Вы находитесь на странице: 1из 38

УЧРЕЖДЕНИЕ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК

КАЛМЫЦКИЙ ИНСТИТУТ ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН

Т.Г. БАСАНГОВА

ДЕТСКИЙ ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ

Элиста
2009
/\nCKUU ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ 3
ББК 82 (2 Рос-Калм) Ж АНРОВЫ Й СОСТАВ
Б-27
ДЕТСКОГО ФОЛЬКЛОРА КАЛМЫКОВ

Детский фольклор относится к малоисследованной об-


и;|сти устного народного творчества калмыков. В данной книге
Печатается по решению Ученого совета
он впервые собран и систематизирован по жанрам. Это считал­
Учреждения Российской академии наук
ки, скороговорки, колыбельные песни, загадки, этнологические
Калмыцкий институт гуманитарных исследований РАН
скачки и др.
Детский фольклор калмыков имеет много общего с ана-
Отв. редактор iioi ичными жанрами других монгольских народов, в т.ч. бурят,
канд. филологических наук Э.У. Омакаева монголов, ойратов Китая.
Рецензенты История собирания и публикации текстов, относимых к
доктор филологических наук А.А. Бурыкин, детскому фольклору калмыков, имеет свою традицию, несмотря
кандидат филологических наук Э.Б. Овалов на известные исторические обстоятельства, когда на протяже­
нии 13 лет, в течение периода нахождения калмыцкого народа в
( 'ибири, никакой фиксации фольклора вообще и детского фоль­
Б-27 клора в частности не происходило.
Басангова Т. Г. Работа по собиранию лучших образцов фольклора была
Детский фольклор калмыков. Элиста: КИГИ РАН, 2009. 72 с. но (обновлена в 60-х гг. XX в. после возвращения калмыков из Си-
Гшри. Планомерные исследования были развернуты с организа-
цпейсекторафольклора в Калмыцком научно-исследовательском
институте языка, литературы и истории (ныне КИГР1 РАН). Уже
в первых поездках по районам Калмыкии ученым удалось запи­
В данном издании представлен многожанровый детский сать сказки, отдельные песни эпоса «Джангар», предания. Судя
фольклор калмыков: сказки, скороговорки, дразнилки, считалки, сти­ по количеству зафиксированных в то время фольклорных тек­
хи, заговоры. стов, калмыки в общей массе сохранили свой язык, богатую уст­
Книга адресована широкому кругу читателей. ную традицию, обряды. В настоящее время ученые КИГИ РАН
продолжают активно собирать, изучать и готовить к изданию
иучшие образцы фольклора, но следует отметить, что детский
фольклор калмыков недостаточно изучен.
Между тем, тексты, представляющие детский фольклор,
обогащают жанровую систему калмыцкого фольклора и играют
важную роль в овладении родным языком и воспитании детей.
ISBN 978-5-903833-18-4 © Калмыцкий институт С точки зрения этнопедагогики очень важно, в каком
гуманитарных исследований РАН, 2009 нозрасте маленький ребенок приобщается к родному языку, к
© Басангова Т.Г., 2009 традициям и обычаям, что ребенок начинает осваивать в ран-
И --------- -_------------------- - /\C1 CKUCI ф О Л ЬЮ Ю Р КАЛМЫКОВ В
нем детстве, как приспосабливается к этническим стереотипам Приметы кошки:
поведения. Дети калмыцкой национальности, как правило, в С шерстью, как у медведя,
большинстве случаев являются двуязычными, и знание образ­ С кисточками на ушах, как у льва,
цов детского фольклора позволит им ознакомиться со звуковым С хвостом, как у змеи,
строем родного языка, в котором есть много отличий от русско­ С грудью, как у лошади,
го. Знание этнических стереотипов поведения и образцов фоль­ С подбородком, как у ласточки,
клора расширяет эмоциональный мир ребенка, а также знакомит С хваткими ногтями, как у ястреба,
с поэтической системой фольклора. Картина жанровой системы С ушами, как у волка,
детского фольклора калмыков может быть представлена как по­ С носом, как у человека,
вествовательными, так и стихотворными жанрами. Кроме того, С глазами, как у ворона,
в народной терминологии обозначения жанров сказки и песни С губами, как у зайца,
бывают «ахр» - короткие, т.е. небольшие по объему. К разря­ Посадкой,как у собаки.
ду детского фольклора должны быть отнесены сюжеты сказок
с дидактической и этиологической функциями, а также посло­ Приметы муравья:
вицы, поговорки и загадки, которые традиционно включаются Большого силача вид имеет беса,
в жанровую систему детского фольклора. Усвоение их детьми Беса, оборотня тонкость имеет,
требует диалога между участниками процесса разгадывания. Подобную аду, черноту имеет,
До сих пор в калмыцкой фольклористике образцы детского Подобное китайцам, число имеет,
фольклора не выделены в самостоятельный раздел, но первая Подобное собаке, чутье имеет,
попытка собрать и предварительно подвергнуть классифика­ Подобно людям, общинами живет.
ции детский фольклор была сделана в книге «Сказки бабушки
Саглар» на калмыцком языке, в которой опубликован матери­ Приметы верблюда:
ал, собранный автором в полевых условиях, а также почерпну­ С ушами, как у зайца,
тый из разных письменных источников. В классификации была С брюхом, как у коровы,
применена народная терминология: дразнилки - наадлад келдг С лапами, как у барса,
үг, считалки - тоолдгуд, скороговорки - дарҗнгуд, колыбель­ С носом, как у зайца,
ные песни - саатуллһна дуд, этиологические сказки, загадки - С телом, как у дракона,
тээлвртэ туульс (букв, сказки с разгадыванием) и загадки-шинҗ С глазами, как у змеи,
- размышления о повадках животных. С гривой, как у лошади,
В данной вступительной статье мы попытаемся дать жан­ С шерстью, как у овцы,
ровую характеристику образцам детского фольклора. С горбом, как у обезьяны,
Жанр примет (шинж) - одна из ярких особенностей кал­ С поднятой шеей, как у курицы,
мыцкого фольклора. Приметы шинж, - эго своеобразные неболь­ С ляжками, как у собаки,
шие стихотворения о животных, характеризующие описываемое С хвостом, как у свиньи.1
в них существо по внешним признакам, например, «Приметы
кошки», «Приметы муравья», «Приметы верблюда». ' Перевод д.ф.н. А. А. Бурыкина.
/у я а е и й Ф о л ы сл о р к а л н ы «.ош 7
Происхождение примет верблюда объясняет этиологиче­ сказ о ласточке, спасшей мир от врагов, а также повествование
ская сказка, которая по степени своей познавательности и крат­ о происхождении звука трубы-бюря, звук которой напоминает
кости должна войти в жанровую систему детского фольклора. шелест крыльев летящей птицы Хан Гаруди. Кроме вышепере­
Бытует этот сюжет и в фольклоре монголов. В сюжетах есть мно­ численных сюжетов этиологических сказок, в детский фольклор
го схожего, но есть и отличия, когда речь идет о том, какие звери должны войти и другие жанры сказочного фольклора калмы­
должны войти в названия годов калмыцкого или монгольского ков, отличающиеся краткостью и занимательностью, элемен­
календаря. Вошли многие звери, но возник спор только между тами юмора (это сказки и стихотворные, и прозаические).
мышью и верблюдом. В этом споре побеждает шустрая мышь. Интересны для детского возраста также сказки о богатырях,
Она увидела первые лучи солнца раньше верблюда, усевшись к отдельные сюжеты героического эпоса «Джангар», которые в
нему на горб. И с тех пор, хоть верблюд и не вошел в календарь, связи с участием в них детских персонажей (сына Джангара -
но в его внешности воплотились черты животных, вошедших в Гюгатыря Шовшура) как бы предназначены для чтения детей.
календарь. В монгольском варианте этого сюжета объясняется Есть занимательные места и внутри сюжетов других песен ге­
причина, по которой верблюд любит ударять кучу золы лапой. роического эпоса «Джангар» - все эти жанры могут получить
Согласно народной фантазии, в куче золы спряталась мышь, на распространение в детской среде, хотя в фольклорной традиции
которую верблюд очень зол. калмыков не было подобной дифференциации, ибо во время
Яркой особенностью образцов примет-шинж является иоспроизведения сказителем того или иного сюжета, сказки на
то, что система сравнений, характерная для примет, является :санс слушания, который, как правило, происходил вечером,
семантически замкнутой на определенный класс предметов, а после трудового дня, собирались и взрослые, и дети. Популяр­
именно на животных. Сами сравнения довольно однотипны, они ность сказок о богатырях можно объяснить тем, что их героями
различаются только по синтаксическому оформлению, причем -шляются совсем юные, трехлетние или четырехлетние, богаты­
в «Приметах муравья» набор сравнений выходит за пределы те­ ри, которые на глазах у слушателей мужают и совершают раз­
матики животного мира. Наиболее архаический пласт калмыц­ личные богатырские деяния.
кого фольклора составляют этиологические сказки, объясняю­ Поэзия пестования, материнская поэзия открывается ко­
щие происхождение различных животных и птиц, особенности лыбельными песнями. Назначение их - убаюкать малыша перед
их внешнего вида и повадок. Число этиологических сказок в „■ном. Исполнителями колыбельных песен были матери, няни,
калмыцком фольклоре незначительно - всего несколько образ­ лабушки, которые укачивали младенца в колыбели или на ру­
цов. Они вошли в сборник сказок, составленный Б.О. Джимби- ках. Размеренная мелодия колыбельной песни успокаивала ре­
новым в 1962 году. Это сказки «Почему комар жалобно поет»», бенка, приучала к человеческой речи, знакомила с окружающим
«Почему у совы нет ноздрей», «Петух и павлин». чиром. Кроме того, посредством исполнения колыбельной пес­
Сказка «Петух и павлин» повествует о происхождении ни учили ребенка родному языку, расширяя предметный мир
петушиного крика и наряда павлина, сказка несет в себе опре­ ребенка. Исполнение колыбельной песни обычно монологиче­
деленную долю психологичности. Петух изображается глупым ское, в песнях мать обращается к малышу с ласковыми словами,
и важным, а павлин, напротив, очень хитрым. Этиологическая и них также выражена мечта матери, чтобы ее ребенок вырос
сказка «Почему комар жалобно поет» имеет несколько вариан­ хорошим человеком. В словах, обращенных непосредственно к
тов, сюжеты которых как бы сцеплены меж собой. ребенку, употреблены разные художественные средства, такие
Это, прежде всего, происхождение голоса комара, рас­ как эпитеты, сравнения, метафоры.
8; 'V ', 0 1 с и й <РОАЫО\ОР КАЛМЫКОВ 9
В современной фольклорной традиции калмыков жанр ко­ В сказочной традиции калмыков сохранилась сказка о
лыбельных песен также известен. Они называются «бүүвән дун». (милтыре Буҗинда. Зачин сказки традиционен, начинается с
Впервые один из образцов песен был опубликован профессором инициальной формулы «Давным-давно это было». Герой рож-
А.Ш. Кичиковым (Р. Кичиковой записана мелодия этой песни)2. длегся у престарелых родителей и с детства пасет табун лоша­
Зафиксированный образец колыбельной песни калмыков совпа­ дей. Завязка сюжета заключается в споре между богатырем и его
дает с песнями такого жанра у монголов и синьцзянских калмы­ небесным покровителем Заячи. Богатырь ослушался Заячи (не­
ков. правильно ответил на его вопрос), и за это он насылает на бога-
Этимология припева в колыбельной песне объясняется в Iыря алмасок, которые с помощью громовой стрелы хотят уни-
следующем предании: «Среди дербетов Монголии существует ле­ •IIожить богатыря. В сюжет сказки вплетен миф о громовержце
генда о том, что во время войны дербетов с халхасцами первые стреле дракона (лууһин сумн), распространенный у калмыков.
всегда одерживали победу над последними. В одно время халхас- IIмя Бужи является также частью имени богатыря Бужин Дава
цы ухитрились одеть одну вдову - княгиню в мужское военное \пп (запись Г. Рамстедта). Страшилки также имели место в кал­
платье и вооружили ее, дали ей имя Хатн. Княгиня эта имела на мыцком детском фольклоре. Маленьких детей с детства учили
руках трехлетнего мальчика. Когда они отправились на сражение преодолевать страх, для этого у калмыков бытовал целый ком­
против дербетов, положили его в ящик (укук) и, укрепив на сар­ плекс страшилок - это детские стихи с упоминанием волка. Так,
лыке, взяли с собой. Войско, в котором находилась эта княгиня, по информации представителя американской диаспоры Алексея
имело черное знамя. Перед тем как идти в бой, она остановилась Ипанчукова, с ним это случалось в детстве: перед сном, чтобы
на большом кургане и стала качать находящегося в ящике маль­ ребенок быстрее заснул, нараспев исполняли детскую стихот­
чика, приговаривая «Буува, буува». В это время дербет-разведчик ворную сказку «Волк, бегающий ночью». Для усиления страха
услышал то, что она говорила. По прибытии в свою часть, раз­ н этом стихотворении воспроизводится рефреном вой волка.
ведчик распространил слух о том, что прибыло халхаское войско Ребенок от страха зажмуривал глаза и быстро засыпал. П. Не­
с черным знаменем, под предводительством знаменитого богаты­ больсин, описывая детство детей калмыков, отмечает особое
ря Хатан Буува хатан. От этого слуха дербетское войско из-за единство маленьких калмыков и домашних животных: малень­
боязни распалось. И поэтому дербеты говорят, что слов «буува, ких калмыков во время перекочевки «в зыбках вьючили на вер­
буува» боятся дети, а также собаки боятся лаять при звуке этих блюда, отличающегося неравномерностью движений, от этих
