Вы находитесь на странице: 1из 950

– 1–

«…Бигзор ин фарҳанги љомеъ ҳамчун мероси азизи


гузаштагони мо дастраси ҳар хонадони тољик ва китоби
рўимизии ҳар фарди бонангу номуси миллат бошад».
Эмомалї Рањмон

‫ ﺑﮕﺬار اﻳﻦ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺟﺎﻣﻊ ﻫﻤﭽﻮن ﻣﻴﺮاث ﻋﺰﻳـﺰ ﮔﺬﺷـﺘﮕﺎن ﻣـﺎ دﺳـﺘﺮس ﻫـﺮ‬...»
«‫ﺧﺎﻧﺪان ﺗﺎﺟﻴﻚ و ﻛﺘﺎب روي ﻣﻴﺰي ﻫﺮ ﻓﺮد ﺑﺎ ﻧﻨﮓ و ﻧﺎﻣﻮس ﻣﻠﺖ ﺑﺎﺷﺪ‬
‫اﻣﺎم ﻋﻠﻲ رﺣﻤﺎن‬
‫–‪– 2‬‬

‫اﻛﺪﻳﻤﻴﺔ ﻋﻠﻢﻫﺎي ﺟﻤﻬﻮري ﺗﺎﺟﻴﻜﺴﺘﺎن‬


‫ﭘﮋوﻫﺸﮕﺎه زﺑﺎن و ادﺑﻴﺎت ﺑﻪ ﻧﺎم رودﻛﻲ‬

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺗﻔﺴﻴﺮي زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ‬


‫)ﻋﺒﺎرت از ‪ 2‬ﺟﻠﺪ(‬

‫ﺟﻠﺪ ‪1‬‬
‫ا‪-‬ن‬

‫زﻳﺮ ﺗﺤﺮﻳﺮ‬
‫ﺳﻴﻒ اﻟﺪﻳﻦ ﻧﻈﺮزاده )رﺋﻴﺲ(‪ ،‬اﺣﻤﺪﺟﺎن ﺳﻨﮕﻴﻦاف‪،‬‬
‫ﺳﻴﺪ ﻛﺮﻳﻢاف‪ ،‬ﻣﻴﺮزاﺣﺴﻦ ﺳﻠﻄﺎن‬

‫دوﺷﻨﺒﻪ ‪2008 -‬‬


– 3–

АКАДЕМИЯИ ИЛМЊОИ ЉУМЊУРИИ ТОЉИКИСТОН


ПАЖЎЊИШГОЊИ ЗАБОН ВА АДАБИЁТИ БА НОМИ РЎДАКЇ

ФАРЊАНГИ
ТАФСИРИИ ЗАБОНИ ТОЉИКЇ
(иборат аз 2 љилд)
ЉИЛДИ 1
А–Н

Зери тањрири
Сайфиддин Назарзода (раис), Ањмадљон Сангинов,
Саид Каримов, Мирзо Њасани Султон

Душанбе – 2008
– 4–

ББК92 Я2+81.2 Тољик – 4 +81.2 Форс – 4


Ф-41
Тартибдињандагон:
С. Назарзода, А. Сангинов, Р. Њошим, Њ. Рауфзода
Иштирокдорони тањрир ва такмили аввал:
С. Назарзода, А. Сангинов, А. Маниёзов, С. Каримов,
М.-Њ. Султон, О. Ќосимов, С. Матробов, С.Сабзаев
Иштирокдорони тањрири нињої:
С. Назарзода, С. Каримов, М.-Њ. Султон, А. Сангинов
Њамгунсозї ва коркарди фарњангнигорї: С. Холматова, С. Каримов
Тањрири назоратї: Ѓ. Ќодиров, С. Холматова

Фарњанги тафсирии забони тољикї беш аз 80 њазор вожаву ибора ва таркибњои забони
тољикиро фаро гирифта, аз лињози сохтор калимаву таркиб ва истилоњоти њам давраи классикии
инкишофи забон ва њам давраи муосири рушди онро дар бар гирифтааст.
Дар охири фарњанг мифтоњи арабї замима шудааст.
Фарњанг барои истифодаи доираи васеи хонандагон пешбинї мешавад.

Тасњењот: И. Мискинов, С. Зарафшонї, Г. Усмонова,


Ч. Назаршоева, С. Некбахтшоева, О. Мирзоева
Чопи компютерї:
а) бо хати кириллиасос: Ч. Назаршоева, Н. Ашўрова, О. Мирзоева,
С. Некбахтшоева, Г. Усмонова, М. Раљабова, Ш. Назарзода, М. Носирова, А.
Шералиева;
б) бо хати арабиасос: И. Мискинов, Г. Усмонова, О. Ќосимов, М.
Музофиршоев, С. Матробов.

ISBN 978-99947-715-5-4 (љ.1)


ISBN 978-99947-715-7-8

©Пажўњишгоњи забон ва адабиёти Рўдакї, 2008


– 5–

ПЕШГУФТОР
Фарњангнигорї дар таърихи забони то- Аз давраи тоисломии фарњангнигории
љикї собиќаи дерина ва намунањои тољик ба ѓайр аз чанд намуна, аз ќабили
барљаста дорад. Фарњангу луѓатномањои «Фарњанги оим-евак» (Frahang-i oim-evak),
фаровон, ки луѓатшиносон ва фарњанг- «Фарњанги пањлавик» (Frahang-i pahlavik)
нигорони машњур дар даврањои гуногун дигар осоре ба дасти мо нарасидааст, ки дар
тањия ва таълиф кардаанд, ганљинаи асоси онњо оид ба сатњи фарњангнигорї дар
бебањои вожагони забони тољикї мањсуб як давраи таќрибан якунимњазорсолаи
гардида, то имрўз ќолаб ва шаклу гунањои таърихи забон ба таври муфассал ќазоват
мухталифи калимасозї ва истилоњофаринии намоем. Дар «Фарњанги оим-евак», ки бо
забон аз рўи онњо омўхта мешавад. Дар ин њуруфоти авестої ва пањлавї тањия шудааст,
фарњанг ва луѓатњои гуногунњадаф калимаву вожањои авестої ба забони
муаллифону мураттибон таѓйироту пањлавї шарњ ёфта ва дар «Фарњанги
тањаввулоти бахши вожагони забон ва пањлавик» бошад, идеограммањои забони
калимањои навсохту тозаэљоди замони форсии миёна (пањлавї) тафсир шудаанд.
худро бо шарњу тафсир сабт карда, барои Бояд гуфт, ки фарњангнависї барои матнњои
нигањдошту такмил ба ояндагон мерос бостонї, махсусан матнњои динии зардуштї
мондаанд. баъдан њам идома ёфта, нусхањои ин гуна
Фарњангнигорї як риштаи басо муњими фарњангњо дар марказњои эроншиносии
забоншиносии тољик буда, тањлил ва дунё мањфузанд.1
баррасии он яке аз василањои асосии Замони ављу густариши фар-
пажўњиш ва тањќиќи бахши вожагони забон њангнигорї ба давраи навини таърихи
мањсуб мешавад. забон, ки бо номи форсии нав ё форсии
Њадафи асосии чунин тањќиќот тањияи дарї машњур аст, рост меояд. Тавре ки
фењристи мукаммали фарњангњои тољикї- маълум аст, аз асри XI сар карда ба забони
форсї, тартиб додани маљмўи умумии тољикиву форсиву дарї фарњангњои
баргањои хаттї ва компютерии вожагон ва сершуморе, аз ќабили «Луѓати фурс»-и
таркибњои дар ин фарњангњо сабтшуда, Асадии Тўсї, «Фарњанги Љањонгирї»-и
баррасии илмии усулњои фарњангнависї, Њусайни Инљу, «Бањори Аљам»-и Рой
тањия ва нашри матни интиќодии Текчанди Бањор, «Фарњангнома»-и Њусайни
фарњангњои пешин, бунёди як маркази Вафої, «Фарњангї Рашидї»-и
умумии тањќиќи муќоисавии фарњангњо ва Абдуррашиди Таттавї, «Бурњони ќотеъ»-и
дар нињоят, дар асоси ин фарњангњо тањия Муњаммадњусайни Халафи Табрезї,
намудани як фарњанги мукаммали
1
вожагони тамоми минтаќањои интишори Муфассал ниг: Основы иранского языкознания.
забон мебошад. Среднеиранские языки. –Москва, 1981, -С. 14-15, 235-236;
Муњаќќиќони забоншинос марњи- Энсиклопедияи советии тољик, -Душанбе, 1987, љилди 7. -С.
537-538; Маљидов Њ. Забони адабии муосири тољик, -
лањои таърихи фарњангнигории тољикї- Душанбе, 2007, љ. 1, -С.191; Баевский И. С. Описание
форсиро ба таври шартї ба марњилањои таджикско–персидских рукописей Института народов
тоисломї ва баъдиисломї људо менамоянд. Азии. – Вып. 4. –Москва, 1962, -С. 51-52.
– 6–
«Ѓиёсуллуѓот»-и Муњаммади Ѓиёсуддин, мантиќии њамин «Луѓати фурс»-и Асадии
«Чароѓи њидоят»-и Алихони Орзу ва дањњо Тўсї мебошанд.
луѓатномањои дигар тањия ва тадвин Дар асри XV ва махсусан дар асри XVI
шудааст. Устод Саид Нафисї дар маќолаи баъд аз барќарории давлати темуриёни
«Фарњангњои порсї» фењристи фарњангњои Њинд ва интишори забони тољикї-форсї
форсиро овардааст, ки он 202 луѓатро дар дар ин сарзамин маркази илми
бар мегирад ва ќисме аз онњо то замони мо фарњангнигории тољику форс низ ба ин
нарасидааст. Дар «Луѓатнома»-и Дењхудо кишвари пањновар интиќол ёфт. Дар асрњои
шумораи ин фарњангњо 250 китоб нишон XV–XVII дар Њиндустон фарњангњои
дода шудааст.2 машњуре мисли «Шарафномаи Мунярї»-и
Муњаќќиќон ин давраро ба таври Иброњим Ќавоми Форуќї (асри XV),
куллї ба ду марњила – марњилаи фарњанг- «Туњфатуссаодат»-и Зиёуддини Муњаммад
нигории минтаќаи Хуросон (асрњои X-XV) (асри XVI), «Муаййидулфузало»-и
ва давраи луѓатсозї дар сарзамини Муњаммад ибни Лоди Дењлавї (1519),
Њиндустон (асрњои XVI-XIX) људо «Мадорулафозил»-и Файз ибни
кардаанд.3 Ба ин даврабандї бояд як Асадулуламо (1593), «Фарњанги Љањон-
марњилаи дигар - марњилаи фарњангнигории гирї»-и Њусайни Инљу (1608), «Бурњони
замони муосир (асрњои XX-XXI) низ илова ќотеъ»-и Муњаммадњусайн ибни Халафи
шавад, зеро ин марњилаест, ки дар Табрезї (1652), «Фарњанги Рашидї»-и
фарњангнигории тољикї-форсї тањаввулоти Абдуррашиди Таттавї (1654) ва дигарон
амиќе рух дод ва он имрўз бояд аз љониби таълиф ёфтаанд. Дар садањои XVIII-XIX
муњаќќиќон ба таври алоњида мавриди дар минтаќањои форсизабон фарњангу
баррасии амиќи илмї ќарор гирад. луѓатномањои зиёде тањия шудаанд, ки
Ќадимтарин луѓати тафсирї, ки то намоёнтарину муњимтарини онњо «Бањори
замони мо мањфуз мондааст, «Луѓати фурс»- Аљам»-и Рой Текчанди Бањор (1739),
и Асадии Тўсї (асри XI) мебошад. «Луѓати «Сирољуллуѓот» ва «Чароѓи њидоят»-и
фурс» тафсири калимањои нодиреро, ки дар Сирољиддин Алихони Орзу (миёнањои асри
осори шоирони Осиёи Миёна ва ќисми XVIII), «Њафт ќулзум»-и Ѓозиуддин Њайдар
шарќии Хуросони асри X ва ибтидои асри (1818), «Ѓиёсуллуѓот»-и Муњаммад
XI вомехўранд, фаро мегирад. Ин калимањо Ѓиёсиддин (1827), «Фарњанги Онандрољ»-и
бо намунањо аз ашъори Рўдакї, Даќиќї, Муњаммади Подшоњ (1888) мебошанд.4
Фирдавсї, Унсурї, Фаррухї ва дигарон Ошноии эрониён бо фарњангу
оварда шудаанд. Дар фарњангњои баъдина дастовардњои илмї ва фарњангу тамаддуни
аз осори Хоќонї, Низомї, Саъдї ва дигарон аврупоиён ва нуфузи сиёсию иљтимоии
низ шоњид оварда шудааст. Ба ин тариќ, љањони Ѓарб дар фарњангнигории анъана-
фарњангњо тадриљан ташаккулу такомул вии эрониёни садаи ХХ низ дигаргунињои
ёфта, забони тољикї- форсиро дар тамоми љиддї ба вуљуд овард. Вуруди њазорон
ќаламрави интишори ин забон дар бар мафњум ва луѓоту истилоњоти нав аз
гирифтаанд. Метавон гуфт, ки фарњангњои забонњои пешрафтаи дунё дар њаёти
то асри XV таълифшуда дар минтаќаи иљтимоию сиёсї ва зиндагии рўзмарраи
Осиёи Миёна ва Хуросону Эрон идомаи мардуми Эрон аз соњибони забони форсии
муосир таќозо мекард, ки барои онњо
2
Ниг: «Бурњони ќотеъ», нашри Муњаммади Муин, чопи I,
љ. I. -Тењрон, 1330 њиљрии шамсї, муќаддима. -С. 71–77;
Назарзода С. Забон ва истилоњот (Андешањо дар атрофи 4
Ниг. Фарњанги забони тољикї (аз асрњои X то ибтидои
забони тољикї ва ташаккули истилоњот). –Душанбе, 2003, асри XX), иборат аз 2 љилд. -Москва, 1969, љ. 1. Сарсухан, -
-С. 78. С. 5-7; Маљидов Њ. Забони адабии муосири тољик. -
3
Маљидов Њ. Забони адабии муосири тољик. -Душанбе, Душанбе, 2007, љ. 1. -С. 191; Капранов В. А. Таджикско-
2007, љ. 1, -С. 191. персидская лексикография в Индии XVI-XIXвв. -Душанбе,
1987. -С. 5.
– 7–
муодиле пайдо кунанд ва ё дар «Фарњанги Амид»7, таълифи Њасани
луѓатномањое онњоро љамъ оварда ба Амид, фарњанги тафсириест, ки зиёда аз 25
мардум таќдим намоянд. Бинобар ин дар њазор калимаро дар бар мегирад. Тарзи
луѓатсозї низ марњилаи нав оѓоз шуд ва дуруст хондани баъзе калимањо бо
чандин фарњангномањои мўътабар тањия ва њаракатњои замма, фатња ва касра нишон
тадвин гардид. Аз луѓатномањои тафсирии дода шуда, овонавишти лотинии калимањои
Эрони муосир, ки дар луѓатнависии тољик иќтибосии аврупої низ оварда шудааст.
ва хосатан дар фарњанги њозир таъсири «Фарњанги форсї»8, таълифи доктор
худро гузоштанд, инњо мебошанд: Муњаммади Муин луѓати тафсирї мебошад,
«Фарњанги Нафисї ва ё «Фарнудсор»5, ки солњои 1963-1973 дар 6 љилд ба табъ
таълифи Алиакбари Нафисї, фарњанги расидааст. Се љилди аввали он калимањо,
тафсириест, ки солњои 1899-1924 таълиф таркибњои феълї ва иборањои рехтаро дар
гардида, 158431 моддаи луѓавиро дар бар бар мегирад. Дар охири љилди 3 таркиботи
мегирад, ки аз он 58879-тоаш форсї ва хориљї, фаронсавї, англисї ва ѓ. илова
99552-тоаш арабист. Дар фарњанг шудааст. Дар радифи сарвожа ва баъзе
калимањои туркї ва аврупої, ки ба забони иборањо овонавишти лотинии онњо оварда
форсї гузаштаанд, низ тафсир ёфтаанд. шуда, номи лотинии истилоњоти тиб,
Барои он ки талаффуз фањмо бошад, дар њар наботот, њайвонот ва ѓ. дар повараќ ишора
як сарвожаи моддаи луѓавї овонавишти гардидааст.
лотинии он њам сабт шудааст. Пас аз Тавре мебинем, тайи садаи бист
тафсири маънои калимањо таркибњо ва ќадамњои љиддї дар фарњангнависии Эрон
иборањои фразеологии онњо дар њамон бардошта шудааст.
моддаи луѓавї шарњ меёбанд. Муаллиф дар Вале пешрафтњои илмї ва фарњангии
тафсир ба тобишњои маъноии калима ва солњои охир зарурати тањия ва тадвини як
гунањои он диќќат додааст. «Фарњанги фарњанги љомеи забони форсї мутобиќ ба
Нафисї» дар 5 љилд бори аввал солњои 1938- ниёзмандињои рўзро ба миён овард. Аз ин рў
1955 дар Тењрон ба табъ расид. «Интишороти сухан» кори таълиф ва чопи
«Луѓатнома»-и Алиакбари Дењхудо 6, як фарњанги мўътабареро бо номи
фарњанги бисёрљилдаи энсиклопедї ва «Фарњанги бузурги сухан»9 оѓоз намуд ва
аввалин фарњанги љомеест, ки калима ва тайи солњои 1995-2003 он дар 8 љилд аз чоп
истилоњоти соњањои гуногунро фаро баромад. Фарњанги мазкур ба таври кулл
мегирад. Яке аз хусусиятњои барљастаи ин мутобиќ ба завќ ва фањмиши табаќаи
«Луѓатнома» айнан овардани вожагон ва миёнаи босаводони эронї ва њамчунин
ашъори шоирон аз фарњангу луѓатномањои дигар хонандагони кишварњои њамзабон
тафсирии давраи классикї мебошад ва он як тањия ва тадвин шудааст, то ки њам
навъ љамъбасти фарњангнигории тољикї- эњтиёљоти касоне, ки ба матнњои муосир ва
форсї аз «Луѓати фурс»-и Асадии Тўсї то вожањои ноошнои забони гуфтории
ибтидои асри XX ба њисоб меравад. рўзмарра бармехўранд ва њам ниёзи

