Вы находитесь на странице: 1из 41

Sistemi u realnom vremenu

SCADA sistemi
Doc. Dr. Lejla Banjanović-Mehmedović
http://staff.untz.ba/~lejla.mehmedovic

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Sadržaj izlaganja:
• Uvod u SCADA sisteme
• Hardwerske i softerske komponente SCADA sistema
• Podjela SCADA sistema
• Arhitektura SCADA sistema
• Projektovanje SCADA sistema
• Nadzorno-upravljački centar SCADA sistema
• Integracija SCADA sistema sa internet
tehnologijama
• Primjeri SCADA sistema
• Nadogradnja SCADA sistema - Asset Optimizacija

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

1
Uvod u SCADA sisteme

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Uvod u SCADA sisteme

•SCADA sistemi (Supervisory Control And Data Acquisition) su


programska podrška za nadzor i upravljanje industrijskim procesima.
• SCADA podrazumijeva cijeli spektar opreme, sistema i rješenja koja
omogućavaju prikupljanje podataka o nekom procesu-udaljenom
sistemu, obradu istih, nadzor i u pojedinim slučajevima reagovanje na
adekvatan način.
• SCADA je “čisti” programski paket naslonjen na sklopovlje s kojima
surañuje, preko procesorskih elektroničkih ureñaja (IED – Intelligent
Electronic Devices), ili preko drugih komercijalnih sklopovskih modula,
a u cilju nadgledanja nekog procesa sa mogućnošću upravljanja istim.
•Za nadgledanje obično su zaduženi operatori, inženjeri i slično, a
pod pojmom upravljanja mislimo na praćenje, zadavanje pravila
rada i telemetriju.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

2
Uvod u SCADA sisteme

SCADA sistemi se koriste:


• U gotovo svim industrijskim procesima-
proizvodnji čelika, hemijska industrija, rafinerije
nafte i plina, nuklearke, itd.
• U energetici-za nadzor, kontrolu i praćenje rada
elektroenergetskih sistema.
• U sistemu prometa i komunikacija, sistemi radio-
veza i multimedijalnih protokola, prečiščavanje
vode i vodosnabdijevanje, sigurnosni sistemi i
mnogi drugi sistemi.
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

SCADA-proizvodjači

• Najpoznatije kompanije i njihovi proizvodi:


• ABB: MircoSCADAPro, Process Portal, OperatorIT
• Siemens: WinCC, ProTool/Pro
• Intellution (GE Fanuc): Intellution (iFix3.0) 65000
installs, M$38 turnover
• National Instruments: LabView, Lookout
• Iconics: Genesis
• ...

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

3
Uvod
Uvod u
u SCADA
SCADA sisteme
sisteme

• SCADA sistemi se meñusobno razlikuju po


specifičnim namjenama i prilagoñenosti
pojedinoj industrijskoj grani.
• Hiljade instaliranih SCADA sistema u svijetu
pokazuju da one mogu biti potpuno različite u
smislu njihove strukture, ali istovremeno imaju
zajedničke temeljne elemente i zajedničku
temeljnu namjenu-nadgledanje, upravljanje i
prikupljanje podataka.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Uvod u SCADA sisteme

SCADA sistemi svojom ugradnjom:


• snižavaju troškove rada tehnološkog
procesa i povećavaju sigurnost rada.
• omogućava nadogradnju mnogih dodatnih
funkcija, dalji razvoj i unaprijeñenje.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