слов.3 движений детские игрушки болтаются во все стороны, ребенок
Ребенка успокаивают этими словами, припевая их следит за ними, зорко на них смотрит»4. Дразнилки животных
«Бүүвэй, Бүүвэй». Имя человека в данном случае стало стра­ глкже учили преодолению страха детей перед ними. Известно
шилкой. Калйыкам также известно мифологическое существо непредсказуемое поведение верблюда. Имя верблюда среди кал­
по имени Бужи. Им пугали маленьких детей. Пугающий отгибал мыков не произносилось, его обозначали как «бадельдян». Если
нижние века обоих глаз, таращил глаза и произносил: «Буҗи, верблюда раздразнить, он начинает плеваться и стучать ногами.
Буҗи». Испуганные дети разбегались. Мифологическое суще­ Иерблюд был для детей предметом насмешек. Увидев верблюда,
ство по имени Бужи является частью имени героя сказки. ими произносили:
Гемэн, темэн теерүхә, Заблудившийся верблюжонок,
2 А. Кичиков, Р. Кичикова. Бүүиоп дун // Хальмг унн. 1990. № 234.
3 Б.Я. Владимирцов. Образцы монгольской народной словесности. (С-Западная
Гемэнә ботхн һууруха, С большим горбом,
Монголия). Л., 1926. С. 67. П. ' 11п>ольсин. Очерки быта калмыков Хошеутовского улуса. СПб, 1852. С. 90-91.
10
д н &аиО ф о л ь к л о р к а л н ы к о е
һурвн туһл мөөрүхә, А рядом с ним три мычащих теленка,
һурвн туһл җооруха. Шаловливо бегущие рядом. >ы плачем детей и шумом не обрывали повествование, а время
Колыбельная песня - это первый фольклорный жанр, с ко­ II времени давали бы знать, что не уснули...». Таким образом,
торым знакомится ребенок. Подрастая, он знакомится со счи­ калмыцкие дети становились непосредственными участниками
талками, дразнилками, скороговорками, сказками, загадками, ipo водимых обрядов семейного и общественного характера. С
песнями эпоса «Джангар». Характерно, что на сеанс исполнения кшпего возраста ребенок-калмык учился у взрослых обычаям и
)брядам их кочевой жизни.
эпоса джангарчи родители часто приходили вместе с детьми,
которые эмоционально воспринимали повествование. Об этом Воспитательный характер у калмыков имели запреты и
аспекте исполнения эпоса «Джангар» повествует Кольдонга Со- приметы, помогавшие правильно формировать мировоззрение
дном, выходец из калмыцкой эмигрантской среды.5 Он делится подрастающего ребенка и предотвратить неправильные дей­
ствия ребенка выражением «нүл болх», что обозначает «грех,
своими детскими воспоминаниями, в которых описано впечат­
грешно». Эти краткие дидактические выражения формирова-
ления от оказывания героического эпоса «Джангар»: хорошие
сказители славились среди ойратов. Их приглашали по домам III! поведение ребенка - грешно было, лежа в постели, петь - это
петь песни «Джангара». На народных торжествах послушать хо­ дурное предзнаменование сулило какое-либо несчастье. Нель­
роших сказителей собиралось много народа. «Я помню одно вы­ зя было держать за спиной руки - это предвещало, по мнению
ступление в нашем доме. У нас появился новый чабан, пожилой калмыков, смерть матери, нельзя было ходить на пятках - это
дербет. Он оказался сказителем. Как только это стало известно, предвещало смерть отца или матери, нельзя было держать скре­
щенные на животе или на груди руки - согласно народным пред­
уважение и почтение к нему возросло. Все стали относиться к
нему с большим вниманием. Одна из невесток попросила его ставлениям, это также предвещало смерть. Дурным признаком в
поведении маленьких детей у калмыков было щелканье языком
спеть им песни «Джангара». Он дал согласие. Ему надо было
по нёбу, а также скрещивание ног.6 Кроме обучения нормам эт­
показать свое умение. Наши невестки шепотом передавали друг-
нического поведения, жанры примет и запретов сохранили в сво­
другу весть, что старик согласился спеть им песни «Джангара» в
их текстах древние обороты и выражения калмыцкого языка, по-
такой-то вечер. Эта весть передавалась и соседям, наши невест­
■»гому способствовали раннему обучению родному языку. Речь и
ки сварили большой котел крепкого калмыцкого чая, испекли
движения маленького ребенка были объектом внимания матери,
целый мешок борцыков, даже запаслись бутылкой араки, чтобы
если мать просила ребенка покачать головой, она произносила
задабривать сказителя. В указанный день наша общая комната «Толһаһарн, зантакарн» («Головою, головою»),7 и в ответ ре­
(очень просторная, потому что наша семья доходила до 28 душ) бенок должен был покачать головой. У калмыков сохранилось
оказалась битком набитой. Я, карапуз, заблаговременно про­ много микрообрядов, которые сопровождались словесными
брался в эту комнату и занял укромный угол с подушкой под формулами прозаического или поэтического содержания. Так,
мышкой__Далее Кольдонга Со дном рассказывает о самом ри­ сели у ребенка выпадал молочный зуб, то его учили следующему
туале сказывания эпоса: «Старик пришел, прошел на почетное микрообряду - зуб нужно было завернуть в кусочек теста и от­
место, где ему разостлали ширдык. Он сел, стянувши ноги под дать собаке и при этом приговаривать: «Возьми мой старый зуб,
собой, по-калмыцки. Ему налили чашку чая и подали борцык. аай мне новый».8 Женщина-калмычка говорила ночью ребенку,
Он церемониально медленно выпил чай и съел борцык. Потом
поднесли чарку араки. Он выпил и крякнул, а потом сказал, что- ' I I ■Борджанова. Магическая поэзия калмыков, Элиста, 1999. с. 9-11.
5 Кольдонга Содном. Записки о диаспоре. Рукопись. Архив КИГИ РАН. 1I 1 Ворджанова. Полевые записи автора.
I Г. Ворджанова. Указ. соч. С. 90.
/1/ТСШС/ ФОЛЫОЮР КАЖ1М1СОВ
р
ращов дразнилок, где объектом внимания является и человек, и
если тот просил попить воды: «Спи, спи, мышка тебе в золотом
ведерке воды принесет». Это перекликается с одним сюжетом некоторые домашние животные, обнаруживаются черты более
творчества алтайского поэта Бронтоя Бедюрова, создавшего крупных жанров.
ряд стихотворений на основе фольклорно-этнографических мо­ Кочевой образ жизни наложил отпечаток на мировоззре­
тивов. У него это звучит следующим образом»: «Мышка белая ние калмыков, небо, солнце, луна являлись у них объектами по-
придет, молока вам принесет, выпьешь - будешь смелый».9 Сле­ мюнения. Традиционно калмыки с детства заучивали названия
дует отметить что, кроме формирования у маленьких детей рече­ шезд, они должны были непременно знать самые популярные. В
вых навыков и чувства родного языка, происходило и формиро­ древности у калмыков бытовала традиция заучивания топони­
вание образного мира через знакомство с окружающей средой. мических стихов, интересовали их также карта звездного неба,
При кочевом образе жизни благополучие калмыков зависело от названия планет. Для запоминания названия созвездия Большой
состояния погоды, потому с самого раннего детства кочевники Медведицы бытовал специальный заговор.
берегли природу, с детства осознавали ее огромную ценность - Долан бурхн, Семь бурханов,
материальную и хозяйственную. Долан одн, Семь звезд,
С рождения у детей воспитывали любовь к местности, ) Vojia дэкҗ, Если повторить семь раз,
где обитал их род, дети знали места зимних и летних кочевок, } |,лвтад келхлэ, Будет одна добродетель.
названия этой местности заучивались наизусть. Характерно, 11ег буйн болх.
что у монголов сохранился жанр топонимических стихов. Не­ Обряд заучивания звезд отражен в романе Б. Дорджиева
которые полевые данные говорят о том, что подобная традиция «Чик хаалһ» («Верный путь»), Ольда - один из героев романа -
была также у калмыков, ибо сохранилось множество преданий является знатоком звезд. Он называет Чөдр одн, Уут одн, Кире
и легенд, связанных с названием той или иной местности или одн (звезда-путы, звезда-мешок, звезда-крест), а также Алтн
ландшафта («Легенда о происхождении горы Богдо, «Заячья һасн (Золотой кол), Долан бурхн (Семь бурханов). Передана
низина»).10 |десь также легенда о пяти звездах: если человек, который по­
Из многообразия жанров детского фольклора калмыков пал в плен и у которого руки крепко завязаны, посмотрит на
особо выделяются «тоолдгуд» - считалки, с помощью которых небо и увидит, в первую очередь, эти пять звезд, то руки его
учили маленьких детей счету. По своей форме считалки - это должны сами по себе освободиться от пут. По представлениям
рифмованные двустишия и трехстишия, способствующие их за­ калмыков, звезды в жизни человека играли магическую роль. У
поминанию, учили детей счету, повторяя число один три раза». каждого человека была своя звезда. Если звезда падала, калмык
«Негн, негн, негн» или шел счет по три «негн, хойр, һурвн» - раз, плевал три раза и говорил, что это не его звезда упала, а другого
два, три, кроме того, бытуют считалки, которые применялись и человека, который, согласно примете, умер:
в детских играх, в прятки «бултач наадлһн» и догонялки. Ско­ Iецгрин одн унснас биш, Упала с неба звезда,
роговорки должны были способствовать заучиванию и произ­ Мини одн унсн уга. Но это не моя звезда упала.
ношению труднопроизносимых слов калмыцкого алфавита Һ, Произнесение этого заговора имело магическое значе­
Ж, цг- число таких образцов невелико.12 Записано несколько об- ние. Сам момент произнесения этого заговора был добродетель­
ным действом. Детей также знакомили с родовыми преданиями,
9 Бронтой Бедюров. Звучащие стрелы. М.: Современник, 1984. С. 76.
10Семь звезд. Калмыцкие легенды и предания, составитель Д.Э. Басаев. Элиста, уранами (боевыми кличами), названиями местности (сначала в
2004. С. 16-17. пределах кочевья одного рода, затем в границах соседнего рода,
" Саглр ээҗин туульс. С. 10-12.
/I/IOKUU ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ ^щ|
а затем во всей калмыцкой степи). К топонимическим названи
Безымянный - Эзн һархла.
ям относились обозначения холмов, низин, рек, озер, урочищ
Мизинец - Андһар тэвәд һария (перед выходом произне­
У калмыков бытовала игра-диалог, целью которой, было, в ко
сем клятву).
нечном счете, запоминание видов растительности, животных
Первые данные о числах дети-калмыки черпают из кал­
Один участник игры задавал другому вопросы.
мыцких сказок: в них использовалось число три (три испыта­
ния, которым подвергся герой, три года герою, три поколения
Вопрос: Что виднеется в степи?
Iероев охватывает богатырское сказание, рассказ о трех чуде­
Ответ: Дорога, кибитка, головка камыша.
сах). Также популярно в фольклоре число девять (9), исполь-
Кто летает в воздухе? tvcMoe как показатель полноты: девять саженей роста, также в
- Воробей, ласточка, ворона. фольклоре калмыков используются и другие цифровые характе­
Третий вопрос звучал следующим образом:
ристики: семь лет наставницам-сестрам, в возрасте семи лет бо-
В море какая рыба плавает? Iатырь отправляется из дома. Герой сказок наделен возрастной
Четвертый вопрос: ха рактеристикой.
Чем отличаются в калмыцкой степи Черные земли?
Иногда возраст богатыря исчисляется десятками и тыся­
Много песка, который покрывает воду, землю и
чами лет. «Сказка про восьми тысячелетнего старика Намджи-
пастбища.12 * на Красного», «Сказка о семерых лысых», «Сказка о семерых
Калмыки с самого раннего детства обучали счету, кото­
йратьях», «Семилетний судья». В названии многих сказок при­
рый, согласно полевым исследованиям, проходил в нескольк<|
сутствует число семь. Усваивая сюжеты сказок с числом семь,
этапов. Сначала в стихотворной форме обучали названиям пятч ребенок уже имеет представление об этом числе.
пальцев на руке:13 Перед тем как рассказать сказку, туульчи-сказитель на­
Большой палец - эркэ, чинал наименование сказки, которую он решил воспроизвести
Указательный палец - хумха, па этом сеансе. Сказитель говорил: «Сегодня я расскажу сказку
Средний палец - дунд хурһн, о семерых братьях и их приключениях». Эти слова были непре­
Безымянный - нерн уга, менным атрибутом сеанса сказывания, они эмоционально под­
Мизинец - чигчэ (чигчхэ). готавливали слушателей к усвоению сюжета сказки. Из текста
По представлениям калмыков, пальцы руки могли разга калмыцких сказок становится известным о числах, связанных с
варивать друг с другом, один из этих разговоров отражен в игр оуддийской символикой, - 99, 108, 1008 и др. Таким образом,
и выглядит следующим образом. Пальцы должны быть сжатс маленький калмык через восприятие фольклорного текста, че­
в кулак, затем каждый из пальцев «говорит» свои слова, “раз рез пальцевые игры учился простым и сложным действиям с
жимая кулак”. числами. Кроме того, у калмыков существовали числовые за­
Темой этой игры является воровство скота: гадки - трехстишия и четверостишия, которые определились в
Большой палец - Хулха кея (совершим воровство). самостоятельный жанр. В сеансе разгадывания участвовало два
Указательный - Мал авч ирхм (пойдем скот воровать). человека: один спрашивал, другой отвечал. Загадка-триада со­
Средний - Хааһас авч ирхм (откуда приведем). стоит из двух частей. Первая часть - это загадка в собственном
п Информант Мутяев И.Д., 1920 пр., дербет смысле слова, представляющая собой вопрос, вторая же часть
13 Фонд И.И. Попова Ц Ростовский облархив. Фонд 29. что отгадка триединой загадки, она более сложна по компози-
KUQ ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ

ции и по своей содержательности, требовала от отгадывающие


определенной фантазии и наблюдательности.14
һурвн цаһан
Өсч йовхла - шүдн цаһан, ТООЛДГУД
Көгшрәд ирхлә - үсн цаһан,
Үкхлэ - ясн цаһан. Негн, негн, негн,
Три белых: Нэрн тооһин экн.
Растешь - белеют зубы,
Постареешь - белеют волосы, Хойр, хойр, хойр
Умрешь - белеют кости. Ховчин нүдн сольр.
һурвн улан:
Сән залуһин һанзһ улан, һурвн,һурвн, һурвн,
Сууҗ йовх нарна сүүр улан, һуйрин хортн - зурмн.
Җирмәхә заһсна җивр улан.
Три красных: Дөрвн, дөрвн, дөрвн,
Красны торока достойного мужчины, Дөрән сур өргн.
Красно заходящее солнце,
Красны плавники мальков. Тавн, тавн, тавн,
Загадки-триады знакомили калмыков с символикой цве­ Тарһн, кагшн хавң.
та, числа, с природными явлениями, которые были сгруппиро­
ваны в этом жанре в цифре три. Современные исследования сви­ Зурһан,зурһан,зурһан,
детельствуют о том, что калмыки сохранили некоторые образцы Зунар урһдг ноһан.
•детского фольклора. Постепенно границы понятия «детский
фольклор» должны быть расширены, образцы детского фоль­ Долан, долан, долан,
клора необходимо ввести в учебники и учебные пособия по кал­ Дотрта күлт дулан.
мыцкому языку и литературе. Необходимо сформировать кор­
пус текстов, относящихся к детскому фольклору, и изучить само Нәәмн, нәәмн, нәәмн,
детское творчество, т.е. те образцы, которые дети всех возрас­ Нәәтә ээҗин әмн.
тов сочиняют сами, являясь их носителями. Считалки, дразнил­
ки, скороговорки, короткие сказки с дидактическим содержани­ Йисн, йисн, йисн,
ем должны стать предметом изучения уже в начальных классах. Ииртмҗд күмн - киисн.
Детский фольклор должен стать ценным средством воспитания
детей, в котором гармөнически сочетаются духовное богатство
Арвн, арвн, арвн,
народа, моральная чистота и физическое совершенство.
Агт мөрн тарһн.
14 Борджанова Т.Г. Калмыцкие народные трехстишия - орчлңгин һурвн //
Калмыцкие народные*грехстишия. Элиста, 2001. 40 с.
4 ' lclfCuCl ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ
l.iiin, * **
Негн, хойр,
I лита кеерәа унсн Негн, хойр, һурвн,
Некэн һуйр.
Күп аль сансндан Намрин нарн урвц.
Күрх.
һурвн, дөрвн,
Дөрвн, тавн, зурһан,
һулҗһр өргн.
Чурһан, Делкән эзн - ухан.
Чусмл гүүһән саасн
Тавн, зурһан,
Күи оэрг-кимрән Долан, нәәмн, йисн,
Тәрсн ноһан.
)цнх. Донтан эзн - гесн.
Долан, нәәмн,
Долан, Аш сүүлд, арвн -
Дагҗсн элн.
Додан бурхн Амр тооһин дармн.
<>рл деер һархла,
Йисн, арвн, * * *
( )пн җил хаһцх.
Йилһмҗтә сармн. Негн,
I I.V1MH, Некән идән.
I I.vimh гүүһән Хойр,
* * * <'ллсн күн Хөөнә хорһсн.
11111 эһәрн
Негн, һурвн,
Депгрңгү бээх.
Her үзгдсн юмн темдгтә. һулмт.
IincH, Дөрвн,
Хойр, Дөш.
I Iйен көвүтэ күн
Хойр һарган атхсн
Чотна ах. Тавн,
Юман тәвш уга.
Таг.
Дрин,
һурвн, Зурһан,
Аркн хурһн Зуух.
һурвн көлнь i >| н би т. Долан,
Чөдрләтә мөрн
Довдна.
Юмнд одхн уга.
Нәәмн,
Дөрвн, Нәр.
Йисн,
Дөнтә хар царан
Йиртмҗ.
Алҗ идсн күн
Үвлин идштә. Арвн,
'V 1(ча ,й ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ 21

Хурһдын нерд Мод бәр медлһн ҮГ

Эркә, К'гро ду һархла, келдг үг Күн нәә гххлә, келдг үг


Аль йовҗ йовнач?
Хумха,
Уул орҗ йовнав. ( л кел! Сә кел! Бурхн арш!
Дунд хурһн,
Уулас яахар? <'.hi зэңг кел! Буурл сахлта евгн бол!
Нерн уга,
Малян ишд оч йовнав. ( '.hi зәңг келхлэчнь, Зун нас насл,
Чигчә.
Биидән негиг, ( .ни рцгәр дүүрң Зуухд бүдр,
Нанд негиг. өөк өгнәв.
Хурһдын күүндвр Ханцн уга девл өмс,
Her зун лам, нег зун боорцг бәәнә.
My зэңг келхлэчнь, Хамр уга темә көтл!
Ик хурһн - Хулха кея. Her гелңг арвн боорцг иднә.
Модар һурв цокад көөнәв!
Хумха - Мал авч ирхм. Гецл тавн боорцг иднә, Хө кирһхлә, келдг үг
Дунд - Хааһас авч ирхм. Манҗ өрәл боорцг иднә. KVpo бәәгсн цагт келдг үг
Нерн уга - Эзн һархла. Тиигхлә энд кедү гелңг, гецл, Хәәчнь хурц,
Чигчә - Андһар тәвия. ( .1 ксл, сә кел! Хөөнә тонь бум күрч,
манҗ бәәнә?
(Нег гелң, 9 гецл, 90 манҗ ) ( лщрцгәрчн дүүргэд, Тооснь оһтрһуд күрч,
Эркә, эркэ хәәмнь, Така, туула - 49, өөк чикҗ өгнәв. Хәәчнь хурц,
Эндү кеввч, Түүнэ келнь - 100. Му келхлэчнь, Хәәчлсн хөн миңһн
Хумхатаһан Энд кедү така, Модн бууһар ханав! түм күрч,
Хот уувв. Кедү туула бәәнэ? Ханядн күрхлэ, келдг үг Хәәчлсн нооснь
Дундктаһан (1 туула, 49 така) ( 'лн юмн нааһур, Уул ова болҗ,
Ду дуулв. Кесг модн деер кесг-кесг шовун Му юмн цааһур, Кирһҗ-кирһҗ,
Нер угатаһан нисч бууҗ ирҗ. Тер шовуд ,1(олан уулын цааһур, Хәәчнь мука болтха!
Нәәрлв. хошадар суухла, нег модн үлү Дор торон дооһур.
Чигчәтәһән һарна. Неҗәдәр суухла, нег шовун Көлин хумс буддг авьяс
Чирмлдв. үлү һарна. Тиигхлә кедү шовун Би чамаг үкрт бичэ заасв,
Энүнә нөөрнь күрчәнә. модн деер бәәнә? Чурмна келдг үг Чи нанд цаһан хад бол.
Эннь унтхар седҗәнә. (4 шовун, 3 моди) Би цал буурл сахлта,
Энүнэ нүднь анята. Хлр у с уушгов,
Харңһу сө һаршгов! Цаһан өвгн болнав.
Эннь көнҗләр хучата.
Текин өвр теңгрт күрсн цагт,
Энүнә нүднь секәтә.
Темәнә сүл һазрт күрсн цагт,
Дүүнрән серүлх саната.
Би чамур мөрн хошта,
Cap, нарн, одн һурвн.
Сарва, дааһн, унһн һурвн. Х өн күмстә ирнәв.
Булһн, Кермн, Альмн һурвн. Чи намаг үклд бичә за.
Болха, Киштә, Цаһан һурвн. Би чамаг үкрт бичә заасв.
22
A/rlCKUlt ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ
ТҮРГӘР КЕЛДГ ҮГМҮД ***
Ч ию меддвч,
Аавин арһс түүһәд ирхлә,
Миидһн ю даадва?
Агч тарлң бух
I а ю меддвтә,
Арлин ар үзүрәр орв.
*** Гака ю даадва?
* * *
Аавин көл деер ээҗин хар дах,
Ээҗин көл деер аавин хар дах. Йирн йисн гемән
*** Йилһҗ чадсн Нимә.
Арлин үзүр керә мерлә. Тату-тартг,
(Давтад келх) Трактор - татг.
* * * * * *

Тана му хар хуцин өвр halm һазак һалас һуйр һарһв.


Мошклдур-тошклдурий? Кем бәрҗ авх.
Мана му хар хуцин өвр * * *
М ошкл ду p-то шклдурий? һарар һал бәрхлә,
*** һал һариг халулна.
Тер уулын ар уланый? һартан һалын чимкүр бәрәд,
Мини һарин ар уланый? һал бәрхлә,
***
һал һариг халулхш.
Цаһан улан хойр дуң һал һалын чимкүр халулна,
Цаһан-яһан дотрта, * * *
Улан-цаһан дотрта. Ганлҗ төдглсн
=н* *
Г.жн болд төдгнь
һәрә, һазаран һар, l aс тусв («Җаңһрас»).
һалан һарһ! * * *
һәрә, һар,
һаһа һазак һалас
һаза һалун*
һуйр һарһв.
һалд һэрәдҗәнэ! * * *
***
Дуһрул нааднд келдг үг
Аңга аңһасн аң аңнад, * * *
Миңһн мөңг шиңгэҗ.
*** Дуһрул, дуһрул, дуһрад од,
Җирмәхә Җимбә җаҗлҗана, Дуһрн бәәҗ бииләд од,
Җаалыг Җааҗ^ җаҗлҗана. Биилн бәәҗ дуулад од.
HXUQ ФОЛЫСПОР КАЛМЫКОВ
24
Ээҗин алтн шовун,
ДАРҖ ҢГУД
Мана дурта үрн.
Наадад гүүһәд бәәҗ,
Долан бурхнд келдг үг
Дегд цуцрад бәэҗ.
Долан бурхн
Долан бурхн
Элвг - Элвәшк
Her ик буйн.
Сәэхн иньгм.
Тү, тү, тү.
***
Ээҗин алтн шовун,
Долан одн, долан бурхд,
Мана дурта үрн.
Долаһинь нег кииһәр
Нөөрнь күрэд бәәҗ,
Давтад келв чигн
Нүднь аньгдад бәәҗ.
Her чигн килнц уга болх.
***
Ээҗин алтн шовун,
Долан бурхн долалулн,
Мана дурта үрн.
Алтн һастаһан нәәмүлн.
Өсәд-босад ирхнь,
Дала давтад келен
Өлзәтә үрн болтха!
Килнц уга.
***
Бүүвэн дун
Тенд нег дөрвн тэк.
Бонтхр көвүн орндан кевтнэ,
Энд нег дөрвн тэк.
Бүлтхр тарвһн нүкндән кевтнә.
Энд, тенд мөрглднә.
Эрг деер мөрглднә.
Усна дольган эңгән цокна,
Элен деер мөрглднә.
Унтх күүкд экэн орана.