5
Алиакбари Нафисї, Фарњанги Нафисї, дар панљ љилд. -
7
Тењрон, 1964; Энсиклопедияи советии тољик, -Душанбе, Њасани Амид, Фарњанги Амид, дар ду љилд, чопи
1983, љилди 7. -С. 537. шашум, Тењрон, 1351//1973; Энсиклопедияи советии
6
Алиакбари Дењхудо, Луѓатнома, дар 17 љилд. - Тењрон, тољик.- Душанбе, 1983, љилди 7. –С.536.
8
1373//1995; Энсиклопедияи советии тољик. -Душанбе, 1983, Муњаммади Муин, Фарњанги форсї, дар шаш љилд. -
љилди 4. -С. 72. Тењрон, 1963–1973; Энсиклопедияи советии тољик,
Душанбе, 1983, љилди 7. -С. 538.
9
Њасани Анварї, Фарњанги бузурги сухан, дар 8 љилд. -
Тењрон, 1995–2003
– 8–
ононеро, ки ба матнњо ва осори куњан дар ду љилд зери тањрири М. Шукуров, В.А.
сарукор доранд, бароварда тавонад. Капранов, Р. Њошим, Н.А. Маъсумї рўи
Фарњангњои тафсирии забони тољикї чопро дид. Ин нахустин фарњанге буд, ки
дар замони шўравї нисбат ба луѓатњои дар ќарни XX нашр шуда, вожагони забони
дузабонаи русї-тољикї ва тољикї-русї тољикиро (албатта дар њудуди имконоти ин
таърих ва умри кўтоњтаре доранд. Тавре ки ду љилд) аз асри X то ибтидои садаи ХХ дар
медонем, нахустин кўшиш барои сохтани бар мегирифт. Дар тањияи ин луѓат
чунин фарњанг њанўз солњои 30-юм аз фарњангњои маъруф ва серистеъмоли забони
љониби устод С. Айнї оѓоз гардида буд. Ў тољикї, чун «Бурњони ќотеъ»,
соли 1938 нусхаи дастнависи фарњангро «Ѓиёсуллуѓот» ва мисли инњо истифода
барои тањрир ба академик Е.Э. Бертелс шуда, маводи фаровон ва мисолу
фиристода буд. Бо сабабњои гуногун ва иќтибосоти зиёд аз осори шоиру
шояд ба сабаби оѓози Љанги Бузурги Ватанї нависандагони классикї дар он љой дода
нусхаи он, ки барои чоп ба Нашриёти шудааст. Ќайд кардан бамаврид аст, ки
Давлатии Тољикистон фиристода шуда буд, њамин «Фарњанги забони тољикї» бо
аз байн рафтааст. Нусхаи дуюми ба баргардон аз хати кириллї ба форсї ва бо
њуруфоти лотинї баргардоншудаи он соли баъзе шарњњои Мўњсини Шуљої аз тарафи
1944 аз љониби А. Дењотї ва Я. Калонтаров муассисаи «Фарњанги муосир»-и Эрон дар 2
ошкор гардид. Ин фарњанг бо такмилу љилд (Тењрон, 2006 ) ба табъ расид.
иловањо аз осори устод аз тарафи Њ. Табиист, ки забон ҳамчун падидаи
Рауфзода ва Р. Њошим мутобиќи усулњои љамъиятї ҳамеша дар ҳоли инкишофу
вожашиносии нав тањия гардида, соли 1976 такомул ва таѓйиру таҳаввул буда, пайваста
ба сурати љилди алоњидаи Куллиёт, ба мафҳумњои нав ва маълумоти тозаи
муносибати 100-солагии устод С. Айнї ба фаровон тавассути расонаҳои мухталифи
чоп расид. Фарњанги мазкур «Луѓати нимта- ахборї ба он ворид мегардад. Маъмулан, ин
фсилии тољикї барои забони адабии гуна воситаҳои ифода дар фарҳангҳои
тољик»10 ном дошта, бештар аз 11000 тафсирии забон танзим, такмил ва
вожаро фаро мегирад. нигаҳдорї мешаванд. Дар забони тољикї то
Яке аз њодисањои муњиме, ки дар имрўз чунин нақшро «Фарҳанги забони
таърихи фарњангсозии забони тољикї дар тољикї» мебозид, ки он њам бештар барои
даврони шўравї ва њатто хато нахоњад буд, омўзишу тадқиқи забони адабиёти классикї
агар гўем дар њаёти фарњангии Тољикистон ба кор меравад. Њамчунин эътироф бояд
рух дод, ин чопи «Фарњанги забони тољикї» кард, ки «Фарҳанги забони тољикї» асосан
дар ду љилд аст, ки 45000 калима ва калимаву таъбироти адабиёти китобии
таркиботро дар бар мегирад. Соли 1958 асрњои X то ибтидои асри XX-ро фаро
тањияи ин фарњанг дар наќшаи корњои гирифтааст. Имрўз аз чопи он таќрибан ним
илмии Пажўњишгоњи забон ва адабиёти ба аср мегузарад. Дар тўли ин муддат дар њаёти
номи Рўдакї дохил карда шуд ва баъд аз ин иљтимоию сиёсї ва фарњангии Тољикистон
кори љиддї барои сохтани ин луѓат оѓоз рўйдодњои басо муњим ва дигаргунињои
гардид. Баъди тахминан 10 сол (1969) бисёр амиќ ба вуќўъ пайваст. Махсусан, пас
њосили мењнати њайати калони аз эълони истиќлолият ва забони давлатї
вожашиносон ва олимони соњањои забон ва шудани забони тољикї дар бахши вожагону
адабиёт бо номи «Фарњанги забони тољикї» истилоњоти он таѓйироти зиёде ба вуљуд
омад. Ин тањаввулот ва ин њама истилоњоту
10
Айнї С. Луѓати нимтафсилии тољикї барои забони наввожагон дар таркиби захираи луѓавии
адабии тољик // Куллиёт: 13 љилд, љ.12 -Душанбе: Ирфон, забон бояд љойгоњи худро пайдо кунад.
1976. Ифодаи забонии падидаҳои иљтимоии
даврони муосир дар ягон фарҳанги дигар
– 9–
сабту танзим нагардидааст. Яке аз сабабҳои бузурги ганљинаи баргањо-вожањои
нобасомониҳои забон ва худсариҳо дар мисолдори то солњои 80-уми асри гузашта
истифодаи забони ду-се даҳсолаи охир низ аз осори адабиёти бадеї, сиёсию иљтимої,
ҳамин омил аст. илмию соњавї, аз матбуоти даврї,
Бори аввал аст, ки барои тасвир ва њуљљатњои расмї, китобњои дарсї ва аз
инъикоси ин таѓйироту тањаввулот ва тарљумаи асарњои бадеии гуногун интихоб
пешрафтњое, ки дар як муддати тўлонї, яъне ва љамъомада мебошад, ки аз тарафи
ќариб як аср дар таркиби луѓавии забони кормандони шўъбаи фарњангнигорї ва
адабии тољикї рух додаанд, фарњанги истилоњоти Пажўњишгоњи забон ва
тафсирие бо фарогирии таќрибан 80 њазор адабиёти ба номи Рўдакї ба вуљуд оварда
калимаву ибора мураттаб ва нашр мешавад. шудааст. Ин ганљина дар тањияи «Фарњанги
Дар тањияи ин фарњанг нуктањои тољикї ба русї» низ ба таври васеъ
зерин дар назар гирифта шудааст: истифода шудааст.11 Азбаски аз ибтидои
- инъикоси хусусиятњои асосии забони солњои 90-уми асри XX интихоб ва
тољикии давраи классикї то садаи XX ба барчидани калимаву иборањо дар ин шўъба
таври фишурда бо истифода аз маводи бинобар камбуди ќувваи корї ќатъ гардид,
«Фарњанги забони тољикї» ва дигар дар тањия, ислоњ ва такмили «Фарњанги
фарњангу луѓатњои давраи классикї бидуни тафсирии забони тољикї» маводи
овардани намунањо аз осори шоирон ва «Фарњанги тољикї ба русї» њамчун
адибони ин давра; сарчашмаи асосии вожагон ва иборањои
- истифода аз таљрибаи фарњангсозиву забони муосири тољикї истифода гардид.
луѓатнигории њамзабонони мо дар Эрону Инчунин, ба ѓайр аз вожаву
Афѓонистон. Дар ин маврид аз фарњангу таркибњои забони меъёр дар фарњанг як
луѓатномањои њамзабонон фаќат вожаву теъдод воњидњои луѓавї аз забони зиндаи
таркибњои серистеъмол гирифта шуд, ки аз халќ, ки аз лињози сохт зебову шинам, аз
лињози дарку фањмиш барои тамоми љињати ифодаи маъно бенуќсонанд ва аксар
форсизабонон муштараканд; дар осори шоирону нависандагон истифода
- истифода аз калимаву истилоњот ва шудаанд, љойгоњи худро ёфтаанд. Ин амал
таркибњои забони тољикии муосир, ки то барои аз нав зинда кардани калимањои нобу
кунун дар фарњангњои тафсирї инъикос асили тољикї ва мавриди истифодаи
наёфта буд. минбаъда ќарор гирифтани онњо наќши
Забони тољикї тўли се даҳсолаи охир муњим хоњад дошт.
аз вожаҳову ифодаҳои дарии Афѓонистон Мураттибони фарњанги њозир ба
ва форсии Эрон фаровон истифода бурда, сифати дастур ва раҳнамо дар ќатори
таркиби луѓавии хешро ѓанї ва эҳтиёљоти фарҳангҳои тафсирии тољикї ва форсии
ифодаи мафҳуму падидаҳои навинро таъмин гуногун аз маводи њамаи луѓатњои
сохтааст. Айнан ҳамин гуна ниёзмандї дар дузабонаи тољикї-русї ва русї-тољикї,
забони дариву форсї низ мављуд аст ва форсї ба русї ва русї ба форсї,
«Фарҳанги тафсирии забони тољикї» барои Энсиклопедияи советии тољик дар њашт
ҳамзабононамон чунин шароитро фароҳам љилд, Энсиклопедияи адабиёт ва санъат дар
хоҳад овард. Гузашта аз ин, «Фарҳанги се љилд ва дигар луѓатномаҳои мўътабар
тафсирии забони тољикї» имкон медињад, њамчун сарчашма васеъ истифода бурдаанд
тамоми мафҳуму зуҳуроти дар садсолаи
гузашта дар калимаву истилоҳоти забони 11
Фарњанги тољикї ба русї љ.1, зери тањрири С. Д.
тољикї ифодагашта мавриди таваљљўҳи Холматова, С. Солењов, С. Каримов. -Душанбе, 2004; љ.2,
ҳамзабонон қарор гиранд. зери тањрири Д.Саймиддинов, С. Д. Холматова, С.
Манбаи асосии калимаву иборањои Каримов. -Душанбе, 2005; нашри дувум бо илова, такмил ва
ислоњ, зери тањрири Д. Саймиддинов, С. Д. Холматова, С.
мавриди тафсири ин фарњанг захираи бисёр Каримов. -Душанбе, 2006.
– 10 –
ва ба услуби нигориши онњо пайравї - њарфњои И, К, Л, М (м-мол), О, Р, С, Т, Х,
намудаанд. Њ (њ-њарф), Ш – Р. Њошим;
Дар тањияи ин фарњанг «Фарњанги -њарфњои А, Г, Ѓ, Е, Ё, Ж, М (мола-мўя), Н,
забони њозираи тољикї», ки бо баъзе П, Ў, Њ (њасаб-њўрт), Ч, Љ, Э, Ю, Я - Њ.
сабабњо дар охири солњои 80-уми садаи XX Рауфзода;
рўи чопро надид, њамчун асос ва манбаъ ба -њарфњои Б,В, Д,З,Й,Ќ,У - А.Сангинов;
таври васеъ истифода гардид. Фарњанги -бахши аъзами иловањо–С.Назарзода.
мазкур дар охири солњои 60-уми садаи XX II. Тањриру такмили фарњанг:
бо истифода аз маводи асосии чопшуда ва А. Љилди аввали фарњанг.
боќимондаи «Фарњанги забони тољикї» 1. Тањрири аввал (то иловањои бунёдї) -
(дар 2 љилд, соли 1969) ва маводи забони А. Сангинов (њамаи њарфњо), А.Маниёзов
тољикии садаи XX оѓоз шуда, ба таври (њарфњои А, Б, В, Г, Д, Е, Ё, Ж, З ва ќисми
нињої соли 1975 анљом ёфта ба чоп тавсия аввали К).
шуда буд. Дар тањияи ин фарњанги 2. Тањрир ва такмил (иловањои бунёдї) -
чопнашуда Ходими шоистаи илми С. Назарзода (њарфњои А-Н), С. Каримов
Тољикистон Рањим Њошим, номзади илми (њарфњои А-Н), М.-Њ. Султон (њарфњои Б-
филология Њ. Рауфзода ва номзади илми Н), А. Маниёзов (њарфњои Г, Ѓ), К (ќисман),
филология А. Сангинов иштирок намуданд. О, Ќосимов (њарфњои А,Б,И,Ќ), С.
Дар аснои таълифи ин фарњанг њамон ваќт Матробов (њарфњои А,В,З,К,М), С. Сабзаев
кормандони собиќи шўъбаи фарњангнигорї (њарфи Н).
ва истилоњот номзадњои илми филология А. 3. Тањрири нињої: С. Назарзода, С. Ка-
Отахонова, М. Собирова, М. Юсуфова дар римов, М.-Њ. Султон, А. Сангинов.
интихоби мисолу шоњидњо ба мураттибон 4. Тањрири назоратї: Ѓ. Ќодиров ва С.
ёрии бевоситаи худро расонидаанд. Солњои Холматова.
1996-2005 њарфњои љилди аввал аз тарафи А. 5. Њамгунсозї ва коркарди фар-
Сангинов такмилу ислоњ шуда буд. Ин љилд њангнигорї: С. Холматова ва С. Каримов.
аз тарафи узви вобастаи АИ ЉТ А. 6. Тасњењот: И. Мискинов, С. Зарафшонї, Ч.
Маниёзов низ ќисман тањриру такмил ва Назаршоева, С. Некбахтшоева, Г. Усмонова,
ислоњ шуд. Матни њамин љилди якум дар О. Мирзоева.
Шўрои илмии Пажўњишгоњ 2 июни соли Б. Љилди дуюми фарњанг.
2006 мавриди муњокимаи љиддї ќарор 1. Тањрир ва такмил: С. Назарзода
гирифт. Дар ин љаласа зикр гардид, ки бо (њарфњои О-Я), М. Музофиршоев (њарфњои
дарназардошти таѓйироту инкишофи забон Љ, Ш, Э, Ю, Я), С. Сабзаев (њарфњои Х, Њ),
дар даврони истиќлолият ба забон калимаву О. Саидљаъфаров (њарфњои О, У, Ў, Ф), О.
иборањои зиёде ворид гардидааст, ки дар ин Ќосимов (њарфњои Ф, Х, Њ, Ч), С. Матробов
фарњанг њанўз инъикос нашудааст ва њар ду (њарфњои П, Т, Њ ), Ќ. Тўрањасанов (њарфњои
љилди ин фарњанг ба тањрир ва такмилу Р, Т), М.-Њ. Султон (њарфи С, Ф, Ш).
иловањои љиддї ниёз дорад. Бинобар ин, 2. Тањрири нињої: С. Назарзода, С.
Шўрои илмї ќарор кард, ки барои тањрир, Каримов, М.-Њ. Султон, А. Сангинов.
такмил ва ислоњи бунёдї гурўњи корї ва 3. Тањрири назоратї: Ѓ. Ќодиров ва С.
њайати тањририя созмон дода, фарњанг бо Холматова.
истифода аз вожањову таркибњои имрўзаи 4. Њамгунсозї ва коркарди фар-
забони тољикї таљдиди назар шавад. њангнигорї: С. Холматова ва С. Каримов.
Њамин тариќ, дар тањияву тањрир ва 5. Тасњењот: И. Мискинов, Г. Усмонова,
такмили нињоии «Фарњанги тафсирии Ч. Назаршоева, С. Некбахтшоева, О.
забони тољикї» њайати зерини муаллифон Мирзоева.
ва муњаррирон иштирок намуданд: III. Мифтоњи арабии вожагон: Фирўзи
I. Таълифи фарњанг: Набавї ва И. Мискинов.
– 11 –
IV. Чопи компютерї: Набиев, Р. Ањмадов, В. Самадов, Ш.
а) бо хати кириллиасос: Ч. Назаршоева, Солењов, Б. Алиев, М. Муњаммадиев, ки дар
Н.Ашўрова, О.Мирзоева, С.Некбахтшоева, баррасї ва муњокимаи ин фарњанг фаъолона
Г. Усмонова, М. Раљабова, Ш. Назарзода, иштирок намуда, маслињатњои муфид ва
М. Носирова, А. Шералиева; арзишманд додаанд, изњори сипос ва
б) бо хати арабиасос: И. Мискинов, ташаккур менамояд.
Г. Усмонова, О Ќосимов, М. Музофиршоев, Албатта, дар баробари муваф-
С. Матробов. фаќияту дастовардњо, ин фарњанг аз
Роњбарияти Пажўњишгоњи забон ва камбуду нуќсонњо низ орї нест. Бинобар ин
адабиёти ба номи Рўдакї ба аъзои Шўрои аз тамоми алоќамандоне, ки дар бораи
илмии Пажўњишгоњ ва кормандони фаъоли њусну ќубњи ин фарњанг изњори аќида
он аъзои вобаста ва пайвастаи Академияи кардан мехоњанд, хоњишмандем мулоњиза ва
илмњои Љумњурии Тољикистон М. Шакурї, пешнињодњои худро ба нишонии шањри Ду-
Х. Отахонова, Д. Саймиддинов, М. Мулло- шанбе, хиёбони Рўдакї, 21, Пажўњишгоњи
ањмадов, докторњои илми филология Р. забон ва адабиёти ба номи Рўдакии
Њодизода, Д. Карамшоев, Б. Тилавов, Ф. Академияи илмњои Љумњурии Тољикистон
Зикриёев, А.Мирзоев, М.Файзов, Д.Обидов, бифиристанд, то дар нашрњои минбаъда ба
номзадњои илми филология С.Мирзоев, А. эътибор гирифта шаванд.
‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬

‫ﺗﻬﻴﻪ ﻧﻤﻮدن ﻳﻚ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﻜﻤـﻞ واژﮔـﺎن ﺗﻤـﺎم ﻣﻨﻄﻘـﻪﻫـﺎي‬ ‫ﻓﺮﻫﻨــﮓﻧﮕــﺎري در ﺗــﺎرﻳﺦ زﺑــﺎن ﺗــﺎﺟﻴﻜﻲ ﺳــﺎﺑﻘﻪي‬
‫اﻧﺘﺸﺎر زﺑﺎن ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬ ‫دﻳﺮﻳﻨﻪ و ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ دارد‪ .‬ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻟﻐـﺖ ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎي‬
‫ﻣﺤﻘﻘـﺎن زﺑـﺎنﺷـﻨﺎس ﻣﺮﺣﻠـﻪﻫـﺎي ﺗـﺎرﻳﺦ ﻓﺮﻫﻨـﮓ‬ ‫ﻓــﺮاوان‪ ،‬ﻛــﻪ ﻟﻐــﺖ ﺷﻨﺎﺳــﺎن و ﻓﺮﻫﻨــﮓ ﻧﮕــﺎران ﻣــﺸﻬﻮر در‬
‫ﻧﮕﺎري ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ‪ -‬ﻓﺎرﺳﻲ را ﺑﻪ ﻃﻮر ﺷﺮﻃﻲ ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠـﻪﻫـﺎي ﺗـﺎ‬ ‫دورهﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﺎﻟﻴﻒ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻨﺠﻴﻨﻪي ﺑﻲ ﺑﻬـﺎي‬
‫اﺳﻼﻣﻲ و ﺑﻌﺪ اﺳـﻼﻣﻲ ﺟـﺪا ﻣـﻲ ﻧﻤﺎﻳﻨـﺪ‪ .‬از دوره ﺗـﺎ اﺳـﻼﻣﻲ‬ ‫واژﮔﺎن زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ ﻣﺤـﺴﻮب ﮔﺮدﻳـﺪه‪ ،‬ﺗـﺎ اﻣـﺮوز ﻗﺎﻟـﺐ و‬
‫ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﮕـﺎري ﺗﺎﺟﻴـﻚ ﺑـﻪ ﻏﻴـﺮ از ﭼﻨـﺪ ﻧﻤﻮﻧـﻪ‪ ،‬از ﻗﺒﻴـﻞ‬ ‫ﺷﻜﻞ و ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻛﻠﻤﻪﺳﺎزي و اﺻﻄﻼحآﻓﺮﻳﻨـﻲ زﺑـﺎن‬
‫»ﻓﺮﻫﻨـــﮓ آﻳـــﻢ اوك« )‪، (Frahang-i oim-evak‬‬ ‫از روي آﻧﻬﺎ آﻣﻮﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷـﻮد‪ .‬در اﻳـﻦ ﻓﺮﻫﻨـﮓ و ﻟﻐـﺖﻫـﺎي‬
‫»ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﭘﻬﻠﻮﻳـﻚ« )‪ ،(Frahang-i pahlavik‬دﻳﮕـﺮ‬ ‫ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻫﺪف ﻣﺆﻟﻔﺎن و ﻣﺮﺗﺒﺎن ﺗﻐﻴﻴـﺮات و ﺗﺤـﻮﻻت ﺑﺨـﺶ‬
‫آﺛﺎري ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺎ ﻧﺮﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ در اﺳـﺎس آﻧﻬـﺎ ﻋﺎﺋـﺪ ﺑـﻪ‬ ‫واژﮔﺎن زﺑﺎن و ﻛﻠﻤﻪﻫﺎي ﻧﻮﺳﺎﺧﺖ و ﺗﺎزهاﻳﺠﺎد زﻣـﺎن ﺧـﻮدرا‬
‫ﺳﻄﺢ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﮕﺎري در ﻳﻚ دورهي ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﻳﻚ و ﻧـﻴﻢ ﻫـﺰار‬ ‫ﺑﺎ ﺷﺮح و ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺛﺒـﺖ ﻛـﺮده‪ ،‬ﺑـﺮاي ﻧﮕﻬﺪاﺷـﺖ و ﺗﻜﻤﻴـﻞ ﺑـﻪ‬
‫ﺳﺎﻟﻪي ﺗﺎرﻳﺦ زﺑﺎن ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻔﺼﻞ ﻗﻀﺎوت ﻧﻤﺎﻳﻴﻢ‪ .‬در »ﻓﺮﻫﻨﮓ‬ ‫آﻳﻨﺪﮔﺎن ﻣﻴﺮاث ﻣﺎﻧﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫آﻳﻢاوك«‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﺮوﻓﺎت اوﺳﺘﺎﻳﻲ و ﭘﻬﻠﻮي ﺗﻬﻴﻪ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪،‬‬ ‫ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﮕﺎري ﻳﻚ رﺷﺘﻪي ﺑﺴﺎ ﻣﻬـﻢ زﺑـﺎنﺷﻨﺎﺳـﻲ‬
‫ﻛﻠﻤﻪ و واژه ﻫﺎي اوﺳﺘﺎﻳﻲ ﺑـﻪ زﺑـﺎن ﭘﻬﻠـﻮي ﺷـﺮح ﻳﺎﻓﺘـﻪ و در‬ ‫ﺗﺎﺟﻴﻚ ﺑﻮده‪ ،‬ﺗﺤﻠﻴﻞ و ﺑﺮرﺳﻲ آن ﻳﻜﻲ از وﺳﻴﻠﻪﻫـﺎي اﺳﺎﺳـﻲ‬
‫»ﻓﺮﻫﻨﮓ ﭘﻬﻠﻮﻳﻚ« ﺑﺎﺷـﺪ اﻳـﺪﺋﺎﮔﺮﻣﻬﺎي زﺑـﺎن ﻓﺎرﺳـﻲ ﻣﻴﺎﻧـﻪ‬ ‫ﭘﮋوﻫﺶ و ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺑﺨﺶ واژﮔﺎن زﺑﺎن ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻫـﺪف‬
‫)ﭘﻬﻠﻮي( ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺷﺪه اﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﻮﻳـﺴﻲ ﺑـﺮاي‬ ‫اﺳﺎﺳﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﺗﻬﻴـﻪ ﻓﻬﺮﺳـﺖ ﻣﻜﻤـﻞ ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﻫـﺎي‬
‫ﻣﺘﻦ ﻫﺎي ﺑﺎﺳﺘﺎن‪ ،‬ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﻣﺘﻦ ﻫﺎي دﻳﻨـﻲ زردﺷـﺘﻲ ﺑﻌـﺪاً ﻫـﻢ‬ ‫ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ‪ -‬ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﺗﺮﺗﻴﺐ دادن ﻣﺠﻤﻮع ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺑﺮﮔﻪﻫﺎي ﺧﻄﻲ‬
‫اداﻣﻪ ﻳﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻧﺴﺨﻪﻫﺎي اﻳـﻦ ﮔﻮﻧـﻪ ﻓﺮﻫﻨـﮓﻫـﺎ در ﻣﺮﻛﺰﻫـﺎي‬ ‫و ﻛﺎﻣﭙﻴﻮﺗﺮي واژﮔﺎن و ﺗﺮﻛﻴﺐﻫﺎي در اﻳﻦ ﻓﺮﻫﻨـﮓﻫـﺎ ﺛﺒـﺖ‬
‫اﻳﺮاﻧﺸﻨﺎﺳﻲ دﻧﻴﺎ ﻣﺤﻔﻮظ اﻧﺪ‪.1‬‬ ‫ﺷﺪه‪ ،‬ﺑﺮرﺳﻲ ﻋﻠﻤﻲ اﺻﻮﻟﻬﺎي ﻓﺮﻫﻨﮓﻧﻮﻳﺴﻲ‪ ،‬ﺗﻬﻴﻪ و ﻧـﺸﺮ ﻣـﺘﻦ‬
‫اﻧﺘﻘﺎدي ﻓﺮﻫﻨﮓﻫﺎي ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ﺑﻨﻴﺎد ﻳﻚ ﻣﺮﻛﺰ ﻋﻤـﻮﻣﻲ ﺗﺤﻘﻴﻘـﻲ‬
‫‪١‬‬
‫– ‪Основы иранского языкознания. Среднеиранские языки.‬‬
‫‪Москва, 1981, -С. 14-15, 235-236; Баевский И. С. Описание‬‬ ‫ﻣﻘﺎﻳﺴﻮي ﻓﺮﻫﻨﮓﻫﺎ و در ﻧﻬﺎﻳﺖ در اﺳـﺎس اﻳـﻦ ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﻫـﺎ‬
‫‪таджикско – персидских рукописей Института народов‬‬
‫‪Азии. – Вып. 4. – Москва, 1962, -С. 51-52.‬‬
‫__________________________________________________________________________________‬
‫– ‪– 13‬‬

‫اﻣﺮوز ﺑﺎﻳﺪ از ﺟﺎﻧﺐ ﻣﺤﻘﻘﺎن ﺑﻪ ﻃﻮر ﻋﻠﻲ ﺣﺪه ﻣـﻮرد ﺑﺮرﺳـﻲ‬ ‫زﻣﺎن اوج و ﮔﺴﺘﺮش ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﮕﺎري ﺑﻪ دورهي ﻧﻮﻳﻦ‬
‫ﻋﻤﻴﻖ ﻋﻠﻤﻲ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪.‬‬ ‫ﺗﺎرﻳﺦ زﺑﺎن‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻓﺎرﺳﻲ ﻧﻮ ﻳﺎ ﻓﺎرﺳﻲ دري ﻣـﺸﻬﻮر اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﻗﺪﻳﻢﺗﺮﻳﻦ ﻟﻐﺖ ﺗﻔﺴﻴﺮي ﻛﻪ ﺗﺎ زﻣﺎن ﻣﺎ ﻣﺤﻔﻮظ ﻣﺎﻧﺪه‬ ‫راﺳﺖ ﻣﻲ آﻳﺪ‪ .‬ﻃﻮري ﻛﻪ ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ از ﻋﺼﺮ ‪ XI‬ﺳﺮﻛﺮده ﺑـﻪ‬
‫اﺳﺖ »ﻟﻐﺖ ﻓﺮس« اﺳﺪي ﻃﻮﺳﻲ )ﻋـﺼﺮ ‪ (XI‬ﻣـﻲ ﺑﺎﺷـﺪ‪» .‬ﻟﻐـﺖ‬ ‫زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ و ﻓﺎرﺳﻲ و دري ﻓﺮﻫﻨﮓﻫﺎي ﺳﻴﺮﺷﻤﺎر‪ ،‬از ﻗﺒﻴـﻞ‬
‫ﻓﺮس« ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﻠﻤﻪﻫﺎي ﻧﺎدري را ﻛﻪ در آﺛـﺎر ﺷـﺎﻋﺮان آﺳـﻴﺎي‬ ‫»ﻟﻐﺖ ﻓﺮس« اﺳﺪي ﻃﻮﺳﻲ ‪»،‬ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺟﻬﺎﻧﮕﻴﺮي« ﺣﺴﻴﻦ اﻧﺠﻮ‪،‬‬
‫ﻣﻴﺎﻧﻪ و ﻗﺴﻢ ﺷﺮﻗﻲ ﺧﺮاﺳﺎن ﻋﺼﺮ ‪ X‬و اﺑﺘﺪاي ﻋـﺼﺮ ‪ XI‬وا ﻣـﻲ‬ ‫»ﺑﻬﺎر ﻋﺠﻢ« راي ﺗﻴﻜﭽﻨﺪ ﺑﻬﺎر‪» ،‬ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﺎﻣﻪ« ﺣـﺴﻴﻦ وﻓـﺎي‪،‬‬
‫ﺧﻮرﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮا ﻣﻲ ﮔﻴﺮد‪ .‬اﻳـﻦ ﻛﻠﻤـﻪ ﻫـﺎ ﺑـﺎ ﻧﻤﻮﻧـﻪ ﻫـﺎ از اﺷـﻌﺎر‬ ‫»ﻓﺮﻫﻨﮓ رﺷﻴﺪي« ﻋﺒﺪاﻟﺮﺷـﻴﺪ ﺗﺘـﻮي‪» ،‬ﺑﺮﻫـﺎن ﻗـﺎﻃﻊ« ﻣﺤﻤـﺪ‬
‫رودﻛﻲ‪ ،‬دﻗﻴﻘـﻲ‪ ،‬ﻓﺮدوﺳـﻲ‪ ،‬ﻋﻨـﺼﺮي‪ ،‬ﻓﺮﺧّـﻲ و دﻳﮕـﺮان آورده‬ ‫ﺣﺴﻴﻦ ﺧﻠﻒ ﺗﺒﺮﻳـﺰي‪» ،‬ﻏﻴـﺎث اﻟﻐـﺎت« ﻣﺤﻤـﺪ ﻏﻴـﺎث اﻟـﺪﻳﻦ‪،‬‬
‫ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬در ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻫﺎي ﺑﻌﺪﻳﻨﻪ از آﺛﺎر ﺧﺎﻗﺎﻧﻲ‪ ،‬ﻧﻈﺎﻣﻲ‪ ،‬ﺳﻌﺪي‬ ‫»ﭼﺮاغ ﻫﺪاﻳﺖ« ﻋﻠﻲ ﺧﺎن آرزو و دﻫﻬﺎ ﻟﻐﺖ ﻧﺎﻣﻪ ﻫـﺎي دﻳﮕـﺮ‬
‫و دﻳﮕﺮان ﻧﻴﺰ ﺷﺎﻫﺪ آورده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻫﺎ‬ ‫ﺗﻬﻴــﻪ و ﺗــﺪوﻳﻦ ﺷــﺪه اﺳــﺖ‪ .‬اﺳــﺘﺎد ﺳــﻌﻴﺪ ﻧﻔﻴــﺴﻲ در ﻣﻘﺎﻟــﻪي‬
‫ﺗﺪرﻳﺠﺎ ﺗﺸﻜﻞ و ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻳﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ‪-‬ﻓﺎرﺳﻲ را در ﺗﻤﺎم‬ ‫»ﻓﺮﻫﻨﮓﻫﺎي ﭘﺎرﺳﻲ« ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻫﺎي ﻓﺎرﺳـﻲ را آورده‬
‫ﻗﻠﻤﺮو اﻧﺘﺸﺎر اﻳﻦ زﺑﺎن در ﺑﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻣـﻲ ﺗـﻮان ﮔﻔـﺖ‪ ،‬ﻛـﻪ‬ ‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ آن ‪ 202‬ﻟﻐﺖ را در ﺑﺮ ﻣﻲ ﮔﻴﺮد و ﻗﺴﻤﻲ از آﻧﻬـﺎ ﺗـﺎ‬
‫ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻫﺎ ﺗﺎ ﻋﺼﺮ ﭘﺎﻧﺰده ﺗﺄﻟﻴﻒ ﺷﺪه در ﻣﻨﻄﻘﻪي آﺳﻴﺎي ﻣﻴﺎﻧﻪ‬ ‫زﻣﺎن ﻣﺎ ﻧﺮﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬در »ﻟﻐﺖ ﻧﺎﻣـﻪ« دﻫﺨـﺪا ﺷـﻤﺎرهي اﻳـﻦ‬
‫و ﺧﺮاﺳﺎن و اﻳﺮان اداﻣﻪى ﻣﻨﻄﻘﻲ ﻫﻤﻴﻦ »ﻟﻐـﺖ ﻓـﺮس« اﺳـﺪي‬ ‫ﻓﺮﻫﻨﮓﻫﺎ ‪ 250‬ﻛﺘﺎب ﻧﺸﺎن داده ﺷﺪه اﺳﺖ‪.2‬‬
‫ﻃﻮﺳﻲ ﻣﻲ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬ ‫ﻣﺤﻘﻘﺎن اﻳﻦ دوره را ﺑﻪ ﻃـﻮر ﻛﻠـﻲ ﺑـﻪ دو ﻣﺮﺣﻠـﻪ ‪-‬‬
‫در ﻋــﺼﺮ ‪ XV‬و ﻣﺨــﺼﻮﺻﺎً در ﻋــﺼﺮ ‪ XVI‬ﺑﻌــﺪ از‬ ‫ﻣﺮﺣﻠﻪي ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﮕﺎري ﻣﻨﻄﻘﻪي ﺧﺮاﺳﺎن )ﻋﺼﺮﻫﺎي ‪(X-XV‬‬
‫ﺑﺮﻗﺮاري دوﻟﺖ ﺗﻴﻤﻮرﻳﺎن ﻫﻨﺪ و اﻧﺘﺸﺎر زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ‪ -‬ﻓﺎرﺳـﻲ‬ ‫در ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن )ﻋـﺼﺮﻫـﺎي ‪XVI-‬‬ ‫و دورهي ﻟﻐﺖ ﺳﺎزي‬
‫در اﻳﻦ ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻣﺮﻛﺰ ﻋﻠﻢ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﮕﺎري ﺗﺎﺟﻴـﻚ و ﻓـﺎرس‬ ‫‪ (XIX‬ﺟﺪا ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .3‬ﺑﻪ اﻳـﻦ دورهﺑﻨـﺪي ﺑﺎﻳـﺪ ﻳـﻚ ﻣﺮﺣﻠـﻪي‬
‫اﻧﺘﻘﺎل ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬در ﻋﺼﺮﻫﺎي ‪XV-XVII‬‬ ‫ﻧﻴﺰ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﺸﻮر ﭘﻬﻨﺎور‬ ‫‪XI-‬‬ ‫دﻳﮕﺮ ‪ -‬ﻣﺮﺣﻠﻪي ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﮕﺎري زﺑﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ )ﻋـﺼﺮﻫﺎي‬
‫در ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻫﺎي ﻣﺸﻬﻮري ﻣﺜﻞ »ﺷﺮف ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻨﻴﺮي«‬ ‫‪ (XX‬ﻧﻴــﺰ ﻋــﻼوه ﺷــﻮد‪ ،‬زﻳــﺮا اﻳــﻦ ﻣﺮﺣﻠــﻪﻳــﺴﺖ ﻛــﻪ در‬
‫اﺑــﺮاﻫﻴﻢ ﻗــﻮام ﻓــﺎروﻗﻲ )ﻋــﺼﺮ ‪» ،(XV‬ﲢﻔــﺔ اﻟــﺴﻌﺎدت«‬ ‫ﻓﺮﻫﻨﮓﻧﮕﺎرﺋﻲ ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ‪ -‬ﻓﺎرﺳﻲ ﺗﺤﻮﻻت ﻋﻤﻴﻘﻲ رخ داد و آن‬
‫ﺿﻴﺎءاﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤـﺪ )ﻋـﺼﺮ ‪» ،(XVI‬ﻣﻮﻳﺪاﻟﻔـﻀﻼ« ﻣﺤﻤـﺪﺑﻦ ﻻد‬
‫دﻫﻠﻮي )‪» ،(1519‬ﻣﺪاراﻻﻓﺎﺿﻞ« ﻓﻴﺾ اﺑـﻦ اﺳـﺪاﻟﻌﻠﻤﺎ )‪،(1593‬‬ ‫اﻧﺴﻜﻼﭘﻴﺪﻳﺔ ﺳﺎوﻳﺘﻲ ﺗﺎﺟﻴﻚ‪ ،‬دوﺷﻨﺒﻪ‪ ،1987 ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،7‬ص‪537-538 .‬؛ ﻣﺠﻴﺪاف ح‪ ،.‬زﺑﺎن و ادﺑﻴﺎت‬
‫ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺗﺎﺟﻴﻚ‪ ،‬دوﺷﻨﺒﻪ‪ ،2007 ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،1‬ص‪.191 .‬‬
‫»ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺟﻬـﺎﻧﮕﻴﺮي« ﺣـﺴﻴﻦ اﻧﺠـﻮ)‪» (1608‬ﺑﺮﻫـﺎن ﻗـﺎﻃﻊ«‬ ‫ﻧﮓ‪» .‬ﺑﺮﻫﺎن ﻗﺎﻃﻊ« ﻧﺸﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﻌﻴﻦ ‪ ،‬ﭼﺎپ ‪ ،1‬ج ‪ ،1‬ﺗﻬﺮان ‪ 1330‬ﻫﺠﺮي ﺷﻤﺴﻲ‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﻪ‪ ،‬ص‪.‬‬ ‫‪2‬‬

‫ﻣﺤﻤﺪﺣﺴﻴﻦ ﺑﻦ ﺧﻠـﻒ ﺗﺒﺮﻳـﺰي )‪» ،(1652‬ﻓﺮﻫﻨـﮓ رﺷـﻴﺪي«‬ ‫‪71-77‬؛ ﻧﻈﺮزاده س‪ .‬زﺑﺎن و اﺻﻄﻼﺣﺎت )اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻫﺎ در اﻃﺮاف زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ و ﺗﺸﻜﻞ اﺻﻄﻼﺣﺎت(‪.‬‬
‫دوﺷﻨﻪ ‪ ،2003‬ص‪. 78 .‬‬
‫‪3‬‬
‫ﻣﺠﻴﺪاف ح‪ ،.‬زﺑﺎن و ادﺑﻴﺎت ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺗﺎﺟﻴﻚ‪ ،‬دوﺷﻨﺒﻪ‪ ،2007 ،‬ج‪ ،1.‬ص‪.191 .‬‬
‫__________________________________________________________________________________‬
‫– ‪– 14‬‬

