Вы находитесь на странице: 1из 6

Джереми Коплан , руководитель нейропсихофармакологи ческого отделения Бруклинского

медицинского центра Госу дарственного университета Нью -Йорка занимается экспери ментами
ПРК уже 15 лет . Он утверждает , что эти эксперименты создают « функциональное
эмоциональное дистанцирование » между матерью и детенышем . Мать в состоянии стресса ста
новится «психологически недоступной » для малыша точно так же , как и измученная стрессом
человеческая мать (вспом ним Амалию Фрейд ) может стать безразличной и невниматель ной к
детям .

Перемены в поведении могут показаться незначитель ными - даже находясь в стрессе , матери по
-прежнему реа гируют на малышей , только не сразу и менее качественно , чем не испытывающие
стресса , _ однако отпечаток они накла дывают сильный . В серии проведенных Копланом и его
колле гами экспериментов выяснилось , что у детенышей , чьи мате ри пережили ПРК , уровень
гормонов стресса в крови выше , чем у детенышей тех , кто не подвергался ПРК , то есть тревож
ность матери передается и ребенку . Примечательна продол жительность взаимосвязи между
материнской тревожностью и повышенным уровнем гормонов стресса у ребенка : Коплан проверял
выросших детенышей 10 лет спустя после первого эксперимента , и уровень гормонов стресса по прежнему
оста вался выше , чем у контрольной группы . При инъекции вызы вающих тревожность препаратов эти
макаки выдавали гипер активную по сравнению с другими обезьянами реакцию . Судя по всему , у
прошедших ПРК детенышей тревожность ста ла перманентно повышенной : они были менее
общительны , чаще замыкались в себе и демонстрировали большую склон ность к подчиненному
поведению . Кроме того , у них отмечались повышенная активность вегетативной нервной системы.
и нарушение иммунного ответа. Налицо весомое физиологическое подтверждение тому, что
полувеком ранее утверждал Боулби: младенческие переживания (не только очевидно
травмирующие , но и менее заметные) сказываются на физическом и психическом здоровье
долгие годы, проявляясь и во взрослом возрасте. Коплан с коллегами пришел к выводу, что даже
краткий разрыв связи между матерью и ребенком может отразиться на развитии отделов нервной
системы, «играющих ключевую роль в проявлении тревожных расстройств у взрослых »
Этот эксперимент , повторяемый в разных вариациях послед-
ние 20 лет, давал неизменно схожие результать129: кратковре менный стрессовый период в
раннем детстве и даже умеренное напряжение во взаимоотношениях матери и детеныша может
надолго сказаться на нейрохимии примата*""' Есть данные,

І/І тогда у Харлоу появилась идея, как проверить гипотезукоторая ему , как и Боулби ,
всегда казалась сомнительнойпродвигаемую психоаналитиками и бихевиористами
концепцию, что младенец тянется к матери лишь из-за кормежкиДаже если ассоциация
матери с источником пищи и выступает « вторичным подкреплением » ( по терминологии
бихевиористов ), Харлоу полагал , что кормления как такового недостаточно для
выстраивания той полной любви и заботы связиду матерью и ребенком , которая
сохраняется десятилетиямиНельзяли на примере этих отделенных от матери
макакдовать, откуда возникает любовь ребенка к матери?

Он отделил восемь детенышей от матерей и рассадил по клеткам , оснащенным двумя


конструкциями , которые он назвал суррогатными матерями . Одна из этих суррогатных
матерей была сделанаиз проволочной сетки, другая _ из дерева и покрыта махровой
тканью . В четырех клетках резиновый сосок с молоком крепился к проволочной
суррогатной матери, в оставшихся четырех _ к обитой тканью . Если бихевиорист ская
теория верна и связь между матерью и ребенком _ это лишь побочный продукт
ассоциаций с кормлением , то малыши всегда будут тянуться к суррогату с соском.
Вышло иначе . Все восемь малышей льнули к суррога ту, обтянутому тканью , и
проводили , прижавшись к нему, по 16-18 часов в день, даже те, в чьих клетках сосок с
молоком находился на проволочной конструкции . Это был сокрушительный удар по
бихевиористской теории сепарационной тревоги.
Если обезьяны с большей вероятностью тянутся к мягкому и уютному предмету, не
обеспечивающему пищу, чем к кормящему, но сделанному из проволоки , значит,
действующей ассоциацией для установления связи выступает вовсе не утоление
голода, как предполагали бихевиористы *.