СААТУЛЛҺНА ДУ Д Хадын дууран хәңинәд бәэнә,


Хээртә бонтхр хорҗңнад бәәнә.
Ээҗин алтн шовун,
Мана дурта үрн
Бүүвлдә
Бичкәхн-лә богшурһа,
Бичкәхн-лә шарла. Арчад орксн альмн болгсн,
Бүүвлдә-бүүвлдә,
Давт р
Аав, ээҗдән баран болгсн,
Элвг - Элвәшк,
Бүүвлдэ-бүүвлдо,
Сйәхн иньгм.
почий ф о л ь к л о р к а л м ы к о в
Arr күлгин эзн болгсн,
Бүүвә, Бүүвә, Бүүвә.
Бүүвлдә-бүүвлдә,
Теегт нисдг
Әәлин улстан зог болгсн,
Иотуна көвүн
Бүүвлдә-бүүвлдә,
Бүүвә, Бүүвә, Бүүвә.
Алтн шарһин җивр болгсн,
Талнь алг
Бүүвлдә-бүүвлдә,
Шаазһан көвүн
Ах, эгчдэн тушг болгсн,
Бүүвэ, Бүүвә, Бүүвә.
Бүүвлдэ-бүүвлдә, Уулд йовдг
Арц-саңгин үнр болгсн, һулзин көвүн
Бүүв лдә- бүүвлдә, Бүүвә, Бүүвэ, Бүүвэ
Алг цецгин үзл болгсн, Улан алг
Бүүвлдә-бүүвлдә, Барсин көвүн
һазад далан дольган болгсн, Бүүвә, Бүүвә, Бүүвә.
Бүүвлдә-бүүвлдә, Уульнх дуута
һалвр зандна бүчр болгсн, Чонын көвүн
Бүүвлдә-бүүвлдә, Бүүвэ, Бүүвә, Бүүвә
Эк орна тулг болгсн, Ут сүүлтг
Бүүвлдә-бүүвлдә, Үнгнә көвүн
Эвдрл дэәсни дарлһ болгсн, Бүүвә, Бүүвә, Бүүвә.
Бүүв л до- бүүвлдә.
Дун
Бүүвән дун
Сарин сарулар сам олҗ авв,
Сүм деер йовдг Сарин сарулар сам олҗ авв,
Көглгүрһнэ көвүн Саман бергндән өгүв,
Бүүвэ, Бүүвә, Бүүвә Бергм хөөрмг хольҗ өгвә,
Сүргәр йовдг Хөөрмгинь нохад өгүв,
Адуна көвүн Ноха кичгән өгвә,
Бүүвә, Бүүвэ, Бүүвә. Кичгинь һазрт өгүв,
Йоңхр дуута һазр өвсән өгвэ,
Керән көвүн Өвсинь хөөнд өгүв,
Бүүвә, Бүүвэ, Бүүвә Хвн хурһан өгвә,
Йотр дуута Хурһинь хонцд алҗ өгүв,
Уульн көвүн Хонц шилврэн өгвә,
\llCKUQ ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ

Шилвринь авад, мөрн деер һарад, Дәврн нүүҗәнәвидн,


Мал хәрүлдг болув, Унһта гүүһән
Хаср, Баер, Балтг, һалзн Татн нүүҗәнэвидн,
Шитлгән өөрән дахулад, Улан үкрән
Малмудан хәрүләд, Көтлн нүүҗәнәвидн,
Махан идлдэд, амрлдад, Темәндән ацаһан
Җирһәд бәәцхәдг бээҗ. Ачн нүүҗәнэвидн,
Төөрүхә ботхан
Бүүвән дун Көтлн нүүҗәнәвидн,
Бүрүлән гегән тасрҗ, Көгшд-бичкдүдэн
Бүрңкә асхн болв. Суулһн нүүҗэнәвидн,
Бүгд әмтн амрҗ, Бичкн бооҗаһан
Бүрн төгс болв. Ачн нүүҗәнәвидн.
Бичкн көвүм, унтич! Җирһәд бәәцхәдг бәәҗ.

Бүүвә! Бүүвэ, Бүүвә. Ш ИНҖС


Түңг бутын йоралд
Миисин шинҗ
Туулан кичг бәәнә.
Түгдгр бийән хураһад, Аюһин нооста,
Түгдиҗ кевтәд унтҗ, Арслңгин унтлһта,
Төрмһр көвүн, унтич! М оһа сүүлтә,
М өрн чееҗтә,
Бүүвэ, Бүүвэ, Бүүвә. Харада сахлта,
Харһн бутын йоралд Харцх шовуна шүүрлһтә,
Хамг богшурһа хорһдҗ. Чон чиктә,
Хойр җиврән хүмәд, Күн хамрта,
Харңһуд кевтәд унтҗ. Хар шовуна нүдтә,
Хар сәәхн нүдән Туула урлта,
Аняд о да унтич! Ноха суудлта.
Бүүвә, Бүүвә, Бүүвә.
Темәнә шинҗ
Манахн маңһдур нүүҗәнәвидн
Хулһн чиктә,
Манахн, манахн Үкр гестә,
Маңһдур нүүҗәнәвидн, Барс тавгта,
Рйанцин салаһар
,]п с ш 1 ф о л ь ю ю р к а лм ы и о к
Туула хамрта, Шорһлҗна шинҗ
JTy бийтэ,
М оһа нүдтә, Күн чидлтә,
Мөрн делтә, Орчлң орн-нутг
Хөн нооста, Гегәлм гегәтэ.
Мөчн бөктә, Чидлтә, чиирг күн мет
Ахуч күн мет.
Така өрүлгтә,
Бирмн мет цогцта,
Ноха һуйта,
Күн мет урньта,
һаха сүүлтә.
Күзүн толһа хойрнь
Күмнәс өвәрц, акад.
Темән һаңхсн сәәҗн йовдлта,
һольшг сәәхн заңгта, Шорһлҗна П1ИНҖ
Бул җөөлн нооста, Әср бөк кевтә бәәҗ,
Булмг өткн үстә, Бирд кевтә нәрхн бәәҗ,
Ут хаалһд ицгтә, Там кевтә хар бәәҗ,
Ундн теҗәлдән байн. Китд кевтә олн бәәҗ,
Зүнһарас һарад нүүхд Ноха кевтә үнрч бәәҗ,
Зууран нег бүдрлго, Күн кевтә хураңһу бәәҗ.
Нүдн чичм харңһуд
Күүкд нег киисклго,
Х ойр талк ачлһан
Хаалһд нег буулһдго,
Ицгтэ бүүрдән авч ирсн
Ач иктә темән эрднь
Дөрвн зүсн малын ут настл.

Хөөнә шинҗ
Нооснь хамг әмтнд хувцн.
Ш аһа чимгнь, шиирнь
Җирһлин сәәхн йовдлд ордг.
Толһаһас авн сүл күртлән
Тоомсртаһар эдлгдг
Төләдән бас чинртә мал гиж тоолгддг.
,\1 ЮХИО ФОЛЫСЛОР WJ)MbttCOB

ЙӨРӘЛМ ҮД Үүрмүд дундан тоомсрта,


Зандн эдл нурһта,
Шин һарсн Аңһучлһнь оньдин
My үртн Диилвртә, байрта-бахта болҗ,
Кииснь акҗ, Үүрмүд, элгн-садн дунднь
Көлнь шоратҗ, Дуута Эрднь нернь
Ээҗ, аавиннь Насни турштан мөңкртхә!
Нер дуудулх
Энкр үрн болтха! Шин төрсн күүкдт нер өглһнә йөрәл
Эн цаһан мөңглә әдл Не, эк эцк хойрин
Ут наста, Нер өгчәх үрн өсч-босч,
Бат кишгтә болҗ, Эгч-дүүнрэн дахулад,
Ардаснь олн дүүнрән дахултха! Экин хормаһас бэрҗ,
Ахин ардас дахҗ,
Ясн дотрк чимгн мет, Аав-эцкин тохминь дуудулҗ,
Яңһг дотрк идән мет, Олн дундан тоомсрта,
Өөкн дотрк бөөр мет, Отг-әәмгтән күндтә,
Өндг дотрк уург мет, Ухань шулун-хурц,
Эркәр көвүн өстхә! Урн эрдмәр дасмч,
Сурх-медхд сүзгтә,
У, сэәхн көдэд урһсн Кех-күцәхд гүүңгү,
Урһа зандн модн мет, Зандн әдл нурһта,
Буһ марлын гүүдл мет, Заң, төвкнүн бәрцтә,
Хурдн сэәхн седклтә Экин авъясар һарнь өөтә болҗ,
Эңкр отхн үрн болтха! Эцкән дахад,
Нилхд нер өгхлә, тәвдг йөрәл Ү үрмүдтәһән зерглдэд,
Көлнь дөрәд күрч,
Эк эцк хойрин нер өгчәх үрн һарнь һанзһд күрч,
Көгшдин ардас дахҗ, һазаран һархларн,
Эгч-дүүнрән дахулҗ, һанзһнь улан ирҗ,
һарнь һанзһд күрч. Хам-хошадан,
Ухань шулун-хурц, Хамг нутгтан
Сурх, медхд - сүзгтә, Көвүнәнтн нернь гуурх болтха!
Кех-күцәхд - гүүңгү,
34 Ф РЛЬОРР КАЛМЫКОВ 35

Балчрин үснд хәәчин ир күргх йөрәл ТӘӘЛВРТӘ ТУУЛЬС


һшр көндәг
Эрднь мет күүнә бийиннь өлгсн, Мпхп бөглә.
Эн балчр үрнә (Зурмн)
Экин алтн уург шиңгрсн үсинь авхин төләд,
Ахнр-дүүнр, ард - олн бүгдән һал шил нүдтә,
Урһц авч ирҗ, һанцарн йовдг баатр.
Ээҗ, аав, эк, эцкиннь өмн (Чон)
Ээҗин деед болгч - хадг делгәд,
Евәл иктә һарар Дөш деер дөрвн һалун.
Эрднь һаң хәәчиг (Үкрин дөрвн көкн)
Эн үрнә үснднь күргҗәнәв!
Ээҗ, аав, эк, эцк! Дпприн чингә һазрт
Дписән хамг багтҗ.
Дөчн дөрвн гем - өвчн тоот,
(Ш орһлҗ н )
һурвн зун җирн түрү-зүдү TOOT,
Эн һаң хәәчин хурц ирлә
Иҗлин телтрэс
Харһҗ, тоньлҗ хөөһҗ йовтха!
Ишкә махлата күн
Үрнтн кишгтә сән баатр болҗ өстхә!
У-у гиҗ аашна.
(Бөкун )
МАГТАЛ
Йиртмҗд йир әәмтхә.
Махлань юуна арсмби? (Т уула)
Манхн туулан арсмб.
Девл юуна арсмби? Меи уга ялмн
Делдн хуцин арсмб. Днла һатлҗ.
Шалвр юуна арсмби? ( Эрвэкэ)
Шалду хуцин арсмб.
Бүс юуна арсмби? Эркэн дүңгэ юмн
Бүрү арсн бүсмб. Эр хоңһр дуута.
һосн юуна арсмби? ( М еклә )
Х о зеердин арсмб. ***
Хаалһин хаҗуд
Хар хәәсн буслҗ.
(Ш орһлҗ на ур)
Ml /\eictatQ ф о л ь к л о р к ал м ы к о в

Ишкә малята, Гогрг нуурин көвәд


Эгц хамрта, Тогәләд хулсн урһҗ.
Эрг деерән (Сурмсг)
Хойр һаста.
(Ү кр) һууд һучн хойр цар.
( Шүдн )
Цаһада, цаһада цаад бийәрнь,
Таг деер
Ноһада, Ноһада, наад бийәрнь.
Тавн һалун.
(Н оха, т уула)
(Тавн хурһн)
Зурһан көлтә зусг.
)гч дү хойр
( Ц аяха )
’)м цацу.
(Үүдн)
Иргд
Ивр-шивр. Күзүн уга темәг
(Х улһн) Күцҗ болшго.
( Хаалһ)
Туг-туг гүүдлтә,
Туһл хоңшарта. Йовхла - мөр уга,
( Ялмн ) Хатххла - цусн уга.
(Ус һат лх)
Авдр деер һарад,
Адьяһан дуудж. ) Цфцг цаһан бүшмүд,
(Зурм Далн миңһн товчта.
(Одд)
Деерәс унСИ дерсн-хурсн,
Дөрвн көлнь мәәһг-тәәһг. Көл уга йовдг,
( М еклә ) Җивр уга нисдг.
** * (Үулн)
***
Тег-тег гүүдлтә,
Темэнәс өндр, Альхна дүңгә альчур
Нохаһас боһньг. Аль болһнд гүүҗ.
( Ш овун ) ( Нарн )
38 /\mKUCt ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ 39
** * ОРЧЛ Ң ГИ Н ҺУРВН
Үүдн уга герт % ^ sfc
Ү-түмн дәәч. (-)идр теңгр үүләр давхрлата,
( Тарвсин ясн) (-)истә делкә цасар давхрлата,
Вргн дала мөсәр давхрлата.
Маля цокх һазрт * * %
Миңһн церг церглҗ. Hyp дундан нуһсн сәәхн,
(Ш орһлҗ и )
Нутгтан эрдм-сурһуль сәәхн,
Номдан суусн күн сәәхн.
Миңһн хөн ^ >j<jjc
Митр-митр гиҗ.
(-)сч йовхд - шүдн цаһан,
Мини улан хуц
Көгшрәд ирхлә - үсн цаһан,
Котр-котр гиҗ.
Үкхлә - ясн цаһан.
(Э р к * * *
* sfcHs
Х олд бәэсн уул цеңкр,
һууд һучн цар.
Хотхрт тогтсн усн цеңкр,
( Ш орһлҗн )
Үүлн уга теңгр цеңкр.
* * *
Улан туһл ясн хашад уята.
( Келн ) ) 1сер теңгр көк,
Хаврин теегин ноһан көк,
*** Хоәртэ Иҗлин усн көк.
* %*
Довунд долан нүкн.
(Толһад бэәдг амн, нүдн, хамр, чикн) Нутг тәвкнүн болхла - байр,
Орҗ ирсн дәәсиг дархла - байр,
Алг нег настл ноосн хашата. Геедрсн олдхла - байр.
* * *
(Н удн)
Муурснд дөң өгсн сән,
Улан туһлиг кедү Гүрснд ТүШ Г өгсн сән,
долавчн, хагсхш. Унсиг вргәд босхсн сән.
(Келн ) * * *

