Вы находитесь на странице: 1из 69

И.Д. Бех, Т.В.

Воронцова,
В.С. Пономаренко, С.В. Страшко

Умумий тасиль мектеплерининъ 1-инджи сыныф


талебелери ичюн дерслик

Украина тасиль ве илим, яшлар ве спорт


Назирлиги тарафындан тевсие этильди

Украин тилинден терджиме эткен


Аблязиз Велиев

Къырымдевокъувпеднешир
2012
ББК51.204я721
Б55
Cевимли достлар!
Рекомендовано Міністерством освіти і науки, молоді та спорту України Бу — сагълыкъ эсаслары акъкъында дерслик.
(Наказ № 118 вiд 07.02.2012 р.)
Ондан сен чокъ файдалы шейлер огренирсинъ.
Видано за рахунок державних коштів. Продаж заборонено

Експертизу здiйснював Iнститут педагогiки НАПН України

Украин тилинден терджиме эткен Аблязиз Велиев

Б55
Бех И.Д., Воронцова Т.В., Пономаренко В.С., Страшко С.В.
Сагълыкъ эсаслары: умумтасиль окъув юртларынынъ 1-инджи
сыныф ичюн дерслик / украин тилинден терджиме эткен А. Велиев. —
Симферополь: КъДжИ «Къырымдевокъувпеднешир» нешрияты», 2012.
— 136 с. : рес. — Къырымтатар тилинде.
ISBN 978-966-354-493-9 ББК 51.204я721 Озь сагълыгъынъ Буюклернен ве балалар­
«Сагълыкъ эсаслары» дерслиги умумтасиль мектеплерининъ 1-инджи сыныф талебелери ичюн акъкъында насыл нен насыл къонушмалы.
тизильген программа эсасында азырланылды.
Дерсликнинъ мундериджеси яшайыш тарзыны яхшылаштырмагъа, балаларнынъ сагълыгъы, къайгъырмалы.
телюкесизлиги ве эр тарафлама инкишаф этмесине догърултылгъан. Дерслик земаневий педа-
гогик технологиялардан, талебелернен оджа арасында козьде тутулгъан интерактив усуллардан
файдаланылмасыны козьде тута.
Дерслик ЮНЕСКОнен эмекдашлыкъта ишлеп чыкъылды. Бу китапкъа кирген материал-
лар ЮНЕСКОнынъ нокътаий-назарына толусынен бойсунмай. Мында кирген информациялар
ичюн муэллифлер месулиет ташыйлар. «Эксмо» нешриятына ве онынъ хадимлерине дерсликни
азырлавда бильдирген фикирлери ве «Кульдюргилер» деп адландырылгъан анимацион сериалдан
файдаланмагъа разылыкъ бергенлери ичюн тешеккюримизни бильдиремиз.

Бех І.Д., Воронцова, Т.В. Пономаренко В.С., Страшко С.В.


Б55
Основи здоров'я : підруч. для 1 кл. для загальноосвіт. навч. зак­
ладів / пер. з укр. А. Велієва. — Сімферополь : КРП «Видав­ництво «Крим-
навчпеддержвидав», 2012. — 136 с. : іл. — Кримськота­тарською мовою.
ISBN 978-966-354-493-9 ББК 51.204я721

© Бех І.Д., Воронцова Т.В., та ін., 2012 Мектепте, эвде, азбарда Насыл этип догъру
© Велієв А., переклад на кримськотатарську мову, 2012
© Видавничий дім «Алатон», художнє оформлення, 2012
озюнъни насыл алып къарар къабул этмек
ISBN978-966-2663-00-6 (укр)
ISBN978-966-354-493-9 © КРП «Видавництво «Кримнавчпеддержвидав», 2012 бармалы. керек.
3
Дерсликте сенинъ ярдымджыларынъ Сенинъ энъ эсас ярдымджыларынъ ве меслеат­
чыларынъ — бу, сенинъ ана-бабанъ, къартананъ
Санъа дерсликнен чалышмагъа «Кульдюр­гилер» ве къартбабанъдыр. Анъламагъан шейлеринъ олса
мультфильм къараманлары ярдым этерлер. буюклерден сора, теклиф этильген мультфильмлерни
бераберликте сейир этинъиз ве мытлакъ бакъкъан
шейинъиз акъкъында теэссуратларынъызнен пайла­
Сыгъын — алим, тедкъикъатчы. шынъыз.
Чокъ суаллер бере.

Къоян — тынчлыкъбильмез.
Чокъ юрюшлер тешкиль эте.

Байкъуш — эким ве спортчы.


Файдалы меслеатлар бере.

Кирпичик — эр вакъыт
меслеатларгъа къулакъ аса.

Къаргъа — артист.
Чешит левхалар саналаштырмагъа
севе.

Къой — рессам ве шаир. Дерсликте къошма вазифелер де бельгиленген,


Шиирлер айтып лаф эте. оларны уйкенлернинъ ярдымынен беджермек
керек.
4 5
КИРИШ Хасталыкъ аляметлери

Сен бу болюкте:
Мектепте озюнъни насыл алып
бармакъ кереклиги акъкъында
къаиделерни биледжексинъ

Сен насыл осесинъ ве инкишаф этесинъ Сагълыкъ аляметлери

6 7
МЕКТЕПНЕН ТАНЫШУВ мектепте кимлер чалышалар?

► Мектепте насыл одалар бар?


► Мектепте балаларнынъ сагълыгъы
► Бу мектепнинъ неси сенинъ мектебинъе ве телюкесизлиги акъкъында кимлер
бенъзей. Неси фаркъ эте? къайгъыралар?

► Сыныфда шынънен берабер бири- ► Сен окъугъан мектеп директорынынъ,


биринъизге сизинъ сыныфынъыздан сенинъ оджаларынънынъ, тиббият
тышарыгъа чыкъкъан къапыгъа къадар, эмширесининъ адлары насыл?
ашханегедже, тиббият одасына къадар,
спорт залына къадар насыл бармасыны ► Эгер сен хасталансанъ кимге мураджа­
икяе этинъиз. ат этмек мумкюн?

► Сыныфынъыздан ве мектеп одаларындан ► Сыныфдашларынънен къонуш, сизинъ


тешкилятлы суретте чыкъмакъны огре­ мектебинъизни насыл этип даа да дюль­
нинъиз. бер ве телюкесиз япмакъ мумкюн.
8 9
Сенинъ сагълыкъ дерслеринъ Файдалы меслеатлар
Сагълыкъ эсаслары дерслерини сен бегенирсинъ.
О дерслерде сен:

чифт олып ве
чешит арекетлер
группаларда
беджерирсинъ
чалышырсынъ

► Мектепке вакътында кель.


► Тербиели ол, буюклернен селямлаш.
► Хусусан, къапудан чыкъкъанда итек­
лешмектен къачын.
► Басамакъларда мукъайт ол.

масаллар ве ► Коридорда тынч юрь, чапма.


чешит левхалар мультфильмлерни ► Ачыкъ пенджерелер янындан мумкюн
саналаштырырсынъ музакере этерсинъ олгъаны къадар узакъ тур.

10 11
Бой ве осюв Сен насыл осесинъ

Сен догъгъанда къолай-къолай бала арабачыгъына


сыгъа эдинъ. О вакъыттан берли сен кунь-куньден
юксек оласынъ ве агъырлашасынъ. Онынъ ичюн сен
осесинъ, дейлер.

► Бу айванлардан ангиси энъ юксек?

► Ангиси — энъ агъыр?


Буюклерге риджа эт, олар сенинъ боюнъны
«38 папагъан» мультфильмини сейир эт ве ве агъырлыгъынъны ольчесинлер. Оларны
айванлар насыл этип богъуджы йыланнынъ догъгъан вакътынъдакинен тенъештирип
узунлыгъыны ольчегенлерини икяе эт. бакъсынлар.
12 13
Сен насыл инкишаф этесинъ Ойнай, яшайым, осем
Сен догъгъанда даа бир шей япып оламай эдинъ. Къулагъым бар — эшитем,
Ондан берли сен кунь-куньден янъы бир шейлер Аягъым бар — мен кетем,
япмагъа огренесинъ. Агъыз, тилим иш эте,
Мен ашайым кобете,
Къолларымнен ойнайым,
Козьлерим йылдыздайын.
Иште, бойле мен осем,
Достларымнен кунь-куньден.
Леся Вознюк

Сен не вакъыт юрип ве лаф этип баш­


лагъанынъны буюклерден сора. Сенинъ би­
ринджи айткъан с¸зюнъ не экен?