‫»ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﻔﻴﺴﻲ« و ﻳﺎ »ﻓﺮﻧﻮدﺳﺎر«‪ 5‬ﺗﺄﻟﻒ ﻋﻠـﻲ اﻛﺒـﺮ‬ ‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺷــﻴﺪ ﺗﺘــﻮي )‪ (1654‬و دﻳﮕــﺮان ﺗــﺎﻟﻴﻒ ﻳﺎﻓﺘ ـﻪ اﻧــﺪ‪ .‬در‬
‫ﻧﻔﻴﺴﻲ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺗﻔﺴﻴﺮي اﺳـﺖ‪ ،‬ﻛـﻪ ﺳـﺎﻟﻬﺎي ‪ 1899‬ﺗـﺎ ‪1924‬‬ ‫ﺳﺪهﻫﺎي ‪ XIX-XVIII‬در ﻣﻨﻄﻘﻪﻫﺎي ﻓﺎرﺳﻲ زﺑـﺎن ﻓﺮﻫﻨـﮓ و‬
‫ﺗﺎﻟﻴﻒ ﮔﺮدﻳﺪه ‪ 158431‬ﻣﺎدهي ﻟﻐﻮي را در ﺑﺮ ﻣﻲ ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻛﻪ از‬ ‫ﻟﻐﺖ ﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎي زﻳﺎدي ﺗﻬﻴﻪ ﺷﺪه اﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻧﻤﺎﻳـﺎن ﺗـﺮﻳﻦ و ﻣﻬـﻢ‬
‫آن ‪ 58879‬ﻓﺎرﺳـــﻲ و ‪ 99552‬ﻋﺮﺑـــﻲ اﺳـــﺖ‪ .‬در ﻓﺮﻫﻨـــﮓ‬ ‫ﺗﺮﻳﻦ آﻧﻬـﺎ »ﺑﻬـﺎر ﻋﺠـﻢ« راي ﺗﻴﻜﭽﻨـﺪ ﺑﻬـﺎر )‪» ،(1739‬ﺳـﺮاج‬
‫ﻛﻠﻤﻪﻫﺎي ﺗﺮﻛﻲ و اوروﭘﺎﻳﻲ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ ﮔﺬﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻴﺰ‬ ‫اﻟﻠﻐﺎت« و »ﭼﺮاغ ﻫﺪاﻳﺖ« ﺳﺮاج اﻟﺪﻳﻦ ﻋﻠﻲ ﺧﺎن آرزو )ﻣﻴﺎﻧـﻪ‬
‫ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي آن ﻛـﻪ ﺗﻠﻔـﻆ ﻓﻬﻤـﺎ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬در ﻫـﺮ ﻳـﻚ‬ ‫ﻫﺎي ﻋﺼﺮ ‪» ،(XVII‬ﻫﻔﺖ ﻗﻠﺰوم« ﻏﺎزي اﻟﺪﻳﻦ ﺣﻴـﺪر )‪،(1818‬‬
‫ﺳﺮواژه ﻣﺎدهي ﻟﻐﻮي آواﻧﻮﺷﺖ ﻻﺗﻴﻨﻲ آن ﻫﻢ ﺛﺒﺖ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪.‬‬ ‫»ﻏﻴــﺎث اﻟﻠﻐــﺎت « ﻣﺤﻤــﺪ ﻏﻴــﺎث اﻟــﺪﻳﻦ )‪» ،(1827‬ﻓﺮﻫﻨــﮓ‬
‫ﭘﺲ از ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻌﻨﺎي ﻛﻠﻤﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺮﻛﻴﺐﻫﺎ و ﻋﺒﺎره ﻫـﺎي آﻧﻬـﺎ در‬ ‫آﻧﻨﺪارج« ﻣﺤﻤﺪ ﭘﺎدﺷﺎه )‪ (1888‬ﻣﻲ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.4‬‬
‫ﻫﻤﺎن ﻣﺎدهي ﻟﻐﻮي ﺷﺮح ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻨﺪ‪ .‬ﻣﻮﻟﻒ در ﺗﻔـﺴﻴﺮ ﺑـﻪ ﺗـﺎﺑﺶ‬ ‫آﺷﻨﺎﻳﻲ اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﺑﺎ ﻓﺮﻫﻨـﮓ و دﺳـﺘﺎوردﻫﺎي ﻋﻠﻤـﻲ و‬
‫ﻫﺎي ﻣﻌﻨﺎﻳﻲ ﻛﻠﻤﻪ و ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي آن دﻗّﺖ داده اﺳـﺖ‪» .‬ﻓﺮﻫﻨـﮓ‬ ‫ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﺗﻤﺪن اوروﭘﺎﻳﻴﺎن و ﻧﻔﻮذ ﺳﻴﺎﺳﻲ و اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ﺟﻬـﺎن‬
‫ﻧﻔﻴﺴﻲ« در ‪ 5‬ﺟﻠﺪ ﺑﺎر اول ﺳﺎلﻫﺎي ‪ 1955-1938‬در ﺗﻬﺮان ﺑﻪ‬ ‫ﻏــﺮب در ﻓﺮﻫﻨــﮓ ﻧﮕــﺎري ﻋﻨﻌﻨــﻮي اﻳﺮاﻧﻴــﺎن ﺳــﺪه ‪ XX‬ﻧﻴــﺰ‬
‫ﻃﺒﻊ رﺳﻴﺪ‪.‬‬ ‫دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ ﻫﺎي ﺟﺪي ﺑﻪ وﺟﻮد آورد‪ .‬ورود ﻫـﺰاران ﻣﻔﻬـﻮم و‬
‫»ﻟﻐﺖ ﻧﺎﻣﻪ«ي ﻋﻠـﻲ اﻛﺒـﺮ دﻫﺨـﺪا‪ .6‬ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﺑـﺴﻴﺎر‬ ‫ﻟﻐﺖ و اﺻـﻄﻼﺣﺎت ﻧـﻮ از زﺑﺎﻧﻬـﺎي ﭘﻴـﺸﺮﻓﺘﻪ دﻧﻴـﺎ در ﺣﻴـﺎت‬
‫ﺟﻠﺪه اﻧﺴﻜﻼﭘﻴﺪي و اوﻟﻴﻦ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺟﺎﻣﻊ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﻛﻠﻤـﻪ و‬ ‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ و زﻧﺪﮔﻲ روزﻣﺮه ﻣـﺮدم اﻳـﺮان از ﺻـﺎﺣﺒﺎن‬
‫اﺻﻄﻼﺣﺎت ﺳﺎﺣﻪ ﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن را ﻓـﺮا ﻣـﻲ ﮔﻴـﺮد‪ .‬ﻳﻜـﻲ از‬ ‫زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺗﻘﺎﺿﺎ ﻣﻲ ﻛﺮد‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ ﻣﻌـﺎدﻟﻲ ﭘﻴـﺪا‬
‫ﺧﺼﻮﺻﻴﺖ ﻫﺎي ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ اﻳﻦ »ﻟﻐﺖ ﻧﺎﻣﻪ« ﻋﻴﻨﺎً آوردن واژﮔـﺎن‬ ‫ﻛﻨﻨﺪ و ﻳﺎ در ﻟﻐﺖ ﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎي آﻧﻬﺎ را ﺟﻤﻊ آورده ﺑﻪ ﻣﺮدم ﺗﻘﺪﻳﻢ‬
‫و اﺷﻌﺎر ﺷﺎﻋﺮان از ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻟﻐﺖ ﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎي ﺗﻔﺴﻴﺮي دوره ي‬ ‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ در ﻟﻐﺖ ﺳﺎزي ﻧﻴﺰ ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﻧـﻮ آﻏـﺎز ﺷـﺪ و‬
‫ﻛﻼﺳﻴﻜﻲ ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و آن ﻳﻚ ﻧﻮع ﺟﻤﻊ ﺑﺴﺖ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﮕﺎري‬ ‫ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎي ﻣﻌﺘﺒﺮ ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﺪوﻳﻦ ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬از ﻟﻐﺖ‬
‫ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ‪ -‬ﻓﺎرﺳﻲ از »ﻟﻐﺖ ﻓﺮس« اﺳﺪي ﻃﻮﺳﻲ ﺗﺎ اﺑﺘﺪاي ﻋـﺼﺮ‬ ‫ﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎي ﺗﻔﺴﻴﺮي اﻳﺮان ﻣﻌﺎﺻﺮ‪ ،‬ﻛﻪ در ﻟﻐﺖ ﻧﻮﻳﺴﻲ ﺗﺎﺟﻴﻚ و‬
‫‪ XX‬ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲ رود‪.‬‬ ‫ﺧﺎﺻﺘﺎً در ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺣﺎﺿﺮ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﺧـﻮد را ﮔﺬاﺷـﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻨﻬـﺎ ﻣـﻲ‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪:‬‬

‫ﻧﮓ‪ .‬ﻓﺮﻫﻨﮓ زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ )ﻋﺼﺮﻫﺎي ‪ X‬ﺗﺎ اﺑﺘﺪاي ﻋﺼﺮ ‪ ،( XX‬ﻋﺒﺎرت از ‪ 2‬ﺟﻠﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻜﻮ‪،‬‬ ‫‪4‬‬
‫‪ ٥‬ﻋﻠﻲ اﻛﺒﺮ ﻧﻔﻴﺴﻲ‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﻔﻴﺴﻲ‪ ،‬در ﭘﻨﺞ ﺟﻠﺪ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪1964 ،‬؛ اﻧﺴﻜﻼﭘﻴﺪﻳﺔ ﺳﺎوﻳﺘﻲ ﺗﺎﺟﻴﻚ‪،‬‬
‫‪ ،1969‬ﺟﻠﺪ ‪ ،1‬ﺳﺮ ﺳﺨﻦ‪ ،‬ص‪5-7 .‬؛ ﻣﺠﻴﺪاف ح‪ ،.‬زﺑﺎن و ادﺑﻴﺎت ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺗﺎﺟﻴﻚ‪ ،‬دوﺷﻨﺒﻪ‪،2007 ،‬‬
‫دوﺷﻨﺒﻪ‪ ،1983 ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،7‬ص‪.537 .‬‬
‫‪6‬‬ ‫‪Капранов В. А. Таджикско-персидская‬‬ ‫ج‪ ،1 .‬ص‪191 .‬؛‬
‫ﻋﻠﻲ اﻛﺒﺮ دﻫﺨﺪا‪ ،‬ﻟﻐﺖ ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬در ‪ 17‬ﺟﻠﺪ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ .1995 = 1373 ،‬اﻧﺴﻜﻼﭘﻴﺪﻳﺔ ﺳﺎوﻳﺘﻲ ﺗﺎﺟﻴﻚ‪،‬‬
‫‪лексикография в Индии XVI-XIX‬‬
‫دوﺷﻨﺒﻪ‪ ،1987 ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،7‬ص‪.72 .‬‬
‫__________________________________________________________________________________‬
‫– ‪– 15‬‬

‫ﻫﻢ زﺑﺎن ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﺪوﻳﻦ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﻛﻪ ﻫﻢ اﺣﺘﻴﺎﺟﺎت ﻛﺴﺎﻧﻲ‪،‬‬ ‫»ﻓﺮﻫﻨــﮓ ﻋﻤﻴــﺪ«‪ ،7‬ﺗــﺄﻟﻒ ﺣــﺴﻦ ﻋﻤﻴــﺪ ﻓﺮﻫﻨــﮓ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺘﻦ ﻫﺎي ﻣﻌﺎﺻﺮ و واژه ﻫﺎي ﻧـﺎ آﺷـﻨﺎي زﺑـﺎن ﮔﻔﺘـﺎري‬ ‫ﺗﻔﺴﻴﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ زﻳﺎده از ‪ 25‬ﻫﺰار ﻛﻠﻤﻪ را در ﺑﺮ ﻣـﻲ ﮔﻴـﺮد‪.‬‬
‫روزﻣﺮه ﺑﺮ ﻣﻲ ﺧﻮرﻧﺪ و ﻫﻢ ﻧﻴﺎز آﻧﺎﻧﻲ را‪ ،‬ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻣـﺘﻦ ﻫـﺎ و‬ ‫ﻃﺮز درﺳﺖ ﺧﻮاﻧﺪن ﺑﻌﻀﻲ ﻛﻠﻤﻪ ﻫﺎ ﺑـﺎ ﺣﺮﻛـﺖ ﻫـﺎي ﺿـﻤﻪ‪،‬‬
‫آﺛﺎر ﻛﻬﻦ ﺳﺮوﻛﺎر دارﻧﺪ ﺑﺮآورده ﺗﻮاﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﻓﺘﺤﻪ و ﻛﺴﺮه ﻧﺸﺎن داده ﺷـﺪه‪ ،‬آواﻧﻮﺷـﺖ ﻻﺗﻴﻨـﻲ ﻛﻠﻤـﻪ ﻫـﺎي‬
‫ﻓﺮﻫﻨــﮓ ﻫــﺎي ﺗﻔــﺴﻴﺮي زﺑــﺎن ﺗــﺎﺟﻴﻜﻲ در زﻣــﺎن‬ ‫اﻗﺘﺒﺎﺻﻲ اوروﭘﺎﺋﻲ ﻧﻴﺰ آورده ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺷـﻮروي ﻧــﺴﺒﺖ ﺑــﻪ ﻟﻐــﺖ ﻫـﺎي دو زﺑﺎﻧــﻪ روﺳــﻲ ﺗــﺎﺟﻴﻜﻲ و‬ ‫»ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻓﺎرﺳﻲ«‪ 8‬ﺗﺄﻟﻒ دﻛﺘـﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﻣﻌـﻴﻦ ﻟﻐـﺖ‬
‫ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ روﺳﻲ ﺗﺄرﻳﺦ و ﻋﻤﺮ ﻛﻮﺗﺎه ﺗﺮي دارﻧﺪ‪ .‬ﻃﻮري ﻛـﻪ ﻣـﻲ‬ ‫ﺗﻔﺴﻴﺮي ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﺳﺎﻟﻬﺎي ‪ 1963‬ﺗﺎ ‪ 1973‬در ﺷﺶ ﺟﻠﺪ ﺑﻪ‬
‫داﻧﻴﻢ‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﻮﺷـﺶ ﺑـﺮاي ﺳـﺎﺧﺘﻦ ﭼﻨـﻴﻦ ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﻫﻨـﻮز‬ ‫ﻃﺒﻊ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺳﻪ ﺟﻠﺪ اول آن ﻛﻠﻤﻪ ﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻫﺎي ﻓﻌﻠﻲ‬
‫ﺳﺎﻟﻬﺎي ﺳﻲ ام از ﺟﺎﻧﺐ اﺳﺘﺎد ﺻﺪر اﻟﺪﻳﻦ ﻋﻴﻨـﻲ آﻏـﺎز ﮔﺮدﻳـﺪه‬ ‫و ﻋﺒﺎره ﻫـﺎي رﻳﺨﺘـﻪ را در ﺑـﺮ ﻣـﻲ ﮔﻴـﺮد‪ .‬در آﺧـﺮ ﺟﻠـﺪ ‪3‬‬
‫ﺑﻮد‪ .‬او ﺳـﺎل ‪ 1938‬ﻧـﺴﺨﻪى دﺳـﺖ ﻧـﻮﻳﺲ ﻓﺮﻫﻨـﮓ را ﺑـﺮاي‬ ‫ﺗﺮﻛﻴﺒﺎت ﺧﺎرﺟﻲ‪ ،‬ﻓﺮاﻧﺴﻮي‪ ،‬اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ و ﻏﻴﺮه ﻋﻼوه ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺗﺤﺮﻳﺮ ﺑﻪ اﻛﺪﻳﻤﻴﻚ اي‪ .‬ا‪ .‬ﺑﺮﺗﻴﻠﺲ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺎ ﺳـﺒﺐ ﻫـﺎي‬ ‫در ردﻳﻒ ﺳﺮواژه و ﺑﻌﻀﻲ ﻋﺒـﺎره ﻫـﺎ آواﻧﻮﺷـﺖ ﻻﺗﻴﻨـﻲ آﻧﻬـﺎ‬
‫ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن و ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺳﺒﺐ آﻏﺎز ﺟﻨﮓ ﺑﺰرگ وﻃﻨـﻲ ﻧـﺴﺨﻪى‬ ‫آورده ﺷﺪه‪ ،‬ﻧﺎم ﻻﺗﻴﻨﻲ اﺻﻄﻼﺣﺎت ﻃﺐ‪ ،‬ﻧﺒﺎﺗـﺎت‪ ،‬ﺣﻴﻮاﻧـﺎت و‬
‫آن ﻛﻪ ﺑﺮاي ﭼﺎپ ﺑﻪ ﻧﺸﺮﻳﺎت دوﻟﺘﻲ ﺗﺎﺟﻴﻜﺴﺘﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷـﺪه‬ ‫ﻏﻴﺮه در ﭘﺎورق اﺷﺎره ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻮد از ﺑﻴﻦ زﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺴﺨﻪى دوم ﺑﺎ ﺣﺮوﻓﺎت ﻻﺗﻴﻨﻲ ﺑﺮﮔﺮدان‬ ‫ﻃﻮري ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻃﻲ ﺳﺪه ي ‪ XX‬ﻗﺪم ﻫﺎي ﺟـﺪي در‬
‫ﺷﺪهى آن ﺳﺎل ‪ 1944‬از ﺟﺎﻧـﺐ دﻫـﺎﺗﻲ و ﻛﻼﻧﺘـﺮاف آﺷـﻜﺎر‬ ‫ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﻮﻳﺴﻲ اﻳﺮان ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬وﻟـﻲ ﭘﻴـﺸﺮﻓﺖ ﻫـﺎي‬
‫ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺑﺎ ﺗﻜﻤﻴـﻞ و ﻋـﻼوه ﻫـﺎ از آﺛـﺎر اﺳـﺘﺎد از‬ ‫ﻋﻠﻤﻲ و ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﺳﺎﻟﻬﺎي آﺧﺮ ﺿـﺮورت ﺗﻬﻴـﻪ و ﺗـﺪوﻳﻦ ﻳـﻚ‬
‫ﻃﺮف ﺣﻔﻴﻆ رﺋﻮف زاده و رﺣﻴﻢ ﻫﺎﺷﻢ ﻣﻄﺎﺑﻖ اﺻﻮل ﻫﺎي واژه‬ ‫ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺟﺎﻣﻊ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﻪ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪي ﻫﺎي روزرا ﺑـﻪ‬
‫ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻮ ﺗﻬﻴﻪ ﮔﺮدﻳﺪه‪ ،‬ﺳﺎل ‪ 1976‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺟﻠﺪ ﻋﻠﻲ ﺣـﺪه‬ ‫ﻣﻴﺎن آورد‪ .‬از اﻳﻦ رو »اﻧﺘﺸﺎرات ﺳـﺨﻦ« ﻛـﺎر ﺗـﺎﻟﻴﻒ و ﭼـﺎپ‬
‫ﻛﻠﻴﺎت‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺳﺒﺖ ﺻﺪ ﺳﺎﻟﮕﻲ اﺳﺘﺎد ﻋﻴﻨـﻲ ﺑـﻪ ﭼـﺎپ رﺳـﻴﺪ‪.‬‬ ‫ﻳﻚ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﻌﺘﺒﺮي را ﺑﻪ ﻧﺎم »ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺑﺰرگ ﺳﺨﻦ«‪ 9‬آﻏﺎز‬
‫ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﺬﻛﻮر »ﻟﻐﺖ ﻧﻴﻢ ﺗﻔﺼﻴﻠﻲ ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ ﺑـﺮاي زﺑـﺎن ادﺑـﻲ‬ ‫ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻃﻲ ﺳﺎﻟﻬﺎي ‪ 1995 -2003‬آن در ﻫﺸﺖ ﺟﻠﺪ از ﭼﺎپ ﺑﺮ‬
‫ﺗﺎﺟﻴﻚ«‪ 10‬ﻧﺎم داﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ از ‪ 11‬ﻫﺰار واژه را ﻓﺮا ﻣﻲ ﮔﻴﺮد‪.‬‬ ‫آﻣﺪ‪ .‬ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﺬﻛﻮر ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻞ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ ذوق و ﻓﻬﻤﺶ ﻃﺒﻘﺔ‬
‫ﻳﻜﻲ ار ﺣﺎدﺛﻪ ﻫـﺎي ﻣﻬﻤـﻲ ﻛـﻪ در ﺗـﺎرﻳﺦ ﻓﺮﻫﻨـﮓ‬ ‫ﻣﻴﺎﻧﻪ ﺑﺎﺳﻮادان اﻳﺮاﻧﻲ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ دﻳﮕﺮ ﺧﻮاﻧﻨـﺪﮔﺎن ﻛـﺸﻮرﻫﺎي‬
‫ﺳﺎزي زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ در دوران ﺷﻮروي و ﺣﺘـﻲ ﺧﻄـﺎ ﻧﺨﻮاﻫـﺪ‬
‫‪ 7‬ﺣﺴﻦ ﻋﻤﻴﺪ‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻋﻤﻴﺪ‪ ،‬در دو ﺟﻠﺪ‪ ،‬ﭼﺎپ ﺷﺸﻢ‪ ،‬ﺗﻬﺮان ‪1973/1351‬؛ اﻧﺴﻜﻼﭘﻴﺪﻳﺔ ﺳﺎوﻳﺘﻲ‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬اﮔﺮ ﮔﻮﻳﻴﻢ در ﺣﻴﺎت ﻓﺮﻫﻨﮕـﻲ ﺗﺎﺟﻴﻜـﺴﺘﺎن رخ داد‪ ،‬اﻳـﻦ‬ ‫ﺗﺎﺟﻴﻚ‪ ،‬دوﺷﻨﺒﻪ‪ ،1987 ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،7‬ص‪.536 .‬‬
‫‪ 8‬ﻣﺤﻤﺪ ﻣﻌﻴﻦ‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬در ﺷﺶ ﺟﻠﺪ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ .1963/1973 ،‬اﻧﺴﻜﻼﭘﻴﺪﻳﺔ ﺳﺎوﻳﺘﻲ ﺗﺎﺟﻴﻚ‪،‬‬
‫‪ 10‬ﻋﻴﻨﻲ ص‪ .‬ﻟﻐﺖ ﻧﻴﻢ ﺗﻔﺼﻴﻠﻲ ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ ﺑﺮاي زﺑﺎن ادﺑﻲ ﺗﺎﺟﻴﻚ‪ //‬ﻛﻠﻴﺎت‪ 13 :‬ﺟﻠﺪ – ﺟﻠﺪ ‪،12‬‬ ‫دوﺷﻨﺒﻪ‪ ،1987 ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،7‬ص‪.538 .‬‬
‫دوﺷﻨﺒﻪ‪ :‬ﻋﺮﻓﺎن‪.1976 ،‬‬ ‫‪ 9‬ﺣﺴﻦ اﻧﻮري‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺑﺰرگ ﺳﺨﻦ‪ ،‬در ﻫﺸﺖ ﺟﻠﺪ‪ ،‬ﺗﻬﺮان ‪ 1995‬ﺗﺎ ‪.2003‬‬
‫__________________________________________________________________________________‬
‫– ‪– 16‬‬