Салькта теңгрин үүлн хурдн,


Ясн теермәр теермдэд, Сарул ухата күүнә санан хурдн,
яармин хаалһар йовулҗ. Сән мөрнә йовдл хурдн.
(Шүдн болн хол
40 /\C1CKUQ ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ 41

ҮЛГҮРМ ҮД * * *

' )пдрләс цусн һардг,


Чоныг цуһар таньдг, ’ >нос тосн һардг.
Чон кү таньдго. * * *
* * *
Төмрин сәәг давтҗ меддг,
Текин өвр теңгрт күртл, Мөрни сәәг довтлҗ меддг.
Темәнә сүл һазрт күртл күләх. * * *
* * *
( 'урһуль уга күн
Темән деерк күн ( 'охрас дор.
Теңгрт өөрхн. * * *
* * *
Мууһас му хальддг,
Олн толһата моһа Сәэнәс сән хальддг.
Her нүкнд багтдго. * * *
* * *
Vxa ra күн сандг,
Ноха - эзндән, Vpa күн кедг.
Шовун - бийдән.
* * *
Ш АВАШ МУД
Шаазһа һалу дахҗ йовад,
Уснд унҗ үкҗ. Хәрс, хәрс, авад од,
* * *
Хәрин көвүн, хальгад од,
Хойр туула көөсн күн Өскәһәрн эргәд од,
Хойраһаснь хоосн һардг. Өмннь ирәд, сөгдэд од!
♦ * *

һаха теңгр үздго. Ширдгин үзүрәр ширвәд од,


* * *
Шиирән һалд хуухлад од,
Үгин ахрнь сән, Үүдн күртл, өрвкәд од,
Дееснэ yxrfb сән. Үүнд ирәд, наалдад од!
Ф^ Ф
Моһа гертнь орад, Элә кевтә эргәд од,
Эзинь көөҗ. Иг кевтә ээрәд од,
* * *
Будан кевтә буслад од,
Күн болх баһасн, Булмг кевтэ лугшад од!
Күлг болх унһнасн. Хәдрис! Хэдрис!
/\ n c m Q фольклор калны кое

Иг кевтә эргэд од, Дааһн хар шалврнь


Ишк кевтә тогляд од, Дал деернь саглрна.
Яман кевтә яарад од, Даңгин бичкн мана дүүнр
Ялмн кевтә дальтрад од, Дахн босад биилтн!
Шар хулен домбриг
Эрвәкә кевтэ эрвлзәд од, Шавдн бәәҗ цокит!
Иг мет ээрәд од, Сәәхн бичкн иньгүд
Ээҗин өмн сөгдәд од, Шаһаһарн мульҗит!
Элә кевтә деләд од! Хәдрис! Хәдрис!
Хәдрис! Хэдрис!
Члн ик толһа билә!
Ңг*
Чармин дунд керчм билә!
Бардан хулсн домбриг Элә кевтә эрвлзәд од, ' )рвлзгсн өскә билә!
Балв тустлнь цокит! Элсн кевтә дошад од, ’ )лк дахсн әрвң билэ!
Бааҗин көвүн-күүкд Хү кевтә хурлзад од, Хорслэ! Хәрслә!
Белгән өгн медит! Хулсн мет ярлзад од!
Хәрслэ! Хэрслэ! Хәрслә! Хәрслә! Хәрслә 1үи һарин әңгин ахлач:

Дуута модн домбриг


Ьпйим бичә һутатн!
Дун һартлнь цокит!
1>осад тавшад, тачкнулад,
Дуран өгсн иньгән
' һмэрн холькад,
Докъялн бәәҗ медит!
' )в-арһан үзүләд, бииләд орктн!
Хәдрис! Хәдрис!
Наадк минь нәәхләд,
Барун һарин әңгин ахлач:
Нәәмн чимгн шарклад,
Шаһаһарн.шарклад,
Арһта мана залус!
Шарин үзүрәр мелмлзәд!
Ахлачан дахад,
Авад од! Авад од!
Торл уга
Тәрмл хүрмх махлата, Тогляд бииләд октн!
Таньдг күүнэ бэәдлтә, Цугтан чадсарн бииләд,
Үстэ хурсх махлата, Цаһана билгән авч үзхмн!
Үзсн күүнә бәәдлтә! Авад од! Авад од!
Хәдрис! Хэрс!
^ Ш К И О ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ 45
НААДЛАД КЕЛДГ ҮГ БИ ЧКДҮДИ Н НААДДЫ Н Ш ҮЛГҮД
* * *
һал-шил нүдтэ К'ен күцх,
һанцарн йовдг баатр. Ксрмн, Зелмн,
һоти - һоти - һоти 1>улһн, Бугни,
һурв дәкҗ һоти, 1>урд, чирд, гаш!
һулмтын амн
һолын очн. sfc%
Абчн - чибчн,
Темән, темән төөрүхә, Кельмн - зельмн,
Темэнә ботхн һууруха, Харда - барда,
һурвн үкр мөөрүхә, Чикн таш!
һурвн туһл җөөрүхә.

Темән, темән төөрүхә,


Керә, керэ кеңгс,
Темәнә ботхн һульҗуха.
Кецин нохан яңһс,
һурвн туһл мөөрңхү,
Туула тоңһс,
һунҗн үкр төөрңхү. Тугчин зурмн.
Сегэн уга болсндан,
Семҗн уга темэн. 11емнән халх,
Ухан уга болсндан, 11ег чикн алх,
Уҗрха уга темән. Шара гедгр
Шаһаһарн матьхр.
Үксн хөөһэн
Үүрн гүүһэд,
Әмд хөөһән
һоти, һоти, һоти,
Көтлн гүүһэд,
һурвн дәкәд һоти,
Дөчн тоһшан
һулмтын амн,
Тоолн гүүһәд,
һалын очн.
Дөрвн цәәһән
Сүүвдн гүүһәд,
Ьслә ~ белэ бекн шава,
Читвр сахлан
Шава дедн, шашн һова,
Чирн гүүһәд,
һова дедн, һучн мал,
Чиигтэ нүдән
Мал дедә, матьхр aha,
Арчй гүүһәд.
детский ф о л ь к л о р к а л м ы к о в
46
БИ Ч К ДҮ ДИ Н АМ Н ҮГИН Ш ҮЛГҮД
Хур, хур, цааран йов,
Кен хәәхмб? Хуцин махн, нааран йов.
Кермн, Ялмн, Аһа дедә, аптн худг, Мөндр, мөндр, цааран йов,
Ноһала, Девәлә, Худг дедән, хүрлән тайг, М өрнэ махн, нааран йов.
Буһлдай,сулһдай, ^ Н1*
Начн, Зорхн,
Кекәлә, һокала. Суман экн тарлдаш! Хур, хур орҗана,
Гекс! Хурһн, ишк мәәлҗәнә.
Көвүд, күүкд уульҗана,
Гүүһәд ирх, Көгшн ээҗ саатулҗана.
* * *
Г үзән бзәнү?
Сар, нарн, одн - һурвн, Күцәд ирх, Элә, элэ эргнә,
Булһн, Кермн, Альмн - һурвн, Ишк, хурһн үргнә.
Көл бәәнү?
Болха, Киштә, Цаһан- һурвн. Керә, керә эргнә,
Тууһад ирх,
** *
Кел, ам татна.
sfc Гүрә бәәнү? * * *
Апчин, Кен күцх? Ш үүрдәд авх, Цасн, цасн хәәлҗәнә.
Тобчин Кермн-зелмн. Ш үдн бәәнү? Цаһан яман ишклҗәнә.
Кермн Берә-берә, Эврэ көвүн уульҗана,
Зелмн Бекән шава. Ээҗ-аав саатулҗана.
Харда * * *
Шава гиж,
Барда Керә, керэ кеңгс.
Щайтан һайя.
Чикн Кедин нохан яңһс.
һайя гиҗ, Туула, туула тоңһс.
Булң
һанцхн довун. * * * Теегин зурмн аңһс.
Чигчэ * * *
Довун гиҗ,
Таш! Кен худлч ?
Долан худг. Хурла манҗ хурдн билә,
Кермн - Зелмн,
Худг гиҗ, Хулсн заагур гүүдг билә.
Кермн Буур - ботхн,
Хурман тайг. Барг ноха көөдг билэ,
Ялмң Буг - җиг таш!
Тайг гиҗ, Базһад авад ундг билә.
Зелмн * * *
Девәлә Тарһн өвсн.
Оддын нерд
Ноһала Өвсн гиҗ,
Долан Бурхн,
Начн Өр өр өгмҗ. Алтн һасн,
Зорхн ’ Буур ботхн, һурвн Марл,
Гекәлә Бурд-җирд, Өрүн Цолвң,
Ноһаля Лард-лаш, Асхн Цолвң
Гекс ! Чи күцвч!
4 £7<ЗШС/ ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ
Бичкдүдин доһчн йовҗ келдг иаадна шүлгүд ТӘРНИДУД

һаштг һалаһан цокдг билә, Тоһрун


һалыннь көваһәр дошдг билә. Хавр болв, цасн хәәлв,
Төмр хәәсән нердг билэ, Толһа деер тоһрун ирв.
Төлгиннь махан чандг билә.
Манахн, манахн маңһдур нүүх, Э ,тоһрун, эврэ тоһрун.
Малын идг олад буух.
һолын көвәһәр дошдг билэ, Эн толһан эзн - тоһрун.
һосан эләһәд ирдг билә. Э, тоһрун, эргэд биил,
Хойр җиврән сажад биил.
Экнь эрэд цокдг билә,
Э ,тоһрун, эврә тоһрун,
Эрднь һарад зулдг билэ. Эн толһан эзн - тоһрун,
Модан хамхлад түлдг билә,
Мөрнә махан чандг билә. Э, тоһрун, эргәд биил,
һаштг һалаһан цокдг билә, Энд - тус, тенд - тус.
һалыннь көвәһәр дош дг билэ. Э ,тоһ рун ,эв рә тоһрун,
Дош дг билэ. Эн толһан эзн - тоһрун
Манахн, манахн маңһдур нүүх Э, тоһрун, эврә тоһрун,
Мацгин салаһар дәврн нүүх. Э, тоһрун, эргәд биил,
Хойр җиврән сажад биил,
Иктә, баһта заһсн харһх,
Хойр үүрән дасхад биил,
Икинь чанх, баһинь булх.
Энд - тус, тенд тус,
Хооһшн оңһцар йовдг билә, Э,тоһрун, эврэ тоһрун,
Хорв заһс бәрдг билә. Эн толһан эзн - тоһрун.
Хавал бууһан үүрдг билэ, Хөөнә гәрни дун
Х оосн хәрәд ирдг билә. Хоов, хоов, хоов,
Экнь эрәд цокдг билә, Хаҗ, хаҗ, хаҗ.
Эдә эргәд зулдг билә. Үвлин хар киитнд
Доһчн дуулад, биилдг билэ, Хаҗудан кенән дахулнач?
Довң эргәд ирдг билә. Өнчн юмн кевтәһәр
Ууляд яһад йовнач?
Домбрин чивһсн тасрдг билә,
Хоов, хоов,
Доһчад биилдгэн уурдг билә.
Хаҗ, хаҗ, хаҗ!
һаштг һалаһан цокдг билә, Хоов, хоов, хоов,
һалыннь көвэһәр дошдг билэ. Хаҗ, хаҗ, хаҗ.
ДошДг билә...
Ч) ^ ш к и о ф о л ь к л о р калм ы ков 51

Й ОР Гер дотр ишкрдм биш.


Орндан дуулдм биш.
Шанаһан түшҗ суухла, зовлң үзхин йор. Орндан уульдм биш.

