlarda bardır. 25[28]
Vä pes ne üçün lib s üçün fikir ıla-
16[17]
Ama her ne va ıtda sen r zä tutsa , sız? Zemındäki zanba lardan ögreni , anlar
ba ı a ya sürt vä yüzi ni yuv, neçä bitürlär: zır i lämäzlär vä egirmäzlär;
[18]
kä r zä tutıb al a körinmäyäsin, 26[29]
ama sizgä deyämin, kä Süleym n he-
lâkin penh nça körgän Ata a; vä penh nça meki a ımetli indä anlarnı birisi kibi ki-
körgän Ata sa a kârâ ba ı laya. yinmädi;
17[19]
Zemındä özi iz ä azınä cem ıl- 27[30]
pes eger ud y bügündä bar bol an,
ma , kä anda küyä urt vä tot ziy n ılur vä ta la ı kün f r n a ta langan a r otına bu
ara çılar bozub kirüb o urlurlar, va üzrä kiydürsä, sizgä köb artu kiydür-
18[20]
lâkin sm nda özi iz ä azınä cem mäz mi, ey kem ı ti d ıl anlar!
eylä , kä anda küyä urt vä tot ziy n ılmaz 28[31]
Anı üçün ne yeyüriz deb ya ne içü-
vä ol cay a ara çılar bozub kirüb o urla- riz deb fikir ılma ,
mazlar, 29[32]
zır bu nersälärni hemmäsin ayfa-
19[21]
zır kä azınä iz her ne cayda bolsa, lar alab ılurlar, vä siznü sm nlı Ata ız-
hemän ol cayda kö ili iz da ı bola. a ma lûmdir, kä bu hemmä nersälär sizgä
20[22]
Tenni çıra ı közdir. Pes közi toy- mu t cdır.
mı bolsa, tam m teni rav an bolur; 30[33]
Ama evvel Memleket-i sm n vä
21[23]
ama eger közi fes d bolsa, tam m ad letin alab eylä , vä hemmä bu nersälär
bedeni ara ılı bola. Anı üçün kä eger se- sizgä berilä.
ni içi dä bol an rav anı ara ılı bolsa, ol 31[34]
Pes ta la ı küni üçün fikir eylämä ,
ara ılı ne adar a ımdir? zır kä ta la ı küni öz nersäläri üçün fikir
22[24]
Hıç bir kimsä iki ib ä ıdmet ılsa keräk: her kün ä öz e iyeti [ iyeti]
ılmaz, zır (17) ya birisinä dost bolmayıb yetür».
(18) Yedinçi fa ıl
[1]
« üküm ılma , t üküm sizgä kel- 3
Vä arında ı nı közindä bol an buta -
mäsün, çı nı ne üçün közleyib durasın, vä öz kö-
2
zır kä ne bilän üküm etsä iz, ol ü- zi dä bol an ta t nı fehimlämäzsin?
küm üzrä sizgä bola; vä ne ölçi birlen ölç- [4]
ya arında ı a neçä deyäsin: “Ey ,
sä iz, sizgä yenä ölçileyä [ lçly ]. közi dä bol an buta çı nı çı arma a ru -

71
., . , 1820

at buyur”? Vä ba – seni közi dä ta ta yemi berür, vä çirkın dera t yaman yemi


bardır! berür.
4[5]
Ey riy kâr! evvel öz közi dän ta tanı 16[18]
b dera t yaman yemi beralmaz,
çı ar, vä ol zam n arında ı nı közindä vä çirkın dera t b yemi beralmaz.
bol an buta çı nı çı arma a rav an körür- 17[19]
Her nıkı yemi bermägän a aç kesi-
sin. lüb ate ä ta lanur.
5[6]
tlär ä mu addes bol an nersäni ber- 18[20]
Anı üçün yemi lärindän anlarnı bi-
mä vä incüläri izni çoç alarnı aldına lürsiz.
ta lama , meb d kä anlarnı aya larını as- 19[21]
Her ma a: “Efendı! Efendı!” – degän
tında basalar vä dönib sizni yırtalar. sm n Memleketinä kirmäz, lâkin sm nda
6[7]
S ’ l eylä , vä sizgä berilä; alab ı- bol an Atamnı [atamı nı ] ır detin amel
lu , vä tabursız; uru , vä sizgä açılur; ıl an kimsä.
7[8]
zır kä her s ’ l ıl an alur, vä alab 20[22]
Ol kündä besy r kimsälär Ma a de-
etkän tabur, vä ur an a açılur. yälär: “Efendı, Efendı! biz Seni ısmi bilän
8[9]
Ya aysı dam bardır, kä eger o lı an- cinnlär çı armaduk mı? vä Seni ısmi
dan n n s ’ l etsä, a a ta berür? bilän köb ker metlär amel ılmaduk mı?”
[10]
ya eger balı tiläk ılsa, a a yılan be- 21[23]
Ol zam n: “Sizni hıç bilmädim deb
rür? anlar a deyäyin; Mendän ayrılı , ey eri at-
9[11]
Pes siz, er bolıb, o ılları ız a nıkû sızlı i lägänlär!”
ba ı lar bermek bilsä iz, sm nda bol an 22[24]
Hemän va üzrä her kim bu sözlä-
Ata ız neçä mertebä artu i gü nersälär be- rimni e itsä vä anlarnı amel etsä, bir d n
rür andan s ’ l ıl anlar a. dam a o adayın, kä ta üstinä üyin bin
10[12]
Anı üçün her ne hlasa ız, kä etdi;
damlar sizgä ılalar [ ılarlar], pes anlar a 23[25]
vä ya mur ya dı, vä a an suvlar
ol va üzrä amel eylä , zır kä Tevr t vä keldilär, vä yellär esdilär, vä ol üy ä urdı-
pey amberlär oldır. lar, ama yı ılmadı, zır kä ta üstindä im -
11[13]
Tar apudan kirü , zır kä helâket ä ret bolmı edi.
kedürgän apu ke dir vä yol enlidir, vä an- 24[26]
Vä her bu sözlärimni e idüb anlarnı
dan kirgänlär köbdir; amel ılma an kimsä bir deli dam a o -
(19) 12[14]zır kä ay t a kedürgän apu a mı bola, kä um üstinä üyin bin etdi;
tardır vä yol tı ızdır, vä anı tab anlar azdır. [27]
vä ya mur ya dı, vä a an suvlar kel-
13[15]
Dor pey amberlärdän sa ını , kä dilär, vä yellär esdilär, vä ol üy ä urdılar, vä
oy lib sında sizgä kelürlär, ama içlärindä yı ıldı, vä yı ılması a ım edi».
yırtıçı börilärdir. 25[28]
Vä v i (20) boldı, kä sa bu sözlär-
14[16]
Yemi lärindän anlarnı bilürsiz. Çe - ni bitürdükindän so ra al Anı ta lıminä
el a açlarından üzüm ya rlardan ıncır ta sı lı boldılar, 26zır kä bi kibi ögretdi,
cem ılurlar mı? vä yazuçılar kibi dägül.
15[17]
Hemän va üzrä her b dera t nıkı
Sekizinçi fa ıl
[1]
Vä ta dan endükindän so ra köb al - lab: «Ya a ret! – dedi, – eger hlasa ,
lar anı artuna bardılar. meni p k ılmaga dırsın».
2
Vä ba , bir alatenlü kelüb a a secdä ı- 3
Vä sa elin uzatıb a a tiydi, deyär ekän:

72
, . , 1666

« hlaymın, p k bol». Vä ol va ıt bera ın- söz kâmil bola, kä deyär: «Özi uvvetsizlik-
dan p klandı. lärimizni aldı vä mara larımıznı kötärdi».
4
Pes sa a a aytdı: «Hıç bir kimsä ä aber 17[18]
Vä çün kä sa öz e r fında köb al
bermä, ama barub özi ni ım m a körsät vä körüb, arı ya a a barma ferm n berdi.
anlar a eh det üçün Musa ferm n ıldıkı 18[19]
Vä bir yazuçı kelüb A a aytdı: «Ey
urb nnı amel ıl». st d, ne yer ä barsa , artu ça barayın».
5
Vä sa Kefern m a kirdükindä bir 19[20]
Pes sa a a dedi, kä tülkülärni ya-
yüz ba ı a a keldi 6vä A a ıstid ılab: ta ları bardır, vä hav u larını uyaları
[6]
«Ya a ret! – dedi, – bendäm kötirim- bardır, ama ba ın yatdurma a nsan O lında
lü bolıb üydä bek cef çeküb yata». yer yo dır.
7
sa a a aytdı: «Barub anı if ılayın». 20[21]
Vä gerdlärini özgäsi A a: «Ya
8
Pes yüz ba ı cev b berüb: «Ya a ret! Cen b! evvel barub atamnı kömmägä ma a
men l yı dägülim, kä menüm üyim içinä ru at ber», – dedi.
kiräsin, – dedi, – ama söz tek söylä, vä ben- 21[22]
sa a a: «Menüm artumça kel vä öl-
däm e at bola; gänlärin kömmägä ölgänlärni o», – dedi.
9
zır men da ı ab astında bol an da- 22[23]
Vä bir kemi ä bi dükindän so ra -
mım, astımda sip hılär bar ekän, vä birinä: gerdläri artunça bardılar.
“Bar”, – deyämin, – vä barur; vä birinä: 23[24]
Vä ba , dery da bir boran-i a ım
“Kel”, – vä kelür; vä bendäm ä: “Munı ıl”, boldı, ol adar kä kemi mevclärdän penh n
– vä ılur», – dedi. bolındı, ama Ol uyudı.
10
Vä sa munı e idüb ta accüb etdi vä 24[25]
Pes gerdläri kelüb Anı uyandurdı-
Anı artunça yüri änlär ä dedi kä: «Sizgä lar, deyär (22) ekän: «Ya a ret! bizni ut-
r st deyämin, kä sr yıldä bu adar ım n-i ar, helâk bolamız».
a ım tabmamı edim. 25[26]
Vä anlar a: «Ne üçün or ursız, ey
11
Vä sizgä deyämin, kä Ma ri dän vä kem ım nlılar?» – dedi. Pes durub yellär ä
Ma ribdän köb kimsälär (21) kelüb br hım vä dery a tenbıh etdi, vä bir a ım lım nlı
bilän, vä s bilän, vä Ya b bilän sm n boldı.
Memleketindä oltırurlar; 26[27]
Vä damlar ta accüb ılab: «Bu ne
[12]
vä memleketni o ılların tı daki ara- ıl ki i, – dedilär, – kä yellär vä de iz A a
ılı a bra alar [bra lalar], kä anda yı la- ı at ılurlar?»
ma lı vä ti ti nämä li bola». 27[28]
Vä arı araf a barub Cercisılärni
12[13]
Pes sa yüz ba ına aytdı: «Bar, ı ti d vil yetinä yeti dükindän so ra iki div nä
ıldu ı kibi sa a bolsun». Vä ol s at anı gûrlardan çı ub A a r st keldilär, at yavız
bendäsi e at boldı. ekän, ol adar kä bir kimsä ol yoldan keç-
13[14]
Vä sa Pe rosnı üyinä kirüb ayın- mek mümkin dägül edi.
anasın yatmı vä ısıtmadan ızmı ekän 28[29]
Vä ba , ıç ırıb: «Seni bilän nemiz
kördi; bar, ya sa bn-i ud y? – dedilär, – Va ıtdan
14[15]
pes anı elinä lâms ıldı, vä ısıtma evvel bizgä a b ılmaga keldü mi?»
anı terk etdi, vä durub anlar a ı met ıldı. 29[30]
Vä anlardan ıra bolıb köb çoç a-
15[16]
Vä m boldu da köb dıvd rlar larnı bir sürisi otlayıb durdı.
A a keltirdilär, vä söz bilän r lar çı ardı, 30[31]
Vä ey nlar A a yalbarıb dedilär
vä hemmeki astalı çekkänlärni if etdi, kä: «Eger bizni çı arsa , çoç a sürisinä kir-
16[17]
t E a y pey amberdän söylenmi mägä bizgä ru at ber».
31[32]
Vä anlar a: «Baru », – dedi. Pes

73
., . , 1820

çı ub çoç a sürisinä kirdilär. Vä ba , bü- rub dıvd rlarnı aberini hemmäsin bil-
tün çoç a sürisi yar ba ından dery a at dürdilär.
sekirdib suvlar içindä öldilär. 33[34]
Vä ba , tam m ehl-i ehir sa a r st
32[33]
Vä kütüçilär açdılar vä ehir ä ba- barma a çı dılar vä Anı körüb ıstid etdi-
lär, kä anlarnı araflarından keçsün.
To uzınçı fa ıl
[1]
Pes bir kemi ä mi üb arı araf a çı ub reni : Men mer amet hlaymın, vä urb n
yenä Öz ehrinä keldi. dägül. Zır kä dillärni da vet ılmaga kel-
2
Vä ba , A a bir tö äk üstinä yat an bir mämi im, lâkin gün hkârlarnı tövbä ä».
kötirimli keltirdilär. Vä çün sa (23) an- 14
Ol zam n Ya yanı gerdläri A a kel-
larnı ım nın körüb kötirimli ä: «Ey o ıl, dilär, deyär ekän: «Biz vä Ferısılär ne (24)
va ıtlı bol! Gün hları sa a ba ı lan- üçün köb r zä tuturız, ama Seni gerdläri
mı dır». r zä tutmazlar?»
3
Vä yazuçılardan ba ı özlärini içindä: 15
sa anlar a dedi kä: «Kelin-küyävni
«Bu küfür», – söyläb dura dedilär. o ılları amgın bolma mümkin bolur mı
4
Vä sa fikirlärin bilüb dedi kä: «Yüräk- va ıtca küyäv anlar bilän birgä dura? Ama
läri izdä f sid ay llar ne üçün ılursız? künlär kelürlär, kä küyäv anlardan alınmı
5
zır : “Gün hları sa a ba ı lanmı dır” bola, vä ol zam n r zä tuturlar.
– demek s n mı? ya kâ: “Durub yür” – de- 16
Hıç bir ki i bir parça ya a çu a es-
mek s n mı? ki kiyim ä tikmäz, zır kä kiyimni yırtıl-
6
Ama körsä iz keräk, kä zemındä gün h- ma an yerindän ketürür, vä yırtılması da ı
lar afuv ılma a nsan O lında udret ke bolur.
bardır, – dedi ol zam n kötirimli ä: – Durub 17
Vä eski mä klär içinä ya a ar b oy-
tö äki ni kötärib üyi ä bar», – dedi. mazlar; yo sa mä klär bozılurlar, vä ar b
7
Pes durdı vä üyinä ketdi. tökülür, vä mä klär helâk bolurlar; lâkin
8
Vä çün cem at munı körüb ta accüb et- ya a mä klär ä ya a ar b oyurlar, vä ikisi
dilär vä damlar a bu adar udret bergän dä sa lanalar».
llah a amd dedilär. 18
Munlarnı anlar a söylädükindä ba , bir
9
Vä sa ol yerdän keçüb Matta-i n m bir ba ki i kelüb A a secdä etdi, deyär ekän:
ki i ar c yerindä oltırur ekän kördi vä a a: « ızım lâ ölgändir; ama kelüb eli ni anı
«Menüm artumça kel», – dedi. Vä durub üstinä o, vä tiri bolur».
A a t bi boldı. 19
Pes sa durub gerdläri bilä anı ar-
10
Vä sa üydä a m (yeyüb) oltırdu ında tuna bardı.
v i boldı, kä köb ar c al uçılar vä gün- 20
Vä ba , on iki yıl aça an a masıdan
hkârlar kelüb sa vä Anı gerdläri bilän rencı bol an bir tun artuna kelüb Anı
oltırdılar. kiyim çetinä tiydi,
11
Vä Ferısılär munı körüb gerdlärinä 21
zır kä öz içindä dedi kä: «Eger Anı
dedilär kä: «Mu allimi iz ar c al uçılar vä kiyiminä bir tiysäm, if bolayın».
gün hkârlar bilän ne üçün a m yeyür?» 22
Pes sa aylanıb [oylanıb] anı kördü-
12
Ama sa anı e idüb anlar a aytdı: «Sa kindä: «Ey ız, ı ti dlı bol! ım nı seni
bol anlar a abıb lâzım dägül, lâkin asta sa ılmı dır», – dedi. Vä tun ol s atdan
bol anlar a; if boldı.
13
vä barub munda, ne ma n bar deb ö -

74
, . , 1666

[23]
Vä sa ba ki ini üyinä kelüb düdük- 30[31]
Ama anlar çı ub kedüb ol bütün
çilärni vä v ıl an al nı körüb, merzb m içindä Andan söylädilär.
23[24]
anlar a: «Bir arafda duru , – dedi, 31[32]
Vä çı ub keldüklärindä ba , A a bir
– zır kä ız ölgän dägüldir, lâkin uyur». Vä tilsiz div nä ketürdilär.
Anı mas ara a aldılar. 32[33]
Vä cinn çı arıldu ından so ra tilsiz
24[25]
Ama al çı arıldu ından so ra kir- söylädi, vä cem at ta accüb ılab dedilär
di vä elin tutdı, vä ız durdı. kä: « sr yıldä hıç bir kerä olay körinmi
25[26]
Vä ol aber tam m (25) merzb m a dägül edi».
çı dı. 33[34]
Ama Ferısılär dedilär kä: «Cinnlärni
26[27]
Vä sa ol yerdän ketdükindä iki köz- ba ı bilän cinnlärni çı arur».
siz Anı artuna bardılar: «Ey bn-i D vud! 34[35]
Vä sa hemmä ehirlärni vä avıllar-
bizgä ra im ıl!» – fery d ılab dedilär. nı e r flarında yüriyäy mescidlärindä ta -
27[28]
Vä üy ä kirdükindä közsizlär A a lım berüb P d hlı nı d aberin va ı-
keldilär. Vä sa anlar a dedi kä: «Siz ı ti d lab vä al içindä her türli astalı vä her
ılur mısız, kä men munı amel ılmaga - türli rencı ketdürdi.
dırım?» Anlar A a: «Belli, ya sul n!» – de- 35[36]
Vä cem atlarnı körüb anlardan mer-
dilär. amet keldi, zır kä kö illärindä söndilär vä
28[29]
Pes sa anlarnı közlärinä tiydi, de- bı-çob n bol an oylar kibi perı n boldılar.
yär ekän: « m nı ız a körä sizgä bolsun». 36[37]
Pes gerdlärinä aytdı: «Ma l
29[30]
Vä közläri açıldılar; vä sa anlar a ma murdır, ama ı kârlar kemdir.
at ferm n berüb dedi kä: «Körü , kä hıç 37[38]
Anı üçün ılnı iygäsinä ıstid
bir kimsä munı bilmäsün». ılu , kä a dına ı kârlar çı ara».
(26) Onınçı fa ıl
[1]
Vä on iki gerdin çı arıb anlar a mur- 8
astalarnı sa ılu , alatenlilärni p k ı-
d r r larnı üstinä udret berdi anlarnı çı- lu , mürdeg nlarnı tiri ılu , cinnlärni çı a-
arma a vä her türli astalı vä rencı if ru ; müft aldu ız – müft berü .
ılmaga. 9
F ları ızda hem altun, hem kümi ,
2
Vä on iki av rini ısimläri munlardır: hem ba ır,
evvel Sim n, kä Pe ros ısimli dir, vä arın- [10]
hem yol üçün kısä, hem iki be met,
da ı Andräos, vä Ya b ıbn-i Zebedı, vä hem çaru , hem taya alma , zır kä yalçı
arında ı Yu anna, a mına müsta a dır.
3
vä Fılıbos, vä Bar l m os, vä T m , 10[11]
Vä her ne ehir ä ya ayıl a kirsä iz,
vä Matta ar c al uçı, vä Ya b ıbn-i alfı, anda, kim l yı dır deb, sora vä çı ança
vä Lebb s, kä ad os ısimli edi. anda alu ;
4
vä Ken nlı Sim n, vä Yah d s r- 11[12]
vä çün üy ä kirüb anı selâmla ;
y ı, kä da ı anı teslım etdi. 12[13]
pes eger üy l yı bolsa, selâmı ız a a
5
Pes bu on ikini sa gönderdi vä anlar a kelsün; ama eger l yı bolmazsa, selâmı ız
emir berüb: « ayfalarnı yolına barma vä yenä sizgä dönä.
S maratlularnı bir ehrinä kirmä ,– dedi,– 13[14]
Vä her kim sizni ab l ılmazsa ya
6
ama andan evvel sr yılni üyini yo- sözläri izni ıstim etmäzsä, çün ol üydän
al an oylarına baru ; (27) ya ol ehirdän çı ub aya ları ızdan
7
vä bardu ı ız üzrä P d hlı -i sm n tofra nı silkü ;
ya ın kelmi dir deb va ılu ; 14[15]
sizgä r st deyämin, kä üküm künin-

75
., . , 1820

dä Sod m vä m r ol ehirdän r atlı maga dır bolma anlardan or ma ; lâkin


bola. hem c nı, hem cesedni cehennemdä helâk
15[16]
Ba , börilärni arasında bol an oy- ılmaga dır bol andan ziy dä or u .
lar kibi sizni gönderäyin: pes yılanlar kibi 27[29]
ki tor ay bir tıyın a satılmaz mı?
d n vä keb terlär kibi a sız bolu . Vä birisi bı-ır det-i Ata ız zemın ä tü mäy;
16[17]
Ama damlardan sa ını , zır kä [30]
vä ba ları ıznı ılları da ı hemmäsi
ralar a sizni teslım ılurlar vä mescidlä- sayılmı dı;
rindä sizni amçılurlar, 28[31]
pes or ma : siz da ı köb tor aydan
17[18]
vä siz kimlärni vä p d hlarnı ef alsız.
u rında ketüriläsiz Menüm rım üçün 29[32]
pes her kim damlarnı aldında Ma-
anlar a vä ayfalar a eh det bolma üçün. a ı tir f etsä, Men da ı a a ı tir f ılayın
18[19]
Vä açan sizni teslım ılsalar, neçä sm nda bol an Atamnı u rında;
ya ne söylärsiz deb fikir ılma , zır kä her 30[33]
ama her kim damlarnı aldında Ma-
ne söylärsä iz hemän ol s atda sizgä berilä, a ınkâr etsä, Men da ı a a ınkâr ılayın
19[20]
zır kä söylägänlär siz dägülsiz, lâ- sm nda bol an Atamnı u rında.
kin sizdä söylägän Ata ıznı R ı. 31[34]
Fikir ılma , kä Men zemındä ul
20[21]
Vä arında arında nı vä ata o ılnı göndermägä keldim; Men ul göndermägä
ölüm ä teslım ılur, vä o ıllar v lid n a kelmädim, lâkin ılıç,
ar u durub anlarnı öldürürlär; 32[35]
zır kä er atasına, vä ız anasına, vä
21[22]
vä Menüm ısmim üçün hemmä al kelin ayınanasına mu lif ılmaga keldim.
sizgä du man bolurlar; ama so aça abır 33[36]
Vä damnı du manları öz üy ehlin-
ıl an kimsä alâ bola. dän bolalar.
22[23]
Ama bu ehirdä açan sizgä za met 34[37]
Ata ya ana Mendän ziy dä sevgän
etsälär, ayrı a açu , zır kä sizgä r st de- Ma a l yı dägüldir;
yämin, kä bn-i nsan kelgänçä sr yıl ehir- [38]
vä her kim çın alub Menüm artumça
lärini hemmäsinä yeti almazsız. kelmäzsä, Ma a l yı dägüldir.
23[24]
gerd mu allimindän ef al dägüldir, 35[39]
Her kim c nın sa la an anı yo lar;
vä ıdmetkâr ocasından a lâ dägül. vä Menüm üçün c nın yo la an anı sa lur.
24[25]
gerd ä yetür, eger mu allimi kibi 36[40]
Sizni ab l ıl an Meni ab l ılur,
bolsa, vä ıdmedkâr – eger ocası kibi bol- vä Meni ab l ıl an Meni ırs l ıl annı
sa. Eger üy ibinä B alzeb l demi lär ab l ılur;
esä, üy ehlinä neçä mertebä artu deyälär? 37[41]
her kim pey amber ısmindä pey am-
25[26]
Pes anlardan or ma , zır kä hıç ber ab l ıl an, pey amber ücretin ala; vä
bir nersä penh n bolmı dägüldir, kä kârâ ıdd ısmindä ıdd ab l ıl an ıdd
bolınmay, ya hıç ma fı, kä hir bolınmay. ücretin ala.
[27]
Vä ara ılı da sizgä söylädükimni 38[42]
Vä her kim gerd (29) ısmindä bir
(28) rav anıdä söylä ; vä ula da e itdüki- ade sovu suv e kiçilärni birisinä bersä,
izni üylär üstindä va ılu . sizgä r st deyämin, kä hıç vecih üzrä ücretin
26[28]
Cesedni öldürib c nı da ı helâk ıl- yi etmäy».
On birinçi fa ıl
Vä sa on iki gerdinä emir ılab bi-
[1]
Vä çün kä Ya ya zind n içindä Mesı ni
2

türdükdän so ra v i boldı, kä ol yerdän amellärin e idüb gerdlärindän iki kimsä


ketdi ehirlärindä ta lım vä va ılmaga. A a gönderdi,

76
, . , 1666

3
deyär ekän: «Sen kelür degän Kimsäsin yı lamadu ız”.
mi, ya ayrı a mun a ır ılsa keräk mi?» 18
Zır Ya ya hem yeyüb hem içüb kelmä-
4
Vä sa anlar a cev b berüb dedi kä: di, vä: “Anda bir ey n bardır”, – deyälär.
«Baru , e itdüki izni vä kördüki izni yenä 19
nsan O lı yeyüb içüb kelmi dir, vä
Ya ya a körsäti ; ba : “Köb yegän vä ar b içkän dam, a-
5
zır k r bol anlar körürlär, vä a sa lar r c al uçılarnı vä gün hkârlarnı dostı”,
yüriyürlär, vä alatenlülär p klanurlar, vä sa- – deyälär. Ama ikmet evlâdından mu aff
ırlar e idürlär, vä ölgänlär yenä tiri dururlar, bolmı dır».
vä fa rlar a Ya ı ayır va bolınmı dır; 20
Pes ehirlärni melâmet ılmaga ba ladı,
6
vä l ol, kä Mendä açuvlanmazsa». kä anlarda uvvetli amellärini köbisi
7
Vä ayrıldu larında sa Ya ya üçün ce- amel boldılar, zır kä tövbä ılmadılar:
m atlar a söylämägä ba ladı: «Yaban a ne 21
«Vay sa a, ey K razın! vay sa a, ey
körmägä çı du ız? – dedi. – Yeldän bir sil- Beyt ayd ! zır eger sizdä amel bolmı uv-
kinmi amı mı? vetli amellär rda vä ayd da bolmı lar
8
Ama ne körmägä çı du ız? Yum a li- esä, anlar köb zam ndan çuval bezindä vä
b s bilän kiyingän dam mı? Ba , yum a (ate ) külindä tövbä ılmı lar edi,
lib s kiyim kiygänlär p d hlarnı nä- 22
ama sizgä deyämin, kä üküm künindä
lärindä bardır. r vä ayd sizdän tınıç bolalar.
9
Ama ne körmägä çı du ız? Pey amber 23
Vä ey sen, Kefern m! kä kök ä kö-
mi? Sizgä r st deyämin: hem pey amberdän tärilmi sin, tam aça endirilmi bolasın,
köb artu . zır kä (31) eger sendä amel bolmı uv-
10
Zır kä hemän budır, kä a ında ya- vetli amellär Sod mda v i bolmı lar esä,
zılmı dır kä: “Ba , Seni yüzi ni aldında ol [anı] bu kün äçä alur edi;
resûlimni gönderäyin, kä Seni aldı da (30) 24
ama sizgä deyämin, kä üküm künindä
yolı nı ır ıla”. Sod m yeri sizdän tınıç bola».
11
Men sizgä r st deyämin, kä tunlar- 25
Ol zam n sa söyläb aytdı: «Sa a ü-
dan do anlar içindä Ya ya Ta mıd ıl u- kür deyämin, ey Ata, sm n vä zemınni
çıdan ulu çı mı dägül; ama sm n P d- Rabbi, zır kä bu Ferısılärni a ıllılardan vä
hlı ında e küçik andan ulu dır. fehimlilärdän penh n ılab anlarnı o lancı-
12
vä Ya ya Ta mıd ıl uçını künlärin- azlar a hir etdü ;
dän bu va ıt aça Memleket-i sm n cebir- 26
belli, ya Ata, zır kä Sa a olay ma l
lik çekmi dir, vä cebirlik ıl anlar anı z r boldı.
bilän apub alurlar, 27
Hemeki nersälär Atamdan Ma a teslım
13
zır hemeki pey amberlär vä Tevr t bolınmı dır, vä Atadan ayrı bir kimsä O ıl-
Ya ya aça aber etdilär. nı bilmäz; vä O ıldan ayrı bir kimsä Atanı
14
Vä eger anı ab l ılma hlasa ız, bilmäz vä ol kimsädän ayrı, kä O ıl Anı
bu kelür degän ly sdır. a a hir ıla.
15
Her, kimdä e itmägä ula lar bar esä, 28
Ey hemeki za met çekkänlär vä a ır
e itsün. yüklenmi lär, Ma a kelü , vä sizgä r at
16
Pes bu aba anı kimgä o adayın? An- beräyin;
lar bazarlarda oltırıb ya da larına ça ır an 29
Menüm ullumnı özi iz ä alu vä
o lancı azlar kibidir, Mendän ö reni , zır yava vä alım kö il-
17
kä deyärlär: “Biz sizgä düdük çaldu , liyim, vä c nları ız a r at alursız;
vä ra etmädü iz; sizgä fi n ıldu , vä 30
zır kä ullum tınıç, vä yüküm ye ildir».

77
., . , 1820

On ikinçi fa ıl
[1]
Ol zam n sa sebt künindä ekinliklär- 16
vä anlar a at ferm n berdi, kä Anı
dän keçdi; vä gerdläri açlar edi vä bo day hir ılmasunlar,
ba ların ayırub yemägä ba ladılar. 17
t E a y pey amberdän söylenmi söz
2
Vä çün Ferısılär munı körüb A a dedilär kâmil bola,
kä: «Ba , Seni gerdläri sebt künindä 18
kä deyär: «Ba Menüm ı tiy r ıl-
ılmaga elâl bolma an (i ) amel ılurlar». dukım ulım, ma b bım, kä A a rım
3
Ama Ol anlar a aytdı: «D vud ne r dır; r ımnı Anı (33) üstinä oyayın,
ıldukın o umadu ız mı aç boldu ı vä Ol ayfalar a üküm bildürür.
zam nda vä da ı anı birlen bol anlar? 19
Ol ba islämäz hem ıç ırmaz, vä
4
neçük ud näsinä kirüb n n-i ta ad- oramlarda hıç kimsä Anı v zın e itmäz;
dümäni (32) yedi, kä anı yemek a a c yiz 20
Ol basılmı amı nı sındırmaz vä tüt-
dägül edi vä anı bilän birgä bol anlar a ün etkän ketänni söndirmäz, ye meklik ä
c yiz dägül edi, lâkin yal ız ım mlar a. üküm çı arma aça;
5
Ya Tevr tda o umadu ız mı, kä sebt 21
vä ayfalar Anı ısminä tügel ılurlar».
künlärindä c mi içindä ım mlar sebtni n - 22
Ol zam n bir k r hem tilsiz div nä A a
ürmet ılurlar, vä da ı ayıbsızdırlar. ketirildi, vä anı olay sa ıldı, kä k r vä
6
Ama Men sizgä deyämin, kä bu mekân- tilsiz hem söylädi, hem kördi.
da c mi dän ulu bardır; 23
vä hemeki al lar ayr n boldılar vä:
7
ama eger munı ma n sın bilmi esä iz, «Bu D vud o lı dägül mi?» – dedilär.
kä ra met hlaymın, vä urb n dägül, – 24
Ama Ferısılär munı e idüb: «Bu Kim-
gün hsızlar a üküm ılmı dägül edü iz, sä cinnlär çı armaz, ey nlarnı meliki
8
zır kä nsan O lı da ı sebtni Rabbi- B alzeb l sebebindän bolmazsa», – dedilär.
dir». 25
Vä sa fikirlärin bilüb anlar a aytdı:
9
Vä ol mekândan ketdükindän so ra «Her özinä ar u ayrılmı memleket arab
anlarnı mescidinä kirdi. bola; vä her ne [nb: . ] ehir ya nä
10
Vä ba , eli uru bol an bir er ki i bar özinä ar u ayrılmı bolsa, duralmaz.
edi. Vä: «Sebt künlärindä if ılma elâl 26
Pes, eger ey n ey n çı arsa, ol
mi?» – deb A a soradılar, Anı ayıblı körsät- hemän özinä ar u ayrılmı dır; alay bolsa,
mek üçün. anı memleketi neçä s bit bola?
11
Vä anlar a aytdı: «Sizdä aysı dam 27
Pes, eger Men B alzeb l bilän cinnlär
bardır, kä, eger anda bir oy bar esä, vä ol çı arsam, siznü o ılları ız kimni sebe-
oy sebt künindä bir çu ur içinä tü sä, anı bindän çı arurlar? Anı üçün anlar siznü
tutıb çı armay mı?» ları ız bolsalar keräk.
12
mdi dam oydan ne adar ef aldır! 28
Ama eger Men llahnı R ı bilän
Pes sebt künlärindä ayır ılma c yizdir. cinnlärni çı arsam, elbetdä P d hlı -i
13
Ol zam n ol merdüm ä: «Elü ni ud y sizgä kelmi dir.
uzat!» – dedi. Vä elin uzatdı, vä yenä sa 29
Yo sa bir kimsä bir küçli ki ini üyinä
boldı, ayrı kibi. kirmägä vä anı m lın alma a neçä dır
14
Vä Ferısılär çı ub, Anı neçä helâk bolur, eger küçli ki ini evvel ba lamazsa?
ılurlar deb, A a ar u ke ä etdilär. vä ol zam n üyin boza.
15
Vä çün sa munı bilüb ol yerdän ketdi. 30
Menüm bilän bolma an Ma a mu lif-
[15]
Vä köb al lar Anı artunça bardılar, dir; vä Menüm bilän cem ılma an ta ı lı
vä hemmäsin sa ıldı, ıla.

78
, . , 1666

31
Anı üçün sizgä deyämin, kä her türli dururlar vä anı üküm astına tü ürürlär, zır
gün h vä küfür söylämäsi damlar a afuv kä anlar Y nusnı va ından tövbä etdilär;
bolına, ama R -i l- udüs ä küfür söylä- vä ba , Y nusdan a ım bu yerdä bardır.
mäsi damlar a afuv bolınmay; 42
Vä Melikä-yi Cen b bu aba a bilän
(34) 32vä kim nsan O lına ar u söyläsä, ükümdä durur vä anı üküm astına tü ürür.
a a afuv bolına; ama her kim R -i l- Zır kä zemınni ser älärindän keldi Süley-
udüs ä ar u söyläsä, a a hem bu düny - m nnı ikmetin e itmägä; vä ba , Süley-
da, hem ol düny da afuv bolınmay. m ndan a ım (35) bu yerdä bardır.
33
Ya kä dera tnı nıkı ıl, vä yemi i nıkı 43
açan nacis r damdan çı sa, r at
bola; ya dera tnı f sid ıl, vä yemi i f sid arayıb uru yerlärdän keçüb yürür, vä tab-
bola, zır kä yemi dän a aç bilinä. maz.
34
Ey yılan z dälär! siz er bolıb b söz 44
pes deyä kä: “Çı du ım üyim ä dönä-
neçä söylämägä dırsız? Zır kä kö ilni yin”. Vä açan kelsä, anı bo hem sibirilmi
köblikindän zeb n söylür. vä bezenmi tabur.
35
b merdüm anı kö ilini nıkı azı- 45
Ol zam n barur vä özi bilän özindän er
näsindän i gü nersälär çı arur, vä er mer- bolıb yedi r alur, vä kirüb anda s kin bo-
düm er azınäsindän yaramazlı çı arur. lurlar, vä ol damnı so raki li [ lin] ev-
36
Ama Men sizgä deyämin, kä damlar velkidän yazu lıdır. Bu er aba a a olay
her ne b ıl söz söyläsälär, üküm künindä bola».
anı üçün cev b berälär; 46
Vä bu ldä, kä al a söyläb durdu-
37
zır kä sözläri dän do ru bolasın, ya ında, ba , anası vä arında ları A a söylä-
sözläri dän üküm astına tü äsin». mek istüb tı arıda durdılar.
38
Ol zam n yazuçılardan vä Ferısılärdän 47
Vä bir ki i A a dedi kä: «Ba , Seni
ba ı cev b berüb: «Ey st d! Sendän bir ana vä arında ları Sa a söylämek hla-
yet körmek hlaymız», – dedilär. yıb tı arıda duralar».
39
Ama Ol anlar a cev b berüb aytdı: 48
Pes A a olay söylägän ä cev b berüb:
«Bu er vä zin lı aba a yet alab ılur; «Anam kimdir? vä arında larım kimlär-
vä a a yet berilmäy, Y nus pey amberni dir?» – dedi.
yeti bolmazsa; 49
Vä gerdlärinä elin uzatıb: «Ba anam
40
zır Y nus üç kün vä üç keçä balı nı vä arında larım, – dedi. –
içindä neçä boldı esä, nsan O lı üç kün vä 50
Zır her kim sm nda bol an Atamnı
üç keçä zemın içindä olay bola. ir detin amel ılursa, ol Menüm er arın-
41
Nınevı erläri bu aba a bilän ükümdä da ım, vä ız arında ım, vä anam oldır».
On üçinçi fa ıl
[1]
Vä ol kündä sa nädän çı ub de iz 4
vä egdükindä ba ı yol arafına tü di, vä
arafında oltırdı. u lar kelüb anı yedilär;
2
Vä köb cem atlar A a ol adar cem 5
vä ba ı ta lı yerlär ä tü di, kä anda köb
etdilär, kä bir kemi ä mi üb oltırdı, vä tofra yo (36) edi, vä tofra ı terän bolma-
hemeki cem atlar dery arafında durdılar. an üçün bir s atdan çı dı;
3
Vä masallar bilän anlar a köb nersälär 6
vä uya çı du ından so ra anlarnı
söylädi, deyär ekän: «Ba , bir egân ekküçi küydürdi, vä tamur anlarda bolma an üçün
ekmägä çı dı; urudı;
7
vä ba ı çe el a açlarnı içinä tü di,

79
., . , 1820

vä çe ellär yu aru çı ub anı affä [ nä] 21


ama özindä tamur yo dır, lâkin müd-
etdilär; det äçä çıdur, zır açan söz sebebindän
8
vä ba ı nıkı zemın içinä tü di, vä yemi cef ya ahır v i bolsa, tez açuvlanur.
ketürdi: birisi yüz at, birisi altmı at, biri- 22
Vä çe el a açlarnı içindä ekilmi
si otuz at ketürdi. bol an budır: sözni e idür, vä bu düny nı
9
E itmägä her kimni ula ları bar esä, ta ayyüdi vä baylı ıläsi sözni affä ılur,
e itsün!» vä yemi siz bola.
10
Pes gerdläri A a kelüb: «Anlar a 23
Ama nıkı zemın ä ekilmi bol an bu-
masallar bilän ne üçün söyläysin?» – dedilär. dır: sözni e idüb a lur, ol da ı yemi ketü-
11
Vä anlar a cev b berüb aytdı: «Bu se- rür, vä ba ı yüz, ba ı altmı , vä ba ı otuz
bebdän, kä sm nnı P d hlı ını sırr- at berür».
ların bilmek sizgä berilmi dir, ama anlar a 24
Anlar a da ı bir masal çı ardı, deyär
berilmi dägül, ekän: «Memleket-i sm n bir dam kibidir,
12
zır kä her kimdä bar esä, a a berilä, vä kä nıkı tu ım zemıninä ekdi;
ol da ı ziy dä tabur, ama her kimdä yo esä, [25]
ama damlar uyudu larında du manı
anda bol an nersä da ı andan alına; kelüb bo day ortasında yaban ölen (urlu )
13
anı üçün anlar a masallar bilän söy- ekdi vä ketdi;
läymin, kä körüb körmäzlär, vä e idüb e it- 25[26]
vä yafra çı du ından so ra yemi
mäzlär, vä da ı a lamazlar; da ı ketürdi, vä ol zam n yaban otlı da ı
14
olay kä bu tenbıt-i E a y anlarda kâ- hir boldı.
mil boldı, kä deyär: “E idüb e idürsiz – vä 26[27]
vä üy ibini mülâzımları a a ke-
a lamaysız, vä na ar ılub körürsiz – vä fe- lüb: “Ey a a! zemıni ä nıkı tu ım ekmä-
himlämäysiz, dü mi? – dedilär. – Alay bolsa, yaban otlı
15
zır kä bu al nı yüräkläri semiz bol- ne yerdän boldı?”
dılar, vä ula ları e itmägä a ır boldılar, vä 27[28]
Anlar a: “Munı bir du man amel
közlärin yumdılar, kä bir zam n közlär bilän ılmı dır”, – dedi. Mülâzımlar a a dedilär
körmäsünlär, vä ula lar bilän e itmäsünlär, kä: “ hlursın mı, kä biz barub anı çı a-
vä kö il bilän a lamasunlar, vä tövbä ılma- rayı ?”
sunlar, vä Men anlarnı sa ılmayım”. 28[29]
Anlar a: “Yo , – dedi, – zır kä a-
16
Ama siznü közläri iz müb rekdir, zır çan (38) yaban otlı cem ılab dursa ız,
körürlär, vä ula ları ız – zır e idürlär, bo daynı anı bilän birgä çı arursız;
17
zır kä sizgä r st deyämin, kä köb (37) 29[30]
ikisin birgä bitmägä o a d va tı-
pey amberlär vä köb ıdd lar siz kördü- naça; vä a d va tında, yaban otlı nı evvel
ki iz nersälärni körmek hladılar – vä kör- cem ılab, anı demet ılab yanım a ba la ,
mädilär, vä siz e itdüki iz nersälärni e it- ama bo daynı nb rlarım a cem ılu , deb
mek istädilär – vä e itmädilär. ora çılar a söylärmin”».
18
Pes ekküçini masalın e idü : 30[31]
Anlar a da ı bir masal çı ardı:
19
her kim kelâm-i P d hlı nı e idüb a - «Memleket-i sm n bir ardal d näsi kibi-
lamazsa, ol er kelür vä kö ilindä ekilgän dir, kä dam anı alub zemıninä ekdi;
nersäni apub alur, – yol arafında ekilmi 31[32]
ol elbetdä tu ımlarnı e kiçisidir,
bol an oldır. ama bitdükindän so ra otlı dan ulu dır vä
20
Vä ta lı yerlärdä ekilmi bol an budır, dera t bola, olay kä hav daki u lar kelür-
kä sözni e idür vä bir s atdan anı d bilän lär vä buda larında onurlar».
ab l ılur; 32[33]
Anlar a da ı bir masal çı ardı:

80
, . , 1666

«Memleket-i sm n am r kibidir, – dedi, [46]


kä bir bah lı incü tavub, barub özindä
– kä bir tun anı alub üç ölçi un içindä kiz- bol annı hemmäsin satdı vä anı satıb aldı.
lädi tam m hemmäsi am rlan ança». 44[47]
Yenä Memleket-i sm n dery a bir
33[34]
Bu hemmä nersälärni sa al lar a a layıb her türli cem ıl an a kibidir,
masallar bilän söylädi vä bı-masal anlar a 45[48]
kä tola boldu ından so ra anı dery
hıç söylämädi, ya asına çekdilär vä oltırıb b bol anlarnı
34[35]
t pey amberdän söylenmi söz ta- savıtlar a cem etdilär vä yamanlarnı a r -
m m bola: «Masallar bilän a zımnı açayın; a bra dılar.
ceh nnı büny dından ma fı bolmı nersä- 46[49]
Düny nı so ında olay bola, (zır )
lärni söyläyin», – demi edi. feri tälär çı ub dillärni ortasından u-
35[36]
Ol zam n sa cem atnı yebärüb üy- lumkârlarnı ayırurlar
ä kirdi. Vä gerdläri A a kelüb: «Ekkän- [50]
vä anlarnı bir ate fur nına bra urlar,
likni , yaban otlı ını masalın bizgä bey n kä anda yı lama lı vä ti ti nämä li
ıl», – dedilär. bola».
36[37]
Vä anlar a cev b berüb: «Nıkı tu- 47[51]
sa anlar a aytdı: «Munlarnı hemä-
ımnı ekkän – nsan O lıdır, – dedi, – sin fehimlädü iz mi?» – deb soradı. – «Bel-
37[38]
ekkänlik – düny dır; nıkı tu ım – li, ya a ret!» – dedilär.
memleketni o ıllarıdır, ama yaban otlı – 48[52]
Ol zam n anlar a aytdı: «Anı üçün
erırni o ıllarıdır; sm n Memleketinä ögrenmi her kâtibı,
[39]
du man, kä anı ekkän, – ıblısdir; vä a- üy iygäsi [iykllasi] bol an dam kibidir,
d zam n – ceh nnı so ıdır, vä ora çılar kä ma zenindän ya ı vä eski nersälärni
– meleklärdir. çı arur».
39[40]
mdi yaban otlı neçä cem ılab 49[53]
Vä v i boldı, kä sa bu masallarnı
ate ä yansa, bu düny nı so ında olay bitürdükindän so ra ol mekândan (40) ayrı-
bola: lıb ketdi.
40[41]
nsan O lı (39) feri tälärin gönderür, 50[54]
Vä öz va anına keldükindän so ra
vä cemı ek ıl an nersälärni vä ulum ıl- anlarnı mescidindä anlar a olay ta lım ıl-
anlarnı memleketindän cem ılurlar; dı, kä ayr n boldılar, deyär ekän: «Bu a bu
41[42]
vä anlar bir ate fur nına bra ılalar, ikmet vä uvvetli amellär ne yerdän boldı?
kä anda yı lama lı vä ti ti nämä li bola; 51[55]
bu, d lgerni o lı dägül mi? anası
[43]
ol zam n dillär uya kibi anlarnı Meryem ısimli dägül mi? vä arında ları
Atasını Memleketindä yaldırurlar. E itmä- Ya b, vä Y s , vä Sim n, vä Yah d , vä
gä kimdä ula lar bar esä, e itsün! hemeki ız arında ları bizdä dägül mi?
42[44]
Yenä Memleket-i sm n, ekkän- 52[56]
pes bu dam a bu hemmä nersälär
likdä ma fı bolmı azınä kibidir; açan ne yerdän boldı?» – (dedilär).
kä ki i anı tavub penh n ılur, vä anı 53[57]
Vä a a açuvlandılar. Ama sa anlar a
va tından barur vä özindä bol annı aytdı kä: «Hıç pey amber bı- ürmet dägül-
hemmäsin satıb ol ekkänlikni satıb alur. dir, öz va anında vä öz näsindä bolmazsa».
43[45]
Yenä Memleket-i sm n nıkı incülär 54[58]
Vä ol yerdä köb uvvetli amellär
izlägän bir bazargân dam kibidir, ılmadı anlarnı ı ti dsızlı ı üçün.
On dörtinçi fa ıl
Ol zam n dörtinçi reyis Hır des sanı
[1]
vä ıdmetkârlarına aytdı, kä bu Ya ya
2

aberin e itdi Ta mıd ıl uçıdır, kä mürdeg ndan opmı -

81
., . , 1820

dır, anı üçün uvvetli amellär andan âdır [18]


Vä: «Anlarnı Ma a bu yer ä alub kel-
bolınmı lar, (dedi). tirü », – dedi.
3
Zır Hır des Ya yanı tutıb anı ba lab [19]
Pes al a ot üstinä oltırma ferm n
zind n a saldı öz arında ı Fılıbosnı tu- etdi, vä be n nnı vä iki balı nı alub sm n-
nı Hır dıy nı rı üçün, a ba dı, vä (anlarnı) bereketlädi, vä n nlar-
4
zır kä Ya ya: «Anı alma sa a elâl nı sındurub gerdlärinä berdi, vä gerdläri
dägüldir», – deb a a söylädi. al a berdilär.
5
Vä anı atil ılma mur d ıldıkı va ıtda 17[20]
Vä hemmäsi yedilär vä to boldılar,
al dan or dı, zır kä anı pey amber kibi vä art an uva lardan on (42) iki tola aba
kördilär. kötärib aldılar;
6
Vä Hır desni r z-i tevellüdi keldükin- 18[21]
vä a m yegänlär be mi adar
dä Hır dıy nı ızı ortada ra ılab Hır - er edilär, tunlardan vä o lancı azlardan
desni r etdi; ayrı.
7
anı üçün a a nd bilän (41) va dä etdi, 19[22]
Vä ol s atda sa küç bilän gerdlärin
kä her ne alab ıldukın a a bermägä. bir kemi ä mi dürdi vä Özindän evvel arı
8
Vä anasından ögrenib: «Munda aba araf a keçürdi, Özi al lar yebergänçä.
üstindä Ya ya Ta mıd ıl uçını ba ın ma- 20[23]
Vä al lar a ru at buyurdu ından
a ber», – dedi. so ra bir ta a tenh ça çı dı du ılma
9
Vä p d h ay ulı edi, ama nd vä anı üçün; vä m keldükdä ol mekânda yal ız
bilän birgä oltır anlar üçün ferm n etdi, kä edi.
berilsün, 21[24]
Ama bu va ıtda kemi de iz mevclä-
10
vä zind n a gönderüb Ya yanı ba ın rini ortasında girift r boldı, zır kä yel mu-
ânda kesdürdi. lif edi.
[11]
Vä ba ı aba üstindä ketirilib ız a 22[25]
Vä keçä dörtinçi nevbetindä sa der-
berildi, vä anı öz anasına ketürdi. y üstindä yürüb anlar a bardı.
11[12]
Vä anı gerdläri kelib tenin aldılar 23[26]
Vä gerdläri Anı de iz üstindä yü-
vä anı kömdilär; vä barub sa a aber ber- rür ekän kördüklärindän so ra mu arib bol-
dilär. dılar, deyär ekän kä: « ay ldır!» – vä or-
12[13]
Vä sa munı e idüb kemi bilän ol udan ıç ırdılar.
yerdän ketdi vä penh nça bir ıssız mekân a 24[27]
Vä ol s at sa anlar a söyläb: «Te-
bardı; vä al munı e itdüklärindän so ra vekkül ılu – Ménim; or ma », – dedi.
ehirlärdän Anı artuna yaya bardılar. 25[28]
Pes Pe ros A a cev b berüb: «Ya
13[14]
Pes sa çı ub köb al kördi, vä an- a ret! – dedi, – eger Sen esä , Ma a emir
lar a mer ametli bolmı edi, vä astaların ıl, kä Sa a suv üstindä barayın».
if etdi. 26[29]
Vä: «Kel!» – dedi. Vä Pe ros kemi-
14[15]
Vä m boldu da gerdläri A a dän tü dükindän so ra suv üstindä yüridi
kelüb: «Bu ıssız yerdir, vä endä s at keç- sa a barma a.
mi dir; al a ru at buyur, kä avıllar a 27[30]
Ama hav at ekän kördüki zam nda
barub özlärinä a m satıb alalar», – dedilär. or dı vä ar bolma a ba lab: «Ya Rabb!
15[16]
Ama sa anlar a dedi kä: «Munlar a meni urtar!» – deb fery d etdi.
ketmek ı tiy c dägüldir; siz anlar a a ar a 28[31]
Vä ol dem sa elin uzatıb anı tutdı vä
berü ». a a: «Ey, kem ım nlı! ne üçün ek ıldu ?»
16[17]
Vä anlar A a aytdılar: «Munda bizgä – dedi.
tek be n n vä iki balı bardır».