Волей случая Боулби присутствовал на конференции Аме риканской психологической ассоциации в


калифорнийском Монтерее , где Харлоу представил свою «Природу любви ».
Боулби сразу понял, насколько эксперименты Харлоу близки ему по тематике , и двое ученых
начали сотрудничать . В дальнейшем открытия Харлоу нашли подтверждения и в других
исследованиях . Для Боулби это была реабилитация , защита от нападок фрейдистов и
бихевиористов . «С тех пор, — писал впоследствии Боулби, — никто больше не называл нашу гипо
тезу заведомо беспочвенной и критика стала более конструк тивной Проводимые Харлоу
исследования оказались еще полезнее для гипотез Боулби о взаимоотношениях привязанности ,
чем предполагали поначалу оба ученых . Годы спустя у подопытных резусов из первого
эксперимента Харлоу проявились отголоски того давнего разделения с матерью. Как бы актив но
ни льнули малыши к неодушевленным суррогатам , нить подлинную связь матери с ребенком это
взаимодействие не Могло: до конца своих дней подросшие резусы испытыва ли трудности в
отношениях с сородичами и демонстрирова ли отклонения в социальном и половом поведении.
Они плохо обращались с собственными детенышами и даже убивали их. В незнакомой обстановке
или в условиях стресса они проявляли усиленную тревогу , заторможенность или возбужде ние, в
точности как пережившие разлуку или разлад с мате рью люди , которых наблюдал Боулби . Все это
настойчиво подтверждало долговременность воздействия складывающихся в младенческом
возрасте отношений привязанности и разделения *.

В последующие десятилетия эти выводы подтвердились в сотнях других экспериментов с


животными . Этолог из Кембриджского университета Роберт Хайнд показал, что детеныши
обезьян, разлученные с матерью лишь на несколько дней, даже через пять месяцев ведут себя в
незнакомой обстановке менее уверенно , чем контрольные особи. В своей последующей работе
Гарри Харлоу отмечал, что определенные клю чевые модели родительского поведения, в
частности , «почти полное принятие детеныша (ребенок не может делать ничего плохого)>› и
пристальное наблюдение за «начальными вылазками детеныша на расстояние дальше вытянутой
руки мате ри », сулят выросшим детенышам уравновешенность Новые исследования макак-
резусов выявили, что «установление вентрального контакта » (объятия, выражаясь обычным
языком ) снижает возбуждение симпатической нервной системы27 Обезьяны, которых матери
прижимали к себе реже, менее склон ны исследовать окружающую среду и более склонны к
демонстрации тревоги и угнетенного состояния во взрослом возрас-
те . Иными словами , когда мать обезьяна баюкает и защищает своего малыша, малыш вырастает
здоровым и радостным _

აგრესიული ქცევა

აგრესია არის ფიზიკური ან სიტყვიერი ქცევა, რომელიც მიმართულია ვინმეს ან რაიმეს


ზიანის მიყენებისკენ. აგრესია შეიძლება გამოვლინდეს პირდაპირი ფორმით, როდესაც
აგრესიული ქცევის მქონე პირი არ არის მიდრეკილი მსგავსი მოქმედების სხვებისგან
დამალვისკენ. ის პირდაპირ და ღიად შედის დაპირისპირებაში ვინმესთან ან ჯგუფთან, რაც
იძლევა პირობას რომ მისი მხრიდან განხორციელდეს მუქარადა განხორციელდეს
აგრესიული ქმედებები.