‫ﻧﮕﻬﺪاري ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬در زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ ﺗﺎ اﻣﺮوز ﭼﻨـﻴﻦ ﻧﻘـﺶ را‬ ‫ﭼﺎپ »ﻓﺮﻫﻨﮓ زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ « در دو ﺟﻠﺪ اﺳﺖ ﻛـﻪ ‪45000‬‬
‫»ﻓﺮﻫﻨﮓ زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ« ﻣﻲ ﺑﺎزﻳـﺪ‪ ،‬ﻛـﻪ آن ﻫـﻢ ﺑﻴـﺸﺘﺮ ﺑـﺮاي‬ ‫ﻛﻠﻤﻪ و ﺗﺮﻛﻴﺒﺎت را در ﺑـﺮ ﻣـﻲ ﮔﻴـﺮد‪ .‬ﺳـﺎل ‪ 1958‬ﺗﻬﻴـﻪ اﻳـﻦ‬
‫آﻣﻮزش و ﺗﺪﻗﻴﻖ زﺑﺎن ادﺑﻴﺎت ﻛﻼﺳﻴﻜﻲ ﺑﻜﺎر ﻣﻲ رود‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ‬ ‫ﻓﺮﻫﻨﮓ در ﻧﻘﺸﻪ ﻛﺎرﻫﺎي ﻋﻠﻤﻲ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺎه زﺑﺎن و ادﺑﻴﺎت ﺑـﻪ‬
‫اﻋﺘﺮاف ﺑﺎﻳﺪ ﻛﺮد‪ ،‬ﻛﻪ »ﻓﺮﻫﻨﮓ زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ« اﺳﺎﺳﺎً ﻛﻠﻤـﻪ و‬ ‫ﻧﺎم رودﻛﻲ داﺧﻞ ﻛﺮده ﺷـﺪ و ﺑﻌـﺪ از اﻳـﻦ ﻛـﺎر ﺟـﺪي ﺑـﺮاي‬
‫ﺗﻌﺒﻴﺮات ادﺑﻴﺎت ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻋﺼﺮﻫﺎي ‪ X‬ﺗﺎ اﺑﺘﺪاي ﻋﺼﺮ ‪-XX‬را ﻓـﺮا‬ ‫ﺳﺎﺧﺘﻦ اﻳﻦ ﻟﻐﺖ آﻏـﺎز ﮔﺮدﻳـﺪ‪ .‬ﺑﻌـﺪ ﺗﺨﻤﻴﻨـﺎ ده ﺳـﺎل )‪(1969‬‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺮوز از ﭼﺎپ آن ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﻧﻴﻢ ﻋﺼﺮ ﻣﻲ ﮔـﺬرد‪ .‬در‬ ‫ﺣﺎﺻﻞ ﻣﺤﻨﺖ ﻫﻴﺌﺖ ﻛﻼن واژه ﺷﻨﺎﺳﺎن و ﻋﺎﻟﻤﺎن ﺳـﺎﺣﻪﻫـﺎي‬
‫ﻃــﻮل اﻳــﻦ ﻣــﺪت در ﺣﻴــﺎت اﺟﺘﻤــﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳــﻲ و ﻓﺮﻫﻨﮕــﻲ‬ ‫زﺑﺎن و ادﺑﻴﺎت ﺑﻪ ﻧﺎم »ﻓﺮﻫﻨﮓ زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ« در دو ﺟﻠﺪ زﻳﺮ‬
‫ﺗﺎﺟﻴﻜﺴﺘﺎن روﻳﺪادﻫﺎي ﺑﺴﺎ ﻣﻬﻢ و دﮔﺮ ﮔﻮﻧﻲ ﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر ﻋﻤﻴﻖ‬ ‫ﻧﺤﺮﻳﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺟـﺎن ﺷـﻜﻮراف و وﻟـﺪﻳﻴﻤﻴﺮ ﻛﭙﺮﻧـﺎف‪ ،‬رﺣـﻴﻢ‬
‫ﺑﻪ وﻗﻮع ﭘﻴﻮﺳﺖ‪ .‬ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً‪ ،‬ﭘﺲ از اﻋﻼن اﺳـﺘﻘﻼﻟﻴﺖ و زﺑـﺎن‬ ‫ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬ﻧﺎﺻﺮ ﺟﺎن ﻣﻌﺼﻮﻣﻲ روي ﭼـﺎپ را دﻳـﺪ‪ .‬اﻳـﻦ ﻧﺨـﺴﺘﻴﻦ‬
‫دوﻟﺘﻲ ﺷﺪن زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ در ﺑﺨﺶ واژﮔﺎن و اﺻـﻄﻼﺣﺎت آن‬ ‫ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ در ﻗﺮن ‪ XX‬ﻧﺸﺮ ﺷﺪه‪ ،‬واژﮔﺎن زﺑﺎن ﺗـﺎﺟﻴﻜﻲ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮات زﻳـﺎدي ﺑـﻪ وﺟـﻮد آﻣـﺪ‪ .‬اﻳـﻦ ﺗﺤـﻮﻻت و اﻳـﻦ ﻫﻤـﻪ‬ ‫را )اﻟﺒﺘﻪ در ﺣﺪود اﻣﻜﺎﻧﺎت اﻳﻦ دو ﺟﻠﺪ( از ﻋﺼﺮ ‪ X‬ﺗﺎ اﺑﺘـﺪاي‬
‫اﺻﻄﻼﺣﺎت و ﻧﻮواژﮔﺎن در ﺗﺮﻛﻴﺐ ذﺧﻴﺮهي ﻟﻐﻮي زﺑـﺎن ﺑﺎﻳـﺪ‬ ‫ﺳﺪه ي ‪ XX‬در ﺑﺮ ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬در ﺗﻬﻴﻪ اﻳﻦ ﻟﻐﺖ‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻫـﺎي‬
‫ﺟﺎﻳﮕﺎه ﺧﻮد را ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻓﺎده ي زﺑﺎﻧﻲ ﭘﺪﻳﺪهﻫـﺎي اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ‬ ‫ﻣﻌﺮوف و ﺳﻴﺮ اﺳﺘﻌﻤﺎل زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ‪ ،‬ﭼـﻮن »ﺑﺮﻫـﺎن ﻗـﺎﻃﻊ«‪،‬‬
‫دوران ﻣﻌﺎﺻﺮ در ﻳﮕﺎن ﻓﺮﻫﻨﮓ دﻳﮕﺮ ﺛﺒﺖ و ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻧﮕﺮدﻳـﺪه‬ ‫»ﻏﻴﺎث اﻟﻠﻐﺎت« و ﻣﺜﻞ اﻳﻨﻬﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه‪ ،‬ﻣﻮاد ﻓﺮاوان و ﻣﺜﺎل و‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻜﻲ از ﺳﺒﺐ ﻫﺎي ﻧﺎﺑﺴﺎﻣﺎﻧﻲ ﻫﺎي زﺑﺎن و ﺧﻮد ﺳﺮي ﻫـﺎ‬ ‫اﻗﺘﺒﺎﺳﺎت زﻳﺎد از آﺛـﺎر ﺷـﺎﻋﺮ و ﻧﻮﻳـﺴﻨﺪﮔﺎن ﻛﻼﺳـﻴﻜﻲ در آن‬
‫در اﺳﺘﻔﺎده زﺑﺎن دو ﺳﻪ ده ﺳﺎﻟﻪ آﺧﺮ ﻧﻴﺰ ﻫﻤﻴﻦ ﻋﺎﻣﻞ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﺟﺎي داده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻗﻴﺪ ﻛـﺮدن ﺑـﻪ ﻣـﻮرد اﺳـﺖ‪ ،‬ﻛـﻪ ﻫﻤـﻴﻦ‬
‫ﺑﺎر اول اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺗﺼﻮﻳﺮ و اﻧﻌﻜﺎس اﻳـﻦ ﺗﻐﻴﻴـﺮات و‬ ‫»ﻓﺮﻫﻨﮓ زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ« ﺑﺎ ﺑﺮﮔﺮدان از ﺧﻂ ﻛﺮﻳﻠﻲ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳـﻲ‬
‫ﺗﺤﻮﻻت و ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻫﺎي ﻛـﻪ در ﻳـﻚ ﻣـﺪت ﻃـﻮﻻﻧﻲ‪ ،‬ﻳﻌﻨـﻲ‬ ‫و ﺑﺎ ﺑﻌﺼﻲ ﺷـﺮح ﻫـﺎي ﻣﺤـﺴﻴﻦ ﺷـﺠﺎﻋﻲ از ﻃـﺮف ﻣﺆﺳـﺴﻪي‬
‫ﻗﺮﻳﺐ ﻳﻚ ﻋﺼﺮ در ﺗﺮﻛﻴـﺐ ﻟﻐـﻮي و ﻓﺮزآﻻﮔﻴـﻲ زﺑـﺎن ادﺑـﻲ‬ ‫»ﻓﺮﻫﻨﻚ ﻣﻌﺎﺻﺮ« اﻳـﺮان در ‪ 2‬ﺟﻠـﺪ )ﺗﻬـﺮان ‪ (2006‬ﺑـﻪ ﻃﺒـﻊ‬
‫ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ رخ داده اﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﻚ ﺗﻔﺴﻴﺮﺋﻲ ﺑﺎ ﻓﺮاﮔﻴﺮﻳﻲ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ‪80‬‬ ‫رﺳﻴﺪ‪.‬‬
‫ﻫﺰار ﻛﻠﻤﻪ و ﻋﺒﺎره ﻣﺮﺗﺐ و ﻧﺸﺮ ﻣﻲ ﺷﻮد‪.‬‬ ‫ﻃﺒﻴﻌﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ زﺑﺎن ﻫﻤﭽﻮن ﭘﺪﻳﺪه ﺟﻤﻌﻴﺘﻲ ﻫﻤﻴﺸﻪ‬
‫در ﺗﻬﻴﻪ اﻳﻦ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﻜﺘﻪ ﻫﺎي زﻳﺮﻳﻦ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه‬ ‫در ﺣﺎل اﻧﻜـﺸﺎف و ﺗﻜﺎﻣـﻞ و ﺗﻐﻴﻴـﺮ و ﺗﺤـﻮل ﺑـﻮده‪ ،‬ﭘﻴﻮﺳـﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﻣﻔﻬﻮمﻫﺎي ﻧﻮ و ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت ﺗﺎزه ي ﻓـﺮاوان ﺗﻮﺳـﻂ رﺳـﺎﻧﻪ ﻫـﺎي‬
‫اﻧﻌﻜﺎس ﺧﺼﻮﺻﻴﺖ ﻫﺎي اﺳﺎﺳﻲ زﺑﺎن ﺗـﺎﺟﻴﻜﻲ دوره‬ ‫‪-‬‬ ‫ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺧﺒﺎري ﺑﻪ ان وارد ﻣﻲ ﮔﺮدد‪ .‬ﻣﻌﻤﻮﻻً‪ ،‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ واﺳﻄﻪ‬
‫ﻛﻼﺳﻴﻜﻲ ﺗﺎ ﺳﺪهى ‪ XX‬ﺑﻪ ﻃـﻮر ﻓـﺸﺮده ﺑـﺎ اﺳـﺘﻔﺎده از ﻣـﻮاد‬ ‫ﻫﺎي اﻓﺎده در ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻫـﺎي ﺗﻔـﺴﻴﺮي زﺑـﺎن ﺗﻨﻈـﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻜﻤﻴـﻞ و‬
‫__________________________________________________________________________________‬
‫– ‪– 17‬‬