4
Razvojni principi
Uvod SCADA
u SCADA sistema
sisteme

PC-to-PLC ili DCS sa fieldbus-om i senzorima

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Razvojni principi
Uvod SCADA
u SCADA sistema
sisteme
• IED-ovi (inteligentni elektronički
ureñaji) su senzori sa inteligencijom
PLC-a i DCS-a.
• IED-ovi su spojeni na fieldbus, poput
Profibus, Devicenet ili Foundation
Fieldbus a zatim na PC.
• Oni posjeduju dovoljno inteligencije
da prikupe podatke, komuniciraju sa
drugim ureñajima i odrañuju svoju
ulogu u globalnom programu.
• Svaki od ovih pametnih senzora
može imati više od jednog senzora u
sebi.
• Tipično IED može kombinovati
analogni ulazni senzor, analogni
izlaz, PID upravljač, komunikacijski PC-to-IED korištenjem fieldbus
sistem i programsku memoriju u
jednom ureñaju

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

5
Tipični SCADA sistem

• Komunikacija RTU-
RTU-PLC-
PLC-kontrolni sistem odreñuje
nač
način rada SCADA sistema
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović 11

Hardwerske i softwerske
komponente SCADA sistema

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

6
Hardwerske i softwerske komponente
Uvod u SCADA sisteme
SCADA sistema
SCADA sistemi obuhvataju više funkcionalno povezanih
cjelina:
• hardverski podsistem - obuhvata cjelokupan hardver koji se
instalira za potrebe nadzora i upravljanja (računarska oprema,
programabilni kontroleri, hardver za komunikaciju, davači, modemi,
kablovi, ...),
• softverski podsistem - obuhvata cjelokupan softver uključujući i
pomoćne programe kojima se kontroliše rad cjelokuponog hardvera,
• komunikacioni podsistem - obuhvata softver i hardver za
povezivanje elemenata SCADA sistema,
• tehnološki proces - predstavlja sistem u kojem se želi nadzor,
upravljanje i akvizicija podataka instaliranjem SCADA sistema.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Hardwer SCADA sistema

SCADA sistem se sastoji od nekoliko cjelina:


• Centralni računar Master Terminal Unit (MTU)
• Komunikacijska mreža
• Remote Terminal Unit (RTU) i PLC-ovi
• Instrumentacija
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

7
Hardwer SCADA sistema - Centralna
jedinica
• MTU - centralni računar ili glavna stanica je
obično jedan računar ili mreža računarskih
servera koji omogućavaju operatoru kvalitetan
interfejs sa SCADA sistemom.
• Služi za komuniciranje sa kontrolnim ureñajima
nižeg nivoa.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Hardwer SCADA sistema - RTU


• RTU-ovi (eng. “Remote Telemetry Units” - udaljene telemetrijske
jedinice) omogućavaju pretvaranje električnih signala primljenih iz
mjernih jedinica, u jezik, koji predstavlja formu prenosa podataka
preko komunikacionog kanala.
• Remote Terminal Units (RTU) su mali ureñaji namijenjeni
isključivo za korištenje u vanjskim prostorima i industrijskim
sredinama.

• U SCADA sistemu, RTU izvršava specifične zadatke (npr.


operacije nad kontrolnim tačkama, postavljanje nivoa analognih
izlaza te odziv na odreñene zahtijeve). Takoñe, obezbjeñuje
informacije tipa statusa, te akumulira podatke za glavnu stanicu.
Reprezentacija podataka koja se šalje je analogna i ima
jedinstveno adresiranje.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

8
Hardwer SCADA sistema - PLC
• PLC (eng. Programmabile Logic Controler) je
ureñaj koji se koristi za automatski monitoring i
kontrolu industrijskih ureñaja.
• Može biti korišten samostalno ili u kombinaciji sa
SCADA ili drugim sistemima.
• PLC dodaje programsku podršku u formi logičkih
procedura koje se izvršavaju u tačno odreñenim
uslovima karakterističnim za dati ureñaj kojim
PLC upravlja.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Hardwer SCADA sistema – RTU vs.