► Сен якъында нелер япмагъа огренге­ ► Шиирни эзберле ве балалар япкъан


нинъни нумайыш эт. арекетлерни текрарла.

14 15
САГЪЛЫКЪ ве ХАСТАЛЫКЪЛАР Сагъламлыкъ аляметлери

► Бу ресим къайсы масалдан?


► Эр бир айваннынъ не ери агъыра? ► Ресимлерге бакъ ве сагъламлыкъ аля­
метлерини айт.
► Сен насыл тюшюнесинъ, олар не ичюн
хасталандылар? ► Сен сагълам экенде озюнъни насыл ис
этесинъ.
► Сен хасталангъанда озюнъни насыл ис
эткенинъни айт. ► Бу акъта левхачыкъ саналаштыр.
16 17
Достлар Файдалы меслеатлар

Хасталанды джылавукъ.
Кельди онъа достлары.
Эбет кечти кедери,
Кельди бакъа ве балыкъ.
Енгеч ярдымгъа азыр,
Стаканнен сув бере.
Йылан балыкъ шашмалап
Онъа татлы кетире.
Къарада ве денъизде
Яхшы, яман куньлерде,
Джылавукънынъки киби.
Дост олсун эвинъизде.
Леся Мовчун

► Эгер бир еринъ агъырса я да насылдыр


такъатсызлыкъ дуйсанъ, бу акъта мыт­
лакъа буюклерге айт.
► Эгер хасталансанъ экимнинъ меслеат­
ларына риает эт.
► Иляджларны (я да витаминлерни) тек
► Шиирни эзберле ве достларынъ хасталанса, олар­
ана-бабанънынъ я да экимнинъ рухсети­
нынъ хасталыгъы юкъунчлы олмаса, зиярет этмекни
нен къабул эт.
унутма.
18 19
1-инджи болюк Къолларны насыл ювмакъ керек

САГЪЛАМ ВУДЖУТ Насыл махсулатлар


файдалы
Бу болюкте сен биледжексинъ:
Биринджи сыныф талебесининъ кунь тертибини

Арекетнинъ файдасы
акъкъында

Кевдени догъру Насыл этип тюз Не ичюн юкъламакъ


тутмакъ ичюн табанлыкънынъ огюни керек
мешгъулиет алмакъ мумкюн

20 21
КУНЬ ТЕРТИБИ Биринджи сыныф талебесининъ
кунь тертиби

► Къайсы айванлар гедже юкъламайлар?

► Къайсы айванлар кунеш къонгъан сонъ


ятып юкълайлар ве кунеш догъгъанынен
уяналар?
► Икяе эт, сен озь сагълыгъынъ акъкъында
«Сагълыкъ элифбеси: кунь тертиби» мульт­ насыл къайгъырасынъ.
фильмини бир даа бакъып чыкъ ве анълат,
не ичюн балалар ве буюклер кунь тертибине ► Сен саба, куньдюз, акъшам не япкъанынъ
риает этмек кереклер. акъкъында бир левха саналаштыр.
22 23
Арекет Файдалы меслеатлар

Сабалейин истекнен
Талим ала балалар.
Сувдан ич де къоркъмайып,
Ювуна, тавланалар.
Саба емегинден сонъ
Мектепке ашыкъалар.
Бир, эки, учь, бир, эки, учь —
Текрар, текрар айталар.
Атик арекет этип
Физкультура япалар.
Леся Вознюк

► Мектепке кетмезден эвель мытлакъ


сабалыкъ аш аша.

► Дерстен сонъ раатлан: юкъла, сонъра


темиз авада кезин.

► Дерсинънен мешгъуль олгъанда къыскъа


► Шиирни эзберле ве чешит арекетлер тенеффюс яп.
япмагъа огрен.
► Чантанъны акъшамдан азырла.
24 25
СЕНИНЪ КЕВДЕНЪ Кевдени догъру тутув

Сенинъ кевденъ — бу, сенинъ турушынъ, юрюшинъ, Кевдени догъру тутув — тек дюльберлик дегиль,
отурувынъ. Айванларнынъ да кевделери бар. сагълыкъ ичюн де файдалы.

Ресимлерге бакъ ве арекет эт:

► арслан киби юр; ► Кевденъни насыл туткъанынъа дикъкъат


эт.
► деве къушу киби чап;
► Озюнъни шах (шахзаде) деп тасавур эт.
► мышыкъ ве зурафе киби юкъарыгъа Санки дерсинъ башынъда тадж бар, ойле
узан; юрмеге арекет эт.

► сансар киби отур. ► Рале башында догъру отурмагъа огрен.


26 27
Биринджи сыныфлы Сабри Файдалы меслеатлар

Ильки кере кучюк Сабри


Мектебине азырланды.
Чантагъа къойды сыранен
Китап, дефтер, сильгич, къалем.
Тырнавуч, топ, перо къойды,
Уйлелик аш – татлы бойнуз.
Къойды аюв эм де курек,
Мектепте олар да керек.
Яй, окъ эм де дюльбер тюфек,
Къабарып пишкен бир отьмек.
Джогърафия харитасыны,
Трактор, машинасыны.
Акъшам эп тюшюне Сабри:
«Къоюлмагъан нелер къалды?»
Надия Кирьян

► Тегиз т¸шекте ве алчакъ ястыкъта ят.

► Чанта дегиль де, аркъа чантасы ташы.


Оны эки омузынъа кечир.
► Аркъа чан­танъны чокъ юклеме. Тек мек­
тепте керек олгъан шейлерни ал.
► Эвде къалдырмакъ керек олгъан шейлерни айт.
► Куньде бир къач дакъкъа башынъа ба­
► Чантанъа шейлерни догъру къоймакъны огрен. лабан олмагъан китап къойып юр.

28 29
Сагълам аякъ тюби Тюз табанлыкъкъа къаршы
мешгъулиетлер

тюз табан

► Сылакъ аягъынънен кягъыт табагъы­


нынъ устюне тур ве аягъынънынъ изи­
ни ресимдеки изнен тенъештир.
► Акъикъий излейиджи олмакъ истей­
синъми? Анги айваннынъ изи къайда, ► Эгер сен тюз табан олсанъ, бу мешгъу­
тапчы. лиетлерни яп.
30 31
Д¸рт Файдалы меслеатлар
Масада бар д¸рт китап,
От устюнде д¸рт армут,
Масада бар д¸рт аякъ,
Мышыкъта да д¸рт аякъ,
Копекнинъ аягъы д¸рт,
Сычанда да д¸рт дане,
Сенде исе – тек эки.
Наталья Забила

► Аягъынъа онъайтлы аякъ кийими кий.


► Чыкъчыкъбалабан темиз отлар устюн­
де, къумда, уфакъ ташлар устюнде ялы­
► Инсаннынъ мучелерини айт.
наякъ юре.
► Айванларнынъ: копек, сычан, пардош­
► Къышта массаж килимчиги устюнде юр.
нынъ мучелерини айт.
Оны сатын алмакъ я да буюклернинъ
► Инсан ве айванларнынъ къайсы мучеле­ ярдымынен эски д¸гмелерден азырламакъ
ри чешит тюрлю адландырыла? мумкюн.
32 33
ТЕМИЗЛИК ве САГЪЛЫКЪ Гигиена васталары
Гигиена васталары — бу, темиз-пак олмагъа ярдым
эткен шейлердир. Олар акъкъында тапмаджалар
тап.

Сыра-сыра тиши бар,


Беш дакъкъалыкъ иши бар.
Дюльбер япа перчемни
Ве къазана итибар.

«С»-дан башлай, «Н»-дан бите,


Озю ташдай, ирип кете.
Юзь-бетинъни сийпалай,
Козьни аджыта, вай-вай.

Саба, акъшам ишлери,


О темизлей тишлерни.
Ким де оннен дост олса
Ич агъырмаз тишлери.
Аблязиз Велиев

► Айванлар не япалар?