არაპირდაპირი ფორმით, ამ შემთხვევაში აგრესია იმალება უარყოფის, კრიტიკული


პოზიციის გამოხატვით, სარკაზმით, იუმორით ან ირონიით და საერთო ჯამში ამ ფორმით
ხდება მიზანში ამოღებულ მსხვერპლზე ზეწოლა.
ცნობილი ფსიქოლოგები სხვადასხვანაირად განსაზღვრავენ აგრესიას და აგრესიულობას და
მათი გამოვლინების სახეს: როგორც ადამიანის რეაქცია მტრულ გარემოში (კ. ჰორნეი, ე.
ფრომი), როგორც თანდაყოლილი ადამიანის რეაქცია "პირადი ტერიტორიის დასაცავად",
როგორც სპონტანური რეაქცია, რომელიც ვლინდება იმედგაცრუების სიტუაციებში (კ.
მიულერი).

აგრესიული გამოვლინებები შეიძლება იყოს ორი ტიპის: სამოტივაციო აგრესია, როგორც


თვითშეფასება; ინსტრუმენტული აგრესია, ანუ აგრესია, როგორც მიზნის მისაღწევის
საშუალება.

ცნობილია აგრესიული რეაქციების კლასიფიკაცია, (A. bass და A. darkey) ეს უკანასკნელი


რომელიც ხელს უწყობს გარკვეული ქცევითი გამოვლინების სწორად გაგებას, ესენია
ფიზიკური აგრესია, არაპირდაპირი აგრესია, სიტყვიერი აგრესია, გაღიზიანება,
ნეგატივიზმი, უკმაყოფილება, ეჭვი, დანაშაული.

აგრესიული რეაქციები ჩნდება ადრეული ბავშვობიდან, რაც გამოიხატება სურვილების


დაუკმაყოფილებით გამოწვეულ ანჩხლობასა და ტირილში, იმ შემთხვევაში კი თუ
მშობლების მხრიდან ეს სურვილები არ დაკმაყოფილდა აგრესიული ქცევა უფრო
ინტენსიური და მკვეთრ ფორმას ღებულობს.

ბავშვის ცხოვრების გამოცდილებაში ასეთი სიტუაციების განმეორება იწვევს აგრესიული


განწყობის ფორმირებას. როგორც წესი მისი ფორმირების ფონი ეს არის ისეთი
ყოველდღიური ცხოვრებისეული სიტუაციები, როგორიცაა ძალით კვება, ცემა დამუქრება
დახეიბრებით ან ინტერნატში წაყვანით ან მარტო დატოვებით-მაგალთად ასეთ დამუქრებას
ხშირად აქვს ადგილი როდესაც პატარა ქვეშ იფსავს არ იღებს საკვებს რომელსაც მშობელი
სთავაზობს-ან უბრალოდ თითის წოვას არ ანებებს თავს.

თავდაპირველად, ბავშვების მხრიდან ეს არის ინსტრუმენტული აგრესიის დემონსტრირება,


რომელიც მიმართულია კონკრეტული მიზნის მისაღწევად: მიიპყროს მშობლის ყურადღება,
მოიშოროს ნეგატიური საჭიროებანი, თუმცა ამ ფონზე იქმნება საშიშროება აგრესიის
დაგროვებისა და მისი მოტივირებული ქცევაში გადასვლისკენ.

მოტივირებული აგრესიას ჩვეულებრივ წინ უძღვის პირადი გრძნობების იგნორირება,


ისეთი სიტუაცია რაც დააზარალებს სუბიექტის თავმოყვარეობას. უკვე ამ ფაზაში,
მომართული აგრესია ხდება ფსიქოტრავმული მდგომარეობის წყარო. ნებისმიერ
შემთხვევაში აგრესია მიმართულია მათ წინააღმდეგ, ვისაც ბავშვიუკმაყოფილების
ტკივილის დაკონფლიქტის მიზეზად მიიჩნევს.