PLC

• Termin RTU će biti korišten za


ureñaj/sistem kojim se upravlja na daljinu,
• Kada taj ureñaj uključuje automatsku
programsku kontrolu onda se taj ureñaj
obično naziva PLC.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

9
SCADA sa LAN mrežom
• LAN je komunikacijski put izmeñu računara, servera, terminala,
radnih stanica i razne druge inteligentne periferne opreme za koju
se obično kaže ureñaj ili host. LAN omogućava nekolicini korisnika
pristup ureñajima.
• LAN je obično u privatnom vlasništvu i nalazi se u ograničenoj grupi
objekata.
• Ethernet je najčešće korišteni LAN jer je jeftin i jednostavan za
upotrebu.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Upotreba WAN-a u SCADA


sistemu
• WAN (eng. Wide Area Network –
mreža velike površine) povezuje
centralni računar sa multiplekserima
i može se smatrati kičmom
distribuiranog SCADA sistema.
• Može da sadrži komunikacijske
medije poput: optičog kabla, radio ili
satelitske veze (u zavisnosti od
distribuiranosti SCADA sistema).
• Veoma je bitno pravilno
dimenzionirati WAN linkove kako bi
mogli nositi WAN saobraćaj.

Kružni način povezivanja WAN-a

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

10
Protokoli u SCADA LAN mrežama
• Ethernet TCP/IP – najčešće korišteni mrežni protokol. Primarno
dizajniran za komunikaciju imeñu računara.
• DeviceNet – oslanja se na CAN (eng. Controller Area Network –
mreža kontrolera) tehnologiju. Dizajniran je kako bi bio otporan
na sredine bogate šumom.
• ModBus – najčešće korišten za komunikaciju sa PLC-ovima.
Takoñer se koristi za spajanje nadzornih računara sa RTU-
ovima.
• ProfiBus – najčešće se koristi za komunikaciju sa mjernim
instrumentima
• LonTalk – protokol optimiziran za kontrolu mrežnih ureñaja
putem parice, dalekovoda, optičkih vlakana i radio veze.
Izgrañen je na referentnom OSI (eng. Open System
Interconnection – otvorena mrežna veza) modelu i implementira
svih 7 slojeva povezanosti.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Hardwer SCADA sistema -


Komunikacije
• Komunikaciona mreža se odnosi na opremu koja je potrebna za
prenos podataka.

• Komunikacioni medij:
– javna telefonska mreža,
– zakupljena telefonska parica,
– ostale dodijeljene žičane veze,
– dvosmjerna radio veza,
– fiber optička vlakna, ili
– bilo koji drugi medij koji omogućava prenos digitalnih podataka.

• Optički kablovi su dobili na popularnosti upravo zbog svoje


otpornosti na šum. Trenutno većina instalacija koristi staklena
vlakna ali u nekim industrijskim područjima se sve češće koriste
plastična vlakna.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

11
Hardwer SCADA sistema -
Instrumentacija
 Pod instumentacijom podrazumijevamo:
• Mjerači nivoa u rezervoaru, mjerači protoka vode,
odašiljači položaja ventila, odašiljači temperature,
mjerači utroška energije i mjerači pritiska
• Analitički instrumenti
• Dijagramski snimači, digitalni indikatori, rekorderi,
procesni kontroleri
• Aktuatori i pozicioneri (električni aktuatori na
ventilima, kontroleri rada motora i ureñaji za
hemijsko doziranje)
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

Hardwer SCADA sistema -


Instrumentacija

Senzori i instrumenti: gore lijevo mjerači nivoa, gore desno senzori za pritisak,
dole lijevo mjerači temperature, dole desno analitički instrumenti

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

12
Hardwer SCADA sistema -
Instrumentacija

Lijevo – kontroleri, desno – rekorderi

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Softwerske komponente SCADA


sistema
• Važan aspekt svakog SCADA sistema je
računarski softver koji se koristi unutar sistema
• Dobro definisan, dizajniran, isprogramiran,
provjeren i testiran softver, rezultat je kvalitetan
SCADA sistem.
• Najočiglednija softverska komponenta - MMI
interfejs (eng. Man-Machine Interface) tj. paket
za ovaj interfejs je u sklopu operativnog sistema
na računaru.
• Širok spektar komercijalnih softverskih proizvoda
(eng. Commercial Of the Shelf - COTS)
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