► Балалар не япалар?
► Сен насыл гигиена васталарыны биле­
синъ?
«Сагълыкъ элифбеси: темиз эллер» мульт­ ► Айт, насыл гигиена васталарыны атта
фильмини текрар бакъ ве анълат, не ичюн достунъдан алып къулланмакъ мум­
эллерни ювмакъ пек муимдир. кюн дегиль.
34 35
Эль темиз олмасы ичюн беш къаиде Файдалы меслеатлар

► Эллерни ювмакъ ичюн зарур олгъан


алларны огрен.
► Эль темиз олмасы ичюн зарур олгъан
► Эр вакъыт башта сувукъ сувны, сонъра
беш къаидени айт.
исе сыджакъ сувны ач.
► Беш къаидеге риает этип эльни ювмагъа
► Къапаткъанда аксине: башта сыджакъ
огрен.
сувны, сонъра сувукъ сувны къапат.
36 37
ЕМЕК ве САГЪЛЫКЪ Лезетли шейлернинъ эписи
файдалы дегильдир

Эв ашлары, себзелер, мейвалар, сют махсулатлары


сенинъ сагълыгъынъ ичюн файдалы. Оларны эр кунь
ашамакъ керек. Чипси, гамбургер ве татлы газлы
ичимликлер зарарлыдыр.

► Айванлар не ашайлар?

► Сенинъ севген ашынъ недир?

► Насыл емекни сен бегенмейсинъ?

«Сагълыкъ элифбеси: нефисхорлыкъ рекор­ды»


мультфильмини текрар бакъ. Тюшюнип бакъ, ► Озюнъ севген файдалы емеклерни айт.
айванчыкълар не ичюн хасталандылар.
38 39
Лезетли тапмаджалар Файдалы меслеатлар

Онынъ ичинде эр шей бар,


Сувута, бузлаталар.
Тазе тура бутюн шей —
Эт, къаймакъ, дондурмалар.

Еди къатлы тоны бар,


Согъан, хавуч досту бар.
Къартоп чюкюндир къойсанъ
Не гузель шорба олур.

► Эр кунь сют ич ве энъ аздан беш себзе


ве мейва аша.

► Ашамаздан эвель эллеринъни юв.


Бу ашны пиширмеге
Хамыр ве къыйма керек.
► Куньде 4—5 кере айны бир вакъытта
Тавагъа да ягъ къойсанъ
аша.
Азыр олур ...
Аблязиз Велиев ► Татлы шейлерни тек уйледен сонъ аша.

40 41
АРЕКЕТ ве САГЪЛЫКЪ Актив арекет чешитлери

Япып косьтер:
► къуш къанатларыны насыл къакъа;
► кенгуру насыл секире;

чыкъчыкъбалабан насыл сюйреклене.
«Сагълыкъ элифбеси: кимге талим алмакъ ке­
рек» мультфильмини текрар сейир эт. Тюшю­
нип бакъ, не ичюн къоян достларындан артта ► Япып олгъан шейлеринъни ве якъын вакъытта
къалып башлады. огренмеге истегенлеринъни айт.
42 43
Къыш левхасы Файдалы меслеатлар
Орманларнынъ
Дюльберлиги айрыджа,
Кумюш антер
Кийди терек даллары.
Чаналаргъа минип,
Ель киби уча,
Кой балалары —
Дагъларнынъ
къарталлары.
Огълан, къызлар
Кезинмеге чыкъалар,
Зий-чув олып
Толушалар чанагъа.
Артта къала
Байыр, озен, йылгъалар,
Эр кес кете
Шенъленип ойнамагъа.
Аблязиз Велиев

► Эр саба талим ал.

► Кезингенде чокъча арекет эт: юр, чап,


► Сен озюнънинъ энъ севген къыш спорт арекетли оюнлар ойна.
чешити акъкъында икяе эт.
► Оюн, я да спорт секция­сына языл.

44 45
Сагъламлашмакъ Сагъламлашмакъ усуллары

► Къайсы айванлар сыджакъны севелер?


► Къайсы айванлар сувукътан къоркъ­
майлар?
► Бузлы сувда ювунгъан адамларгъа не
дейлер?
«Сагълыкъ элифбеси: эгер сагълам олмакъ
истесенъ» мультфильмини текрар сейир
эт. Сагъламлашмакъ не ичюн файдалы ► Язда, къышта ве йыл девамында насыл сагълам­
экенини айт. лашмакъ мумкюн?
46 47
Шашмалав Файдалы меслеатлар
Азбарда къыш, аяз, къар
Ваня кете таймагъа.
Кие язлыкъ аякъкъап,
Индже кольмек ве шалвар.
— Къайда кетесинъ, огълум? —
Сорай огълундан ана.
Тюшюнинъиз балалар,
Не янълыш япты Ваня?
Леся Вознюк

► Аванынъ насыл олгъанына бакъмадан,


эр кунь тазе авада кезин.

► Авагъа коре кийин.


► Огъланчыкъны къыш кунюне келишти­
рип кийинмеге ярдым эт. ► Оданы вакъты-вакътында аваландыр.

► «Эр шейнинъ къарарыны бильмек ке­ ► Пишкинлешюв мешгъулиетлерини ана-


рек» деген аталар с¸зюни насыл анълай­ бабанънен бирликте яп.
сынъ?
48 49
ФАЙДАЛЫ РААТЛЫКЪ Актив ве пассив раатланув

► Ресимлерни бакъ.
► Анги балалар актив раатланалар?
► Айванларнынъ къайсы бири актив раат­
лана – чапа, ойнай, секире? ► Анги балалар пассив раатланалар?
► Къайсы айванлар исе пассив раатлана­ ► Сен бош вакътынъда ненен огъраш­магъа
лар? севгенинъни тариф эт.
50 51
Юкъла, къокълам! Файдалы меслеатлар

Ах, сен меним бебийим,


Айт, санъа не берейим?
Къара козьлю къокъла,
Юм козюнъни, юкъла!

Ярын келир тавшан,


Хораз, мышыкъ, сычан.
Хоран тепип ойнармыз,
Борю кельсе къувармыз.
Къара козьлю къокъла,
Юм козюнъни, юкъла!

Аблязиз Велиев

► Невбетнен чалыш ве раатлан.

► Телевизор бакъув вакътыны сынъырла.

► Актив раатлан.

► Эр кунь бир вакъытта ятып юкъла.

52 53
2-нджи болюк

АДАМЛАР АРАСЫНДА Къызчыкълар ве огъланчыкълар акъкъында

Бу болюкте сен билирсинъ:


Къоранта азаларыны

Насыл этип янъы достларнен танышмакъны

Не ичюн ана-бабаны динълемек керек

54 55
МЕНИМ АИЛЕМ Сагълам аиле

Биринджиси — анайым,
Экинджи — севген бабам,
Учюнджиси — къартанам,
Д¸ртюнджиси — къартбабам,
Бешинджиси де — татам.
Бизим аиле бойле:
Дост, муаббетмиз эвде.
Леся Вознюк

► Бу аиледе къач адам олгъаныны сай.


► Ресимлерге бакъып икяе уйдур.
► Сенинъ аиленъде къач адам бар?

► Сенинъ аиле азаларындан энъ буюги ► Сенинъ аиленъде сагълыкъ акъкъында


ким, энъ кичиги ким? насыл къайгъырылгъаныны икяе эт.
56 57
Ана-бабанъны не ичюн динълемек керек Файдалы меслеатлар
Балалар, динъленъ даим
ана-баба с¸зюни,
олар сизни къайгъыра,
тюшюнмеден озюни.
Балалар, динъленъ даим
къартбабанынъ айткъанын,
къартлар чокъ шейни биле,
догъру чыкъа айткъаны.
Балалар, динъленъ даим
ананъызнынъ лафларын,
чюнки анасы огреткен,
онъа да бинъ аферин.
Дикъкъат иле динълесенъ сен
оларнынъ эписини.
Дерлер: насыл акъыллы, бакъ,
Эзберлеген эписин.
Леся Вознюк

► Ана-бабанъ, къартана ве къартбабанъ санъа насыл ► Аиленинъ уйкен азалары берген меслеат­
насиатлар берелер? ларны динъле.
► Буюклернен бераберликте 126-нджы саи­
► Бир де-бир ишни япмаздан эвель, башта
федеки икяени окъу.
буюклерден изин сора.
► Табиатта кимге энъ яхшы баба, дейлер?
Энъ с¸з динълеген бала, деп кимни айталар? ► Озюнъден кичиклерге ярдым эт.
58 59
КЪЫЗЛАР ве ОГЪЛАНЛАР Огъланлар ве къызлар ичюн урбалар

«Къызларнынъ сачларыны
чекмек ичюн япкъанлар», —
деп тюшюне эдим мен,
бильсем янълыш айткъанлар.
Орьмек ичюн осе экен
Узун сачлар къызларда,
Сонъра айта экенлер:
— Насыл дюльбер къызлар, я!
Манъа сач керек дегиль,
чюнки мен огълан бала.
Шай да корюнип тура,
Дейлер: нас дюльбер бала!
Анатолий Костецкий