Бичкн күүкдин шүдн унхла, “мини му шүд авад, сән шүдән Хот-хол, ааһ-савин деегүр алхдго.
нанд өг”, - гиҗ өдмг-боорцгар ораһад, нохад хайҗ өгдмн.
Хурһарн, һарарн од үзүлдмн биш.
Цәәһин дееҗ күүкдт өгдмн.
Нарн сууҗ одхла, гертәс үс өгдго.
Бичкн күүкдт ик махла өмскхлә, келнд удан орна гиһэд
цеерлдг. Бичкн көвүн, күүкн нөөртән инәхлә, эврәннь заячдан
инәҗәнә гидг.
Элкэн теврдм биш - күүкд уга болдмн.
Бичкн күүкдиг һурвн нас күртлнь “бурхнла әдл” гиҗ келдг.
Нурһан теврдм биш - эцк өңгрх.
Меңгтә күүкдиг кишгтә күн гидг бәәҗ.
Өскәлдҗ йовдм биш - эк өңгрх.
Хөөнә толһа чанҗ идхләрн, таңнаһинь салһҗ авад,
һал деегүр алхдм биш. бичкдүдин һарин альхинь делглүләд: “Бәр, бәр, үрн бол,
цецн бол”, - гиҗ келдг бәәсмн.
Герин үүднә мөр ишкдмн биш.
Герт бйчкн күүкд дегәд альвлад, дөгәд бэәхлэ, му йор.
Толһадан хойр махла давхрлад өмсхәс цеерлдг.
Күүкд төрхлә, эк күн киисинь хагсаһад, күүкдин хувцна
Цә уухларн, ааһан чавчҗ бәрдго. захт уйдг, үүдн хоорнд тәвдг бәәҗ.

Хувцна өврйг дорагшан хәләлһҗ тәвдго. Бичкүд өңгрәд бәәхлә, кәвүнд күүкнә хувц, күүкнд көвүнә
хувц өмсдг.
А х улсин күүндврт бичкн күүкд ордмн биш. Тиим күүкдиг
“җола уга күүкд” гидмн.

Ном дегтриг бузр һарар секдго, ном бузрдна гидг.

Ааһ һарарн кемтрәд авдм биш.


4 £гск:ий ф о л ы о ю р калмыкощ 53
ТУУЛЬС
- Күүнә, - гиҗ бөкүн хәрү өгнә.
Арвн хойр толһата моһа закна:
Чон арат хойр
- Күүнә цус нанд авад ир!
М оһа бөкүниг тиим закврта эмтнүр илгәнә. Бөкүн
Эҗго һазрт нег арат йовҗ. Өмнь нег меңгтә хавх бәәҗ.
нисҗ йовад, харадала харһна.
Арат үзәд, хавхднь торл уга, меңгинь яһҗ идхүв гиҗ зогсна.
- Альдаран нисҗ йовнач? - гиҗ харада сурна.
Тиигҗ бәәтлнь чон гүүҗ ирнэ.
- Күүнә цус авхар,- гиҗ бөкүн хәрү өгнә.
- Арат, арат, өөрк меңгән юңгад эс иднәч?- гив.
- Келән нанд үзүлич, - гиҗ өөрдәд нисҗ ирсн харада
- Эн меңгитн идш угав, мацгтав, та идтн, - гинә. Чон
келнә.
авад идхәр седәд, хавхд торна. Арат гүүж одад меңгинь
Бөкүн келән һарһхла, алтн чеежтә харада келинь
идчкнә.
суһлад авад оркна. Бөкүн хәрү арвн хойр толһата моһа
- Арат, араг, яһҗаснчн энв, мацгтав гиҗәлч?
тал нисҗ ирнә, болв харадан тускар келж чадхш. Гиинәд,
- Уга, меңгәс мацгта бишүв, тана күзүндкэс мацгтав,-
кесгтән нисҗ бәәһэд, әрә гиҗ медүлнә. М оһа харадаг бәрхәр
гиҗ эн келнә.
әөдән һәрәднэ, сүүлиннь дундас хазад авна, Тер цагас авн
Ухата, ухан уга хойрин йовдл иим болдг.
харада тесрхә сүүлтә болснь тер.
Харада күүнлә харһад, юн учрсна тускар цәәлһҗ
өгнә. Терүнәс нааран алтн чееҗтә харада күн хойр нег герт
Арат болн туула
бәәдг бол в. Күн харадаг икәр күндлнә.
Арат туула хойр гүүҗ йовҗ. Гүүһә, гүүһә йовҗ хавхур
Керә болн цаяха
ирҗ. Аратнь келнә:
- Энд юн бәәхинь хәләлчн.
Нисҗ йовсн керэ дора йовсн цаяхаг үзнә. Керә терүг
Туула хоңгшаран шурһулад хәләнә. Хавх хаагдҗ
шүүрч авна. М одна ац деер сууһад, цаяхаг идхәр бәәнә.
одна, туула терүнд бәргднә.
Үклэн медсн цаяха келнә.
Тегәд арат келнә:
- Керә, керә, би чини эцкичн, экичн меддг биләв. Эдн
- Туула, туула, чамаг үзчкәд, харм төрәд бэәнәв. Аңһуч
сән шовуд билә.
чамаг идчкх. Т„ерүнд өгчәхәр, би эврән чамаг иднэв.
- Угу, - гиҗ аман зааглл уга керә келнә.
Иигҗ келәд, арат туулаг идчкнә.
Цаяха дәкәд келнә:
- Керә, керә, би чини эгчнр болн ахнричн меддг биләв.
Харада
Тедн чигн сән шовуд билә.Чи, керо, цуһараһаснь хамгин
сәнч.
Her дәкҗ арвн хойр толһата моһа бөкүн хойр
- Ага,- гиҗ аман секҗ хәәкрәд, керә цаяхаг уснд
харһлцна. М оһа бәкүнәс сурна.
алдна.
- Юуна цусн әмтәхмб?
4 £ГСЮ/0 ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ
Өвгн болн сүк
Өвгн туула хойр
Her дәкҗ өвгн һолын эргүр м од чавчхар ирнә. Генткн
Эрт урд цагт нег хотнд цөөкн үкртә өвгн бәәҗ. Her
сүкнь һараснь алдрад, уснд унна. Өвгн терүндән һундад
дэкҗ һалзу чон өвгиг әәлһнә:
уульна. Энүнә зовлңгиг медәд, усна эзн һарч ирнә. Өвгн
- Өвгн, ода би чамаг иднәв.
зовлңган келнә. Усна эзн санань зовад, уснд булхна. һолын
- Бичә намаг ид, би чамд нег үкрән өгнәв, - гиһәд өвгн
йоралас алтн сүк авч ирнә. Тернь өвгнә сүк биш болна. Усна
һалзу чонд нег үкрән өгнә.
эзн дәкн булхад, цаһан мөңгн сүктә ирнә. Бас өвгнә сүк биш
Маңһдуртнь һалзу чон дэкн өвгнүр ирнә:
болна. һурвдад булхад, өвгнә төмр сүк авч ирнә. Угатя өвгн
- Чамаг ода бэрҗ иднәв, - гинә.
сүкән үзәд, усна эзнд ханлт өргнә. Өвгн ховдг бишинь медәд,
- Намаг тәв, би чамд дәкәд нег үкр өгнәв, - гиһәд өвгн
усна эзн угатя өвгнд алтн болн цаһан мөңгн сүк өгнә.
бас нег үкрэн чонд өгнә.
Өвгн герүрн хэрҗ ирнә. Хамг эн тоотан хамд хоша
Тиигәд өвгн арһан барад, гейүрәд, гериннь һаза
бәәсн залуд келнә. Тер залу хатуч болн күүнд үлү үздг күн
сууна.
бәәҗ. Цугинь сонсчкад, залу һолур гүүҗ одна. Уснд сүкән
- Та яһад уульҗанат?
шивчкәд, ууляд сууна. Энүнә ду соңсад, усна эзн һарч ирнә.
- Нег чон өдр болһн ирәд, намаг иднәв гиһәд, ээлһәд,
Залуһин зовлң медәд, усна эзн һолд булхад, алтн сүк авч
үкрмүдим чиләҗэнә. Маңһдур һалзу чон дәкн ирхлә, яахм
ирнә. Хатуч залу алтн сүкинь үзн, тесч ядад: «Мини сүк!»
болхв, гиһәд ода арһан барад уульҗанав, - гиҗ өвгн келнә.
- гиһәд хәәкрнэ. Хатуч залу эн сүк булалдна. Залуг ховдг,
Ухата туула өвгнд учрсн зовлңгиг медәд, селвгән
хатучинь медчкәд, усна эзн энүнд сүкән өгсн уга. Залуһин
өгнә:
сүк бас өгсн уга. Тиигҗ хатуч, ховдг залу хоосн үлдв.
- Маңһдур өрүн өрлә би шора цацад, тоос пүргүлэд
гүүнәв. Тер цагт ирәд, таниг иднәв гихлә, та келтн: «Хаана
Богшурһа
күрң аю чамаг бәрхәр нааран аашна».
Маңһдуртнь, өрүн өрлә, һалзу чон дәкн өвгнүр ирәд,
- Богшурһа, богш урһа, яахар бәәнәч?
терүг эәлһнә.
- Яшлин йозурас яс кемлнәв.
Туулан өгсн селвгәр өвгн келнә:
- Хаххла, яһнач?
- Чон, хаана күрң аю чамаг бәрҗ идхәр нааран аашна.
- Хумсарн мааҗад һарһнав.
Чамаг манад ирәд бәәдгинь медсн бәәҗ. Тер тоос һарһад
- Цусн һархла, яһнач?
аашна. Чини эм һарһхар бәәнә.
- Булгин уснас зальгад зогсанав.
Деегшләд, һарсн нарнд күргәд шора цацгдсинь үзсн
- Булгин киитн уснд даархла, яһнач?
һалзу чон зулад, ик холдад йовҗ одна.
- һал түләд дуладнав.
Эн йовдлын хөөн һалзу чон тер нутгур ирдгән уурч.
Тиигәд ухата туулан өгсн селвгәр тер нутгин улс зовлң - һалас түүмр шатхла, яһнач?
угаһар, амр-тавар, сән-менд җирһәд бэәҗ. - Җиврәрн цокад унтранав.
- Җиврчн шатхла, яһнач?
56
4 EICICUQ ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ
- Эмчд одад эдгэнэв.
- Мини нер меддг
- Эмч гертэн уга болхла, яһнач?
Сән залу бээҗч.
- Эврән эдгхинь күләнәв.
Мэ, мах, - гиһәд,
Үкриннь өрәлинь залуд
Алг цоохр м аним а өвгн
Өгәд оркдг болна.
Залу махинь авад,
Кезэнэ нег цагт
Зөвәр уужмд һарна.
Көк девән өвстә,
Темдгтә һазр олад,
Киитн булгин уста,
Тер махан тәвнә.
Аршан мет сээхн
Өөдмин цааһар эргәд,
Аһарта теегин аһуд
Өвгиг дэкәд тосна:
Алцаһан гидг өвгн
- Мендвт, Алцаһан аав! -
Эмгн күүкн хойртаһан
Гиһәд залу келнә.
Эрүл-дорул бәэҗ.
- Мини нер меддг
Эмгнь, наснь ирәд,
Сән залу бәәҗч.
Өңгрҗ оддг болна.
Мә, мах, - гиһәд,
Хәләсн һанцхн күүкнь
Үлдсн өрэл үкрән
Хәрд һарч одна.
Өгәд оркдг болна.
Төрл-төрсн уга
Мекч залу дәкәд
Тер өвгн һанцхарн
Махан кеер бултулна.
Теегт үлддг болна.
Өөдмин цааһар эргәд,
Әмтн бәәсн һазрур
Өвгиг өмнэснь тосна:
Алцаһан темцхәр седэд,
- Алцаһан аав, мендвт! -
Улан үкрән алад,
Гиһәд залу келнә.
Алг цоохр маштгтан
- Мини нер меддг
Үкриннь махинь ачад,
Сән залу бәәҗч.
Алцаһаң һарад йовна.
Алг цоохр маштгм
Эврәннь җирһлдән кенигчн
Авхичн чамаг эрҗәнәв,-
Өөлүлҗ, һундаһад уга
Гиһод мөрнәннь җолаһинь
Эн өвгнлә генткн
һартнь бәрүләд оркна.
Хуурмг, худлч залу
«Мини нериг эмтн
Хаалһднь харһдг болна:
М еддг болҗана», - гиһэд,
- Алцаһан аав, мендвт, -
Өвгн байрлҗ-бахтад,
Гиһәд залу келнә.
Өмәрән һарад йовна.
58 ДСТСШО ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ

Йовҗ йовсн хаалһнь - һазр деер үкснь олмб, әмднь олмО, - i иҗ шиижлүн.
Генткн хойр әңгрнә. - Тегэд алькнь олн санҗ?
Негнь барун талагшан, - Унтсн күүг үкснд тоолхла, үкснь олн Поли.
Наадкнь зүн талагшан. - Дәкәд ю шинҗлвч?
Хойр хаалһин эклцд - Унсн модн олмб, урһа модн олмб? - гиҗ шинҗлүп.
Хоргдҗ өвгн зогсна: - Тегәд алькнь олн санҗ?
«Зүн хаалһарнь йовхла, - Үмкрсн модыг унснд тоолхла, унснь олн болв.
Барун хаалһнь өөлх. - Дәкәд ю шинҗлвч?
Барун хаалһарнь йовхла, - Сөнь олмб, өдрнь олмб, - гиҗ шинҗлүв.
Зүн хаалһнь ө ө л х ...» - Тегәд алькнь олн санж?
Кесгтән өвгн ухална, - Будта өдриг сөөд тоолхла, сөнь олн болв.
Кергтә шиидвр олхш. - Дәкәд ю шинҗлвч?
Зөвинь олҗ ядад, - Эрнь олмб, эмнь олмб, - гиж шинҗлүв.
Зогсҗасн ормдан сууна. - Тегәд алькнь олн санҗ?
Ода күртл өвгн - Эмдән медгддг эр күүг эмин тоод тәвхлә, эмнь олн
Ормдан сууһа гинә. болв,- гинә.
Эн үгин утхиг Хан һәрд медәд, шовун хамгиг цугтнь
һурвлһин хамрт юңгад нүкн уга тәвҗ көөһәд, эврэннь хатн Шар шовуг дурта һазрт оч төр
гиһәд көөҗ оркҗ.
Шовуна хан - һәрд. Энүнэ хатнь Шар шовун бэәҗ. Түүнәс нааран Шар шовун усна үрү хумхлд өндглдг
Хаана хатн Шар шовуна төрх цагнь болад: болҗ. Тср учрар һурвлһин хамрт нүкн уга болдгнь тер.
Шовун хамгиг цуглулад, хамрарнь келкэд өгтн,
теднә зо деер төрнәв, - гиҗ эн хаандан медүлҗ келнә. Кер һалзн хуцта Кеедә гидг өвгн
Хан һәрд хатнаннь үг соңсад, шовун хамгт зар тәвәд,
цугтаһинь цуглулҗ авад, хамрарнь келкчкәд тоолхла, Кезәнә бәәҗ. Кер һалзн хуцта Кеедә гидг өвгн бәәҗ.
һурвлһ дутна. Бийинь эс соңсснд хан уурлад, дэкн нег элч Хуцан унад, һуйарнь цокад һалдһлзулад, хааһарнь цокад
илгәнә. Хаана аюл хату болад, һурвлһ элчиг дахад күрәд хальдһлзулад һарад йовна. Йова йовтлнь нег хумха дал
ирнә. харһна, далыг авад дүрәд авчкна. Цааранднь һарад йовна.
Мим удая ю кеһәд бэәвч? - гиһәд уурлҗ бәәсн һ.әрд Йова йовтл ора болсн цагт нег гер бәәнә. Ирэд хуцан уяд,
һурвлһас сурна. герүр орхла, һурвн күүкдтә нег эмгн бәәдг болна. Цәәһән
- Чиигтә цагт нисх җивр өглт, чилгр өдр үздг нүд өглт. ууһад, иигәд-тиигҗәһәд, өвгн йовхар седнә. Эмгн келнә:
Хонхднь хонад, үдлхднь үдләд, юм шинҗләд йовад йовув,- - Ора болҗ одв, хонтн, - гинә.
гиҗ һурвлһ хәрү өгнә. - Хуцан яахв? - гинә өвгн.
- Тиигәд ю шинҗләд йоввч? - гиҗ һәрд сурна. - Мана хөөнд тәвчктн, - гинә. Өвгн келнә:
«>о
дете/шс? ф о л ь к л о р калмы ков ц
- Хөөдтн хуцим И Д Җ окхий?
гинә. Күүкд одад, экән авч ирәд, хамдан бээнә. Эмгн һурвн
- Уга, кемр мана ход тана хуциг идхлә, хөөдән өгнәв,
күүкндэн эцктэ болад, хөөһән хәрүлх өвгтә болад, амрад
- гинә эмгн. Өвгн хуцан хөөдтәнь тәвчкәд, хонна. Асхн мах
җирһэд бәәнэ.
чанх цаг болхла, өвгн махан чанна. Max чанх хәәс сурна.
Эмгн келнә:
Күн бөк
- Махан мана махнд хамднь чанчктн, - гинә. Өвгн
келнә:
Кезэнәһэ нег эмгн әвгн хойр бәәҗ. Her хөөһән алад,
- Махнтн мини махиг идҗ окий? - гинә. Тиигхлә, эмгн
делүһәр дееҗ бәрәд, дееҗинь хурадг күүкд уга болад хонҗ.
келнә:
Өрүнднь босад йовж, йовтл, делүн мөснд наалдҗ оч.
- Махитн идхлә, махан цугинь өгнәв,- гинә. Өвгн бо-
- Делүн, чи юңгад мәснд наалдвч?
сад, хумха далан авад, үзүлго, хәәснд тэвчкнә. Эмгн өвгиг
- Мөсн бөк, - гинә.
махн болтл, хувцан тәәлтн гинә. Өвгн келнә: «Бүшмүдм
- Мөсн, мөсн, бөквчи?- гиҗ сурна
тана һурвн күүкн шуулад, наадһа кечкхий?» - гинә. «Тер
- Бөк,- гинә.
цагт һурвн күүкән өгнәв», - гинә. Өвгн бүшмүдән тәәләд ор-
- Нарнд юңгад хәәлдвч? - гиж сурна.
кчкна, махн болна. Өвгн махан авхар седнә, хоосн дал болна.
- Нарн бөк, - гинә.
Өвгн келнә: «Махнтн махим идчкҗ. Хоосн дал, махн уга»,
- Нарн, та бөквт?- гиҗ сурна.
- гинә. Эмгн келсн үгдән күрнэ, махан цугинь өгнә, өвгн ма­
- Бөк, - гинэ.
хан идәд унтна. Сө босад, хуцан алад, цусинь хөөдин амнд
-Уулд юңгад торнат?
түркәд, аминь улалһад, наадк махинь кеер авч одад хайч-
-У у л б ө к .
кна. Ирэд, сөөни өрэллэ бүшмүдэн шуулад, наадһа кечкәд,
- Уул, уул та бөквт? - гиҗ сурна.
унтна. Өрүн босхла, бүшмүд уга. Өвгн бүшмүдэн хәәҗәһэд,
- Бөк, - гинә.
наадһас олҗ авна. «Күүкдтн бүшмүдм шуулад, наадһас
Күүнд юңгад малтулнат? - гиҗ сурна.
кечкҗ», - гинә. «Яһҗ күүкд шуулад, наадһа кесм», - гиһәд
- Күн бөк, - гинә.
эмгн алң болна. Келсн үгдэн күрәд, эмгн һурвн күүкән өгх
Күүнәс даву бөк уга болна.
болна. Өвгн һарад, хуцан бәрхәр седнә, хуцнь уга болна.
Хәләхлә, хөөдин амн цугтан улан. «Эн хөөдин аминь хәләтн,
эднтн хуцим идҗ оркҗ», - гиҗ өвгн эмгиг дуудад келнә.
Ховдг седкл
«Хуцим идхлә, хөөдән өгх боллат», - гиһәд өвгн хөд авх бол­
на. Өвгн һурвн күүкиг дахулад, хөөдән тууһад хәрҗ ирнә.
Кезәнэ Килһсн хол, Шарлҗн шилв, Өндгн толһа,
Амрад җирһәд бәәҗәсн цагт, ууһн күүкнь экән одад хәләһәд
Делүн дөрвн хамцҗ, ах-дү болцхаҗ. Эдн хө ална. Килһсн
ирх зөв сурна. Кеедә зәв егнә. Күүкнь экдән ирнә, хоюрн
хоолнь асхар гүзә авч һарад, гүзәнд наалдсн өөк идҗәһәд,
күүнднә. «Чи одад, экмдн гемтә бәәнә ги», - гиҗ экнь келнә.
хахад үкж. одна. Килһсн хоолыг үкхлә, Шарлҗн шилвнь
Күүкн ирәд, өвгнд келнә: «Мана эк гемтэ бәәнә, негмдн оч
махн икәр күртх гиһәд байрлад һәрәдхләрн, шилвән хуһлад
хәләх зөвтә», - гинэ. Өвгн: «Нә, тер экән одад авад иртн», -
үкж, одна. Махн Делүн мадн хойрхна болв гиһәд, Өндгн
д е тс к и й ф о л ь к л о р к а л м ы к о в J
9
Чал ирв
толһа байрлад тогльхларн, тотхд толһаһарн цокад, үкҗ
одна. Бүкл хөөнә махн мини болв гиһәд, Делүн байрлад, Кезәнә нег туула модна теме түүһәд идҗәҗ. М одна
дегдрәд гүүҗ йовад, мөснд наалдад керч одна. Ховдг седкл йозурт усн зогссн санҗ. Генткн модна темсн деерэс уснд
му: теднәс кеннь чигн мах идсн уга. “чал” гиһәд юмн унҗ. “Хэлэ, чал ирв”, - гиһәд туула түүнәс
әәһәд гүүнэ. Гүүҗ йовхлань, хаалһднь кесг туула харһна.
Хулһн Марл хойр - Чи, туула, юунас әәһәд гүүвч? - гиҗ тедн сурна.
- Чал ирв, - гинә.
Her өрүн Хулһн Марл хойр харһҗ. Өрүни нарна гер- Тедн бас цуһар һарад гүүнэ. Гүүҗ йовхлань, барс,
лиг түрүлҗ кен үзхин тускар зүтклдҗ. өтг, арслң, зан харһна.
- Би үзхүв, - гиҗ Марл келнә. - Мини көлм ут, нүдм ик. - Тадн яһад гүүҗ йовнат? - гиҗ тедн сурна.
Чини көл болхла, ахрхн, нүднчн бичкн. һазрар мөлкҗ йовх - Чал ирв, - гиҗ туула келнә.
бичкәхн Хулһн һарчах нарна герлиг түрүлҗ яһҗ үзхмч? - Цуһар һарад гүүлднә. “Йир эднә чал гидгнь ямаран
гинә. гилтә болхв?” - гиҗ гүүҗ йовсн арслң санна.
- Ут көлтә болдг - сән, ик нүдтә болдг - бас сән, болв - Аль, наар, зогслта, - гиһәд эн тедниг зогсана.
тер бийнь һарчах нарна герлиг би түрүлҗ үзхүв, - гиҗ Хулһн -Тер чал ирэд, танд ю келв? - гив.
хэрү өгнә. - Чал ирҗ, манд юм келсн уга, зуг “чал” гиһәд ирв, -
Тегәд тедн нарн һархиг күләһәд сууна. Марл нүдән гинә.
бүлтәлһәд, дорд үзгүр хәләһәд бәәнә. Хулһн болхла, деед - Тер чалтн альд бәәнә, хәләхм, - гиҗ арслң келнә.
үзгүр хәләһәд сууна. - Чал үүнд өөрхн бәәнә, - гиҗ туула хәрү өгнә.
- Нә, нааран йовтн, тер чалитн одҗ хәләхмн, - гив.
- Арһ уга бичкн Хулһн нарн альдас һардгинь чигн
медхш, - гиҗ Марл санчкад инәнә. М одн деерәс темсн “чал” гиһәд, унад ирв.
- Чалтн минь энв? - гиҗ арслң сурв.
Нарна түрүн герл урһа модна орад тусҗ алтрҗ пад-
рна. Терүг үзхәр Хулһн деед үзгүр хәләһәд суусн бәәҗ. - Э, эн, - гив.
- Тиигхлә, иим юмнас әәдв! - гиһәд, цугтаһинь
- Нарна түрүн герл! Би түрүлҗ үзүв! - гиҗ хулһн
хәәкрәд, тогляд одна. төвкнүлж хәрүлв.
Оньг уга туула ю чигн медл уга гүүв, болһамҗга
Марл хулһна байрта дууг соңсчкад, эргәд хәләхләрн,
арслң оньһҗ медв.
модна ора деер тусчах нарна түрүн герлиг үзнә. Хулһн
Ухата ухан уга хойрин йовдл иим болдг.
терүнәс олмһа-ухата бәәснд хордхларн, Марл Хулһниг
ишкәд алхар седнә. Болв Хулһн шурд гиһәд гүүһәд, нүкнүр
Шар богшада
орчкад, оцл ик болн караг Марлиг наад бәрәд инәнә.
Тер цагас нааран Хулһн Марл хойр өшэтнр болҗ.
Кеззнә бээҗ, шарлҗн деер суудг шар богшада бәәҗ.
Йиртмҗ мини гиһәд, чашкурдад санамр суусн богшадаг
генткн шарлҗн хатхна, бийән дөөглҗәнэ гиһәд богшада
64 ^ е гс к и о ф о л ь к л о р к а л н ы к о е