13
Softwerske komponente SCADA
sistema

• Operativni sistem na centralnom serveru


• Operativni sistemi na operacionim terminalima
• Aplikacije centralnog računara
• Aplikacije operacionih terminala
• Pokretači komunikacionih protokola
• Softver za ureñenje mreže za komunikaciju
• RTU automatizacioni softver

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Tipično softversko okruženje SCADA


sistema

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

14
Podjela SCADA sistema

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Podjela SCADA sistema


 Temeljna SCADA
• primjer: kontrola temperature
prostorije, robot u automobilskoj
industriji.
 Distribuirani SCADA
• primjer: sistem za nadzor cesta,
sigurnosni sistem.
 Umrežena SCADA
• primjer: komunikacijski sistem.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

15
Podjela SCADA sistema po
generacijama
• Monolitski SCADA sistemi – “mainframe” sistemi,
nerazvijene mreže, nepostojanje modernih protokola za
komunikaciju, slaba redundancija, reagovanje na greške
koje su se već desile.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović 31

Podjela SCADA sistema po


generacijama
• Distribuirani SCADA sistemi – minijaturizacija, LAN
mreže, više stanica, stanice su imale raznovrsnije
funkcije, protokoli za komunikaciju su bili još uvijek
“vlasničke” prirode, povećana procesna snaga i bolja
redundantnost.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović 32

16
Podjela SCADA sistema po
generacijama
• Umreženi SCADA sistemi – blisko vezani za
arhitekturu druge generacije, otvoreni standardi za
komunikaciju, korištenje WAN mreže, mogućnost
prevazilaženja većih padova sistema.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović 33

Arhitektura SCADA sistema

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

17
Arhitektura SCADA sistema-
Sklopovska arhitektura
Dva sloja:
1. Client sloj – pruža usluge
za potrebe interakcije
čovjek-mašina (HMI)
2. Data Server sloj – rukuje
većinom aktivnosti
upravljanja procesnim
podacima

Server podataka komunicira sa ureñajima u polju preko procesnih kontrolera.


Procesni kontroleri (npr PLC-ovi) povezani su sa serverima podataka direktno
ili preko mreža (fieldbus-ova).
Serveri podataka su meñusobno povezani sa Ethernet LAN mrežom,
preko koje su takoñe povezani i sa klijent stanicama.
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

Arhitektura SCADA sistema -


Programska arhitektura

• Višezadaćna i temeljena
na real-time bazi podataka
(RTDB) smještenoj u
jednom ili više servera.
• Serveri su odgovorni za
prikupljanje podataka i
rukovanje skupom
parametarskih podataka,
npr. provjera alarma,
evidentiranje
(logging),kalkulacije i
arhiviranje.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

18
Arhitektura SCADA sistema

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Arhitektura SCADA sistema


Svaki SCADA sistem se različito ponaša u slučaju otkaza.
1. Arhiviranje podataka u RTU-ovima: neki SCADA
sistemi se oslanjaju na kapacitet RTU-ova kako bi
sačuvali podatke dobijene sa terena pod normalnim
uslovima i onda ih periodično prenose. U slučaju otkaza
SCADA sistema koristi se kapacitet RTU-ova kako bi
arhivirao informacije sve dok se rezervni sistem ne stavi
u funkciju ili originalni sistem ne oporavi.
2. Redundanca sistema: većina SCADA sistema u svom
dizajnu imaju neki oblik redundance, kao što su dupli
komunikacioni kanali, dupli RTU-ovi ili dupli centralni
kompjuteri. Takvi sistemi mogu biti napravljeni da bi
dodatna oprema bila on-line (hot standby) kako bi se
osigurao bezbijedan prenos podataka u slučaju otkaza
SCADA sistema, ili mogu biti offline (cold standby) gde
bi se backup (rezervni) mehanizam morao ručno dovesti
u online stanje.
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