მსგავსი ქცევის ყველაზე ტიპიური სიტუაციებია: კონფლიქტები მშობლებთან, უმცროსი


ბავშვის ეჭვიანობა, რომელიც ოჯახში გაჩნდა, თანატოლების ჯგუფში იზოლაცია, დაცინვა
და ამხანაგებთან უკმაყოფილება.

ჩვეულებრივ ცხოვრებისეულ სიტუაციებში, აღშფოთება და აგრესიიული რეაქცია საკმაოდ


ბუნებრივია.
თავად, აგრესიისა და აღშფოთების გამომხატვა ინდივიდუალურია და არა ცალსახად
აღქმადია. ბავშვის ან მოზარდის აგრესია, ხშირად ვლინდება მისი მხრიდან არასათანადო და
მიუღებელი, ჩვენთვის დანახული მისი მხრიდან გამოხატული პრობლემების სახით.

ამავე დროს, უნდა გავითვალისწინოთ, რომ გოგონებს უფრო ძლიერი ტენდენცია აქვთ
ლატენტური აგრესიის მიმართ, ვიდრე ბიჭებს. ეს დიდწილად გამოწვეულია სოციალური
მოთხოვნებისა და აღზრდის გამო, რის გამოც ქალის აგრესია უკვე ძალიან ადრეულ ასაკში
ფარულ ფორმებს იღებს, ხოლო ასაკის მატებასთან ერთადგარდაიქმნება ისეთ ქცევაში
როგორიცაა- სარკაზმი, უადგილო კრიტიკა, სიცოცხლის მიმართ ზოგადი უკმაყოფილება,
სხვების დაცინვა და გაღიზიანება, ჭორაობა.

აგრესიის სოციალიზაციასთან დაკავშირებული საკითხები არაერთხელ იქნა გამოძიებული.


K. Levin, E. Mccoby და R. Sears-ის მუშაობაში სადაც ნაჩვენებია, რომ აგრესიის
სოციალიზაციის პროცესში წამყვან როლს ორი ფაქტორი თამაშობს

შემწყნარებლური- განსაზღვრავს ქცევის მშობელის დამოკიდებულებას იქამდე სანამ


აგრესიული ქცევა ჩადენილია: და თუ მშობელი ელის ბავშვის, მხრიდან აგრესიას რა
დამცავ საშუალებებს იყენებს მათ პრევენციისთვის.

შეუწყნარებელი- სიმკაცრე და აგრესიული ბავშვის საკადრისი დასჯა მშობლის მხრიდან.


დასჯის სიმძიმე და მისი ფორმა აგრესიული ქცევის აქტის შესრულების შემდეგ.

დღის განმავლობაში,ადამიანი იღლება დაუკმაყოფილებლობის გამო აგრესია გროვდება და


ის ითხოვს დახარჯვას. ჩვენ ყველამ ვიცით, თუ როგორ ახერხებენ ამას ბავშვები სკოლის
შესვენებებზე ეს არის აქტიური თამაშები და მოძრაობები. ამ ფორმით ისინი დიდწილად
ახერხებენ აგრესიული მუხტისგან თავის დაღწევას შინაგანი დისკომფორტის მოხსნას.

აქაც არსებობს გოგონებსა და ბიჭებს შორის არსებული დიფერენციაცია, ასე თუ ისე ორივე
სქესი თავისებურად აყშევს აგრესიისგან განმუხტვას და ეს მკაცრად ინდივიდუალურია
როგრც პერსონალურად ასევე ასაკობრივადაც.

ამ კონტექსტში ადამიანის ემოციური ჯანმრთელობის თვალსაზრისით, ყველაზე მეტად


სახიფათოა ხდება დამარხული ე,წ. ფარული აგრესია იგი სერიოზულ საფრთხეს უქმნის
უფრო ხშირად მის მფლობელს ვიდრე გარემოს. აგრესიის სიტუაციის ადეკვატურად
განხორციელების ან "ამოღების" შეუძლებლობა, საკუთარ თავს ან სხვებს ზიანის მიყენების
უსასტიკეს ფორმებს ღებულობს-მსგავს შემთხვევებს აქვს ადგილი ფარული აგრესიის მძიმე
გამოვლინებას-დესტრუქციულ ქცევას, ალკოჰოლიზმს, ნარკომანიას ლუდომანიას და ა.შ.