82
, . , 1666

[32]
Vä kemi ä mi düklärindän so ra 31[35]
Vä ol yerdäki ehillär Anı bildüklä-
hav tındı. rindän so ra bütün vil yetni her arafına
30[33]
Pes kemidä bol anlar kelüb A a göndürdilär, vä rencı bol anlarnı hemmä-
secdä etdilär, deyär ekän: « a ı atda Sen sin A a keltirdilär,
bn-i ud ysın». 32[36]
vä A a ıstid ıldılar, kä lib sını
[34]
Vä arı araf a ötdüklärindän so ra çetinä tiyälär; vä her ne adar A a lâms ıl-
Cennis ret (43) tofra ına keldilär. anlar esä, if boldılar.
On be inçi fa ıl
[1]
Ol zam n yazuçılar vä Ferısılär, kä Ye- 12[13]
Ama Ol cev b berüb aytdı: « sm nlı
r alımdän edilär, sa a keldilär, 2A a deyär Atam dikmädiki her neb t çı arılsa keräk;
ekän: 13[14]
anlarnı oyı : anlar k rlärni k r ı-
[2]
«Seni gerdläri artlarnı resim- l vızlarıdır; pes eger k r k r ä ıl vızlı et-
lärin ne üçün tec vüz ılurlar? Zır açan sä, ikisi dä çu ır a tü ürlär.
n n yesälär, ellärin yuvmazlar». 14[15]
Pes Pe ros A a cev b berüb: «Bu
3
Ama Ol anlar a cev b berüb aytdı: «Siz masal bizgä açu ıl», – dedi.
da ı Te rini va ıyetlärin ne üçün tec vüz 15[16]
sa anlar a dedi kä: «Siz endäkiçä
ılasız siznü adısläri iz bilän? bı-fehim misiz?
4
Zır kä ud y ferm n ıldı kä: “Ata nı 16[17]
vä hen z a lamaz mısız, kä her ne
vä ana nı ürmetli kör”; vä: “Her kä ata a a ız a kirsä, arın a tü üb edeb nä ä bra-
ya ana a lâ net söz söyläsä, ölüb ketsün”. ılur;
5
Ama siz deyäsiz, kä her kim ata a ya 17[18]
ama a ızdan tı arı çı an nersälär
ana a deyürsä kä: “Menüm m lımdan her kö ildän çı alar, vä anlar dam nacis ılur-
ne faydalansa , urb ndır, lar;
6
vä atasın vä anasın ürmetli körmäzsä, 18[19]
zır kä kö ildän yaramaz fikirlär, a-
ayıb yo dır”, – olay llahnı ükmin til, fısı , zin , ara çılı , yalan eh detlär
mens ıldu ız siznü resimläri iz bilän. vä küfürlük çı alar, –
7
Ey, ikiyüzlilär! siznü a ı ızda E a - 19[20]
dam n p k ıl an munlardır; ama
y pey amber b ı b r etdi, kä bulay yuvınmagan ellär bilän yemek dam nacis
söylür: ılmaz».
[8]
“Bu al anlarnı a zı bilän Ma a ya- 20[21]
Ol zam n sa ol yerdän çı ub r vä
ın kelür vä lebläri bilän azız körsätälär, ayd nı araflarına bardı.
ama anlarnı kö ili Mendän ıra dır; 21[22]
Vä ba , bir Ken nlı tun ol araf-
8[9]
ama fen lı bilän Ma a ib det ılur- dan çı ub keldi vä fery d ılab: «Ya Rabb,
lar, damlarnı emirläri bol an ta lımläri bn-i D vud! ma a tera um ıl: ızım bir
(44) ögredür ekän”». ey ndan bek cef çeküb dura», – dedi.
9[10]
Pes al nı ça ırıb anlar a: «E idüb 22[23]
Vä a a hıç cev b bermädi. Pes -
fehimlä ! – dedi. – gerdläri keldilär vä: «Anı bo atıb yeber,
10[11]
a ız a kirgän nersä, dam nacis ıl- – deb A a yalvardılar, – zır kä artumız a
maz, lâkin a ızdan tı arı çı an – i bu, ıç ırıb dura», – dedilär.
dam nacis ıla». 23[24]
«Ama, sr yıl üyini yo al an oy-
11[12]
Ol zam n gerdläri A a kelüb: «Bil- larına bolmazsa, Men mers l bolmı (45)
dü mi. – dedilär, – kä Ferısılär açuvlandılar dägülim», – deb cev b berdi.
bu sözni e itdüklärindän so ra?»

83
., . , 1820

24[25]
Pes tun kelüb: «Ya Rabb! ma a kä endäçä üç kündän berü Menüm bilän
yardım ıl!» – deb A a secdä etdi. aldılar vä yemägä anlarda hıç bir nersäsi
25[26]
Ol cev b berüb dedi kä: «O lancı- yo dır; vä anlar a msız bo atıb yebermek
azlarnı n nın alub itlär ä bra sam, b istämäm, t yolda hıç dalamasunlar», – dedi.
dägüldir». 32[33]
Vä gerdläri A a dedilär kä: «Mu-
26[27]
Ol da ı: «R st, ya Rabb! – dedi, – ne nı kibi ulu cem at toyma adar n n ya-
bolsa, itlär da ı a alarını sofrasından tü - banda bizgä ne yerdän bola?»
kän uva lardan yeyürlär». 33[34]
sa: «Ne adar n nı ız bar?» – deb, –
27[28]
Pes sa a a cev b berüb aytdı: «Ey anlar a soradı. Vä anlar: «Yedi n n vä biraz
tun! ım nı a ımdir; hladukı kibi küçik balı lar bar», – dedilär.
sa a bolsun». Vä ızı ol s atdan sa boldı. 34[35]
Pes cem at a (46) zemın üstinä ol-
28[29]
Pes sa ol yerdän ayrılab Celıl de i- tırma ferm n etdi.
zinä ya ın keldi vä bir ta a çı ub anda ol- 35[36]
Vä yedi n nnı vä balı larnı alub ü-
tırdı. kür ıldı, vä paralab gerdlärinä berdi, vä
29[30]
Vä köb cem atlar Anı yanına kel- gerdlär cem at a berdilär.
dilär, vä a sa lar, vä k rlär, vä tilsizlär, vä 36[37]
Vä hemmäsi a ayıb to boldılar; vä
allar, vä köb ayrılar anlarnı bilän birgä art an uva lardan yedi tola zenbıl kötärib
edilär, vä anlarnı sanı aya larına oydılar; aldılar.
vä Ol anlar a if ba ı ladı; 37[38]
Vä tunlardan vä o lancı azlardan
30[31]
ol adarça, kä cem at, tilsizlärni ayrı a m yegänlär dört mi adar er ki i
söylürlär ekän vä k rlärni körürlär ekän edilär.
körüb ta accüb etdilär vä sr yıl Te risinä 38[39]
Pes cem at a ketmek ru at berüb
amd dedilär. bir ke tı ä mi di vä Ma d lä ser adlarına
31[32]
Ol zam n sa on iki gerdin ça ırıb: keldi.
«Cem at üçün mer ametli bolmı ım, zır
On altınçı fa ıl
[1]
Pes Ferısılär Zındı lar bilän kelüb A a 6
Ol zam n sa anlar a: «Ferısılärni vä
ımti n ılab s ’ l etdilär, kä sm ndan Zındı larnı am rından sa ını ». – dedi.
anlar a bir yet körsätä. 7
Vä özlär içindä söyläb: «N n almadu ı-
2
Ol anlar a cev b berüb aytdı: «A am- mız üçün munı söylädi mi?» – dedilär.
da: “Hav açu bolur, zır kä kök ızıldır”,– 8
Vä sa munı bilüb anlar a: «Ey kem
deyäsiz; ı ti d ıl anlar! – dedi, – n n almadu ı ız
3
vä ab da: “Bügün ı kibi bolur, zır üçün özi iz içindä (47) ne üçün söyläb du-
kä kök ızıl hem ara udır”, – deyäsiz. Ey rasız?
ikiyüzlilär! felekni yüzin duyma bilür- 9
Hen zçä a lamaysız vä be mi ni be
siz, ama va ıtlarnı alâmetlärin (duyma ) n nın vä neçä zenbıl kötärib aldu ı ız mı
dır dägülsiz. deb y d tutmaz mısız?
4
Bu erli vä zin lı nesil yet alab ıla, vä 10[11]
ya dört mi ni yedi n nın vä neçä
bir yet a a berilmäy, Y nus pey amberni zenbıl aldu ı ız neçä fehimlämäysiz?
yetin bolmazsa». Pes anlarnı oyıb ketdi. 11[12]
Ol zam n a ladılar, kä Ferısılärni
5
Vä gerdläri arı ya a a keldüklärindän vä Zındı larnı am rından sa ınma keräk
so ra n n alma unutdılar. deb söylämägän edi, lâkin Ferısılärni vä
Zındı larnı ta lımindän.

84
, . , 1666

12[13]
Pes sa ay riyä-yi Fılıbosnı a- vä yazuçılardan köb (cef ) nersälär çekmek,
raflarına kelüb gerdlärinä s ’ l ılab dedi vä atil bolınma , vä üçinçi kündä yenä
kä: «Ma a, kä nsan O lıyım, damlar ne (tiri) durma a a keräk edi.
deyälär?» 21[22]
Vä Pe ros Anı alub A a elâmet ı-
13[14]
Anlar dedilär kä: «Ba ı – Ya ya lab: «Ya Rabb! – dedi, – ra met-i lâhi Seni
Ta mıd ıl uçı, vä ba ı – ly s, vä ba ı – bilän bolsun! Sa a olay v i bolmaz!»
Eremiy ya pey amberlärni birisi». 22[23]
Ama Ol dönib Pe ros a: «Artum a
14[15]
«Ama siz Ma a ne deyäsiz?» – deb ket, ey ey n! sen Ma a ayıbsın! – dedi, –
anlar a soradı. zır kä sen llahnı nersälärin fehimlämäy-
15[16]
Vä Sim n Pe ros cev b berüb: «Sen sin, lâkin damlarnı nersälärin».
tiri llahnı O lısın», – dedi. 23[24]
Ol va ıt sa gerdlärinä aytdı: «Eger
16[17]
Vä sa cev b berüb a a aytdı: «Sen bir kimsä Menüm artum a kelmek istäsä,
lsın, ey Sim n b r Y n , zır kä öz nefsinä ınkâr ılsun vä çın kötärib
hem cesed hem an munı sa a hir ılmı artum a kelsün;
dägül – sm nda bol an Atam; 24[25]
anı üçün her kim c nın sa lama
17[18]
vä Men sa a deyämin, kä sen Pe - hlasa, anı yo lur, vä her kim Menüm -
rossın, vä bu ta üstinä Menüm cem atımnı rım üçün c nın yo lursa, anı sa laya;
bin ılayın, vä cehennemni apuları anı 25[26]
zır kä dam tam m düny nı azınä
ye mäzlär; ılab alsa, ne fayda bolur, eger c nın yi
18[19]
vä Men sm n Memleketini aç ıç- etsä? ya kä bir dam öz c nı üçün ne alu tırıb
ların sa a beräyin: vä zemındä her ne ba - berä?
lursa , sm nda ba lanmı bola, vä zemındä 26[27]
zır nsan O lı Atasını celâletindä
her ne çe ürsä , sm nda çe ilmi bola». Anı feri täläri bilän kelür vä ol zam n her
19[20]
Ol zam n gerdlärinä emir etdi, kä kimsä ä amelinä körä cez berä.
sa Mesı erdi ekän bir kimsä ä demäylär. 27[28]
R st sizgä deyämin, kä munda dur-
20[21]
Vä sa ol hemän va ıtdan gerdlärinä anlardan ba ı bar, kä ölüm tatmazlar n-
körsätmägä (48) ba ladı, kä Yer alım ä san O lı öz P d hlı ında kelür ekän kör-
barma , vä artlardan, vä ulu ım mlardan, mägänçä».
On yedinçi fa ıl
[1]
Vä altı kündän so ra sa Pe rosnı, vä bulut anlar a s yä etdi, vä bulutdan bir v z
Ya bnı, vä arında ı Yu annanı alub pen- çı ub dedi kä: «Bu ma b b O lımdır, kä
h nça anlarnı bir ulu ta a iletdi. A a n dım; A a tı la ».
2
Vä anlarnı u rında tebdıl ekilli (49) 6
Vä gerdlär munı e idüb anlarnı yüz-
boldı, vä yüzi uya kibi yaldurdı, vä lib s- lärinä tü dilär vä bek or dılar.
ları n r kibi a edi. 7
Pes sa kelüb anlar a tiyüb: «Duru
3
Vä ba , Musa vä ly s anlar a körindilär, hem or ma », – dedi.
Anı bilän söylä ür ekän. 8
Vä közlärin açub, tek sa bolmazsa, hıç
4
Pes Pe ros sa a cev b berüb aytdı: «Ya ayrı bir kimsä körmädilär.
Rabb! biz bu yerdä bolma nıkıdir; eger 9
Çün sa ta dan enüb anlar a ferm n
istäsä , munda üç ç dır urayı : birni Sen berdi, kä bu rü y nı hıç bir kimsä ä bildür-
üçün, vä birni Musa üçün, vä birni ly s mäylär, t nsan O lı ölgänlärdän dur ança.
üçün». 10
Pes gerdläri A a s ’ l ılab: «Yazu-
5
Vä ol hen z söylür ekän, ba , bir n rlı

85
., . , 1820

çılar ne üçün deyälär, kä ly s evvel kelsä 19[20]


sa anlar a: « m n kedürmädü i iz
keräk», – dedilär. üçün, – dedi, – zır kä Men sizgä r st deyä-
11
sa anlar a cev b berüb aytdı: « a ı - min, kä eger bir ardal d näsi adar ım n
dir, kä ly s evvel kelür vä hemmä nersä öz sizdä bar esä, bu ta a: “Bu mekândan ol
yerinä yenä keltürür; mekân aça keç”, – deyürsiz, vä keçür, vä
12
ama sizgä deyämin, kä ly s lâ kel- bir mümkin bolma an nersä sizgä bolmay.
mi dir, vä anlar anı bilmädilär, lâkin her ne 20[21]
ama, du vä r zä bilän bolmazsa, bu
hlamı lar esä, anlar etdilär; vä bu hemän cins çı maz».
va üzrä nsan O lı anlardan za met çekä. 21[22]
Vä Celıldä durdu larında: « nsan
13
Ol zam n gerdlär bildilär, kä Ya ya O lı damlarnı ellärinä teslım bolına,
Ta mıd ıl uçını a ında anlar a söylä- 22[23]
vä anı atil ılurlar, vä üçinçi kündä
di. yenä (tiri) durur», – deb sa anlar a aytdı.
14
Vä cem at a keldüklärindän so ra bir Vä anlar yetdä amgın boldılar.
dam A a keldi vä tiz üstinä tü üb: 23[24]
Vä Kefern m a keldüklärindän
[15]
«Ya a ret! – (50) dedi, – o lım a so ra yasa al uçılar Pe ros a kelüb: «Siz-
ra met ıl, zır kä ol Aydan utırmı dır vä ni mu allimi iz ar c bermäz mi?» – de-
iddet cef çeküb dura, zır kä köb kerä dilär.
ate ä tü ä vä köb kerä suv a; 24[25]
«Belli», – dedi. Vä nä ä kirdü-
15[16]
vä anı gerdläri ä ketürdim, vä anı kindän so ra sa a a evvel barub: «Sen ne
if ılmaga bilmädilär». fikir ılasın, ey Sim n, zemınni p d hları
16[17]
Pes sa cev b berüb aytdı: «Ey, bı- kimdän ö ir vä yasa alurlar? özlärini
ım n vä azmı nesil! siznü bilän neçä za- o ıllarından mı ya riblärdän mi?»
m n aça bolayın? sizgä neçä zam n aça 25[26]
Pe ros A a: « riblärdän», – dedi.
abır ılayın? Anı Ma a bu yer ä ketürü ». «Alay bolsa, o ıllar (51) urrlardır, – deb sa
17[18]
Pes cinn ä nehıb ılab, andan çı dı, a a aytdı, – ama t anlar a ayıb ılmayuz
vä o lan ol s atdan if boldı. deb, dery a barub bir arma sal, vä ev-
18[19]
Pes gerdlär sa a tenh kelüb: «Biz vel yu aru kelgän balı nı al, vä a zın açub
anı çı arma a ne üçün dır bolmadu ?» – bir a çä tabursın; anı alub menüm vä seni
dedilär. üçün anlar a ber».
On sekizinçi fa ıl
[1]
ol zam nda gerdlär sa a kelüb: Menüm ısmimdä ab l ılsa, Meni ab l
« sm n Memleketindä e ulu bol an kim- ıla;
dir?» – dedilär. 4[6]
ama her kim bu Ma a ım n kedür-
[2]
Pes sa bir o lancı az özinä o uyub gänni küçiklärini birisinä ayıb etsä, bir
anı anlarnı ortasında dur uzdı termän ta ı anı boynına asılma vä de-
2[3]
vä dedi kä: «Sizgä r st deyämin, kä izni teränlikinä ar bolınma a a b
eger siz ruc y etmäzsä iz vä o lancı azlar bolur edi.
kibi bolmazsa ız, sm n Memleketinä hıç 5[7]
Vay ceh n a ayıblar üçün, zır ayıb-
kiralmazsız; lar kelsälär keräk; ama vay ol dam a, kä
[4]
pes her kim özini bu o lancı az kibi sebebindän ayıb kelür.
kiçi kö illi etsä, sm n Memleketindä e 6[8]
Pes eger seni elin ya aya ı sa a
ulu dır; ayıb ketürsä, anı kesüb sendän bra , (zır
3[5]
vä her kim bir munı kibi o lancı az kä) a sa ya al bolıb ay t a kirmek, iki

86
, . , 1666

eli vä iki aya ı bar bolur ekän d yım bo- ısmimdä cem bolsalar, Men ol mekânda-
laca od a bra ılma dan sa a b (52) bo- yım anlarnı ortasında».
lur. 19[21]
Pes Pe ros A a kelüb: «Ya a ret!
7[9]
Vä eger közü sa a ayıb ketürsä, anı – dedi, – arında ım neçä kerä ma a ar ı
çı arub sendän bra : bir köz bar bolur ekän gün h ılub, men anı yenä neçä mertebä
ay t a kirmek iki közli bolıb tam odına afuv ılayın? yedi kerä äçä mi?»
bra ılma dan sa a b bolur. 20[22]
Pes sa a a aytdı: «Yedi kerä äçä
8[10]
Sa ını , kä bu küçiklärni birisinä sa a diyämäzim, ama yetmi kerä yedi äçä.
a ır körmäysiz, zır sizgä deyämin, kä 21[23]
Munı üçün Memleket-i sm n bir
sm nda anlarnı mülkläri sm nda bol an h a o ur, kä anı ıdmetkârları bilän e-
Atamnı yüzinä d yım ba ub dururlar. sabla ma istädi;
9[11]
Zır kä nsan O lı yi bol anlarnı 22[24]
vä es b etmägä ba ladu ından so -
alâ ılmaga keldi. ra on mi an r a a boruçlı bol an bir ıd-
10[12]
Neçä ann ılasız? Eger bir ki ini metkâr a a ketirildi;
yüz oyı [ oyısı] bar esä, vä birisi azıb 23[25]
ama d ılmaga anda hıç bir nersäsi
ketsä, to san to uznı oyıb ta lar a barub yo ekän, pes ocası anı, vä tunın, vä ba-
azmı oynı izlämäz mi? laların, vä her ne anda bar esä, satma vä
11[13]
Vä eger bolsa, kä anı tabsa, sizgä d bolınma ferm n etdi;
a ı deyämin, kä ol birisi üçün sevinmäsi, 24[26]
vä bu ıdmetkâr yer ä tü üb, a a ba
to san to uz azma an üçün (bol an sevin- urub: “Ya oca! – dedi, – ma a abır bol, vä
mäsindän) ziy dä bola. hemmäsin sa a d ılayın”.
12[14]
olay-o sm nda bol an Ata ıznı 25[27]
Pes ol ıdmetkârnı ocası a a mer-
ır deti dägüldir, kä bu kiçilärni birisi helâk amet körsätdi vä anı çe üb borçın a a ba-
bola. ı ladı.
13[15]
Vä eger arında ı sa a ar u gün h 26[28]
Ama ol ıdmetkâr çı ub hem ıd-
etsä, bar vä anı bilän seni ara da tenh ça metkârlarını birisin tabdı, kä a a yüz din r
a a it b ıl; eger sa a tı lasa, arında ı nı boruçlı edi, vä anı tutıb bo dı, deyär ekän:
eli ä keltirdü . “Ma a boruçlı boldu ı nı aytarıb ber”, –
14[16]
ama eger sa a tı lamazsa, seni bi- dedi.
län bir ya iki ayrı kimsä da ı al, kä iki ya 27[29]
Anı üçün hem ıdmetkârı aya larına
üç güv hnı a zında her söz ar r bola; tü üb, a a yalbarıb: “Ma a abır ıl, – dedi,
15[17]
vä eger anlar a tı lama a fil bol- – vä hemmäsin sa a d ılayın”.
sa, cem at a söylä; ama eger cem at a 28[30]
Vä ol istämadi, lâkin barub anı zin-
tı lama a fil bolsa, sa a bir mec sı ya bir d n a saldı borçnı d ıl ança.
yasa al uçı kibi bolsun. 29[31]
Pes anı (54) hem ıdmetkârları v -
16[18]
Sizgä r st deyämin, kä yerdä her ne ı bol an nersälärni körüb bek amgın bol-
ba lursa ız, sm nda ba lana, vä yerdä her dılar vä kelib v i bol an nersälärni hem-
ne çe ürsä iz, sm nda çe ilä [çe ilinä]. mäsin anlarnı ocasına ma lûm etdilär.
17[19]
Yenä sizgä deyämin, kä eger iki iz 30[32]
Ol zam n ocası anı ça ırdu ından
zemındä (53) muv fı bolsalar her ne nersä so ra a a: “Ey erır ul! – dedi, – sa a ol
üçün bolsa, kä anı tiläk ılurlar, sm nda borçnı hemmä ba ı ladım ma a s ’ l ıldu-
bol an Menüm Atamdan anlar a bola, kı üçün;
18[20]
zır ne yerdä iki ya üç Menüm 31[33]
hem ıdmetkârı a da ı ra im ıl-

87
., . , 1820

ma sa a keräk dägül edi mi, men da ı sa a Bu va üzrä Menüm sm nlı Atam


33[34]

ra im ıldukım kibi?” sizgä ıla, eger her biri iz albläri izdän


32[33]
Pes ocası ı ımdan girift r boldı vä arında ına a ların afuv ılmazsa.
anı a b ıl anlar a teslım etdi, a a borçnı
tam m d ıl ança.
On to uzınçı fa ıl
[1]
Vä v ı boldı, kä sa bu sözlärni bitür- lardan ass boldılar, hem ass lar bardır, kä
di i zam nda Celıldän ayrılıb Yah dıyet Memleket-i sm n üçün özlärni ass ıl-
ser adlarına keldi Ordan arı arafından. dılar. Munı ab l ılmaga dır bol an anı
2
Vä köb al lar artunça bardılar, vä ol ab l etsün».
mekânda anlarnı if etdi. 13
Ol zam n o lancı azlar A a keltirildi-
3
Vä Ferısılär da ı A a kelüb A a ımti n lär, t anlarnı üstinä ellärin oya vä du
ıldılar, A a deyür ekän: «Her sebebdän ılma üçün; vä gerdlär anlar a nehıb et-
tunına al a bermek er ki i ä c yiz dilär.
mi?» 14
Ama sa: «O lancı azlarnı oyı , –
4
Ol anlar a cev b berüb: «Siz her kez dedi, – vä ma a kelmekdän anlar a man
o umadu ız mı, kä ıbtid dan Yarad an ılma , zır kä munlar kibi bol anlardan
kimsä anlarnı er vä di i etdi? Memleket-i sm n bola».
5
Anı üçün er, atasın hem anasın terk ı- 15
Pes ellärin anlarnı üstinä oyab ol
lab tunına yapı sa keräk, – dedi, – vä ikisi yerdän ketdi.
dä bir ten bola; 16
Vä ba , bir kimsä: «Ey st d! nıkûy! –
6
pes anlar da ı iki dägüldir, lâkin bir ce- dedi, – Ne nıkı nersäni ıl ılayın, kä ebedı
sed. ol sebebdän ud y o du ın dam ay t a kiräyim?»
hıç ayırmasun». 17
Ol a a aytdı: «Ma a ne üçün b diyä-
7
Anlar (55) A a aytdılar: «Alay bolsa, sin? Hıç bir b yo dır, bir llah bolmazsa.
Musa al a bermek vä anı bo atma a Ama eger tirilik ä kirmek istäsä , va ıyet-
ne üçün ferm n etdi?» lärni ıfı ıl».
8
Ol anlar a aytdı: «Yüräkläri izni a- 18
A a: (56) « aysı?» – aytdı. sa a a:
t lı ı üçün Musa tunlar a al yazusın « atil ılmayasın; zin ılmayasın; o urla-
bermek ru at berdi, ama ıbtid dan olay mayasın; yalan güv hlı bermäyäsin;
dägül edi; 19
ata a vä ana a ürmetli kör vä -
9
sizgä deyämin, kä her kim tunına n nı özü kibi seväsin», – dedi.
al a berüb yebersä, zin üçün bolmaz- 19[20]
Pes ol yigit A a aytdı: «Küçiklikim-
sa, vä bir ayrı a nikâ etsä, zin ılur, vä dän berü munlarnı hemäsin ıfı ıldım;
her kim mu alla anı nikâ etsä, zin ılur». ma a da ı ne yetmäzlikim bar?»
10
Pes gerdläri A a aytdılar: «Eger er 20[21]
sa a a aytdı: «Eger kâmil bolma
ki ini li tun bilän olay bolsa, nikâ - istäsä , barub vä sendä hemä bol annı sat
lama a b dägüldir». vä fa rlar a ber, vä sm nda azınä alursın,
11
Ama Ol anlar a aytdı kä: «Hemmä vä Menüm artumça kel».
al bu sözni ab l etmäzlär, lâkin ol kim- 21[22]
Ama yigit bu sözni e idüb ay ulı
sälär, kä anlar a berilmi dir, bolıb ketdi, zır kä köb m lları bar edi.
12
zır kä ass lar bardır, kä ana b nından 22[23]
Pes sa gerdlärinä aytdı: «Sizgä
olay do dılar, hem ass lar bardır, kä dam-

88
, . , 1666

r st deyämin, kä devleti bol an kimsä küç 27[28]


Vä sa anlar a aytdı: «Men sizgä r st
bilän sm n Memleketinä kirür; deyämin, kä siz, kä ya ı do ma lı da Ma a
23[24]
vä yenä sizgä deyämin, kä devä ig- t bi boldu ız, açan nsan O lı mecdini
nä közindän ötmä devlet bol an kimsä l- ta tında oltırsa, siz da ı on iki ta t üstindä
lahnı Memleketinä kirmekdän s ndır. oltırursız sr yılni on iki abıläsinä üküm
24[25]
Ama gerdlär munı e idüb bek ay- ılur ekän.
r n bolıb: «Alay bolsa, alâ bolma a kim 28[29]
Vä her kim üylär, ya arında lar, ya
dırdır?» – dedilär. ız arında lar, ya (57) ata, ya ana, ya -
25[26]
Ama sa anlar a na ar ılab anlar a tun, ya balalar, ya zemınlär Menüm ısmim
aytdı kä: « damlar a bu mümkin dägüldir, üçün terk ılmı lar esä, yüz mertebä ziy dä
ama ud y a her nersä mümkindir». alur vä ebedı ay t a v ris bola.
26[27]
Ol va ıt Pe ros cev b berüb aytdı: 29[30]
Ama köb evvelkilär ır bolalar,
«Ba , biz cemı nersä terk ılab Sa a t bi hem ırlar evvel bolalar».
boldu ; anı üçün bizgä ne bola?»
Yigirminçi fa ıl
[1]
«Anı üçün Memleket-i sm n üy o- 10
Ama evvelkilär kelüb ıy s ıldılar, kä
cası bol an dam a o ur, kä ertä çı dı bos- artu alalar, vä anlar da ı bir din r aldılar;
tanına yalçılar yal a tutma a; 11
pes munı (58) aldu larından so ra üy
2
pes yalçılar a kündä bir din r bermägä ibinä ul ulä ılab dedilär
ar ıldu ından so ra anlarnı bostanına 12
kä: “Bu ırlar bir s at adar i lädilär,
gönderdi; vä anlarnı bizim bilän beraber etdü , kä
3
vä üçinçi s at a ya ın boldu da yenä künni yükin hem issilikin çekdük”.
çı ub ayrılar bazarda i siz durur ekän kördi 13
Ama birisinä cev b berüb: “Ey dost! –
4
vä anlar a: “Siz da ı bostan a baru , – dedi, – sa a hıç bir ulum ılmam; bir di-
dedi, – vä her ne a bolsa sizgä beräyin”. n r a menüm bilän ar ılmadu mı?
Vä bardılar. 14
pes seni kini alub bar; bu ır a ber-
5
Vä altınçı vä to uzınçı s at a ya ın mek istäymin sa a berdükim kibi;
boldu da yenä çı dı vä ol hemän üzrä amel [15]
menümkilär bilän istädükim kibi ıl-
etdi. ma ma a c yiz dägül mi? (ya) men nıkı
6
Vä on birinçi s at a ya ın boldu da boldu ım üçün seni közü yaman mı?”
çı dı vä ayrılar bı-kâr durur ekän tabdı; 15[16]
olay ırlar evvel bolalar, hem ev-
pes anlar a: “Bütün kün munda bı-kâr bolıb vellär ır bolalar, zır kä da av t bol anlar
ne üçün durasız?” – dedi. köbdir, ama ı tiy r bol anlar kemdir».
7
Anlar a a aytdılar kä: “Bir kimsä biz- 16[17]
Vä sa Yer alım ä yu aru barur
ni yal a tutmagan”. Ol anlar a aytdı: “Siz ekän zam nda on iki gerdni yolda ma fıçä
da ı bostan a baru , vä her ne a bolsa alub anlar a aytdı:
alursız”. 17[18]
«Ba , yu aru barurız Yer alım ä,
8
Vä m keldükdä bostan iygäsi vekı- vä nsan O lı ulu ım mlar a vä yazuçılar a
linä aytdı: Yalçılarnı ça ır vä ücretni anlar a teslım bolınur, vä anı ölüm ä üküm ı-
ber ırlardan ba lab evvelkilär äçä. lurlar;
9
Vä on birinçi s atda yal a tutıl anlar 18[19]
vä anı ayfalarnı ellärinä teslım ı-
kelüb bir din r aldılar. lurlar ıstihz ’ [isth z’] vä arb bolma vä

89
., . , 1820

ada lama üçün, vä üçinçi kündä yenä tiri- 25[26]


ama siznü içi izdä olay bolmaz,
lib durur». lâkin her kim siznü içi izdä ulu bolma
19[20]
Vä ol zam n Zebedıni o ıllarını istäsä, siznü ıdmetkârı ız bolsun;
anası o ılları bilän A a kelüb A a secdä 26[27]
vä her kim siznü içi izdä ba bol-
etdi vä Andan bir nersä ıstid ıldı. ma hlasa, siznü mülâzımı ız bolsun;
20[21]
Vä Ol a a: «Ne istärsin?» – dedi. Ol 27[28]
ya nı nsan O lı ıdmet alma a kel-
A a aytdı: «Ferm n ıl, kä iki o lım birisi mädiki üzrä, lâkin ıdmet ılmaga hem
r stı da vä birisi solı da Seni P d hlı ı - c nın köb kimsä üçün fed ılab bermägä».
da oltıralar». 28[29]
Vä çün Erı dan ayrılıb bir büyük
21[22]
Pes sa cev b berüb aytdı: «Ne s ’ l cem at Anı artunça bardı.
ıldukı ız ekän bilmäysiz. Men içecekim 29[30]
Vä ba , iki közsiz yol arafında oltı-
ade ni içmägä hem Men mu ammed bo- rıb e itdilär, kä sa keçür edi, vä fery d ı-
laca ım ta mıdlik bilän mu ammed bolma- lab: «Ya Rabb! bn-i D vud! bizgä ra im
a dır mısız?» A a: (59) «Biz dırız», ıl!» – dedilär.
– dedilär. 30[31]
Vä cem at anlar a nehıb etdilär, kä
22[23]
Vä anlar a: «Elbetdä, Menüm ade- söylämäy alalar; ama anlar ziy däçä fer-
imdän içürsiz hem ta ammüd bolaca ım y d ılab: «Ya Rabb! bn-i D vud! bizgä
ta mıdlik bilän ta ammüd bolursız, – dedi, ra im buyur!» – dedilär.
– ama Menüm r stımda vä Menüm solımda 31[32]
Pes sa tava uf [tavva uf] ılab an-
oltırma bermägä Menimki dägüldir, lâkin larnı ça ırıb dedi kä: «Ne istäysiz, kä sizgä
anlar üçün, kä Menüm Atamdan ırlanmı amel ılayın?»
esä, anlar a berilä». 32[33]
A a dedilär: «Ya a ret! kä bizim
23[24]
Pes onı, munı e idüb, ol iki arında - közlärimiz açılmı bolalar».
a ı ımlı boldılar. 33[34]
Pes sa mer amet ılab közlärinä tiy-
24[25]
Ama sa anlarnı ça ırıb aytdı: «Siz di; vä hemän dem közläri kördilär, vä Anı
bilürsiz, kä ayfalarnı bekläri beklik ılur- artunça yüridilär.
lar, vä ulu lar sul nlı ılurlar;
(60) Yigirmi birinçi fa ıl
[1]
Vä çün Yer alım ä ya la ıb Beytf - p d hı sa a kelür yava , vä e äk üstindä,
cı ä keldüklärindä, ya nı Zeyt n ta ına, pes (ya nı) e äk ulun [ uluy] üstindä mi mi
sa iki gerd ırs l etdi, ekän».
2
anlar a deyär ekän kä: « ar u ızda bol- 6
Pes gerdlär barub sa anlar a emir
an avıl a baru ; vä ol s at bir e äk ba - ıldıkı kibi amel etdilär:
lanmı tabursız, vä anı bilän birgä durub 7
vä e äkni vä ulunnı alub keltirdilär, vä
bir e äk ulun körürsiz; pes anlarnı çe üb anlarnı üstinä lib sların oydılar, vä Anı
Ma a keltirü ; üstinä mi dürdilär.
3
vä eger bir ki i sizgä nersä söyläsä, siz 8
Vä bek ulu cem at lib sların yolda
deyürsiz, kä anlar Efendı ä mu t cdır; vä ol tü ürdilär, vä ayrılar a açlardan buda lar
s at anlarnı gönderür». kesüb ( olay da ı) yolda tü ürdilär;
4
Vä bu hemeki nersälär v i boldı, kä 9
vä aldında yüri än vä artunça yüri än
pey amberdän söylenmi söz tam m bola, al fery d ılab: «Ho ann , ey, D vud
kä bulay demi edi: O lına! – dedilär, – ud y ısmindä Kelgän
5
« ehy n ızına deyü kä: Ba , seni müb rekdir! Ho ann e a ımlärdä!»

90
, . , 1666

10
Vä çün Yer alım ä kelüb bütün ehir- 22
vä her ne du da tiläk ılsa ız, inanur
dä s kin bol anlar areket bolmı lar edi: (62) ekän, alursız».
«Bu kimdir?» – deyär ekän. [23]
Vä c mi ä keldükindän so ra ulu
11
Vä cem at aytdılar kä: «Bu sa pey- ım mlar vä al nı artları ögit berdiki
amberdir, kä Celıl N ıratındandır». zam nda A a keldilär, deyär ekän: «Mun-
12
Pes sa llahnı c mi inä kirdi, (61) larnı ne udret bilän amel ılasın? vä ud-
vä c mi dä hemeki savda ıl anlarnı tı a retni Sa a kim bermi dir?»
çı ardı, vä a çä arr f ıl uçılarnı tahtala- 23[24]
Pes sa cev b berüb anlar a aytdı:
rın, vä keb terlär sat anlarnı ıskemlälärin «Men da ı sizgä bir söz sorayın, kä eger
a tardı, Ma a desä iz, Men yenä ne udret bilän bu
13
vä anlar a aytdı: «Yazılmı dır kä: “Me- nersälärni amel ıldukımnı sizgä deyäyin;
nüm näm du näsi ısimli bolur”, – ama 24[25]
Ya yanı ta mıdliki aydan edi: s-
siz anı o rular a ma ra ıldu ız». m ndan edi mi ya damlardan edi mi?» Vä
14
Pes k rlär vä allar A a keldilär c mi - özlär bir biri bilän söylä ib aytdılar: «Eger:
dä, vä anlarnı if etdi. “ sm ndan”, – desäk, alay bolsa: “A a ne
15
Vä çün ulu ım mlar vä yazuçılar Anı üçün ım n kedürmädü iz?” – bizgä deyä;
vä ıldıkı acıb amellärni körüb vä da ı o - 25[26]
vä eger: “ damlardan”, – desäk,
lancı azlarnı c mi dä fery d ılur ekän vä: al dan or urız, zır kä hemmä al Ya -
«Ho ann D vud O lına!» – deyär ekän yanı pey amber kibi tutalar».
e idüb, bek açuvlandılar 26[27]
Vä sa a cev b berüb: «Deyalma-
16
vä A a aytdılar: «Munlarnı söylädük- yız», – dedilär. Ol anlar a aytdı: «Hem bu
lärin e idür misin?» Vä sa anlar a aytdı: nersälärni ne udret bilän amel ılab dur-
«Belli! siz her kez o umadu ız mı kä: “ a- du ımda men sizgä deyämäm.
biylärni vä emçäk emgänlärni a zından 27[28]
Ama ne fikir ılasız? Bir damnı iki
medi ni tekmıl etdü ”?» o lı bar edi; vä evvelki ä kelüb: “Ey, o ıl!
17
Pes anlarnı oyıb ehirdän tı arı çı dı bügün barub ba ımda i lä”, – dedi.
Beyt any aça vä anda ondı. 28[29]
Ol cev b berüb: “ stämäm”, – dedi,
18
Vä ab da ehir ä ruc ıldukında aç ama so ra pe ım n bolıb bardı.
boldı; 29[30]
Vä ayrı a kelüb olay aytdı, vä ol
19
vä yol arafında bir ıncır dera tın körüb cev b berüb: “ o , a a, barayın”, – dedi vä
yanına keldi, vä anda yafra lardan ayrı bir barmadı.
nersä tabmadı, vä a a aytdı: «Mundan so 30[31]
Bu ikini an ısı atasını mur dın
yemi sendä bitmäsün me güçä». Vä ol amel etdi?» A a aytdılar: «Evvelki». Pes
s at ıncır dera tı urulandı. sa anlar a aytdı: «Sizgä r st deyämin,
20
Vä gerdlär munı körüb müte ayyir kä yasa al uçılar vä zin kârlar llahnı
boldılar, deyär ekän: « ncır a açı neçä tez Memleketinä sizdän evvel kirürlär,
urulandı?» 31[32]
zır kä Ya ya sizgä r stlı yolında
21
sa cev b berüb anlar a aytdı: «Men keldi, vä siz a a ım n kedürmädü iz, ama
sizgä r st deyämin, kä eger ı ti d etsä iz yasa al uçılar vä zin kârlar a a ım n ke-
vä hıç ek ılmazsa ız, bu ıncır dera tına dürdilär; vä siz (63) munı kördüki izdän
v i bol an tek ılmazsız, ama da ı bu so ra tövbä ılmadu ız, kä inanasız.
ta a: “Sen keçirilüb de iz ä bra ılıb tü ”, 32[33]
Vä bu masal da ı ıstim ılu . Bir
– deyürsiz, – vä dedüki iz kibi bola; üy ocası bar edi, kä bir t kest n dikdi, vä
her yanında a a çet saldı, vä içindä bir irä-

91
., . , 1820

nä ıldı, vä bir min rä bin etdi, vä anı 40[41]


Dedilär kä: «Ol damlarnı cef bilän
b b nlar a yallayıb [y lyb] berdi, vä ıra atil ılur vä bostannı ayrı b b nlar a
yer ä bardı. yallayıb [y lyb] berä, kä zam nlarında ye-
33[34]
Pes yemi lärni zam nı ya ın kel- mi lärni a a berälär».
dükdä ıdmetkârların b b nlar a göndür- 41[42]
sa anlar a aytdı: «Her kez Yazular-
di, kä yemi lärni alalar; da bulay o umadu ız mı, kä deyä: “ m ret
34[35]
ama b b nlar ıdmetkârların tutıb ıl uçılar redd ıldu ları ta hemän özi
birin so dılar, vä birin öldürdilär, vä birin müyü ni ba ı bolmı dır. Bu, ud ydan
ta bilän ta ladılar. boldı, vä közlärimiz ä acıbdir”?
35[36]
Yenä evvelkilärdän ziy dä s yir ıd- 42[43]
Munı üçün sizgä deyämin, kä Mem-
metkârlar gönderdi, vä anlar a hemän va leket-i ud y sizdän alına vä yemi lärin
üzrä ıldılar. kedürgän al a berilä;
36[37]
Ama e so ra anlar a öz o lın gön- 43[44]
vä her kim bu ta üstinä tü sä, sınur,
derdi, deyär ekän: “O lım a ürmet ılur- ama her kimni (64) üstinä tü sä, anı uva-
lar”. dur».
37[38]
Ama b b nlar o lı çün körüb özlär 44[45]
Vä ulu ım mlar vä Ferısılär masal-
içindä dedilär kä: “Bu v risdir, kelü anı öl- ların e idüb özlärini a ında söylädükin
düräyi vä mır sın bölib [böläb] alurız”. bildilär;
38[39]
Pes anı tutıb bostandan tı a çı arub 45[46]
ama Anı tutma a d ıldu ları za-
öldürdilär. m nda al dan or dılar, zır kä Anı pey-
39[40]
Ama açan bostan ocası kelürsä, ol amber kibi tutdılar.
b b nlar a ne ıla?»
Yigirmi ikinçi fa ıl
[1]
Vä sa cev b berüb anlar a masallar 8
Pes ıdmetkârlarına aytdı: “Toy ırdır,
bilän yenä söylädi, deyär ekän: ama da av t bolın anlar l yı bolmadılar;
2
«P d hlı -i sm n bir h a o ur, kä 9
anı üçün âm yollar a çı u vä her kim
o lına bir toy etdi tabsa ız toy a da av t ılu ”.
3
vä ıdmetkârların gönderib toy a da vet 10
Pes ol ıdmetkârlar ulu yollar a çı -
bolın anlarnı ça ırma a; vä kelmek istämä- dılar vä hem erlilär, vä hem b bol anlar,
dilär. ya nı tabdu ları kimsälärni toy a cem et-
4
Yenä ayrı ıdmetkârlar ırs l ılab dilär, vä toy näsi oltır anlar bilän toldı.
aytdı: “Da av t bolınmı lar a deyü : ba , 11
Vä h meclislärni körmägä kirüb anda
tü ki a mımnı ır etdim, öküzlärim vä bir ki i kördi, kä (65) meclis lib sı bilän ki-
semizlärim bo azlanmı dır, tam m vä hem- yinmägän edi;
mä nersä ırdır, toy a kelü ”. 12
vä a a: “Ey dost! – dedi, – bu yer ä ne-
5
Ama anlar ınkâr ılab ketdilär: birisi çä kirdü meclis lib sı yo ekän?” Vä ce-
zemıninä vä birisi tic retinä; v bsız aldı.
6
vä al anlar anı ıdmetkârların tutıb 13
Pes h ıdmetkârlarına aytdı: “El-
cef ılab anlarnı atil etdilär. lärin vä aya ların ba layıb anı alu vä tı da
7
Ama h munı e idüb ı ımdan girift r bol an ara ulı da bra ı ; anda yı lama -
boldı vä le kerin ırs l ılab ol atil ıl u- lı vä ti ti nämä li bola”.
çılarnı helâk etdi vä anlarnı ehrin yan- 14
Zır da av t bolınmı lar köbdir, ama
durdı. ı tiy r bolınmı lar kemdir».

92
, . , 1666

15
Ol va ıt Ferısılär barub mu veret et- rini melekläri kibi bolurlar, kä sm nda
dilär, kä sözindä Anı girift r ılalar. bardır.
16
Pes anlarnı gerdlärin Hır deslilär bi- 30[31]
Ama ölgänlärni ıy metini a -
län A a gönderdilär, deyär ekän: «Ey st d! ında ud ydan sizgä söylengän sözni o u-
biz bilürmiz, kä Sen ad sın, vä ud yolın madu ız mı,
a ı at bilän ta lım ılasın, vä bir kimsädän 31[32]
kä: “Deyämin: br hımni Te risi-
fikirlämäzsin, zır kä damlarnı yüzinä yim, vä s nı Te risiyim, vä Ya bnı
ba mazsın; Te risiyim”? Te ri, ölgänlärni Te risi dä-
[17]
anı üçün bizgä açu söylä: ne fehim güldir, lâkin tiri bol anlarnı Te risi».
ılasın? ay ar a yasa bermek c yiz mi ya 32[33]
Vä al munı e idüb ta lıminä ay-
yo mı?» r n aldılar.
17[18]
Ama sa anlarnı erli in bilüb: 33[34]
Vä çün Ferısılär, Zındı larnı ündä-
«Ma a ne üçün ımti n ılasın, ey ikiyüz- mäy aldukın e idüb, cem boldılar.
lilär? – dedi. – 34[35]
Vä anlardan biri, kä eri atçı edi,
18[19]
Yasa a çäsin ma a körsäti ». Vä A a tecrübä ılab s ’ l etdi, deyär ekän:
A a bir din r keltirdilär. [36]
«Ey Mu allim! eri atda ulu üküm
19[20]
Pes Ol anlar a aytdı: «Bu ret vä nedir?»
üst yazusı kimni kidir?» 35[37]
sa a a aytdı: «Rabb-i llahı nı bü-
20[21]
Anlar: « ay arnı kidir», – dedilär. tün albi bilän, vä bütün c nı bilän, vä
Pes anlar a aytdı kä: « ay arnı nersälärin hemeki kö ili bilän seväsin, –
ay ar a yenä berü , vä ud y nersälärin 36[38]
evvelki vä büyük üküm budır;
ud y a berü ». 37[39]
vä ikinçisi a a o ur, kä budır: n
21[22]
Vä munı e idüb ta accüb ıldılar vä özü kibi seväsin;
Anı oyab ketdilär. 38[40]
bu iki üküm üstindä hemeki Tevr t
22[23]
Vä ol hemän kündä Zındı lar, kä ı- vä pey amberlär ıllayıb [ lyb] duralar».
y met yo dır deyälär, A a keldilär vä s ’ l [41]
Vä Ferısılär cem bolıb durdu larında
ılab dedilär sa anlar a s ’ l ılab dedi
23[24]
kä: «Ey st d! Musa aytdı: “Eger bir 39[42]
kä: (67) «Mesı üçün ne ann ıla-
evlâdsız kimsä ölsä, arında ı tunın nikâ sız? – dedi, – kimni o lıdır?» Anlar: «D -
bilän alub arında ına tu ım opara”; vudnı ki», – a a dedilär.
24[25]
bizdä (66) da ı yedi arında bar edi; 40[43]
Pes Ol anlar a aytdı: «Alay bolsa,
vä evvelki tun aldı vä nesilsiz öldi, tu- D vud r da Anı neçä Rabb o ur, deyär
nın arında ına oyar ekän; ekän:
25[26]
ikinçi da ı olay etdi, vä üçinçi, ye- 41[44]
“Rabb menüm Rabbim ä aytdı: Me-
dinçi äçä; nüm r stımda oltır, Men du manları nı Sa-
26[27]
vä e so ra tun vef t etdi; a aya astı ıl ança”?
27[28]
pes ıy met künindä yedisindän 42[45]
Pes eger D vud Anı Rabb tesmiyä
kimni tunı bola? zır kä hemmäsini - etsä, anı o lı neçä bola?»
tunı edi». 43[46]
Vä hıç bir kimsä A a bir söz bilän
28[29]
sa cev b berüb anlar a aytdı: ud- cev b bermägä dır dägül edi; vä ol kündän
dıs Yazularnı vä udret-i ud ynı bilmäyib so ra bir kimsä A a artu s ’ l ılmaga
azursız, ayret tabmadı.
29[30]
zır kä ıy metdä hem nikâ ılmaz-
lar, hem nikâ lı a berilmäzlär, lâkin Te -

93
., . , 1820

Yigirmi üçinçi fa ıl
[1]
Ol va ıt sa al lar a vä gerdlärinä 16
Vay sizgä, ey k r ıl vızlar, kä deyäsiz
söylädi, deyär ekän: kä: “Her kim c mi üçün nd içsä, bir nersä
2
«Yazuçılar vä Ferısılär Musanı kürsı- dägüldir, ama her kim c mi ni altunı üçün
sindä oltırurlar; nd içsä, borçlıdır”.
3
pes sizgä her ne tutma emir etsälär, tu- 17
Ey ma lar vä k rlär! aysı ulu dır:
tu vä ılu , ama anlarnı amellärinä körä altun mı ya altunnı ta dıs ıl an c mi mi?
amel ılma , zır emir buyururlar, ama da- 18
Vä: “Her kim me ba üçün nd içsä,
ı amel etmäzlär, bir nersä dägüldir, – (deyäsiz), – ama her
4
zır kä a ır vä kötärilmäz yüklär ba - kim anı üstindä bol an hedıyä üçün nd
lab damlarnı enlärinä oyıb duralar, ama içsä, borçlıdır”.
özlär bir barma bilän anlarnı areket ıl- 19
Ey fehimsizlär vä k rlär! aysı ulu dır:
maga istämäzlär; hedıyä mi ya hedıyäni ta dıs ıl an me ba
5
vä tam m amellärin ılurlar, kä al a mı?
körinälär: yazılmı du ların ke ılalar vä 20
Anı üçün her kim me ba üçün nd
lib slarını eteklärin büyük ılalar; içsä, anı üçün vä anı üstinä bol an tam m
6
vä iy fetlärdä e b ıskemlälärni vä nersälär üçün nd içür;
mecma larda e b kürsılärni severlär, 21
vä her kim c mi üçün nd (69) içsä,
7
vä bazarlarda selâm vä damlardan: anı üçün vä anı içindä s kin bol an üçün
“Rabbı! Rabbı!” – ısimlämä . nd içür;
8
Ama siz Rabbı ısimli bolma , zır kä 22
vä her kim sm n üçün nd içsä, ta t-i
bir mu allimi iz bardır, ya nı Mesı dir, vä ud y üçün nd içür vä anı üstinä Oltır an
hemeki siz arında larsız; üçün.
9
vä zemındä bir ki i ä ata demä , zır kä 23
Vay sizgä, ey yazuçılar vä Ferısılär, iki-
bir Ata ız bardır, kä (68) sm ndadır; yüzlilär, zır kä na na , vä nıs n, vä kim-
10
vä siz mu allim ısimli bolma , zır kä n n ö rin alasız, vä eri atnı ziy dä ulu
bir Mu allimi iz bardır, ya nı Mesı dir. nersälärin terk ıldu ız, ya nı ad let, ra -
11
Ama siznü içi izdä ulu bol an kimsä met vä ım n; munlarnı ılma vä anlarnı
ıdmetkârları ız bola; terk ılmama keräk edi.
12
vä her özini ulu la an kimsä alça lana, 24
Ey k r ıl vızlar, kä çıbın süzdürürsiz,
vä her özini alça la an kimsä ulu lana. vä devä yutursiz!
13
Ama vay sizgä, ey yazuçılar vä Ferısı- 25
Vay sizgä, ey yazuçılar vä Ferısılär,
lär, ikiyüzlilär, zır kä Memleket-i sm n ikiyüzlilär, zır kä ade ni vä aba nı tı
damlarnı aldında aparsız, vä özü iz kir- arafın p k ılasız, ama içindä ama kârlı -
mäzsiz, vä kirgänlärni kirmägä oymaysız. dan vä perhızsizlikdän toladır.
14
Vay sizgä, ey yazuçılar vä Ferısılär, iki- 26
Ey k r Ferısılär! ade ni vä aba nı
yüzlilär, zır kä tul tunlarnı üylärin a ay- iç arafın evvel p k ıl, kä tı arafı da ı p k
sız vä bah n üçün uzun nam zlar ılursız: bola.
munı üçün artu ra a b alursız. 27
Vay sizgä, ey yazuçılar vä Ferısılär, iki-
15
Vay sizgä, ey yazuçılar vä Ferısılär, iki- yüzlilär, zır a armı gûrlar a o ursız, kä
yüzlilär, zır kä de iz vä zemın tola ursız tı arafda d güzäl körinälär, ama içlärin-
dıni iz ä bir dındä ılmaga; vä boldu dan dä ölmi lärni süyäklärindän vä her n p k-
so ra özü izdän iki mertebä ziy dä anı ıbn-i likdän toladır;
l-cehennem ılursız. 28
olay da ı siz tı arafda damlar a