► Ресимлерге бакъ. Огълан ве къыз урба­


сынынъ фаркъы неде?
► Сизинъ сыныфынъыздаки къызларнынъ ве
огъланларнынъ насыл перчемлери бар? ► Насыл урбаларны эсасен къыз балалар,
насылыны — огълан балалар, насыл
► Оларнынъ перчемлери бири-бирине ненен сойларыны исе эписи балалар киелер?
бенъзейлер, ненен айырылып туралар?
60 61
Огълан ве къыз балалар ичюн оюнлар Файдалы меслеатлар

► Эм огълан балалар, эм де къыз балалар­


нен достлашынъыз.
► Насыл оюнларны огълан балалар ой­
намагъа севелер, ангилерини исе къыз ► Яхшы тарзларгъа огрен.
балалар севелер?
► Эгер сен къыз бала олсанъ, кичик ха­
► Насыл оюнларны эписи балалар севелер?
нымларгъа бенъземеге тырыш. Эгер сен
► Сен насыл оюнларны ве оюнджакъларны огълан бала олсанъ, озюнъни алидженап
севесинъ? эфенди киби тут.
62 63
ДОСТЛАШМАГЪА ОГРЕНЕМИЗ Янъы достларнен насыл танышмалы

Достлар
Булут ягъмурнен достлаша:
сув ташый бардакъ иле,
ягъмур отларгъа ашыкъа,
отлардан тамлай ерге.
Бир тайчыкъ отлай тарлада,
бойнунда чанъчыгъы бар,
о ерде де отлай бузав,
къоюнлар эм де атлар.
Эписи Зерачыкънен,
къыз исе булутчыкънен
бардакънен ташыйлар сув,
эр кес шенълене, зий-чув.
Достлукъ насыл яхшы, бакъ,
Муаббет олмагъа бакъ.
Леся Вознюк

► Сыныфдашынънен берабер, иште, бой­


ле бир вазиет тешкиль этинъиз.
► Озюнънинъ достунъ акъкъында икяе эт. ► Таныш олмакънынъ янъы усулларыны
тюшюнип тапынъыз.
64 65
Юваш къызчыкъ Файдалы меслеатлар
Нечюн мектепте баллар ачувланалар манъа?
Мен кимсеге бир вакъыт токъунмайым да?
Къавгъалашмайым ич де, еримде отурам тынч,
Бундан исе къазанам нечюндир даим с¸гюш.
Чешит шей айтам базан, иште, адетим ойле,
Галянынъ саччыкълары санки сычан къуйругъы.
Катянынъ юбкачыгъы бенъзей тамам чувалгъа,
Аякъкъаплары исе токъал, санки кувалда.
Танянынъ перчемлери чубалгъан, ич таралмай,
Мерьемнинъ козьчиклери кичик, къылый, чиркинчик.
Лейлянынъ дефтеринде лекелер толу, бакъынъ,
О эр вакъыт шай яза, элини ювмай санки.
Мен догърусыны айтам, догъру айтсам не олгъан?
Токъунмайым кимсеге, догъру айтсам не олгъан?
Мектепте де, эвде де тынч отурам даима,
Нечюн ачувланалар, сыныфдашларым манъа?
Мария Пригара

► Сыныфдашларынънен самимий мунасе­


Сиз бу аталар с¸злерини насыл анълайсынъыз: бетте ол.

► Кучьлю ель дагъларны йыкъар, яман тиль дост­ ► Тесаддюфен кимнинъдир джаныны
лукъны йыкъар. агъырткъан олсанъ, афу сора.

► Къатты с¸з къабургъадан кечер. ► Эгер кимдир сенинъ я да башкъа бир


баланынъ джаныны агъыртса, бу акъта
► Татлы с¸з йыланны ювасындан чыкъарыр. буюклерге айт.
66 67
3-юнджи болюк Эвде ве мектепте хавфсызлыкъ къаиделери

ХАВФСЫЗ ЭТРАФ
Бу болюкте сен билирсинъ:
Не ерде ойнамасы
хавфсыз Къуртарыджыларны
насыл чагъырмалы

¨л арекети хавфсызлыгъы

112
¨лунъны шашырсанъ насыл
арекетлер япмалы Таныш олмагъанларнен озюнъни
насыл алып бармалы

68 69
ОЙНАВ ве ШЕНЪЛЕНЮВ Шенълик дакъкъалары
ХАВФСЫЗЛЫГЪЫ Олар йыгъып ашадылар аху-дуду,
Амма эллерине тикен кирди.

Топ
Сатын алдым мен бир топ,
О секире оп, оп, оп.
Достларымнен ойнайым,
Ойнап, ойнап тоймайым.

Тепсем топум секире


Оны корьди Бекир де.
Экимиз чокъ ойнадыкъ,
Ойнап, ойнап тоймадыкъ.
Аблязиз Велиев

Аякъ астында ята


Чешит тюрлю ч¸плюклер,
Петрусь оларны топлай,
Этраф темиз олсун деп.
Леся Вознюк
Буюклернен акъыл таныш:
► Сизнинъ азбарда къаерде аякъ машинасы ► Къайсы осюмликлер тенинъни якъа я
ве ролик айдамакъ, чанада таймакъ мум­ да тырнай биле?
кюн?
► Пенджере ве ¸ллар янында топ ойна­
► Сени азбарда насыл хавфлылыкълар бек­ масы не ичюн хавфсыз дегиль?
лейлер?
► Этрафта аякъ тюбюнде насыл хавфлы
► Олардан насыл этип къачынмакъ мум­ шейлер олмасы мумкюн?
кюн?
70 71
Насыл этип «¨КЪ!» демели Файдалы меслеатлар
Ана-бабанънынъ рухсети олмадан, санъа аз­
бардан тышта хавфлы ерлерде ойнамакъны теклиф
этселер ред этмекни огрен.

► Догърудан-догъру: «¨къ!» де.


► Ред эт ве анълат: «¨къ! Манъа азбардан
тышкъа чыкъмагъа олмай». ► Ана-бабанъ рухсет эткен ерде ойна.

► Ред эт ве чевирилип кет: «¨къ! Мен эвге ► Айванлардан узакъча тур.


кетем!».
► Ерден ич бир шей алма.
► Озюнъ ред эт ве достунъа да анълат:
«Мен бармайджам, санъа да бармакъ ► Азбардан тек буюклернен берабер
олмай!». чыкъ.
72 73
БИЗИМ Къуртарыджы хызметлер
КЪУРТАРЫДЖЫЛАРЫМЫЗ

► Бу ресимлер къайсы мультфильмден?


► Джесюр мангустнынъ ады не эди?
► О, адамларны насыл хавфтан къур­
тарды? ► Ресимде насыл хавфлы вазиетлер тас­
► Буюклернен бирликте Лев Толстойнынъ вирленген?
128-инджи саифедеки «Янгъын с¸ндю­
риджи копек» икяесини окъу. ► Эр бир хавфлы вазиетте чагъыр­т у­
вынъызгъа коре келеджек машинаны
► Янгъын с¸ндюриджи копеклер кимлерни тап.
къуртардылар?
74 75
Къуртарыджыларны насыл чагъырмалы Файдалы меслеатлар
– Алло! Эви яна Эчкининъ!
Адрес: Эменлик, аралыкъ Эчкилик.
Экинджи эв. Аджеле келинъ!
Бизни фелякеттен къуртарынъ!
Тамара Коломиец

► Сыныфдашынъызнен экинъиз адже­


► Озюнънинъ ве башкъаларынынъ телю­
ле ярдым чагъырув боюнджа озьара
кесизлиги акъкъында къайгъыр.
мешгъулиет кечиринъиз.
► Буюклернен бирликте 129-нджы саифеде ► Эгер фелякетке огърагъандай олсанъ —
басылгъан шиирни окъу. Улакълардан ашыкъ-аджеле чап, къомшуларгъа ха­
ангиси янгъын чыкъмасына себепчи олды? бер эт, ана-бабанъа я да 112 номери иле
къуртарыджылар хызметине телефон эт.
► Къайсы янгъындан къоркъып сакъланды?
► Акъылынъда тут: зарурат олмагъанда бу
► Къайсы шашмаламады ве янгъын с¸ндю­
номерге телефон этмек ясакъ!
риджилерни чагъыртты?
76 77
ТАНЫШ ОЛМАГЪАН ЕРДЕ Эгер сен джоюлсанъ я да
сыныфдашларынъдан айырылып къалсанъ

► Шашмалама. Вазиетни анъламагъа тырыш.