სხვადასხვა სახის აგრესიული ქმედებები შეიძლება გამოწვეული იყოს განსხვავებული


ფაქტორებით და იყოს სხვადასხვა სახის დევიანტური ქცევის სტრუქტურის ნაწილი.
ყველაზე ნათელი ტიპი ასეთი ქცევისა– ფიზიკური აგრესია დაზარალებულის თავდასხმის
სახით-ჩვეულებრივ ასახავს სისხლის სამართლის დანაშაულის ჩადენას, თუმცა ამას ასევე
შეუძლია თან ახლდეს სხვა დამამცირებელი ქცევის ტიპის მოქმედებაც.

ამ ქცევასთან დაკავშირებით , ჩვენ შეგვიძლია ვისაუბროთ აგრესიის კონსტრუქციული და


არაკონსტრუქციული ფორმების შესახებ (ე. ფრომის ტერმინოლოგიაში-„კეთილთვისებიანი“
და „ავთვისებიანი აგრესია“). განსხვავება ამ ფორმებს შორის არის განზრახვა, რომელიც წინ
უძღვის აგრესიის გამოვლინებას.

კონსტრუქციული აგრესიის შემთხვევაში, არ არსებობს მავნე ბოროტი ან კრიმინალური


განზრახვა, რომ ზიანი მიაყენოს რომელიმე მიმდებარე ადამიანს, ხოლო
არაკონსტრუქციული აგრესიის შემთხვევაში იგი მოქმედებს ხალხთან მათი დაზიანების და
პირადი ანგარიშსწორების, შურისძიების და სოციალური გამორჩენის მიზნით.

აგრესიის კონსტრუქციული ფორმა ასევე შეიძლება ეწოდოს ფსევდო-აგრესიას. ერიხ ფრომი


აღწერს ფსევდო-აგრესიული ქცევის ფორმებს როგორც უნებლიე, თამაშის დროს სხვისი
დამარცხება, თავდაცვითი, ან რომელიმე ინსტრუმენტული აგრესიის რეალიზაციას,
აგრესიის მხოლოდ თვითდამკვიდრების ფარგლებში.

უნებლიე (არაწინასვარ განზრახული)აგრესია შეიძლება იყოს დევიაციური ქცევის


ფსიქოპათოლოგიური ტიპის ნიშანი, კერძოდ ოლიგოფრენიით ან სხვა სინდრომებით,
დაავადებული ტიპების ქცევა რომელსაც თან ახლავს გონებაშეზღუდულობის
დემონსტრირება აგრესიული ქცევის აღმოჩენის შემთხვევაში.

სულიერად დაავადებულთა შორის ხშირია შემთხვევები როცა მეგობრული ქცევა გადადის


ფიზიკურ სასჯელში ხელი ჩამორთმევა ხელის ტრავმის მიყენებაში და გადახვევა
დახრჩობაში, ამ დროს გამოხატულია ემოციონალური ურთიერთობა მკვთრად აისახება
სხვის განადგურებზე, ეს ის შემთხვევაა თითქოს ერთი ადამიანი გამოხატავს სიშვარულს და
სითბოს სსხვების მხრივ და არ აფასებს საკუთარ ფიზიკურ უნარებს.

ამის გარდა არსებობს ურთიერთობები აგრესიის სახეობა როდესაც პირი ჩართულია


სპორტულ თამაშებში ან გართობაში და ამ დროს არ აფასებს თავისი მოძრაობის სიძლიერეს
და ინტენსივობას პარტნიორთან მიმართებაში ან ერთობლივ საქმიანობაში.