19
Projektovanje SCADA sistema

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Projektovanje SCADA sistema


Najvažniji kritreriji koje SCADA sistemi moraju da
ispune su:
1. Dostupnost – mjeri se s obzirom na dostupnost
funkcija koje sistem podržava; važno je obezbijediti
sigurnost pristupa mrežnim ureñajima
2. Održavanje – na raspolaganju uvijek mora biti
preventivno održavanje, otkrivanje i otklanjanje
grešaka, mogućnost primjene prilagodljivih dijelova
(Asset Optimization), nadogradnja, testiranje i
poboljšanje bez uticaja na performanse sistema;
3. Performanse – za svaku funkciju SCADA sistema moraju
biti definisano vrijeme odziva, koja moraju djelovati u
skladu sa načinom rada sistema i njegovim upravljanjem
4. Proširivost – odreñena je sa mogućnošću dodavanja
novih radnih tačaka, funkcija i opreme u sistem
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

20
Projektovanje SCADA sistema
Glavne funkcije SCADA sistema su:
1. Prikupljanje (akvizicija) podataka i prikaz (display) –
pohrana binarnih i analognih podataka u procesnu bazu
2. Alarm i dogañaji – snimanje važnih promjena i
operatorskih akcija
3. Baza historijskih podataka – čuvanje pohranjenih
vrijednosti procesnih varijabli
4. Obrada izmjerenih podataka – računanje izvedenih
vrijednosti (npr. nadzor limita)
5. Evidentiranje i izvještavanje
6. Human Machine Inerface (HMI) – grafički prikaz stanja
objekta, liste, izvještaji
7. Rukovanje operatorskim komandama (naredbama) –
binarne komande, uputstva, skripte
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

Projektovanje SCADA sistema


HMI za postrojenje (HMI-P) sadrži:
1. Prikaz stanja postrojenja – lampa, instrumenti, ekran,
foto, prikaz trendova i alarma, prikaz poruka održavanja
2. Protokol stanja postrojenja – snimanje procesnih
varijabli i dogañaja sa vremenskom ovjerom
3. Dijalog sa operatorom – upis teksta, provjera i potvrda
4. Direktne komande – pritisak dugmeta, dodir ekrana ili
tastature
5. Snimanje svih manipulacija – snimanje svih komandi,
a posebno kritičnih operacija
6. Označavanje objekta – zaključavanje objekta i
komandi
7. Administracija – ispravan prisup, sigurnosne razine
8. On line pomoć – konstrukcija crteža, prisup Internetu
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

21
Projektovanje SCADA sistema
HMI za inžinjering (HMI-E) sadrži:
1. Konfiguracija postrojenja – povezivanje novih
ureñaja, program, dostavljanje i popravka ureñaja,
dodjeljivanje imena i adresa ureñajima
2. Izgled (oblik) ekrana i tastature – elementi slike,
slikovne varijable
3. Definisanje komandnih sekvenci – komandni jezik
4. Definisanje protokola – šta je dogañaj i kako ga treba
registrirati
5. Parametriziranje front-end ureñaja – referentne
vrijednosti, limiti, koeficijenti
6. Dijagnostička pomoć – zapisivanje situacija kvara,
lokalizacija kvara
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

Projektovanje SCADA sistema

Funkcije opratorskog sučelja su:


1. Grafika procesa
2. Rukovoñenje dogañajem/Alarmom
3. Kretanja (Trendovi)
4. Historija
5. Integracija kontrolera
6. Uputstva

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

22
Projektovanje SCADA sistema

Grafika procesa

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Projektovanje SCADA sistema


Dogañaj je promjena povezana sa:
– akcijama operatora
– konfiguracijskim promjenama
– sistemskim greškama
• Ono što uključuje alarm može biti: promjene
binarnih procesnih varijabli, prijem analogne
varijable koja prelazi neki prag, računanja u
operatorskim stanicama (npr. mogući gubici
kvaliteta ako se sadašnji trend nastavi),
kalendarske akcije.
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