► Бутюн сыныфынънен циркке, айванат
багъчасына, кинотеатр я да раатлыкъ ► Олгъан еринъде тур. Сени келип тапарлар.
багъчасына баргъанынъны тасавур эт. ► Джеп телефонынъ олса, ана-бабанъа хабер эт.
► Джоюлмамакъ ичюн озюнъни сеяат вакъ­ ► Телефонынъ олмаса, уйкенлернинъ янына барып,
тында насыл алып бармалы? олар­дан ярдым сора.
78 79
Ярдым сорап кимлерге Файдалы меслеатлар
мураджаат этмек керек
О ерде чалышкъан буюклерге мураджаат эт.
Джоюлгъанынъны ве озюнънинъ адресинъни айт, ана-
бабанънынъ телефон номерини бер. Санъа мытлакъа
ярдым этерлер.

► Эв адресинъни ве ана-бабанънынъ теле­


фон номерлерини эзберден акъылынъда
тут.

► Сеяат вакътында дикъкъатлы ол,


оджапченъни динъле, эр кеснен бера­
берликте юрь.

► Эгер адашкъан киби олсанъыз къайсы ер­


де корюшеджегинъизни анълашынъыз.
80 81
ЭВДЕ ТЕЛЮКЕСИЗЛИК Эвде къайда ойнамакъ мумкюн
Эр бир эвде ойле ерлер бар ки, о ерлерде
Сансар къувушта яшай,
чапкъаламакъ ве ойнамакъ хавфлы. Ресимге бакъ.
Кирпи исе — ювада.
Бу эвде насыл одалар бар?
Къушлар — терек устюнде
Аюв исе — къобада.
Адамлар — шеэрлерде,
Ем-ешиль кой ерлерде.
Иште, яшайыш ойле —
Дагъ, орман, шеэр, койде.
Олег Орач

► Не ичюн ашхане – ойнамакъ ве шенъ­


ленмек ичюн хавфлы ер сайыла?

► Не ичюн балконда, ачыкъ пенджере


янында ойнамакъ мумкюн дегиль?

► Не ичюн рухсетсиз ярдымджы ода­


ларгъа: чардакъкъа, магъазгъа, гаражгъа
Озь эвинънинъ ресимини яп ве икяе эт: кирмек мумкюн дегиль?
► О, къач къатлы; Буюклернен бирликте озь эвинъни айланып
чыкъ. Къайда ойнамакъ мумкюн, къайда исе
► Эвде газ, сыджакъ ве сувукъ сув бар­
мы. кирмек мумкюн олмагъаныны сорап биль.
82 83
Эвдеки хавфлы алетлер Файдалы меслеатлар

► Тек ана-бабанъ рухсет эткен электрик


алетлерини ишлет.

► Эгер электрик алетлеринден учкъун


чыкъса шу дакъкъасы буны буюклерге
Буларнынъ къайсы бири: айт.
► электрик токынен зарарлай биле;
► Сув кранлары къапавлы олгъаныны ко­
► янгъын чыкъара биле; зет.
► эв ичинде сув баскъыны япа биле; ► Алетлерден буюклернен берабер файда­
лан. Иштен сонъ оларны хавфсыз ерге
► кесе я да санча биле;
джыйыштырып къоймакъ керек.
► зеэрлендире биле.

84 85
МЕКТЕПТЕ ТЕЛЮКЕСИЗЛИК Мектеп азбарында раатланув

► Ресимде ойнамакъ ичюн мейданчыкъ,


сквер, спорт мейданчыгъы, ходжалыкъ
одалары, машиналар тургъан ерни тап.

► Бу азбарнынъ къайсы еринде ойнамагъа


олмай? Не ичюн олгъаныны анълат.

► Сенинъ мектебинънинъ азбары ресим­


декине нелернен бенъзей?

► Не иле фаркъ эте? ► Мектеп азбарында насыл раатланмакъ мумкюн


олгъаныны икяе эт. Бу ерде не япмакъ олмай.
86 87
Сыныфынъызда бармы? Файдалы меслеатлар

Тенбелликтен айырылмай,
О, кимсенен ойнамай;
Дерслерини азырламай,
Осаллыкътан айынмай.
Чиркин-чиркин с¸злер айта,
Дерске кечикип кире;
Пек лафазан, лаф «къайната»,
Дерсни боза чокъ кере.
………………………
Къача, окъув, дегенде,
Бильген иши — телевизор,
«Ну, по-го-ди!..» дегенде,
Экран огюнде азыр.
Бельким бир кунь, озю анълап,
Окъувына янашыр.
Биз, балалар, оны акълап,
Ярдым этсек — ярашыр.

Эскендер Фазыл

► Эмек дерслеринде алетлернен ишлегенде


мукъайт ол.

► Спорт эшьяларынен тек оджанынъ неза­


рети алтында файдалан.

► Огълангъа анълат, балалар эдепли олмакъ, ► Ашханеде озюнъни сакин тут, озь нев­
буюклерни урьмет этмек, вакътында дерсле­ бетинъни бекле, ашхане алетлеринден
рини япмакъ кереклер. догъру къуллан.
88 89
СЕН – ПИЯДЕ ЮРЮДЖИСИНЪ Къалдырым

¨лнынъ эки четинде


Асфальт ¸лчыкъ япылгъан.
Онда тек пияделер
Юрмели, деп айтылгъан.
Аблязиз Велиев

Къалдырымда сагъ тарафтан юрь. Арка ве машина­


лар гараждан чыкъкъан ерлерде мукъайт ол.

► Ресимде ¸лнынъ бельгиленген къысым­


ларыны тап: машиналар юрьген къысым,
бордюр, къалдырым, ¸л чатышмасы, ке­
чит ¸л. ► Бу ресимде ким энъ зияде телюке астында? Не
►Ресимде «зебра»ны тап. ичюн олгъаныны анълат.
90 91
Ер асты ве ер устю кечитлери ¨лны пияделер ичюн бельгиленген
ерден кечюв
Сен юрь меним артымдан,
¨лны бирге кечермиз: ¨лакълы килим киби
Ер астындан (устюнден) кетерек т¸шельген ¸лгъа.
О бир якъкъа отермиз. Иште, ондан кечмели
бакъып сагъ-солгъа.
Леся Вознюк
Аблязиз Велиев

¨лдан кечкенде башта солгъа, сонъра сагъгъа ве


► Ресимлерде ер асты ве ер устю кечитлерини кось­ кене солгъа бакъ. ¨лдан машиналар олмагъанда я да
терген ¸л бельгилерини тап. олар токътап, санъа ¸л бергенде кеч.
92 93
Светофор Файдалы меслеатлар

¨лда — акъикъий дост о,


Пек кямиль ¸л косьтере.
Къызыл козьчиги янса:
— Токъта! — деп хабер бере.
Сары янса: «Азырлан!» —
Ешильми: «Юрь, сен шу ань!»
Леся Вознюк

► Эгер юрген ¸лда къалдырым олмаса,


¸лнынъ четинден, келеяткъан транс­
порткъа къаршы юрь.
► Эгер махсус кечкен ер олмаса, ¸лдан
¸ллар чатышкъан ерден кеч.
► Эгер махсус кечкен ер ве ¸ллар чатыш­
къан ер олмаса, ¸лны эки тарафтан да
яхшы корюнген ерден кеч.
► Ресимлерде пияделер ичюн къоюлгъан светофорны
тап. О, адеттеки светофордан ненен фаркъ эте? ► ¨лдан транспорт олмагъан вакъытта я
да о даа узакъта олгъанда кеч.
94 95
СЕН – ¨ЛДЖУСЫНЪ Дуракъта

Мында троллейбус, трамвай,


автобусларны беклеймиз.
Шеэримизде къатнагъан
транспортнен къатнаймыз.
Леся Вознюк

► Ресимде насыл транспорт чешитлери тас­ ► Автобус, трамвай, троллейбус дурагъыны


вирленген? косьтерген ¸л бельгисининъ ресимини
тап.
► Сен яшагъан ерде насыл джемаат транс­
порты бар? ► Дуракъ янында ¸лдан ким догъру кече?
► Сен мектепке къатнагъанда транспорт­ ► Дигер огъланчыкъны насыл хавф бек­
тан файдаланасынъмы? лей?