94
, . , 1666

dil körinäsiz, ama iç arafda ikiyüzlilikdän amçılursız, vä ehirdän ehir ä derd ı-


vä r stsızlı dan tolasız. lursız;
29
Vay sizgä, ey yazuçılar vä Ferısılär, iki- 35
kä zemın üstinä tökülgän ıdd an-
yüzlilär, zır kä pey amberlärni abirlärin nı hemmäsi siznü üsti iz ä tü ä, ıdd
im ret ılasız vä dillärni türbälärin ziy- H bılni anından Bara iy nı o lı Zekerı-
netli ılasız, y nı anınaça, kä c mi bilän me ba ara-
30
vä deyäsiz kä: “Eger biz atalarımıznı sında anı öldürdü iz.
künlärindä bolmı esäk, pey amberlärni 36
Men sizgä r st deyämin, kä munlarnı
atında anlarnı mü reketi bolmaz edi”; hemmäsi bu aba a üstinä kelür.
31
pes siz özü iz ä d güv hlı ılasız, 37
Ey pey amberlärni öldürgän vä sa a
kä siz pey amberlärni öldürgänlärni o ıl- gönderilmi lärni ta bilän ta la an Yer a-
larısız; lım! Yer alım! neçä kerä o ılları nı cem
32
pes ataları ıznı ölçisin toldurı . etmägä istädim, tavu balaların anadlarını
33
Ey (70) yılanlar efa ılärni z däsi! d - astına cem ıldıkı kibi, vä siz istämädü iz!
za u batından neçä açursız? 38
Ba , siznü nä iz vır n bolıb sizgä
34
Munı üçün, ba , pey amberlär, vä d - almı dır.
n lar, vä kâtibılär sizgä gönderäyin [gönde- 39
Anı üçün sizgä deyämin, kä mundan
zäyin], vä anlardan ba ı atil ılursız, vä so Meni körmäzsiz, t ol zam n aça kä:
ba ı çlursız, vä mescidläri izdä ba ı “Rabbni ısmindä kelgän müb rekdir” –
demägänçä!
Yigirmi dördinçi fa ıl
[1]
Pes sa tı arı çı ub c mi dän ketdi; vä memleket memleket üstinä, vä açlı lar, vä
gerdläri A a keldilär c mi ni im retin nlar, vä zelzeletlär ba ı yerlärdä bola-
A a körsätmägä. lar;
2
Vä sa anlar a aytdı: «Bu nersälärni 8
vä bu hemeki nersälär belâlarnı ıbti-
hemmäsin körmäz misiz? Men sizgä r st d sıdır.
deyämin, kä bu yerdä ta ta üstindä yı ıl- 9
Vä ol va ıt Menüm ısmim sebebindän
mayıb almaz». sizni cef çekmägä teslım ılurlar, vä sizni
3
Vä Zeyt n ta ı üzerinä oltırdu ında - öldürürlär, vä hemeki al sizgä du man
gerdläri A a penh nça keldilär, deyär ekän: bolurlar;
«Bizgä ı bar ıl, bu nersälär ne va ıtda v i 10
ol zam n köb kimsälär açuvlanurlar, vä
bolalar? vä (71) Seni keli i vä düny nı bir birin teslım ılurlar, vä bir birinä du -
so ını alâmeti ne bola?» manlı ılurlar;
4
Vä sa cev b berüb allar a aytdı: «Kö- 11
vä dor pey amberlär çı ub kelürlär
rü , kä bir kimsä sizni azdurmasun, zır vä köb kimsälär azdururlar;
kä köb kimsälär Menüm ısmimdä kelürlär, [12]
vä gün h köb boldu ı üçün köb kim-
deyär ekän kä: “Men Mesı im”, – vä köb säni mu abbeti sovu lana;
kimsä azdururlar. 12[13]
ama her so aça abır ıl an kimsä
6
Vä cenklär vä cenklärni aberlärin e i- alâ bola.
dürsiz. Körü , kä mu arib bolmayasız, zır 13[14]
Vä P d hlı nı bu Ya ı aberi ta-
kä bu hemmä nersä bolma keräk, ama so m m ceh nda va bolınur, hemeki avım-
hen z dägüldir; lar a eh det üçün; ol zam nda so kelür.
8[7]
zır kä ayfa ayfa üstinä dura, vä 14[15]
Anı üçün açan D niy l pey am-

95
., . , 1820

berdän söylenmi “ ar b ıl an ker hetni” vä celâl-i a ım bilän sm nnı bulutlarında


mu addes mekânda durur ekän körsä iz, – kelür ekän körürlär;
o u an a lasun, – 30[31]
vä feri tälärin rnı ulu v zı bilän
15[16]
ol zam n Yah dıyetdä bol anlar ta - ırs l ıla, vä mu t rların dört arafdan cem
lar a açsunlar; ılurlar felekni ser adlarından ser adları-
16[17]
nä üstindä bol an nädän bir ner- naça;
sä alma a enmäsün; 31[32]
Pes ıncır a açından (73) bir masal
17[18]
vä a r da bol an lib sların alma a ögreni : açan buda ı yum a bolıb yafra -
yenä aytmasun. lar çı arsa, yaz ya ındır, deb bilürsiz;
18[19]
Vay da ı yükli bol anlar a vä emçäk 32[33]
vä hem da ı açan bu nersälärni
(72) emizgänlär ä ol künlärdä! hemmäsin körsä iz, bilü , kä ya ındır, ya -
19[20]
Ama du ılu , kä açı ız hem ı - nı apularnı atında.
da, hem sebt künindä bolmasun; 33[34]
Sizgä r st deyämin, kä bu aba a
20[21]
zır kä ol va ıt a ım mu ıbet bola; keçmäz, tam m bu nersälär kâmil bolma-
anı kibi düny nı ıbtid sından l va tı- ança;
aça bolmı dägül edi hem hıç bolmaz. 34[35]
sm n vä zemın zav l bolıb keçürlär,
21[22]
Vä eger ol künlär ıs a buyurılma- ama Menüm sözlärim zav l bolıb keçmäz-
ganlar esä, hıç bir cesedli alâ bolmaz edi; lär.
ama mu t rlarnı rı üçün ol künlär ıs a 35[36]
Ama ol kün vä s at bir kimsä bil-
bolurlar. mäz, meleklär-i sm n da ı bilmäzlär, me-
22[23]
Pes eger sizgä bir kimsä: “Ba , Me- ger Menüm Atam bolmazsa;
sı mundadır”, – ya: “Anda”, – deyürsä, [37]
ama N nı künlärindä neçä bolmı
inanma . esä, nsan O lını kelmäsi ol hemän va
23[24]
Zır kä dor Mesı lär vä yalan pey- üzrä bola;
amberlär çı ub kelürlär vä a ım alâmet- 36[38]
zır f ndan evvel bol an künlärdä
lär vä yetlär körsätürlär, ol adar kä, eger neçä yeyüb, içüb, nikâ ılab, evlendürmi -
mümkin esä, mu t rlarnı azdururlar edi. lär esä, N ke tı ä kirdiki kün äçä,
24[25]
Ba , sizgä evvel ı b r etdim. 37[39]
vä neçä bı- aber bolmı lar esä, f n
25[26]
Pes eger sizgä: “Ba , yabandadır”, kelüb hemmäsin kedürmägänçä, bu hemän
– deylärsä, tı a çı ma ; ya: “Ba , iç va üzrä nsan O lını kelmäsi bola;
üylärdä”, – deylärsä, inanma ; 38[40]
ol zam n iki kimsä a r da bolurlar:
26[27]
zır kä yaldurım Ma ri dän çı ub birisi alına, vä birisi terk bolına;
Ma rib äçä neçä yaldursa, nsan O lını 39[41]
iki tun degirmändä tartıb dururlar:
kelmäsi da ı olay bolur; birisi alına, vä birisi terk bolına;
27[28]
zır le her ne yerdä bar esä, ol yerdä 40[42]
Pes uyanı bolıb duru , zır kä, Rab-
köcügänlär cem bolurlar; bi iz ne s atda kelür, deb bilmäzsiz.
28[29]
hemän dem ol künlärni mu ıbetin- 41[43]
Ama munı bilü , kä eger ib-i -
dän so ra uya ara ulanmı bola, vä ay nä, ara çı ne s atda kelür, deb bilmi esä,
aydınlı ın bermäy, vä yılduzlar felekdän uyanı bolıb durur edi vä näsin bozılma a
tü ürlär, vä sm nnı uvvetläri silkinmi oymaz edi.
bolalar; 42[44]
Munı üçün siz da ı ır bolu ,
29[30]
ol va ıt alâmet-i bn-i nsan felek- zır kä siz ann ılmadu ı ız s atda bn-i
dä hir bola; vä ol va ıt cemı zemınni nsan kelür.
abıläläri yı ılurlar, vä bn-i nsan udret 43[45]
Pes ol emın vä d n ıdmetkâr kim-

96
, . , 1666

dir, kä ocası anı ay l üstinä oydı va ıt [49]


vä ıdmetkârda larına urma a vä
üzrä anlar a a m bermägä? m stlar bilän yemägä vä içmägä ba lursa,
[46]
Ol ıdmetkâr (74) müb rek, kä iygäsi 47[50]
ann ılmadıkı kündä vä bilmädiki
kelüb anı olay amel ılur ekän tabur; s atda ol ıdmetkârnı ocası kelür
45[47]
sizgä r st deyämin, kä anı hemmä 48[51]
vä anı iki kesüb na ıbin ikiyüzlilär
anı m lını üstinä oya. bilän mu arrer ıla; ol yerdä yı lama lı vä
46[48]
Ama eger ol ıdmetkâr er bolıb fik- ti ti nämä li i bola».
rindä: “ ocam anı kelmäsin keç ılur”, –
desä
Yigirmi be inçi fa ıl
[1]
«Ol zam n Memleket-i sm n on ız- O lı ne kündä ya ne s atda kelür, deb siz
a o ur, kä am d nların alub küyävni yo- bilmäzsiz.
lı ma a [yoll m a] çı dılar. 12[14]
Zır Memleket-i sm n ıra yer ä
[2]
Vä anlardan be i d n lar edi vä be i sefer ıl an dam a o ur, kä ıdmetkârların
ma lar edi. ça ırıb anlar a m lların teslım etdi;
2[3]
Vä ma bol anlar am d nların al- 13[15]
vä birisinä be an r, vä birisinä
dılar, ama özlärini bilän ya almadılar. iki an r, vä birisinä bir an r berdi, her
3[4]
Ama d nı mandlar savıtlarında ya vä birisinä öz biliyetinçä: vä ol va ıt yol a
am d nların aldılar. tü üb ketdi.
4[5]
Vä küyäv to ta ılab durdu ında 14[16]
Pes ol be an r al an kimsä bardı
hemmäsi közlärin yumıb uyudılar. vä anlar bilän tic ret ılab ayrı be an r
5[6]
Vä dün ortasında: “Ba , küyäv kelür, ta ıl etdi;
a a yolı ma a çı u ”, – deb bir v z boldı. 15[17]
vä hem iki ( an r) al an kimsä olay
6[7]
Pes hemeki ızlar durub am d nların etdi vä da ı ayrı iki an r ta ıl ıldı;
r st etdilär. 16[18]
ama birin al an kimsä bardı vä ze-
7[8]
Vä bı-fehim bol anlar d nı mandlar a mın ä azıb ocasını a çäsin penh n etdi.
aytdılar kä: “Ya ı ızdan bizgä berü , zır 17[19]
Vä köb zam ndan so ra ol ıdmetkâr-
kä bizim am d nlarımız sönmi bolıb ket- larnı ocası kelüb anlar bilän es bla dı.
dilär”. 18[20]
Pes be an rnı al an kelüb ayrı
8[9]
Ama d nı mandlar cev b berüb: “Be- be an r keltirdi deyär ekän: “Ey a ret!
ralmazmız, – dedilär, – yed, bizgä vä siz- ma a be an r teslım ıldu ; ba , anlar-
gä yetmäz, ama andan evvel sat anlar a ba- dan da ı ayrı be an r ta ıl etdim”.
rub özi iz üçün (75) satıb alu ”. 19[21]
Pes ocası a a: “Ey, ferın, emın
9[10]
Vä satıb alma a bardu ları zam nda vä nıkı ul! az nersälärni üstindä emın
küyäv keldi, vä ır bol anlar anı bilän boldu , – dedi, – köb nersälärni üstinä seni
meclis ä kirdilär, vä apu apandı; oyayın; ocanı n dına kir”.
10[11]
vä andan so ra ayrı ızlar da ı ke- 20[22]
Vä iki an rnı al an da ı kelüb: “Ey
lüb: “Ey a ret! ey a ret! bizgä aç”, – de- a ret! – dedi, – (76) ma a iki an r teslım
dilär. ıldu ; ba , anlardan ayrı iki an r ta ıl
11[12]
Ama ol cev b berüb aytdı: “Sizgä etdim”.
r st deyämin, kä sizni bilmäm”. 21[23]
Vä ocası a a: “Ey, ferın, emın vä
[13]
Pes uyanı bolıb duru , zır kä nsan nıkı ul! az nersälärni üstindä emın bol-

97
., . , 1820

du , – dedi, – köb nersälärni üstinä seni berdü iz; susadım, vä Ma a içürdü iz; -
oyayın; ocanı n dına kir”. rib edim, vä Meni özi iz ä aldu ız;
22[24]
Pes ol bir an r al an kimsä kelüb: 34[36]
lib ssız edim, vä Ma a kiydürdü iz;
“Ey sul n! sen at damsın, kä ekmädü i vä renc edim, vä Ma a ziy ret ıldu ız;
yerdä piçkän vä ça madu ı yerdä cem ıl- zind nda edim, vä Ma a keldü iz”.
an seni bildim, – dedi; – 35[37]
Ol zam n dillär A a cev b berür-
23[25]
vä avf ılab, barub zemın içindä an- lär, deyär ekän: “Ya a ret! açan Seni aç
rı nı penh n etdim; ba seni ki sendä bar”. bolıb kördük vä Sa a a m yedürdük? ya
24[26]
Vä ocası cev b berüb a a aytdı: susamı körüb içürdük?
“Ey, erli vä bı-kâr ul! ekmädü im yerdä 36[38]
açan Seni rib bolıb kördük vä
piçdü imni vä ça madu ım yerdä cem özimiz ä aldu ? ya kiyimsiz körüb Seni
ıldu ımnı bildü ; kiydürdük?
25[27]
anı üçün a çämni arr flar a bermi 37[39]
ya açan Seni asta ya zind nda
esä keräk edi, vä keldü imdä menümki körüb Sa a keldük?”
mu mele bilän alur edim; 38[40]
Pes P d h cev b berüb anlar a de-
26[28]
bu sebebdän an rnı andan alu vä yür: “Sizgä r st deyämin, kä bu Menüm a-
on an rlı a berü ; rında larımnı e küçiklärini birisinä ne
27[29]
zır her kimdä bar esä, a a berilä, vä adar amel ılmı esä iz, ( ol adar) Ma a
a a ziy dä bola, ama her kimdä yo esä, bar ıldu ız”.
boldu ı nersä da ı andan alına; 39[41]
Pes ol zam n sol arafında bol anlar-
28[30]
vä ol bı-fayda ulnı tı arafda bol- a deyür: “Ey mel ûnlar! Mendän ayrılu
an ulmet ä salu : anda yı lama lı vä ti ebedı ate ä, kä ey n vä melekläri üçün
ti nämä li bola”. ırlanmı dır;
29[31]
Vä açan bn-i nsan Öz celâletindä 40[42]
zır kä Men aç edim, vä Ma a a m
kelsä vä hemeki uddıs meleklär Anı bilän bermädü iz; susadım, vä Ma a içürmädü-
kelsälär, ol va ıt ulu lı ını ta tı üstinä ol- iz; 41[43] rib edim, vä Meni özü iz ä al-
tırur; madu ız; lib ssız, vä Ma a kiydürmädi iz;
30[32]
ol va ıt cemı ayfalar Anı u rın- vä renc vä zind nda edim, vä Ma a ziy ret
da cem bolurlar; vä anlarnı biri birindän ılmadu ız”.
ayırur, ya nı çob n oylarnı eçkilärdän ayır- 42[44]
Ol zam n anlar A a cev b berürlär,
du ı kibi; deyär ekän: “Ya a ret! açan Seni aç, ya
31[33]
vä oylarnı r st arafına, vä eçkilärni susamı , ya rib, ya lib ssız, ya asta, ya
sol arafına oyur. zind nda körüb Sa a ıdmet ılmadu ?”
32[34]
Pes ol va ıt (77) P d h r st ara- 43[45]
Pes Ol (78) anlar a cev b berüb
fında bol anlar a deyä: “Kelü , ey Me- deyär: “Sizgä a ı bilän deyämin, kä mun-
nüm Atamnı müb rekläri, düny bin larnı e küçikinä neçä amel ılmamı esä-
bolındu dan siznü üçün ırlanmı Mem- iz, Ma a da ı olay amel ılmadu ız”.
leketni mır s yeyü ; 44[46]
Vä munlar d yım a b a barurlar,
33[35]
zır kä Men aç edim, vä Ma a a m ama ad lar – ebedı ay t a».
Yigirmi altınçı fa ıl
[1]
Vä v i boldı, kä sa bu sözlärni bitür- Fı ı bola, vä nsan O lı ada lanma a tes-
dükindän so ra gerdlärinä aytdı: lım bolınur».
2
«Siz bilürsiz, kä iki kündän so ra iyd-i 3
Ol zam n ulu ım mlar, vä yazuçılar, vä

98
, . , 1666

al nı artları ay f -yi n m ba ım mnı 20


Vä m keldükindä on iki bilän birgä
div n näsindä cem boldılar; oltırdılar;
4
vä mu veret ıldılar, kä ılä bilän sanı 21
vä yeyüb durdu larında Ol aytdı: «Siz-
tutıb öldürälär; gä r st deyämin, kä biri iz Meni teslım
5
ama iyd künindä dägül, – dedilär, – t amel ılur».
al da sûri bolmay. 22
Pes anlar yetçä amgın boldılar vä
6
Vä sa Beyt any da bolındu da, alaten- her birisi A a: «Ya Rabb! men miyim?» –
lü Sim nnı üyindä, demägä ba ladılar.
7
pes A a bir tun keldi, kä bah lı ya nı [23]
Vä Ol cev b berüb aytdı: «Menüm bi-
bir i äsi bar edi, vä ( sa) oltırdu ında ba ı- län ab a el batur an kimsä hemän Meni
na tökdi. teslım ılur;
8
Ama gerdläri munı körüb a ablan- 23[24]
vä nsan O lı kedür, anı a ında
dılar vä dedilär kä: «Bu ne üçün ı r f boldı?» yazılmı kibi, ama vay ol dam a, kä se-
9
Zır kä bu ya köb a çä ä satılma a vä bebindän nsan O lı teslım bolınur: ol
fa rlar a berilmägä mümkin edi. dam a nık bolur edi, eger do ma an esä».
10
Vä sa bu ma n a layıb anlar a aytdı: 24[25]
Vä Anı teslım ıl an Yah d cev b
«Bu tun a ne üçün za met ılasız? zır berüb aytdı: «Ya Rabb! men miyim?» A a:
kä Ma a nıkû amel i lädi; «Sen d aytdu », – dedi.
11
zır her zam n fa rlar sizdä bar, ama 25[26]
Vä yedüklärindä sa n n alub bere-
Men her zam n sizdä dägülim; ketläyib paraladı vä gerdlär ä berüb aytdı:
12
anı üçün bu tun bu ya nı tenim üsti- «Alu , yeyü : Menüm tenim (80) budır».
nä sal an – defnim üçün saldı; 26[27]
Pes ade ni alub ükür ılab anlar a
13
sizgä r st deyämin, kä her ne yerdä berdi deyär ekän: «Hemä iz mundan içü ,
bu ncil va bolınsa, tam m düny da (79) 27[28]
zır bu, Ya ı Va ıyet anımdır, kä
bu tun ıldıkı amel da ı söylenmi bola köb kimsä üçün tökilmi dir gün hlar afuv
anı y d ılmasına». bolma üçün.
14
Ol va ıt on ikini birisi, kä Yah d 28[29]
Ama sizgä deyämin, kä mundan so
s ry ı ısimli edi, ulu ım mlar a bardı, bu üzüm yemi indän içmäyim t ol kün-
15
deyär ekän: «Ma a ne bermek hlay- äçä, kä Atamnı Memleketindä siznü
sız, vä men Anı sizgä teslım ılayın?» Vä bilän ya ıdan içäyin».
anlar otuz kümi a çä a a ta yın etdilär; 29[30]
Vä tesbı ılab Zeyt n ta ına çı ub
16
vä ol hemän va ıtdan fur at izlädi Anı bardılar.
teslim ılma a. 30[31]
Ol zam n sa anlar a aytdı kä: «Ya-
17
Vä am rlanmagan n n iydini evvel- zılmı dır kä: “Çob nnı urayın, vä oyları
kisindä gerdlär sa a kelüb A a aytdılar: [ oylarnı] mütefarrı bolurlar”;
« anda istürsin, kä biz fı ı yemäsin Sa a 31[32]
ama yenä opdu ımdan so ra Celıl-
ır ılayı ?» ä sizdän evvel barayın», – (dedi).
18
Vä Ol aytdı: « ehir ä baru fel n kim- [33]
Pes Pe ros cev b berüb A a aytdı:
sä ä vä a a deyü : st d deyür, kä zam - «Eger hemmä Seni üçün u alansalar,
nım ya ındır; gerdlärim bilän seni a- men hıç u alı bolmam».
tı da fı ı nı yeyäyin». [34]
sa a a aytdı: «Sa a r st deyämin, kä
19
Vä gerdlär, sa anlar a emir ıldıkı bu keçä or s ötmäzdän evvel üç mertebä
kibi etdilär vä fı ı nı ır etdilär. Ma a ınkâr ılursın.
32[35]
Pe ros a a aytdı: «Eger Seni bilän

99
., . , 1820

ölsäm, her kez sa a ınkâr ılmam». Vä he- bir büyük cem at ılıçlar vä a açlar bilän
meki gerdlär olay aytdılar. anı bilän birgäçä edi.
33[36]
Ol va ıt sa anlar bilän Ce sim nä 44[48]
Vä Anı teslım ıl an anlar a ni n
ısimli bir yer ä kelüb gerdlärinä aytdı: berdi, deyär ekän: «Men öpäyin degän Kim-
«Bu mekânda siz oltıru , Men anda barub sä hemän Oldır, Anı tutu ».
du ıl ança». 45[49]
Vä ol s atda sa a kelüb aytdı: «Se-
[37]
Vä Pe rosnı vä Zebedıni iki o lın bir- lâm, Rabbı!» – vä öpdi.
gäçä alub ay ulu bolma a vä am çekmä- 46[50]
Pes a a: «Ey dost! ne üçün keldü ?»
gä ba ladı. – dedi. Ol zam n anlar kelüb sa a ellärin
34[38]
Ol zam n anlar a aytdı: «Menüm oyab Anı tutdılar.
c nım tam m ölüm äçä yetçä ay ulu 47[51]
Vä ba , sa yanında bol anlarnı bi-
bolmı dır; siz bu yerdä alub Menüm bilän risi el uzadıb ılıçın çı arub ba (82) ım m-
uyanı duru ». nı bir ulına urub ula ın kesüb aldı.
35[39]
Vä anlardan azra barub yüzinä tü - 48[52]
Pes sa a a aytdı: « ılıçı nı yerinä
di vä du ıldı, deyär ekän: «Ey Menüm sal, zır kä hemmä ılıç al anlar ılıç bilän
Atam! eger mümkin bolsa, bu ade Men- helâk bolalar;
dän keçsün, (81) ama hladukım kibi bol- 49[53]
ann ılur mısın, kä el l Atam a ıs-
masun, ama Sen hladukı kibi». tid ılma a dır dägülim, vä meleklärdän
36[40]
Vä gerdlärinä kelüb anlarnı uyu- Ma a on iki far dan ziy dä göndürür edi?
mı tabdı vä Pe ros a aytdı: «Ey , bir s at- 50[54]
ama, göndürsä, yazular neçä tam m
aça Menüm bilän uyanı durma a dır bolalar? Anı üçün olay v i bolma ke-
bolmadu ız mı? räkdir».
37[41]
uyanı bolu vä du ılu , kä tecrü- 51[55]
ol s atda sa cem at a aytdı: «Bir
bä ä kirmäyäsiz: elbetdä, c n ır, ama o ru ar usına çı ma kibi çı du ız mı
cesed a ıfdir». ılıçlar vä a açlar bilän Meni tutma a? Her
38[42]
Vä yenä ikinçi mertebä barub du kün atı ızda c mi dä ta lım ılab oltırdım,
ıldı, deyär ekän: «Ey Menüm Atam! bu vä Meni tutmadu ız.
ade Mendän keçmägä mümkin bolmasa, 52[56]
Ama bu hemmä v i boldı, kä pey-
eger içmäzsäm, Seni ır deti bolsun». amberlärni yazuları tam m bolalar». Ol
39[43]
Vä pes kelüb anlarnı yenä bda tab- zam n hemeki gerdlär Anı terk ılab aç-
dı, zır kä anlarnı közläri a ırlar edi. dılar.
40[44]
Pes anlarnı oyab yenä ketdi vä 53[57]
Vä sanı tut anlar ba ım m ay -
üçinçi mertebä du ıldı, hemän sözlärni f a iletdilär, kä anda yazuçılar vä artlar
söylär ekän. cem bolıb durdılar.
41[45]
Ol va ıt gerdlärinä kelüb anlar a 54[58]
Vä Pe ros ıra dan Anı artunça yüri-
aytdı: «Andaça uyu vä r at alu ; ba , di ba ım mnı sar yınaça vä içinä kirüb
s at ya ındır, vä nsan O lı gün hkârlarnı ıdmetkârlar bilän oltırdı so nı körmek
ellärinä teslım bolmı tır; üçün.
42[46]
öri duru , kedäyi , ba , Meni teslım 55[59]
Vä ulu ım mlar, vä artlar, vä bü-
ıl an kimsä ya ındır». tün div n sa a ar u yalan eh det alab et-
43[47]
Vä Ol hen z söyläb durdukında, dilär, kä Anı atil ılalar;
ba , Yah d , kä on ikini birisi edi, keldi, 56[60]
ama tabmadılar; vä kerçek, köb ya-
vä ulu ım mlardan vä al nı artlarından lan hidlär keldüklärindän so ra hıç tabma-
dılar; tam m ırda iki yalan hid keldilär

100
, . , 1666

57[61]
vä aytdılar: «Bu dedi kä: “ llahnı [68]
deyär ekän: «Pey amberli ıl, ey
c mi in bozma a vä üç kündän anı yenä Mesı , Seni ur an kimdir?»
im ret etmägä dırım”». 63[69]
Vä Pe ros tı arıda eyv nda oltırdı,
58[62]
Pes ba ım m öri durub A a aytdı: vä bir kenız a a kelüb dedi kä: «Sen da ı
«Hıç cev b bermäz misin? munlar Sa a ar- Celılli sa bilän birgä edü ».
u ne güv hlı ılurlar?» 64[70]
Ama ol hemmäsini u rında ınkâr
59[63]
Ama sa söylämäy aldı. (83) Pes ılab: «Sen dedüki ni bilmäm», – dedi.
ba ım m cev b berüb A a aytdı: «Tiri 65[71]
Vä apudan çı du ı zam nda da ı
llah üçün Sa a nd içdürämin, kä bizgä bir kenız anı körüb anda ır dur anlar a
deyäsin, eger Mesı bn-i llah esä ?» aytdı: «Hem bu N ıratlı sa bilän birgä edi».
60[64]
Pes sa a a: «Sen d aytdu , – dedi, 66[72]
Vä yenä nd bilän ınkâr ılab: «Ol
– ama sizgä deyämin, kä mundan so ra dam kim edi ekän, bilmädim», – dedi.
nsan O lın udretni r stında oltırur vä 67[73]
Vä azra dan so ra anda dur anlar
sm n bulutlarında kelür ekän körürsiz». kelüb Pe ros a aytdılar: « a ı atda sen da-
61[65]
Ol va ıt ba ım m lib sın yırtdı, ı anlardansın, zır kä seni laf ı seni be-
deyär ekän kä: «Küfür söylämi dir! da ı y n ılur».
hidlär bizgä ne keräk? Ba , ekn n anı 68[74]
Ol zam n (Pe ros) lâ net vä yemın
küfrin e itdü iz siz! ılmaga ba ladı, deyär ekän: «Ol damnı
[66]
neçä ann ılasız?» Vä anlar cev b bilmädim», – deb, vä hemän dem or s ötdi.
berüb: «Ölüm ä müsta a dır», – dedilär. 69[75]
Vä Pe ros, sa a a söylädiki sözni
62[67]
Ol zam n yüzinä tükürdilär [tukardi- y d etdi, kä (bu edi): « or s ötmäzdän ev-
lar], vä A a tabançılar urdılar, vä ayrılar el vel üç mertebä Ma a ınkâr (84) ılursın».
ayası bilän urdılar, Vä tı arı çı ub zar-zar ılab yı ladı.
Yigirmi yedinçi fa ıl
[1]
Vä çün ab kelgändä cemı ulu bilän satıb aldılar riblär anda defin ılma
ım mlar vä al nı artları sa a ar ı mu - üçün;
veret ıldılar, kä Anı öldürälär; 6[8]
anı üçün ol yer an yeri ısimlidir ta-
2
vä Anı ba lab iletdilär vä Pont s Pil s m m bu kün äçä.
kim ä teslım etdilär. [9]
Ol zam n Eremiy pey amberdän söy-
[3]
Pes Anı teslım ıl an Yah d , üküm lenmi söz kâmil boldı, kä demi edi: «Vä
astında tü dükin körüb, pe ım n bolıb otuz kümi a çälärni aldılar Anı bah sın,
otuz kümi a çäni alub ulu ım mlar a vä kä ıymeti kesilmi edi, kä sr yıl o ılların-
artlar a yenä keltirdi, dan ba ı Anı ıymetin kesmi lär edi,
[4]
deyär ekän: « a etdim, zır kä gün h- 7[10]
vä anlarnı çölmekçini yeri üçün ber-
sız annı teslım ıldım». Anlar aytdılar: dilär, ud y ma a ta yın ıldıkı kibi».
«Bizgä ne? Sen anı körüb dur». 8[11]
Vä sa kimni u rında durdı. Vä
3[5]
Pes kümi a çälärni c mi dä bra ıb kim a a s ’ l etdi, deyär ekän: «Sen Ya-
ketdi vä barub özini asdı. h dılärni p d hı mısın?» Vä sa a a aytdı:
4[6]
Vä ulu ım mlar kümi a çälärni «Sen (85) d deyäsin».
alub: «Munlarnı azınä ä salma c yiz dä- [12]
Vä ulu ım mlardan vä artlardan i-
gül, – dedilär, – zır kä annı bah sıdır». kâyet boldu ında hıç cev b bermädi.
[7]
Vä ke ä ılab çölmekçini yerin anlar 10[13]
Ol zam n Pil us A a aytdı: «Mun-

101
., . , 1820

lar ne adar nersälär Sa a ar ı eh det ıl- nä ä keltirdilär vä cemı sip hılärni Anı
du ların e itmäz misin?» atında cem etdilär,
11[14]
Vä a a hıç bir söz ä cev b bermädi, 24[28]
vä lib sın çe üb A a bir ıskerlet c -
olay kä kim bek ta accüb etdi. mä kiydürdilär;
12[15]
Ol iyddä kim al hladı ları 25[29]
vä çe el a açından bir t c urub ba-
bir ma b s z d ılma det bar edi. ına oydılar, vä amı r st elinä berdilär, vä
13[16]
Ol va ıtda anlarnı bir me h r ma - aldında tiz üstinä tü üb A a mas ara ılab:
b sı n m-i B rabb s bar edi; «Selâm, ey P d h-i Yah d!» – dedilär;
14[17]
anı üçün anlar cem boldu larından 26[30]
vä a a tükürib amı nı aldılar vä ba-
so ra Pil us anlar a aytdı: « an ısı hlur- ına urdılar.
sız, kä sizgä z d ılayın: B rabb s mı ya 27[31]
Vä A a ıstihz ’ ılduklarından so ra
sa mı, kä Mesı ısimlidir?» – c mäni Andan çı arub öz lib sın kiydürdi-
15[18]
zır ol bildi, kä Anı aseddän teslım lär vä ç a ada lama üçün Anı iletdilär.
ılmı lar edi. 28[32]
Vä çı du ları kibi Sim n-i n m bir
16[19]
Vä çün ma kemä üstindä oltırıb, ıry nlı er ki i tabdılar vä a a cebirlik ılab
anı tunı a a gönderüb: «Ol ıdd Merd çın ketürtdilär.
bilän hıç i i bolmasun, – dedi, – zır kä bü- 29[33]
Vä ol -yi n m bir mekân a kel-
gün bir dü dä Anı üçün köb za met çek- dilär, kä Ba Çana ını ma alli demekdir;
dim». [34]
vä sirkä öt [hot] bilän arala kan içmek
17[20]
Ama ulu ım mlar vä artlar al - üçün A a berdilär; vä tatdu ından içmek is-
larnı inandurdılar, kä B rabb snı tiläb sanı tämädi.
helâk ılalar. 30[35]
Pes anlar Anı ç a ada lab lib s-
18[21]
Vä kim cev b berüb anlar a aytdı: ların i ä etdilär, ur a bra ur ekän, t kä
«Bu ikisindän an ısın istürsiz, kä sizgä pey amberdän söylenmi söz tam m bola,
z d ılayın?» Vä anlar: «B rabb s», – kä bu edi: «Lib slarımnı özlärinä i ä et-
dedilär. dilär vä be metim üçün ur a bra dılar»;
19[22]
Pil us anlar a aytdı: «Pes sa a, kä 31[36]
vä ol mekânda oltırıb Anı közetdilär;
Mesı ısimlidir, ne ılayın?» Vä hemmäsi: 32[37]
vä Anı ölümini sebebin ba ı üstin-
« ada lansın», – deb a a aytdılar. dä yazılmı oydılar, kä bu edi: «Bu P d-
20[23]
Vä kim: «Ne üçün? – dedi. – Ne h-i Yah d».
er ılmı dır?» Ama anlar ziy däçä ıç ırıb: 33[38]
Ol zam n (87) iki ara çını anı bi-
« ada lansın», – dedilär. län ada ladılar: birisin r stında vä birisin
21[24]
Vä çün Pil us körüb, kä hıç fayda solında.
ılalmadı, ama andan evvel sûri , ol zam n- 34[39]
Vä keçüb yüri änlär A a sökdilär,
da suv aldı vä al nı közindä ellärin yuvdı, ba ların silkür ekän,
(86) deyär ekän: «Bu ıdd nı anından 35[40]
vä aytdılar: «Ey c mi ni boz an vä
gün hsızım. Siz anı körü ». üç kündän anı yenä im ret ıl an! özi ni
22[25]
Vä hemeki al cev b berüb: «Anı nec t eylä vä, çün bn-i llah esä , çdan
anı bizim üstimizdä vä evlâdımıznı üstin- tü ».
dä bolsun», – dedilär. 36[41]
Vä ulu ım mlar yazuçılar vä artlar
23[26]
Ol zam n B rabb snı anlar a z d bilän A a mas ara ılab aytdılar:
ıldı vä sanı amçılayıb Anı ada lanma a 37[42]
« ayrılar alâ etdi, Özini nec t
teslım ıldı. ılalmaz; eger P d h-i sr yıl esä, lâ
[27]
Pes kimni sip hıläri sanı div n - çdan ensün, vä A a ı ti d ılurmız.

102
, . , 1666

38[43]
ud y a tevekkül etdi; el l Anı ba ıb, kä Celıldän sanı artunça keldilär,
nec t etsün, eger Anı hlasa, zır kä: “ bn-i A a ıdmet ılur ekän;
llahım”, – dedi». [56]
vä anlarnı içindä Meryem Macdali-
39[44]
Vä Anı bilän ada lanmı ara - yet, vä Ya b vä Y sıfnı anası Meryem,
çılar da ı Anı olay sökdilär. vä Zebedıni o ıllarını anası bar edi.
[45]
Vä altınçı s atdan to uzınçı s at aça 50[57]
Vä m keldikindän so ra R mtlı
tam m zemın üstindä ara ılı bar edi; Y sıf ısimli bir devletli dam keldi, kä özi
40[46]
vä to uzınçı s at a ya ın boldu da da ı sanı gerdi edi;
sa ulu v z bilän fery d etdi, deyär ekän: 51[58]
ol Pil us a barub sanı tenin tiläk
« lı! lı! l m sab ni?», ya nı «Ya lla- etdi. Ol zam n Pil us tenni kerü berilmek
hım! Ya llahım! Meni ne üçün terk etdü ?» ferm n etdi;
41[47]
Vä ba ı anda dur anlardan munı 52[59]
pes Y sıf tenni alub bir p k ketän
e idüb: «Bu ly s a ça ırıb dura», – dedilär. içindä anı saldı
42[48]
Vä hemän dem anlarnı birisi sekirt- 53[60]
vä özini bir ya ı abrinä anı oydı,
di, vä bulu alub sirkä bilän toldurdı, vä bir kä ta da yonmı edi, vä abirni a zına bir
amı a salıb A a içürdi; ulu ta avdurıb ketdi.
43[49]
ama ayrılar: « oy, – dedilär, – kö- 54[61]
Vä Meryem Macdaliyet vä ol ayrı
räyik, ly s Anı nec t ılmaga kelürsä». Meryem anda bar edi gûrnı ar usında
44[50]
Vä sa ulu v z bilän fery d ılab oltırur ekän.
r ın teslım etdi. 55[62]
Vä ır ılma künindän so raki
45[51]
Vä ba , c mi ni perdäsi iki yarıldı, kündä ulu ım mlar vä Ferısılär Pil us a
yu arudan tam m ast aça; vä zemın zelzelä cem bolıb dedilär
etdi; vä ta lar yarıldılar; 56[63]
kä: «Ey sul n! bizim y dımızda
46[52]
vä gûrlar açdılar, vä uyumı uddıs- bardır, kä bu azdur uçı tiri durdu ında: “Üç
lärni köb cesedläri abrist ndan tiri (88) kündän so ra yenä durayın”, – dedi, –
çı ub keldilär, 57[64]
anı üçün buyur, kä abir üçinçi
47[53]
vä anı ıy metindän so ra da ı a- kün äçä bek bolsun, t anı gerdläri dün
birlärdän çı ub ma d s ehir ä keldilär, vä üzrä kelüb Anı o urlab al a demäyälär,
köb kimsälär ä hir etdilär. kä (89) mürdeg ndan yenä durmı dır, vä
48[54]
Vä yüz ba ı vä anı bilän sanı kü- ır azma evvelkidän kem bolur edi».
tib dur anlar zelzeletni vä v i bol an ner- 58[65]
Vä Pil us anlar a aytdı: «Sizdä a-
sälärni körüb bek or dılar vä dedilär kä: ravul bardır; baru vä bildüki iz adar Anı
« a ı atda Bu bn-i llah edi». mu fı eylü ».
49[55]
Vä anda köb tunlar bar edi ıra dan 59[66]
Vä barub, ta nı möhürläyib, aravul
oyıb, abirni berkitdilär.
Yigirmi sekizinçi fa ıl
[1]
Vä sebtni so ında haftanı evvel- vä abirni a zından ta nı avdurdı vä anı
kisindä tam m n r çı maga ba ladu ında üstindä oltırdı;
Meryem Macdaliyet vä ol ayrı Meryem [3]
vä yüzi yaldurım kibi edi, vä lib sı ar
abirni körmägä keldilär. kibi a edi;
2
Vä ba , bir büyük zelzelä boldı, zır 3[4]
vä anı or usından kütüçilär altırıb
kä feri tä-yi ud y sm ndan enüb eri di ölgänlär kibi boldılar.
4[5]
Pes feri tä cev b berüb tunlar a ayt-

103
., . , 1820

dı: «Siz or ma , zır kä ç a ada lan- mu veret ıldu larından so ra sip hılär ä
mı sanı izläb durasız deb ma a ma lûmdir; köb a çä berdilär,
5[6]
munda dägüldir, zır dediki kibi ıy m 12[13]
deyär ekän: «Siz deyü , kä: “Dündä
ılmı dır; kelü , Cen b yatdu ı yer körü ; gerdläri kelüb Anı o urladılar biz bda
6[7]
vä tez barub gerdlärinä deyü , kä boldu ımızda”;
mürdeg ndan durmı dır, vä ba , sizdän ev- 13[14]
vä eger munı kimni ula larına
vel Celıl ä barur; anda Anı körürsiz. Ba , eri sä, biz anı inandurıb sizni emın sa lurız».
sizgä aytdım». 14[15]
Vä anlar a çäni alub ta lım boldu ları
7[8]
Vä abrist ndan tez ayrılab avf vä kibi amel etdilär; vä bu söz Yah dılär içindä
d-i a ım bilän sekirtdilär gerdlärinä me h r bolmı dır bu kün äçä.
aber bermägä. 15[16]
Ol zam n on bir gerd Celıl ä bar-
8[9]
Vä gerdlärinä ı b r etmägä bardu - dılar, sa anlar a ta yın ıldıkı ta a,
ları kibi, ba , sa anlar a r st kelüb: «Selâm 16[17]
vä çün Anı körüb A a secdä ıldılar,
sizgä!» – dedi. Vä anlar kelüb aya ların tu- ama ba ı ek etdilär.
tıb A a secdä ıldılar. 17[18]
Pes sa kelüb anlar a söyläb aytdı:
9[10]
Ol zam n sa (90) anlar a aytdı: « sm nda vä zemındä bol an cemı udret
« or ma ; vä barub Menüm arında la- Ma a berilmi dir.
rım a aber berü , kä Celıl ä baralar, vä 18[19]
Anı üçün siz baru vä hemmä ayfa-
anda Meni körürlär». lar a ta lım eylü , vä Atanı , vä O ılnı , vä
10[11]
Vä ketdükläri va ıtda, ba , aravul- uddıs R nı ısmindä anlarnı ta mıdlâ ,
dan ba ı ehir ä kelüb v i bol an nersä- 19[20]
sizgä ferm n ıldukım nersälärni
lärni hemmä ulu ım mlar a körsätdilär. hemmäsin ıfı ılma ta lım ılur ekän,
11[12]
Vä anlar artlar bilän cem bolıb vä ba , Men d yım siznü bilän birgäyim
tam m ceh nnı a sına». Amin.

(91) Markosnı yazusı


Evvelki fa ıl
[1]
bn-i llah sa Mesı ni ncilini ıbti- vä deri kemeri belini tögärekindä bar erdi,
d sı, vä çegürtkälär vä bal-i yaban yedi.
2
ya nı pey amberlärdän yazılmı kibi kä: 7
Vä va ılab aytdı: «Mendän ır men-
«Ba , resûlim r yı nı aldında göndürürim, dän uvvetli kelür, kä meyil ılab çaru la-
kä u rı da yolı nı yara dura. rını tasmasın çe mägä l yı dägülim;
3
Yabanda fery d ıl annı v zı (deyä 8
a ı atda men sizni suv bilän usül et-
kä): “ ud yolın ır eylü vä izlärin r st dim, ama Ol sizni R -i l- udüs birlen u-
ılu ”». sül ılur».
4
Ya ya yabanda usül amel etdi vä gü- 9
Vä ol künlärdä v i boldı, kä sa Celıl
n hların afuv ılmasına usül tövbä va N ıratından keldi vä Ya yadan Ordanda
etdi. ta mıdlendi.
5
Vä tam m Yah dıyet vil yeti vä Yer a- 10
Vä ol s at suvdan yu aru çı du da
lımdä s kin bol anlar a a çı dılar, vä hem- felâkni yüzi açılmı ekän, vä R keb ter
mäsi gün hlarına ı tir f ılab Ordan dery - kibi Anı üstinä enür ekän kördi.
sında andan ta mıdlendilär. 11
Vä bir v z sm ndan çı ub: «Bu Me-
6
Vä Ya yanı lib sı devä yünindän erdi,

104
, . , 1666

nüm (92) ma b b O lım, kä A a n - udret bilän murd r r lar a emir ılur, vä


dım», – dedi. anlar A a ı at ılurlar».
12
Vä r Anı do ru yaban a çı ardı. 28
Vä ol va ıtdan Anı aberi Celılni
13
Vä anda ır kün müddet yabanda bar hemä e r fına çı dı.
edi, ey ndan ımti n bolınmı ekän, vä [29]
Vä ol va ıt mesciddän çı ub Sim n-
a r ayv nları bilän ol cayda edi; vä feri - nı vä Andräosnı näsinä keldilär, Ya b
tälär A a ı met etdilär. vä Yu anna bilän.
14
Vä Ya ya teslım bolındu ından so ra 29[30]
Vä Sim nnı ayınanası sıtmadan
sa Celıl ä ketdi, Memleket-i ud y va renc bolıb yatdı; vä ol dem anı üçün A a
ılur ekän, aber berdilär.
15
vä dedi kä: «Zam n kâmil bolmı dır, vä 30[31]
Vä kelüb elin tutıb anı aya ına dur-
P d hlı -i ud y ya ın kelmi dir: tövbä uzdı; vä ol s at [ at] sıtma anı terk etdi,
ılu vä ncil ä ı ti d eylü ». vä ol anlar a ıdmet ıldı.
16
Vä Celıl de iz ya asında yürib Sim n- 31[32]
Vä m boldu da uya batdu ı
nı vä anı arında ı Andräosnı de iz ä bir a va ıtda cemı astalarnı vä dıvd rlarnı A a
salur ekän kördi, zır kä anlar balı çılar erdi. keltirdilär.
17
Vä sa anlar a aytdı: «Menüm artumça [33]
Vä ehirdä hemeki s kinlär apu a
kelü vä sizni merdüm tut uçılar ılayın». cem boldılar.
18
Vä anlar ol s at a ların oyıb Anı 32[34]
Vä her türli türli astalı dan girift r
artunça yüridilär. bolmı köb kimsälär sa etdi; vä köb dıvlär
19
Vä ol yerdän aluzra barub Zebedıni çı ardı, vä dıvlärni söylämägä ıc zet bermä-
o lı Ya bnı vä anı arında ı Yu annanı di, zır kä Anı bildilär.
kördi – kemidä a ların yara durıb durdılar; 33[35]
Vä ab da bek ertä durub çı dı vä
20
vä ol va ıt anlarnı da av t etdi. Vä bir a rır yer ä barub du ıldı.
anlarnı atası Zebedıni mülâzımlar bilän 34[36]
Vä Sim n vä anı bilän birgä bol-
kemidä oyıb A a t bi boldılar. anlar Anı artunça ketdilär
21
Vä Kefern m a kirdilär; vä sebt 35[37]
vä Anı tavub A a aytdılar: «Hemmä
künindä do ru mescid ä kirüb ta lım etdi. al Seni izläb duralar».
22
Vä ta lımdän müte ayyir aldılar, zır 36[38]
Ol anlar a aytdı: «Ya ın dur an ar-
kä udretli bol an kibi ögretdi, vä yazuçılar yälär ä baralı , t anlarda da ı va ılayın,
kibi dägül. zır kä munı üçün tı a keldim».
23
Vä anlarnı mescidindä bir n p k r lı 37[39]
Vä Celıldä anlarnı hemeki mescid-
dam bar edi, vä fery d ılab aytdı: lärindä ta lım etdi vä dıvlär çı ardı.
24
«Ey N ıratlı sa! o yeber! Seni bilän 38[40]
Vä (94) pes bir alatenlü A a kelüb
nemiz bar? bizni helâk ılmaga keldü mi? Andan ıstid eylädi vä tiz üstinä tü üb A a
kim ekänsin, bilämin – ud ynı ud- aytdı kä: «Eger istäsä , meni p k ılmaga
dısisin». tuv nsın».
25
Pes sa (93) a a nahiyet ılab: «Ündä- [41]
Vä sa tera um edüb elin uzatdı vä
mäy al vä andan çı », – dedi. a a tiydi, a a deyär ekän: « stäymin, p k
26
Vä n p k r anı yırtıb ulu v z bilän bol».
ıç ırıb andan çı dı. 40[42]
Vä munı dedikidäy, ol demdä ala-
27
Vä hemeki al ol adar ayr n boldı- tenlüli andan ayrıldı, vä if boldı.
lar, kä özlärini içindä sora ıb: «Bu nedir? 41[43]
Vä ( sa) a a at ferm n berüb anı
– dedilär. – bu ne? ıl ya ı ta lımdir, zır kä yebärdi,

105
., . , 1820

a a deyär ekän kä: «Hıç bir kimsä ä


[44]
Ama ol çı ub a a v i bol annı
42[45]

bu nersäni bildürmäyäsin, ama barub özü - ma lûm ılur a vä anı aberin me h r et-
ni ım m a körsät vä p k boldu ı üçün mägä ba ladı, kä sa da ı ehir ä kârâ ki-
Musa emir etdiki nersälärni ar ıl anlar a rürgä dır dägül erdi, ama tı arıda a r
eh det üçün». yerlärdä erdi. Vä ( al ) her arafdan Anı
a ına cem boldılar.
kinçi fa ıl
[1]
Vä ba ı künlärdän so ra Kefern m- 11[12]
Vä ol s at durdı vä tö äkin alub
da yenä d ıl etdi; vä nädä boldu ı ekän küllısini aldında çı dı, olay kä hemmäsi
e idildi. ayr n bolıb ud y’ı temcıd ılab dedilär
2
Vä ol s at besy r al cem bolıb kä: «Bulay her kez körmägäniz».
keldilär, ol adar, kä durur a cay yo erdi, 12[13]
Vä de iz arafına yenä çı dı; vä hem-
hem apu a ında da ı yo erdi; vä kelâmnı mä al A a keldilär, vä anlar a ta lım etdi.
anlar a tekellüm etdi. 13[14]
Vä ol caydan ozub bardu ında Lâ-
3
Pes dört kimsädän kötärilgän kötür- viyni ıbn-i alf kördi, yasa alma yerindä
meklikdän a sa bol an bir kimsäni iletib oltırur ekän, vä a a: «Menüm artumça kel»,
A a keldilär. – dedi. Vä durub artunça ketdi.
4
Vä al besy r boldu ı üçün A a ya ın 14[15]
Vä v i boldı, kä sa üy içindä a m
kelmägä dır bolmadılar; pes Anı boldu ı a ur a oltırdu ında köb yasa al uçılar vä
üyini üstin açdılar vä anı bozdu larından gün hkârlar da ı sa vä gerdläri birlä bir-
so ra (95) a sa bol an kimsäni yatdu ı tö- gä oltırdılar, zır besy r boldılar (96) vä ar-
äk üstindä tü ürdilär. tunça ketdilär.
5
Vä sa anlarnı ım nın körüb a sa 15[16]
Pes imdi yazuçılar vä Ferısılär Anı
bol an a: «Ey o ıl! seni gün hları sa a yasa al uçılar vä gün hkârlar bilän a m
afuv bolınmı dır». a ur ekän kördüklärindä gerdlärinä ayt-
[6]
Vä yazuçılardan ba ılar anda ır dılar: «Neçükdir, kä yasa darlar vä gün h-
oltırurlar erdi, kä alblärindä fikir etdilär, kârlar ilän içüb yeyüb oltıra?»
7
(deyär ekän): «Bu dam ne üçün bulay 16[17]
Vä sa munı e idüb anlar a aytdı:
küfür söz söyläb dura? gün hlar afuv etmä- « if bol anlar a abıb lâzım dägüldir, lâkin
gä kim dırdır, yal ız ud y bolmazsa?» rencılär ä; 17 ıdd larnı da av t ılur a kel-
8
Vä ol dem sa Öz c nında özlärini mädim, ama ünahkârlar tövbä ä».
içindä bu ısım üzrä fikir ıldu ların bilüb 18
Vä Ya yanı gerdläri vä Ferısılärni
anlar a aytdı: «Ey , yüräkläri izdä ne üçün gerdläri r zä tut anlar erdi, vä anlar kelüb
bu nersälärni fehim ılasız? A a aytdılar: «Ya yanı vä Ferısılärni -
9
an ısı s ndır: a sa bol an a: gerdläri ne üçün r zä tutalar, vä Seni -
“Gün hları sa a afuv bolınmı dır”, – de- gerdläri tutmazlar?»
mek mi? ya: “Aya ları a durub tö äki ni 19
sa anlar a aytdı: «Kelin üyini o ılları
kötärib yüri ber”, – demek mi? r zä tutur a dır bolurlar mı va tı, kä
10
Ama bilsä iz keräkdir, kä bn-i nsan küyäv anlarnı ilän birgä ırdır? 20Ne
zemındä udreti bardır gün hlar keçürmägä adar zam n a de in küyäv vä anlarnı
deb, – a sa bol an a aytdı: – birlä birgä ır esä, r zä tutma a dır
[11]
Sa a deyämin, aya ları üstinä durı bolmazlar;
kel vä tö äki ni kötärib üyi ä bar». 21[20]
ama künlär kelürlär, kä küyäv anlar-