‫رﺳﻤﻲ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي درﺳﻲ و از ﺗﺮﺟﻤﻪ ي اﺛﺮﻫﺎي ﺑﺪﻳﻌﻲ ﮔﻮﻧـﺎﮔﻮن‬ ‫»ﻓﺮﻫﻨﮓ زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ« و دﻳﮕﺮ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻟﻐـﺖ ﻫـﺎي دوره‬
‫اﻧﺘﺨﺎب و ﺟﻤﻊآﻣﺪه ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻛﻪ از ﻃـﺮف ﻛﺎرﻣﻨـﺪان ﺷـﻌﺒﻪ‬ ‫ﻛﻼﺳﻴﻜﻲ ﺑﺪون آوردن ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻫﺎ از آﺛﺎر ﺷﺎﻋﺮان و ادﻳﺒـﺎن اﻳـﻦ‬
‫ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﮕﺎري و اﺻﻄﻼﺣﺎت )ﺷﻌﺒﻪ ﻟﻐﺖ( ﭘﮋوﻫﺸﮕﺎه زﺑﺎن و‬ ‫دوره؛‬
‫ادﺑﻴﺎت ﺑﻪ ﻧﺎم رودﻛﻲ ﺑﻪ وﺟﻮد آورده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳـﻦ ﮔﻨﺠﻴﻨـﻪ‬ ‫‪-‬اﺳــﺘﻔﺎده از ﺗﺠﺮﺑــﻪى ﻓﺮﻫﻨــﮓ ﺳــﺎزي و ﻟﻐــﺖ ﻧﮕــﺎري‬
‫در ﺗﻬﻴﻪ »ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺗـﺎﺟﻴﻜﻲ ﺑـﻪ روﺳـﻲ« ﻧﻴـﺰ ﺑـﻪ ﻃـﻮر وﺳـﻴﻊ‬ ‫ﻫﻤﺰﺑﺎﻧﺎن ﻣﺎ در اﻳﺮان و اﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎن‪ .‬در اﻳﻦ ﻣـﻮرد از ﻓﺮﻫﻨـﮓ و‬
‫‪XX‬‬ ‫اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ 11.‬ازﺑﺴﻜﻪ از اﺑﺘﺪاﺋﻲ ﺳﺎﻟﻬﺎي ‪ 90‬ﻋـﺼﺮ‬ ‫ﻟﻐــﺖ ﻧﺎﻣــﻪ ﻫــﺎي ﻫﻤﺰﺑﺎﻧــﺎن ﻓﻘــﻂ واژه و ﺗﺮﻛﻴــﺐ ﻫــﺎي ﺳــﻴﺮ‬
‫اﻧﺘﺨﺎب و ﺑﺮﭼﻴﺪن ﻛﻠﻤﻪ و ﻋﺒﺎرهﻫﺎ در اﻳﻦ ﺷﻌﺒﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﻛﻤﺒـﻮد‬ ‫اﺳﺘﻌﻤﺎل ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻛﻪ از ﻟﺤـﺎظ درك و ﻓﻬﻤـﺶ ﺑـﺮاي ﺗﻤـﺎم‬
‫ﻗﻮهي ﻛﺎري ﻗﻄﻊ ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬در ﺗﻬﻴﻪ‪ ،‬اﺻﻼح و ﺗﻜﻤﻴـﻞ »ﻓﺮﻫﻨـﮓ‬ ‫ﻓﺎرﺳﻲ زﺑﺎﻧﺎن ﻣﺸﺘﺮﻛﻨﺪ؛‬
‫ﺗﻔﺴﻴﺮي زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ« ﻣﻮاد »ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﺗـﺎﺟﻴﻜﻲ ﺑـﻪ روﺳـﻲ«‬ ‫‪ -‬اﺳﺘﻔﺎده از ﻛﻠﻤﻪ و اﺻﻄﻼﺣﺎت و ﺗﺮﻛﻴﺒﻬﺎي زﺑﺎن ﺗـﺎﺟﻴﻜﻲ‬
‫ﻫﻤﭽﻮن ﺳﺮﭼﺸﻤﻪي اﺳﺎﺳﻲ واژﮔﺎن و ﻋﺒﺎره ﻫﺎي زﺑﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ‬ ‫ﻣﻌﺎﺻﺮ‪ ،‬ﻛﻪ ﺗﺎ ﻛﻨﻮن در ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻫﺎي ﺗﻔﺴﻴﺮي اﻧﻌﻜـﺎس ﻧﻴﺎﻓﺘـﻪ‬
‫ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬اﻳﻨﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﻏﻴﺮ از واژه و ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻫﺎي‬ ‫ﺑﻮد‪.‬‬
‫زﺑﺎن ﻣﻌﻴﺎر در ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻳﻚ ﺗﻌﺪاد واﺣـﺪﻫﺎي ﻟﻐـﻮي از زﺑـﺎن‬ ‫زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ ﻃﻮل ﺳﻪ ده ﺳﺎﻟﻪء آﺧﺮ از واژه ﻫـﺎ و اﻓـﺎده‬
‫زﻧﺪهي ﺧﻠﻖ‪ ،‬ﻛﻪ از ﻟﺤﺎظ ﺳﺎﺧﺖ زﻳﺒﺎ و ﺷﻨﻢ‪ ،‬از ﺟﻬـﺖ اﻓـﺎده‬ ‫ﻫــﺎي دري اﻓﻐﺎﻧــﺴﺘﺎن و ﻓﺎرﺳــﻲ اﻳــﺮان ﻓــﺮاوان اﺳــﺘﻔﺎده ﺑــﺮده‪،‬‬
‫ﻣﻌﻨﺎ ﺑﻲ ﻧﻘﺼﺎﻧﻨﺪ و اﻛﺜﺮ در آﺛﺎر ﺷﺎﻋﺮان و ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن اﺳـﺘﻔﺎده‬ ‫ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻟﻐﻮي ﺧﻮﻳﺶ را ﻏﻨـﻲ و اﺣﺘﻴﺎﺟـﺎت اﻓـﺎده ي ﻣﻔﻬـﻮم و‬
‫ﺷﺪه اﻧﺪ‪ ،‬ﺟﺎﻳﮕﺎه ﺧﻮد را ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻋﻤـﻞ ﺑـﺮاي از ﻧـﻮ زﻧـﺪه‬ ‫ﭘﺪﻳﺪه ﻫﺎي ﻧـﻮﻳﻦ را ﺗـﺄﻣﻴﻦ ﺳـﺎﺧﺘﻪ اﺳـﺖ‪ .‬ﻋﻴﻨـﺎً ﻫﻤـﻴﻦ ﮔﻮﻧـﻪ‬
‫ﻛﺮدن ﻛﻠﻤﻪ ﻫـﺎي ﻧـﺎب و اﺻـﻴﻞ ﺗـﺎﺟﻴﻜﻲ و ﻣـﻮرد اﺳـﺘﻔﺎدهي‬ ‫ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪي در زﺑﺎن دري و ﻓﺎرﺳﻲ ﻧﻴﺰ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ و »ﻓﺮﻫﻨﮓ‬
‫ﻣﻨﺒﻌﺪه ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻦ آﻧﻬﺎ ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻢ ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪.‬‬ ‫ﺗﻔﺴﻴﺮي زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ« ﺑـﺮاي ﻫﻤﺰﺑﺎﻧﺎﻧﻤـﺎن ﭼﻨـﻴﻦ ﺷـﺮاﻳﻄﻲ را‬
‫ﻣﺮﺗﺒﺎن ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻪ ﺻﻔﺖ دﺳﺘﻮر و رﻫﻨﻤﺎ در ﻗﻄﺎر‬ ‫ﻓﺮاﻫﻢ ﺧﻮاﻫﺪ آورد‪ .‬ﮔﺬﺷﺘﻪ از اﻳﻦ‪» ،‬ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﺗﻔـﺴﻴﺮي زﺑـﺎن‬
‫ﻓﺮﻫﻨﮓﻫﺎي ﺗﻔﺴﻴﺮي ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ و ﻓﺎرﺳﻲ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن از ﻣﻮاد ﻫﻤﻪ‬ ‫ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ« اﻣﻜﺎن ﻣﻲ دﻫـﺪ‪ ،‬ﺗﻤـﺎم ﻣﻔﻬـﻮم و ﻇﻬـﻮرات در ﺻـﺪ‬
‫ﻟﻐﺖﻫﺎي دو زﺑﺎﻧـﻪي ﺗـﺎﺟﻴﻜﻲ‪ -‬روﺳـﻲ و روﺳـﻲ‪ -‬ﺗـﺎﺟﻴﻜﻲ‪،‬‬ ‫ﺳﺎﻟﻪي ﮔﺬﺷﺘﻪ در ﻛﻠﻤـﻪ و اﺻـﻄﻼﺣﺎت زﺑـﺎن ﺗـﺎﺟﻴﻜﻲ اﻓـﺎده‬
‫ﻓﺎرﺳﻲ ﺑﻪ روﺳﻲ و روﺳـﻲ ﺑـﻪ ﻓﺎرﺳـﻲ‪ ،‬اﻧـﺴﻴﻜﻼﭘﺪﻳﻪ ﺳـﺎوﻳﺘﻲ‬ ‫ﮔﺸﺘﻪ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻫﻤﺰﺑﺎﻧﺎن ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫ﺗﺎﺟﻴـﻚ )در ‪ 8‬ﺟﻠــﺪ( اﻧـﺴﻴﻜﻼﭘﺪﻳﻪ ادﺑﻴــﺎت و ﺻــﻨﻌﺖ )در ‪3‬‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ اﺳﺎﺳﻲ ﻛﻠﻤﻪ و ﻋﺒﺎره ﻫﺎي ﻣﻮرد ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻳﻦ ﻓﺮﻫﻨـﮓ‬
‫ذﺧﻴﺮهي ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرگ‪ ،‬ﮔﻨﺠﻴﻨﻪى ﺑﺮﮔﻪ ﻫﺎ‪-‬واژه ﻫﺎي ﻣﺜﺎل دار‬

‫‪ 11‬ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ ﺑﻪ روﺳﻲ‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،1‬زﻳﺮ ﺗﺤﺮﻳﺮ س‪.‬د‪.‬ﺧﺎﻟﻤﺘﺎوا‪ ،‬س‪.‬ﺻﺎﻟﺢ اف‪ ،‬س ‪.‬ﻛﺮﻳﻤﺎف‪،‬‬
‫ﺗﺎ ﺳـﺎﻟﻬﺎي ‪ 80‬ﻋـﺼﺮ ﮔﺬﺷـﺘﻪ آﺛـﺎر ادﺑﻴـﺎت ﺑـﺪﻳﻌﻲ‪ ،‬ﺳﻴﺎﺳـﻲ و‬
‫دوﺷﻨﺒﻪ‪2004 ،‬؛ ﺟﻠﺪ ‪ ،2‬زﻳﺮ ﺗﺤﺮﻳﺮ د‪.‬ﺳﻴﻢ اﻟﺪﻳﻦ اف‪ ،‬س‪.‬د‪.‬ﺧﺎﻟﻤﺘﺎوا‪ ،‬س‪.‬ﻛﺮﻳﻤﺎف‪ ،‬دوﺷﻨﺒﻪ‪2005 ،‬؛‬ ‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ‪ ،‬ﻋﻠﻤﻲ و ﺳﺎﺣﻮي‪ ،‬از ﻣﻄﺒﻮﻋﺎت دوري‪ ،‬ﺣﺠـﺖ ﻫـﺎي‬
‫ﻧﺸﺮ دوم ﺑﻌﻼوه‪ ،‬ﺗﻜﻤﻴﻞ و اﺻﻼح‪ ،‬زﻳﺮ ﺗﺤﺮﻳﺮ د‪.‬ﺳﻴﻢ اﻟﺪﻳﻨﺎف‪ ،‬س‪ .‬د‪ .‬ﺧﺎﻟﻤﺘﺎوا‪ ،‬س‪ .‬ﻛﺮﻳﻤﺎف‪ ،‬دوﺷﻨﺒﻪ‪،‬‬
‫‪.2006‬‬
‫__________________________________________________________________________________‬
‫– ‪– 18‬‬

‫ﺗﺤﺮﻳﺮ‪ ،‬ﺗﻜﻤﻴﻞ و اﺻﻼح ﺑﻨﻴﺎدي ﮔﺮوه ﻛﺎري و ﻫﻴﺌﺖ ﺗﺤﺮﻳﺮﻳﻪ‬ ‫ﺟﻠﺪ( و دﻳﮕﺮ ﻟﻐﺖ ﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎي ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻫﻤﭽﻮن ﺳﺮﭼـﺸﻤﻪ وﺳـﻴﻊ‬
‫ﺳﺎزﻣﺎن داده و ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از واژه ﻫﺎ و ﺗﺮﻛﻴـﺐ ﻫـﺎي‬ ‫اﺳﺘﻔﺎده ﺑﺮده اﻧﺪ و از اﺳﻠﻮب ﻧﮕﺎرش آﻧﻬﺎ ﭘﻴﺮوي ﻧﻤﻮده اﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺮوزه ي زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ ﺗﺠﺪﻳﺪ ﻧﻈﺮ ﺷﻮد‪.‬‬ ‫در ﺗﻬﻴﻪ اﻳﻦ ﻓﺮﻫﻨﮓ »ﻓﺮﻫﻨﮓ زﺑﺎن ﺣﺎﺿﺮه ي ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ«‪،‬‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﻃﺮﻳﻖ‪ ،‬در ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﺤﺮﻳﺮ و ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻧﻬـﺎﺋﻲ »ﻓﺮﻫﻨـﮓ‬ ‫ﻛﻪ ﺑﺎ ﺑﻌﻀﻲ ﺳﺒﺐ ﻫﺎ در آﺧﺮ ﺳﺎل ﻫـﺎي ‪ 80‬ﺳـﺪهي ‪ XX‬روي‬
‫ﺗﻔــﺴﻴﺮي زﺑــﺎن ﺗــﺎﺟﻴﻜﻲ« ﻫﻴﺌــﺖ زﻳــﺮﻳﻦ ﻣﺆﻟﻔــﺎن و ﻣﺤــﺮران‬ ‫ﭼﺎپ را ﻧﺪﻳﺪ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻮن اﺳﺎس و ﻣﻨﺒﻊ ﺑﻪ ﻃﻮري وﺳـﻴﻊ اﺳـﺘﻔﺎده‬
‫اﺷﺘﺮاك ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪:‬‬ ‫ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﺬﻛﻮر در آﺧﺮ ﺳـﺎﻟﻬﺎي ‪ 60‬ﺳـﺪه ي ‪ XX‬ﺑـﺎ‬
‫‪ .I‬ﺗـــﺄﻟﻴﻒ ﻓﺮﻫﻨـــﮓ‪ :‬ﺣﺮﻓﻬـــﺎي ا‪،‬ك‪،‬ل‪،‬م )ﺗـــﺎ ﻣـــﺎل(‪،‬‬ ‫اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﻮاد اﺳﺎﺳﻲ ﭼﺎپ ﺷﺪه و ﺑـﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧـﺪه ي »ﻓﺮﻫﻨـﮓ‬
‫آ‪،‬ر‪،‬س‪،‬ت‪،‬ف‪،‬خ‪،‬ح )ﺗـــﺎ ﺣـــﺮف (‪،‬ش( ‪ -‬ر‪.‬ﻫﺎﺷـــﻢ؛ ﺣﺮﻓﻬـــﺎي‬ ‫زﺑﺎن ﺗﺎﺟﻴﻜﻲ« )در دو ﺟﻠﺪ ﺳﺎل ‪ (1969‬و ﻣﻮاد زﺑﺎن ﺗـﺎﺟﻴﻜﻲ‬
‫)آ‪،‬گ‪،‬غ‪،‬اي‪،‬ﻳــﺎ‪،‬ژ‪،‬م‪) ،‬ﻣــﺎل – ﻣﻮﻳــﻪ(‪ ،‬ن‪،‬پ‪،‬او‪،‬ح‪) ،‬ﺣــﺴﺐ ‪-‬‬ ‫ﺳﺪه ‪ XX‬آﻏﺎز ﺷﺪه ﺑﻪ ﻃﻮر ﻧﻬﺎﻳﻲ ﺳﺎل ‪ 1975‬اﻧﺠـﺎم ﻳﺎﻓﺘـﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﻫـــﻮرت(‪ ،‬چ‪،‬ج‪،‬ا‪،‬ﻳـــﻮ‪،‬ي( ‪ -‬ح‪.‬رﺋـــﻮف زاده؛ )ﺣـــﺮف ﻫـــﺎي‬ ‫ﭼﺎپ ﺗﻮﺻﻴﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬در ﺗﻬﻴﻪ اﻳﻦ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﭼﺎپ ﻧﺸﺪه ﺧﺎدﻳﻢ‬
‫ب‪،‬و‪،‬د‪،‬ز‪،‬ق‪،‬ي‪،‬او( ‪ -‬ا‪.‬ﺳــﻨﮕﻴﻨﺎف؛ ﺑﺨــﺶ اﻋﻈــﻢ ﻋــﻼوه ﻫــﺎ ‪-‬‬ ‫ﺷﺎﻳﺴﺘﻪى ﻋﻠﻢ ﺗﺎﺟﻴﻜﺴﺘﺎن رﺣﻴﻢ ﻫﺎﺷـﻢ‪ ،‬ﻧـﺎﻣﺰد ﻋﻠـﻢ ﻓﻼﻻﮔﻴـﻪ‬
‫س‪.‬ﻧﻈﺮزاده‪.‬‬ ‫ﺣﻔﻴﻆ رﺋﻮف زاده و ﻧﺎﻣﺰد ﻋﻠﻢ ﻓﻼﻻﮔﻴﻪ اﺣﻤﺪ ﺟﺎن ﺳﻨﮕﻴﻨﺎف‬
‫‪ .II‬ﺗﺤﺮﻳﺮ و ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻓﺮﻫﻨﮓ‪.‬‬ ‫اﺷﺘﺮاك ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬در اﺛﻨﺎي ﺗـﺎﻟﻴﻒ اﻳـﻦ ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﻫﻤـﺎن وﻗـﺖ‬
‫اﻟﻒ( ﺟﻠﺪ اول ﻓﺮﻫﻨﮓ‪:‬‬ ‫ﻛﺎرﻣﻨــﺪان ﺳــﺎﺑﻖ ﺷــﻌﺒﻪى ﻓﺮﻫﻨــﮓ ﻧﮕــﺎري و اﺻــﻄﻼﺣﺎت‬
‫ﺗﺤﺮﻳـﺮ اول )ﺗــﺎ ﻋــﻼوه ﻫــﺎي ﺑﻨﻴــﺎدي( – ا‪.‬ﺳــﻨﮕﻴﻨﺎف‬ ‫ﻧﺎﻣﺰدﻫﺎي ﻋﻠﻢ ﻓﻼﻻﮔﻴﻪ ا‪.‬آﺗﺨﺎﻧﺎوا‪ ،‬م‪.‬ﺻﺎﺑﺮاوا‪ ،‬م ‪ .‬ﻳﻮﺳـﻔﺎوا در ‪.1‬‬
‫)ﻫﻤﻪى ﺣﺮﻓﻬﺎ(‪ ،‬ا‪.‬ﻣﻨﻴﺎزاف )ﺣﺮﻓﻬـﺎي ا‪،‬ب‪،‬و‪،‬گ‪،‬د‪،‬اي‪،‬ﻳـﺎ‪،‬ژ‪،‬ز و‬ ‫اﻧﺘﺨﺎب ﻣﺜﺎل و ﺷﺎﻫﺪ ﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺮﺗﺒﺎن ﻳﺎري ﺑـﻲ واﺳـﻄﻪ ﺧـﻮد را‬
‫ﻗﺴﻢ اول ك(‪.‬‬ ‫رﺳﺎﻧﻴﺪﻧﺪ‪ .‬ﺳﺎﻟﻬﺎي ‪ 2005-1996‬ﺣﺮﻓﻬـﺎي ﺟﻠـﺪ اول از ﻃـﺮف‬
‫‪ .2‬ﺗﺤﺮﻳــﺮ و ﺗﻜﻤﻴــﻞ )ﻋــﻼوه ﻫــﺎي ﺑﻨﻴــﺎدي( ‪ -‬س‪.‬ﻧﻈــﺮ زاده‬ ‫ا‪.‬ﺳﻨﮕﻴﻨﺎف ﺗﻜﻤﻴﻞ و اﺻﻼح ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﺟﻠﺪ از ﻃـﺮف ﻋـﻀﻮ‬
‫)ﺣﺮﻓﻬــﺎي ا‪-‬ن(‪ ،‬س‪.‬ﻛﺮﻳﻤــﺎف )ﺣﺮﻓﻬــﺎي ا‪-‬ن(‪ ،‬م‪.‬ح‪ .‬ﺳــﻠﻄﺎن‬ ‫واﺑﺴﺘﻪ اﻛﺪﻳﻤﻴﺔ ﻋﻠﻤﻬﺎ ا‪ .‬ﻣﻨﻴﺎزاف ﻧﻴﺰ ﻗﺴﻤﺎً ﺗﺤﺮﻳﺮ و ﺗﻜﻤﻴـﻞ و‬
‫)ﺣﺮف ﻫﺎي ب‪-‬ن(‪ ،‬ا‪ .‬ﻣﻨﻴـﺎزاف )ﺣﺮﻓﻬـﺎي گ‪،‬غ‪،‬ك )ﻗـﺴﻤﺎً(‪،‬‬ ‫اﺻﻼح ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺘﻦ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻠﺪ ﻳﻜﻢ در ﺷﻮراي ﻋﻠﻤﻲ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺎه ‪2‬‬
‫آ‪.‬ﻗﺎﺳـــﻤﺎف )ﺣﺮﻓﻬـــﺎي ا‪،‬ب‪،‬ي‪،‬ق (‪ ،‬س‪.‬ﻣﺘﺮاﺑـــﺎف )ﺣﺮﻓﻬـــﺎي‬ ‫اﻳﻮن ﺳﺎل ‪ 2006‬ﻣﻮرد ﻣﺤﺎﻛﻤﻪ ي ﺟﺪي ﻗﺮار ﮔﺮﻓـﺖ‪ .‬در اﻳـﻦ‬
‫ا‪،‬و‪،‬ز‪،‬ك‪،‬م(‪ ،‬س‪ .‬ﺳﺒﺰهﻳﻒ )ﺣﺮف ن(‪.‬‬ ‫ﺟﻠﺴﻪ ذﻛﺮ ﮔﺮدﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻧﻈﺮداﺷﺖ ﺗﻐﻴﻴﺮات و اﻧﻜـﺸﺎف زﺑـﺎن‬
‫‪ .3‬ﺗﺤﺮﻳﺮ ﻧﻬﺎﻳﻲ‪ :‬س‪ .‬ﻧﻈﺮ زاده‪ ،‬س‪ .‬ﻛﺮﻳﻤﺎف‪ ،‬م‪.‬ح‪ .‬ﺳـﻠﻄﺎن‪،‬‬ ‫در دوران اﺳﺘﻘﻼﻟﻴﺖ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻛﻠﻤﻪ و ﻋﺒﺎره ﻫـﺎي زﻳـﺎدي وارد‬
‫ا‪.‬ﺳﻨﮕﻴﻨﺎف‪.‬‬ ‫ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻫﻨﻮز اﻧﻌﻜﺎس ﻧﺸﺪه اﺳـﺖ و‬
‫‪ .4‬ﺗﺤﺮﻳﺮ ﻧﻈﺎرﺗﻲ‪ :‬غ‪.‬ﻗﺎدراف‪ ،‬س‪.‬ﺧﺎﻟﻤﺘﺎوا‬ ‫ﻫﺮ دو ﺟﻠﺪ اﻳﻦ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺑـﻪ ﺗﺤﺮﻳـﺮ و ﺗﻜﻤﻴـﻞ و ﻋـﻼوه ﻫـﺎي‬
‫ﺟﺪي ﻧﻴﺎز دارد‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺷﻮراي ﻋﻠﻤﻲ ﻗـﺮار ﻛـﺮد ﻛـﻪ ﺑـﺮاي‬
‫__________________________________________________________________________________‬
‫– ‪– 19‬‬