96 97
Джемаат транспортында Файдалы меслеатлар

Адам толу трамвайда


Топнен кете Юра,
Онынъ янчыгъында исе
Къарт бир деде тура.
Кимдир айта огъланчыкъкъа:
— Утанмайсынъмы? — деп, —
Мектепте огретмейлерми
Тербие ве эдеп.
— Огретелер, — дей Юра, —
Лякин бизде шимди татиль.
Кимсе мектепте окъумай,
Инанмасанъ бар да, биль.
Грицко Бойко

► Дуракъта транспортны ¸лдан мумкюн


къадар узакъта турып бекле.
► О кельсе, къапудан четте тур. Тюшеяткъан
¸лджуларгъа ¸л бер.
► Салонда бош ерге отур я да ойле тур ки,
тутып турмакъ къолай олсун.
► Джемаат транспортында сакъат адамларгъа, ► Тюшмеге азырлан. Келеджек дуракъта
къарт­ларгъа ве яш балалы ¸лджуларгъа ер бермек тюш мей джек а да м ларнен ери н ън и
керек. денъиш­тир.
98 99
МЕКТЕП ¨ЛУ ¨л — телюкели ердир!

► Балалар дерске кеч къалалар. Мектепке


бармакъ ичюн къайсы ¸л энъ къыскъа,
къайсы исе энъ телюкесиз?

► Сен мектепке насыл баргъанынъны ► ¨лда сакът ве мукъайтлы ол.


икяе эт. Бу ¸лда насыл телюкеликлер ► Мектепке кеткен ¸лда буюклернинъ
раст­кельмеси мумкюн? Олардан насыл ярдымынен ¸л арекети къаиделерини
къачынмакъ мумкюн?
100 101
Мукъайт ол: таныш олмагъан адамлар! Файдалы меслеатлар

► Таныш олмагъан адамларнен къонуш­


макътан къачын.
► Бу ресимлер къайсы масаллардан алын­
► Оларнынъ теклифлери ве бахшыш­
гъан?
ларыны ред эт.
► Таныш олмагъанлар Къызыл Шапке­
► Эгер таныш олмагъан адамлар оларнен
чик, Колобок, Белоснежкаларны насыл
къайдадыр джаяв я да машинагъа ми­
беляларгъа къалдырдылар?
нип кетмекни зорласалар, адамларнынъ
► Мектепке бармагъанда Буратино насыл янына къач, оларны ярдымгъа чагъыр.
телюкелерге огърады? Ким онынъ ба­
шыны кутьмеге ве акъчаларыны хыр­ ► Милиционернинъ янына бар, сени кет­
сызламагъа тырышты? меге меджбур эткен адамны косьтер.
102 103
4-юнджи болюк Дуйгъулар насыл ола

САГЪЛАМ РУХ
Бу болюкте сен биледжексинъ:

Адамларнынъ текрарланмазлыгъыны

Кейфни насыл котермек мумкюн

Халкъ аньанелерини Къарарны насыл


къабул этмели

104 105
АДАМЛАРНЫНЪ Умумий – фаркълы
ТЕКРАРЛАНМАЗЛЫГЪЫ Эписи къар данелери бири-бирине бенъзейлер.
Эгер дикъкъатнен бакъсанъыз, дюньяда эки да­не
айны бири-бирине бенъзеген къар данечиги тапыл­
маз. Эр бир къар данечиги – текрарланмаз ве озюн­
дже аджайип. Айтынъыз, эписи къар данелери ичюн
умумий олгъан шей не ве олар не иле бири-биринден
фаркъ этелер.

► Бу ресимлер къайсы масалгъа аит?


► Чиркин папий не иле башкъа папийлерге
бенъзей эди?
► О, олардан не иле фаркъ эте эди?
► Къуш азбарынынъ сакинлери онъа Эписи адамлар бири-бирлерине бенъзейлер. Ля­
насыл мунасебетте олдылар? кин дикъкъатнен бакъсанъыз, дюньяда эки дане
айны бир чешит адам тапылмаз. Эр бир адам –
► Бу мунасебетлер аркъалы, о, озюни тек­рарланмаз ве озюндже аджайип. Эписи адамлар
насыл ис этти?
ичюн умумий олгъан шей не ве айны вакъытта олар
► Оськен сонъ чиркин папий насыл олды? не иле фаркъ этелер?
106 107
Фаркълылыкъларны урьмет эт Файдалы меслеатлар
Эр бир адамнынъ озь услюби ве мерагъы бар. Шу
себептен де дюньяда меракълы шейлер пек чокъ.

► Чифтлерге болюнип бош вакъыт­ ► Башкъаларгъа нисбетен урьметли муна­


ларынъызда не иле огърашмагъа севге­ себетте олсанъ санъа да урьметли муна­
нинъизни бири-биринъизге айтынъыз. себетте олурлар.
► Бир умумий ве бир де фаркълы ► Башкъаларгъа ярдым эт – ве сен янъы
мерагъынъызны тапынъыз. достлар тапарсынъ.
► Тюшюн де бакъынъыз, достунъызнен ► Эписи янъы шейлерге ачыкъ юзьнен бакъ
истегинъиз бир кельмегени ичюн тар­ ве сен джан сыкъысы не экенини уну­
тышмакъ керекми? тырсынъ.
108 109
ХАЛКЪ АНЬАНЕЛЕРИ Байрамлар ве сагълыкъ
ве САГЪЛЫКЪ

► Ресимлерде насыл байрамлар тасвирлен­


ген?

► Сен анги байрамларны зияде севесинъ?

► Къырымтатар халкъынынъ севимли спорт ► Сыныфдашларынъызнен «Насыл этип


чешитлеринден бириси не? байрамны шенъ кечирюв» хатырлатмасы
тизинъиз.
► Къырымтатар эрлери насыл миллий ур­
балар кийгенлер? Буюклернен берабер 130-нджы саифеде­
ки «Мусафирликте» шиирини окъунъыз.
► Къырымтатар эрлери башларына не кие­ Сен насыл мусафирченлик къаиделерини
лер? билесинъ.
► Къырымтатарларнынъ севген миллий
емеги не?
110 111
Халкъ аньанелери ве сагълыкъ Файдалы меслеатлар

Сагълыкъ акъкъында айтылгъан аталар с¸злери ве


айтымларны окъу. Анълат, сен оларны насыл анъ­
лайсынъ.
► Ишнинъ башы — сагълыкъ.
► Баш сагълыгъы — дюнья барлыгъы.
► Халкъ аньанелерини, хусусан, сагълам
► Баш сагъ олсун — мал тапылыр. яшайыш тарзы акъкъындаки аньанелер­
ни эзберле.
► Яшлыкънынъ къадрини отькен сонъ
билерсинъ. Сагълыкънынъ къадрини —
кеткен сонъ. ► Хусусан ана-бабанъ, къартананъ тевсие
эткен ашларны ашамагъа тырыш. Татлы
► Сагълыгъым-байлыгъым. шейлерни къарардан зияде ашама.

► Тек спиртсиз ичимликлерни ич!

112 113
КЕЙФ ВЕ ОЗЮНЪНИ ИС ЭТЮВ Дуйгъу
Дуйгъу — бу, инсан чешит шараитте озюни насыл
ис эткенидир.

Сен озюнъни насыл дуясынъ, эгер:


► Яхшы авада кезинсенъ;

► Бу ресимлер къайсы мультфильмден? ► Сенинъ огюнъде шашыладжакъ бир шей


пейда олса;
► Кичкене Янатчыкъ (Енот) кимни къор­ ► Азбарда экенде бекленильмегенде кок
къуза? гудюрдеп башласа;
► О кимден къоркъты? ► Кезинмеге истегенде эвде отурмакъ ке­
рек олса;
► Анасы онъа нени тевсие этти?
► Эр шейден безип, огърашмагъа шей
► О насыл кейфнен къайтты? олмаса?
114 115
Дуйгъуны айырды этмеге огренемиз Кейфни насыл яхшылаштырмакъ мумкюн

► Ресимлерге бакъ ве дуйгъуларнынъ адла­


рыны окъу.