აგრესია, როგორც თვითდამკვიდრების და თავმოყვარეობის საჭიროების დაკმაყოფილება


ასევ ხშირად გამოხატულია არადეკვატური ემოციბით და არასტაბილური და ისტერიული
ფორმით, რომელშიც აღშფოთება, გაღიზიანება და ფიზიკური აგრესია ხშირად არ არის
მიზანმიმართული მუქარის განზრახვა, მაგრამ ეს მუხტი იძლევა მომენტალური "მოკლე
ჩართვის ეფექტს" ან ზოგჯერ იღებს "იძულებით ჩადენილი აგრესიული ქცევის სახეს..

რაც ეხება არაკონსტრუქციული აგრესიას- დევიაციური ქცევის კონტექსტში ის განიხილება


როგორც ფსიქოპათოლოგიური ქცევის პირველადი ნიშანი. პირველ შემთხვევაში, პირის
აგრესიულობა ვლინდება მისი შეგნებული დესტრუქციული დამოკიდებულებით რეალობასა
და მის გარშემო მცხოვრებ ადამიანების მიმართ, ის ირჩევს შეგნებულ ოპოზიციურ
სტრატეგიას და რეალობასთან ურთიერთქმედების პერსონალურ ტაქტიკას, ქმნის გარემოს
რომელიც მისთვის მტრულად ითვლება. მეორე შემთხვევაშიკი აგრესია გამოწვეულია
ფსიქოპათოლოგიური სიმპტომებით და სინდრომებით, რომლებიც ხშირად გავლენას
ახდენენ აღქმის, აზროვნების, ცნობიერების და ნების სფეროში.
აუტოაგრესიული ქცევა

ავტოაგრესიული ქცევა, მიზნად ისახავს ზიანი მიაყენოს თავის თავს და არა გარემოს
ავტოაგრესიის დომინანტური ტიპი ფიზიკური აგრესიაა, თუმცა შესაძლებელია პირობითად
საუბარი სხვა ფორმის ავტოაგრესიის შესახებ, მაგალითად, სიტყვიერი თვითდამცირების და
საკუთარი პერსონის მიმართ ისეთი თვითდამსჯელი შეურაცხმყოფელი სტყვების
გამოყენებაში როგრიცაა „საცოდავი არსება“, " უსარგებლო, სუსტი და უბედური ადამიანი "
„მოსაკლავი ადამიანი“ და სხვა.

ავტოაგრესიული ქცევა გამოიხატება ორი ფორმით: თვითმკვლელობა (თვითმკვლელობის


ქცევა) და თვითდაზიანება). მათი განსხვავებები ეფუძნება საბოლოო მიზანს (სიკვდილი ან
თვითდაზიანება) და მისი მიღწევის ალბათობას.

სუიციდური ქცევაში იგულისხმება, ადამიანის თვით მოკვდინების განზრახ სურვილი. ეს


შეიძლება იყოს გარე სიტუაციური ფაქტორების გავლენის ქვეშ ინტრაპერსონალური
კონფლიქტის ფორმირება ან ფსიქოპათოლოგიური დარღვევების წარმოქმნასთან
დაკავშირება, ორივე ფაქტორია რაც ადამიანს აკარგვინებს ცხოვრების სურვილს. თუ პირველ
შემთხვევაში თვითმკვლელობის სურვილი ხშირად შეგნებული, მნიშვნელოვანი და
თვითნებურია, მეორე შემთხვევაში შეიძლება არსებობდეს საკუთარი განზრახვებისა და
ქმედებების მნიშვნელობის ცნობიერების დარღვევა და გაგება, ასევე თვითნებობის დაკარგვა.
ამავე კონტექსტში სრულიად შესაძლებელია რომ, სუიციდური ქცევა შეიძლება გამოწვეული
იყოს რომელიმე ზებუნებრივი ან უკონტროლო ძალის ზეგავლენით ჩადენილ ქცევაზე
რომელმაც უბიძგა ადამიანს კონკრეტული ძალადობრივი ქმედებისკენ.(რელიგიური და
მისტიკური მოტივაციის ზემოქმედება)

Оценить