106
, . , 1666

dan alına, vä ol zam n, ol künlärdä r zä sebtlärdä elâl bolma an i ne üçün amel


tutsalar keräk. edürlär?»
22[21]
Vä hıç bir kimsä bir parça ya a po- 26[25]
Vä Ol (97) anlar a aytdı: «Dav d
stav eski kiyim ä dikmäz; yo sa o ıl an amel ılmadu ın her kez okumadu ız mı,
parça eskidän ala, vä yırtı yamanra bola. va tı kä mu t c erdi, aç bolmı ekän, vä
23[22]
Vä hıç bir kimsä ya a ar b eski da ı anı ilän birgä bol anlar?
mä klär ä oymaz; yo sa ya a ar b mä k- 27[26]
neçä Te rini näsinä kirdi by r
lärni bozdura, vä ar b tökülür, vä mä klär ba ım m zam nında, vä n n-i ta addümäni
helâk bolurlar; ama ya a ar b ya a mä k- yedi, kä ım mlardan ayrı a yemek c yiz
lär ä oysa keräk». dägül erdi, vä anı birlä birgä bol anlar a
24[23]
Vä v i boldı, kä sebt künindä egin- da ı berdi?»
liklärdä kezüb yüridi, vä gerdläri yüri- 28[27]
Vä (yenä) anlar a aytdı: «Sebt ıns n
dükläri kibi (bo day) ba ların tartıb alma a üçün mu arrer bolmı dır, hem ıns n sebt
ba ladılar. üçün bolmı dägüldir;
25[24]
Pes Ferısılär a a aytdılar: «Ba , 29[28]
pes bn-i nsan da ı sebtni Rabbi-
dir».
Üçinçi fa ıl
[1]
Pes mescid ä yenä d ıl etdi; vä uru 9
Vä gerdlärinä aytdı, kä cem at se-
elli bol an bir dam anda bar erdi. bebindän bir küçik ke tı Anı atında ır
2
Vä sebtlärdä anı if ılur mı deb, dursun, kä Anı ısmayalar.
Anı közetdilär, t Anı ar usına ikâyet 10
Zır kä köb kimsälärni if ılmı erdi,
keltirälär. ol adarça, kä her ne adar cer atlı bar bol-
3
Vä eli uru bol an dam a aytdı: «Orta- an esä, Anı ısdılar A a tiygizmek üçün.
da dur». 11
Vä murd r r lar Anı kördüklärindä al-
4
Vä anlar a aytdı: «Sebt künlärindä nık dına o dılar: «Sen bn-i llahsın!» – deb
amel ılma c yiz mi ya er amel ılma fery d ılurlar ekän.
c yiz mi? c n a nec t bermek ya c n helâk 12
Vä anlar a tenbıh etdi, kä Anı bey n
etmek c yiz mi?» Ama anlar m boldılar. ılmayalar.
5
Vä anlarnı e r fına ı ım birlä çün ba - 13
Pes bir ta a çı dı vä istädiki kimsälär-
anda anlarnı yüräklärini at lı ı üçün ni da av t etdi; vä A a keldilär.
u alanıb dam a: «Elü ni uzat!» – dedi. 14
Vä on iki kimsä ta yın ıldı, kä Anı
Vä uzatdı, vä eli yenä if boldı, ol birisidäy. a ında bolalar vä kä anlarnı be ret ılur a
6
Vä Ferısılär çı ub ol s at Hır deslilär göndürä,
birlä A a ar u mu veret etdilär, kä Anı [15]
vä hem udretli bolur a, ya nı rencılär-
helâk ılalar. ä ilâc bermägä vä cinnlär çı armaga;
7
Vä sa gerdläri birlä de iz a ına ket- 15[16]
vä Sim n a Pe ros ısim oydı;
di; vä bir ulu cem at Celıldän vä Yah dı- 16[17]
vä Zebedıni o ılları, ya nı Ya b a
yetdän Anı artunça bardılar, vä arında ı Yu anna a Benırecıs ısim oy-
8
vä Yer alımdän, (98) vä Ed mıyädän, dı, kä benı ra d demekdir;
vä Ordan arı arafından. Vä r vä ayd nı 17[18]
vä da ı Andräosnı, vä Fılıbosnı, vä
e r fından, ya nı bir büyük cem at, Anı Bart l m nı, vä Mattanı, vä T m nı, vä
ıldıkı a ım amellärini a ında e idüb, Ya bnı ıbn-i alf , vä Tad osnı, vä Ke-
Anı a ına keldilär. n nlı Sim nnı,

107
., . , 1820

[19]
vä Anı teslım ıl an Yah d s ary ı- eger uvvetli ki i’yi evvel ba lamazsa, ol
ni (ta yın) etdi. zam n anı näsin ar b ılur.
[20]
Vä bir üy ä d ıl etdilär; 18vä cem at 26[28]
Sizgä r st deyämin, kä her ısım gü-
yenä cem boldı, hem olay, kä n n a ur a n h dam o ıllarına ba ı lana, vä ne adar
dır bolmadılar. küfürlär bilän küfür söyläsälär, ba ı lana;
19[21]
Vä Anı arıbläri munı e itdüklärin- 27[29]
ama her kim R -i l- udüs ä ar-
dän so ra Anı tutur a çı dılar, zır dedilär, u küfür söyläsä, afuv bolınması yo dır
kä bı- a ıl bolmı dır. me güçä, lâkin ebedı a b a müsta a
21[22]
Vä Yer alımdän kelgän kâtibılär bolına», –
dedilär, kä Anda B alzeb l (99) bar, vä dıv- [30]
zır kä: «R -i n p k Anda bardır», –
lärni ba ı sebebindän dıvlär çı arur. dedilär.
21[23]
Pes anlarnı ça ırıb anlar a masallar 28[31]
Ol zam n Anı arında ları vä anası
ilän söyläb aytdı: « ey n ey n ı r c ı- keldilär vä tı arıda durub A a göndürdilär
lur a neçä dırdır? Anı alab ılur ekän.
22[24]
vä eger bir memleket özinä d ar u 29[32]
Vä cem at anı e r fında oltırıb
ayrılmı esä, ol memleket p yd r alur a A a aytdılar: «Ba , ana vä arında ları
dır dägüldir; Seni alab edüb duralar».
23[25]
vä eger bir nä özinä d ar u ay- 30[33]
Vä anlar a cev b berüb: «Anam ya
rılmı esä, ol nä b ı alur a mümkin dä- arında larım kimdir?» – dedi.
güldir. 31[34]
Vä e r fında oltır anlarnı dört yanı-
24[26]
pes imdi eger ey n özinä ar u ay- na na ar edüb: «Ba anam vä arında larım,
rılab ketsä, durur a dır dägüldir, lâkin – dedi, –
so ı bardır. 32[35]
zır her kim ud nı ır detin etsä,
25[27]
Hıç bir kimsä bir uvvetli ki ini hemän er arında ım, vä ız arında ım, vä
üyinä kirib esb bın alma a dır bolmaz, anam oldır».
(100) Dörtinçi fa ıl
[1]
Vä de iz ken resindä yenä ta lım 8[7]
Vä ba ı çe äl a açlarnı arasında
ılur a ba ladı; vä bir ulu cem at A a tü di, vä çe äl yu aru çı ub anı bo dılar,
cem etdilär, olay kä bir ke tı ä mi üb de- vä yemi siz aldı.
izdä oltırdı, vä küllı cem at de iz a ında 9[8]
Vä ba ı nık zemın ä tü di vä çı ub
uru yerdä durdılar. bitüb yemi ketürdi, birinä otuz, vä birinä
2
Vä masallar birlä anlar a köb nersälär altmı , vä birinä yüz mertebä ketürdi».
ö retdi 3vä ta lımindä anlar a söyläy: 10[9]
Vä anlar a aytdı: «E itmägä kimdä
[3]
«Di lä üz, – dedi. – 4Ba , bir egin eg- ula lar bar esä, e itsün!»
küçi egmägä çı dı; 11[10]
Vä çün tenh bol anda a ında bol-
5[4]
vä v i boldı, kä egdükdä ba ı yol anlar on iki (hav rı) birlä masalnı ma n sı
arafında tü di, vä hav daki u lar kelüb anı üçün andan soradılar.
yedilär. 12[11]
Vä anlar a aytdı: «Te rini Memle-
6[5]
Vä ba ı ta lı yer üstindä tü di, kä ketini sırın bilmek sizgä berilmi dir, ama
anda tofra köb dägül erdi, vä tofra terän tı arıda hemmä bol anlar a masallar bilän
bolmadu ı üçün tez çı dı; bola,
7[6]
vä uya çı du ından so ra sarardı vä 13[12]
t ba ıb ba sunlar vä körmäyälär;
tamur bolma an üçün urudı. vä e idüb e itsünlär vä fehimlämäyälär, kä

108
, . , 1666

her kez dönmäyälär vä kä gün hlar anlar a [27]


kä b (102) etdi vä keçä kündüz du-
ba ı lanmayalar». rub, tu ım, özi bilmäy kibi, uzun bola,
14[13]
Pes anlar a aytdı: «Bu ma alnı bil- 28
zır kä tofra özindän yemi ketürür:
mäz misiz? Küllı masallar da ı neçä bilür- ilgäri yafra , ba dehu ba , ba dehu d nä
siz? ketürür.
(101) 15[14]Egin egküçi kelâmnı egür. 29
Vä çün yemi bitkändä, ol zam n ora
16[15]
Vä yol arafında kelâm egildüki yerdä orur, zır kä ıl va tı tam m yetmi dir».
bol anlar munlardır, kä açan e itsälär, ol 30
Vä (yenä) aytdı: «Memleket-i ud y
s at ey n kelüb alblärindä egilgän sözni ne nersä ä o adalı ? ya ne masal birlä anı
(vesvas birlä) ala. temsıl ılalı ?
17[16]
Vä ol vecih üzrä ta lı yerdä egilmi - 31
Bir ardal d näsi kibidir, kä açan ze-
lär munlardır, kä açan sözni e itsälär, ol mın ä egilsä, yerdäki küll d nälärindän e
s at n d birlä anı ab l ılurlar; kiçidir;
18[17]
vä özlärindä tamur yo boldu ı üçün 32
ama açan egilsä, yu aru çı ur, vä
tek bir müddet ä degin çıdurlar, zır kä a- küll otlardan ulu bolur, vä büyük buda lar
çan kelâm sebebindän cef , e iyet çı sa, ol çı arur, ol adarça, kä hav daki u lar anı
s at açuvlanalar. s yäsini astında onur a dırlardır».
19[18]
Vä çe el a açlarını içindä egilmi 33
Vä munday besy r masallar bilän an-
munlardır, kä kelâmnı e idürlär, lar a kelâmnı söylädi, e itmägä dır bol-
20[19]
vä düny nı ta ayyüdläri, vä baylı - du larınça.
nı ıläsi, vä ayrı nersälärni ehvetläri 34
Vä bı-masal anlar a söylämädi, ama
içerü kirib kelâmnı iffä edürlär, vä bı-ye- gerdlärinä, küllısinä penh nça bey n etdi.
mi alur. 35
Vä ol hemän kündä m keldükdä
21[20]
Vä nık zemın ä ekilmi lär munlardır, anlar a aytdı: «(De izni ) arı arafına keçä-
kä kelâmnı e idüb ab l ılalar vä yemi lik».
ketürürlär, ba ı otuz, vä ba ı altmı , vä 36
Vä anlar cem at a ketmägä ru at be-
ba ı yüz mertebä ketürürlär». rüb, Anı ke tı ä kirdiki kibi A a yetdilär;
22[21]
Vä (yenä) anlar a aytdı: « m bir 37
vä Anı ilän ayrı kiçi ke tılär bar erdi.
keylä astına ya tö äk astına onılar a kelti- 38[37]
Vä v i boldı, kä hav nı bir a ım
rilür mi? am d n üstinä salınmaz mı? furtunası çı dı; vä mevclär kemi ä urdılar,
23[22]
Zır bir penh n bolınmı nersä yo - ol adarça kä ekn n toldı.
dır, kä bey n bolınmaz, vä hıç ma fı bolın- 39[38]
Vä sa kemini ıçısında erdi, bir
mı nersä yo dır, kä kârâ bolınmay. ba yasdu ı üstindä uyur ekän. 40Vä Anı
24[23]
Eger e itmägä bir kimsädä ula lar uyandurıb A a aytdılar: «Ey st d! helâk
bar esä, e itsün!» boldu ımızdan hıç endı ä etmäz misin?»
25[24]
Vä anlar a aytdı: «Ey , e itdüki iz ä 41[39]
Pes Ol deviri kelüb hav a tenbıh et-
me l bolu ız, (zır ) ne ölçi birlä ölçsä iz, di, vä de iz ä aytdı: «Dama lı vä hareket-
sizgä yenä ölçileyä [ lçly ], vä sizgä, kä siz bol!», – vä hav dama etdi, vä a ım
e idäsiz, ziy dä berilä. lım nlı (103) boldı.
26
Zır her kimdä bar esä, a a berilä, 42[40]
Vä anlar a aytdı: «Ne üçün ol adar
vä her kimdä yo esä, anda bol an andan or a sız? ım n neçä tutmaysız?»
alına». 43[41]
Vä bir büyük or u birlä or dılar
27[26]
Vä aytdı: «Memleket-i ud y ze- vä bir birinä aytdılar: «Bu kimdir, kä hem
mın ä tu ım ekkän bir dam a o ur, hav , hem de iz A a ı at ılalar?»

109
., . , 1820

Be inçi fa ıl
[1]
Pes de izni arı arafına eri ib Cercisı- 14[15]
Vä sa a keldilär vä div nä bol an-
lärni vil yetinä keldilär. nı, kä anda läcäon bar erdi, oltırmı , vä
2
Vä ke tıdän çı du ından so ra ol s at kiyinmi , vä h lı bolmı ekän kördilär; vä
abrist ndan bir murd r r lı dam A a or dılar.
uçurıb keldi, 15[16]
Vä div nä ä neçä v i bol an kör-
[3]
kä abrist nda dura dur an erdi, vä gänlär anlar a na il etdilär hem çoç alarnı
hıç bir kimsä anı zencırlär birlä ba lama a a ında ( aber berdilär).
tuv n dägül erdi, 16[17]
Vä sa a tiläk etdilär, kä ser adların-
3[4]
zır kä köb kerä bu a ular bilän vä dan çı a.
zencırlär ilän ba lanmı erdi, vä zencırlär 17[18]
Vä çün bir ke tı ä mingändä ol di-
andan ırılmı lar erdi, vä bu a ular para- v nä bol an Andan ıstid ıldı, kä a ında
para bolmı lar erdi, vä bir kimsä anı yava bolur a ıc zet buyura.
ılmaga dır bolmadı; 18[19]
Ama sa a a ıc zet bermädi, lâkin
4[5]
vä her va ıt keçä vä kündüz ta larda a a aytdı: «Üyi ä vä seni kilär ä bar vä
vä gûrlarda ıç ırıb vä ta lar birlä özini ke- ud seni üçün ne adar a ım nersälär vä
süb durur erdi; tera um ıldu ın anlar a aber ber».
5[6]
vä çün say’ı ıra dan körüb sekirdib 19[20]
Pes ketdi vä Dekapolisdä sa a a
keldi vä A a secdä etdi, ıldu ın bey n ılmaga ba ladı, vä küllısi
6[7]
vä bülend fery d edüb aytdı: «Ey sa, ta accüb etdilär.
bn-i ud y Ta lâ! Seni ilän ne i im bar? 20[21]
Vä sa kemi birlä arı araf a keçdü-
llah üçün Sa a nd etdürämin, kä ma a kindän so ra bir büyük cem at Anı a ın-
a b ılmayasın!» da cem boldılar. Vä hen z de iz atına erdi.
7[8]
Zır kä a a: «Ey n p k r ! andan 21[22]
Vä ba , Y yir s-i n m bir er keldi,
çı !» – demi erdi. kä mescidni ulu larını birisi erdi, vä Anı
8[9]
Pes sa: « smi nedir?» – deb a a kördükindän so ra aya larına tü di
soradı. Vä cev b berüb: « smim läcäondır, 22[23]
vä Andan köb (105) ıstid ılab de-
– dedi, – zır kä biz köbdir». di kä: «Küçik ızım so ına ya ındır; kelüb
9[10]
Vä Andan bek ıstid etdi, kä anlarnı elläri ni a a oy, kä if bolsun vä tiri bo-
ol vil yetdän göndürmäyä. lur».
10[11]
Vä ol cayda ta larnı a ında bir bü- 23[24]
Pes anı birlä birgä bardı. Vä artunça
yük kütü to uz bar erdi, (104) otlanur ekän. bir ulu cem at yüridi, vä Anı ısdılar.
11[12]
Vä hemmä dıvlär andan ıstid ılab: 24[25]
Vä bir tun bar erdi, kä on iki yıl
«Bizni çoç alar a göndür, kä anlarnı içinä müddet an a ması birlä yürimi erdi,
kirälik», – dedilär. [26]
vä köb abıblärdän köb za met çeküb,
12[13]
Vä ol dem sa anlar a ıc zet berdi. özindä her ne adar bar ermi esä, küllısin
Vä murd r r lar andan çı ub to uzlar içinä arf ılmı erdi, vä hıç fayda almı dägül
kirdilär; vä (bütün) kütü ken rdan de iz ä erdi, ama bardu ça a a arar kelmi erdi.
yügürib ketdilär, vä iki mi adar bar erdi; 25[27]
Vä çün sa üçün e idüb cem atnı
de izdä ar ılab helâk bolındılar. artunça keldi vä lib sına tiygüzdi,
13[14]
Vä to uzlarnı kütüçiläri bol anlar 26[28]
zır demi erdi kä: «Eger lib sına
açıb ehirdä vä aryälärdä aber berdi- bir tiygüzsäm, if bolayın».
lär. Vä v i bol an ne erdi ekän körmägä 27[29]
Vä ol s at andan an a ması
çı dılar.

110
, . , 1666

urudı, vä bedenindä bildi, kä ol cef dan 35[37]


Vä artunça barur a bir kimsä ä ru -
e at bolmı erdi. at bermädi, Pe ros, vä Ya b, vä Ya bnı
28[30]
Vä hemän demdä sa bildi, kä Özin- arında ı Yu annadan ayrı.
dän uvvet çı mı erdi, pes cem at içindä 36[38]
Vä mescidni ba ını näsinä keldi
her araf a na ar ılab: «Menüm lib sıma vä v ıl anlarnı, vä yı la anlarnı, vä
kim tiygüzdi?» – dedi. besy r z rlı etkänlärni kördi.
29[31]
Vä gerdläri A a aytdılar: «Körür- 37[39]
Vä içerü kirüb anlar a aytdı: «Ne
sin, kä al Seni ısıb dura, vä: “Ma a kim üçün v edüb yı laysız? ız ölgän
tiygüzgän?” – deb neçük deyäsin?» dägüldir, ama b edüb dura».
30[32]
Pes imdi munı amel etkän tunnı 38[40]
Vä a a eh net etdilär. 39Ama hem-
körmägä aylanıb [oylanıb] ba dı. mäsin çı ardu dan so ra, ıznı atasın vä
31[33]
Vä tun or ub, altırıb, özindä anasın vä anı birlä birgä kelgänlärni alub,
âdır boldu ın bilüb, keldi vä, Anı aldına ız yatdu ı cay a kirdi.
tü üb, a ı atını küllısin aytdı. 40[41]
Vä ıznı elin tutıb a a aytdı: « li
32[34]
Vä Ol a a aytdı: «Ey ız! ım nı se- mı», – kä tefsıri budır: «Ey ızcı ız! sa a
ni alâ ılmı dır; selâmet ilän bar vä cef - deyämin, öri dur».
dan if bol». 41[42]
Vä ol s atda ız durı keldi, vä yüriy
33[35]
Vä munı da ı söyläb durdu ında berdi, zır on iki ya ında erdi. Vä bir a ım
mescidni ulu ısından ba ı kelüb: «(Ey ayr n birlä ta accüb etdilär.
a a!) ızı vef t etmi dir, – dedilär. – Anı 42[43]
Pes anlar a at ferm n berdi, kä
üçün st d a ne üçün za met ılasın?» hıç kimsä munı bilmäyä, vä a a a ur a ber-
34[36]
Vä (106) sa bu söylenmi sözni mek buyurdı.
e itdiki s atda mescidni ulu ısına aytdı:
« or ma, tek ı ti d eylä».
Altınçı fa ıl
Pes ol caydan çı ub öz va anına keldi;
[1]
dır bolmadı, ellärin az sır avlarnı üstinä
vä gerdläri Anı artunça bardılar. oyıb anlarnı if etmädän ayrı.
2
Vä sebt küni keldükdä mesciddä ta lım 8[6]
Vä anlarnı ım nsızlı ı üçün ta accüb
etmägä ba ladı; vä köb kimsä e idüb ayr n etdi; vä aryälärni e r fında kezüb ta lım
aldılar, deyär ekän: «Bu nersälär Mu a ne etdi.
yerdän bolmı dır? Vä bu ne ıl ikmet, 9[7]
Pes on iki (hav rı) Özinä o uyıb an-
kä A a berilmi dir, t munı day uvvetli larnı iki-iki göndürmägä ba ladı, vä murd r
amellär Anı elindän âdır bolalar? r lar üstinä anlar a udret berdi.
3
Bu necc r, Meryemni o lı dägül mi? 10[8]
Vä anlar a emir berdi, kä yol üçün
(107) 4Anı arında ları Ya b, vä Y s , hıç nersä almayalar, bir taya dan ayrı: hem
vä Yah d , vä Sim n dägüllär mi? Vä ız kısä, hem n n, hem kısädä a çä aldurmadı;
arında ları munda bizim a ımızda dägül 11[9]
lâkin (ferm n berdi, kä) çaru lar bir-
mi?» 5Vä anlar A a çak etdilär. len kiyinmi bolalar vä kä iki ıl at kiymä-
6[4]
Ama sa anlar a aytdı kä: «Hıç pey- yälär.
amber izzetsiz dägüldir – öz va anında, vä 12[10]
Vä anlar a aytdı: «Her ne üy ä d ıl
öz arıblärini içindä, vä öz üyindä bolmaz- etsä iz, anda alu ız, siz andan ketkänçä.
sa». 13[11]
Vä her kim sizni ab l ılmazsa vä
7[5]
Vä ol cayda hıç uvvetli amel ılur a siznü (sözi izni) e itmäzsä, çün ol cay-

111
., . , 1820

dan ayırub aya ları ız a yapı an tofra nı 25[23]


vä a a nd içdi kä: «Mendän her ne
silkü iz anlarnı ar usına, eh det bolma tiläk etsä , sa a beräyin, ya nı memleketim-
üçün. Sizgä r st deyämin, kä üküm künindä ni yartısına degin».
Sodd m vä m r ol ehirdän r atlı bo- 26[24]
Vä ol tı a çı ub anasına aytdı: «Ne
lalar». tiläk ılayın?» (109) Vä anası a a aytdı:
14[12]
Pes anlar tı arı çı ub va aytdılar, «Ya ya usül ıl uçını ba ın alab eylä».
kä damlar tövbä ılalar; 27[25]
Vä do ru an a ına tizläk birlen
15[13]
vä köb dıvlär çı ardılar, vä besy r kirüb: « stäb duramın, kä Ya ya usül ıl-
sır avlar a ya ya dılar, vä anlarnı if et- uçını ba ın bir aba üstindä ma a tizläk
dilär. birlen beräsin», – deb alab etdi.
16[14]
Vä Hır des an Anı a ında aber 28[26]
Vä an yetçä ay ulı boldı, ama
e itdi, zır kä Anı ısmi (108) me h r bolmı ndı üçün vä anı birlä birgä oltır anlarnı
erdi, vä dedi kä: «Ya ya usül ıl uçı mür- rı üçün andan açma istämädi.
deg ndan tirilmi dir, zır kä uvvetli amel- 29[27]
Vä ol s at an bir cellâd göndürüb
lär andan âdır bolınmı lardır». ba ın keltirmek buyurdı.
17[15]
Vä ayrılar dedilär, kä ly sdır; vä [28]
Vä barub zind nda ba ın kesüb aldı,
ba ı dedilär, kä pey amberdir ya pey am- 30
vä ba ın bir aba üstindä keltirib anı ız a
berlärni birisi kibidir. berdi, vä ız anı anasına berdi.
[16]
Ama Hır des e itdükindän so ra dedi 31[29]
Vä anı gerdläri munı e itdüklä-
kä: «Bu Ya yadır, kä ba ın men kesdüm; ol rindän so ra kelüb bedenin alub anı bir gûr
mürdeg ndan tirilmi dir». içinä defin etdilär.
18[17]
Zır Hır des göndürib Ya yanı tut- 32[30]
Vä hav rılär sa a ına cem bolıb
durdı vä anı zind nda ba latdı öz arında ı küllısin: hem ne adar amel ıldu ların,
Fılıbosnı tunı Hır diy nı rı üçün, hem ne adar ta lım etdüklärin A a aber
zır kä anı nikâ birlä almı erdi. berdilär.
19[18]
Vä (bu sebebdän) Ya ya Hır des ä 33[31]
Pes anlar a aytdı: «Siz tenh üzrä
demi erdi kä: «Seni arında ı nı tunın bir alvet yer ä kelü iz vä azra fer at
alma sa a elâl dägüldir». ılu ız», – zır kä köb kelüb ketkänlär bar
20[19]
Anı üçün Hır diy a a du manlı erdi, vä ta am a ur a va ıt tabmadılar.
ılab anı atil etmek hladı, ama dır dä- 34[32]
Vä bir yaban mekân a ke tı birlä
gül erdi. ma fıçä ketdilär.
21[20]
Zır kä Hır des Ya yadan or dı, 35[33]
Vä al anlarnı kedür ekän kördilär,
anı üçün kä anı r st vä uddıs dam bilmi vä besy r kimsälär Anı tanıb, hemeki ehir-
erdi, vä a a ıltif t ılur erdi; vä anı sözin lärdän Ol (boldu ı) cay a yaya birlen se-
e idüb köb nersä amel ılur erdi, vä d kirtdilär, vä anlardan ozub Anı a ına kel-
birlen a a dä lür [d l r] erdi. dilär.
22[21]
Vä yara ı kün keldükdä Hır des 36[34]
Vä sa çı ub besy r al kördi vä
tevellıd künindä emirlärinä, vä le ker ba - anlarnı üçün tera um etdi, zır kä çob n
larına, vä Celıl ulu larına iy fet etdi; bolma an oylar kibi erdilär, vä anlar a köb
23[22]
vä ol Hır diy nı ızı içerü kirüb nersä ta lım etdi.
ra etdi, vä Hır des ä vä anı birlen birgä 37[35]
Vä köb s at keçdükdän so ra -
oltır anlar a keldi; 24pes an ız a gerdläri A a kelüb (110) dedilär kä: «Bu bir
aytdı: «Her ne istäsä , mendän alab eylä, a r mekândır, vä köb zam n keçmi dir, –
vä sa a beräyin», – 38[36]
al a ru at buyur, kä e r fdaki

112
, . , 1666

avıllar a barub özlärinä n n satıb alalar, zır keçäni dörtinçi nevbetinä ya ın bol anda
kä a ur a anlarda hıç nersä yo dır». Ol anlar a keldi, de iz üstindä yürür ekän,
39[37]
Vä anlar a cev b berüb aytdı: «Siz vä anlardan ozmak (111) ekilli etdi.
anlar a yemek berü iz». 40Vä anlar A a ayt- 52[49]
Vä anlar Anı de izni üstindä yürür
dılar: «Biz barub iki yüz din rlı adar n n ekän kördüklärindän so ra bir ret kördilär
satıb alub anlar a yemägä beräli mı?» deb [dyt] ıy s etdilär vä fery d etdilär.
41[38]
Vä Ol anlar a aytdı: «Ne adar n n- 54[50]
Vä hemä Anı kördilär vä mu arib
ları ız bardır? barub körü iz. 42Vä bildük- boldılar. Pes ol dem anlar birlä söyläb
lärdän so ra: «Be n n vä iki balı bar», – anlar a aytdı: « ti dlı bolu ız; Ménim,
dedilär. or ma ız».
43[39]
Vä küllısin bölük bölük üzrä ye il ot 55[51]
Vä kemi ä mi üb anlarnı a ına
üstinä oltırtma anlar a buyurdı. keldi, vä hav dama etdi. Vä anlar özlärini
44[40]
Vä yüzär vä elli är af af oltırdılar. içindä es bsız at ayr n bolıb ta accüb
45[41]
Pes be n nnı vä iki balı nı alub s- etdilär,
m n a na ar ılab bereketlädi vä paralab 56[52]
zır n n mu cizäsi üçün y d etmä-
gerdlärinä berdi, t anlarnı aldına oya- dilär, anı üçün kä anlarnı kö ili [k ılın]
lar; vä iki balı nı küllısinä böldi [bölädi]. at erdi.
46[42]
Vä küllısi yeyüb to boldılar. 57[53]
Pes arı ya a a keçüb Cennis ret ze-
47[43]
Vä on iki tolu sebed n n vä balı mıninä eri dilär vä de iz ken räsinä ya la -
uva larından aldılar. dılar.
48[44]
Vä yegänlär be mi adar er erdi. 58[54]
Vä çün ke tıdän çı ub, ol dem al
49[45]
Vä ol dem gerdlärinä küç etdi, kä Anı tanıdılar,
bir kemi ä mi üb arı araf a keçälär, y anı 59[55]
vä anlar ol vil yetni tögäräkinä se-
Beyt ayda a degin, va tı kä Özi cem atnı kirdib sır av bol anlarnı dö äklär üstindä
tl ıla. keltirmägä ba ladılar anda bar erdükin e it-
50[46]
Pes anlar a ru at buyurdu ından dükläri yer ä.
so ra bir ta a çı dı du ılur a. 60[56]
Vä her ne yerdä avıllar a ya ehir-
51[47]
Vä m keldükdä kemi de izni lär ä kirmi esä, rencılärni bazar yerlärindä
ortasında erdi, vä Özi tenh bolıb uruda oydılar vä Andan ıstid etdilär, kä tek
erdi. Anı lib sı etäkinä tiyälär, vä her ne adar
52[48]
Vä anlarnı küç birlen kemi’yi yüritib A a tiygänlär esä, if boldılar.
kördi, zır kä hav anlar a mu lif erdi; pes
Yedinçi fa ıl
[1]
Ol zam nda Ferısılär vä Yer alımdän 3[4]
vä eger bazardan kelsälär, yuvmadu -
kelgän yazuçılardan ba ı Anı a ına cem ça yemäzlär. Vä köb ayrı resim bardır,
boldılar; kä tutma abıl ılmı lardır: unlar içindä
2
vä anlar gerdlärini ba ın yuvınma- piy lälär, vä ade lär, vä azanlar, vä ofa-
gan ellär birlä, ya nı ah retsiz birlä n n larnı yuvma lı ı bardır.
yeyür ekän kördüklärindän so ra anlar a 4[5]
Pes Ferısılär vä yazuçılar A a sorab:
ar u melâmet etdilär; «Seni gerdläri artlarnı resimlärinä
[3]
zır kä Ferısılär vä küllı Yah dılär el- muv fı ne üçün amel etmäzlär, zır yuvın-
lärin köb kerä yuvmadu ça yemäzlär, (112) magan ellär ilän n n yeyürlär?» – dedilär.
artlarnı sebtin tutur ekän; 5[6]
Vä cev b berüb anlar a dedi kä: «Ey

113
., . , 1820

riy kârlar! E a y pey amber siznü a ı- 18[19]


Anı üçün kä kö il içinä kirmäz,
ızda b ı b r eylädi, kä bulay yazılmı - ama arın içinä, vä aya yolı birlä çı ur, he-
dır: “Bu al duda lar birlen Ma a izzet meki a mlarnı sürür ekän».
berälär, ama anlarnı kö ili Mendän ıra dır, 19[20]
Vä yenä aytdı: « ns ndan çı an
6[7]
ama b ıllı ilän Ma a ib det ılalar, nersä hemän oldır [anıdır], kä ıns n a na-
damlar ükümlärin ta lımlär üçün ögredür cislik ıla.
[ g rd r] ekän”. 20[21]
Zır ıns n kö ilindän fes dlı fikirlär,
7[8]
Zır llahnı emrin terk edüb dam- vä fısı , vä zin , vä atil çı urlar,
larnı resimlärin tutasız, ya nı ade lärni 21[22]
hem ara çılı , vä ama kârlı , vä
vä piy lälärni yuvmasın, vä da ı munlar a er ret, vä ılä, vä ehvet, vä yaman köz, vä
o agan köb ayrı nersälär, kä anlarnı amel küfür, vä tekebbürli vä ma lı , –
ılasız». 22[23]
bu hemä fes dlı nersälär içerüdän
8[9]
Vä anlar a aytdı: «Te rini üküm- çı urlar vä ıns nnı nacis ılurlar».
lärin redd ılab durasız, kä siznü resimlä- 23[24]
Pes ol caydan durub r vä ayd nı
ri izni ıfı ılasız. ser adlarına ketdi; vä bir nä içinä kirdi,
9[10]
Zır Musa aytmı dır kä: “Ata a vä vä hıç bir kimsä bilmäsün deb istädi; ama
ana a izzet eylä”, – vä: “Ata a ya ana a ma fı durur a mümkin dägül erdi.
lâ net söz söylägän helâk bolınsun”. 24[25]
Zır kä bir tun, kä küçik ızı içindä
10[11]
Ama siz deyäsiz kä: “Eger bir ki i bir murd r r bar erdi, e itdi vä kelüb Anı
atasına ya anasına deyärsä, kä her ne menüm aya larını aldına tü di;
m lımdan faydalanmak istäsä , urb ndır, 25[26]
vä ol tun Y n nı erdi vä Sır f -
ya nı hedıyädir, – bir nersä dägüldir”, nıkıyä ehlindän erdi, vä Andan ıstid etdi,
11[12]
vä da ı siz anı oymazsız, kä atasına kä cinnni ızından ı r c ıla.
ya anasına bir nersä amel ıla, 26[27]
Vä (114) sa a a aytdı: «O ılları to
12[13]
hem kelâm-i ud y b ıl ılasız siz- bolma a evvel oy, zır kä o ıllarnı n nın
nü resimläri iz birlä, kä amel ılur a tes- alub itlär ä ta lama ya ı dägüldir».
lım eylädü iz, hem da ı munlar a o agan 27[28]
Vä tun cev b berüb: «Belli, ya
besy r nersälärni ılasız». a ret! ama itlär da ı o ıllarnı n n uva -
13[14]
Pes (113) hemä cem at Öz a ına larından sofra astında yeyürlär», – ayttı.
o udı vä anlar a aytdı: «Keli iz ma a, dä - 28[29]
Vä a a aytdı: «Bu söz üçün bar; cinn
lä iz hem a la ız: ızı dan çı mı dır».
14[15]
damdan tı arıda nersä yo dır, kä 29[30]
Pes tun öz üyinä ruc edüb dıvni
a a kirüb a a n p klik ıla; ama andan tı - çı mı ekän vä ızın tö äk üstindä yatmı
karı çı anlar unlardır, kä damnı n p k ekän tabdı.
ılalar. 30[31]
Vä yenä r vä ayd ser adlarından
15[16]
E itmägä bir kimsäni ula ları bar çı ub Celıl de izinä keldi, Dekapolisni ke-
esä, e itsün!» n rlarını ortasından.
16[17]
Vä çün cem atdan nä içinä kirüb, 31[32]
Pes bir sa ır, kä zeb nı ba lanmı er-
gerdläri masalnı ma n sı üçün Andan di, A a keltirdilär vä Andan ıstid etdilär,
s ’ l etdilär. kä a a elin oya.
17[18]
Vä anlar a aytdı: «Siz da ı olay 32[33]
Pes anı cem atdan bir araf a çı a-
bı-fehim misiz vä a lamaz mısız, kä her ne rub barma ların anı ula ları içinä kirtdi
tı da esä, dam içinä kirüb anı nacis ılur a vä tükürib zeb nına tiydi;
dır dägüldir? 33[34]
vä sm n a na ar edüb ah etdi vä

114
, . , 1666

a a: «Effat !», – aytdı, ya nı: «Açılsun!», ne adar emir ılmı esä, bardu ça köb artı
– degän. me h r etdilär.
34[35]
Vä ol dem ula ları açıldılar vä ze- 36[37]
Vä addan ziy dä ayr n bolıb de-
b n bendısi çe ildi, vä do ru söylädi. dilär kä: «Cemı nersälärni b ılmı dır,
35[36]
Vä anlar a emir berdi, kä hıç bir zır hem sa ırlar a e itmek bermi dir, hem
kimsä ä aber bermäyälär. Ama ol anlar a zeb nsızlarnı söylätmi dir».
Sekizinçi fa ıl
[1]
Vä ol künlärdä cem at bek büyük 14[13]
Vä anlarnı terk ılab yenä kemi ä
ekän, vä a ur a bir nersäsi yo ekän, sa - mi üb arı araf a keçdi.
gerdlärin Öz (115) a ına o udı 2vä anlar a 15[14]
Vä gerdlär n n alma unutdılar, vä
aytdı: kemidä bir n ndan ayrı anlarda yo erdi.
[2]
«Cem at üçün tera um ılamın, zır 16[15]
Vä anlar a emir berüb: «Körü iz, –
kä üç kün Menüm a ımda almı lardır, vä dedi, – kä Ferısılärni am rından vä Hır -
a ur a bir nersä anlarda yo dır. desni am rından sa ınıb durasız».
3
Vä eger anlarnı a msız yebärsem an- 17[16]
Vä anlar bir biri (116) ilän söylä ib:
larnı üylärinä, yolda a ıf bolurlar, zır kä «Bizdä n n bolmadu ı üçün munı aytdı», –
ba ı ıra dan keldilär». dedilär.
4
Vä gerdläri A a cev b berüb: «Bir 18[17]
Pes sa munı bilüb anlar a aytdı: «Ne
kimsä munlarnı n ndan to ılur a bu a r üçün söylä ib durasız n n sizdä bolmadu ı
yerdä andan mümkin bola?» – dedilär. üçün? 19Ey , hen z a lamaz mısız hem fe-
5
Vä anlar a sorab: «Ne adar n nı ız himlämäz misiz? albi iz da ı at mıdır?
bar?» – dedi. Vä anlar: «Yedi», – dedilär. 20[18]
Közli bolıb körmäz misiz? vä ula lı
6
Pes al a zemın üstinä oltırma bu- bolıb e itmäz misiz? vä y d etmäz misiz?
yurdı, vä yedi n nnı alub ükür etdi, vä pa- 21[19]
Be n nnı be mi ä paraladu ım
ralab gerdlärinä berdi, kä anlarnı aldına va ıtda al an uva lardan neçä tolu aba
oya; vä al nı aldına oydılar. kötärüb aldu ız?» 22A a: «On iki», – dedilär.
7
Vä azra küçik balı ları bar erdi; vä 23[20]
«Vä dört mi ä yedi n nnı parala-
anlarnı bereketläb anlarnı aldına oyma du ım va ıtda al an uva lardan neçä tolu
buyurdı. aba kötärib aldu ız?» – dedi. 24Anlar:
8
Vä yedilär, vä to boldılar; vä art an pa- «Yedi», – dedilär.
ralardan yedi aba adar cem edüb aldılar. [21]
Vä anlar a aytdı: «Pes neçä a lamaz-
9
Vä a m yegänlär dört mi adar erdi. sız?»
Pes anlar a ketmek ru at buyurdı. 25[22]
Vä Beyt ayd a keldi; vä anlar A a
10
Vä ol s atda gerdläri birlä bir kemi ä bir közsiz keltirib Andan ıstid etdilär, kä
mi üb D lm n araflarına keldi. A a tiygüzä.
11
Vä Ferısılär çı ub Anı ilän sora ma a 26[23]
Pes közsizni elin tutıb anı avıldan
ba ladılar, sm ndan bir yet Andan alab tı arı iletdi vä közlärinä tükürib vä elin a a
ılab, A a ımti n ılur ekän. oydu ından so ra: «Eger bir nersä körür
12
Vä c nında terän ah edüb aytdı: «Bu misin?» – deb a a s ’ l etdi.
aba a yet ne üçün alab ıla? 13Sizgä 27[24]
Vä közsiz yu aru ba ub: «Dera tlar-
r st deyämin, kä bu aba a a hıç bir yet day damlar yürür ekän körämin», – dedi.
berilmäz». 28[25]
Andan so ra yenä ellärin anı közlä-

115
., . , 1820

rinä tiygüzdi vä anı yu aru ba durdı, vä 35[32]


Vä bu söz kârâ söylädi. Vä Pe ros
yenä a ı bolıb küllısin kârâ kördi. Anı alub A a a n ılmaga ba ladı.
29[26]
Vä üyinä göndürdi, a a deyär ekän 36[33]
Vä gerdlärinä ba ıb Pe ros a azar-
kä: «Hem ehirci äz ä kirmä, hem ehirci- lab: «Artuma ket, ey ey n! – dedi, – zır
äzdä bir kimsä ä aber bermä». kä Te rini nersälärinä mur d etmäzsin, lâ-
30[27]
Vä sa vä gerdläri ays riyä-yi kin damlarnı nersälärinä».
Fılıbos ehirci äzinä çı dılar. Vä yolda - 37[34]
Pes al nı gerdläri ilän öz a ına
gerdlärinä s ’ l ılab anlar a aytdı: « dam- o uyıb anlar a aytdı: «Her kim menüm ar-
lar Ma a dedükläri kimdir?» tumça kelmek istäsä, öz nefsinä ınkâr ılsun
31[28]
Vä anlar cev b berüb: «Ya ya usül vä alıbin alub artumça kelsün.
ıl uçı, vä ba ı – (117) ly s, vä ba ı – 38[35]
Zır her kim nefsin alâ etmek is-
pey amberlärni birisi deyälär». täsä, anı yi ıla, ama her kim Menüm
32[29]
Ol anlar a aytdı: «Ama siz Ma a rım üçün vä ncil üçün nefsin yo etsä,
dedüki iz kimdir?» Vä Pe ros cev b berüb ol anı alâ ılur.
A a aytdı: «Sen Mesı sin». 39[36]
ns n a ne fayda bola, bütün düny nı
33[30]
Pes anlar a emir etdi, kä hıç bir kim- azanıb, öz c nın yo etsä?
sä ä Anı a ında söylämäyälär. 40[37]
Ya ne nersä ala tırıb berä c nı üçün?
34[31]
Vä anlar a ögretmägä ba ladı, deyär 41[38]
Anı üçün her kim Mendän vä Me-
ekän kä: « nsan O lı köb za met çekmek, vä nüm sözlärimdän acil bolursa bu zin lı vä
ey lärdän, vä ulu ım mlardan, vä yazuçı- gün hlı nesil içindä, bn-i nsan da ı andan
lardan redd bolınma , vä ölüm çekmek vä acil bolur, açan Atasını celâletindä kelsä
üç kündän so ra tirilmek v cib erdi». mu addes meleklär ilän».
(118) To uzınçı fa ıl
[1]
Pes anlar a aytdı: «Sizgä r st deyä- 6
Zır ne söylädükin bilmädi, zır kä
min, kä munda dur anlarnı ba ı bardır, kä yetçä or dılar.
ölüm tatmazlar anlar Te rini Memleketin 7
(Bu va ıtda) anlar a s ’yä ekän bir bu-
udret ilän kelmi ekän körmägänçä». lut boldı, vä bulutdan bir v z çı ub: «Bu
2
Vä altı kündän so ra sa Pe rosnı, vä Menüm ma b b O lımdır; A a dä lä iz»,
Ya bnı, vä Yu ann y’ı özi birlä alub yal- – dedi.
ızça bir ulu ta a iletdi vä anlarnı u - 8
Vä tizläk birlä her araf a ba ıb hıç
rında tebdıl retli boldı. bir kimsä da ı körmädilär, bir sadan ayrı
3
Vä lib sı [lib sın] yaldırmı boldı, bek özlärini birlä birgäçä.
a , ar kibi erdi, ol adarça, kä zemın r yın- 9
Vä ta dan endüklärindä anlar a emir
da hıç bir a ardıçı anı kibi a ılur a dır etdi, kä kördükläri nersälärni bir kimsä ä
dägüldir. aber bermäyälär, t bn-i nsan mürdeg n-
4
Vä ly s vä Musa anlar a körindi; vä sa dan dura.
ilän söylä ib durdılar. 10
Vä ol sözni özlärindä sa ladılar: «Mür-
[5]
Pes Pe ros cev b berüb sa a aytdı: deg ndan durma nedir?» – deb bir biri bir-
«Rabbı! bu cayda boldu ımız nıkûdir; ey , lä sora ıb durdılar.
ru at buyur, kä munda üç ç dır uralı : 11
Vä A a s ’ l edüb aytdılar: «Yazuçılar
birisi Sen üçün, vä birisi Musa üçün, vä ne üçün deyälär, kä ly s evvel kelsä keräk?»
birisi ly s üçün». 12
Anlar a cev b berüb aytdı kä: (119)
« ly s, elbetdä, evvel kelür vä her nersäni

116
, . , 1666

yenä öz yerinä ketürür; vä bn-i nsan a - 24[25]


Vä sa çün körüb, kä al yügürib
ında neçä yazılmı esä, kä besy r za met keldilär, n p k r a azarlayıb a a: «Ey til-
çekä vä rlana. siz sa ır r ! – dedi, – men sa a emir ıla-
13
Ama sizgä deyämin, kä ly s, elbetdä, mın, andan çı vä yenä içinä kirmä».
kelmi dir, hem, neçä hlamı lar esä, a a 25[26]
Pes fery d ılab anı köb yırtıb andan
ılmı lardır, (ya nı) anı a ında yazıl- çı dı; vä (o lan) ölgändäy boldı, ol adarça,
mı a körä». kä köb kimsälär dedilär, kä ölgändir.
14
Vä gerdlärinä çün kelüb anlarnı tö- 26[27]
Ama sa anı elin tutıb anı aya larına
gäräkindä bir büyük cem at kâtibılär ilän dur uzdı, vä öri durdı.
s ’ llä är ekän kördi. 27[28]
Vä nä ä d ıl etkändän so ra -
15
Ol s at küll al Anı körüb müte ayyir gerdläri A a ma fıçä sorab: «Biz anı çı-
aldılar, vä A a yügürüb A a selâm berdi- arma a ne üçün dır bolmadu ?» – de-
lär. dilär.
[16]
Pes kâtibılär ä sorab: «Anlar birlä ne 28[29]
Vä anlar a aytdı: «Bu türli bir vecih
s ’ llä ib durasız?» – dedi. birlä çı armazlar, du vä r zä ilän bolmaz-
16[17]
Vä cem atdan bir kimsä cev b be- sa».
rüb aytdı: «Ey st d! o lımnı, kä anda bir 29[30]
Pes ol caydan ayrılıb Celıldän keçdi-
tilsiz r ı bardır, sa a keltirdim: lär; vä istämädi, kä bir kimsä Anı tanıya.
17[18]
vä her ne yer ä anı iletsä, anı yırtıb 30[31]
Vä gerdlärinä ö redib anlar a ayt-
dura, vä köbürür, vä ti läri birlen ti länib dı: « bn-i ns n damlarnı ellärinä teslım
dura, vä uru bola. Vä gerdläri ä söylä- bolınmı dır, vä anlar anı öldürälär, vä öldür-
dim, kä anı andan çı aralar, ama dır bol- dükindän so ra üçinçi kündä yenä tiri dura-
madılar». ca dır».
18[19]
Vä a a cev b berüb aytdı: «Ey ım n- 31[32]
Ama anlar ol sözni fehimlämädilär,
sız nesil! neçä zam n a degin siznü a ı- vä A a sorama dan or dılar.
ızda bolayın? neçä zam n a degin sizgä 32[33]
Vä Kefern m a keldi; vä üydä bo-
abır ılayın? Anı Menüm a ıma keltirü- lıb anlar a s ’ l ılab: «Yolda özü iz ara-
iz». sında ne söylä ib durdu ız?» – dedi.
19[20]
Vä anı A a keltirdilär. Vä sa anı 33[34]
Ama anlar söylämäy aldılar, zır kä
kördükindän so ra ol dem r anı yırtdı, vä yolda: «E ulu kim?» – deb bir biri ilän
yer ä tü üb avnab köbürdi. söylä dilär.
20[21]
Vä atasına s ’ l edüb: «Neçä zam n 34[35]
Pes oltırıb vä on iki o uyıb anlar a
bar, kä bu mara a a bolmı dır?» – dedi. Vä aytdı: «Eger bir kimsä ba bolma hlasa,
ol aytdı: «Kiçiklikindän berü; (121) hemäni so kisi vä dimi bola».
21[22]
vä köb kerä anı hem ate ä, hem 35[36]
Vä bir o lancı az alub anı ortalarına
suvlar a ta ladı anı helâk ılma üçün; ama dur uzdı vä anı uça layıb anlar a aytdı:
eger sen bir nersäni amel ılur a tuv n [37]
«Her kim munı day o lancı azlarnı
esä , bizgä tera um buyurıb yardum eylä». birisin Menüm ısmimdä ab l etsä, Meni
22[23]
sa a a aytdı: «Eger ım n kedürmek ab l edür; vä her kim Meni ab l etsä,
dır esä , (120) m ’min ä her nersä müm- Meni ab l etmäz, ama Meni rs l etkänni
kindir». ab l edür».
23[24]
Vä ol s at o lannı atası [anası] fer- 36[38]
Vä Yu anna A a cev b berüb: «Ey
y d ılab köz ya ları ilän: «Ey A a! i ana- st d! – dedi, – Seni ısmi birlä dıvlär çı-
mın, – dedi. – anmadu ıma yardum ıl». ar an bir kimsäni kördük, ama bizgä t bi

117
., . , 1820

bolmadı; vä bizgä t bi bolma an üçün a a 42[44]


ol cay a, kä anlarnı urdı ölmäz vä
man ıldu ». ate sönmäz.
37[39]
sa aytdı: «A a man ılma ız, zır 43[45]
Vä eger aya ı sa a ayıb ketürsä,
kä bir kimsä yo dır, kä Menüm ısmim ilän anı kes: sa a ay t a a sa bolıb kirmek
mu cizä amel edür, vä da ı ye illik birlä tam söndürilmäz ate inä iki aya lı bolıb
Menüm a ımda fen söylür. bra ılma dan bra dır,
38[40]
Zır kä bizgä mu lif bolma an bi- 44[46]
ol cay a, kä anlarnı urdı ölmäz vä
zim arafımızdadır. ate (122) sönmäz.
39[41]
Zır her kim sizgä bir ade suv içür- 45[47]
Vä eger közü sa a ayıb ketürsä, anı
sä Menüm ısmimdä, Mesı ni ki boldu ı ız çı ar: sa a bir közli bolıb Te rini Memle-
sebebindän, sizgä r st deyämin, kä ücretin ketinä kirmek iki közli bolıb tam ate inä
yi etmäz. bra ılma dan bra dır,
40[42]
Vä her kim Ma a ım n kedürgän 46[48]
ol cay a, kä anlarnı urdı ölmäz vä
küçikni birisinä ayıb edürsä, a a b bo- ate sönmäz.
lur erdi, eger bir degirmän ta ı moynını 47[49]
Zır her kimsä ate birlä tuzlanur, vä
tögäräkinä asılsa vä özi de iz ä bra ılsa. her urb n tuz birlä tuzlanur.
41[43]
Pes eger elü sa a ayıb ketürsä, anı 48[50]
Tuz nıkdir; ama eger tuz tuzlı a mı
kes, zır sa a ay t a elsiz bolıb kirmek iki fes d bolınsa, ne nersä ilän anı (da ı) tatlan-
elli bolıb cehennem ä söndürilmäz ate ä durasız? ( mdi) özü izdä tuzlı bolu ız, vä
ketmekdän bra dır, bir biri iz birlä yara ıb duru ız».
Onınçı fa ıl
[1]
Pes ol caydan durub Yah dıyet ser- 10[9]
Pes imdi ud y o du ın dam hıç
adlarına keldi, Ordan arı ya adan. Vä ce- ayırmasun».
m atlar Anı a ına cem etdilär, 2vä Ol Öz 11[10]
Vä nädä gerdläri mundan A a
detinçä anlar a yenä ta lım etdi. yenä (123) soradılar.
3[2]
Pes Ferısılär A a ımti n ılab A a 12[11]
Vä anlar a aytdı: «Her kim tunına
sorab dedilär kä: «Er tun a al bermek al bersä vä ayrı a üylensä, ol tunnı
c yiz mi?» ar usına zin edür;
4[3]
Vä cev b berüb anlar a aytdı: «Musa 13[12]
vä eger tun erinä al bersä vä
sizgä ne emir etdi?» ayrı a üylensä, zin ılur».
5[4]
Anlar aytdılar: « al a ın yazur a 14[13]
Pes ol va ıt A a o lancı azlar kel-
vä anı bo atma a üküm etdi». tirdilär, kä anlar a tiygüzä, vä gerdläri ke-
6[5]
Vä sa cev b berüb anlar a aytdı: türgänlärni man etdilär.
«Yüräkläri izni at lı ı üçün bu ükümni 15[14]
Ama sa munı körüb n boldı vä
[ ükmi] sizgä yazdı. anlar a aytdı: «O lancı azlarnı ma a ke-
7[6]
Ama yaratma nı ıbtid sından ud y lürgä oyı ız vä anlarnı man ılma ız, zır
anlarnı er vä di i ıldı. kä Memleket-i ud y unlarday bol anlar-
8[7]
Bu sebebdän ıns n atasın vä anasın dandır.
oyıb 16[15]
Sizgä r st deyämin, kä her kim
[8]
tunına yapı ur, 9vä ikisi bir ten bolur- Memleket-i ud y o lancı azday ab l
lar, anı üçün kä anlar iki dägüldir, ama bir ılmazsa, a a her kez kirmäz».
tendir. 17[16]
Pes anlarnı uça layıb anlar a el
oydı vä anlar üçün ayır du etdi.