► Бу дуйгъуларнынъ къайсы бири эйи? ► Кейфни яхшылаштыргъан оюнларны


► Сыныфдашынънен бераберликте дуйгъу­ айт.
ларны дуюв мешгъулиетини кечиринъиз. ► Тюшюнип бакъынъыз, кейфни даа насыл
Башта биринъиз озь дуйгъунъызны тас­ яхшылаштырмакъ мумкюн.
вир­ленъ ве косьтермеге арекет этинъ.
Экинджинъиз исе не тасвирленгени­ ► «Шенъ тюшюндже — яры сагълыкъ» —
ни айтмакъ керек. Сонъра роллерни деген аталар с¸зюни сиз насыл анълай­
денъиштиресинъиз. сынъыз?
116 117
Кунни насыл шенъ япмакъ мумкюн? Файдалы меслеатлар
Саба эрте шеэр узьре кунь догъгъанда
Сен де уян онынъ иле берабер.
Къарылгъачлар иле самимий селямлаш,
Парылдасын олар ичюн нурлы козьлер.
Озюнъ яхшы этип ювун,
Эм де тез-тез кийинип,
Ана-бабанънынъ опь элин,
Саба хайыр олсун деп.
Этрафынъа кулип бакъ сен:
Кок, кунеш, гуль, адамларгъа.
Шойле этсенъ кунь олур шенъ,
Къолай олур яшамагъа.

Анатолий Костецкий

Кейфни яхшылаштырмакъ ичюн:


► Темиз авада кезин, арекетчен оюнлар
ойна.
► Озь кейфинъни сыз, бу керчектен де
ярдым эте.
► Меракълы китап окъу, мультфильм
бакъ.

118 119
Къарар ве онынъ нетиджелери
КЪАРАР КЪАБУЛ ЭТМЕГЕ ОГРЕН
Адамлар эр кунь чокъ къарарлар къабул этелер.
Эписи къарарлар мусбет я да менфий нетиджелерге
алып келелер. Мусбет нетиджелер адамларда яхшы
теэссуратлар — къуванч, хошнутлыкъ, сайгъы, урьмет
догъура. Менфий нетиджелер исе къоркъу, кедер, ачув
я да умютсизлик догъура.

«Смешарики» мультсериалындаки ресимлерге бакъ.


► Онынъ баш къараманларынынъ адлары
не?
Ресимлерге бакъып икяе тиз. Тюшюнип бакъ:
► «Телюкесизлик элифбеси», «Сагълыкъ
элифбеси», «Эйи ниетлилик ве толерант­ ► Къызчыкънынъ саба юкълап къалмасына; аз къал­
лыкъ элифбеси» серияларында не са машина тюбюнде къалмасына; эвде дефтерини
акъ­къында лаф кете? унутып къалдырмасына насыл къарар алып кель­
ди?
► Даа насыл масаллар ве мультфильмлер
балаларны озь яшайышлары ве сагъ­ ► Сен насыл тюшюнесинъ, энди о не ис эте экен?
лыкълары акъкъында къайгъырмагъа
огрете? ► О насыл япмакъ керек эди?
120 121
Насыл этип джесюр къарар къабул этмели Сагълыкъ ичюн къарар
Джесюр къарар— бу, адамлар тюшюнип, сонъ Сигарнынъ тютюни сигар чеккенлер ичюн де, онынъ
къабул этильген вазиеттир. Сен «Светофор къаи­ янындаки адамларгъа да зарарлы. Сигар чекмегенлер,
делери»нинъ ярдымынен джесюр къарар къабул онынъ тютюнинден нефес алсалар, онъа пассив сигар
этмесини огрене билесинъ. чекмек дениле. Вазиетни окъу ве пассив сигар чекюв­
ден къачынмагъа ярдым эткен вариантны сечип ал.
1. Сиз достларынъызнен озь азбарынъызда скем­
леде отурасынъыз. Сигар чеккен уйкен яштаки адам
сизнинъ янынъызгъа келип отурды. Сиз:
ТОКЪТА а) скемледе отурмакъны девам этесинъиз;
б) турып башкъа ерге авушасынъыз, чюнки азбар
буюк!
2. Сиз достларынъызнен лифтнен котериледжек
оласынъыз, лякин кабинада сигар чекип тургъан адам
бар. Сиз:
Вазиетке а) лифтке киресинъиз;
къыймет б) басамакълардан кетесинъиз, чюнки о сагълыкъ
кес ичюн файдалы
3. Сиз ана-бабанъызнен къавеханеге кирдинъиз.
Бир залда «Сигар чекмек ясакъ этильген» деген бель­
ги асылы тура. Сиз:
а) ойле бельги олмагъан ерге отурмагъа къарар
Къарар
ал ве бересинъиз;
арекет эт б) ойле бельги олгъан ерге отурасынъыз.
«Сигар чекмек ясакъ
этильген» бельгиси
► Нетиджеси насыл оладжагъыны тюшюн­
меге ве догъру къарар къабул этмеге
огрен.
Сенинъ къарарынъ тек б) вариантлары олса, сенинъ
► Эгер насыл япмасыны бильмесенъ буюк­ сагълыгъынъа телюке ¸къ, сен пассив сигар чекювден
лерден сора. къачынмагъа билесинъ!
122 123
Язда раатланув къаиделери 8. Ана-бабанъны къолайлыкънен тапарсынъ, эгер
джеп телефонларынынъ номерлерини…
Теклифни окъу ве авале этильген эки варианттан а) бильсенъ;
догърусыны сечип ал. б) унутсанъ.
1. Саба ве акъшам устю биз кунеште янамыз, Озь джевапларынъны тешкерип бакъ: 1 – б; 2 – а;
уйледен сонъ исе… 3 – б; 4 – а; 5 – б; 6 – б; 7 – б; 8 – а.
а) учамыз; Эгер сен эписи суаллерге догъру джевап берген
б) раатланамыз. олсанъ – машалла! Чюнки сенинъ раатлыгъынъ хош
2. Эгер кунеште юкълап къалсанъ, тенинъ пек ве телюкесиз оладжакъ. Яз татилинъ яхшы кечсин!
зияде…
Наталья Гуркина
а) янар;
б) сыдырылыр.
3. Теринъе бассанъ – агъара, демек о…
а) къуванды;
б) янды.
4. Курорт та хаста ла нма ма къ и ч юн, эписи
мейваларны яхшы этип…
а) ювмалы;
б) къыздырмалы.
5. Эгер адамнынъ джаны сыкъылса ве сыджагъы
олса, демек кунеш…
а) тютетти;
б) якъты.
6. Башынъ къызмамасы ичюн, шапкени…
а) ювмалы;
б) киймели.
7. Ана-бабанъдан узакъ кетмек керекмей, акс алда
сен къолайлыкънен…
а) йырларсынъ;
б) адашырсынъ.
124 125
КЪОШМА
Окъумакъ ичюн къошма
материаллар