‫‪ .5‬ﻫﻤﮕــﻮن ﺳــﺎزي و ﻛــﺎرﻛﺮد ﻓﺮﻫﻨــﮓ ﻧﮕــﺎري‪ :‬س‪.‬‬


‫ﺧﺎﻟﻤﺘﺎوا‪ ،‬س‪ .‬ﻛﺮﻳﻤﺎف‬
‫ب( ﺑﺎ ﺧﻂ ﻋﺮﺑﻲ اﺳـﺎس‪ :‬ا‪ .‬ﻣـﺴﻜﻴﻨﺎف‪ ،‬گ‪ .‬ﻋﺜﻤـﺎناوا‪ ،‬آ‪.‬‬
‫‪ .6‬ﺗﺼﺤﻴﺤﺎت‪ :‬ا‪.‬ﻣﺴﻜﻴﻨﺎف‪ ،‬س‪.‬زراﻓـﺸﺎﻧﻲ‪ ،‬چ‪ .‬ﻧﻈﺮﺷـﺎﻳﻮا‪،‬‬
‫ﻗﺎﺳﻤﺎف‪ ،‬م‪ .‬ﻣﻈﺎﻓﺮﺷﺎﻳﻒ‪ ،‬س‪ .‬ﻣﺘﺮاﺑﺎف‬
‫س‪ .‬ﻧﻴﻜﺒﺨﺖ ﺷﺎﻳﻮا‪ ،‬گ‪ .‬ﻋﺜﻤﺎﻧﺎوا‪ ،‬آ‪ .‬ﻣﻴﺮزاﻳﻮا‬
‫رﻫﺒﺮﻳﺖ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺎه زﺑﺎن و ادﺑﻴﺎت ﺑﻪ ﻧﺎم رودﻛﻲ ﺑﻪ‬
‫ب( ‪ -‬ﺟﻠﺪ دوم ﻓﺮﻫﻨﮓ‪.‬‬
‫اﻋﻀﺎي ﺷﻮراي ﻋﻠﻤﻲ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺎه و ﻛﺎرﻣﻨﺪان ﻓﻌـﺎل آن اﻋـﻀﺎي‬
‫‪-1‬ﺗﺤﺮﻳﺮ و ﺗﻜﻤﻴﻞ‪:‬‬
‫واﺑــﺴﺘﻪ و ﭘﻴﻮﺳــﺘﻪ اﻛﺪﻳﻤﻴــﻪ ﻋﻠﻤﻬــﺎي ﺟﻤﻬــﻮري ﺗﺎﺟﻴﻜــﺴﺘﺎن‪:‬‬
‫س‪.‬ﻧﻈــــﺮ زاده )آ‪-‬ي‪ ،(‬م‪ .‬ﻣﻈﺎﻓﺮﺷــــﺎﻳﻒ )ﺣﺮﻓﻬــــﺎي ج‪،‬‬
‫م‪.‬ﺷــﻜﻮري‪ ،‬خ‪ .‬آﺗﺨﺎﻧــﺎوا‪ ،‬د‪.‬ﺳــﻴﻢ اﻟــﺪﻳﻨﺎف‪ ،‬م‪.‬ﻣﻼاﺣﻤــﺪاف‪،‬‬
‫ش‪،‬ا‪،‬ﻳﻮ‪،‬ي‪ ،(‬س‪ .‬ﺳـﺒﺰهﻳـﻒ )ﺣﺮﻓﻬـﺎي خ‪،‬ح(‪ ،‬آ‪ .‬ﺳـﻌﻴﺪﺟﻌﻔﺮاف‬
‫داﻛﺘﺎرﻫــﺎي ﻋﻠــﻢ ﻓﻼﻻﮔﻴــﻪ‪ :‬ر‪ .‬ﻫــﺎدي زاده‪ ،‬د‪.‬ﻛﺮﻣــﺸﺎﻳﻒ‪ ،‬ب‪.‬‬
‫)ﺣﺮﻓﻬﺎي او‪،‬اُ‪،‬ف(‪ ،‬آ‪ .‬ﻗﺎﺳـﻤﺎف )ﺣﺮﻓﻬـﺎي ف‪،‬ح‪،‬چ(‪ ،‬ﻣﻄﺮاﺑـﺎف‬
‫ﺗﻠــﻮاف‪ ،‬ف‪.‬ذﻛﺮﻳــﺎﻳﻒ‪ ،‬آ‪.‬ﻣﻴﺮزاﻳــﻒ‪ ،‬م‪.‬ﻓﻴــﻀﺎف‪ ،‬د‪.‬ﻋﺎﺑــﺪاف‪،‬‬
‫‪.‬س )ﺣﺮف پ‪،‬ت‪،‬ح‪،‬ق(‪ ،‬ﺗﻮره ﺣـﺴﻨﺎف )ﺣﺮﻓﻬـﺎي ر‪،‬ت(‪ ،‬م‪.‬ح‪.‬‬
‫ﻧﺎﻣﺰدﻫﺎي ﻋﻠﻢ‪ :‬س‪.‬ﻣﻴﺮزاﻳﻒ‪ ،‬ا‪.‬ﻧﺒﻴﻴﻒ‪ ،‬ر‪.‬اﺣﻤﺪاف‪ ،‬و ‪.‬ﺻـﻤﺪاف‪،‬‬
‫ﺳﻠﻄﺎن )ﺣﺮف س‪،‬ف‪،‬ش(‪.‬‬
‫ش‪.‬ﺻﺎﻟﺤﺎف‪ ،‬ب‪.‬ﻋﻠﻲ ﻳﻒ‪ ،‬م‪ .‬ﻣﺤﻤـﺪي ﻳـﻒ ﻛـﻪ در ﺑﺮرﺳـﻲ و‬
‫‪ -2‬ﺗﺤﺮﻳﺮ ﻧﻬﺎﻳﻲ‪ :‬س‪ .‬ﻧﻈﺮزاده‪ ،‬س‪ .‬ﻛﺮﻳﻤﺎف‪ ،‬م‪.‬ح‪ .‬ﺳﻠﻄﺎن‬
‫ﻣﺤﺎﻛﻤﻪ ي اﻳﻦ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻓﻌﺎﻻﻧﻪ اﺷﺘﺮاك ﻧﻤﻮده ﻣﺼﻠﺤﺖ ﻫـﺎي‬
‫‪ - 3‬ﺗﺤﺮﻳﺮ ﻧﻈﺎرﺗﻲ‪ :‬غ‪.‬ﻗﺎدراف‪ ،‬س‪.‬ﺧﺎﻟﻤﺘﺎوا‪.‬‬
‫ﻣﻔﻴﺪ و ارزﺷﻤﻨﺪي داده اﻧﺪ‪ ،‬اﻇﻬﺎر ﺳﭙﺎس و ﺗﺸﻜﺮ ﻣﻲ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﻫﻤﮕــﻮن ﺳــﺎزي و ﻛــﺎرﻛﺮد ﻓﺮﻫﻨــﮓ ﻧﮕــﺎري‪ :‬س‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ و دﺳﺘﺎوردﻫﺎ‪ ،‬اﻳﻦ ﻓﺮﻫﻨـﮓ از‬
‫ﺧﺎﻟﻤﺘﺎوا‪ ،‬س‪ .‬ﻛﺮﻳﻤﻮف‪.‬‬
‫ﻛﻤﺒــﻮد و ﻧﻘــﺼﺎن ﻫــﺎ ﻧﻴــﺰ ﻋــﺎري ﻧﻴــﺴﺖ‪ .‬ﺑﻨــﺎﺑﺮ اﻳــﻦ از ﺗﻤــﺎم‬
‫‪ -5‬ﺗﺼﺤﻴﺤﺎت‪ :‬ا‪.‬ﻣﺴﻜﻴﻨﺎف‪ ،‬چ‪ .‬ﻧﻈﺮﺷـﺎﻳﻮا‪ ،‬س‪ .‬ﻧﻴﻜﺒﺨـﺖ‬
‫ﻋﻼﻗﻤﻨﺪاﻧﻲ ﻛﻪ در ﺑﺎرهي ﺣﺴﻦ و ﻗﺒﺢ اﻳﻦ ﻓﺮﻫﻨﮓ اﻇﻬﺎر ﻋﻘﻴﺪه‬
‫ﺷﺎﻳﻮا‪ ،‬گ‪ .‬ﻋﺜﻤﻨﺎوا‪ ،‬آ‪ .‬ﻣﻴﺮزاﻳﻮا‪.‬‬
‫ﻛﺮدن ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﺸﻤﻨﺪﻳﻢ ﻣﻼﺣﻈﻪ و ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻫﺎي ﺧﻮد‬
‫‪ .III‬ﻣﻔﺘﺎح ﻋﺮﺑﻲ واژه ﮔﺎن‪ :‬ﻓﻴﺮز ﻧﺒﻮي‪ ،‬ا‪.‬ﻣﺴﻜﻴﻨﺎف‬
‫را ﺑﻪ ﻧﺸﺎﻧﻲ ﺷﻬﺮ دوﺷﻨﺒﻪ‪ ،‬ﺧﻴﺎﺑﺎن رودﻛﻲ‪ ،21 ،‬ﭘﮋوﻫﺸﮕﺎه زﺑﺎن‬
‫‪ .IV‬ﭼﺎپ ﻛﺎﻣﭙﻴﻮﺗﺮي‪.‬‬
‫و ادﺑﻴــﺎت ﺑــﻪ ﻧــﺎم رودﻛــﻲ اﻛﺪﻳﻤﻴــﺔ ﻋﻠــﻢ ﻫــﺎي ﺟﻤﻬــﻮري‬
‫اﻟﻒ( ﺑﺎ ﺧﻂ ﻛﺮﻳﻠﻲ اﺳﺎس‪:‬‬
‫ﺗﺎﺟﻴﻜﺴﺘﺎن ﺑﻔﺮﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ در ﻧﺸﺮ ﻫـﺎي آﻳﻨـﺪه ﺑـﻪ اﻋﺘﺒـﺎر ﮔﺮﻓﺘـﻪ‬
‫چ‪ .‬ﻧﻈﺮﺷــﺎﻳﻮا‪ ،‬ن‪.‬ﻋﺎﺷــﻮراوا‪ ،‬آ‪ .‬ﻣﻴﺮزاﻳــﻮا‪ ،‬گ‪ .‬ﻋﺜﻤــﺎناوا‪،‬‬
‫ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫س‪.‬ﻧﻴﻜﺒﺨﺖ ﺷـﺎﻳﻮا‪ ،‬م‪.‬رﺟـﺐاوا‪ ،‬ش‪ .‬ﻧﻈـﺮزاده‪ ،‬م‪ .‬ﻧﺎﺻـﻴﺮاوا‪ ،‬ا‪.‬‬
‫ﺷﻴﺮ ﻋﻠﻲ ﻳﻮا‪.‬‬
__________________________________________________________________________________
– 20 –