118
, . , 1666

18[17]
Vä yol a çı du ından so ra bir kim- min, kä her kim, kä nä, ya er arında lar,
sä Anı a ına sekirdib tizinä tü di vä A a ya ız arında lar, ya ata, ya ana, ya tun,
s ’ l etdi, deyär ekän: «Ey b st d! ne ya evlâd, ya yurtlar Menüm üçün vä ncil
fi il ılayın, kä d yım tirilik ä v ris bola- üçün terk ıl an yo dır,
yın?» [30]
kä ekn n, bu zam nda yüz mertebä -
19[18]
Vä sa a a aytdı: «Ma a ne üçün b nälär, vä er arında lar, vä ız arında lar, vä
deyäsin? b hıç yo dır, bir bolmazsa, kä analar, vä o ıllar, vä yurtlar almaz, u bat
ud ydır. ilän, vä kelür ceh nda ebedı ay t ala.
[19]
ükümlärni biläsin: 20zin ılmayasın, 31
Ama köb evvelkilär ır bolurlar, vä
öldürmäyäsin, o urlamayasın, yalan eh det ırlar evvelki bolurlar».
bermäyäsin, cebirlik etmäyäsin, ata nı vä 32
Vä yolda erdilär, Yer alım ä yu aru
ana nı ürmetli kör». barur ekän, vä sa anlarnı r y aldında yüri-
21[20]
Vä ol cev b berüb A a aytdı: «Ey di, vä ayr n boldılar vä artunça yürüb ayıf
st d! munlarnı küllısin yigit boldu ımdan etdilär. 33Pes on ikini yenä alub Özinä v i
berü ıfı etdüm». bolaca nersälärni anlar a aber etmägä
22[21]
Vä sa a a na ar edüb anı süydi vä ba ladı, deyär (125) ekän:
a a aytdı: «Bir nersä sa a b ı almı dır: ba- [33]
«Ba , Yer alım ä baravız, vä bn-i
rub ne adar sendä bar esä, sat vä fa rlar a nsan ulu ım mlar a vä yazuçılar a teslım
ısmet eylä, vä sm nda azınäli bolasın, vä bolınur, vä Anı ab yıl a teslım ılurlar,
kelüb alıbni kötärib Ma a t bi bol». 34
vä A a mas aralı ılurlar, vä Anı
23[22]
Pes bu söz üçün (124) ay ulı boldı amçılurlar, vä tükürürlär, vä Anı öldürür-
vä amgın bolıb ketdi, zır kä anda emv l lär, vä üçinçi kündä yenä tiri durur».
köb bar erdi. 35
Pes Zebedıni (iki) o lı, ya nı Ya b
24[23]
Vä sa her araf a na ar edüb gerd- vä Yu anna a a kelüb: «Ey st d! – dedilär,
lärinä aytdı: «M llı bol anlar neçä küç birlä – biz istäymiz, kä biz Sendän her ne s ’ l
ud y Memleketinä kirürlär!» etsäk, anı bizim üçün amel ılasın».
25[24]
Vä gerdlär Anı sözlärinä ayr n 36
Vä anlar a aytdı: «Ne istäysiz, kä Men
aldılar. Ama sa yenä cev b berüb anlar a siznü üçün ılayın?»
aytdı: «Ey o ıllar! Emv l a ı tim d ıl an- [37]
Anlar A a aytdılar: «Buyur bizgä, kä
lar a ud y Memleketinä kirmek neçä küç- birimiz r stı da vä birimiz solı da oltıravız
dir! seni celâleti dä.
26[25]
Devä ignä közindän ötmek bay dam [38]
Ama sa anlar a aytdı: «S ’ l ıldu-
ud y Memleketinä kirmekdän s ndır». ı ıznı bilmäysiz. 37Men içecekim ade ni
27[26]
Vä anlar addan ziy dä ayr n bol- içür ä vä yuvınacakım yuvmaklık ilän yu-
dılar, özlärinä deyär ekän: «Kim da ı alâ vınma a dır mısız?»
bolma a dırdır?» 38[39]
Vä anlar a a: «Biz dırız», – dedilär.
28[27]
Vä sa anlar a ba ıb: « dam a ında Pes sa anlar a aytdı: «Elbetdä, Men içece-
bolmaz, – dedi, – ama llah a ında olay kim ade dän içürsiz, vä Men yuvınacakım
dägül, zır kä ud y u rında her nersä yuvmaklık birlä yuvınursız;
mümkindir». 39[40]
ama r stımda vä solımda oltırma
29[28]
Vä Pe ros a a demägä ba ladı kä: bermäsi Menimki dägüldir, lâkin her kim ä
«Ba , – (dedi), – biz küll nersälärni terk ırlanmı esä, anlar a berilä».
ılab Sa a t bi boldu ». 40[41]
Vä al an on gerd (munı) e idüb
30[29]
Pes sa cev b berüb: «Sizgä r st deyä-

119
., . , 1820

Ya bdan vä Yu annadan bek açuvlanma- so ra fery d ılur a ba ladı, deyär ekän:


ga ba ladılar. «Ey sa! bn-i D vud! ma a tera um
41[42]
Ama sa anlarnı o uyıb anlar a ayt- ferm ».
dı: «Siz bilürsiz, kä ab yılnı hları an- 47[48]
Vä köb kimsälär A a man etdilär,
lar a ta akküm ılalar, vä anlarnı ulu ları kä söylämäy ala. Ama ol besy r ziy däçä
anlar a sal anat ılalar. fery d ılab: «Ey bn-i D vud! ma a te-
42[43]
Ama siznü içi izdä olay bolmaz, ra um buyur».
lâkin her kim siznü içi izdä ulu bolma 48[49]
Vä sa tava uf edüb anı o uma
istäsä, dimi iz bola; ferm n etdi. Pes anlar k r bol an a ça ırıb
43[44]
vä sizdän her kim ba bolma h- dedilär: «Tevekkül ıl vä öri dur, ba , seni
lasa, hemäni ulâmı bola. o ub dura».
44[45]
Zır kä (126) bn-i nsan da ı ıdmet 49[50]
Vä ol lib sın ta lab öri durdı vä sa
alur a kelmädi, lâkin ıdmet ılur a vä a ına keldi.
besy r kimsälär üçün c nın fed ılur a 50[51]
Vä sa cev b berüb a a aytdı: «Ne
(keldi)». istürsin, kä Men sa a amel ılayın?»
45[46]
Pes Erı a keldilär. Vä gerdläri 51[52]
Vä k r A a aytdı: «Rabbı! istäymin,
ilän vä bir ulu cem at ilän Erı dan çı - kä köräyin».
du da k r Bar ım os, ya nı ıbn-i ım , yol 52[53]
sa a a aytdı: «Bar, ım nı seni alâ
arafında oltırıb tilänçilik ılur erdi. etmi dir». Vä hemän dem kördi vä yolda
46[47]
Vä N ıratlı sa erdükin e itdükindän sanı artunça yüridi.
On birinçi fa ıl
[1]
Vä çün Yer alım ä ya ın kelüb, ya - dilär, vä ayrılar dera tlardan dallar kesüb
nı Zeyt nlär ta ı a ında, Beytf cı ä vä yolda çaçdılar.
Beyt any a degin, gerdlärdän iki kimsä 9
Vä aldınça yüri änlär vä artunça yüri-
göndürdi änlär fery d ılab: «H ann ! ud ynı
2
vä anlar a dedi kä: « ar u ızdaki avıl- ısmindä Kelgän müb rekdir! – dedilär. –
a baru ız; vä a a kirdüki iz s atda bir tay 10
Müb rekdir atamız D vudnı memle-
ba lanmı tabursız, kä üstindä hıç dam ol- keti, kä Rabb ısmindä kelä! H ann e
tırmı dägül; anı çe ib (127) keltirü iz. a lâda!»
3
Vä eger bir kimsä sizgä: “Ne üçün munı 11
Vä sa Yer alım ä kelüb c mi içinä
ılab durasız?” – desä, deyü üz, kä Cen b a kirdi; vä her arafda küll nersälär ä na ar et-
mu t cdır; vä ol s at bu yer ä göndürür». di; 12vä m boldu da Beyt any a çı dı
4
Vä anlar bardılar vä apu a ında tı a- on iki gerd ilän.
rafda iki yol a zında taynı ba lanmı bolıb 13[12]
Vä ab da Beyt any dan çı du la-
tabdılar, vä anı çe ib durdılar. rından so ra aç erdi;
5
Vä ol yerdä dur anlardan ba ı anlar a 14[13]
vä bir yafra lı ıncır dera t ıra dan
aytdılar: «Ne üçün taynı çe ib durasız?» körüb a a eri di, kä yed bir nersä anda ta-
6
Vä sa anlar a emir ıldıkı kibi anlar a bur; vä hıç nersä tabmadı yafra lardan ay-
aytdılar; ol zam n anlarnı oydılar. rı, zır kä ıncır zam nı bolmadı.
7
Pes taynı sa a ına keltirdilär vä kiyim- 15[14]
Pes sa cev b berüb a a aytdı: «Mun-
lärin tay üstinä saldılar; vä sa a a mi di. dan so ra sendän bir kimsä meyvä yemäsün
8
Vä besy r al kiyimlärin yolda tö ä- me güçä!» Vä gerdläri munı e itdilär.
16[15]
Pes Yer alım ä keldilär. Vä sa

120
, . , 1666

(128) c mi ä kirdi, vä c mi dä sat anlarnı 26[25]


Vä açan du ılab dursa ız, eger
vä satıb al anlarnı çı arma a ba ladı, vä bir kimsä ä ar u bir nersä iz bar esä, afuv
a çä ala tır anlarnı ta taların vä keb ter ılu ız, t sm nda bol an Ata ız siznü
sat anlarnı ıskemlälärin a tardı; a ları ıznı sizgä afuv ıla.
17[16]
vä hıç ru at bermädi, kä bir kimsä 27[26]
Ama eger siz afuv etmäzsä iz, hem
c mi dän bir arf keçirüb iletä. sm nda (129) bol an Ata ız siznü a la-
18[17]
Vä ta lım etdi, deyär ekän kä: «Yazıl- rı ıznı afuv etmäz».
mı dägül mi kä: “Menüm üyim du näsi 28[27]
Vä yenä Yer alım ä keldilär. Vä
ısimli bolaca dır hemä ayfalar üçün”, – c mi içindä yüridükindä ulu ım mlar, vä
ama siz anı o urlar a ma ra ıldu ız». yazuçılar, vä ey lär Anı a ına keldilär
19[18]
Vä yazuçılar vä ulu ım mlar munı [28]
vä A a aytdılar: «Ey , bu nersälärni ne
e itdilär vä fur at izlädilär, kä Anı helâk udret ilän amel ılasın? vä Sa a bu ud-
ılalar, zır kä Andan or dılar, anı üçün retni kim berdi, kä bu i lärni amel ılasın?»
kä küll al Anı ta lıminä ayr n aldılar. 29
sa cev b berüb anlar a aytdı: «Men
20[19]
Vä m boldu da ehirdän tı a da ı sizdän bir s ’ l sorayın, vä Ma a cev b
çı dı. berü iz; ol zam nda bu nersälärni ne sal a-
21[20]
Vä ab da keçüb barur ekän ıncır nat birlä amel ıldu ımnı sizgä deyäyin.
dera tnı tam m tamurından urulanmı 30
Ya yanı yuvmaklıkı sm ndan erdi
bolıb kördilär. mi ya damlardan erdi mi, Ma a cev b be-
22[21]
Pes Pe ros anı rına keltirib A a rü iz».
aytdı: «Ya a ret! ba , sen lâ net etdüki 31
Vä özlärini arasında söylä ib: «“ s-
ıncır dera tı urulanmı dır». m ndan erdi”, – desäk, – dedilär, – “Ol
23[22]
Vä sa cev b berüb anlar a aytdı: sebebdän a a ne üçün i anmadu ız?” – bi-
[23]
« ud y a ım n kedürü iz, 24zır siz- zgä deyär;
gä r st deyämin, kä her kim bu ta a: “Sen 32
vä eger: “ damlardan erdi”, – desäk,
oz alab de iz ä bra ılab tü !” – deyärsä al dan or amız, zır kä küll al Ya ya
vä kö ilindä hıç ek etmäzsä, lâkin ım n a pey amber erdi ekän tutdılar».
kedürib dursa, kä dediki nersälär v i bo- 33
Vä anlar cev b berüb sa a: «Bilmäyib
lurlar, her ne deyär esä, a a bolsa keräk. duravız», – dedilär. 34Pes imdi sa cev b be-
25[24]
Anı üçün sizgä deyämin, kä du da rüb anlar a aytdı: «Ne udret ilän bu ner-
her ne alab etsä iz, ı ti d ılu ız, kä ala- sälärni amel ıldu ımnı Men da ı sizgä
sız, vä sizgä berilä. demäm».
On ikinçi fa ıl
[1]
Pes masallar ilän söylämägä ba ladı 3
Vä anlar anı (130) tutıb urdılar vä bo
kä: «Bir ki i bir t kest n dikdi, vä e r fına bolıb anı yeberdilär.
çet oydı, vä ar b näsi üçün cay azdı, vä 4
Vä yenä anlar a bir ayrı mülâzım gön-
bir min rä [man arä] im ret etdi, vä b - dürdi; vä a a ta atıb ba ın yaralı etdilär vä
b nlar a teslım ılab bir ayrı memleket ä anı sökilmi yeberdilär.
ketdi. 5
Vä yenä bir da ı göndürdi; vä anı öl-
2
Vä meyvä va tı boldu da b b nlar a dürdilär; vä da ı köb gayrılar – ba ın urur
bir mülâzım göndürdi, kä a a t kest nnı ekän vä ba ın öldürür ekän.
yemi lärindän berälär. 6
Vä anda bir o ıl bar erdi, kä anı ma -
b b erdi, ol sebebdän anı da ı anlar a e

121
., . , 1820

so ra ırs l etdi, deyär ekän kä: “O lıma alsa, vä evlâdı anda yo esä, pes arında ı
ıkr m ılurlar”. anı tunın ala vä arında ına nesil opara.
7
Ama ol b b nlar özlär içindä dedilär 20
olay ekän yedi arında bar erdi, vä
kä: “Ey , bu v risdir; kelü iz, anı öldürälik, ulu bir tun aldı, vä vef t ıldu ında an-
vä mır sı bizimki bola”. dan nesil almadı.
8
Pes anı tutıb öldürdilär vä t kest ndan 21
Vä ikinçi anı üylendürdi, vä vef t etdi,
tı a çı arub ta ladılar. vä andan da ı nesil almadı; vä üçinçi ä
9
Pes imdi t kest n iygäsi ne ılur? olay v i boldı.
10
Belli, kelür vä b b nlarnı helâk ıla, vä [22]
Vä hem yedi anı aldılar, vä nesli anlar-
t kest nnı ayrılar a teslım edür. dan hıç almadı. 22Vä hemädän so ra tun
11[10]
Ey , bu yazunı o umadu ız mı? da ı vef t etdi.
im ret ıl uçılar redd ıldu ları ta kö äni 23
Pes imdi, ıy metdä tirildükläri zam n-
ba ı bolmı dır; da anlarnı an ısını tunı bolur? Zır kä
12[11]
bu ud venddän boldı, vä közläri- yedi ä tun erdi».
miz ä acıbdir». 24
sa cev b berüb anlar a aytdı: «Ey ,
[12]
Vä anlar Anı tutma alab etdilär, ama munı üçün azıb durmay mısız, hem yazu-
al dan or dılar, zır bildilär, kä bu masal larnı hem Te rini udretin bilmäy ekän?
anlarnı a ında söylämi erdi; vä Anı 25
Zır emv tdan durdu ları zam nda hem
oyab ketdilär. nikâ etmäzlär, hem nikâ lı a berilmäzlär,
13
Vä A a Ferısılärdän vä Hır deslilärdän lâkin sm n melekläri kibidir.
ba ın göndürdilär, kä Anı kelâm söylämä- 26
Vä emv tnı a ında, kä tirilürlär
sindä tutalar. deb Musanı kit bında o umaymı mısız,
14
Vä kelüb A a aytdılar: «Ey st d! (132) ud y çaluda a a neçä söylädi, deyär
biz bilüriz, kä Sen r stsın vä hıç kimsädän ekän kä: “Men br hımni Te risiyim, vä
fikir etmäzsin, zır kä damlarnı yüzinä s nı Te risiyim, vä Ya bnı Te risi-
ba mazsın, ama arı -i ud ynı a ı at yim”?
birlä ta lım ılasın. (Pes imdi), aysar a 27
Ölgänlärni Te risi dägüldir, ama ti-
cizyä bermek c yiz mi ya c yiz dägül mi? riklärni Te risi. Pes anı üçün siz bek
berälik mi ya bermälik mi?» azursız».
15
Ama (131) anlarnı riy lı ın bilüb an- 28
Vä yazuçılarnı birisi kelüb, sora du -
lar a aytdı: «Ma a ne üçün ımti n ılab ların hem e idüb hem körüb, kä anlar a
durasız? Bir din r ma a keltirü iz, kä körä- a ı cev b bermi erdi, Andan s ’ l etdi,
yin». deyär ekän kä: «Hemädän evvel üküm
16
Pes keltirdilär. Vä anlar a aytdı: «Bu an ısıdır?» – dedi.
kimni reti vä üst yazusıdır?» Vä anlar 29
sa a a cev b berüb: «Küll ükümlärni
a a: « aysarnı ki», – dedilär. evvelkisi budır, – dedi, – 30ya nı: “E it, ya
17
Pes sa cev b berüb anlar a aytdı: sr yıl! Rabb-i llahımız bir Rabbdir;
«Ey , aysarnı nersälärin aysar a kerü [30]
ud vend ud nı süyäsin bütün kö-
berü iz, vä ud ynı nersälärin ud y a ili ilän, vä hemeki c nı birlä, vä hemeki
kerü berü iz». Vä a a ta accüb etdilär. fikirläri birlen, vä bütün uvveti bilän”, –
18
Ol va ıt Zındı lar a a keldilär, kä ıy - evvelki üküm budır.
met yo dır deyälär, 19vä andan s ’ l ılab: 31
Vä ikinçi a a o ur, kä budır: “A na nı
[19]
«Ey st d! Musa bizgä yazdı, kä eger özü däy süyäsin”. Munlardan ulu ayrı
bir kimsäni arında ı vef t etsä, vä tunı üküm yo dır».

122
, . , 1666

32
Pes yazuçı A a aytdı: «Ey efendı! Sen 37[38]
Vä ta lımindä anlar a aytdı: «Yazu-
a aytdu , zır kä bir llah bardır, vä An- çılardan sa ınıb duru ız, kä uzun lib sda
dan ayrı hıç yo dır; yürimek vä kä bazarlarda selâmlar süyälär,
33
vä Anı bütün kö il birlä, vä hemeki fe- 39
kä mescidlärdä evvelki kürsılärni vä i-
him ilän, vä hemeki c n birlen, vä hemeki y fetlärdä a lâ caylarnı süyälär, –
uvvet bilän süymek, vä a namıznı özimiz- 40
anlar tul tunlarnı üylärin yeyürlär
day süymek, küll küyingän hedıyälär vä vä bah nä üçün uzun namazlar ılalar, 41ey ,
urb nlardan ef aldır». munlar artu ra u bat alsalar keräk».
34
vä sa körüb, kä a ıl birlä cev b ber- 42[41]
Vä sa (c mi ) azınäsini ar usında
di, a a aytdı: «Sen ud y Memleketindän oltırıb, al azınä ä a çä neçä saldu ına
ıra dägülsin». Vä ba dehu bir kimsä andan ba dı. Vä besy r baylar içinä köb saldılar.
s ’ l ılur a ayret tabmadı. 43[42]
Vä bir fa r tul tun kelüb iki fels
35
Vä sa cev b berüb c mi içindä ta lım içinä saldı, kä bir hı adardır.
ıldu ında: «Yazuçılar neçä deyälär, kä Me- 44[43]
Pes gerdlärin ça ırıb anlar a aytdı:
sı D vudnı o lıdır? «Sizgä r st deyämin, kä bu fa r tul tun
36
Zır kä D vud özi R -i l- udüs ilän azınä ä küll sal anlardan ziy dä saldı,
deyä (133) kä: “Rabb menüm Rabbim ä 45[44]
zır kä hemä anlar besy rlı larından
aytdı: Oltır Menüm r stımda, Men du - saldılar, ama bu tun fa rlı ından anda,
manları nı Seni aya astdu ı ıl anımça”. ne adar bolmı esä, küllısin saldı, ya nı
37
Eger D vud özi A a ud vend o ursa, tam m tirilikin».
anı o lı nedän boldı?» Vä besy r al söz-
lärinä n d birlä dä läb durdılar.
On üçinçi fa ıl
[1]
Vä c mi dän tı arı çı du ından so ra e itsä iz, ır b bolınma ız, zır kä munlar
gerdlärini birisi A a: «Ey efendı! na ar v i bolsalar keräk, ama so ı da ı hen z
eylä, ne ıl ta lar vä ne ıl bin lar!» dägüldir.
2
Vä sa cev b berüb a a aytdı: «Bu büyük 7[8]
Zır ayfa ayfa üstinä durur vä mem-
im retlärni körür misin? bedürüstı [bdrst- leket memleket üstinä, vä ba ı mekânlarda
kä], kä ta ta üstindä yı ılmay almaz». zelzelälär bolurlar, vä açlı lar, vä ır blar
3
Vä çün Zeyt n ta ında c mi ni (134) bolurlar. 8Bu nersälär derdlärni evvelläri-
ar usında oltır anda Pe ros, vä Ya b, vä dir.
Yu anna, vä Andräos ma fıçä Andan s ’ l 9
Ama siz özü izni kütüb duru ız, zır kä
etdilär, deyär ekän: sizni div nlar a teslım ılurlar, vä mescid-
[4]
«Bizgä aber ber, bu nersälär açan lärdä urulursız, vä kimlärni vä p d h-
v i bolurlar? vä ne alâmet bolur, açan larnı u rına keltirilürsiz Menüm rım
bu nersälärni küllısi bitälär?» üçün, anlarnı ar usına eh det bermek
4[5]
Vä sa anlar a cev b berüb demägä üçün.
ba ladı: «Sa ını , kä bir kimsä sizni azdur- 10
Vä hemä ayfalar a ncil evvel ı b r
maya, bolınsa keräk.
[6]
zır kä besy r kimsälär menüm ısmim- 11
Ama açan sizni iletsälär vä teslım et-
dä kelürlär: “Men Mesı im”, – deyär ekän, sälär, (hem) ne cev b berürsiz, deb am ye-
vä köb kimsälärni azdururlar. mä iz, hem evvel fikir ılma ız, zır sizgä
6[7]
Vä açan so ı larnı aberlärindän her ne berilsä, ol s at anı söylä iz, zır

123
., . , 1820

kä siz söylägänlär dägülsiz, lâkin R -i l- ra, ft b ara ılı bola, vä ay öz n rın ber-
udüsdir. mäz,
12
Vä arında arında nı ölüm çekürgä 37[25]
vä yılduzlar sm ndan tü ürlär, vä
teslım ılur, vä ata o ılnı, vä evlâd v lid n- felekni uvvetläri silkinürlär.
nı üstinä dururlar, vä anlarnı atil ılurlar. 28[26]
Vä ol zam n bn-i nsannı bulutlarda
13
Vä hemä al sizgä du man bolurlar kelür ekän körürlär besy r udret vä celâl
Menüm ısmim üçün, ama so a degin abır birlä.
ıl an hemän alâ bola. 29[27]
Pes ol zam n meleklärin göndürür
14
Ama açan D niy l pey amberdän vä ınti b bolınmı larnı cem edürlär dört
söylengän ar b ker hetin lâzım (135) bol- yeldän, zemınni sından sm nnı -
magan cayda durur ekän körsä iz, – 15ey , sına degin.
o u an a lasun, – 16ol zam n Yah dı yerin- (136) 31[28]El l ıncır dera tından ögre-
dä bol anlar ta lar a açsunlar; nib masal ma n sın bilü iz, zır kä açan
17[15]
vä nä üstindä bol an nä içinä buda ı da ı yum a esä vä yafra lar çı arsa,
enmäsün hem kirmäsün näsindän bir ner- bilürsiz, kä yaz ya ındır.
säni alur a; 31[29]
Ol va üzrä, açan bu nersälär v i
18[16]
vä eginlikdä bol an yenä ruc etmä- boldu ların körsä iz, kä bilü iz, ya ındır,
sün kiyimin alur a. ya nı apular a ında.
19[17]
Ama vay yüklü a v lında bol an- 32[30]
Sizgä r st deyämin, kä bu aba a öt-
lar a vä emçek içdürgänlär ä ol künlärdä. mäz, bu nersälärni küllısi tam m bolma-
20[18]
Vä du ılu ız, kä açı ız ı da ança.
bolmaya. 33[31]
sm n vä zemın z yil bolurlar, ama
21[19]
Zır kä ol künlärdä za met bolur, Menüm sözlärim z yil bolmazlar.
kä ud y yaratdu ı yaratma lı ını ıbtid - 34[32]
Ama ol kün ya s atdan Atadan ayrı
sından bu zam n a degin anı day bolmı bir kimsä bilmäz, hem sm n melekläri
dägül, hem hıç bolaca dägül. bilmäzlär, hem O ıl bilmäz.
22[20]
Vä eger ud y ol künlärni ıs a et- 35[33]
Kütib duru ız, vä uyanı bolu ız, vä
mäy erdi, hıç cesedli alâ bolmaz erdi, ama du ılu ız, zır kä, zam n açan yetsä, siz
ınti b etdiki mu t rlar üçün ol künlärni bilmäzsiz.
ıs a etmi dir. 36[34]
dam kibidir, kä uza yer ä ketdi
23[21]
Pes ol va ıtda eger kimsä sizgä desä vä näsin oyab, mülâzımlarına udret vä
kä: “Ba , Mesı mundadır”, – ya: “Ba , an- her birisinä öz ıdmetin berüb, apuçı a
dadır”, – e itmä iz. kütmek buyurdı.
24[22]
Zır kä dor mesı lär vä dor pey- 37[35]
Pes siz uyanı bolu ız, zır kä, üy
amberlär çı arlar vä alâmetlär vä ac yib iygäsi ne va ıtda kelür, deb siz bilmäzsiz:
körsätürlär, kä, eger mümkin esä, ınti b mda mı, ya dün yarusında mı, ya or s
bolınmı larnı azdururlar. ötmäsindä mi, ya ab da mı, –
25[23]
Ama siz kütüb duru ız. Ba ı ız, her 38[36]
kä kelüb sizni uyumı tabmasun.
nersä sizgä evvel ma lûm etdim. 39[37]
Ey , sizgä dedükimni hemä ä deyä-
26[24]
Ama ol künlärdä, ol za metdän so - min: uyanı duru ız».
On dörtinçi fa ıl
Vä iki kündän so ra Fı ı vä N n-i
[1]
yazuçılar neçä ılä ilän Anı tutıb öldürälär
bı- am r iydi keldi. Vä ulu ım mlar vä deb fur at izlädilär;

124
, . , 1666

2
ama dedilär kä: « yddä dägül, t körsätür, dö enmi vä ırlanmı ; ol cayda
al nı arasında v bolmaya». bizim üçün ır ılu ız».
3
Vä sa Beyt any da bolıb, ya nı alaten- 16
Pes gerdläri çı dılar, vä ehir ä kel-
lü Sim nnı üyindä, a m yeyüb oltırdu- dilär, vä Ol anlar a dediki kibi tabdılar, vä
ında bir tun (137) keldi, kä bah lı fı ı nı ır etdilär.
nard ya nı i äsi anda bar erdi, vä i äni 17
Pes m keldükdä on iki ( gerd)
sındurıb ba ına tökdi. ilän keldi.
4
Vä ba ı özlärindä açuvlanıb aytdılar: 18
Vä anlar oltırıb yedükläri zam nda sa
«Ya nı bu z yilli i ne üçün boldı?» aytdı: «Sizgä r st deyämin, kä biri iz, kä
5
Zır üç yüz din rdan ziy dä ä satılma a Menüm [meni] birlä yeyüb dur an, Meni
vä fa rlar a ısmet ılur a mümkin erdi. teslım ılur».
Vä tun a ar u mırıldadılar. 19
Pes anlar amgın bolma a vä bir bir
6
Vä sa aytdı: «Anı oyu ız. Ne üçün A a: «Men miyim?» – vä bir da ı: «Men
a a za met ılursız? Ma a nık kâr amel miyim?» – demägä ba ladı.
ılmı dır. 20
Vä cev b berüb anlar a aytdı kä: «On
7
Zır kä fa rlar her zam n siznü birlä ikini birisidir, kä aba içinä Menüm birlä
birgä ırdır, vä açan istäsä iz, anlar a elni batırur.
ıhs n ılur a dırsız, ama Men her zam n 21
a ı atda bn-i nsan kedür, Anı a -
siznü birlä birgä ır dägülim. ında yazılmı day; ama vay ol dam a,
8
Ol öz udretinçä amel etdi, (zır ) evvel kä sebebindän bn-i nsan teslım bolına: ol
keldi, kä tenimä ya sürtä defnim üçün. dam a ya ı erdi, eger hıç do ma an esä».
9
Men sizgä r st deyämin, kä her ne cayda 22
Vä yeyüb durdu ları kibi sa n n alub
bu ncil ı b r bolınsa bütün düny da, anı bereketläyib paraladı vä anlar a berüb aytdı:
amel ıldıkı nersä anı y dgârına söylenä». «Alu ız, yeyü iz; bu Menüm tenimdir».
10
Vä Yah d s ry ı, on ikini birisi, 23
Pes ade ni aldı vä ükür ılab anlar a
ulu ım mlar a bardı Anı anlar a teslım berdi; vä cümläsi andan içdilär.
ılur a. 24
Vä anlar a aytdı: «Ya a Va ıyet anım
11
Vä anlar munı e idüb d etdilär vä a a budır, kä besy r kimsälär üçün dökülmi dir.
a çä bermägä va dä berdilär. Vä ol alab 25
Sizgä r st deyämin, kä mundan so ra
etdi, neçä b fur at birlä Anı teslım ıla. t k yemi indän içmäm ol kün a degin, kä
12
Vä N n-i bı- am rnı evvel künindä fı- anı ya adan içäyim ud y Memleketindä».
ı nı öldürdükläri zam nda gerdläri A a 26
Pes bir tesbı ılab Zeyt n ta ına çı ub
aytdılar: «Ne cayda istäysin, kä biz barub bardılar.
ır ılavız, kä fı ı nı yeyäsin?» 27
Vä sa anlar a aytdı: «Küllı iz bu keçä
13
Pes gerdlärdän iki kimsä ırs l etdi vä Ma a ek ılursız, zır kä yazılmı dır kä:
anlar a aytdı: « ehir ä baru ız; vä bir dam “ ob nnı urayın, vä oylar perı n bolur-
sizgä uçurıb kelür, bir k zä suv birlä keltirür lar”.
ekän; anı artunça baru ız 28
Ama yenä (139) tirildükimdän so ra
14
vä, her ne yer ä kirsä, üy iygäsinä de Celıl ä sizdän ilgäri barayın».
kä: “Mu allim deyär, müs fir näsi ayda, 29
Ama Pe ros A a aytdı: «Eger küllısi
kä gerdlärim birlä anda (138) fı ı nı ye- ek etsälär, men da ı ek etmäm».
yäyim?” 30
Vä sa a a aytdı: «Sa a r st deyämin,
15
Vä ol sizgä bir büyük yu aruda ı üy kä bügün, bu keçä or s iki mertebä ötmäz-
dän evvel üç mertebä Ma a ınkâr ılursın».

125
., . , 1820

31
Ama ziy dä ayret ilän aytdı: «Seni öbsäm, hemän Oldır, Anı tutıb selâmet ilän
birlä ölsäm, Sa a her kez ınkâr ılmam». iletü iz».
Vä hemä da ı olay aytdılar. 45
Vä kelüb ol dem A a ya la ıb: «Rab-
32
Vä bir mekân a keldilär, kä ısmi Ce si- bı! Rabbı!» – dedi vä Anı öbdi.
m nä erdi; vä gerdlärinä aytdı: «Munda 46
Pes anlar A a ellär oyab Anı tutdılar.
oltıru ız, Men du ıl ança». 47
Vä ol cayda dur anlardan biri [brni]
33
Vä Pe rosnı, vä Ya bnı, vä Yu annanı ılıç çı arub ba ım mnı bir mülâzımına
alub bek müte avvif [mn vvb] vä mu arib urub ula ın kesüb aldı.
bolma a ba ladı. 48
Pes sa cev b berüb anlar a aytdı: «Bir
34
Pes anlar a aytdı: «Ölüm ä degin c - ara çı a ar u çı mı day çı du ız mı ı-
nım bek u alıdır; siz bu cayda alıb uya- lıçlar vä a açlar birlä Meni tutma a?
nı duru ız». 49
Men her kün siznü birlä birgä c mi -
35
Vä birazra ilgäri barub zemın ä tü di dä erdüm, ta lım edür ekän, vä Meni tutma-
vä du ıldı, kä, eger mümkin esä, ol s at du ız, ama yazular tam m bolsalar keräk».
andan keçä; 50
Vä hemä anı terk ılab açdılar.
36
vä dedi: «Ey Ata! cemı nersälär Sa a 51
Vä bir yigit artunça bardı, kä yalan aç
mümkindir; bu ade ni Mendän keçür; teninä bir parça ketän sarılmı erdi; vä yigit-
ama Men istädü im bolmasun, lâkin Sen lär a a yapı dılar.
istädi i bolsun». 52
Vä ol parça ketänni bra ıb yalan aç
37
Pes anlar a kelüb anlarnı uyumı bolıb bolıb anlardan açdı.
tabdı vä Pe ros a aytdı: «Ey Sim n! uyur 53
Pes say’ı ba ım m a iletdilär; vä küll
mısın? bir s at mi d r uyanı durur a - ulu ım mlar, vä artlar, vä yazuçılar anı
dır dägül mi erdü ? birlä birgä cem bolıb durdılar.
38
Uyanı duru ız vä du ılu ız, kä ım- 54
Vä Pe ros ıra dan Anı artunça bardı
ti n a kirmäyäsiz: c n elbetdä ır deti ba ım mnı näsinä degin; vä mülâzımlar
bardır, ama cisim a ıfdir». birlä birgä oltırdı vä ate (141) a ında ısın-
39
Vä yenä barub du ıldı, hemän sözni dı [ısınadı].
söylür erdi. 55
Vä ulu ım mlar vä hemeki ehl-i ra
40
Vä ruc edüb anlarnı yenä uyumı sa a ar u eh det alab etdilär, kä Anı
tabdı, zır kä közläri a ırlar erdi, vä A a ne helâk ılalar, ama tabmadılar.
cev b bermek bilmädilär. 56
Zır köb kimsä A a ar u yalan eh det
41
Pes üçinçi mertebä keldi vä anlar a etdilär, ama eh detläri muv fı kelmädilär.
aytdı: «Ekn n uyu ız vä r at alu ız. (140) 57
Pes ba ı durub A a ar u dor gü-
Yetür! S at kelmi dir: ba , bn-i nsan v hlı etdilär,
gün hkârlarnı ellärinä teslım bolınmı dır. 58
deyär ekän kä: «Biz Anı e itdük, söylür
42
Durı kelü iz, kedäli ; ba , Meni teslım ekän kä: “Bu el birlä im ret ılın an c mi -
ıl an ya ındır». ni ar b ılayın vä üç kün içindä bir ayrı,
43
Vä ol s at hen z söyläb durdu ında el birlä ılınma an im ret ılayın”».
Yah d , kä on ikini birisi erdi, keldi, vä 59
olay da ı anlarnı eh deti muv fı
anı birlä bir büyük cem at bar erdi ılıçlar kelmädi.
vä a açlar birlä, ulu ım mlardan, vä yazu- 60
Pes ba ım m ortada durı keldi vä sa a
çılardan, vä artlardan (göndürilmi ekän). s ’ l ılab: «Hıç cev b bermäy misin? –
44
Vä Anı teslım etkän anlar a ni n dedi. – Ey , munlar Sa a ar u ne eh det
bermi erdi, deyär ekän kä: «Men her kimgä ılurlar?»

126
, . , 1666

61
Ama sa söylämäy aldı vä hıç cev b köz diküb aytdı: «Sen da ı N ıratlı sa bir-
bermädi. 62Yenä ba ım m A a s ’ l ılab: lä birgä erdü ».
«Sen Mesı misin, Müb rekni O lı?» – 70[68]
Ama (142) ol ınkâr ılab aytdı: «Bil-
dedi. mäm hem [her] ne dedüki ni a lamam».
63[62]
sa a a aytdı: «Ménim; 64vä bn-i n- 71
Vä dehliz ä çı dı; vä or s ma ladı.
sannı udretni r stında oltırur ekän vä s- 72[69]
Vä yenä bir kenız anı kördi vä a ın-
m n bulutlarında kelür ekän körürsin». da dur anlar a: «Bu anlardandır», – demägä
65[63]
Ol zam n ba ım m lib sın yırtıb ba ladı.
aytdı: «Bizgä artı güv hlar ne keräk? 73[70]
Vä ol yenä ınkâr etdi. 74Vä birazra -
66[64]
Siz küfrin e itdü iz; ne fikir ılasız?» dan so ra ol cayda dur anlar Pe ros a ayt-
Vä küllısi: «Ölüm ä müsta a bolmı dır», dılar kä: « a ı atda sen anlardansın, zır
– deb A a üküm etdilär. Celıllisin, vä laf ı seni bey n edür».
67[65]
Vä ba ılar A a tükürmägä, vä yüzin 75[71]
Ama ol lâ net vä nd etmägä ba ladı
örtmägä, vä A a tabançılar urma a vä: kä: «Bu damnı, kä a ında söyläyäsiz,
«Pey amberlik ıl», – demägä ba ladılar. bilmäm».
Vä mülâzımlar A a el ayaları birlä urdılar. 76[72]
Vä ikinçi mertebä or s ma ladı. Vä
68[66]
Vä Pe ros sar yda, a a ıda durdu da Pe ros sa a a dediki sözni y d etdi, ya nı:
ba ım mnı bir kenızi keldi « or s iki mertebä ötmäzdän evvel Ma a
69[67]
vä Pe rosnı ısınur ekän körüb vä a a üç mertebä ınkâr ılursın», – degän; vä ra-
him edüb yı ladı.
On be inçi fa ıl
[1]
Vä ol s at ab da ulu ım mlar, kä: « stäysiz mi, kä Yah dılärni P d hı
vä artlar, vä yazuçılar, vä hemä ehl-i ra dedüki iz Ki i sizgä z d ılayız?»
mu veret etdilär vä say’ı ba lab iletdilär vä 11[10]
Zır kä ol bildi, kä ulu ım mlar Anı
Pıl s a teslım etdilär. bed hdan teslım ılmı lar erdi.
2
Pes Pıl s A a s ’ l edüb: «Sen Yah - 12[11]
Ama ulu ım mlar al nı areket et-
dılärni P d hı mısın?» – dedi. 3Ol cev b dilär, kä andan evvel B rabb s anlar a z d
berüb a a: «Sen d deyäsin?» – aytdı. ıla.
4[3]
Vä ulu ım mlar anı köb nersälärdän 13[12]
Vä Pıl s cev b berüb anlar a yenä
ikâyet etdilär, ama sa hıç cev b bermädi. aytdı: «Alay bolsa, ne istäysiz, kä P d h-i
5[4]
Vä Pıl s A a yenä sorab: «Hıç ce- Yah d dedüki iz Ki i ä ılayın?»
v b bermäz misin? – aytdı. – Ba , ne adar 14[13]
Vä anlar yenä ıç ırıb: «Anı ada -
nersälär Sa a ar u eh det edürlär». la!» – dedilär.
6[5]
Ama sa da ı hıç cev b bermädi, olay 15[14]
Ol va ıt Pıl s anlar a aytdı: «Ne
kä Pıl s ta accüb etdi. üçün? ne a ılmı dır?» Anlar yenä bek
7[6]
Vä ol iyddä her ne tut un tilämi lär ziy dä ıç ırıb: « ada la!» – dedilär.
esä, anlar a z d ılur erdi. 16[15]
Vä Pıl s al nı n d etmägä is-
8[7]
Vä bir B rabb s ısimli (143) bar erdi, täb B rabb snı anlar a z d etdi vä say’ı
kä fitnä ıl anlarnı birlä ba lanmı erdi, kä amçılab teslım etdi, kä ada lana.
fitnälikdä atil ılmı lar erdi. 17[16]
Vä sip hılär Anı div n näsinä ilet-
9[8]
Vä al ça ırıb: «Her zam n ıldu ına dilär, kä ısmi prıt rı ndır, vä cemı sip hı-
körä ıl!» – tiläk etmägä ba ladılar. lärni birgä ça ırdılar.
10[9]
Ama Pıl s anlar a cev b berüb dedi

127
., . , 1820

18[17]
Pes A a c mä kiydürdilär vä rdan zemın üstindä ara ılı boldı to uzınçı
t c urub ba ına oydılar. s at a degin.
19[18]
Pes A a selâmlama a ba lab: «Es- 32[34]
Vä to uzınçı s atda sa bülend v z
selâm, ey P d h-i Yah d!» – dedilär. ilän: « lı! lı! l m sab ni?» – deb ça ır-
[19]
Vä bir amı birlä ba ına urdılar, vä dı, kä tercümä bolınsa: “Ya llah! ya llah!
A a tükürdilär, vä tizlärinä tü üb, A a secdä Meni ne üçün terk etdü ?» – demekdir.
etdilär. 33[35]
Vä ya ın dur anlardan ba ı munı
20
Vä A a ıstihz ’ ıldu larından so ra e idüb: «Ba , – dedilär, – ly s a ça ırıb
firfır kiyimni Andan çı arub Öz kiyimin dura».
A a kiydürdilär vä Anı tı a iletdilär Anı 34[36]
Vä (anlarnı ) (145) birisi yügürib,
ada lama a. bir bulut sirkä birlä toldurıb, bir amı a
21
Vä ırän lı Sim n-i n m bir er keçüb döküb, A a içir ä ar etdi, deyär ekän:
yüridi a r dan kelür ekän, skenderni vä « oyı ız, körälik, eger ly s kelür esä Anı
R fosnı (144) atası erdi, vä a a z r etdilär, alıbdän endürmägä».
kä Anı alıbin ketürä. 35[37]
Vä sa ulu v z birlä ça ırdı vä c n
22
Pes Anı ol -yi n m bir mekân a teslım etdi.
iletdilär, kä tercümä bolınsa, ma all-i Ba [38]
Vä c mi ni perdäsi iki yarıldı, yu a-
Çana ı demekdir. rudan a a ı a degin.
23
Vä mir birlä arala kan ar b A a içür a 36[39]
Vä Anı ar usında dur an yüz ba ı
berdilär, ama ab l etmädi. olay ça ırdu ın vä c n teslım ıldu ın kö-
24
Vä Anı ada ladu larından so ra lib - rüb: « a ı atda bu dam bn-i llah erdi»,
sın böldilär [bölädilär], ur a bra ur ekän, – dedi.
her kim alaca ın bilmek üçün. 37[40]
Vä tunlar da ı anda bar erdi, ıra -
25
Vä üçinçi s at erdi, vä Anı ada ladılar. dan ba ur ekän, kä içlärindä Meryem Mac-
26
Vä Anı aybını üst yazusı yazılmı daliyet bar erdi, vä küçik Ya bnı vä Y -
erdi, kä P d h-i Yah d erdi. s nı anası Meryem, vä S l mä bar erdi,
27
Vä Anı birlä iki o uru ada ladılar: [41]
kä da ı Celıldä boldu ı zam nda ar-
birin r stında vä birin solında. tunça yürüb A a ıdmet etdilär, 38vä köb
28
Ol va ıt yazu tam m boldı, kä bulay ayrı tunlar da ı bar erdi, kä Anı birlä
deyä kä: «Gün hkârlar ilän sayıldı». Yer alım ä degin yu aru keldilär.
[29]
Vä ol cayda keçüb yüri änlär A a eh - 39[42]
Vä m çün kelgändä, – tehiyä kü-
net etdilär vä, ba ların silkür ekän, dedilär ni boldu ı üçün, kä sebtdän evveldir, –
kä: «Ey c mi ni boz an vä üç kündän anı [43]
R mtlı Y sıf-i n m bir azız mu ve-
im ret ıl an! retçi keldi, kä da ı Memleket-i ud y üçün
[30]
Özü ni ut ar vä alıbdän en». ınti r ılab durmı erdi, vä ayret birlä
29[31]
Vä hemän ol ısım üzrä ulu ım mlar Pıl s a kirüb sanı bedenin tiläk etdi.
da ı mas ara ılab özlärini arasında yazu- 40[44]
Vä Pıl s lâ: «Ölmi mi? – deb
çılar birlä dedilär kä: « ayrılarnı ut ardı ta accüb etdi. Vä yüz ba ın o uyıb bir mi -
– Özini ut arma a dır dägüldir. d r zam ndan berü: – Vef t etdi mi?» – deb
30[32]
Ey Mesı ! P d h-i sr yıl! ekn n a a soradı.
alıbdän ensün, kä körüb inanalı », – (de- 41[45]
Vä yüz ba ından bilüb bedenni Y -
dilär). Hem Anı birlä birgä ada langanlar sıf a berdi.
olay A a sökdilär. 42[46]
Vä bir parça n zik ketän satıb alub,
31[33]
Vä çün altınçı s at kelgändä bütün vä Anı endürüb, ol parça ketänni A a sardı,

128
, . , 1666

vä anı bir abir ä defin etdi, kä ta dan a- Vä Meryem Macdaliyet vä Y sıfnı


43[47]

zılmı erdi, vä anı apusına bir ta avdurub anası Meryem Anı onıldı ı cay a ba ub
oydı. durdılar.
(146) On altınçı fa ıl
[1]
Vä sebt oz andan so ra Meryem Mac- 10[11]
vä çün e idüb, kä tiri erdi vä kä ol -
daliyet, vä Ya bnı anası Meryem, vä tunlar a körinmi erdi, i anmadılar.
S l mä ı ırlar satıb aldılar, kä kelüb A a 11[12]
Vä ba dehu anlarnı ikisinä ayrı
sürtälär. ekıl [ ıkil] birlä körindi k yist n a yürüb
2
Vä yek enbä kündä bek ertä bolıb a- bardu larında.
bir ä keldilär, ft b çı du ında, 12[13]
Vä anlar kelüb al anlar a aber
[3]
vä bir birinä söylä ib dedilär kä: «Gû- (147) berdilär, ama anlar a da ı i anmadılar.
rını apusından bizim üçün ta nı kim av- 13[14]
Vä andan so ra on bir ä körindi a -
durur?» m yeyüb oltırdu larında, vä anlarnı ım n-
3[4]
Vä ba ub kördilär, kä ta avdurılmı sızlı ına vä yüräkläri at boldu ına melâ-
erdi; zır bek z r erdi. met etdi, anı üçün kä tirildükindän so ra
4[5]
Vä abir içinä kirüb bir yigit r st araf- Anı körgänlär ä i anmadılar.
da oltırmı kördilär, vä a uzun kiyim birlä 14[15]
Pes anlar a: «Hemeki ceh n a baru-
kiyinmi erdi; vä or dılar. ız vä cemı al yı a be ret eylä iz.
5[6]
Vä ol anlar a aytdı: «Ürkmä iz. N ı- 15[16]
Vä her kimsä, kä ım n kedürib yu-
ratlı sanı izläb durasız, kä ada lanmı erdi; vınmı esä, alâ bolur; ama ım n kedür-
tirilmi dir, munda dägül. Anı oydu ları mägän cehennemli bolur.
mekânnı körü iz. 16[17]
Vä ım n kedürgänlär ä bu alâmetlär
6[7]
Ama barub gerdlärinä vä Pe ros a t bi bolurlar; menüm ısmimdä dıvlär çı a-
deyü iz, kä Celıl ä sizdän ilgäri barur; ol rurlar vä ya a zeb nlar ilän söylürlär;
cayda Anı körürsiz, sizgä dediki kibi». 17[18]
yılanlar kötärib alurlar; vä eger bir
7[8]
Vä tez tı a çı ub abirdän açdılar, öldürmäli nersäni içsälär, anlar a her kez
zır kä anlar ır b bolıb ayr n boldılar, arar ılmaz; vä sır avlarnı üstinä ellär o-
hem bir kimsä ä bir nersä aytmadılar, zır yurlar, vä if bolurlar».
bek or dılar. 17[19]
Vä Cen b d anlar a munı söylä-
8[9]
Vä sa haftanı evvelkisindä ertä tiri- dükdän so ra sm n a u d etdi vä Te ri-
lib Meryem Macdaliyet ä körindi, kä andan ni r stında oltırdı.
yedi cinn çı armı erdi. 19[20]
Vä anlar tı arı çı ub her yerdä
9[10]
Vä ol barub aber berdi anlar a, kä ı lâm etdilär. ud vend anlarnı ilän amel
Anı ilän birgä bolmı lar erdi, nev at ılab edüb t bi bol an yetlär kelâmnı s bit edür
yı ladu ları zam nda; erdi. mın.