доран өсрңнәд, уурнь күрәд, нег мөсләд, шарлҗиг уга кех болг! Тедничн оч закрх биш, ноосан зулҗ ядҗанав.
итклтә нөкд хәәнә. - Чамаг, чамаг! Тиигхлә, бийән саглтн, нооситн тарах
- Чамаг, чамаг! Үзүричн хазх яманд оч келнәв. хү салькнд оч келнәв, мини сүл эрсм эн.
- Яман, яман, тенд нег хазх зөвтә юмн бэәнә. - Х ү салькн, хү салькн! Тенд нег тараһад, таран-тәмк
- Яһлав, яһлав, түнгичн оч хазх биш, ишксән асрҗ кех юмн бәәнә.
ядҗанав. Хү салькн богшадад келҗәнә:
- Чамаг, чамаг! Ишксичн идх чонд оч келнәв. - Урднь киитә юмн эрҗ сурдго билә, би эврән дурарн
- Чон, чон, тенд нег идх зөвтә юмн бәәнә, оч ид. көдлдг биләв.
- Яахв, яахв, түңгичн оч идх биш, кичгүдән асрҗ Х ү салькн әәмшгтэ догшарн көдләд, экнрин ноосинь
ядҗанав. тараһад, ирс-тирс кеһэд, үүлнлэ хутхулад авад йовв. Экнрнь
- Чамаг, чамаг! Кичгүдичн алх адучнрт оч келнәв. күүкдэн цокад, күүкднь хулһна кичгүд алад, хулһн хаа­
- Адучнр, адучнр, шулудтн, мөрдин амһаһинь бичә на әрмгинь шимәд, хан адучнран гүвдэд, адучнрнь чонын
һарһтн, мөрдән ташмгдҗ өгтн, тенд нег алх зөвтэ юмн бәәнә, кичгүдиг алад, чон ямана ишкс идәд, яман шар богшада
оч алтн. хатхсн шарлҗ иднә. Шар богшада тиигҗ зөвән авна.
- Ях, ях! Хаана хату йоснас хальтрҗ, хамаран од-
хвидн, хар үстә толһасан хама йовҗ бултулхвидн, түңгичн Тегтхә өвгн
оч алх биш, адуһан геечкәд, хаанасн әәһәд үкчәнәвидн.
- Чамаг, чамаг! Энтн нанд көтлвр болв, тадниг цокх Кезәнә нег цагла Тегтхә өвгн темән гүзән хавтхта
хаанд оч келнәв. бәәҗ. Тер өвгн тек-түк гиһәд йовҗ йовад, тем олҗ авад,
- Хан, хан! Бурхн герч, тана зәрлгәр болг, тенд нег темән гүзэн хавтхдан дүрчкв. Дәкәд тек-түк гиһәд йовҗ йо­
гүвдх юмн бәәнә, оч гүвдтн. вад, һурвлһин һурвн цаһан өндг олҗ авв. Бас темән гүзән
- Теңгр, һазр, усн - мини булг! Түңгичн оч гүвдх биш, хавтхдан дүрчкнә. Дәкәд тек-түк гиһәд йовҗ йовад, моһа
әрмгән дааҗ ядҗанав. олҗ авв. Түүгән өвртәи дүрчкв. Дәкәд тек-түк гиһәд йовҗ
- Чамаг, чамаг! Әрмгичн шимх хулһнд оч келнәв. йовад, тогль шаавр олҗ авв. Дәкәд гүүнэ земсг олҗ авв.
- Хулһн, хулһн! Тенд нег шимх зевтә юмн бәәнә. Тиигәд Тегтхә өвгн тек-түк гиһәд йовҗ йовхлань,
- һазр - мини гер! Түңгичн оч шимх биш, кичгүдән нег хар гер үзгдв. Тер герүр күрч ирв. Герт күн уга бәәҗ,
асрҗ ядҗанав. һурвлһин һурвн цаһан өндгнәс негинь һалд булв, хойринь
- Чамаг, чамаг! Кичгүдичн алх күүкдт оч келнәв. күрдднь тәвв. Чигәнәснь цадтлан ууһад, терүнднь моһаһан
- Күүкд, күүкд, тенд нег алх зөвтә юмн бәәнә. хайчкна. Дер деернь темнән хатхна. Үүднднь гүүнә земсгән
- Нарта орчлң дүркртхә! Түңгичн оч алх биш, делгчкв. Үүдн деернь тогль бултулв. Тер геринь эзнь көгшн
туһлмудан экләнь ниилүлчкәд, экнрәсн әәһәд, шуурха һазрт эмгн бәәҗ. Тер эмгн түлэнд одсн бәәҗ. Чигәнднь моһа пист
орхар үкчәнәвидн. гив.
- Экнр, экнр, тенд нег закрх юмн бәәнә. - Дәрк! - гиһәд хәәкрәд, орн деерән суухла, темн эм-
- Көк теңгсин усн аршан болг, көк теегин урһмл хот гиг хатхад оркв.
66 ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ Ш к

- Дәрк! Ээҗ! - гиһәд, һалан уудлв. Тер кевтән


һурвлһин һурвн цаһан өндгн хаһрад, эмгнә нүдинь Асхар гүүдг көк чон
со хлад оркв. Адһс гиһәд хәәкрҗ:
Хәәрхн, - гиһәд, күрдән секв. һурвлһин хойр цаһан «Ш ар дааһн, шар дааһн,
өндгн хаһрад, дәкәд нег нүдинь сохлчкв. һарад гүүхләрн, Би чамаг иднәв», - гинә.
гүүнә земсгт бүдрәд унв. Босхлань, тогль шаавр толһаһарнь Шар дааһнь хәрү өгч:
цокад алчкв. Тегтхә өвгн инәҗ-инәҗ, һолһань хаһрад үкв. -Идхд, идг, болв
Балудасм татҗ ав, - гиҗ.
Асхар гүүдг көк чон Асхар гүүдг көк чон,
Аһу ик чидлән һарһаһад,
Асхар гүүдг көк чон бәәҗ. Ардаснь һәрәдәд,
А-уу, а-уу гиһәд уульдг бэәҗ. Атхр сүүләснь шүүрҗ авад,
Асхн болһн өлркәд, Балудаснь сөң цокҗ авад,
Ардк теегэр гүүһэд, Бат һазр деер тәвәд окҗ.
А-уу, а-уу гиһәд уульн йовж, Тиигҗ окад келҗ:
Хот хәәдг бәәҗ. “Шар дааһн, шар дааһн
Тиигәд, Ода чамаг иднәв”, - гиҗ.
Гүүһә, гүүһә йовҗ, Шар дааһнь хэрү келҗ:
Гүн салан экнд, “Идхд, идг, болв
Көк хар балуд бәәснд Балуһим арчҗ ав’\ - гиҗ.
Көвәднь күрәд ирҗ. Барвһр ик чон
Тенднь, Билдһр ик келән һарһаһад,
Шар дааһн унҗ одн, Бал!! шовхрад, долаһад
Балуд дотр кевтҗ. Арчад авад окҗ.
Тер Тиигҗ окад келҗ:
Шар дааһиг үдҗ окн, “Шар дааһн, шар дааһн,
Чонын Ода би чамаг иднәв”, - гиҗ.
Амн аңһс гиһәд, Шар дааһн, хәрү келҗ:
Келнь билдс гиһәд, “Идхд, ид, болв дөрвн турундм
Шүднь таш гиһәд, М оңһл бич” - гиҗ.
Чикнь шуугад, Асхар гүүдг көк чон
Нүднәснь нульмсн асхрад, Адһс гиһәд сууһад,
Геснь хүүгән олҗ. Өмни хойр турунднь,
Тедү дүңгә икәр өлрксн бооҗ. Моңһл бичәд окҗ.
4 & с т 0 ф ольклор калмыков 69
Тиигҗ окад,
Ардк хойр турунднь экләд бичҗ. БИБЛИОГРАФ ИЯ
Шар дааһн сурҗ:
Мини турудт бичҗ. Абакарова Ф.З. Дагестанский фольклор в трудовом
Моңһл дуусҗ бәәнә юч? - гиҗ. воспитании детей. Махачкала, 1989. 178 с.
Асхар гүүдг көк чон келҗ: Алексеева П.Э. Женщина - мать и ее роль в калмыцкой
“Дуусад угав, дуусад угав, семье // Теегин герл М., 2002, № 6. С. 7 -13.
Удл уга дуусн гиҗәнәв”, - гиһәд Аникин В.П. Русские народные пословицы, поговорки,
Асхар гүүдг көк чон загадки и детский фольклор. М., 1957, 220 с.
Адһс гиһәд торлзулад, Алтаргана. Сборник бурятской народной поэзии. Сост.
Ардк хойр туруһуньчин, и пер. Б. Дугарова, 1998, 285 с.
Авр моңһл иигҗ окҗ. Белоусов А.Ф ., Головин В.В., Кулешов Е.В., Лурье М.Л.
Тиигҗ окад, Детский фольклор: итоги и перспективы изучения // Первый
- Ода дуусҗ окв би, - гиһәд Всероссийский Конгресс фольклористов. Сборник докладов.
Келәд, хооран зааград сууһад окҗ. Т.1. М., 2005. С. 215-244.
Шар дааһн Бергман Б. Воспитание детей у калмыков // Теегин герл.
Ишт гиһәд ардан ишкләд, 1991. № 3. С. 118-119.
Чонын толһар мокад, Бардаханова С.С. Бурятские сказки о животных. Улан
Киискәҗ окад, довтлад -У д э , 1974. 170 с.
Йовҗ одҗ. Борджанова Т.Г. Калмыцкие заклинательные песни II
Полевые исследования Института этнографии. Сухуми, 1989.
С .82-84.
Борджанова Т.Г. Детский фольклор калмыков // Вест­
ник БГУ. Филология, сер.6. Вып 10. Улан-Удэ, 2006. С. 227-
237.
Борджанова Т.Г. Колыбельная песня калмыков // XI
Конгресс монголоведов. Улан-Батор. 2006 год. 8- 12 августа.
М., 2006. С. 236-237.
Борджанова Т.Г., Бурыкин А.А. Калмыцкие
стихотворения-приметы «шинж» и их параллели в фоль­
клоре народов Сибири // Филологический сборник. Памяти
В.Ц.Найдакова. Улан-Удэ, 1998. С. 82-88.
Борджанова Т.Г. Магическая поэзия калмыков. Эли­
ста, 1999. 183 с.
Бурыкин А. А. Детский фольклор эвенов // Мир детства
70 4 СТСШС? ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ
СОДЕРЖ АНИЕ
в традиционной культуре народов СССР. Ч.И. Л., 1991 С
103-111.
Ж А Н РО ВЫ Й СОСТАВ Д ЕТСКО ГО Ф О ЛЬКЛО РА КА ЛМ Ы КО В ........... 3
Борджанова Т.Г. Этиологические сказки калмыков // ТО О Л Д ГУ Д ..................................................................................................................... 17
Шамбала. 1990. № 1-2. С. 120-123.
................................................................................................................. ..........21
Бурыкин А.А. Малые жанры эвенского фольклора. ТҮРГӘР КЕЛДГ Ү ГМ Ү Д ...........................................................................................22
С П б , 2001. 275 с.
Д А РҖ Ң ГУ Д ................................................................................................................... 24
Викторова JI.Л. Система социализации детей и подрост­ СААТУЛҺНА Д У Д ......................................................................................................24
ков у монголов, пути и причины трансформации ее элемен­ Ш И Н Җ С ..........................................................................................................................29
тов //Этнография детства. Традиционные формы воспитания Й Ө Г Ә Л М Ү Д .................................................................................................................32
детей и подростков у народов Восточной и Юго-Восточной М А ГТА ЛМ У Д ...............................................................................................................34
Азии. М , 1983. С. 51 -72. ТӘӘЛВРТӘ ТУ У Л ЬС ...................................................................................................35
Калмыцкие трехстишия. Перевод, вступ. статья, сост. О РЧ Л Ң ГИ Н ҺУРВН................................................................................................... 39
Т.Г. Борджановой. Элиста, 2002. 59 с. Ү Л ГҮ РМ Ү Д ...................................................................................................................40
Кустова Ю.Г. Ребенок и детство в традиционной куль­ Ш А ВА Ш М У Д ...............................................................................................................41
туре хакасов. СПб., 2000. 159 с. НААДЛАД КЕЛД Г Ү Г.............................................................................................. 44
Мельников М.Н. Русский детский фольклор Сибири. Б И Ч К Д Ү Д И Н НАА Д Д Ы Н Ш Ү Л ГҮ Д .................................................................45
Москва, 1987. 156 с. Б И Ч К Д Ү Д И Н АМ Н ҮГИН Ш Ү Л ГҮ Д ...............................................................47
Омакаева Э. У. Магия и астрология в калмыцких обы­ ТӘ РН И Д У Д ..................................................................................................................49
чаях и обрядах, связанных с рождением ребенка и первым го­ Й О Р .................................................................................................................................. 50
дом его жизни // Altaica-2. М , 1998. С. 110-111. Т У У Л ЬС ..........................................................................................................................52
Сандаловый ларец. Калмыцкие народные сказки. Сост., Б И Б Л И О Г РА Ф И Я ......................................................................................................69
перевод, вступ. ст. Т.Г. Басанговой. Элиста, 2002. 220 с.
Цацлын дееҗ (Зүнһарын хальмгудын йөрәл, магтал-
муд болн хүрмин йосн). Барт белдснь Н. Содмон. Элст,
1997. 165 с.
Эрендженов К. Золотой родник. Элиста, 1990. 78 с.
Научное издание

БАСАНГОВА Тамара Горяевна

ДЕТСКИЙ ФОЛЬКЛОР КАЛМЫКОВ


Элиста, 2009

Технический редактор Мучеряев О.Ш.


Компьютерная верстка и подготовка
оригинал-макета - Мучеряев О.Ш.
Корректор Болдырева И.М.

Подписано в печать 14.08.2009 г. Формат 60x84/16. Бумага тип № 1.


Печать офсетная. Уел. п. л. 4,3. Тираж 300

Калмыцкий институт гуманитарных исследований РАН


358000 г. Элиста, ул. Илишкина, 8.