Энъ яхшы баба Энъ с¸з динълеген бала


Император пингвинлерини энъ яхшы бабалар, деп Кичик юнус балыгъына энъ с¸з динълеген бала
адландыралар. Олар Антарктидада яшайлар. демек мумкюн. Янъы догъгъан юнус балыгъы
Йылнынъ энъ сувукъ вакъытында эркек пингвин озь омюрининъ биринджи йылында анасынынъ
екяне — бир дане йымыртаны учь ай девамында янындан учь метрден зияде узакъкъа кетмей. О, эр
озюнинъ авучлары ичине алып къыздыра. Бу учь джеэттен анасыны динълей, онынъ эр бир арекетини
ай девамында о бир шей ашамай ве озь чекисининъ тайпынмадан эда эте. Бойлеликнен о, яшайыш ичюн
ярысыны джоя. керек олгъан эр шейни: озюне емек тапмакъ, телю­
Ыргъачы пингвин чипче йымыртадан чыкъкъанда кеден къорчаланмакъ, башкъа юнус балыкъларынен
къайтып келе. Тек шундан сонъ баба-пингвин денъизге къонушмакъны огрене.
ашамакъ ичюн кете.
126 127
Янгъынгъа къаршы курешкен копеклер Улачыкълар ве атеш
Эчки соба янында булуна эди.
Чокъусы ойле ола ки, янгъын чыкъкъан ерлерде бала­ Пишире боткъа ве эм де къалач.
лар эв ичинде къалалар ве оларны тапып чыкъармакъ Эр саба ашата балаларыны —
мумкюн дегиль, чюнки олар къоркъып пысып отура­ Бем-беяз учь улакъ къалмасын деп ач.
лар, тютюн ичинде оларны корьмек къыйын ола. Лон­ Анасы къайдадыр кетмеси керек,
донда бунынъ ичюн копеклер огретильген. Бу копеклер Эвде къаладжакълар янъгъыз балалар.
янгъынгъа къаршы курешиджи адамларнен яшайлар ве Бутюн айткъанынъны бизлер динълермиз —
бир де-бир эвде янгъын олса о ерден балаларны чекип Деди шаматалап эркек улакълар.
чыкъармакъ ичюн копеклерни ¸ллайлар. Бойле бир Къайда ашыкъа кичкене улакъ?
копек Лондонда он эки баланы къуртарды: онынъ ады Ана, о алды серникни яваш,
Боб эди. Якъып, сокъты ¸нъгъа тюбюне.
Бир кере эв янды. Янгъын с¸ндюриджилер бу эвге Анамнынъки киби янчы, сен атеш! —
кельгенде оларнынъ огюне бир къадын чапып чыкъты. Тютюн котерильди юксек, юксекке…
О агълап, эвде эки яшлы къызчыкъ къалгъаныны Ачувлы атеш чатырдап яна!
Энъ кичик улачыкъ сакъланды къоркъып.
айтты.
«101»-ге телефон этейим, къана! —
Янгъын с¸ндюриджилер о ерге Бобны ¸лладылар.
Деп телефонгъа чапа агъасы.
Боб басамакълардан чапып кетип тютюн ичинде гъайып Янгъын с¸ндюриджилер мытлакъ ярдым этер!
олды. Арадан беш дакъкъа кечкен сонъ о эвден чапып — Алло! Эви яна Эчкининъ!
чыкъты. Копек антерчигинден тишлеп къызчыкъны Адрес: Эменлик, аралыкъ Эчкилик.
эвден алып чыкъты. Анасы къызына таба атылды ве Экинджи эв. Аджеле келинъ!
сагъ экенини корип къувангъанындан агълай эди. Бизни фелякеттен къуртарынъ!
Янгъын с¸ндюриджилер копекни сыйпап, о Атеш ич тынчланмай, гурюльдеп яна,
янмадымы экен деп бакъкъан арада Боб кене эвге таба Шиддетлене, с¸нмек истемей —
чапты. Янгъын с¸ндюриджилер эвде кене де сагъ адам Собанынъ ичинде янмакъ о не, дей,
олса керек беллеп, оны йибердилер. Копек эвге чапып Боткъа, къалач пиширмем мен, дей.
кирди ве чокъ кечмеден ненидир сюйреклеп чыкъты. Атеш с¸ндюрильди. Улачыкълар сагъ.
Адамлар, копек не чыкъаргъаныны корип, эписи бир­ Къундуз с¸йлей: — Тийменъ серникке! —
ден шакъылдап кульмеге башладылар. Боб балабан Эчки де дей: — Унутманъыз ич,
къокъланы чекип кетире эди. Атешнен ойнав, фелякет кетире!

Лев Толстой Тамара Коломиец


128 129
Мусафирликте
Ана
Бугунь Витя буллюр вазамыз,
догъгъан кунюне, гульни
чагъырды онъа къоямыз.
эпимизни. Тенбиелейим, баллар:
Акъшам бизде бир къаиде бар,
саат алтыгъа диварларгъа, мебельге
истеди тийсетильмесин
кельмемизни. къоллар.
Яхшы билесиз
Бизге пек де,
къапуны ачты тийсенъ
Витянынъ сонъ къала леке…
къыз кадясы,
эм бирден Витянынъ къардашыны
сорады о: Дикъкъат иле динъледик.
— Ким аягъын Инанынъыз, бир шейге
сильмеди? пармакъ иле тиймедик.
Тенбиелейим, билинъ, Мусафирликке бармакъ
тер-темиз къолай шей дегиль экен,
бизим килим, буны сиз де билинъиз,
онъа балалар, кунь эвельден.
аякъ силинмез,
потикни Анатолий Костецкий
чыкъарынъ тез!

Бахшышчыкъны
беринъиз,
къоймагъа бар
еримиз.

130 131
Смешариклер: ¸л къаиделери телюкесизлигининъ
тевсие этильген элифбеси:
мультфильмлернинъ джедвели • Къайда ойнамалы?
• Шеэрдеки зебралар!
• 38 папагъан • Дуракъта
• Рикки-Тикки Тави • Автобуста
• Чиркин папий
• Эписи казакилер акъкъында
• Уфачыкъ Янат

Смешариклер: Эйиликсеверлик элифбеси:


• Йыл мевсимлери
• Джесюрлик
• Ахлякъ
• Чибин сылавджан дегиль
• Ким кимге?
Смешариклер: Сагълыкъ элифбеси:
• Зарарлы рекорд
• Сагълам олмакъ истесенъ
• Кимге беден тербиеси керек
• Шахсий гигиена

Смешариклер акъкъында мультфильмлерни ве


меракълы шейлерни Интернеттен шу адреслер
боюнджа тапмакъ мумкюн:
www.smeshariki.ru
www.ndfond.ru
http://ndfond.ru/menu/projects/100414PR121836
132 133
МУНДЕРИДЖЕ Эвде телюкесизлик.................................. 82
Мектепте телюкесизлик............................ 86
Сен — пияде юрюджисинъ....................... 90
Сен — ¸лджусынъ . ................................ 96
Мектеп ¸лу........................................... 100
КИРИШ
Мектепнен танышув...................................8
Бой ве осюв............................................ 12 4-юнджи болюк. САГЪЛАМ РУХ
Сагълыкъ ве хасталыкълар....................... 16 Адамларнынъ текрарланмазлыгъы........... 106
Халкъ аньанелери ве сагълыкъ................110
Кейф ве озюнъни ис этюв........................ 114
1-инджи болюк. САГЪЛАМ ВУДЖУТ Къарар къабул этмеге огрен.................... 120
Кунь тертиби.......................................... 22
Сенинъ къыяфетинъ................................ 26
Сагълам аякъ тюби.................................. 30 КЪОШМА
Темизлик ве сагълыкъ.............................. 34 Окъумакъ ичюн къошма материаллар...... 126
Емек ве сагълыкъ.................................... 38 Тевсие этильген
Арекет ве сагълыкъ................................. 42 мультфильмлернинъ джедвели.................132
Сагъламлашмакъ..................................... 46
Файдалы раатлыкъ.................................. 50

2-нджи болюк. АДАМЛАР АРАСЫНДА


Меним аилем.......................................... 56
Къызлар ве огъланлар.............................. 60
Достлашмагъа огренемиз.......................... 64

3-юнджи болюк. ХАВФСЫЗ ЭТРАФ


Ойнав ве шенъленюв хавфсызлыгъы......... 70
Бизим къуртарыджыларымыз.................... 74
Таныш олмагъан ерде.............................. 78
134 135
На­вчаль­не ви­дан­ня

Бех Іван Дмитрович


Во­рон­цо­ва Те­тя­на Во­ло­ди­мирівна
По­но­ма­рен­ко Во­ло­ди­мир Сте­па­но­вич
Страшко Станіслав Васильович

ОС­НО­ВИ
ЗДО­РОВ’Я
Підруч­ник для 1-го кла­су за­галь­но­освітніх на­вчаль­них за­кладів
(кримськотатарською мовою)

П е р е к ла дач Велієв Аблязіз

Ху­дож­нє оформ­лен­ня А. Кисліцина


Обкладинка Н. Зуєва
Фотографія на обкладинці О. Москаленко
Технічний ре­дак­тор Т. Піхо­та

Директор І.Б. Чегертма


Редактор Г.М. Дудакова
Коректор Е.А. Ібрагімова
Оператор А.В. Вєсєлов

Підписано до друку 12.07.2012 р. Формат 70х100 1/16. Папір офестний.


Друк офестний. Гарнітура «Peterburg». Умовн. друк. арк. 11,05.
Обл.-вид. арк. 10,65. Обсяг 8,5 друк. арк.
Тираж 805 прим. Зам. № 231.

КРП «Видавництво «Кримнавчпеддержвидав»


95000, м. Сімферополь, вул. Горького, 5.
E-mail: krimuchpedgiz@gmail.com
Свiдоцтво про внесення до Державного реєстру суб’єкта видавничої справи ДК № 508 вiд 26.06.2001 р.

При верстці використано електронний макет Видавництва «Ала­тон»,


Свідоцтво про внесення суб’єкта до Державного реєстру видавців № 4110 від 13.07.2011
03164, Київ, вул. Олевська, 7, кв. 31.
E-mail: alaton@ukr.net

Надруковано у ТОВ «Видавництво «Вперед»


97534, АРК, Сімферопольський район, с. Строгонівка, вул. Лікувальна, 1.