Lu anı yazusı
Evvelki fa ıl
Anı üçün kä besy r kimsälär bi-
[1] [2]
kä ilgäridän köz hidläri vä kelâmnı
zim aramızda ım n ilän tam m tutılmı dimläri bol anlar bizgä da ı teslım
nersälärdän ıs a tasnıf anatlandu larından ıldu ları kibi,
so ra, 2[3]
ma a da ı, kä e bid yetdän küll ner-

129
., . , 1820

sälärni kem l a lab, sa a tertıb ilän yazma munı nedän biläyin? zır kä men artım, vä
l yı (148) körindi, ey azız ıy fıl s, tunım da ı artdır».
3[4]
t kä ta lım bolındu ı nersälärni 17[19]
Vä feri tä cev b berüb a a aytdı:
ta ı in biläsin. «Men ud u rında dur an Cebr yılim
4[5]
Yah dılärni anı Hır des künlärindä vä sa a söylämägä mers l bolmı ım, bu
biy nüb vvetindän bir Zekerıy -yi n m nersälärdän sa a ı b r ılur a;
ım m bar erdi, vä tunı Har n ızlarından 18[20]
vä ba , zeb nsız bolasın vä söylämä-
erdi, vä anı ısmi Elı bet erdi. gä dır bolmayasın tam m ol küngä degin,
5[6]
Vä ikisi ud y u rında ıdd lar kä bu nersälär v i bolalar».
erdi, Rabbni ükümlärindä vä eri atlarında 19[21]
Vä al Zekerıy üçün ınti r ılab
bı- a yürür ekän. c mi dä tavva uf ıldu ına ta accüb etdilär.
6[7]
Vä anlarnı hıç o lı yo erdi, zır kä 20[22]
Pes ol çı ub anlar a söylämägä dır
Elı bet ı ır erdi, vä ikisi art bolmı lar dägül erdi; vä bildilär, kä c mi dä bir rü y
erdi. körmi erdi, zır kä anlar a i ret bermi
7[8]
Vä v i boldı, kä llahnı u rında erdi vä tilsiz bolıb aldı.
ım mlı ılab durdu ında, 21[23]
Vä v i boldı, kä anı ıdmetini
[9]
tertıbindä ım mlı deti üzrä ur a künläri tam m bitdü lärindän so ra öz -
birlä bu r ya ma a a tü di, Rabbni c - näsinä dönib ketdi.
mi inä kirdiki zam nda, 22[24]
Vä ol künlärdän so ra anı tunı
8[10]
vä hemä al tı da nam z ılab dur- Elı bet milä boldı vä be ay a degin
dılar bu r s atında, – özüni penh n etdi, 23deyär ekän kä:
9[11]
vä ud vendni bir feri täsi a a kö- [25]
« ud bulay ma a ılmı dır na ar ıl-
rindi, bu r me ba ını r st arafında turur dıkı künlärdä büht nımnı ref ılur a dam-
ekän. larnı içindä».
10[12]
Vä Zekerıy anı körüb mu arib bol- 24[26]
Vä altınçı ayda feri tä Cebr yıl u-
dı, vä a a or u tü di. d ydan mers l bolmı edi N ırat-i n m bir
11[13]
Ama feri tä a a: «Ey Zekerıy , Celıl ehir ä degin,
or ma, – dedi, – zır kä du e idilmi dir, 25[27]
ya nı bir ız a, kä ısmi Meryem erdi,
vä tunı Elı bet sa a bir o ıl do urur, vä kä D vud d dm nından bol an Y sıf-i n m
Ya ya n m a a oyasın; bir er ä ar lanmı erdi.
12[14]
vä sa a d vä va ıtçilik bola, vä 26[28]
Vä melek a a kelüb aytdı: «Selâm, ey
besy r kimsälär anı do masına sevinälär, eref tab an! ud vend seni arafı dadır;
13[15]
zır kä ud [ ud ] u rında vä tunlar içindä müb reksin».
a ım bola; vä hem yemi r , hem mest 27[29]
Vä çün anı körüb mu arib boldı
ılur nersä içmäyä, vä anasını ba nından anı sözi üçün vä: «Bu ne ıl selâm?» –
R -i l- udüs ilän meml bola; deb fikir etdi.
14[16]
vä beni sr yıldän köb kimsälär 28[30]
Vä melek a a aytdı: « or ma, ey
Rabb-i llahına döndürür; Meryem, zır kä ud ynı a ında izzet
15[17]
vä Anı r y aldında yürä ly snı tabdu ;
r ında vä uvvetindä, atalarnı kö illärin 29[31]
vä ba , (150) b nı da milä bola-
o ıllar a vä mu ı bolma anlarnı ıdd lar- sın, vä bir O ıl do urursın, vä ısminä sa
nı ikmetinä ruc ılur a, vä ud y a deyäsin.
yara dırılmı avımnı (149) ır etmägä». 30[32]
Vä Ol ulu bolur, vä bn-i ud y
16[18]
Vä Zekerıy feri tä ä aytdı: «Ey ,

130
, . , 1666

Ta lâ a a ısimlenä, vä Rabb-i llah atası mer amet buyurmı dır, vä bu va ıtdan


D vudnı ta tın a a berä; so ra küll aba t ma a l deyürlär;
30[33]
vä Ya b üy üstinä d yım p d hlı 47[49]
zır kä Ol udretli ma a büyük ner-
ıla, vä Memleketini so ı yo dır». sälär amel ılmı dır, vä ısmi uddısdir;
32[34]
Ol zam n Meryem feri tä ä aytdı: 48[50]
vä mer ametli Andan or anlarnı
«Bu neçük bola, zır kä men hıç er bilmi üstindädir cıldän cıl ä degin;
dägülim?» 49[51]
eli bir küç ılmı dı; 50kö ilini a-
33[35]
Vä feri tä cev b berüb a a aytdı kä: y llarında tekebbür bol anlarnı perı n et-
«R -i l- udüs üsti ä kelür, vä uvvet-i mi dir;
ud y Ta lâ üsti ä s ’yä ılur; zır kä 51[52]
udretlilärni ta tlarından tü ürdi 52vä
ol sendän uddıs do mı a bn-i ud y kiçilärni ref ılmı dı;
Ta lâ ısimlenä. 53
b nersälär birlä aç bol anlarnı to
34[36]
Vä ba , arıbeti Elı bet, ol da ı ılmı dır 54vä baylarnı bo yebermi dir;
artlı ında bir o ıl birlä yüklü bolmı dır, vä 55[54]
bendäsi sr yıl ä yardum etmi dir
altınçı aydır a a, kä ı ır ısimli erdi, ra met y d ılma üzrä,
35[37]
zır kä llahnı a ında hıç bitälmä- 56[55]
ya nı babalarımızga söylädiki kibi
cäk söz yo dır». vä br hım ä vä neslinä me güçä».
36[38]
Vä Meryem aytdı: «Ba Rabbni 57[56]
Vä Meryem üç ay müddet Elı bet
kenızisi; seni sözi ä körä ma a bolsun». birlä aldı, so ra öz üyinä ruc etdi.
37
Pes melek andan ayrıldı. 57
Vä Elı betni o lan do urma va tı
38[39]
Vä Meryem ol künlärdä durub tizläk tam m keldi, vä bir o ıl do urdı.
birlä ta ıstan a bir Yah dı ehrinä degin 59[58]
Vä o uları vä arıbläri e itdilär, kä
bardı, ud vend a a a ım mer amet körsätmi
39[40]
vä Zekerıy näsinä d ıl edüb Elı- erdi, vä anı birlä d etdilär.
bet ä selâm berdi. 60[59]
Vä v i boldı, kä sekizinçi kündä
40
Vä v i boldı, kä Elı bet Meryemni o lan ı aznı sünnetlemägä keldilär vä a a
selâmın e itdikidäy, abiy anı b nında Zekerıy n m berdilär atasını ısminä körä.
oz aldı, vä Elı bet R -i l- udüs ilän 61[60]
Vä anası cev b berüb: «Alay dägül,
meml boldı, – dedi, – lâkin Ya ya ısimlenä keräk».
41[42]
vä bülend v z birlä söyläb aytdı: 26[61]
Vä a a dedilär kä: « arında ları
« tunlar içindä ahalsın, vä b ı nı içindä hıç bir kimsä yo dır, kä bu ısim birlä
yemi i h ldır! ısimlenmi dir».
42[43]
Vä bu ma a andan boldı, kä ud - 23[62]
Pes ne ısim birlä ısimlenür, deb ata-
vendimni anası ma a kelä? sına i ret etdilär.
43[44]
Zır selâmı nı v zı ula larıma 64[63]
Vä yazaca ta ta alab ılab: « smi
çün kelgändä abiy dlı dan [ l d n] Ya yadır», – deb yazdı. Vä küllısi (152)
b nımda oz aldı. ta accüb etdilär.
44[45]
Ey , ahal ol tun, kä ım n ke- 65[64]
Vä ol zam n Zekerıy nı a zı açıldı
dürdi, zır kä ud ydan a a söylenmi ner- vä zeb nı çe ildi, vä ud y’ı ta ım edüb
sälär tam m bolurlar». tekellüm etdi.
(151) 45[46]Vä Meryem aytdı: «C nım 66[65]
Vä anlarnı e r fında hemeki dur-
ud vendni ta ım edür, anlarnı üstinä or u tü di; vä Yah dıni
[47]
vä r ım llah mu alli imä n ddır, bütün ta ıstanına bu aber yayılub söylendi.
46
zır kä kenızisini alça lı ına na ar 67[66]
Vä hemeki e itkänlär bu nersäni

131
., . , 1820

kö illärindä oyab fikir etdilär, deyär ekän: [74]


kä bizni du manlarımıznı elindän a-
«Bu ne ıl o lancı azdır?» Vä ud vend- lâ edä, kä or mayıb
ni eli anı birlä birgä bar erdi. [75]
A a bendegı ılavız p kızälikdä vä
68[67]
Vä atası Zekerıy R -i l- udüsdän d rüstli dä, Anı u rında tirilikimizni
meml bolıb pey amberlik etdi, 69demi kä: cemı künlärindä.
[68]
« sr yılni Rabb-i llahı müb rek, zı- 74[76]
Vä sen, ey o lancı az, ud y Ta -
r kä al ına na ar mer amet buyurub fed lânı pey amberi ısimli bolasın, zır kä
ılmı dır, Rabbni r y aldında yüriyäsin Anı arı -
70[69]
vä d bendäsi D vudnı üyindä ların ır ılmaga,
bizgä nec t miyüzin oparmı dır, 75[77]
al ına nec t bilmäsin bermägä an-
[70]
düny nı ıbtid sından bol an uddıs larnı gün hlarını ba ı laması ilän,
nbiy sını a zı ilän söylädiki kibi, 76[78]
bizim Te rimizni yet tera umın-
71
ya nı du manlarımızdan vä hemä bizni dan, kä unı ilän rav anı ub yu arudan
ıb ıl anlardan nec t etmägä; [79]
bizgä ziy ret ılmı dır, 77 ulmetdä vä
72
t atalarımız a ar ıldıkı ra metni bi- ölüm s yäsindä oltır anlar a n r bermägä,
tirä vä mu addes ahdin y d ıla, aya larımıznı selâmet yolına ketürmägä».
73
ya nı babamız br hım ä nd etdiki (153) 78Vä o lancı az büyüdi vä r da
ndı, uvvetlendi, vä beni sr yıl ä uh r bol an
kün äçä yabanda erdi.
kinçi fa ıl
[1]
Vä ol künlärdä v i boldı, kä ay ar 9
Vä ba , Rabbni feri täsi anlar a keldi,
Av s osdan bir ferm n çı dı, kä hemeki vä Rabbni celâleti e r flarında yaldurdı, vä
düny defter ä yazıla. bir a ım or u birlen or dılar.
2
Vä bu defter ä yazılma evvel boldı 10
Vä feri tä anlar a dedi kä: « or ma ,
ıren os kim-i m boldu ı zam nda. zır men sizgä bir a ım be ret keltirämin,
3
Vä hemäsi defter ä yazılma a ketdilär, kä hemä al a bola;
her kimsä öz ehrinä. 11
zır kä bügün D vud ehrindä sizgä
4
Vä Y sıf da ı yu aru bardı Celıldän, Nec t ıl uçı do mı dır, kä Mesı Rabb-
ya nı N ırat ehrindän, Yah dıyet ä, D - dir;
vud ehrinäçä, kä Beytle em ısimlidir, zır 12
vä bu sizgä ni n bola: O lancı aznı bir
kä D vud d dm nından vä neslindän erdi, mi lâfda unda lanmı vä yatmı tabursız».
5
t kä özinä ar lanmı yüklü bol an - 13
Vä bir demdä melek ilän sm n le -
tun Meryem ilän defter ä yazıla. kerindän bir cem at boldı, ud a amd
6
Vä v i boldı, kä ol cayda boldu larında, deyär (154) ekän, 14vä aytdılar kä:
kä Meryemni o lan do urma va tı tam m [14]
« lem-i a ımetdä ud a celâl, vä
boldı; zemındä selâmet, vä ıns nlar arasında rı ».
7
vä evvel do mı O lın do urdı, vä Anı 15
Vä çün feri tälär anlardan sm n a
unda lab bir r içinä yatırdı, zır kä yenä ayrılıb, ob nlar bir birinä aytdılar:
menzil nä içindä anlar üçün mekân yo «Beytle em ä degin baralı vä bu anda
erdi. v i bolmı nersäni körälik, kä ud vend
8
Vä ol zemındä ob nlar bar erdi, a - bizgä bildirmi dir».
r da yatıb keçädä nevbet birlä sürüsin kütür 16
Pes anlar tizläk ilän keldilär vä Mer-
ekän.

132
, . , 1666

yemni, vä Y sıfnı, vä r içindä yatmı 29[30]


zır kä közlärim Seni nec tı nı kör-
O lancı aznı tabdılar. mi lär,
17
Vä kördüklärindän so ra bu ıfıl a - [31]
kä hemeki avımlarnı r yı aldında
ında anlar a söylenmi sözdän ma lûm et- ır etdü ,
dilär. 30[32]
bir n r ekän ayfalarnı n rlandurmaga
18
Vä hemeki e itkänlär ta accüb etdilär vä Seni al sr yılni celâleti».
ob nlardan anlar a söylenmi nersälär 31[33]
Vä Y sıf vä anası ta accüb ıldılar
üçün. Anı a ında söylenmi nersälär üçün.
19
Ama Meryem bu sözlärni hemäsinä 32[34]
Vä Sim n anlar üçün ayır du etdi
kö ilindä cay berüb ıy s etdi. 33
vä anası Meryem ä aytdı: «Ey , sr yıl
20
Vä ob nlar yenä ruc etdilär, ud a içindä köb kimsälärni yı ılması vä yenä
amd vä san deyär ekän hemä e itdükläri durması üçün bu O lancı az dura vä bir ni-
vä kördükläri nersälär üçün, netäkim anlar- n, kä ar usına söylenä;
a söylendi. 34[35]
hem bir ılıç da ı seni kö ili dän
21
Vä O lancı aznı sünnetlemek üçün keçsä keräk, kä besy r kimsälärni fehim-
sekiz kün tam m boldu dan so ra ısmi sa läri kârâ bolalar».
deb A a berildi, kä melekdän olay ısim- 35[36]
Vä ann -yi n m bir nebı tun bar
lenmi erdi b ında amil bolınmazdan ev- erdi, kä F n yilni ızı vä ır abıläsindän
vel. erdi, vä bek art erdi, vä ızlı ından yedi yıl
22
Vä çün (Meryemni ) p k ılması kün- er ilän durmı erdi,
läri tam m bolıb Musanı eri atınça, anı 36[37]
vä ol seksen dört adar yıl a kelmi
Yer alım ä ketürdilär ud vendni u - tul tun erdi, vä c mi dän ayrılmayıb r zä
rında ar etmek üçün, vä du lar ilän keçä vä kündüz bendägı ı-
23
vä Rabbni eri atında yazılmı day, kä lab durdı.
her ra im aç an erkek ud vend ä uddıs 37[38]
Vä hemän demdä ol da ı kirüb u-
ça ırıla, d a ükür etdi vä Yer alımdä fed üçün
24
vä da ı urb n bermägä Rabbni eri a- na ar ıl anlarnı hemäsinä Anı a ında
tında yazılmı a körä, kä umr u larından söylädi.
bir çift ya iki keb ter bala. 38[39]
Vä çün Rabbni resmini asbına
25
Vä ba , Yer alımdä bir ki i bar erdi, cemı nersälärni tam m ılab, pes Celıl ä
kä ısmi Sim n erdi. Vä bu dam dil vä özlärini ehri N ırat a ruc (156) etdilär.
fı erdi, sr yılni ta ziyetinä ınti r ılur 39[40]
Vä O lancı az büyüdi vä r da uv-
ekän. Vä R -i l- udüs anda (155) bar vetlendi, ikmetdän meml bolmı ekän, vä
erdi. tevfı -i ud vend Anı üstindä bar erdi.
26
Vä R -i l- udüsdän a a va iy keldi, [41]
Vä v lid nı her yıl iyd-i Fı ı zam -
kä ölüm körmäyä Rabbni Mesı in körmäz- nında Yer alım ä barurlar erdi.
dän evvel. 40[42]
Vä on iki ya ında boldu ından so ra
27
Vä R dan cemı ä keldi. Vä v lid n iyd-i resim ä muv fı üzrä Yer alım ä
O lancı az sa içerü keltirdükläri kibi e- yu aru bardılar.
ri at üzrä Anı üçün ılma a, 41[43]
Vä iyd künlärni tam m bitürdük-
[28]
ol da ı Anı uça lab ud a amd lärindän so ra dönib [d nıt] keldilär, ama
dedi 28vä aytdı: ıfıl sa Yer alımdä aldı; vä Y sıf vä anası
[29]
«Ya ud y! ekn n kelâmı üzrä ben- bilmädilär,
dä ä selâmet ilän ketmägä ru at buyur, 42[44]
lâkin yolda lı da erdi ekän, ann

133
., . , 1820

edüb bir künlük adar yol aça bardılar, vä O ıl! ne üçün bizgä bulay ılmı sın? Hem
anlarnı arıblärini vä n larını içindä ata hem men ay ulı bolıb Seni izläb
Anı izlädilär, yürdük».
43[45]
vä Anı çün tabmayıb, Yer alım ä 47[49]
Pes Ol anlar a aytdı: «Neçük kä
aytdılar, Anı arar ekän. Meni izläb yürdü iz? Bilmädü iz mi, kä
44[46]
Vä v i boldı, kä üç kündän so ra Ma a Atamnı i lärindä bolma keräkdir?»
Anı c mi içindä mu allimlärni ortasında 48[50]
Vä anlar Anı sözin a lamadılar, kä
oltırmı tabdılar, hem anlarnı e idür ekän, anlar a söylädi.
hem anlar a s ’ llär sorar ekän; 49[51]
Vä anlar bilän enib N ırat a keldi;
45[47]
vä hemeki Anı e itkänlär ehininä vä vä anlar a mu ı erdi. Ama anası bu hemä
cev blarına ayr n aldılar. nersälärni kö ilindä cay berüb sa ladı.
46[48]
Pes Anı kördüklärindän so ra müte- 50[52]
Vä sa a ılda, vä metdä, vä mih-
ayyir boldılar; vä anası A a aytdı: «Ey rib nda artdı ud nı vä al nı u rında.
(157) Üçinçi fa ıl
[1]
Vä ıbärıos ay arnı p d hlı ını on 7[9]
Vä ekn n balta dera tlarnı tamurında
be inçi yılında Pon s Pıl s Yah dıyet re- yatıb dura, vä her b yemi bermägän a aç
yisi, vä Hır des Celıl dört vil yetli reyisi, vä kesilib [kesilâb] ate ä ta lanur».
arında ı Fılıbos rey vä ra nıt snı 8[10]
Vä al a a s ’ l ılab aytdılar: «Pes
merzb mını dört vil yetli reyisi, vä Lıs - biz ne amel ılalı ?»
nı s bıl nı dört vil yetli reyisi boldu da, 9[11]
Ol cev b berüb anlar a aytdı: « ki
[2]
ann n vä ay f ba ım mlar ekän, c mäli bol an kimsä yo bol an a orta -
kelâm-i ud y Zekerıy nı o lı Ya ya a la tursun, vä a m (158) bar bol an kimsä
keldi yabanda. ol ısım üzrä etsün».
2[3]
Vä Ordan e r fındaki hemä vil yet ä 10[12]
Vä yasa al uçılar da ı yuvınma a
keldi, tövbä yuvma lı ın ı b r ılur ekän keldilär vä a a aytdılar: «Ey st d! biz ne
gün hlar afuv bolınma üçün, amel ılma keräk?»
3[4]
E a y pey amberni kit bında yazıl- 11[13]
Ol anlar a aytdı: «Sizgä mu arrer
mı kibi, kä deyä: «Yabanda bir fery d ıl- bolın andan ziy dä alma ».
annı v zı, kä: “ ud arı ın ırla , 12[14]
Vä sip hılär da ı a a s ’ l ılab:
Anı izlärin r st eylä ; «Biz ne amel ılma v cib?» – dedilär.
4[5]
her ova toldurıla, vä ta vä depä alça - Vä anlar a aytdı: «Bir kimsä ä cebirlik ıl-
lana, vä egrilär tigiz bolalar, vä beraber bol- ma , vä hıç bir kimsäni n r stlık ilän ikâ-
ma an yollar beraber bolalar; yetlämä , vä mev cibi iz birlen an atlı
[6]
vä her cesedli Te rini nec tın körür». bolu ».
5[7]
Vä ol va ıt ta mıdlenmägä çı ub bar- 13[15]
Vä ınti r edüb durdu larında vä
an cem atlar a aytdı: «Ey efa ı z däläri! her birisi kö ilindä Ya ya üçün: «Bu Mesı
kim sizgä tenbıh etmi dir, kä kelecek a ab- dägül mi?» – deb fikir ıldu da
dan açarsız? [16]
Ya ya cev b berüb hemäsinä aytdı:
6[8]
Pes tövbä ä l yı yemi lär ketürü vä: «Elbetdä, men sizni suv bilän ta mıdlâymin,
“ br hım bizim atamızdır”, – deb özi iz ä ama mendän uvvetli kelür, kä çaru larını
demägä ba lama , zır kä sizgä deyämin, kä tasmasın çe mägä men l yı dägülim; 14Ol
bu ta lardan br hım ä o lanlar oparma a sizni R -i l- udüs vä ate ilän ta mıdlür,
ud y dırdır. 15[17]
kä elindä eläki bardır, vä arman

134
, . , 1666

yerin tam m t zälur, vä bo dayın nb rına erdi, kä mnı o lı erdi, kä lm nnı


cem ılur, ama kebäkni sönmäz ate ä kü- o lı erdi, kä rni o lı erdi,
yindürür». [29]
kä Y s nı o lı erdi, kä Eliy zarnı
16[18]
Vä da ı besy r ayrı nersälär na ı at o lı erdi, kä Y r mnı o lı erdi, kä Ma tnı
berüb al a ta lım etdi. o lı erdi, kä Lâviyni o lı erdi,
17[19]
Vä dört vil yetli re’ıs Hır des andan [30]
kä Sim nnı o lı erdi, kä Yah d nı
it b bolınub öz arında ı Fılıbosnı tunı o lı erdi, kä Y sıfnı o lı erdi, kä Y n nnı
Hır dıy üçün vä da ı Hır des ıldıkı hemä o lı erdi, kä Eliy imni o lı erdi,
erlär üçün, [31]
kä Meley nı o lı erdi, kä Mayınannı
[20]
hemäsinä munı da ı atdı, kä Ya ya’yi [Mat nnı ] o lı erdi, kä Ma t nnı o lı
zind n içinä apadı. erdi, kä N nnı o lı erdi, kä D vudnı
18[21]
Pes hemä al yuvındu larından o lı erdi,
so ra v i boldı, kä sa Özi yuvındı vä du [32]
kä yesseyni o lı erdi, kä bıdni
ılab sm n açıldı, o lı erdi, kä B znı o lı erdi, kä Salm n-
19[22]
vä cisim ekılindä R -i l- udüs nı o lı erdi, kä Na nnı o lı erdi,
keb ter kibi Anı üstinä enib keldi, vä [33]
kä Amın d bnı o lı erdi, kä r m-
sm ndan bir tavı boldı, kä aytdı: «Sen nı o lı erdi, kä e r nnı o lı erdi, kä F -
ma b b O lımsın, kä Sendän n dım». re ni (160) o lı erdi, kä Yah d nı o lı
20[23]
Vä sa otuz (159) adar ya ına kirmä- erdi,
gä ba ladı, kä ann boldu ı üzrä Y sıfnı [34]
kä Ya bnı o lı erdi, kä s nı o -
O lı erdi, kä H lıni o lı erdi, lı erdi, kä br hımni o lı erdi, kä T re ni
[24]
kä Mat atnı [Ma yatnı ] o lı erdi, kä o lı erdi, kä N rnı o lı erdi,
Lâviyni o lı erdi, kä Melkıni o lı erdi, kä [35]
kä S r nı o lı erdi, kä R avnı o -
Y n nnı o lı erdi, kä Y sıfnı o lı erdi, lı erdi, kä F le ni o lı erdi, kä berni
[25]
kä Ma tiv nı o lı erdi, kä m snı o lı erdi, kä l nı o lı erdi,
o lı erdi, kä N mnı o lı erdi, kä eslıni [36]
kä ayın nnı o lı erdi, kä rfa ad-
o lı erdi, kä Necc nı o lı erdi, nı o lı erdi, kä S mnı o lı erdi, kä N nı
[26]
kä M tnı o lı erdi, kä Ma tıv nı o lı erdi, kä L me ni o lı erdi,
o lı erdi, kä em eyni o lı erdi, kä Y sıf- [37]
kä Ma ala nı o lı erdi, kä en -
nı o lı erdi, kä Yah d nı o lı erdi, nı o lı erdi, kä Yeredni o lı erdi, kä Meh-
[27]
kä Y nnannı o lı erdi, kä Rıs nı l l yilni o lı erdi, kä ayın nnı o lı erdi,
o lı erdi, kä Zorob belni o lı erdi, kä il - [38]
kä En nı o lı erdi, kä ı ni o lı
ey lnı o lı erdi, kä Nırıni o lı erdi, erdi, kä damnı o lı erdi, kä Te rini erdi.
[28]
kä Melkıni o lı erdi, kä ddıni o lı
Dörtinçi fa ıl
[1]
Vä sa R -i l- udüsdän meml bolıb 4
Vä sa a a cev b berüb aytdı: «Yazıl-
Ordandan yenä döndi vä R dan yaban a mı dır, kä ıns n yal ız n n ilän tiri durmaz,
iledildi. ama ud ynı her sözindän».
2
Vä ır kün müddet ıblısdän ımti n 5
Vä ıblıs Anı bir bülend ta a alub bir
bolınub ol künlärdä hıç nersä yemäyib durdı demdä ceh nnı memleketlärini hemäsin
vä tam m boldu larından so ra aç boldı. A a körsätdi,
3
Vä ıblıs A a aytdı: «Eger Sen bn-i l- 6
vä ıblıs A a aytdı kä: «Cemı bu ud-
lah esä , bu ta a ferm n ber, kä n n bola». retni vä anlarnı celâletin Sa a beräyin, zı-

135
., . , 1820

r kä (161) ma a teslım bolınmı lardır, vä gün bu yazu siznü ula ları ızda tam m
hladu ım kimsä ä anı beräyin; bolmı dır».
7
anı üçün, eger Sen menüm u rımda 20[22]
Vä hemäsi A a eh det berdilär, vä
secdä etsä , hemäsi Seni ki bola». a zından çı an mihrib n sözlär ä ta accüb
8
sa a a cev b berüb aytdı: «Artuma ket, etdilär, vä dedilär kä: «Bu Y sıfnı o lı dä-
ey ey n; zır kä yazılmı dır kä: “Rabb-i gül mi?»
llahı a secdä ılursın vä A a yal ız ib - 21[23]
Vä anlar a aytdı: «Bi- übhä bu ma-
det ılursın”». alnı ma a söylürsiz: “Ey abıb! Özü ni if
9
Pes Anı Yer alım ä iletdi, vä Anı c - ıl; vä ne adar Kefern mda boldu ın
mi ni köngäräsini üstinä dur uzdı, vä e itmi esäk, bu cayda da ı, Öz va anı da,
A a aytdı: «Eger bn-i llah esä , Özü ni amel ıl”».
mundan a a a bra , 22[24]
Vä anlar a aytdı: «Sizgä r st deyä-
10
zır kä yazılmı dır kä: “Meleklärinä min, kä hıç pey amber öz va anında ma b l
Seni üçün ferm n berä, kä Seni sa layalar; dägüldir.
11
vä anlarnı elläri üstindä Seni kötärälär, 23[25]
Ama sizgä a ı atda deyämin, kä
kä aya ı nı ta a depdirmäyäsin”». besy r tul tunlar sr yıl (tofra ında) bar
12
Vä sa cev b berüb a a aytdı: «Denil- erdi ly s künlärindä, sm n üç yıl vä altı ay
mi dir kä: “Rabb-i llahı a tecrübä et- müddet äçä apandu ı [ ılndu ı:
mäyäsin”». . ] va ıtda, olay kä bir a ım aç-
13
Vä ıblıs tam m ımti nnı bitürdükin- lu boldı bütün yer üstindä;
dän so ra bir müddet äçä Andan ayrıldı. 24[26]
ama ly s hıç birisinä göndürilmädi,
14
Vä sa R nı uvveti bilän Celıl ä meger ayd rep sınaça bir tul tun a;
ruc etdi; vä tam m vil yetni e r fına 25[27]
vä Elı a pey amberni künlärindä
Anı üçün aber çı dı. sr yıldä köb alatenlülär bar erdi, vä hıç biri-
15
Vä anlarnı mescidlärindä ta lım berdi si t zälenmädi Süry nlı Nu m ndan ayrı».
hemäsindän ta sın bolınmı ekän. 26[28]
Pes mesciddä hemeki bol anlar bu
16
Vä N ırat a keldi, kä ol cayda terbıyä nersälärni e itdükdä a abdan meml bol-
bolınmı erdi, vä Öz resmi üzrä sebt künindä dılar
mescid ä kirdi vä tilâvet üçün öri durdı. 27[29]
vä durub Anı ehirdän çı arub
17
Vä kit b-i E a y pey amber A a be- [ç urb . ç rub] ta a ına ketürdilär, kä
rildi; vä anı açub ol ma mnı tabdı, kä bu- üstindä anlarnı ehri im ret bolınmı erdi,
lay yazılmı dır: Anı a a ı a ta lama a;
[18]
«R -i ud vend Menüm üstimdä- 28[30]
ama Ol anlarnı ortasından keçüb
dir; zır kä fa rlar a be ret etmägä Meni ketdi.
ya ladı, sın an kö illilärni if etmägä Meni 29[31]
Vä bir Celıl ehri Kefern m a
ırs l etdi, esırlär ä azadlı alâ etmägä, vä enib keldi vä sebt künlärindä anlar a ta lım
k rlärgä yenä körmeklik, vä cer atlı bol- etdi.
mı larnı yenä z dlı a salıbermägä, 30[32]
Vä ta lıminä ta accüb (163) etdilär,
[19]
vä (162) ud nı ma b l yılın ı b r zır kä kelâmı uvvet ilän boldı.
ılmaga». 31[33]
Vä ol mecma da bir er ki i bar erdi,
18[20]
Pes kit bnı yapdı vä ıdmetkârga ye- kä içindä bir n p k ey n r ı bar erdi, vä
nä berüb oltırdı; vä mesciddä hemeki bol- bir ulu tavu bilän ıç ırdı,
anlarnı közläri A a dikildilär. 32[34]
deyär ekän: « oy! Seni bilän nemiz
19[21]
Vä anlar a demägä ba ladı kä: «Bü- bar, ey N ıratlı sa? Bizni helâk ılmaga

136
, . , 1666

keldü mi Sen? Kimsin ekän, bilämin – 38[40]


Vä uya batdu ı zam nda her ne
Te rini uddısisin». adar kimsälärgä gûn gûn renc lärdän gi-
33[35]
Vä sa a a sökdi, deyär ekän: « - rift r bolmı lar esä, anlarnı A a ketürdilär,
m bol vä andan tı a çı ». Pes dıv anı or- vä her birisini üstinä ellärin oyab anlarnı
ta a ta ladı, vä andan çı dı, vä a a hıç arar if etdi.
etmädi. 39[41]
Vä da ı köb kimsälärdän dıvlär çı -
34[36]
Vä hemeki al mundan ayr n bolıb dılar, ıç ırur ekän kä: «Sen Mesı bn-i
[b lt . b lb] aldılar vä özlärini içindä llahsın». 40Vä anlar a nehıb edüb söylä-
söylä ib: «Bu ne ıl sözdir? – dedilär, – zı- mägä ıc zet bermädi, zır kä Mesı erdi
r kä udret birlä vä uvvet birlä n p k r - ekän bildilär.
lar a ferm n berür, vä tı a çı urlar». 41[42]
Vä kündüz boldu da çı ub bir yaban
35[37]
Vä ol vil yetni hemä e r fına Anı yer ä kirdi, vä cem at Anı izläb A a keldi-
üçün v z çı dı. lär vä Andan (164) tiläk etdilär, kä anlardan
36[38]
Vä mecma dan çı ub Sim nnı ayrılmaya.
üyinä kirdi; vä Sim nnı ayınanası bir 42[43]
Vä anlar a dedi kä: « ayrı ehirlär ä
at ısıtmadan girift r bolmı erdi; vä anı P d hlı -i ud ynı ı b r etsäm keräk, zır
üçün Andan ıstid etdilär. kä munı üçün mers l bolmı ım».
37[39]
Vä anı atında durub ısıtma a 43[44]
Pes Celıl mescidlärindä va edüb
nehıb etdi; vä ısıtma andan ayrıldı. Vä ol durdı.
s atda durı kelüb anlar a ıdmet etdi.
Be inçi fa ıl
[1]
Vä al lar kelâm-i ud y e itmägä ä ni n berdilär, kä kelüb anlar a yardım
A a hüc m edüb durdu larında v i boldı, ılalar; pes keldilär, vä iki kemini toldurdı-
kä Cennis ret dery sını bir ken rında dur- lar, olay kä ar etmägä ba ladılar.
dı, 9[8]
Vä Sim n Pe ros munı körüb sanı
2
vä Ol dery nı ken rında iki ke tı dur- tizläri aldında tü üb: «Ya a ret! mından
mı kördi; ama balı çılar anlardan çı ub a - ayrıl, – dedi, – zır kä men gün hlı damım».
ların yuvub durdılar. 10[9]
Anı üçün kä ol [anı] vä anı birlä
3
Pes kemilärni birisinä mi üb, kä Si- birgä bol anlar (165) ta accüb etdilär köbli
m nnı erdi, vä a a yalbardı, kä ken rdan balı tutdukları üçün;
azra çekä, 4vä oltırıb kemidän cem atlar a 11[10]
vä Zebedı ni o ılları, ya nı Ya b
ta lım etdi. vä Yu anna, da ı olay (ta accüb) etdilär,
5[4]
Vä tekellüm etmekdän tev ıf etdükin- kä da ı Sim nnı erıkläri erdi. Pes sa
dän so ra Sim n a aytdı, kä teränlik ä Sim n a aytdı: « or ma; mundan so ra
çı a vä: «A ları ıznı avlama a tü ürü », – damlar tutasın».
(dedi). 12[11]
Ol va ıt anlarnı kemilärin s il ä
6[5]
Vä Sim n cev b berüb A a aytdı: keltirib hemeki nersälärni terk ılab A a
«Ey st d! biz bütün keçä za met çeküb t bi boldılar.
hıç bir nersä tutmadu , ama Seni sözi 13[12]
Vä ehirlärni birisindä boldu ında
üçün a nı tü üräyin». v i boldı, kä bera dan tola bol an bir
7[6]
Vä olay edüb bir büyük köbli balı dam say’ı körüb yüzinä tü di vä Andan
apıldılar, vä a ı sındı. ıstid ılab: «Ya a ret! – dedi, – eger
8[7]
Vä ayrı ke tı içindä bol an erıklär- hlasa , meni p k ılmaga dırsın».

137
., . , 1820

14[13]
Pes elin uzatıb a a tiydi, deyär ekän: deb, – meflûc a aytdı: – Sa a deyämin, öri
« hlaymın, t zä bol». Vä ol dem alaten- dur vä tö äki ni kötärib üyi ä bar».
lüli andan ayrıldı. 27[25]
Vä ol dem anlarnı atında öri du-
15[14]
A a emir etdi, kä bir kimsä ä bildür- rub yatdu ı nersä’yi alub üyinä ketdi, u-
mäyä, ama: «Barub özü ni ım m a körsät, d a amd deyär ekän.
– dedi, – vä p k boldu ı üçün Musa bu- 28[26]
Vä hemäsi ayr n bolıb llahnı ta -
yurdu ı hedıyä ar ıl anlar a eh det bol- ım etdilär vä or udan tolu bolıb: «Bügün
ma üçün». acıb nersälär kördük», – dedilär.
16[15]
Ama bardu ça Anı üçün söz yayıl- 29[27]
Pes bu nersälärdän so ra çı ub ketdi
dı, 17vä köb cem atlar e itmägä vä renc - vä Lâviy-i n m bir yasa al uçı kördi, yasa
lärindän if bolma a cem boldılar. alma mekânında oltırur ekän, vä a a aytdı:
18[16]
Vä Ol a r yerlär ä ayrılıb anda du «Menüm artumça kel».
ıldı. 30[28]
Vä ol her nersäni terk edüb öri durdı
19[17]
Vä ol künlärni birisindä v i boldı, vä artunça ketdi.
kä ta lım berüb durdu ında, kä Ferısılärdän 31[29]
Vä Lâviy öz üyindä Anı üçün bir i-
vä fu ah dan ba ı anda oltırur erdi, kä her y fet-i a ım etdi; vä yasa al uçılardan vä
Celıl ehrindän, vä Yah dıyetdän, vä Yer - ayrılardan bir ulu cem at anlarnı bilän
alımdän kelmi lär erdi, vä anlarnı if et- birgä oltırdılar.
mägä ud vendni uvveti ır bar erdi, – 32[30]
Ama anlarnı kâtibıläri Ferısılär
20[18]
vä ba , damlar tö äkdä bir er ki i birlen anı gerdlärinä ar u v ılab:
keltirdilär, kä meflûc erdi, vä fur at izlädilär «B c al uçılar vä gün hkârlar (167) ilän ne
anı içerü keltirmägä, Anı r y aldına oy- üçün yeyüb içäsiz?» – dedilär.
ma a; 33[31]
Vä sa cev b berüb anlar a aytdı:
21[19]
vä besy r al anda bar bol an üçün « if bol anlar a abıb keräkli dägüldir,
(166) anı ne amel birlä içerü keltireceklärin ama sır av bol anlar a;
tabmayıb, pes üy üstinä mi üb, anı tö äk 34[32]
ıdd lar da av t ılmaga kelmädim,
bilän orta a endürib sanı u rında oy- lâkin gün hkârlar tövbä ä».
dılar. 35[33]
Vä anlar A a aytdılar: «Ya yanı -
22[20]
Vä anlarnı ım nın körüb a a aytdı: gerdläri ne üçün köb mertebä r zä tutarlar
«Ey dam! seni gün hları sa a ba ı lan- vä nam zlar ılalar, vä da ı Ferısılärni -
mı lardır». gerdläri unday amel ılalar, ama Seni ki-
23[21]
Vä yazuçılar vä Ferısılär fikir etmägä lär hem a a aylar, hem içälär?»
ba ladılar, deyär ekän: «Bu kimdir, kä küfür 36[34]
Ol anlar a aytdı: «Kelin näsini
söyläb dura? Kim gün hlar ba ı lama a tu- o ıllarına r zä tutdurma a tuv n mısız gü-
v ndır, bir ud y bolmazsa?» yäv anlarnı birlä birgä bol ança?
24[22]
Ama anlarnı ıy sların bilüb, cev b 37[35]
ama künlär kelürlär, kä güyäv [gü-
berüb anlar a aytdı: «Ne fehimläb durasız yävni] anlardan alına, ol zam nda ol kün-
kö illäri izdä? lärdä r zä tutsalar keräk».
25[23]
an ı demek s n mı: “Gün hları 38[36]
Vä anlar a da ı bir masal söylädi,
sa a ba ı lanmı lardır”, – demek mi ya: (deyär ekän) kä: «Hıç kimsä bir parça eski
“Durub vä yüri ber”, – demek mi? kiyimdän ya ı kiyim ä o maz, yo sa hem
26[24]
Ama bilsä iz v cibdir, kä bn-i nsan ya ı yırtur, hem ya ını parçası eski ä mu-
yerdä udreti bardır gün hlar ba ı lama a v fa at etmäz.
39[37]
Vä hıç kimsä ya ı ar b eski mä klär-

138
, . , 1666

ä dökmäz, yo sa ya ı ar b mä klärni bo- Vä hıç kimsä yo dır, kä eski ar b


41[39]

zalayıb dökülür, vä mä klär helâk bolurlar; içüb ol dem ya ı istür, zır kä: “Eski b-
40[38]
ama ya ı ar b ya ı mä klär a oy- ra ”, – deyür».
ma keräkdir, vä ikisi b ı alurlar.
Altınçı fa ıl
[1]
Vä evveldän so raki enbä kündä çı dı du ılur a vä bütün keçä ud a
v i boldı, kä eginliklärdän keçüb yüridi, du ılab aldı.
vä Anı gerdläri bo day ba ların ayırub 13
Vä kün boldu ı zam nda gerdlärin
aldılar vä ellär bilän uvub yedilär. ça ırdı vä anlardan on iki ı tiy r etdi, kä an-
(168) 2Vä Ferısılärdän ba ı anlar a ayt- lar a da ı (169) avarilär ısim oydı,
dılar: «Anı niçün ılab durasız, kä sebt kün- 14
ya nı Sim n, kä a a Pe ros ısim oydı,
lärindä ılmaga c yiz dägüldir?» vä arında ı Andräos, vä Ya b, vä Yu an-
3
sa anlar a cev b berüb aytdı: «Ey , na, vä Fılıbos, vä Bart l m ,
munı o umadu ız mı, kä D vud ıldı aç [15]
vä Matta, vä T m , vä Ya b ıbn-i
boldu ı va ıtda vä da ı anı bilän birgä bol- alf , vä Sim n, kä ayret ısimli erdi,
anlar? [16]
vä Ya bnı arında ı Yah d , vä
4
Neçük ud näsinä kirüb ta dım n n- Yah d s ary , kä da ı yın boldı.
larnı alub yedi vä da ı anı birlä bol anlar a 15[17]
Vä anlarnı birlen enib tigiz yerdä
berdi, kä yal ız ım mlardan ayrı a yemek durdı, vä gerdlärini cem atı, vä hemä
c yiz dägül erdi?» Yah dıyetdän, vä Yer alımdän, vä r vä
5
Vä anlar a aytdı kä: « bn-i nsan sebtni ayd de iz s ilindän kelgän damlar bir
ud vendidir». büyük ulu cem at ekän,
6
Vä bir ayrı sebtdä da ı v i boldı, kä [18]
kä Anı e itmägä vä renc lärindän i-
mescid ä kirüb ta lım etdi, vä anda bir er f lı alma a keldilär, 16vä n p k r lardan
ki i bar erdi, kä r st eli uru erdi. cef çekkänlär bar erdi; vä if landılar.
7
Vä kâtibılär vä Ferısılär: «Sebtdä if lı 17[19]
Vä hemä cem at A a tiymek alab
ılur mı?» – deb Anı közedüb durdılar, Anı etdi, zır kä uvvet Andan çı dı vä hemäsin
ar usına ikâyet etmägä bir nersä alab sa etdi.
edür ekän. 18[20]
Vä gerdlärinä közlärin diküb aytdı:
8
Ama anlarnı fehimlärin bilüb pes uru «Müb reksiz, ey fa rlar, zır kä Memle-
elli bol an ki i ä: «Öri durub ortada dur», – ket-i ud y sizni kidir.
dedi. Vä öri durdı. 19[21]
Müb reksiz, ey lâ aç bol anlar,
9
Ol va ıt sa anlar a aytdı: «Sizgä bir zır kä to bolasız. 20Müb reksiz, ey ânda
nersä sorayın: sebt künlärindä ayır i lämek yı la anlar, zır kä küläsiz.
c yiz mi ya yaman i lämek mi? c n alâ 21[22]
lsız, açan damlar bn-i n-
etmek mi ya helâk ılma mı?» san sebebindän sizni ıb etsälär, vä açan
10
Pes e r fında hemä bol anlar a na ar sizni ayırsalar, vä söki söz söyläsälär, vä
ılab dam a: «Elü ni uzat», – dedi. Vä ısmi izni bir yaman nersädäy çı arub ta la-
olay etdi; vä eli ol ayrı kibi if boldı. salar.
11
Vä anlar çün div nälikdän meml bolıb 22[23]
Ol kündä va ıtçilik eylä vä fera
biri biri birlä söylä ib, sa a ne ılma keräk ılu , zır kä sm nda ücreti iz köbdir. Zır
deb ke ä dilär. anlarnı ataları olay da ı pey amberlär ä
12
Vä ol künlärdä v i boldı, kä bir ta a etdilär.

139
., . , 1820

23[24]
Ama vay sizgä, kä devlet iblärsiz! kä a b a sayılmayasız; yarlı a , vä yarlı-
zır kä siznü tesellı izni tam m aldu ız. anasız;
24[25]
Vay sizgä, kä to bolıb durasız! zır 38
berü , vä sizgä berilä, (vä) b ölçi,
kä siz aç bolasız. Vay sizgä, kä ekn n külib hem basılmı , hem deprenmi , vä üstindän
durasız! zır kä z rlı ılursız vä yı lursız. tü mi ekän siznü oynı ız a berilälär;
25[26]
Vay sizgä, açan hemeki damlar zır kä ne ölçi ilän ölçürsä iz, sizgä yenä
sizni a ı ızda (170) nık söyläsälär, zır ölçäleyä [ lç ly ]».
kä anlarnı babaları olay da ı dor pey- 39
Vä anlar a bir masal söylädi kä: «Köz-
gamberlär ä etdilär. siz bol an ayrı közsiz ä ıl vızlı [ l -
26[27]
Ama sizgä, kä (ânda) e idüb durasız, vuzlı ] ılurga bilür mi? ikisi ende içinä
deyämin, kä du manları ız a dost bolu , vä tü mäzlär mi?
sizgä du manlı ıl anlar a ya ılık ılu , 40
gerd ustasından ziy dä dägüldir; ama
27[28]
vä sizgä lâ net tiläk etkänlär ä i gü- her kâmil bol an ustası kibi bola.
lik eylä , vä bed hlı ıl anlar üçün ayır 41
Vä arında ı nı közindä i çöpni ne
du eylä . üçün közläb durasın, vä özi közi dä i ta -
28[29]
Seni urtı da seni ur an a ayrını ta’yı fehimlämäzsin?
a a tut, vä çap nı nı al annı be meti dän 42
Ya arında ı a neçük demägä tuv n-
da ı man ılma. sın: “Ey arında ! ma a ru at buyur, kä
29[30]
Vä her sendän s ’ l ıl an a ber, vä közi däki çöpni çı arayın”, – vä at ça özü
seni nersäläri ni al andan yenä alab etmä. közi dä bol an ta tanı körmäyib durasın?
30[31]
Vä da ı neçä istäsä iz, kä damlar Ey ikiyüzli! seni közi dä bol an ta tanı
sizgä ılalar, siz da ı anlar a hemän ol ı- evvel çı ar, ol zam nda b körürsin arın-
sım üzrä eylä . da ı nı közi dä i çöpni çı arma a.
31[32]
Vä eger sizgä dost bol anlarnı [bol- 43
Hıç ya ı dera t yaman yemi bermäz;
anlar a] süysä iz, ne ziy dä i güliki iz vä hıç yaman dera t ya ı yemi bermäz,
bardır? zır kä gün hkârlar da ı anlar a 44
zır kä her dera t öz yemi indän bili-
dost bol anlar a dost bolalar. nür, 45zır çe el a açından ıncırlär cem
32[33]
Vä eger sizgä nık ıl anlar a nık et- etmäzlär, vä çaludan üzüm cem etmäzlär.
sä iz, sizdä ne artu i güliki iz bardır? zır 46[45]
Nıkû dam kö ilini nıkû azınäsin-
kä ergârlar da ı unday ılalar. dän nıkûyi çı arur, vä yaman dam kö ilini
33[34]
Vä eger anlar a riyä bersä iz, kä yaman azınäsindän yaramazlı çı arur, zı-
anlardan yenä alma mıd tutasız, pes sizdä r kä kö il ziy däli indän a ız söylür.
ne ziy dä mihrib nlı ı ız bardır? zır kä 47[46]
Vä ne üçün Ma a: “A ay, A ay”, –
gün hkârlar da ı gün hkârlar a riyet ä deyäsiz, vä söylädükim nersälärni amel et-
berürlär, kä yenä beraber alalar. mäzsiz?
35
Ama siz du manları ıznı süyi , vä nı- 48[47]
Her kim Ma a kelüb sözlärimni e i-
kı eylä , vä riyet ä berü , hıç bir nersä düb anlarnı da ı amel etkän, kimgä o ur
üçün mıd etmäyib, vä ücreti iz köb bola, ekän sizgä körsätäyin.
vä ud y Ta lânı o ılları bolasız, zır kä 49[48]
Bir nä yap an bir dam a o ur,
ükür etkänlär ä vä ergârlar a mihrib ndır. kä terän (172) azdı, vä büny dnı ta üstinä
36
Pes mer ametli bolu , Ata ız da ı oydı; vä f n çün kelüb a ındı, vä ol nä-
mer ametli boldu ı kibi. ä at urdı, vä anı areket ılalmadı, zır
37
üküm ılma , kä üsti iz ä üküm kä büny dı ta üstindä berk boldı.
tü mäyä; a b a müsta a sanma , (171) 50[49]
Vä e idüb da ı amel ılma an kim-

140
, . , 1666

sä tofra üstindä bir nä büny dsız im ret a a at urdılar, vä ol s at yı ıldı, vä ol


ıl an dam a o ur, kä çün a ınlar kelüb bin nı vır nı a ım erdi.
Yedinci fa ıl
[1]
Vä çün sözlärini hemäsin al nı u- ba , bir meyyit tı a ketürildi, anasını bir
la larında tam m söyläb pes Kefern m a do mı o lı ekän, vä hemän tul tun erdi,
kirdi. vä ehirni ehlindän köb al anı bilän bir-
2
Vä bir yüz ba ını bir mülâzımı, kä a a gä bar erdi.
bah lı erdi, renc bolıb ölüm ä arıb erdi. 13
Vä a ret anı körüb a a mer amet bu-
3
Vä çün sa üçün aber e idüb A a Yah - yurdı vä a a: «Yı lama», – dedi.
dılärni artların göndürdi, Andan ıstid 14
Vä yana ıb t b t a lâms etdi; vä kötär-
ılur ekän, kä kelüb mülâzımın if ıla. gänlär tava f etdilär; 15vä Ol aytdı: «Ey
4
Pes anlar sa atına eri düklärindän yigit! sa a: Öri dur! deyämin».
so ra A a cahd ilän yalbardılar, deyär 16[15]
Pes meyyit bol an r st oltırıb söylä-
ekän kä: «L yı ki idir, kä a a bu ıhs n mägä ba ladı; vä anı anasına teslım etdi.
körsäteceksin, 17[16]
Vä hemäsinä or u tü di, vä llahnı
5
zır kä bizim ümmetimiz ä dostdır vä ta ım etdilär, deyär ekän kä: «Bir ulu pey-
bizgä bir mescid bin etdi». amber bizim içimizdä opmı dır, vä ud
6
Pes sa anlar birlä bardı vä nädän ıra öz al ına ziy ret ılmı dır».
bolmayıb durdu ında yüz ba ı A a dostlar 18[17]
Pes bu söz bütün Yah dıyet içinä vä
yolladı, A a deyär ekän: «Ya a ret! za - e r fındaki vil yet ä Anı a ında çı dı.
met çekmä, zır kä men l yı dägülim, kä 19[18]
Vä Ya yanı gerdläri bu nersälär-
Sen menüm üyimni depäsini astına kirä- ni hemäsindän a a aber etdilär.
sin; 20[19]
Pes Ya ya gerdlärindän iki kimsä
7
ol sebebdän Sa a barma a özimni o uyub anlarnı sa a ırs l etdi, deyär ekän:
müsta a körmädim; ama Sen bir söz söylä, «Sen kelür degän Kimsäsin mi? ya ayrı
vä ıdmetkârım if bola. üçün ınti r ılsa keräk mi?»
8
Zır men da ı sal anat astında mu arrer 21[20]
Vä a a eri ib aytdılar: (174) «Ya ya
bolınmı damım, vä astımda sip hılär bar- usül ıl uçı bizni yolladı, deyär ekän kä:
dır, (173) vä mu a: “Bar”, – deyämin, vä “Sen kelür degän Kimsä misin? ya ayrı
barur; vä ayrı a: “Kel”, – deyämin, vä ke- üçün ınti r ılsa keräk mi?”»
lür; vä bendämä: “Munı ıl”, – deyämin, vä 22[21]
Vä ol s atda besy r kimsälär ren-
ılur». c lärdän, vä cer atlardan, vä murd r r -
9
Vä sa munı e itdükindän so ra a a lardan if etdi vä köb k rlär ä körmeklik
ta accüb etdi vä, dönib artunça kelgän al - berdi.
a, aytdı: « sr yıldä bu adar ım n tabmı 23[22]
Vä sa anlar a cev b berüb aytdı:
dägülim». «Barub Ya ya a kördüki iz vä e itdüki iz
10
Vä A a yebärilgän ki ilär üy ä ruc nersälärdän aber berü , kä k rlär körüb du-
edüb asta bol an mülâzımnı if tabdılar. ralar, a sa lar yürürlär, alatenlülär t zälanıb
11
Vä andan so raki kündä v ı boldı, [t zäln b] duralar, sa ırlar e idüb duralar,
kä N yın-i n m bir ehir ä bardı; vä besy r vä mürdäg n tirilib duralar, vä fa rlar a n-
gerdläri vä bir ulu cem at al Anı cil ı b r bolınmı dır;
bilän birgä bardılar. 24[23]
vä l ol, kimsägä Menüm üçün
12
Vä ehir apusına ya la du ında, eki bolmaz!»