23
Projektovanje SCADA sistema

Zapisane promjene pri alarmima mogu biti jedna


od sljedeće tri vrste:
1. Informativne – ne zahtijeva se akcija (npr.
production terminated at 11:08)
2. Upozorenje – proces može stati ili može se
desiti kvar ako se „uskoro“ ne poduzme
ispravna akcija (npr. toner low)
3. Blokada – kontroler poduzima akciju da zaštiti
proces (postrojenje) i buduća operacija je
zaštićena dok je razlog jasan (npr. paper jam)

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Projektovanje SCADA sistema


Primjer upravljanja alarmima i dogadjajima

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

24
Projektovanje SCADA sistema
Trendovi proc. veličine

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Nadzorno-upravljački centar
SCADA sistema

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

25
Nadzorno upravljački centar SCADA
sistema
• Nadzorno-upravljački centar (dispečerski
centar), predstavlja jedan računar (ili više njih
povezanih mrežom) na kome se realizuje nadzor
i upravljanje procesom.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Nadzorno upravljački centar SCADA


sistema
• U zavisnosti od složenosti cijelog sistema, može
postojati više nadzorno-upravljačkih centara. Oni
zaokružuju manje procesne ili funkcionalne
cjeline u veće, nad kojima opet postoji
nadzorno-upravljački centar višeg prioriteta.
• Srce nadzorno-upravljačkog centra jeste baza
podataka, obično na jednom ili više servera, koje
ćemo zvati centralni kompjuter. Sve informacije,
bilo da su vezane za stanja procesa,
komunikaciju, preduzete upravljačke akcije,
greške ili nešto drugo, slivaju se u bazu
podataka.
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

26
Nadzorno upravljački centar SCADA
sistema
Kod SCADA sistema funkcija upravljanja se
dijeli na:
1. Lokalno upravljanje – može biti ručno ili
automatsko
2. Daljinsko upravljanje – može biti ručno
ili automatsko

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Nadzorno upravljački centar SCADA


sistema
• Ručno upravljanje na lokalnom nivou se koristi u
slučaju pada kompletnog SCADA sistema, direktnim
komandovanjem izvršnim organima od strane
obučenih lica. Zato se u nekim prilikama, pored
SCADA sistema, ostavljaju kontrolni ormari preko koga
se proces ranije ručno vodio.
• Automatsko upravljanje na lokalnom nivou realizuje
PLC, uz pomoć programa koji je u njega učitan. Ovo
omogućuje nesmetano voñenje procesa i u slučaju
prekida komunikacije sa ostalim djelovima SCADA-e.
• Ručno upravljanje na daljinu predstavlja akcije
operatera iz nadzorno-upravljačkog centra, na osnovu
podataka koji su mu prezentovani na ekranu.
• Automatsko upravljanje na daljinu SCADA realizuje
putem specijalnog softvera koji sadrži upravljačke
algoritme, koristeći se informacijama iz baze podataka.
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

27
Integracija SCADA sistema sa
internet tehnologijama

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Integracija SCADA sistema sa internet


tehnologijama

• Na slijedećoj slici je prikazana jedna


aplikacija kojom se preko web preglednika
vrši nadzor i upravljanje nad procesom s
aneke udaljene lokacije.
• SCADA sistemi omogućavaju
izvještavanje o stanju sistema te o
mogućim alarmima automatski preko e-
mail-a, pager-a, telefona.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