141
., . , 1820

25[24]
Vä Ya yanı elçiläri ketdüklärindän n hkâr erdi, vä Ferısı üyindä boldu ın bilüb
so ra al a Ya ya a ında söylämägä bir o ä-yi ı ırnı ketürdi,
ba ladı (deyär ekän): «De t ä ne körmägä 39[38]
vä artunda yı lab durdı, vä aya ların
çı du ız? yeldän silkinmi amı mı? köz ya ları birlä yuvma a vä öz ba ını saçı
26[25]
Ama ne körmägä çı du ız? yum a birlen sürtmägä ba ladı, vä aya ların öpdi,
lib s ilän kiyinmi dam mı? Ba , a ametli vä ı ır birlä mayladı.
kiyinmi lär vä ay vä i ret ıl anlar p d- 40[39]
Vä say’ı da av t etkän Ferısı öz
hlarnı devlet nälärindä bardır. içindä söyläb dedi: «Eger bu pey amber esä,
27[26]
Ama ne körmägä çı du ız? bir pey- a a tiygän kimdir deb vä ne ıl tundır
amber mi? Belli sizgä deyämin, kä pey- deb bilür erdi, zır kä gün hkârdır».
amberdän köb artu . 41[40]
Vä sa cev b berüb a a aytdı: «Ey
28[27]
Budır, kä a ında bulay yazılmı dır: Sim n! sendän s ’ l etmägä bir nersäm
“Ba , r yı nı aldında elçimni ırs l ılayın, bar». 42Vä ol aytdı: «Ey a ret! söylä».
kä r yı u rında arı ı nı ır ılur”. 43[41]
(Dedi kä): «Bir alabkârnı iki bo-
29[28]
Vä sizgä deyämin, kä avratlardan ruçlusı bar erdi: birisi be yüz din r vä birisi
do mı larnı içindä Ya ya usül ıl uçı- elli (176) din r boruçlı erdi,
dan ulu pey amber yo dır; ama Te rini 44[42]
vä d etmägä bir nersä anlarda yo
Memleketindä e kiçi andan kelândır». boldu ı üçün ikisinä ba ı ladı. Pes an ısı
30[29]
Vä hemä e itmi dur an al vä ya- a a ziy dä dost bola?»
sa al uçılar ud y’ı ta dı etdilär, Ya - 45[43]
Sim n cev b berüb aytdı: « ıy s
yanı ta mıdliki birlä usül bolınmı ekän; ılamın, kä ol, kä a a artu ba ı ladı». Vä
31[30]
ama Ferısılär vä (175) eri at ehli Ol a a aytdı: «Sen r st üküm ıldu ».
Te rini mu veretin özlärini ar ularına 46[44]
Vä avrat a dönib Sim n a aytdı:
redd ıldılar, zır kä andan yuvınmadılar. «Bu tun körür misin? Men seni üyi ä
32[31]
Vä Cen b aytdı: «Bu aba alarnı kirdim, Ma a aya larım üçün suv bermädü ,
damların kimgä o adayın? vä anlar ne ki- ama ol köz ya ları birlä aya larımnı yuvdı
bidir? vä öz ba ını saçı bilän sıladı;
33[32]
bazarda oltır an balalar a o urlar, 47[45]
sen Ma a öpü bermädü , ama Men
kä biri birinä tavu edüb deyälär kä: “Biz kiräli bu tun aya larımnı öpmekdän fer -
sizgä düdük çaldu , vä ra etmädü iz; biz at ılmadı;
sizgä fi n etdük, vä yı lamadu ız”. 48[46]
sen ya ilän ba ıma ya lamadu ,
34[33]
Zır kä Ya ya usül ıl uçı hem ama bu avrat aya larımnı ya birlen mayla-
n n yemäyib, hem ar b içmäyib keldi, vä mı dır.
siz dedü iz, kä anda dıv bar erdi. 49[47]
Anı üçün sa a deyämin, kä anı
35[34]
nsan O lı hem içüb, hem yeyüb kel- gün hları, kä köb erdi, a a ba ı lanmı dır,
mi dir, vä siz deyäsiz kä: “Ba , köb yegän zır kä ol ziy däçä süymi erdi, ama her
vä köb ar b içkän dam, vä yasa al uçı- kimgä kem ba ı lansa, ol kem süyür».
larnı vä gün hkârlarnı dostı”. 50[48]
Vä Ol tun a: «Gün hları sa a
36[35]
Ama ikmet öz o ıllarından ta dı ba ı lanmı dır», – aytdı.
körsätilmi dir». [49]
Pes anı birlä birgä yeyüb oltır anlar
37[36]
Vä Ferısılärdän bir kimsä A a s ’ l özlärini içindä demägä ba ladılar: «Bu
etdi, kä Anı birlä a m yeyä. Pes Ferısıni kimdir, kä gün hlar da ı ba ı lur?»
näsinä kirdi vä ofra a oltırdı. 51[50]
Vä Ol tun a aytdı: « m nı seni
38[37]
Vä ehirdä bir tun bar erdi, kä gü- nec t etmi dir, selâmet birlen bar».

142
, . , 1666

Sekizinçi fa ıl
[1]
Vä v ı boldı, kä her ehir vä avıl ke- tek bir müddet ä degin ım n kedürürlär,
züb, va ılab, Memleket-i ud y asbına zır ımti n zam nında ayrılurlar;
be ret edür erdi, vä on iki gerd Anı birlä 12[14]
vä çe el a açlarını içindä tü kän-
birgä bar erdi, lär munlardır, kä açan e itsälär, çı ub, bu
2
vä da ı ba ı tunlar, kä murd r r - düny nı fikirlärindän, (178) vä devletin-
lardan vä uvvetsizli dän (177) if bolmı - dän, vä tirilikini v lärindän affä bolur-
lar erdi, ya nı Macdaliyet-i n m Meryem, lar vä kem l yemi ketürmäzlär;
kä andan yedi dıv çı mı lar erdi, 13[15]
ama nık tofra içindä tü kän munlar-
[3]
vä Hır desni az näd rı [ az näd rs ] dır, kä sözni çün e idüb, b vä nık kö ildä
zıni tunı Y ann , vä S sannä, vä köb anı ıfı ılurlar vä abır birlä yemi ketü-
ayrı kimsälär, kä emv lından A a ıdmet rürlär.
etdilär. 14[16]
Hıç kimsä çıra ya ıb anı savıt astın-
3[4]
Vä besy r al her ehirdän cem da örtmäz ya tö äk astında oymaz, lâkin
edüb A a keldüklärindän so ra masal birlä am d n üstinä oyar, kä içerü kirgänlär
anlar a söylädi: n rnı körürlär.
4[5]
«Bir tu ım egküçi [eginçi] çı dı tu ı- 15[17]
Zır kä hıç penh n nersä yo dır, kä
mın egmägä, vä egdükindä adri yol arafı- kârâ bolınmaz, vä hıç kizlenmi nersä
na tü di vä basıldı, vä hav daki u lar anı yo dır, kä ma lûm vä bey n bolınmaz.
yedilär; 16[18]
Pes neçä e idürsiz deb, sa ını , zır
5[6]
vä adri ta lı yer üstinä tü di vä bitüb kä kimdä bar esä, a a berilä, vä kimdä yo
urudı, zır kä ya lı yo erdi. esä, anda bolıb köringän da ı andan alınur».
6[7]
vä adri çe el a açlarını içinä tü di, 17[19]
Ol va ıt Anı anası vä arında ları
vä çe el anı birlä bitüb anı bo dılar. A a keldilär, ama cem at sebebindän A a
7[8]
vä adri nıkû tofra içinä tü di vä bi- yana ma a dırlar dägül erdi.
tüb yüz mertebä yemi ketürdi». Vä munı 17[20]
Pes A a aber berildi kä: «Ana vä
söylägändän so ra fery d etdi kä: «Her, arında ları , – deb, – tı arıda Seni istäb
kimdä e itmägä ula lar bar esä, e itsün». duralar».
8[9]
Vä gerdläri A a s ’ l ılab: «Bu 19[21]
Ol cev b berüb anlar a aytdı:
masal ne bola?» – dedilär. «Anam vä arında larım anlardır, kä ud
9[10]
Ol aytdı: « ud Memleketini sırların sözin e idüb anı amel edürlär».
bilmek sizgä berilmi dir, ama ayrılar a 20[22]
Vä künlärni birisindä v ı boldı,
masallar birlä (bildürmek keräk), kä körüb kä gerdläri birlä bir kemi ä mi üb anlar a
körmäyälär vä e idüb fehimlämäyälär. aytdı: «Dery nı arı arafına ötäli ». Pes çe-
[11]
Vä masal budır: tu ım – kelâm-i u- küb çı dılar.
d ydır; 21[23]
Vä dery da yüridüklärindä ( sa)
10[12]
yol arafında bol anlar munlardır, kä uyudı. Vä bir at yel dery a tü di, vä an-
çün e idüb, ey n kelüb kö illärindän söz- lar suvdan toldılar, vä a ar lindä erdilär.
ni (vesvas birlä) alub ketä, kä ım n kedirüb 22[24]
Pes anlar A a kelüb Anı uyandırdılar,
nec t bolmayalar; deyär ekän: «Ey st d! Ey st d! biz helâk
11[13]
vä ta lı yer üstindä bol anlar anlardır, bolavız». Pes Ol durub yel ä vä suvnı ya-
kä açan e itsälär sözni, d birlä ab l ı- vuzlı ına tenbıh etdi; vä fer at etdilär, vä
lurlar, ama munlarda tamur bolma an üçün lım nlı boldı.
23[25]
Vä anlar a aytdı: « andadır siznü

143
., . , 1820

ım nı ız?» Vä or ıb, ta accüb ılab, biri 33[37]


Vä tam m Cercisılärni e r fında
birinä (179) dedilär: «Bu ne ıl Ki idir, kä bol an al Andan ıstid etdilär, kä an-
hem yellär ä hem suv a emir ıla, vä A a lardan ayrıla, zır kä avf-i a ım anlar a
ı at ılalar?» tü di. Vä kemi ä mi üb yenä döndi.
24[26]
Vä anlar Cercisılärni merzb mına 34[38]
Vä ol dam, kä andan dıvlär çı dılar,
eri dilär, kä Celıl ar usındadır. Andan tiläk ıldı, kä atında bola. 35Ama sa
25[27]
Vä tofra a çün çı ub, bir er ki i anı bo adıb yeberdi, a a deyär ekän:
ehirdän anı uçurusına çı dı, kä besy r [39]
«Üyi ä ayt, vä ud sa a ne ader
müddetdän dıvlär anda bar erdi, vä kiyim ıldu ın bey n ıl». Pes ketdi vä bütün e-
kiymäz erdi, vä nädä durmaz erdi, lâkin hirdä sa a a ne ader ıldu ın ma lûm etdi.
gûrlarda. 26[40]
sa ruc ıldu dan so ra v ı bol-
26[28]
Vä sa çün körüb, fery d ılab u- dı, kä cem at Anı ab l etdilär, zır kä
rına tü di, vä bülend v z birlä: «Ey sa, hemäsi Anı üçün ınti r ılab durdılar.
bn-i ud y Ta lâ! Seni birlä ne i im bar? 37[41]
Vä ba , Y yir s-i n m bir er A a
– dedi. – Sendän ıstid ılamın, kä ma a keldi, vä ol ki i mescidni ulu ısı erdi; vä
a b etmäyäsin». sanı aya larını aldında tü üb Andan ısti-
[29]
Zır kä n p k r a damdan çı ma d etdi, kä üyinä kirä,
ferm n bermi erdi, zır köb mertebä an- 38[42]
zır kä bir yal ız on iki adar ya ın-
dan girift r bolmı erdi, vä zencırlär ilän vä daki ız ına bar erdi, vä ol ölmälü erdi.
bu a ular bilän ba lanmı erdi, vä bendlär- Ama bardu ında al Anı ısdılar.
ni ırub dıvdän de t ä sürilmi erdi. 39[43]
Vä on iki yıldan berü an a ması
27[30]
Pes sa a a s ’ l edüb: « smi ne- birlä renc bol an bir tun, kä tam m tiri-
dir?» – dedi. 28Ol dedi: «Fevcdir», – zır kä likin d r gârlar a arc ılab, bir kimsäni
besy r dıvlär a a kirmi lär erdi. sebebindän if bolma a mümkin dägül
[31
Vä a a yalbardılar, kä teränlikkä bar- erdi, artunça keldi
ma anlar a buyurmaya 1818]. 40[44]
vä anı lib sını ken rına tiydi; vä
29[32]
Vä ol cayda köb to uzlardan bir kü- ol demdä anı an a ması urudı.
tü ta da otlanub durdılar; vä andan ıstid 41[45]
Vä sa aytdı: «Ma a kim tiydi?»
etdilär, kä anlar a ru at buyura, kä to- Vä hemä ınkâr ıldu ında Pe ros vä Anı
uzlar a kirälär. Pes anlar a ıc zet berdi. birlä birgä bol anlar dedilär kä: «Ey st d!
30[33]
Ol va ıt dıvlär ol damdan tı a çı- al Seni hem ısub, hem sı ub duralar, vä:
ub to uzlar içinä kirdilär, vä tam m kütü “Ma a kim tiymi dir?” – deb deyäsin mi?»
ken rdan ol dery a yügürib affälendilär. 42[46]
sa (181) aytdı: «Bir kimsä Ma a
[34]
Vä kütüçilär bulay boldu ın körüb tiymi dir, zır kä uvvet Mendän çı du ın
açdılar vä kelüb ehirdä vä k yist nda a- bildim».
ber etdilär. 43[47]
Pes tun özin penh n ılalmadu ın
31[35]
Pes anı üçün anlar v ı bol an körüb, altırıb keldi vä, atına tü üb, ne
nersäni körmägä çı dılar, vä sa a kelüb sebebdän A a lâms ıldu ın vä neçük if
dıvlär andan çı du ları damnı kiyim birlä boldu ın hemä al nı atında A a bey n
kiyinmi ekän, vä r st a ıllı bolmı ekän, etdi.
vä sanı aya larını atında (180) oltırmı 44[48]
Vä a a aytdı kä: «Ey ız! ı ti dlı
ekän tabdılar, vä avfdan tutılmı lar erdi. bol: ım nı seni if etmi dir; selâmet birlä
32[36]
Vä munı körgänlär, div nä ne sebeb- bar».
dän a ı boldu ın anlar a bey n etdilär. 45[49]
Vä hen z söyläb durdu ında mes-

144
, . , 1666

cidni reyisi arafından bir kimsä kelüb a a lar, ama Ol aytdı: «Yı lama ; ölgän dägül-
dedi kä: « ızı vef t etdi; ıstid a za met dir, lâkin uyuyıb dura».
ılma». 49[53]
Vä A a eh net ıldılar, bilür ekän,
46[50]
Ama sa munı e idüb a a cev b be- kä müteveffa bolmı erdi.
rüp: « or ma, – dedi, – tek ım n kedür, vä 50[54]
Vä Ol hemäsin tı a çı ardı, vä anı
yenä if bola». elin tutdı, vä fery d ılab: «Ey ızcı ız!
47[51]
Vä çün nä içinä kirüb, Pe ros, vä dur», – dedi.
Ya b, vä Yu anna, vä ıznı atası vä ana- 51[55]
Vä c nı yenä a a keldi; vä fı l-f r
sından ayrı kimsä ä kirmägä ru at ber- durdı, vä a a a ur a bermek buyurdı.
mädi. 52[56]
Vä vâlidânı ayr n boldılar. Ama
48[52]
Vä hemäsi yı ladılar vä zarlı ıldı- anlar a emir etdi, kä v i bol an nersäni
bir kimsä ä söylämäyälär.
To uzınçı fa ıl
[1]
Pes on iki gerdin alab ılab cem munı day nersälär e idämin?» Vä Anı
etdüklärindän so ra hemeki dıvlär üstinä körmek istädi.
vä sır avlar kedürmägä anlar a udret vä 10
Vä çün hav rılär ruc edüb ne adar
ı tiy r buyurdı, ıldu ların A a aber berdilär; vä anlarnı
2
vä anlarnı (182) ırs l etdi Memleket-i ba aça alub Beyt ayd ısimli ehirni bir
ud y ı b r etmägä vä astalarnı if ıl- yaban mekânına ma fıçä bardı.
maga. 11
Vä al munı bilüb Anı artunça ket-
3
Vä anlar a aytdı: « arı üçün hıç nersä: dilär; vä anlarnı ab l edüb Te rini P d-
hem taya lar, hem rc n, hem n n, hem a - hlı ını a ında anlar a tekellüm etdi,
çä iletmä , vä biri izdä iki c mä bolmasun; vä ilâc mu t c bol anlarnı if etdi.
4
vä her ne nä ä kirsä iz, anda duru 12
Vä kün zav l bolınma a ba ladı. Vä on
vä andan ayrıla . iki A a kelüb aytdılar: «Cem at a mura -
5
Vä ne adar kimsä sizni ab l etmäzsä- a buyur, kä e r fdaki avıllar a vä ayıllar a
lär, ol ehirdän çı du ı ızda hem aya ları- barub onalar vä azu tabalar, zır kä biz
ızdan tofra nı silki , t kä anlarnı ar u- munda (183) bir yaban ma mdayız».
sına eh det bola». 13
Ol anlar a aytdı: «Siz anlar a yemek
6
Pes anlar çı ub, ehirci äzlärni kezüb üçün berü ». Anlar aytdılar: «Bizdä be
yüridilär, her cayda ncilni va ılab, sır av n n vä iki balı dan ziy dä yo dır, meger
bol anlarnı if ılur ekän. bu al nı hemäsi üçün barub a m satıb
7
Vä [Celıl] dört vil yetli reyisi Hır des almazsa ».
hemeki andan âdır bol an nersälärni e idüb, 14
Zır kä anlar be mi adar er erdi.
mu arib boldı, zır kä ba ı kimsädän söy- 15
Pes gerdlarinä aytdı: «Anlarnı bölüklär
lenmi erdi, kä Ya ya mürdeg ndan tirilmi birlä elli är elli är oltırtu ».
erdi; 16[15]
Pes olay etdilär, vä hemäsin oltırt-
8
vä ba ılardan, kä ly s hir körinmi dılar.
erdi, vä ayrılardan, kä eski pey amberlärni 17[16]
Vä be n nnı vä iki balı nı alub, s-
birisi durmı erdi. m n a na ar ılab, anlarnı bereketlädi vä
9
Vä Hır des aytdı: «Ya yanı ba ın paralab gerdlär ä berdi al nı aldına
men kesdim, ama bu kimdir, kä a ından oyma a.
18[17]
Vä hemäsi yedilär vä to boldılar; vä

145
., . , 1820

anlar a art an uva lardan on iki sebed kö- reti alı tırıldı, vä lib sı bey bolıb yaldurdı.
tärib aldılar. 31[30]
Vä ba , iki er Anı birlä söylä ib
19[18]
Vä çün penh nça du ılab dur anda durdılar, kä Musa vä ly s erdilär,
v ı boldı, kä gerdläri Anı birlä birgä 32[31]
kä celâletdä körinib Anı vef tından
erdilär, vä anlar a s ’ l ılab: «Ma a al söylädilär, kä Yer alımdä v ı bolaca
dedükläri kimdir?» – dedi. erdi.
20[19]
Anlar cev b berüb aytdılar: «Ya ya [32]
Vä Pe ros vä anı rafi läri uy udan
Ta mıd ıl uçı, ama ba ı – ly s, vä ba ı – a ır boldılar vä uyandı larından so ra Anı
eski pey amberlärni birisi da ı tirilmi dir mecdin vä Anı birlä dur an iki erni kördi-
deb deyälär». lär.
21[20]
Ol anlar a aytdı: «Ama siz Ma a de- 34[33]
Vä çün anlardan ayrılıb, v ı boldı,
düki iz kimdir?» Pe ros cev b berüb: «Me- kä Pe ros sa a aytdı: «Ey st d! biz bu
sı -i llah(sın)», – dedi. cayda boldu ımız bdır; hem üç ç dır u-
22[21]
Vä anlar a at tenbıh ılab: ralı : birni Sa a, birni Musa a vä birni ly s
«Hıç kimsä ä munı aytma , – emir etdi, üçün», – söylädükin bilmäy ekän.
23[22]
deyär ekän kä: – bn-i nsan köb ner- 35[34]
Vä munlarnı söylädükindä pes bir
sä za met çeksä, vä me yı dan, vä ulu bulut boldı vä anlar a s ’yä etdi; vä bulut a
ım mlardan, vä kâtibılärdän redd bolınsa, kirdüklärindä or dılar.
vä öldürilsä, vä üçinçi kündä yenä tirilsä v - 36[35]
Vä bulutdan bir v z çı ub: «Bu
cibdir». ma b b O lımdır, A a di lä », – dedi.
24[23]
Vä hemä ä aytdı: «Eger bir kimsä 37[36]
Vä v z boldu dan so ra sa tenh ça
Ma a t bi bolma hlasa, öz nefsinä ınkâr bolundı. Vä m (185) bolıb durdılar, vä
etsün, vä alıbin her kün kötärsün vä Me- ol künlärdä kördükläri nersälärdän bir kim-
nüm artumça kelsün. sä ä bir ey aber etmädilär.
25[24]
Zır kä her kim c nın alâ etmek 38[37]
Vä andan so raki kündä v ı boldı,
istürsä, anı yi ıla; vä her kim Menüm kä ta dan endüklärindän so ra bir ulu ce-
(184) rım üçün c nın yo lasa, ol anı m at Anı uçurusına çı dı.
nec t ıla. 39[38]
Vä ba , cem atdan bir er fery d ı-
26[25]
Zır kä, tam m ceh nnı ıl ılab, lab aytdı: «Ey st d! Sendän ıstid ıla-
c nın da ı yi etkän ya helâk bol an dam mın, kä menüm o lıma na ar ılasın, zır
nedän faydalanur? kä ma a bir do mı dır:
27[26]
Anı üçün kä her kim Mendän vä 40[39]
vä ba , bir r anı girift r edür, vä
Menüm sözlärimdän acillensä, andan ol dem ıç ırur, vä anı köbirgänçä yırtur;
bn-i nsan acillenä Özini , vä Atanı , vä vä küç birlä andan ayrıla, anı sı ur ekän.
mu addes feri tälärni celâleti bilän keldü- 41[40]
Vä seni gerdläri dän tiläk etdim,
kindä. kä anı çı aralar, vä dır dägüllär erdi».
28[27]
Ama a ı atda sizgä deyämin, kä bu 42[41]
sa cev b berüb aytdı: «Ey bı-ım n
cayda dur anlar bardır, kä ölüm tatmazlar, vä azmı nesil! neçä zam n a degin siznü
anlar P d hlı -i ud ynı körmägänçä». birlä bolayın vä abır ılayın? O lı nı bu
29[28]
Vä bu sözlär tekellüm etdükindän cayga keltir».
so ra sekiz adar kün v ı boldı, kä Pe - 43[42]
Vä hen z kelüb yüridükindä dıv anı
rosnı, vä Yu annanı, vä Ya bnı Özi birlä yı dı vä yırtdı. Pes sa murd r r a nehıb
alub bir ta a çı dı du ılmaga. etdi vä o lannı if ılab atasına yenä teslım
30[29]
Vä du ılab durdu ında yüzini - etdi.

146
, . , 1666

44[43]
Vä hemäsi Te rini ulu udretinä bebdän, kä yüzin Yer alım ä kedür kibi
müte ayyir aldılar. tutdı.
45[44]
Vä sanı hemä ıldu ına ta accüb 55[54]
Vä çün gerdläri, ya nı Ya b vä
ıldu larında gerdlärinä aytdı: «Bu sözlär- Yu anna, munı körüb, aytdılar: «Ya a ret!
ni ula ları ız a kirtib oyı , zır kä bn-i istür misin, kä biz sm ndan ate tü ürmek
nsan damlarnı ellärinä teslım bolınur». ferm n ılavız, kä anlarnı helâk ıla, netä-
46[45]
Ama bu söz fehimlämädilär, vä anlar- kim ly s ıldı?»
dan ma fı tutılmı erdi, kä Anı a lamayalar, 56[55]
Ama Ol dönib anlar a it b etdi vä
vä ol sözdän A a sorama a or dılar. dedi kä: «Siz ne ıl r dansız, bilmäysiz;
47[46]
Vä anlarnı arasında söz çı dı, kä 57[56]
zır kä nsan O lı damlarnı c nla-
anlardan an ısı e ulu bolaca erdi. rın helâk ılmaga kelmädi, lâkin nec t et-
48[47]
Ama sa anlarnı kö ilini fehmin mägä». Vä ayrı avıl a ketdilär.
bilüb, bir o lancı aznı alub, anı öz a ında 58[57]
Vä yolda yüridüklärindä v ı boldı,
dur uzdı kä bir kimsä A a: «Ya a ret! her ne cay a
49[48]
vä anlar a aytdı: «Her kim bu (186) barsa , sa a t bi bolayın», – dedi.
o lannı Menüm ısmimdä ab l etsä, Meni 59[58]
Pes sa a a aytdı: «Tülgülärni yata -
ab l ılur; vä her kim Meni ab l etsä, lı ları bardır, vä hav daki u larnı uyaları
Meni ırs l etkän Kimsäni ab l ılur; anı bardır, ama bn-i nsan ba ın yaturma a cay
üçün siznü içi izdä kim e kiçi bol an esä, yo dır».
ol ulu bolaca dır». 60[59]
Vä bir ayrı a aytdı: «Menüm (187)
50[49]
Vä Yu anna cev b berüb: «Ey st d! artumça kel». Ama ol aytdı: «Ya a ret!
Seni ısmi bilän bir kimsä dıvlär çı arur ma a evvel ru at buyur, kä barub atamnı
ekän kördük, – dedi, – vä a a man etdük, defin ılayın».
zır kä bizim birlä t bi bolmay erdi». 61[60]
sa a a aytdı: «Ölgänlärni öz ölgän-
51[50]
sa a a aytdı: «Man eylämä , zır kä lärin defin etmägä oy, ama sen bar vä P d-
bizgä ar u bolma an bizim arafımızdadır». hlı -i ud ynı ı b r ıl».
52[51]
Vä Anı ref bolınması künläri ta- 62[61]
Vä da ı bir ayrı aytdı: «Ya Rabb!
m m keldüklärindän so ra v ı boldı, kä Sa a t bi bolayın, ama andan ilgäri barub
Yer alım ä barur a yüzin do ru tutdı; menüm üy ehlimä ved demägä ıc zet bu-
53[52]
vä elçilär öz r y aldında ırs l etdi; vä yur».
barub S maratlılarnı bir avlına kirdilär, kä 63[62]
sa a a aytdı: «Elin apan a oyab
Anı üçün ır ılalar. vä da ı artundakilär ä ba an hıç bir kimsä
54[53]
Vä anlar anı ab l etmädilär, ol se- Te rini Memleketinä yara ı dägüldir».
Onınçı fa ıl
Vä munlardan so ra Cen b da ı yetmi
[1] 3
Yürü baru ! Ba , gürgân [kurkk n] ara-
ayrı kimsä ta yın etdi vä anlarnı iki iki öz sında bol an oylarday sizni ırs l ılamın.
r y aldında her ehir ä vä her ma m a 4
Hem kısä, hem urcın, hem çaru lar
göndürdi, kä a a Özi baraca a d etdi; ketürmä , vä yolda hıç bir kimsä ä selâm
2
anı üçün anlar a aytdı: « a d elbetdä bermä .
besy rdır, ama yalçılar azdır; imdi a dnı 5
Vä her ne nä ä kirsä iz, evvel de , kä
ud vendinä yalbaru , kä a dına yumı - bu nä üstinä selâm bolsun;
kârlar göndürä. 6
vä eger ıbn-i selâmet anda bar esä, selâ-

147
., . , 1820

mı ız anı üstindä ala, yo esä, sizgä yenä tam m uvvetini üstinä, vä sizgä arar
dönür. ılaca hıç nersä yo dır;
7
Vä hemän nädä alu , anlarda bol an 19[20]
ama mundan sevinmä , kä r lar siz-
nersälärni yeyür vä içür ekän, zır kä ıd- gä ı at ılalar, ama andan ilgäri d ılu ,
metkâr ücretinä müsta a dır; nädän - kä ısimläri iz sm nda yazılmı lardır».
nä ä kezmä . (189) 20[21] ol s atda sa c nda va ıt-
8
Vä her ne ehir ä kirsä iz, eger sizni çilik etdi vä aytdı: «Sa a ükür deyämin, ya
da ı ab l etsälär, (188) aldı ızda onılgan Ata, sm n vä zemınni Rabbi, kä bu ner-
nersälärni yeyü ; sälärni u al dan vä ulam dan ma fı tut-
9
vä ol cayda sır av bol anlarnı if eylä du vä anlarnı ıfıllar a açdu . Belli, ya Ata,
vä anlar a de kä: “P d hlı -i ud y sizgä zır kä Seni a ı da rı olay erdi».
ya ın kelmi dir”. 21[22]
Vä dedi kä: «Cemı nersälär Atam-
10
Vä her ne ehir ä kirsä iz, eger sizni dan Ma a teslım bolınmı lardır; vä hıç kim-
da ı ab l etmäzsälär, pes anı oramlarına sä, O ıl kimdir ekän, bilmäz, Ata bolmazsa,
çı ub de kä: vä Ata kimdir deb, bir kimsä bilmäz, O ıl
[11]
“Hem ehri izdän bizgä yapı an bolmazsa, vä ol kimsä, kä O ıl a a Anı be-
tofra nı sizgä ar u silküriz; ama munı bi- y n etmägä istür».
lü , kä P d hlı -i ud y sizgä ya ın kel- 22[23]
Vä dönib gerdlärinä ma fıçä aytdı:
mi dir”. «Siz kördüki iz nersälärni körgän közlär
11[12]
Belkä sizgä deyämin, kä ol kündä müb rekdir!
Sod m üçün ol ehirdän s n bolur. [24]
men sizgä deyämin, kä besy r pey am-
12[13]
Vay sa a, ey K razın! vay sa a, ey berlär vä p d hlar siz kördüki iz nersälärni
Beyt ayd ! zır kä eger sizdä amel bolın- körmägä hladılar, vä körmädilär, vä siz
mı uvvetli m l rda vä ayd da amel e itdüki iz nersälärni e itmägä hladılar,
bolınmı lar esä, köb müddetdän berü çu- vä e itmädilär».
valda vä ate külindä oltırıb tövbä ılmı lar 23[25]
Ol va ıt bir eri atçı öri durub, A a
erdi; ımti n ılur ekän, aytdı: «Ey st d! ne
13[14]
ama r vä ayd üküm künindä ılayın, kä ebedı ay t a v ris bolayın?»
sizdän s n bolurlar. 24[26]
A a aytdı: «Tevr tda ne yazılmı dır?
14[15]
Vä sen, ey Kefern m, kä sm n a neçä o ursın?»
ref bolınmı sın, cehennem ä degin bası- 25[27]
Vä cev b berüb aytdı: «Rabb-i lla-
lursın. hı nı hemä albi birlä, vä hemä c nı bir-
15[16]
Vä sizgä di lä än kimsälär Ma a len, vä tam m uvveti bilän, vä hemä feh-
di lürlär, vä sizni a ır körgän kimsälär mi ilän süyäsin, vä n nı d özü kibi».
Meni a ır körürlär, vä Meni a ır körgän- 26[28]
Ol a a aytdı: «Ya ı cev b berdü ;
lär Meni rs l etkänni a ır körürlär». munı amel ıl, vä tiri bolursın».
16[17]
Vä mundan so ra ol yetmi va ıt- 27[29]
Ama ol özüni d rüst körsätmägä is-
çilik birlä ruc etdilär, deyär ekän: «Ya tüb sa a aytdı: «A nam kimdir?»
a ret! hem Seni ısmi bilän dıvlär bizgä 28[30]
sa cev b berüb aytdı: «Bir dam Ye-
ı at edürlär». r alımdän Erı a enüb bardı vä (yolda)
17[18]
Pes anlar a aytdı: « ey nnı yaldu- ara çılarnı arasında tü di, kä andan kiyi-
rım kibi sm ndan tü ür ekän kördim; min çı ardılar, vä anı cer atlı edüb ket-
18[19]
ba , sizgä udret berämin, kä yılanlar dilär, vä anı ölüm lindä oydılar.
vä a reblär üstinä basasız vä du mannı

148
, . , 1666

(190) 29[31]Vä a üzrä bir ım m ol yol a sä». Pes sa a a aytdı: «Sen bar vä da ı ol
tü di vä anı körüb bir arafdan keçüb ketdi. ısım üzrä amel ıl».
30[32]
Vä ol vecih üzrä bir Lâviy ol hemän 35[38]
Vä kezdüklärindä v ı boldı, kä bir
mekân a kelüb, körüb bir ayrı arafdan ke- avıl a kirdi, vä Mar -yi n m bir tun Anı
çüb ketdi. öz üyinä aldı;
31[33]
Vä bir S maratlı sefer ıldu ında bol- 36[39]
vä Meryem ısimli bir ız arında ı
du ı cay a keldi, vä anı körüb tera um etdi, bar erdi, kä da ı sanı aya larını atında
[34]
vä a a barub, cer atlarına ya vä a- oltırıb kelâmın ıstim etdi.
r b oyab ba ladı, vä öz mingän ayv n a [40]
Ama Mar köb ıdmetdän fikirli er-
mi dürdi, vä bir k rv nsar y a ketürdi, vä di vä kelüb aytdı: «Ey a ret! Sa a nersä
anı kütdi; dägül mi, kä ız arında ım ıdmet ılurga
32[35]
vä ertäki kündä ketdükdä iki din r meni yal ız oymı dır? Anı üçün buyur,
çı arub ondur uçı a berüb a a aytdı: “Bu kä ma a yardım ıla».
damnı küt, vä her ne arclasa , yenä keldü- 37[41]
sa cev b berüb a a aytdı: «Ey Mar-
kimdä sa a yenä beräyin”. ! Mar ! besy r nersälärdän köb fikirli vä
33[36]
Alay bolsa, bu üçdän an ısı ara - ay ulısın,
çılarnı arasında tü känni n sı sa a kö- 38[42]
ama bir ey v cibdir; vä Meryem ol
rinä?» b i äyi ı tiy r ılmı dır, kä andan alın-
34[37]
Ol aytdı: «A a ra met ıl an kim- maz».
(191) On birinçi fa ıl
[1]
Vä ol va ıtda bir cayda nam z ılab 7
vä ol içerüdän cev b berüb deyä kä:
bitdükindä v ı boldı, kä gerdlärini biri- “Ma a za met ılma, zır kä bu ırda a-
si A a aytdı: «Ey a ret! bizgä du ılma pu yapılmı dır, vä o lancı azlarım menüm
ö ret, netäkim Ya ya da ı anı gerdlärinä bilän tö äkdälär; durub sa a beralmam”.
ö retdi». 8
Sizgä deyämin, kä anı dostı boldu ın-
2
Vä anlar a aytdı: « açan du ılsa ız, dan durmaca esä, yenä cahd birlä yalbar-
de kä: du ı üçün durur vä a a keräk bol an adar
“ sm nda bol an Atamız, ısmi mu ad- a a berä.
des bolsun, P d hlı ı yeti sün, ır deti 9
Vä men sizgä deyämin: tiläk eylä , vä
sm nda boldu ıday zemındä olay bolsun; sizgä berilä; ara , vä tabursız; a u , vä siz-
3
her künki n nımıznı kündän kün ä biz- gä açılur,
gä ber; 10
zır her tiläk ıl an alur, vä ara an
4
vä gün hlarımıznı bizgä keçürä kör, zır [aray an] tabur, vä a an a [ a ı an a]
biz da ı her bizgä borçlı bol an a ba ı - açılur.
lurız; vä bizni ımti n ma mına ketürmä, 11
Vä eger ata bol an biri izdän o ıl n n
lâkin bizni erdän ut ar». tiläk etsä, a a ta berür mi? Ya balı tiläk
5
Vä anlar a aytdı: «Sizdän kim bardır? etsä, balı yerindä a a yılan (192) berür mi?
kä anda bir dost bar ekän, vä dün yartısında 12
Ya eger yumurt a hlasa, a a a reb
[y rtäsındä] da ı a a barub deyä: “Ey dost! berür mi?
ma a üç n n boruç a ber, 13
Pes eger siz, yaman bolıb, o lancı az-
6
zır kä bir dostım yoldan ma a kelmi - ları ız a nık ba ı lı lar bermek bilsä iz,
dir, vä hıç nersäm yo dır anı aldına sal- Ata sm nı R -i l- udüsni neçä mertebä
ma a”; – artu andan alab ıl anlar a berür!»

149
., . , 1820

14
Vä bir dıv çı arub durdı, vä bı-zeb n dä edüb A a aytdı: « l ol ra im, kä
erdi, vä dıv çı du ından so ra v ı boldı, Seni do urmı dır, vä ol emçeklär, kä anlarnı
kä tilsiz söylädi; vä al ta accüb etdilär. Sen emdü !»
15
Ama anlardan ba ı: «Ba alzeb b, dıv- 28
Ama Ol aytdı: « eksiz anlar müb rek-
lärni reyisini sebebindän dıvlär çı arur», dir, kä kelâm-i ud ynı e idüb anı ıfı
– dedilär. edürlär».
16
Vä ayrılar ımti n ılab Andan yet 29
Vä al avıçä cem boldu larından
alab etdilär sm ndan. so ra demägä ba ladı kä: «Bu bir yaramaz
17
Ama Ol anlarnı fehimlärin bilüb anlar- aba adır! yet alab edürlär, vä hıç yet a a
a aytdı: «Her özinä ar u ayrılgan memle- berilmäz, Y nus pey amberni alâmetin-
ket vır n bola, vä eger nä nä mu teläf dän ayrı;
[mu tel f] bolıb ketsä, yı ılur; 30
zır Y nus Nınevılär ä alâmet boldu ı
18
pes eger ey n da ı ey n a mu teläf kibi, bn-i nsan da ı bu aba a a ol ısım
[mu tel f] bolsa, memleketi neçük durur? üzrä bolur.
zır kä deyäsiz, kä Men dıvlärni Ba al- 31
Melikä-yi Cen b bu aba anı erläri
zeb bnı sebebindän çı araymın; birlä ma kimetdä durub anlarnı üstinä ü-
19
vä eger Men Ba alzeb bnı sebebindän küm ketürsä keräk, zır kä zemınni sin r-
dıvlär çı arsam, pes sizni o ılları ız kim- larından Süleym nnı ikmetin e itmägä
ni sebebindän çı arurlar? Anı üçün anlar keldi; vä ba , Süleym ndan a ım bu cayda
sizni ları ız bolsalar keräk. bardır.
20
Ama eger Men Te rini barma ı birlä 32
Nınevı erlär ma kimetdä bu aba a
dıvlär çı arsam, elbetdä P d hlı -i ud y birlä dururlar vä üküm a a ar u ketürür,
sizgä kelmi dir. zır kä Y nusnı va ından tövbä etdilär; vä
21
açan yara lanmı uvvetli ki i öz ba , Y nusdan a ım bu yerdä bardır.
üyin kütüb dursa, anı emv lı selâmet birlä 33
Hıç kimsä çıra ya ıb penh n cay a
duralar. oymaz, vä da ı keylä astına salmaz, belkä
22
Ama açan andan uvvetli üstinä kelüb am d n üstinä, kä içerü kirgänlär n rnı kö-
anı ye sä, ı ti d ıldıkı hemä yara ın an- rürlär.
dan alur vä emv lın ısmet eylür. 34
Bedenni çıra ı közdir; anı üçün eger
23
Menüm arafımda bolma an kimsä közi nık bolsa, tam m bedeni n rlı bola;
Ma a ar udır, vä Menüm bilän cem et- ama eger yaman bolsa, bütün bedeni ul-
mägän kimsä perı n edür. metdän meml bola.
24
Çün murd r r damdan çı mı esä, 35
Pes sa ın, kä içi däki n r ara ılı bol-
uru yerlärni kezür, r at alab ılur ekän, masun.
vä hıç tabmayıb deyür kä: (193) “Çı du ım 36
Anı üçün, (194) kä eger tam m be-
nämä dönäyin”; deni rav an bolsa, bir ara ılı cay yo
25
vä kelüb anı sipirilmi vä bezenmi ta- ekän, hemäsi n rlı bolur, ya nı bir çıra day
bur; yaldurma birlä n r berdükindä».
26
ol va ıtda barur vä özindän yaman yedi 37
Vä ol va ıtda, kä tekellüm edüb durdu-
ayrı r birgä alur, vä kirüb anda durur- ında, bir Ferısı A a s ’ l etdi, kä tü ki
lar, vä ol damnı ır li evvelkidän bed- ta mın Anı a ında yeyä. Pes kirdi vä
râ dir». yemägä oltırdı.
27
Vä bu nersälärni söylädükindä v ı 38
Vä Ferısı çün körüb ta accüb etdi, kä
boldı, kä cem atdan bir tun v zın bülen- tü ki ta mından evvel ellärin yuvmadı.

150
, . , 1666

[39]
Vä Cen b a a aytdı: «Siz, Ferısılär, birlärin yapursız, vä babaları ız anlarnı öl-
kâsäni vä aba nı tı arafın t zä ılursız, dürdilär:
ama içi iz ulumlı dan vä erlikdän toludır. 38[48]
elbetdä, eh det beräsiz, kä babaları-
39[40]
Ey bı- a ıllar! tı arafnı ıl an iç ıznı m linä yil bolıb durasız, (195)
arafnı ılmadı mı? zır kä unlar d anlarnı atil etdilär, vä
40[41]
Ama andan evvel sizdä bol an nersä- abirlärin er yapursız.
lärdän ada a berü , vä ba , sizgä her nersä 49
Munı üçün ikmet-i ud y aytdı kä:
p k bolur. «Men anlar a pey amberlär vä resûllär ırs l
41[42]
Ama vay sizgä, ey Ferısılär! zır kä ılayın,
na na , vä sed b, vä her türli neb t ö rin 50
vä anlardan ba ın atil ılurlar, vä
alasız, vä ın fdan vä Te rini mu abbetin- ba ın derd edürlär,
dän açıb durasız. 42Ey , munlarnı ılma [50]
t hemeki pey amberlärni anı, kä
vä anlarnı ılmama keräk erdi. ceh nnı büny dından berü dökülmi dir, bu
43
Vay sizgä, ey Ferısılär! zır kä mes- taba adan alab bolına,
cidlärdä evvelki ıskemlälärni vä bazarlarda 51
(ya nı) H bılni anından Zekerıy nı
selâmlarnı seväsiz. anınaça, kä urb ngâh vä c mi arasında
44
Vay sizgä, kâtibılär vä Ferısılär, ikiyü- ahıd boldı. Sizgä r st deyämin, kä bu taba-
zlilär! zır kä penh n gûrlardaysız, kä üst- adan alab bolına.
lärindä yüri än ki ilär bilmäyib yürürlär». 52
Vay sizgä, eri at ehli! zır kä ilim
45
Pes eri at ehlini birisi cev b berüb ana tarın aldu ız, vä özü iz içerü kirmädü-
A a aytdı: «Ey st d! bulay söyläb bizgä iz, vä içerü kirgänlärni man etdü iz».
da ı a n edürsin». 53
Vä bu sözlärni anlar a tekellüm etdü-
46
Vä aytdı: «Vay sizgä, ey eri at ehli! kindä kâtibılär vä Ferısılär at andurıb
zır kä a ır yüklär damlar a yüklendürür- besy r nersälärdän söylämägä,
siz, ama özü iz barma ları ıznı birisi birlä [54]
A a ta rı etmägä ba ladılar, Anı küt-
yüklär ä tiymäzsiz. üb, a zından bir nersä apma alab ılur
47
Vay sizgä, zır kä pey amberlärni a- ekän, kä Anı ikâyet edälär.
On ikinçi fa ıl
[1]
Vä bu va ıtda al es bsız köb bolıb ma , kä mundan artu da ı hıç (196) nersä
cem boldu ladından so ra, ya nı ol adarça, ılalmazlar;
kä biri birinä basdılar, e evvel gerdlärinä 5
ama sizgä ilgäri körsätäyin, kimdän
demägä ba ladı kä: «Ferısılärni am rından or sa ız keräk: andan or u , kä öldür-
sa ını , kä mür yilikdir. gändän so ra udreti bar cehennem ä bra -
2
Zır kä ma fı bolınmı nersä yo dır, ma a; belli, deyämin, andan or u .
kä kârâ bolınmay, hem penh n bolınmı 6
Be tor ay iki fol s a satılmaz mı? vä
yo dır, kä ma lûm bolınmaya. hıç birisi ud u rında unıtılmı dägüldir.
3
Anı üçün her ne ara ılı da söylämi 7
Hem sizni ba ları ıznı ılları hemäsi
esä iz, n rda e idilür; vä alvet nälärdä es blanmı dır. Pes or ma , zır siz bes-
ula a söylädüki iz nä üstlärindä ça- y r tor aydan bah lısız.
ırıla. 8
Vä sizgä da ı deyämin, kä her kim
4
Vä, Menüm dostlarım, (ba ), sizgä de- dam a ında Ma a ı r r etsä, bn-i nsan
yämin, kä bedenni öldürgänlärdän or - a a da ı ı r r ılur ud ynı feri tälärini
u rında;

151
., . , 1820

9
ama her kim dam a ında Ma a ınkâr 23[24]
uz unlardan fikir eylä , zır kä
etsä, ınkâr bolına Te rini feri tälärini a- egin egmäzlär hem ora ormazlar, hem an-
tında. larda ma zen [ma zen] hem nb r yo dır,
10
Her kim bn-i nsan a ar u bir söz söy- vä ud anlar a yedürür; ey , u lardan siz
läsä, a a ba ı lana; ama R -i l- udüs ä neçä mertebä bah lısız?
ar u söylägängä ba ı lanmaz. 24[25]
aysı ız am yeyüb öz boyına [boy-
11
Vä açan sizni mescidlär ä vä ba ki i- nına] bir ar ın o ma a tuv ndır?
lärni vä udretlärni aldına ketürsälär, ne- 25[26]
Pes eger e kiçi nersä ä dır bol-
çä ya ne nersä cev b berürsiz deb ya ne söy- mazsa ız, b ı eylärdän ne üçün fikirlänä-
lürsiz deb hıç fikirli bolma , siz?
[12]
zır kä R -i l- udüs ol hemän s at- 26[27]
Zanba lardan fikir ılu , neçä bitür-
da, ne demek keräk esä, sizgä ö redür». lär, zır i i lämäzlär hem egirmäzlär, ama
12[13]
Pes cem atdan bir ki i aytdı: «Ey sizgä deyämin, kä Süleym n hemeki ulu lı-
st d! menüm arında ım a söylä, kä me- ı birlä munlarnı birisidäy kiyinmi dägül
nüm birlen mır snı ısmet etsün». erdi.
13[14]
Vä a a aytdı: «Ey dam! Meni sizgä 27[28]
Vä eger bügün a rda bitkän, ta la
ya ass m kim mu arrer etmi dir?» ate ä atılaca ot a ud bu vecih üzrä kiy-
14[15]
Vä anlar a aytdı: «Körü vä ama - dürsä, pes sizgä neçä mertebä artu kiydü-
kârlı dan sa ını , zır kä bir ki ini ay tı rür, ey kem ı ti d ıl anlar?
elindä besy r bol an emv lından müte alli 28[29]
(Anı üçün) ne a ursız deb ya ne
dägüldir». içürsiz deb hlama vä übhäli kö illi bol-
15[16]
Vä anlar a masal söyläb dedi kä: ma ,
«Bir ib-i devletni zemıni besy r ketürdi; 29[30]
zır kä al -i ceh n bu nersälärni a-
16[17]
vä öz içindä fikir ılab dedi kä: “Ne lab ılab dura, ama Ata ız bilür, kä munlar
ılayın, zır kä ma lim oyur a cayım sizgä v cibdir;
yo dır?” [31]
ama (198) andan ilgäri Memleket-i
17[18]
Vä dedi kä: “Munı ılayın: (197) ud ynı hla , vä bu nersälärni hemäsi
nb rlarımnı yı ayın, vä anlardan büyük sizgä o ılur.
im ret ılayın, vä anda hemeki ılımnı 30[32]
or ma , ey küçik süri! zır kä Ata-
vä emv lımnı oyayın, ız bek r dır Memleketni sizgä bermägä.
18[19]
vä c nıma: ey c n! deyäyin, seni 31[33]
Sizdä ne bar esä, satu vä ada a be-
besy r nık nersäläri besy r yıl üçün onıl- rü . Özü iz ä eski bolmaca kısälär, ya nı
mı dır; r atlı bol, yeyüb içüb dur vä - sm nda z yil bolmaca azınä ır eylä ,
va ıtçilik ıl”. kä a a ya ın ara çı kelmäz hem küyä çü-
19[20]
Ama ud a a aytdı: “Ey ma ! rük etmäz,
bu keçä c nı sendän alab bolına; pes ır 32[34]
zır kä her ne cayda azınä iz bar
ıldu ı nersälär kimgä bolur?” esä, ol cayda da ı kö illäri iz bolur.
20[21]
undaydır ol kimsä, kä özinä azınä 33[35]
Pes belläri iz f bilän ba lanmı
cem edüb ud arafına bay bolma an». vä çıra ları ız yanmı bolsunlar.
21[22]
Vä gerdlärinä aytdı: «Anı üçün 34[36]
Vä siz özläri iz ocasına ınti r ıl-
sizgä deyämin, kä c nı ız üçün fikirlänmä , an damlarday bolu , kä açan ar s dan
ne a ursız deb, ya ten üçün, ne kiyürsiz deb; yenä dönib kelür esä, vä a du ında ol
22[23]
zır kä a mdan c n ziy dädir, vä li- dem a a açurlar.
b sdan beden ziy dädir. 35[37]
l ol mülâzımlarga, a a kel-

152
, . , 1666

dükdä anlarnı kütüb durur ekän tabur; sizgä urum bilän urulaca dır. 47Zır kä kimgä
r st deyämin, kä özini f lab anlarnı ta am köb berilmi esä, andan köb alab bolına,
a urga oltırtur vä anlarnı aldına kelüb an- vä kimgä besy r teslım etmi lär esä, andan
lar a ıdmet edür. ziy dä istäyürlär.
36[38]
Vä ikinçi nevbetdä kelürsä ya üçin- 48[49]
Vä yer ä ate çı arma a kelmi im,
çi nevbetdä kelürsä vä anlarnı olay amel vä ne hlayın, eger bu ırda ya ılmı
ılur ekän tabsa, pes l ol mülâzımlar. esä!
37[39]
Vä munı bilü , kä eger ib-i nä, 49[50]
Ama bir ta mıdlenecekim ta midlik
ara çı ne s atda kelecekin bilmi esä, [t mıälncgm t mıälk] bardır; vä neçä sı ılıb
beklür erdi vä üyin bozma a oymaz erdi. duramın, ol [anı] tam m bol ança!
38[40]
Pes siz da ı ır bolıb duru , zır 50[51]
Ey , sanur mısız, kä Men yerdä ır
kä fikir ılmadukı ız s atda bn-i nsan ke- selâmet bermägä kelmi im? Sizgä deyämin,
lür». kä olay dägül, lâkin andan ilgäri muf ra at;
39[41]
Vä Pe ros A a aytdı: «Ey a ret! bu [52]
zır kä bu va ıtdan so bir nädä be
masal bizgä söyläy misin ya da ı hemä ä mu alif bolurlar, ya nı üç iki ä ar u, vä iki
(söyläy misin)?» üç ä ar u ekän:
40[42]
Vä Cen b aytdı: «Kimdir ol emın 51[53]
ata o ıl a, vä o ıl ata a, vä ana ız-
vä a ıllı vekıl, kä a ası anı nä’yi ehlisi a, vä ız ana a, vä ayınana kelininä, vä
üstindä mu arrer ıla va ıt üzrä anlar a kelin ayınanasına mu alif bolur».
i ä-’yi (199) ta am bermägä? 52[54]
Vä al a aytdı: « açan Ma ribdän
41[43]
l ol ıdmetkâr, kä a ası kelüb çı mı bulut körsä iz, ol dem deyäsiz, kä
anı olay ılur ekän tabur. ya mur kelür, (200) vä olay bola;
42[44]
a ı atda sizgä deyämin, kä hemeki 53[55]
vä açan Cen b yelin esür ekän e it-
anda bol an emv l üstinä anı mu arrer ıla. sä iz, deyäsiz, kä ıssılı bolaca dır.
43[45]
Ama eger ol ıdmetkâr kö ilindä: 54[56]
Ey riy kârlar! sm n vä zemınni
“A am kelmäsin t ır edür”, – desä, vä mü- yüzin a lama bilürsiz, alay bolsa, bu za-
lâzımlarnı vä kenızlärni urma a, vä yemägä, m nnı a lama a neçä dır dägülsiz?
vä içmägä, vä mest bolma a ba lursa, – 55[57]
Vä da ı özü izni asbında ne se-
[46]
pes ol ıdmetkârnı a ası öz ınti r bebdän a -i ın f ılmazsız?
ılmacakı kündä vä bilmäcäki s atda kelür, 56[58]
açan da v çı birlä kimni u-
44
vä anı iki para a kesür, vä na ıbin bı-ım n- rına barsa , yolda cahd ıl andan alâ
lar birlä mu arrer ılur. bolma üçün, kä seni a iletmäyä, vä
45[47]
Pes a asını ır detin bilgän ol mülâ- seni suba ı elinä teslım etmäyä, vä su-
zım, kä da ı ır bolmayıb ır detinä körä ba ı seni tut un a salmaya.
da ı ılmadı, köb urum birlä urulaca dır; 57[59]
Sa a deyämin, kä ol caydan tı a
46[48]
ama kim anı bilmäyib dur an vä da- çı mayasın, e so raki fol snı ed etmä-
ı urumlar a müsta a nersälär ıl an, kem gänçä».
On üçinçi fa ıl
Vä ol va ıtda kimsälär
[1]
ır bar erdi, kä lärdän artu gün hkârlar erdi bu cef çek-
Celıllilärdän A a aber berdilär, kä anlarnı dükläri üçün?
anın Pıl s urb nları birlä arı tırmı erdi. 3
Sizgä deyämin, kä alay dägül, ama
2
sa cev b berüb anlar a aytdı: « ıy s siz tövbä etmäsä iz, hemä iz olay helâk
ılur mısız, kä bu Celıllilär hemeki Celılli- bolursız.

153
., . , 1820

4
Ya ud ol on sekiz üçün, kä üstlärinä vä tam m al Andan âdır bolmı hemä
Sıl min räsi yı ılab anlarnı helâk etdi, a ım nersälär üçün (202) sevindilär.
ıy s ılur mısız, kä Yer alımdä hemeki 18
Vä aytdı: «Memleket-i ud y ne ä o -
s kin bol anlardan artu gün hkârlar erdi? ur? vä ne nersä ä anı o adayın?
5
Sizgä deyämin, kä alay dägül, ama eger 19
Bir ardal d näsinä o ur, kä bir dam
siz tövbä etmäzsä iz, hemä iz olay helâk alub anı bostanına egdi, vä bitüb bir ulu
bolursız». dera tday boldı, vä hav daki u lar buda -
6
Vä bu ma alnı da ı söylädi, kä bir kim- larında ondılar».
säni t kest nında dikilmi (201) bir ıncır 20
Vä da ı aytdı: «Memleket-i ud ynı
dera tı bar erdi, vä kelüb andan yemi aradı, ne ä o adayın?
vä hıç tabmadı, 21
am r kibidir, kä bir tun alub anı üç
7
vä bostançı a aytdı: “Ba , bu üç yıldan keylä un içinä penh n etdi, hemäsi am r-
berü kelüb, bu ıncır dera tında yemi ara- langança».
yıb, hıç tabmaymın; anı kesüb ya : yerni ne 22
Pes ehirlärni vä avıllarnı kezüb yüridi,
üçün faydasız tuta?” ta lım berüb, Yer alım ä sefer ılur ekän.
8
(Bostançı) cev b berüb a a aytdı: “Ey 23
Vä bir dam A a aytdı: «Ey st d!
a a! anı bu yıl da ı oy, men e r fına azıb az mı, kä nec t bolurlar?» Vä cev b berüb
kübrälä änçä; aytdı:
9
vä eger yemi ketürsä, , vä yemi ke- 24
«Tar apudan kirmägä cahd eylä , zır
türmäzsä, andan so ra anı kesüb ya ursın”». kä, sizgä deyämin, kä köb kimsälär kirmek
10
Vä sebt künindä mescidlärni birisindä istürlär, vä dır bolmazlar.
va aytub durdı. 25
açan ib-i nä durı kelüb apunı
11
Vä ba , bir tun anda ır erdi, kä on apasa, vä siz dä tı da durma a vä apu a
sekiz yıl müddet bir a ıf r anda bar erdi, a ma a ba lasa ız, deyär ekän: “Ya A a!
vä bükilüb r st durma a dır dägül erdi. ya A a! bizgä aç”, – 26Ol da ı cev b berüb
12
Vä sa anı körüb a ına o udı vä a a sizgä deyür kä: “Ey , sizni tanımaymın, ne
aytdı: «Ey tun! a ıfli i dan z d bolmı - caydansız”.
sın». 27[26]
Ol zam n demägä ba lursız kä: “Se-
13
Vä ellärin a a oyab, ol demdä r st ni atı da biz yedük vä içdük, vä bizim
boldı vä ud a amd dedi. oramlarımızda Sen ö redür erdü ”.
14
Pes mescid ba ı açuvlanıb cev b berdi 28[27]
Ama Ol anlar a deyür kä: “Men siz-
sa sebtdä anı if ıldıkı üçün vä al a ni tanımaymın, ne caydan esä iz; Mendän
aytdı: «Altı kün bardır, anlarda i lämek ayrılu , ey hemä ad letsizlik i lägänlär!”
keräk; anı üçün ol künlärdä kelüb if lı 29[28]
Anda yı lama lı vä ti ti nämä li
alu , vä da ı sebt künindä dägül». bolur, açan br hımni, vä s nı, vä Ya -
15
Cen b a a cev b berüb aytdı: «Ey bnı, vä hemeki pey amberlärni Te rini
riy kâr! her biri iz sebtdä ögizin ya e äkin Memleketindä körsä iz, özü iz tı a bra ıl-
rdan çe üb suvarma a yedmäz mi? mı ekän.
16
Vä bu tunnı, kä br hımni ızı ekän, 30[29]
Vä Ma ri dän, vä Ma ribdän, vä i-
kä ey n anı bu on sekiz yıldan berü ba ı - m ldan, vä Cen bdan kelürlär vä Te rini
lamı dır, bu ba lama lı dan sebt künindä Memleketindä oltırurlar.
z d etmek v cib dägül mi?» 31[30]
Vä ba , e ırlar bar, kä evvelkilär
17
Pes bu sözlärni söylädükindän so ra bolurlar, evvelkilär bardır, kä e ırlar bo-
hemeki a a mu alif bol anlar acillendilär; lurlar».

154
, . , 1666

(203) 32[31]Vä ol kündä ba ı Ferısılär ke- 45[34]


Ey pey amberlärni öldürgän vä sa a
lüb A a yetdilär: «Çı , bu caydan ket, zır mers l bol anları nı ta birlä ta la an Yer -
kä Hır des Seni atil edür». alım! Yer alım! neçä mertebä o ılları nı
33[32]
Ol anlar a aytdı: «Barub ol tülkü ä cem etmek hladım, (ya nı) tavu öz ba-
de , kä Men cinnlär çı aramın, vä bügün laların anadları astında cem ıldıkı kibi,
vä ertäki kün ilâclarnı bitirämin, vä üçinçi vä istämädü iz.
kündä kâmil bolayın; 36[35]
Ba , sizni nä iz sizgä ar b bolıb
34[33]
ama bügün, vä ta laki kün, vä andan almı dır. Vä sizgä r st deyämin, kä Meni
so raki kün yürisäm keräk, zır mümkin körmäzsiz ol va ıt a degin kä: “ ud y
dägüldir, kä Yer alım tı arısında pey am- ısmindä kelgän Kimsä müb rekdir”, – de-
ber helâk bola. yärsiz».
On dörtinçi fa ıl
[1]
Vä Ferısılärni ulu larını birisini yä; ol zam n seni ilän birgä oltır anlarnı
üyinä sebtdä n n yemägä kirdükindä v ı u rında sa a ürmet bola.
boldı, kä anlar Anı kütüb durdılar. 11
Zır kä her özini azız ıl an alça lana,
2
Vä ba , ıstis lı bol an bir dam Anı vä her özini alça la an izzetlenä».
aldında bar erdi. 12
Vä Ol anı da av t ıl an ki igä ayt-
3
Vä sa mu ab edüb eri at ehlinä vä dı: « açan tü ki ya m a mı etsä ,
Ferısılär ä söyläb: «Sebtdä sa etmek c yiz dostları nı, vä arında ları nı, ya arıblä-
mi?» – dedi. ri ni, ya devlet n ları nı da av t etmä, kä
4
Vä anlar ündämäy aldılar. Pes müs- munlar da ı seni hıç da av t etmäsünlär [et-
tes ı’yi alub anı if etdi vä ketmägä ru at mäzsünlär], vä kä sa a ıv lı bolmasun.
buyurdı. 13
Ama açan iy fet etsä , fa rlarnı, vä
5
Vä anlar a cev b berüb aytdı: «Sebtdä s a larnı, vä a sa larnı, vä k rlärni da av t
an ı ız, e äki ya ögizi bir çu ur içinä tü sä, ıl,
vä do ru barub anı sebtdä da ı çı armaya?» 14
vä l bolınasın, zır kä anlar sa a
6
Vä munlardan utru A a yenä (204) ce- ıv lı ılalmazlar, ama r stlarnı ıy me-
v b beralmadılar. tindä sen ıv lanasın».
7
Pes da av t bol anlar a bir masal çı ar- 15
Vä Anı birlä birgä oltır anlarnı birisi
dı, evvelki oltıraca yerlärni neçä ı tiy r et- bu sözlärni e itdükindän so ra A a aytdı:
düklärin kördükindä, 8anlar a aytdı kä: « l ol kimsä, kä Te rini Memle-
[8]
« açan bir kimsädän bir meclis ä ketindä n n yeyä!»
da av t bolınsa , evvelki oltıraca cayda 16
Vä Ol a a aytdı: «Bir dam bir ulu
oltırma, zır kä yed sendän azız da av t iy fet etdi vä köb kimsä da av t ıldı,
bolınmı dır, 17
vä iy fet s atında mülâzımın yolladı
9
vä ol ki i, kä seni vä anı da av t ıldı, da av t bol anlar a demägä kä: (205) “Ke-
kelüb sa a deyä kä: “Mu a cay ber”. Vä ol lü , zır lâ hemä nersälär ırdır”.
va ıt sen ay birlä e so raki cay’ı ı tiy r 18
Vä hemäsi ıttif üzrä özir etmägä
etmägä ba lursın. ba ladılar. Evvelki a a aytdı: “Bir parça ze-
10
Ama açan da av t bolınsa , barub, e mın satıb aldım, barub anı körsäm keräk;
alça cayda oltır, kä açan seni da av t ıl- sendän ıstid ılamın, meni ma r tut”.
an kelsä, sa a: “Ey dost, yu aru bar”, – de- 19
Vä birisi aytdı: “Men be çift ögiz satıb

155
., . , 1820

aldım vä anlarnı tecrübä etmägä kedämin; mäzsä, Menüm gerdim bolma a dır
sa a yalbaramın, meni ma r tut”. dägüldir.
20
Vä birisi aytdı: “Bir tun aldım vä ol 28
Zır an ı ız bar, kä bir min rä im ret
sebebdän baralmam”. etmek hlamı , vä evvel oltırıb es b ıl-
21
Pes ol mülâzım kelüb a asına bu nersä- maz, lâzım nersäläri bar mı deb anı kâmil
lärdän aber berdi. Ol zam n ib-i nä etmägä,
açuvlanub mülâzımına aytdı: “ ehirni 29
kä büny dın urub bitürmägä dır
oramlarına vä ulu yollarına ta cıl birlä çı bolmadu ından so ra hemä körgänlär anı
vä fa rlarnı, vä s a larnı, vä a sa larnı, vä mas ara a alma a ba lamayalar,
k rlärni bu cay a keltir”. 30
deyär (206) ekän: “Bu dam bin ıl-
22
Pes mülâzım aytdı: “Ey a a! ferm n et- maga ba ladı vä bitürmägä dır dägül
düki kibi boldı, vä da ı mekân bardır”. erdi”?
23
Vä a a mülâzım a aytdı: “Yollar a vä 31
Ya aysı p d h bir ayrı p d h bir-
çetlär ä çı vä küç ılab kirt, kä näm tolu lä so ı a çı maga dura vä ilgäri oltırıb
bola”. ta mmül etmäz mi, kä on mi bilän üstinä
24
Zır kä, sizgä deyämin, kä ol da av t yigirmi mi birlä kelgän ä ar u barma a
bol anlarnı birisi menüm iy fetimdän tat- dır mı deb?
maz, zır da av t bolınmı lar köbdir, ama 32
Vä eger yo esä, ol da ı hen z ıra da
ı tiy r bolınmı lar kemdir». bolıb a a bir elçilik göndürür vä ul ar la-
25
Vä ulu cem atlar a a bardılar, vä dö- rın andan tilür.
nib anlar a aytdı: 33
olay da ı her aysı ız, anda bar bol-
26
«Eger bir kimsä Ma a kelsä vä atasın- annı hemäsin terk etmäzsä, Menüm -
dan, vä anasından, vä tunından, vä ev- gerdim bolma a dır dägüldir.
lâdlarından, vä er arında larından, vä ız 34
Tuz bdır, ama eger tuz tatsız bolsa,
arında larından, vä da ı öz c nından bez- ne birlä tuzlanur?
mäzsä, Menüm gerdim bolma a dır 35
hem zemın üçün, hem kübrälik üçün
dägüldir; yaramaz; lâkin anı bra urlar. Her kimdä
27
vä her kim alıbin kötärib artumça kel- ula ları bar esä, e itsün».
On be inçi fa ıl
[1]
Vä hemä b c al uçılar vä gün hkârlar vä o uların o uyıb deyür kä: “Menüm
A a ya ın keldilär Anı e itmägä. bilän d eylä , zır kä yo almı oyımnı
2
Vä Ferısılär vä yazuçılar v ılab yenä tabdım”.
dedilär kä: «Bu dam gün hkârlar ab l 7
Pes sizgä deyämin, kä sm nda n d
edür vä anlarnı birlä yeyä». bolur bir tövbä ıl an a kâr üzerinä tövbä-
3
Vä anlar a bu ma alnı söylädi, 4deyär si mu t c bolma an to san to uz r stkârlar
ekän: üzrä bol andan ziy dä bolaca dır.
[4]
«Sizdän an ı damda yüz oy bar 8
Vä an ı (207) tun, on dirhemi bar
ekän, eger birisin yo lasa, to san to uznı ekän, bir dirhemni yo lasa, çıra ya ıb vä
ahrda oyab, yo lamı nı artunça anı yenä üyin süprüb cahd birlä aramaz anı yenä
tab ança barmaz? tab ança?
5
Pes anı tabdu ından so ra enlärinä 9
Vä anı çün tavub dostların vä kör ülärin
n d birlä anı oyur ça ırıb deyür kä: “Menüm birlen va ıt
6
vä nä ä keldükindän so ra dostların

156
, . , 1666

eylä , zır kä yo ladu ım dirhemni yenä ar usına vä seni r y aldında gün h etdim
tabdım”. vä da ı seni o lı ısimlenmägä l yı dä-
10
Pes sizgä deyämin, kä ol ısım üzrä gülim”.
Te rini feri tälärini u rında dlı bar- 21[22]
Ama atası mülâzımlarına aytdı: “E
dır bir tövbä ıl an gün hkâr asbında». ya ı ıl atnı ketürü vä a a kiydürü , vä
11
Vä dedi kä: «Bir damnı iki o lı bar elinä bir yüzük oyu , vä çaru lar aya la-
erdi; rına salu ;
[12]
vä kiçisi atasına aytdı: “Ey ata! emv l- 22[23]
vä semiz bol an buzavnı ketürib öl-
dan ma a tü kän i äyi ma a ber”. Pes dürü ; vä yeyüb d ılalı !
emv lın anlar a ısmet etdi. 23[24]
Zır kä bu o lım ölgän erdi vä yenä
12[13]
Vä mundan so ra köb kün dägül tiri bolmı dır, yo lanmı erdi vä tabılmı dır.
erdi, kä küçik o lı hemä m lın cemı edüb Vä va ıtçilik etmägä ba ladılar.
bir ıra memleket ä sefer etdi vä ol cayda 24[25]
Vä ulu o lı a rda erdi vä ruc
ıfr birlä keçinib m lın arf etdi. edüb üy ä ya ın keldükdä s z vä ra (tavı-
13[14]
Vä hemäsin arc ıldu ından so ra ın) e itdi;
ol memleketdä bir at açlı boldı, vä - 25[26]
vä o lanlarını birisin ça ırıb: “Mun-
cetli bolma a ba ladı; larnı ma n sı nedir?” – deb a a soradı.
14[15]
vä barub ol yerni bir ehlinä müte al- 26[27]
Vä a a dedi kä: “ arında ı kelmi -
li boldı, vä ol anı zemınlärinä yebärdi çoç- dir, vä ata semiz bol an buzavnı öldürmi -
alarına yedürmägä; dir, zır kä anı sa vä selâmet birlä almı dır”.
15[16]
vä to uzlar yedükläri kebäk bilän 27[28]
Vä ı ımdan girift r bolıb içerü kir-
arnın toy uzma a istädi, vä hıç kimsä a a mek istämädi. Pes atası çı ub anı o udı.
(nersä) bermädi. [29]
Vä ol cev b berüb atasına aytdı: “Ba ,
16[17]
Vä anı ba ına a ıl keldükdän so ra bu adar yıldan berü sa a ıdmet etdim vä
aytdı: “Menüm atamnı yalçılarını art an her kez ükmi ni tec vüz etmädim, vä hıç
n nı bardır, vä men açlı dan helâk bolamın; bir zam nda bir ula bermädü , kä dost-
17[18]
pes durub atama barayın vä a a larım ilän dlı ılayın;
deyäyin: Ey ata! men sm n ar usına vä 28[30]
ama zin tunlar bilän m lı nı arf
seni r y aldında gün h etdim ılmı bu o lı keldiki va ıtda semiz bol an
18[19]
vä da ı seni o lı ısimlenmägä l - buzavnı anı üçün öldürdü ”.
yı dägülim; meni yalçıları nı birisi birlä 29[31]
Vä a a aytdı: “Ey o ıl! sen d yım
beraber ıl”. menüm birlä birgäsin vä hemä menümkilär
19[20]
Pes durdı vä atasına keldi. Vä hen z seni kidir,
ol da ı ıra da boldu da atası anı körüb 30[32]
ama d etmek vä va ıtlı bolma
(208) tera um eylädi; vä yügürib boynına v cib erdi, zır kä bu arında ı ölgän erdi
tü di vä anı öpdi. vä yenä tiri bolınmı dır, vä yo lanmı erdi
20[21]
Vä o ıl a a aytdı: “Ey ata! sm n vä tabılmı dır”».
(209) On altınçı fa ıl
[1]
Vä da ı gerdlärinä dedi kä: «Bir kä a ı da e itämin? Ne reti dän es b
ib-i devlet bar erdi, kä bir n ırı bar erdi, ber, zır kä da ı n ırlı ıla almazsın”.
vä bu anı a ında ikâyetlendi, kä emv lın 3
Vä n ır özindä aytdı: “Ne ılayın? Zı-
ziy n ılmı erdi. r kä a am ne retni mendän alur; 4 azma a
2
Vä anı ça ırdıb a a dedi kä: “Bu nedir, küçim yo dır, tilänçilik ılur a acillenämin;

157
., . , 1820

5[4]
ey , ne amel ılayın ekän, bilämin, kä degin bar erdi, vä ol zam ndan berü Mem-
ne retdän çı sam, meni öz üylärinä ab l leket-i ud y be retlänmi dir, vä her kim-
ılalar”. sä içinä küç ketürür.
6[5]
Pes a asını borçlılarını her birin 18[17]
sm n vä zemın z yil bolma – e-
alab edüb evvelkisinä aytdı: “Sen a am a ri atnı bir noktası z yil bolma dan s ndır.
ne adar borçlısın?” 19[18]
Vä her kim tunına al yazusı be-
7[6]
Ol dedi kä: “Yüz ölçek zeyt ya ı”. Vä rüb vä bir ayrı’yı alsa, zin ılur, vä her
a a aytdı: “Dost, a ı nı al vä oltırıb tizläk kim erdän al bolınmı tunnı alsa, zin
birlä elli yaz”. ılur.
8[7]
Vä da ı ayrısına aytdı: “Sen ne 20[19]
Vä bir ib-i devlet bar erdi, kä fir-
adar borçlısın?” Vä dedi kä: “Yüz ölçek fır vä n zik ketän birlä kiyinmi erdi vä her
bo day”. Vä a a aytdı: “Dost, a ı nı al vä kün sür r vä ay edüb durur erdi.
seksän yaz”. 21[20]
Vä da ı La azar-i n m bir tilänçi bar
9[8]
Vä a a n ır-i ad letsizni med eylä- erdi, kä yaraları köb ekän vä apusında bra-
di a ıllı amel ıldıkı üçün, zır ceh n o ıl- ılmı erdi;
ları özlärini an atında n r o ıllarından 22[21]
vä nıni ofrasından tü mi uva -
d n dır. lardan toyma hlur erdi, vä da ı itlär ke-
10[9]
Vä men sizgä deyämin, kä n r st em- lüb yaraların yalurlar erdi.
v lından özü iz ä dostlar eylä , kä açan 23[22]
Vä v ı boldı, kä ol fa r vef t etdi,
zav l bolsa ız, sizni d yım durı lı a ab l vä meleklärdän br hımni oynına ketüril-
ılalar. di. Vä ol nı da ı öldi vä kömildi.
11[10]
E azda emın bol an besy rlıkda 24[23]
Vä cehennem içindä közlärin açdı,
emın bolur, vä azda lım bol an besy rlıkda u batda ekän, vä br hımni ıra dan kördi
da ı lım bolur. vä La azarnı anı oynında,
12[11]
Pes eger n r st emv lda emın bolma- 25[24]
vä ıç ırıb: “Ey baba br hım! ma a
anı ız esä, a m lnı sizgä kim i anıb tera um eylä, – dedi, – vä La azarnı gön-
berä? dür, kä barma ını uçın suv a batırıb (211)
13[12]
Vä eger ayrı kimsäni nersäsindä zeb nımnı sovu ıla, zır kä bu u lädä
a bolma anı ız esä, sizni ki (210) bol- a b a tutılmı ım”.
annı sizgä kim berä? 26[25]
Ama br hım a a aytdı: “Ey o ıl!
14[13]
Hıç bir mülâzım iki oca a ıdmet y d tut, kä sen tiriliki dä nık nersälär aldu ,
etalmaz, zır kä ya birisinä du manlı edüb vä La azar da ı cef çekdi; pes ekn n ol te-
birisinä dostlı ıla, ya birisinä yapı ıb biri- sellıdädir, vä sen a bdasın;
sin a ır körä. Hem ud a, hem m l a 27[26]
vä bu hemädän ayrı bizim vä sizni
bendälik ılalmazsız». aramızda bir a ım gird b bardır, kä bu cay-
15[14]
Vä Ferısılär, kä ama kârlar erdi, bu dan sizgä keçmek hlaganlar dır dägül-
hemä nersälärni e itdilär vä Anı mas ara a lär, hem ol caydan bizgä keçmägä dır dä-
aldılar. güllärdir”.
16[15]
Vä anlar a aytdı: «Siz al nı a ın- 28[27]
Vä aytdı: “Alay bolsa, ey baba br -
da özlärni mu aff körsätkänlärsiz, ama hım, sendän ıstid ılamın, kä atamnı üyi-
ud y albi izni bilür, zır kä damlarnı nä göndüräsin,
arasında bek a ım bol an, ud ynı u - 29[28]
zır kä be arında ım bardır; (bar-
rında mab dır. sun), kä anlar a eh det ıla, kä anlar da ı
17[16]
Vä eri at vä pey amberlär Ya ya a bu a b mekânına kelmäyälär”.

158
, . , 1666

30[29]
br hım a a dedi kä: “Anlarda Musa hım, ama eger bir kimsä mürdeg ndan (tiri-
vä pey amberlär bardır; anlar a dä lä- lib) barsa, tövbä ılurlar”.
sünlär”. 32[31]
Vä a a aytdı: “Eger Musa a vä pey-
31[30]
Ol aytdı: “Alay dägül, ey baba br - amberlär ä dä lämäzsälär, ölgänlärdän bir
kimsä tirilsä, da ı mu ı bolmayalar”».
On yedinçi fa ıl
[1]
Vä gerdlärinä aytdı: «Mümkin dä- ki ilär A a uçurıb keldilär vä ıra da dur-
güldir, kä açuv nersälär kelmäzlär, ama vay dılar,
a a, kä sebebindän kelürlär; 13
vä anlar ça ırı ıb dedilär kä: «Ey sa
2
bir termän ta ı boynına asılsa vä özi de- st d! bizgä tera um eylä».
izgä bra ılsa, a a bra bolur bu küçik- 14
Pes anlar a na ar edüb dedi kä: «Ba-
lärni birisin açuvlanma dan. rub özü izni ım mlar a körsätü ». Vä
3
Özü izni kütü . Eger arında ı sa a bardu larında v i boldı, kä p klandılar.
ar u gün h etsä, a a it b ıl, vä eger tövbä 15
Vä anlardan biri if boldu ın körüb
etsä, anı yarlı a; ruc etdi, bülend v z ilän ud a amd
4
vä eger kündä yedi mertebä sa a ar u deyär ekän,
a eyläsä, vä eger kündä yedi kerä sa a 16
vä r y üstinä Anı aya larını a ında
ruc edüb deyär ekän kä: “Tövbä ıldım”, tü di, A a ükür edüb; vä ol S maratlı erdi.
– (212) deb, anı yarlı asa v cibdir». 17
Vä sa cev b berüb dedi kä: «On dägül
5
Vä hav rılär Cen b a aytdılar: «Bizgä mi erdi, kä t zälendilär? To uzı da ı anda?
ım n arttur». 18
(Zır ) ud y a (213) mecid bermägä
6
Vä Cen b dedi kä: «Eger bir ardal d - ruc etkänlär yo dır bu yad ki idän ayrı».
näsi adar ım nı ız bar esä, bu dera t a de- 19
Vä a a aytdı kä: «Öri durub bar; ım nı
yür erdü iz kä: “ amurdan oparılmı vä seni if etmi dir».
de izdä dikilmi bol”, – vä sizgä ı at ılur 20
Vä Ferısılärdän s ’ l bolındu da, kä
erdi. P d hlı -i ud y ne zam n kelä, anlar a
7
an ı ız apan sür än ya avar otla an cev b berdi, deyär ekän kä: «P d hlı -i
yalçısı bar esä, kä anı do ru a r dan kelüb ud y na ar etmek birlä kelmäz,
a a deyä: “ a m yemägä oltır”? 21
hem demäyälär kä: “Ba , munda”, –
8
Ama (andan evvel) a a demäz mi: “ - ya: “Ba , anda”, – zır kä P d hlı -i u-
ır eylä, kä men m a mın yeyäyin, vä d y içi izdädir».
özü ni f lab ma a ıdmet ıl, men yeyüb 22
Vä gerdlär ä dedi kä: «Künlär kelür-
içkänçä, vä andan so ra sen yeyüb içürsin”? lär, kä nsan O lını künlärini birisin
9
Bu bendä ä a a ferm n bolınmı nersä- körmek istürsiz, vä körmäyäsiz;
lärni ıldıkı üçün ullı ılur mı? ıy s 23
vä sizgä deyürlär kä: “Ba , munda”, –
ılamın, kä etmäz. ya: “Ba , anda”, – (ama) barma hem t bi
10
Ol ısım üzrä da ı açan hemä sizgä bolma ,
ferm n bolınmı nersälärni etsä iz, deyü 24
zır kä sm n astında ı bir araf a bir
kä: bı-menfa at bendäläriz, ılmaga borçlı ayrı araf aça yaldur an yaldurım neçä
boldu ımız nersälärni ıldu ». u lä berürsä, bn-i nsan da ı anı künindä
11
Vä v i boldı Yer alım ä kedür ekän, olay bolsa keräk.
kä S marat vä Celıl ortasından keçür erdi. 25
Ama andan ilgäri a a besy r nersälär
12
Vä çün bir avıl a kirüb, on alatenlü er

159
., . , 1820

çekmek vä bu aba adan redd bolınma b bın üydä ekän enmäsün anı alma a, vä ol
keräk. ısım a körä eginlikdä bol an kimsä ruc
26
Vä N nı künlärindä neçä boldı esä, etmäsün.
bn-i nsan künlärindä da ı olay bolsa 31[32]
L nı tunın y d (214) tutu .
keräk; 32[33]
Her kim c nın nec t etmek hlasa,
27
zır yedilär, içdilär, tun aldılar vä - anı yi ılur, vä her kim c nın yi etsä,
tunlar nikâ birlä er ä berdilär N ke tı ä anı alâ ılur.
kirdiki kün äçä, vä f n keldi vä hemäsin 33[34]
Sizgä deyämin, kä ol keçä iki er bir
helâk etdi. tö äkdä bolurlar: birisi alına, vä birisi terk
28
Ol ısım üzrä L nı künlärindä yedi- bolına;
lär, içdilär, aldılar, satdılar, dikdilär, im ret 34[35]
iki avrat termändä ögüdüb dururlar:
etdilär, birisi alına, vä birisi terk bolına;
[29]
ama hemän kün, kä L Sod mdan [36
iki er eginlikdä bolurlar: birisi alına,
çı dı, ate vä kükürd sm ndan ya dı vä vä birisi terk bolına 1818]».
hemäsin helâk etdi; 25[37]
Vä cev b berüb A a aytdılar:
29[30]
bn-i nsan kârâ bolaca ı kündä « anda, ya a ret?» Vä Ol anlar a aytdı:
olay bolsa keräk. «Murd r anda bar esä, ol cayda köcügänlär
30[31]
Ol kündä kim nä üstindä bolsa, es- cem bolsalar keräk».
On sekizinçi fa ıl
[1]
Vä anlar a da ı bir masal söylädi, kä lärni sebebindän, kä özlär nıkûkârlar bol-
d yım du ılma vä kelâl bolınmama du larına ı ti d ılmı lar erdi vä ayrılarnı
v cibdir. (215) a ır körürlär erdi:
2
Vä dedi kä: «Bir ehirdä bir bar 11[10]
« ki dam yu aru bardılar c mi dä
erdi, kä ud ydan or mamı hem dam a du ılma üçün, – dedi, – birisi Ferısı erdi,
ıltif t ılmamı . vä birisi yasa al uçı erdi.
3
Vä ol hemän ehirdä bir tul tun bar 12[11]
Vä Ferısı durub bulay du ıldı: “Ya
erdi, vä a a kelüb dedi kä: “Da v çımdan ud y! – (dedi), – sa a amd deyämin, kä
ınti mımnı al”. ayrı ki ilär kibi dägülim: lımlar, n r st-
4
Vä bir müddet ä degin hlamadı. 5Ama lar, zin çılar vä hem bu yasa al uçıday
so ra öz içindä aytdı: “Hem ud ydan dägülim;
or mazsam, hem dam a ıltif t etmäzsäm, 13[12]
bir haftada iki mertebä r zä tutamın,
[5]
yenä bu tul tun ma a za met etmek vä hemä mendä bol andan ö ir berämin”.
sebebindän ınti mın alayın, d yım kelüb 14[13]
Vä b c al uçı ıra da durub közlärin
meni arıtmazsun”». da ı sm n a yu aru ba ma hlamadı,
6
Vä Cen b aytdı: «E itdü n r st ne lâkin yüräkinä urub dedi kä: “Ya ud y!
dedükin? men gün hkâr dam a tera um buyur”.
7
ud da ı keçä kündüz a a fery d ıl- 15[14]
Sizgä deyämin, kä bu ol birisindän
an mu t rlar üçün ınti m ılmaya mı, mu aff bolıb üyinä ruc etdi, zır kä her
meger anlar üçün abır bolsa? özini bülend etkän alça lana, vä her özini
8
Sizgä deyämin, kä anlar üçün ınti m alça la an bülend ılına».
ala tizläk birlä. 9Ama bn-i nsan keldükdä 16[15]
Vä o lancı azlar da ı A a keltirdil-
zemındä ım n tabur mı?» är, kä anlar a tiygüzä; vä gerdlär munı
10[9]
Bu ma alnı da ı çı ardı ba ı kimsä- körüb anlar a sökdilär.

160
, . , 1666

17[16]
Ama sa anlarnı o uyıb dedi kä: 30[29]
Ol anlar a aytdı: «Sizgä r st deyä-
«Ma a kelmägä o lancı azlarnı oyı vä min, kä hıç nä, ya v lid n, ya arında lar,
anlarnı man eylämä , zır kä Memleket-i ya tun, ya o ıllar Memleket-i ud y se-
ud y undaylardandır. bebindän terk ılmı kimsä yo dır,
17
Sizgä r st deyämin, kä her kim Memle- [30]
kä bu ceh nda besy r mertebä ziy dä
ket-i ud ynı o lancı azday ab l etmäzsä, vä ol ceh nda ebedı ay t almaca ».
bir vecih üzrä a a kirecek dägül». 31
Vä on ikiyi alub anlar a aytdı kä: «Yu-
19[18]
Vä bir reyis A a s ’ l ılab dedi kä: aru barurız Yer alım äçä, vä pey am-
«Ey nıkû st d! ne amel ılayın, kä ebedı berlärdän bn-i nsan a ında tam m ya-
ay t a v ris bolayın?» zılmı nersälär kâmil bolurlar,
20[19]
Vä sa a a aytdı: «Ma a ne üçün 32
zır kä ayfalar a teslım bolınur, vä
nıkû deyäsin? Birdän ayrı nıkû yo dır, kä mas ara a alınur, vä A a ulum ılınur, vä
ud ydır. A a tükürürlär,
21[20]
ükümlärni bilürsin: zin ılma, a- 33
vä Anı amçılayub öldürürlär, vä üçin-
til etmä, o urlama, yalan güv hlı etmä, çi kündä yenä (tiri) dura».
ata nı vä ana nı ürmetlü kör». 34
Vä bu sözlärni birisin fehimlämädilär;
22[21]
Vä ol dedi kä: «Bu nersälärni yigitli- vä anlardan ma fı tutıldı, vä söylenmi ner-
kimdän berü ıfı etdim». sälärni bilmädilär.
23[22]
Ama sa munı e idüb a a dedi kä: 35
Vä Erı ga ya ın keldükindä v ı
«Bir nersä sa a (216) b ıdir: sendä bol- boldı, kä bir k r ki i yol arafında tilänçilik
annı hemäsin sat vä fa rlar a üle tir, vä ılab oltırdı 36vä cem at keçüb yüridükin
sm nda sa a azınä bola, vä kelüb Ma a e idüb: «Bu nedir?» – deb soradı.
t bi bol». 37
Vä a a: «N ıratlı sa keçüb yüriyä»,
24[23]
Vä çün bu sözni e idüb amgın – dedilär. (217) 38Vä fery d edüb: «Ey sa!
boldı, zır kä emv lı köb erdi. bn-i D vud, ma a ra im buyur».
25[24]
Vä sa çün körüb kä amgın boldu- 39
Pes aldında yüri änlär a a sökdilär, kä
ın, dedi kä: «Baylı ı bol anlar neçä küç söylämäy ala, ama ol köb ziy dä ça ırıb:
birlä Te rini Memleketinä kirürlär! «Ey sa! bn-i D vud, ma a ra im ferm ».
26[25]
Devä ignä közündän ötmek bay 40
Vä sa tev ıf edüb anı üzerinä keltirmek
dam Te rini Memleketinä kirmekdän buyurdı.
s ndır». 41
Vä çün ya ın kelüb: «Ne istürsin, kä
24[26]
Pes e idüb dur anlar aytdılar: «Alay sa a ılayın?» – deb a a s ’ l etdi. Vä aytdı:
bolsa, nec t bolma a kim dırdır?» «Ya ud vendim! hlaymın, kä köräyin».
28[27]
Vä dedi kä: « damlarnı atında 42
sa a a aytdı: «Körmekliki ni al! ım -
mümkin bolma an nersälär llahnı atın- nı seni if ılmı dır».
da mümkindir». 43
Vä ol dem kördi vä A a t bi boldı,
29[28]
Pe ros aytdı: «Ba , biz her nersä terk llahnı ta ım ılur ekän; vä hemä al
ılab Sa a t bi boldu ». munı körüb ud y’ı ma tadılar.
On to uzınçı fa ıl
Vä ( sa) çün d ıl edüb Erı dan keçdi.
[1] 3
vä sa kim erdi ekän hladı, ama al
2
Vä ba , Zakk yos-i n m bir er bar erdi, avı bolıb durdu ından dır dägül erdi,
kä ya a al uçılarnı ulu ı erdi, vä (da ı) zır kä ıs a boylı erdi,
ib-i devlet edi, 4
vä ilgäri çı ub bir cammızet [ amızet]

161
., . , 1820

dera tına mi di Anı körmek üçün, zır kä ul! azda emın boldu ı üçün on ehir
sa ol arı dan keçmek v cib erdi. üstindä bol”.
5
sa ol cayga kelüb b lâ a na ar etdi vä 17[18]
Vä ikinçi kelüb dedi kä: “Ey sul-
a a dedi kä: «Ey Zakk yos! tizläk birlä en, nım! mannı be mann tabu etmi dir”.
zır bügün seni nä dä alsam keräk». 18[19]
Vä a a hemän ol ısım üzrä aytdı kä:
6
Pes ta cıl edüb endi vä Anı sür r birlä “Be ehir üstindä bol”.
ab l etdi. 19[20]
Vä da ı ol ayrı kelüb aytdı kä: “Ey
7
Pes çün hemäsi munı körüb v et- sul nım! ba mannı , kä bir mendıl içindä
dilär, deyär ekän, kä bedkâr bol an damnı sa ladım,
atında onma a bardı. 20[21]
zır kä sendän or dım, anı üçün kä
8
Vä Zakk yos durub Cen b a aytdı sen bir at dam(219)sın, zır oymadı ı
kä: «Ba , ya a ret! emv lımnı yartısın nersäni kötärib alursın vä egmädü i ni bi-
[y rtäsın] fa rlar a (218) berämin, vä eger çürsin”.
bir kimsädän büht n bilän bir nersä almı 21[22]
Vä a a aytdı kä: “Seni a zı dan
esäm, dört mertebä yenä aytarıb berämin». sa a üküm ılayın, ey n r st bendä! Bildü ,
9
sa a a aytdı kä: «Bügün bu nä ä kä men at dam erdim, oymadu ım ner-
nec t kelmi dir, zır kä özi da ı bir br hım sälärni alur ekän vä egmädü im nersäni bi-
o lıdır, çür ekän;
[10]
zır bn-i nsan yo lanmı larnı izlä- 22[23]
alay bolsa, a çämni ne üçün azınä ä
mägä vä nec t etmägä kelmi dir». ketürmädü , kä keldükimdä anı mu mele
10[11]
Vä bu sözlärni e itdüklärindä bir birlä tiläb ala erdüm?”
masal çı arub söylädi, zır kä Yer alım ä 23[24]
Vä anda ır dur anlar a aytdı:
ya ın erdi, vä anlar da ı ıy s etdilär, kä “Mannnı andan alu vä anı on mannı
P d hlı -i ud y ol va ıt kârâ bolaca bol an a berü ”.
erdi. [25]
Vä a a dedilär: “Ey sul n! anı on
11[12]
Pes ol sebebdän dedi kä: «Bir er-i e- mannı bardır”.
rıf bir ıra yer ä bardı, kä özi üçün bir mem- 24[26]
Ama (dedi kä: “Alu ), zır kä, sizgä
leket ta ıl edüb dönä; deyämin, kä her kimdä bar esä, a a berilä,
12[13]
vä on bendälärin o uyıb anlar a on vä her kimdä yo esä, anda bar bol anı an-
mann teslım etdi vä anlar a aytdı: “Sav- dan alınur;
däkârlı eylä , men ruc etkänçä”. 25[27]
ama ol du manlarım, kä, anlarnı
13[14]
Ama ehirliläri anı ıb ıldılar üstindä p d hlı ılayın, istämädilär, bu
vä artunça bir elçilik ırs l etdilär, deyär cay a ketürü vä menüm r y aldında anlarnı
ekän kä: “Biz istämäziz, kä bu ki i bizgä atil eylä ”».
p d hlı ıla”. 26[28]
Vä munı söylädükdän so ra anlarnı
14[15]
Vä çün ruc edüb v i boldı, mem- aldında yüridi, Yer alım ä barur ekän.
leketni almı ekän, kä anlar a a çä teslım et- 27[29]
Vä çün Beytf cıgä vä Beyt any a
diki bendälär öz u rına o unma ferm n ya ın kelüb Zeyt n ısimli ta a ında, v ı
etdi, kä her birisi savdäkârlı ılması birlä boldı, kä gerdlärindän iki kimsä ırs l etdi,
ne fayda ıldu ın bilä. 28[30]
deyär ekän: « ar u ızda bol an
15[16]
Vä evvelki kelüb dedi kä: “Ey sul - avıl a baru vä a a kirüb bardu ı ızda bir
nım! mannı on mann fayda etmi di”. tay ba lanmı tabursız, kä üstindä her kez
16[17]
Pes a a dedi kä: “ ferın, ey nıkû ki i oltırmı dägül; anı çe ib keltirü ;

162
, . , 1666

29[31]
vä eger bir kimsä sizgä s ’ l edüb: salar, ta lar ol demdä fery d edürlär erdi».
“Munı ne üçün çe ürsiz?” – deb deyürsä, 39[41]
Vä çün ya ın kelüb ehirni kördi, vä
30[32]
a a bulay deyürsiz, kä Cen b a anı üçün yı ladı,
mu t cdır». 40[42]
deyär ekän: «Ey, sen bu küni dä selâ-
31[33]
Vä döndürilmi lär, bardılar, vä an- meti ä müte alli bol an nersälärni bilmi
lar a dediki kibi tabdılar, vä taynı çe ib dur- bol ay erdü ! ama ekn n közläri dän ma fı
du larında pes iygäläri anlar a dedilär kä: bolınmı lardır,
«Taynı ne (220) üçün çe ib durasız?» 41[43]
zır kä künlär üsti ä kelürlär, kä du -
32[34]
Dedilär kä: «Cen b a mu t cdır». manları dört yanı da ende ılurlar vä
33[35]
Pes taynı sa a keltirdilär, vä lib sla- seni amub e r fı da tarlı ılurlar,
rın üstinä saldılar, vä say’ı a a mi dürdilär. 42[44]
vä seni vä içindä bol an o ılları nı
34[36]
Vä yüridüklärindä kiyimlärin yolda zemın birlä beraber ılurlar, vä ta ta üstin-
tö ürdilär. dä oymayalar, zır kä seni ziy reti künin
35[37]
Vä ya ın keldükdä, ya nı Zeyt n ta - bilmädü ».
nı bir eni yergä degin, gerdlärni hemä 43[45]
Vä c mi içinä kirdi, vä içindä sat an-
cem atı va ıtçilik etmägä vä bülend larnı vä satıb al anlarnı çı arma a ba ladı,
v z birlä ud a amd demägä ba ladılar 44[46]
vä anlar a aytdı kä: «Yazılmı dır kä:
hemeki kördükläri uvvetli amelläri üçün, “Menüm näm ib det nädir, ama siz anı
36[38]
deyär ekän: «Müb rek Rabbni ıs- o urlarga ma ra etdü iz”».
mindä kelgän P d h! sm nda selâmet vä 45[47]
Vä her kün c mi dä ta lım edüb dur-
e yu aruda celâl!» dı. Ama ulu (221) ım mlar, vä kâtibılär, vä
37[39]
Vä cem atdan Ferısılärni ba ı A a al nı serd rları Anı helâk etmägä alab
aytdılar kä: «Ey Mu allim! gerdläri ä etdilär,
man ıl». 46[48]
vä A a ne ılacakın bilmädilär, zı-
38[40]
Pes cev b berüb anlar a aytdı: «Siz- r kä hemä al A a ıstim etmägä bek
gä deyämin, kä eger munlar söylämäy al- mu ayyed erdi.
Yigirminçi fa ıl
[1]
Ol künlärni birisindä v ı boldı, kä 5[6]
vä eger: “ damlardan”, – desäk, hemä
c mi dä al a ta lım edüb ncildän be- al bizgä ta aturlar, zır kä bı- übhä birlä
retländükindä ulu ım mlar vä kâtibılär inanalar, kä Ya ya pey amber erdi».
A a keldilär artlar birlä, 7
Pes cev b berdilär, kä andan erdükin
2
vä A a söyläb dedilär kä: «Bu nersälärni bilmädilär.
ne udret birlen ıldu ı nı bizgä bey n ıl, 8
sa anlar a aytdı: «Hem Men ne udret
ya ol kimdir, kä Sa a bu udretni berdi?» birlä bunlarnı ıldu ımnı sizgä demäm».
3
Vä cev b berüb anlar a aytdı: «Men 9
Vä al a bu ma alnı söylämägä ba -
da ı sizdän bir nersä s ’ l ılayın, hem siz ladı: «Bir dam bir t kest n dikdi, vä anı
Ma a deyü . b b nlar a yal a teslım etdi, vä bir müd-
4
usül-i Ya ya sm ndan mı erdi ya det bir ıra yer ä ketdi.
damlardan mı erdi?» 10
Vä va ıt üzrä b b nlar a bir mülâzım
5
Vä özlär bir bir birlä söylä ib dedilär yolladı, kä t kest nnı yemi indän a a be-
kä: «Eger biz: “ sm ndan”, – desäk, rälär; ama b b nlar anı sökdilär vä bo bo-
Ol bizgä deyä: “Siz ne üçün a a ım n lıb yeberdilär.
kedürmädü iz?” – 11
Vä yenä bir ayrı mülâzım yolladı; vä

163
., . , 1820

anı da ı urdılar, vä sökdilär, vä bo bolıb 25[24]


Vä cev b berüb dedilär kä: « ay ar-
yeberdilär. nı kidir».
12
Vä yenä (222) üçinçi (mülâzımnı) yol- 26[25]
Vä anlar a aytdı: « ay arnı nersä-
ladı; vä anı yaralı etdilär vä tı a ta ladılar. lärin ay ar a yenä berü , vä llahnı ner-
13
Vä t kest n ibi dedi kä: “Ne ılayın? sälärin llah a yenä berü ».
Ma b b o lımnı ırs l ılayın; yed, anı 27[26]
Vä sözlärin tutalmadılar al nı a-
kördüklärindä a a ıkr m ılalar”. ında, vä cev bına ta accüb etdilär, vä söy-
14
Ama b b nlar anı kördüklärindä özlä- lämäy aldılar.
rini içindä söylä ib dedilär kä: “Bu v ris- [27]
Vä Zındı larnı ba ı A a keldilär, kä
dir; kelü anı öldürälik, vä mır s bizimki ıy met bolmasına ınkâr edürlär, 29vä andan
bola”. s ’ l ılab dedilär kä:
15
Pes anı t kest ndan çı arub öldürdilär. [28]
«Ey Mu allim! Musa bizgä yazdı, kä
16
Anı üçün t kest n ibi anlar a ne ılur? eger bir kimsäni arında ı vef t etsä, -
17[16]
Kelür vä b b nlarnı helâk edür vä tunı artunda alur ekän, eger bı-nesil ölsä,
t kest nnı ayrılar a berür». Pes munı e it- arında ı tunın ala vä arında ına nesil
düklärindä: «Hıç bolmasun!» – dedilär. opara.
18[17]
Vä anlar a na ar edüb aytdı: «Alay 30[29]
olay ekän, yedi arında bar erdi,
bolsa, bu yazılmı söz nedir kä: “ m ret ıl- vä ulu ı tun aldı vä bı-o ıl vef t etdi;
uçılar redd ıldu ları ta hemän müyü ni [30]
vä ikinçi anı aldı, vä ol da ı bı-evlâd
ba ı bolmı dır”? öldi;
19[18]
Bu ta üstinä her tü kän sınur, ama ol 31
vä üçinçi anı aldı, vä ol ısım üzrä da ı
her kimni üstinä tü sä, anı tozan kibi uva- yedi etdilär, vä anlarnı evlâdı almadı, vä
dur». vef t etdilär;
20[19]
Pes ulu ım mlar yazuçılar bilän ol 32
vä hemä ırda tun da ı öldi;
hemän s atda Anı üstinä ellär oyma 33
pes ıy metdä yedini an ısını av-
alab etdilär, ama al dan or dılar, zır ratı bola, zır kä yedini avratı erdi?»
kä bildilär, kä bu ma alnı anlar a ar u 34
sa cev b berüb anlar a aytdı: «Bu
söylämi erdi. düny nı o ılları nikâ ılurlar vä nikâ lı -
21[20]
Vä Anı kütdilär vä c s slar göndür- a berürlär;
dilär, kä özlärin li [ l ] körsätälär, t kä [35]
ama anlarga ol düny y’ı vä emv tdan
Anı sözin apalar, Anı kimni ab vä ıy meti ta ıl etmägä müsta a sayılmı lar
udretinä teslım etmek üçün. hem nikâ etmäzlär, hem nikâ lı a beral-
22[21]
Pes anlar A a s ’ l ılab dedilär kä: mazlar,
«Ey st d! biz bilüriz, kä Sen r st söyläy- [36]
hem da ı vef t etmäzlär, 35zır kä me-
sin, hem r st ta lım beräsin, vä bir kimsäni leklär birlä beraberlärdir, vä Te rini o ıl-
yüzin ab l etmäzsin, ama Te rini arı ın larıdır, ıy metni o ılları ekän.
r stlı birlä ögredürsin; 36[37]
Ama mürdeg n yenä tirilürlär deb,
23[22]
ay ar a cizyä bermek bizgä c yiz Musa da ı çalu adı indä bey n etdi, ud -
mi ya c yiz dägül mi?» vend ä br hımni Te risi, vä s nı
24[23]
Ama anlarnı ıläsin bilüb anlar a Te risi, vä Ya bnı Te risi dedükindä.
dedi kä: «Meni ne (223) üçün tecrübä ıla- 37[38]
Zır mürdeg nnı (224) Te risi dä-
sız? Ma a bir tıyın a çä’yi körsätü : anda güldir, lâkin tiri bol anlarnı Te risi, zır kä
kimni reti vä üst yazusı bardır?» hemä a a tiri dururlar».

164
, . , 1666

38[39]
Pes yazuçılardan ba ı cev b berüb [44]
Eger D vud A a ud vend deyürsä,
dedilär kä: «Ey st d! nık söylädü ». alay bolsa, anı o lı neçük bolur?».
39[40]
Vä mundan so ra A a s ’ l etmägä 43[45]
Ol zam n hemä al nı e itdükindä
bir kimsä ayret tabmadı. 40Vä anlar a dedi gerdlärinä aytdı kä:
kä: [46]
«Yazuçılardan sa ını , kä uzun kiyim-
[41]
«Neçä deyälär, kä Mesı ıbn-i D vud- lärdä kezmek istürlär, vä bazarlarda selâm-
dır? lar, vä mescidlärdä evvelki kürsılärni, vä
41[42]
Zır kä D vud özi Zeb r kit bında mescidlärdä e yu aruda ı caylarnı süyür-
deyä kä: “ ud vend menüm ud vendimä lär,
aytdı: Oltır Menüm r stımda, 44[47]
kä tul avratlarnı nälärin yeyürlär
42[43]
Men du manları nı Seni aya ı nı vä bah nä üçün uzun nam zlar ılurlar; pes
basması ıl ança”? unlar a b-i a ım körürlär».
Yigirmi birinçi fa ıl
[1]
Vä na ar edüb anılärni tu fälärin fa üstinä ar u durur, vä memleket memle-
ma zen içinä salur ekän kördi; ket üstinä;
2
vä da ı bir fa r tul tun iki fol s içinä 11
vä ba ka ba ka mekânlarda a ım zel-
oydı. zelälär, vä açı lar, vä nlar bolurlar, vä
3
( sa) aytdı kä: « a ı atda sizgä deyä- h yel nersälär, vä sm ndan a ım ni nlar
min, kä fa r tul tun hemäsindän ziy dä bolurlar.
salmı dır; 12
Ama bu nersälärni hemäsindän ilgäri
4
zır kä munlarnı hemäsi anlarnı ziy - sizgä ellärin oyurlar, vä u bat edürlär, vä
däli indän Te rini hedıyälärinä saldılar, Menüm ısmim sebebindän siz mescidlär ä
ama bu tun öz fa rlı ından anda bar bol- vä zind nlarga teslım bolınursız, vä sul n-
annı saldı, ya nı tam m tirilikin». larnı vä kimlärni u rına keltirilmi
[5]
Vä ba ılar c mi a ında dedüklä- bolasız;
rindän, kä körkäm ta lar vä rma nlar 13
bu hemä eh det üçün sizgä tü ür.
(225) birlä ziynetlenmi erdi, 14
Pes kö illäri izdä ar r eylä , kä ne
6
vä dedi kä: «Bu kördüki iz nersälär cev b bereceki izdän evvel fikir ılmayasız,
mi? (ba ), künlär kelürlär, kä ta ta üstindä 15
zır kä sizgä zeb n vä a ıl berämin, t
yı ılmay almaz». kä hemä sizgä mu lif bol anlar a a ar u
7
Pes A a s ’ l ılab dedilär kä: «Ey s- söylämägä ya mu vemet etmägä dır bol-
t d! bu nersälär açan bolurlar? vä ne ni n mayalar.
bolur va tı, kä munlar v ı bolaca dır?» 16
Vä v lid ndan, vä arında lardan, vä
8
Vä Ol aytdı: «Sa ını , kä azdurılmaya- arıblärdän, vä dostlardan teslım bolursız,
sız, zır kä menüm ısmimdä besy r kelür- vä sizdän ba ı öldürürlär;
lär, deyär ekän kä: “Ménim”, – vä: “Va ıt 17
vä menüm ısmim sebebindän hemeki
arıbdir”, – pes anlar a t bi bolma . damlardan mab [ma b ] bolasız,
9
Ama açan cenklärdän vä sûri liklärdän 18
ama ba ı ızdan bir ıl yi bolmaya, –
aber e itsä iz, mu arib bolma , zır kä bu 19
sabrı ızda c nları ıznı ab eylä .
nersälär ilgäri bolma keräk, ama so hen z 20
Vä açan (226) Yer alımni e r fında
dägüldir». askerlär körsä iz, pes aberd r bolu , kä
10
Ol zam n anlar a aytdı kä: « ayfa ay- vır nlı ya ındır:
21
ol va ıt Yah dıyetdä bol anlar ta larga

165
., . , 1820

açsunlar; vä ortasında bol anlar andan ra t-i ıncırni vä hemeki s yir dera tlarnı
ayrılsunlar; vä vil yetlärdä bol anlar a a körü , – dedi. –
kirmäsünlär, 31[30]
açan yafra çı mı lar esä, siz özü-
22
zır kä bunlar ınti m künläridir, kä izdän bilürsiz, kä cay va tı ya ındır.
yazılmı nersälärni hemäsi tam m bolalar. 32[31]