28
Integracija SCADA sistema sa internet
tehnologijama

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Primjeri SCADA sistema

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

29
Primjena ELTEC SCADA-e na upravljanje i
nadzor sistema distribucije toplotne energije

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Primjena ELTEC SCADA-e na upravljanje i


nadzor sistema distribucije toplotne energije

Vizuelna predstava objekta upravljanja


Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

30
Primjena ELTEC SCADA-e na upravljanje i
nadzor sistema distribucije toplotne energije

"Osnovne Postavke" - Korisničke postavke


Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

Upravljanje, nadzor i akvizicija podataka u procesu


sušenja žitarica i upravljanja sušarom CER-DVSK
• Windows aplikacija ControlS, razvijena pomoću
objektno-orijentisanog programskog jezika
Delphi.
• Podržava slijedeće funkcije SCADA sistema:
• akviziciju podataka;
• nadzor i procesiranje dogañaja;
• upravljanje procesom;
• hronologiju dogañaja i analizu;
• vizuelizaciju procesa;
• simulaciju procesa;
• generisanje grafika i izveštaja.
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

31
Upravljanje, nadzor i akvizicija podataka u procesu
sušenja žitarica i upravljanja sušarom CER-DVSK

• Autorizacija
Nakon startovanja programa operater vrši autorizaciju i pristupa
sistemu sa odgovarajućim privilegijama i u zavisnosti od njih
aplikacija ControlS mu omogućava ili onemogućava odreñene
funkcije.

Postoje dvije vrste operatera,


administrator i obični korisnik.
Administrator ima sve privilegije u
sistemu, kao što su mogućnost
podešavanja parametara aplikacije
i prijavljivanje novih operatera.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Upravljanje, nadzor i akvizicija podataka u procesu


sušenja žitarica i upravljanja sušarom CER-DVSK
• Glavni prozor - prozor za vizuelizaciju
procesa (Man Machine Interface - MMI)

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

32
Upravljanje, nadzor i akvizicija podataka u procesu
sušenja žitarica i upravljanja sušarom CER-DVSK
• Na prozoru za vizuelizaciju se takoñe nalazi dio na kome
se može vidjeti trenutna konfiguracija sistema, poruke
koje ControlS i PLC razmjenjuju kao i trenutno vrijeme i
datum.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Upravljanje, nadzor i akvizicija podataka u procesu


sušenja žitarica i upravljanja sušarom CER-DVSK

• Online monitoring
• Svi analogni i digitalni signali u sistemu se obrañuju,
prate i čuvaju radi kasnije obrade.
• U toku rada sušare operater može posmatrati vrijednosti
analognih signala u željenom intervalu na takozvanim
trenutnim dijagramima.
• Može ih i snimati u odgovarajuću bazu podataka u
intervalu koji on odredi.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

33
Upravljanje, nadzor i akvizicija podataka u procesu
sušenja žitarica i upravljanja sušarom CER-DVSK

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Upravljanje, nadzor i akvizicija podataka u procesu


sušenja žitarica i upravljanja sušarom CER-DVSK
• Čuvanje podataka
Podaci sa kojima ControlS rukuje, vrijednosti procesnih promjenljivih,
vrijednosti alarma i informacije o operaterima se trajno čuvaju u bazi
podataka (Paradox tabele).

Jedna od prednosti ovog načina arhiviranja je ta što vrijednosti iz baza


podataka korisnik može, osim iz programa ControlS, očitati pomoću
nekog od standardnih programa za rukovanje bazama podataka poput
Microsoft Access-a, DataBase Desktop-a i sl.
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

34
Upravljanje, nadzor i akvizicija podataka u procesu
sušenja žitarica i upravljanja sušarom CER-DVSK
• Izvještaji
• Izvještaji mogu biti grafički ili tabelarni, i generišu se iz
baze podataka.
• Za razliku od trenutnih dijagrama, oni predstavljaju
arhivske dijagrame jer prikazuju arhivirane vrijednosti
procesnih veličina.
• Izvještaji se mogu prilagoditi potrebama krajnjeg
korisnika i prikazuju se u vremenskom periodu po izboru
korisnika.
• ControlS podržava sljedeće izvještaje:
– tabelarni izvještaj o alarmima,
– tabelarni izvještaj o vrijednostima procesnih promjenljivih,
– grafički izvještaj o promjeni analognih signala.
Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

Upravljanje, nadzor i akvizicija podataka u procesu


sušenja žitarica i upravljanja sušarom CER-DVSK
Simulator PLC-a
• Aplikacija ControlS za probni
rad i testiranje koristi PLC
simulator koji ostvaruje istu
logiku rada kao i realni PLC.
• Na simulatoru je moguće
mijenjati vrijednosti ulaza i
izlaza i na taj način vidjeti kako
se obavlja nadzor, akvizicija
podataka i upravljanje
procesom sušenja bez
direktnog kontakta sa
tehnološkim postupkom.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

35
Primjeri National Instruments Lookout
SCADA sistema
• Primjena SCADA sitema za HE Miljacka u
kojoj je izrañena SCADA aplikacija za
nadzor i upravljanje elektranom.
• Aplikacija je izrañena pomoću verzije 3.7
(1997). Trenutno aktuelna verzija 5.0 nudi
značajna poboljšanja i proširenja od
verzije 3.7.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Primjeri National Instruments Lookout


SCADA sistema

Gl. ekran aplikacije - osnovne veličine za nadzor i upravljanje elektranom


Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

36
Primjeri SCADA sistema

Ekran upravljanja jednim agregatom


Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

Primjeri SCADA sistema


Controbloc & Centralog

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

37
Primjeri SCADA sistema
Controbloc & Centralog

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Primjeri SCADA sistema


Controcad

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

38
Nadogradnja SCADA sistema –
Asset optimizacija

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović

Tehnološki aspekt nadogradnje


SCADA sistema
• Program optimizacije rada ureñaja donosi i tehnološka unapreñenja
koja se moraju desiti nad postojećim kontrolnim – SCADA sistemima
• Trenutno : SCADA ukazuje na probleme a cilj je da SCADA ukazuje
na Potencijalne probleme => prediktivna dijagnostika
• Bitno pravilno održavanje senzora te napraviti optimalan plan
održavanja jer su senzori izvor informacija SCADA sistema;
Opcionalno – uvesti napredne inteligentne senzore
• Uvode se programi napredne dijagnostike nad mašinskom opremom i
prikupljanje informacija
• Asset Optimizacija - Ideja optimizacije postrojenja i ureñaja je
bazirana na optimalnoj upotrebi informacija koje dolaze iz samog
postrojenja.

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović 78

39
Tehnološki aspekt nadogradnje
SCADA sistema

Digitalna era
Vrijednost

postrojenja

Centralizirani
Robusne
DCS sistemi
Kontrolne ploce

1940 1960 Vrijeme 1980 2000

Tehnološke ere postrojenja


Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-
vremenu_10 Mehmedović

Primjer Asset Optimization: Sistem


800xA firme ABB
Prikaz svih informacija za motor jednim klikom na
taster miš
miša

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović 80

40
Tehničke prednosti Asset optimizacije
• Bolje iskorištenje inteligentnih ureñaja u postrojenju

• Poboljšanje efikasnosti operacija i održavanja

• Smanjeno vrijeme kalibracije i konfiguracije

• Poboljšanje cjelokupne dostupnosti postrojenja


preko optimiziranih MMI interfejsa

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović 81

Ekonomski aspekt Asset optimizacije

• Maksimalan profit se ostvaruje samo onda kada čitavo


postrojenje operiš
operiše na optimumu i u optimalnim uslovima
• Optimum lokalne procesne jedinice ili opreme nije jednak
optimumu čitavog postrojenja

• Optimalno poslovanje u funkciji raznih faktora

• Optimizacija rada ureñaja => optimizacija rada


postrojenja => postizanje već
većeg profita

Sistemi u realnom Copyright: Lejla Banjanović-


vremenu_10 Mehmedović 82

41