МУНДАРИЉА ВА СОХТИ ФАРЊАНГ

Забони адабии муосири тољикї забони -исмњои хоси мардонаю занона, номњои
давлатї ва расмии Љумњурии соњибистиќлоли љуѓрофї, унвони корхонаву идорањо ва ѓ. (ба
Тољикистон буда, тамоми коргузории расмї, истиснои баъзе номњои машњур ва таърихию
тањсил дар макотиби тањсилоти умумї ва олї, диниву асотирї);
муошират ва мубодилаи афкор, матбуот, -сифатњои дараљањои ќиёсї ва олї (ба
радио ва телевизион ба воситаи он сурат истиснои «бештар», «калонтар» барин
мегирад. Таркиби луѓавии забони њозираи калимањо, ки маънои луѓавї низ пайдо
тољикї хеле ѓанї ва дар айни замон мураккаб кардаанд).
буда, мањсули даврањои тўлонии тањаввулу
тараќќиёти љомеа мебошад ва хусусиятњои 3. Дар шарњу эзоњи маънои калимаю
хоси он то њадди имкон дар ин фарњанг иборањо аз усулу принсипњои «Фарњанги
таљассум ёфтааст. забони тољикї» ва дигар фарњангњои
Мундариља ва сохти фарњанг дар асоси тафсирии пешинаи тољикї ва форсии муосир
дастовардњои ахири илмии фарњангнигории истифода бурда шудааст. Пеш аз њама,
љањон тањия шуда, дорои хусусиятњои зерин маънои аслї ва бевоситаи воњидњои луѓавї
мебошад: дода шуда, сипас маъноњои киноявию маљозї
ва нињоят маъноњои наву навтарини онњо
1. Ба фарњанг дар навбати аввал тафсир мегарданд.
калимаву иборањои ба ќоидањои забони адабї Нахуст маънидоди начандон муфассали
мувофиќ ва ба таври умумї истеъмолшаванда хоси калимаю иборањо оварда, баъд
ворид шудаанд. Њамчунин бо назардошти муродифњои онњо ва нињоят дар охир њамчун
тамоюли рўзафзуни рў овардан ба асолат ва як воситаи дигари тафсир калимањои
покизагии забон як миќдор вожа ва таъбироти сермаъно ё баъзе шаклњои дар ќолиби онњо
китобї, таърихї ва кўњнашудае, ки дар сохташуда барои муќоиса љой дода шудаанд.
асарњои адабиёти классикї, таърихї ва илмї Агар калимаву ибораи мавриди тафсир муро-
истифода мешуданд ва њоло ќисми зиёди онњо дифњо дошта бошад, шарњи муфассали маъно
аз нав эњё мешаванд, дар фарњанг љой дода дар моддаи луѓавии яке аз онњо, ки истеъмоли
шудаанд. бештаре дорад, оварда шудааст. Муродифњои
2. Ба фарњанг аз рўи вазифа калимањои дигар њар кадом аз рўи њарфњояшон дар љои
гурўњи зерин дохил нашудаанд: худ моддањои алоњидаи луѓавиро ташкил
-калимањои махсус, ки ба соњањои касбу медињанд ва дар шарњи маънои онњо бо зикри
кор ва ихтисосњои мањдуд мансубанд, инчунин муродиф ё муродифњо иктифо карда мешавад.
истилоњоти камистеъмоле, ки хоси ягон Масалан:
риштаи нодири илму техника мебошанд; ОФТОБ ‫ آﻓﺘﺎب‬ситораи нурдињанда, мааркази
-калимањои хоси лањљаи мањалле, ки дар низоми офтобї, ки равшаниву њарорати
нутќи ќањрамонони адабиёти бадеї ё дар замин аз онљост, хуршед, мењр, шамс.
матбуоти даврї ба нудрат вохўранд њам, ХУРШЕД ‫ ﺧﻮرﺷﻴﺪ‬офтоб, мењр, шамс.
истифодаи зиёд надоранд; ШАМС ‫ ﺷﻤﺲ‬офтоб, хуршед, мењр.
-калимаю иборањои аз доираи одоб 4. Омонимњо (њамсонњо), яъне калимањои
берун; аз љињати тарзи талаффуз ва шакли навишт
-калимањои хоси услуби ин ё он адиб, ки айнан ба њам монанд, ки маъноњои гуногун
доираи хеле мањдуди истеъмол доранд; доранд, дар моддањои алоњидаи луѓавї омада,
-калимањои кўњнашудаю китобї, ки ба воситаи раќамњои римї ишора мешаванд.
фаќат дар баъзе луѓатњои тафсирии ќадимї бо Масалан:
онњо дучор омадан мумкин аст; АЛАМ I ‫ اﻟﻢ‬дард, ранљ, озор, ѓусса….
-ихтисорањои њуруфї ва њиљої; АЛАМ II а. ‫ ﻋﻠﻢ‬байраќ, ливо, парчам.
__________________________________________________________________________________
– 21 –
боз ‫ ﺑﺎز‬1. асоси замони њозира аз бохтан. 2. њодисањои овоию имлої дучоргардида
љузъи пасини баъзе калимањои мураккаб ба мавриди истеъмоли васеъ дошта бошанд,
маънои машѓулшаванда: ќиморбоз, њуќќабоз, шакли таѓйирхўрда ба шакли аслї њавола
бедонабоз... карда мешавад. Масалан:
БОЗ I ‫ ﺑﺎز‬1. бори дигар, аз нав, муљаддадан, ЌУЛФ ‫ ﻗﻠﻒ‬шакли љойивазнамудаи ќуфл.
такроран, дубора: боз такрор кардан, боз ЌУФЛ ‫ ﻗﻔﻞ‬1. олати филизї, ки бо он дари
пурсидан, боз мурољиат кардан. 2. илова бар хона, сандуќ, љевон ва ѓ.-ро мањкам мекунанд.
ин, болои ин, ба замми ин; њам, ѓайр аз ин: боз 2. гуфт. кулангдони силоњи оташфишон:
ба куљо равам. 3. пасванд давомнокии амалро ќуфли пулемёт…
ифода мекунад; дар муддати…, … ин љониб:
ду рўз боз. 4. њиссачаи таъкидї мабодо... КИТФ ‫ ﻛﺘﻒ‬сари шонаи бадани одам, дўш;
БОЗ II ‫ ﺑﺎز‬кушода, яла, во; муќоб. баста; китф дарњам кашидан аз коре њайрат ва
боз кардан кушодан… тааљљуб кардан; дар масъалае изњори
бехабарї кардан.
БОЗ III ‫ ﺑﺎز‬парандаи ќавичанголи нўлдароз, ки
КИФТ ‫ ﻛﻔﺖ‬шакли љойивазнамудаи китф.
парандагон ва њайвоноти майдаро шикор
мекунад, ќуш: бози дастомўз, бози шикорї. Дар сурати мављуд будани маъно ё ибораю
5. Шаклњои дучори њодисањои гуногуни таркибњое, ки фаќат хоси яке аз шаклњоянд,
ової, имлої ва луѓавигардидаи калимањо, ки чунин тафовутњо дар моддаи луѓавии марбута
дар забони адабии хаттї ва гуфтугўии тољикї љой ва шарњ дода мешаванд. Чунончи:
мавриди истеъмол дошта, дар ќоидањои мав- МАЊ ‫ ﻣﻪ‬мухаффафи моњ; ◊ аз (дар) рўи касе
људаи имло инъикоси худро ёфтаанд, дар мањ дидан касеро одами фавќулода нек,
фарњанг љой дода, ба шаклњои аслї ва бењамто ва ѓ. пиндошта шефтаи ў шудан...
дурусташон ишора ва зимнан њавола карда 6. Калимањои навсохт ва навпайдо, вожањои
мешаванд. Чунончи: серистеъмоли забони гуфтугўї, инчунин баъзе
а) калимањое, ки бештар бо талаби вазн дар калимањои махсуси лањљавї ва калимањои
назм ва ё умуман дар забони гуфтугўї дар зиёди тасвирї ва таќлиди овозї бо ишорањои
онњо овозе афтида, ихтисор ё сабук шудаанд: махсус дар фарњанг љой ва шарњ дода
В-АР ‫ ور‬шакли кўтоњшудаи ва агар.
шудаанд. Масалан:
ЧАРХБОЛ ‫ ﭼﺮخﺑﺎل‬нав. навъе аз њавопаймои
З-ИН ‫ زﻳﻦ‬шакли кўтоњшудаи зи ин ва аз ин.
гирдбол, ки њангоми боло шудан ва фуруд
ГАР I ‫ ﮔﺮ‬шакли кўтоњшудаи агар... омадан метавонад ба тариќи амудї парвоз
НАХОД ‫[ ﻧﺨﺎد‬аслаш нахоњад] гуфт., њиссача
кунад, вертолёт.
магар, оё. ЌАПИДАН ‫ ﻗﭙﻴﺪن‬гуфт. 1. чизеро ба чолокї
б) калимањое, ки баъзе овозњо-њарфњои онњо дошта гирифтан; бо даст гирифтан, чизеро бо
љои якдигарро иваз намудаанд ва дар ин шакл даст доштан… 2. маљ. дастгир кардан,
њам дар забони навишторї ва њам гуфторї боздошт кардан...
таърихан ва њоло низ истеъмоли зиёд доранд: КАШТАЛ ‫ ﻛﺸﺘﻞ‬лањљ. гиребон, яќа, яха.
КУЊАН ‫ ﻛﻬﻦ‬шакли дигари кўњна. АККАС//АККОС ‫اﻛّﺎس‬//‫ اﻛّﺲ‬калимаи таќлиди
СУРФА I ‫ ﺳﺮﻓﻪ‬1. садои раъшадоре, ки бо
овози љакидани саг, садои саг.
сабаби сармохўрдагї… аз сина ба гулў БАЛАЌ-БАЛАЌ ‫ ﺑﻠﻖﺑﻠﻖ‬калимаи таќлиди овоз, ки
мебарояд, сулфа. 2. шакли љойивазнамудаи садои љўшидани чизи моеъро ифода мекунад.
суфра. 7. Калимањои иќтибосии арабие, ки
в) калимањое, ки мутобиќи ќоидаю њамсадоњои охири онњо таърихан ташдид
ќонунияти њиљосозии забони тољикї анъанаи доранд (зид(д), ќад(д), фан(н), хат(т)…) ё дар
бадал шудани овозњо ва таѓйири шакл охир, ба истилоњ, њарфи «то»-и зоид доранд
намудан доранд ва дучори дигар њодисањои (ишора(т), ќувва(т)…), инчунин калимањои
ової шудаанд: аслан тољикие, ки дар охир њарфи «й»-и
ИШКАМ ‫ اﺷﻜﻢ‬шакли дигари шикам.
факултативї (гўй//гў, мўй//мў, рўй//рў ё ба
шакли ганљљў(й)…) ва дар тарзи бавоситаи
КУНУН ‫ ﻛﻨﻮن‬шакли дигари акнун… феълњо садоноки факултативии и доранд
ЗИ ‫ ز‬шакли дигари пешоянди аз (одатан дар (давон(и)дан, дуздон(и)дан, хобон(и)дан…) ва
назм мувофиќи талаби вазн кор фармуда м. инњо њама дар як моддаи луѓавї љойгир ва
мешавад). маънидод карда мешаванд. Вале дар ин њолат
њарфи дуюми ташдид, њарфњои зоид ва
Агар калимањои гурўњи мазкур њам дар факултативї дар тартиби алифбоии фарњанг
шакли дурусту аслї ва њам дар шакли ба ба эътибор гирифта намешавад. Агар байни
__________________________________________________________________________________
– 22 –
шаклњои кўтоњ ва пурраи ин гуна калимањо аз МАЛОИК//МАЛОИКА ‫ﻣﻼﺋﻜﻪ‬//‫ ﻣﻼﺋﻚ‬љ. малак; ◊
рўи тартиби алифбої калимањои дигар воќеъ агар малоикањо омин гуфта бошанд гуфт. агар
шуда бошанд, истисноан шакли пурра ё таќдир рафта бошад, агар дар сарнавишт
кўтоњи дубораоварда ба шакли дигар њавола бошад.
карда мешавад. Чунончи: Агар маънои ин ќабил шаклњои танњо ва
ГЎ ‫ ﮔﻮ‬ниг. гўй. љамъи исмњо барои хонандаи имрўза
ГЎГИРД ‫ ﮔﻮﮔﺮد‬1. моддаи сўзанда… 2. душворфањм ба назар расад ва бо назардошти
чўбчањо… ин ки шакли танњои онњо аз рўи тартиби
њарфњои алифбо дар њарфи дигар ё дар љилди
ГЎГИРДЧЎБ ‫ ﮔﻮﮔﺮدﭼﻮب‬гўгирд, чўбчаи гўгирд… дуюми фарњанг меояд, дар фарњанг баъд аз
гўй//гў ‫ﮔﻮ‬//‫ ﮔﻮي‬1. асоси замони… зикри шакли танњо маъноњои асосии онњо
мухтасаран дар ќавсайн нишон дода
ГЎЙ ‫ ﮔﻮي‬1. кулўлаи аз ресмон… мешаванд. Масалан:
Њамчунин калимањои иќтибосии арабии дар АЊЁН а. ‫ اﺣﻴﺎن‬љ. њин (ваќтњо, замонњо); ањён-
охир алифи маќсура ва аломати танвини ањён гоњ-гоњ, баъзан, ањёнан.
фатњадошта, ки дар забони тољикї бе
назардошти ин алифу аломат низ талаффуз ИХВОН а. ‫ اﺧﻮان‬љ. ах (бародарон).
ёфта, мўљиби дар ду шакл истеъмол шудани Агар чунин калимањо дар шакли љамъ
он вожањо гардидаанд, одатан њар ду шакл як маънои тозае пайдо карда ё дар њайати
моддаи луѓавиро ташкил додаанд ва гоње дар таркибу ибораи хосе омада бошанд, ки дар
моддањои људогонаи луѓавї оварда шудаанд. шакли танњо вонамехўранд, пас аз зикри
Масалан: шакли танњо он маънои нав ва он таркибу
МАЪНО//МАЪНЇ а. ‫ﻣﻌﻨﻲ‬//‫ ﻣﻌﻨﺎ‬1. он чи калима, ибораи хос ба тартиб дар ин моддаи луѓавї
ишора, аломат ва ѓайра онро ифода мекунад; оварда мешавад. Масалан:
мазмуни калом… маънои луѓавї…, маънои АБРОР а. ‫ اﺑﺮار‬љ. бирр 1. порсоён,
маљозї… 2. маќсад, мурод, манзур. 3. моњият, таќводорон… 2. некўкорон; эњсонкорон...
мазмун. АЙЁМ а. ‫ﺎم‬‫ اﻳ‬1. љ. явм (рўзњо). 2. даврон,
АСЛАН а. ً‫ اﺻﻼ‬1. асосан, њаќиќатан, дар замон. 3. ваќт; мавсим, фасл.
њаќиќат. 2. дар асл, аз љињати насаб, аз љињати АФВОЊ а. ‫ اﻓﻮاه‬љ. фўњ 1. дањонњо. 2. овозањои
баромад. 3. ниг. асло. дањанакї; ◊ шўњраи афвоњ шудан вирди забон
АСЛО а. ‫[ اﺻﻼ‬аслаш аслан] тамоман, њељ, њељ гаштан; машњур шудан.
гоњ, њаргиз. Њамчунин шаклњои љамъи дугонаи исмњои
8. Калимањои шакли арабигирифта – арабї бо риояи тарзу усули исмњои љамъи
муарраб ќоидатан шарњ дода намешаванд ва шикаста љо дода шудаанд:
ба асли тољикии худ њавола мегарданд. Вале АБАВАЙН а. ‫ اﺑﻮﻳﻦ‬кит., љ. дугонаи аб; падару
ќисми зиёди онњо дар баробари асли модар, волидайн.
тољикиашон дар забони имрўзаи тољикї
мавриди истеъмол доранд. Бинобар ин ЌАВСАЙН а. ‫ ﻗﻮﺳﻴﻦ‬1. љ. дугонаи ќавс...
вобаста ба дараљаи истеъмол дар шакли Як гурўњ сифатњои нисбї ва сифатњои
серистеъмол ва умумихалќиашон маънидод феълї, ки ба вазифаи исм омада пасванди
карда мешаванд. Чунончи: љамъ мегиранд ва баъзе исмњо, ки дар шакли
ПИЛ ‫ ﭘﻴﻞ‬ниг. фил; пили дамон фили љангии љамъ машњур гардидаанд, дар фарњанг
њуљумкунанда, пили ѓуранда. моддањои алоњидаи луѓавиро ташкил додаанд.
ФИЛ ‫[ ﻓﻴﻞ‬муарраби пил] њайвони (хушкигард)
Масалан:
калонљуссаи хартумдор, пил. АТРОФИЁН ‫ اﻃﺮاﻓﻴﺎن‬дар атроф будагон;
ФАРСАНГ ‫ ﻓﺮﺳﻨﮓ‬књн. воњиди масоњат наздик
наздикон, шиносон.
ба шаш ё њафт километр. ГУЗАШТАГОН ‫ ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن‬љ. гузашта. 1. пешиниён,
ФАРСАХ ‫ ﻓﺮﺳﺦ‬муарраби фарсанг.
ќадимињо...
НИЁГОН//НИЁКОН ‫ﻧﻴﺎﻛﺎن‬//‫ ﻧﻴﺎﮔﺎن‬1. љ. ниё. 2.
9. Исмњои љамъи шикаста ва баъзе шаклњои гузаштагон, аљдод…
љамъи солими арабї, ки дар фарњанг
моддањои алоњидаи луѓавиро ташкил додаанд, Баъзе сифатњо, зарфњо, љонишинњо… њам,
асосан ба шакли танњояшон њавола ки тобиши маъноии тоза гирифта, бо
мегарданд. пасванди љамъ њамроњ омада метавонанд,
Масалан: асосан дар моддањои луѓавии шакли танњо
њамчун таркиб љой дода шудаанд. Чунончи:
АСОМЇ а. ‫ اﺳﺎﻣﻲ‬љ. исм (номњо).
__________________________________________________________________________________
– 23 –
НАЗДИК ‫ ﻧﺰدﻳﻚ‬1. он чи аз љињати макон, замон КАМОНЧА ‫ ﻛﻤﺎﻧﭽﻪ‬1. шакли тасѓири камон;
ва масофа дур намебошад, ќариб; муќоб. дур: камони хурд. 2. олати камоншакл барои
роњи наздик, рўзњои наздик. 2. ќарин, њамдам, навохтани ѓижжак… 3. мус. асбоби тории аз
муќарраб: дўсти наздик, одами наздик; ѓижжак хурдтар.
наздикон хешу аќрабо, хешовандон. 3. 12. Исмњо, сифатњо, зарфњо ва феълњо (дар
монанд, шабењ… шакли масдарї) ќоидатан бе тавзењоти
КАЙ ‫ ﻛﻲ‬љонишини саволї чї ваќт, чї замон, грамматикї оварда ва шарњ дода шудаанд.
кадом ваќт; кайњо хеле ваќт шуд, ки…; Калимањои тасвирї ва таќлиди овозї,
кайњо боз дер боз, хеле боз, муддатњост, ки шуморањо, љонишинњо, пешвандњову
…; то кай//то ба кай то кадом ваќт, то чї пасвандњо, пайвандакњо, њиссачањо ва нидоњо
муддат. бо ќайди грамматикї, шарњи маъно ва
10. Баъзе исму сифатњои љинси занонаи њатталимкон бо зикри мавриди истифодаи
арабии бо пасванди –а сохташуда, ки дар онњо оварда шудаанд.
забони тољикї як андоза мавриди истеъмоли Исми феълї, исми амал, сифати феълї ва
васеъ доранд, дар моддањои алоњидаи луѓавї феъли њол њамчун воњидњои мустаќили луѓавї
љой дода шуда, шакли муаннас-љинси занонаи вориди фарњанг гардида, пас аз тавзењоти
калимае будани онњо зикр мегарданд. грамматикї маъноњои онњо шарњ дода
Чунончи: шудаанд. Чунончи:
ЗАЊРО а. ‫ ﻇﻬﺮي‬1. муаннаси азњар; дурахшон, БИНИШ ‫ ﺑﻴﻨﺶ‬1. исми феълї аз дидан;
тобон, равшан... 2. зани сафедрўи зебо. 3. ќобилияти дидан, биної: нури биниш,
лаќаби Фотима - яке аз духтарони Муњаммади чашмони аз биниш монда. 2. басират, дид,
пайѓамбар (с), њамсари њазрати Алї (р). назар.
КУБРО а. ‫ ﻛﺒﺮي‬муаннаси акбар. ЌАРЗДИЊЇ ‫ ﻗﺮض دﻫﻲ‬исми амал аз ќарз додан; ба
11. Сифатњои таъкидии навъи заб-зард, ихтиёри касе ба ќарз гузоштани пуле ё чизе.
наппа-нав… мувофиќи тартиби алифбоии АРЗАНДА ‫ ارزﻧﺪه‬1. сифати феълии замони
њарфњои худ моддањои алоњидаи луѓавиро њозира аз арзидан. 2. сазовор, шоиста, лоиќ,
ташкил додаанд. Чунончи: муносиб. 3. ќиматбањо, арзишнок; гавњари
ЗАБ-ЗАРД ‫ زب زرد‬гуфт. нињоят зард, зарди
арзанда дурри гаронбањо.
баланд; рўи заб-зард рўи аз касалї ё хафагї ГУФТАНЇ ‫ ﮔﻔﺘﻨﻲ‬сифати феълии замони оянда аз
нињоят рангпарида ва пажмурда. гуфтан; он чи гуфта шуданаш лозим аст…
НАППА-НАВ ‫ﻪ ﻧﻮ‬‫ ﻧﭙ‬гуфт. тамоман нав, нињоят ДИДАНЇ ‫ دﻳﺪﻧﻲ‬1. сифати феълии замони оянда
нав. аз дидан. 2. шоистаи дидан, дархури дидан... 3.
Вале калимањои љуфти такрор њамчун маљ. пешомад, таќдир, рўзи сахт.
таркибњо дар дохили моддаи луѓавии КАНДА ‫ ﻛﻨﺪه‬1. сифати феълии замони гузашта
калимањои танњо љой ва шарњ дода шудаанд. аз кандан; канда-канда а) бурида-бурида, ќатъ
Масалан: карда-ќатъ карда…; б) фосиладор: овози
КАМ ‫… ﻛﻢ‬кам-кам а) андак-андак; як каме,
канда-кандаи ў…; канда гирифтан људо карда
камтар; б) баъзан, гоњо; ба нудрат; в) рафта- гирифтан… 2. чуќурии махсус кофташуда,
рафта, ба тадриљ, оњиста-оњиста. хандаќ…
БАСТАГЇ I ‫ ﺑﺴﺘﮕﻲ‬1. шакли дигари сифати
РАФТА ‫ رﻓﺘﻪ‬сифати феълии замони гузашта аз
рафтан… рафта-рафта ба мурури замон, феълии замони гузашта аз бастан. 2. баста
тадриљан... будан, масдудї, банд будан: бастагии роњ.
ТОЗОН ‫ ﺗﺎزان‬феъли њол аз тохтан; дар њоли
Исму сифатњо ва баъзе калимањои шакли тохтан, давида-давида, давон.
хурдию навозишидошта (бо пасвандњои –ак ва
-ча) ва аксар маъно ё тобиши маъноии дигаре Дар шарњи бархе аз исмњои амал азбаски
пайдокарда дар фарњанг моддањои мустаќили феъли таркибии аз онњо сохташуда дар
луѓавиро ташкил додаанд ва ба шакли тасѓир фарњанг оварда нашудааст (мас., гап
ё тасѓир ва навозишии калимае будани онњо фурўхтан), ба исми амали аз таркибе будани
ишора шудааст. Чунончи: он ишора карда намешавад. Чунончи:
АСПАК ‫ اﺳﭙﻚ‬1. шакли тасѓири асп; аспча. 2. ГАПФУРЎШЇ ‫ ﮔﭗﻓﺮوﺷﻲ‬бисёр гап зада амалан
аспи чўбин, ки бачањо бозї мекунанд. 3. зоол. коре накардан; сафсатагўї.
номи љонварест мисли мўрча, ки дар рўи об 13. Сифатњои нисбї, ки аз исм ба воситаи
метозад: аспаки обї. пасванди –ї («ё»-и нисбат) ташкил ёфтаанд,
ЃУЛОМАК ‫ ﻏﻼﻣﻚ‬шакли тасѓир ва навозишии дар фарњанг нахуст ба мансубияти онњо
ѓулом; ѓуломи хурдсол.
__________________________________________________________________________________
– 24 –
ишора гардида, сипас маънои онњо шарњ дода Феълњои таркибии номї, ки ба воситаи
мешавад. Масалан: феълњои ёридињандаи кардан, шудан, задан,
ДЕВОРЇ ‫ دﻳﻮاري‬мансуб ба девор; он чи ба девор
ёфтан ва ѓ. ташкил ёфтаанд, асосан дар
меовезанд: рўзномаи деворї, соати деворї... моддаи луѓавии љузъи номї (яъне исму
сифатњо ва м. инњо) оварда шарњ дода
ЉАНУБЇ ‫ ﺟﻨﻮﺑﻲ‬мансуб ба љануб; воќеъ дар мешаванд. Вале таркибњои зиёди феълї барои
тарафи љануб: канори љанубии…, тарафи таъйиди мавриди дурусти истеъмол њамчун
љанубї. шоњид бидуни шарњ дар моддањои луѓавии
Дар баъзе аз ин ќабил калимањо, ки дар онњо феълњо низ зикр мегарданд.
пасванди –ї муштараквазифа аст, ба 15. Иборањои истиоравї баъд аз шарњи
мансубият ишора нашуда, маънои бевоситаи маъно ё силсилаи маъноњои луѓавию маљозии
луѓавии онњо шарњ дода мешавад. Чунончи: сарвожањо асосан бидуни тафсири маъно
БУМЇ ‫ ﺑﻮﻣﻲ‬мањаллї, тањљої, сокини аслии оварда мешаванд. Чунончи:
маконе. БАЊОР ‫ ﺑﻬﺎر‬1. яке аз чањор фасли сол, ки баъд
ЃАЮРЇ ‫ ﻏﻴﻮري‬1. ѓайрат, серѓайра-тї; далерї… аз зимистон меояд; абри бањор…; аввали
бањор… 2. киноя аз ављи гул-гулшукуфї, айни
ЧЎПОНЇ ‫ ﭼﻮﭘﺎﻧﻲ‬1. шуѓлу амали чўпон, ривољу равнаќи кор: бањори озодї, бањори бе-
шўбонї… чўпонї кардан. 2. мансуб ба чўпон… хазон...
саги чўпонї.
ДУД ‫ دود‬1. моддаи тираранги абру
14. Асосњои феълњо, ки аксар ѓайр аз маънои бухормонанд… 2. маљ. оњ; оњу нола, фиѓон. 3.
софи дастурї маъноњои хоси луѓавї њам маљ. ба маънои сиёњї, тирагии ѓамангез ва ѓ.
доранд, аввал асоси феълї алоњида бо истеъмол мешавад: дуди алам, дуди оњ, дуди
њарфњои хурди ѓафс оварда шуда, сипас ситам…
њамшакли он њамчун воњиди луѓавии мустаќил
моддаи људогонаро ташкил кардааст. НУР ‫ ﻧﻮر‬1. рўшної, равшанї, зиё (-и офтобу
Чунончи: моњ, чароѓ, оташ ва ѓ.);… ба таври истиора:
нури дониш, нури маърифат…
андоз ‫ اﻧﺪاز‬1. асоси замони њозира аз андохтан.
2. љузъи пасини баъзе калимањои мураккаб ба 16. Баъд аз овардани сарвожањои
маънои иљрокунандаи амал ё соњиби касбу ѓайритољикї ишорањои решашиносї
кор: сангандоз, тирандоз… (этимологї) гузошта шуда, аз кадом забон
омадани ин вожањоро нишон медињанд: а.-
АНДОЗ ‫ اﻧﺪاز‬пул ё моле, ки давлат аз арабї, ю.– юнонї… Пас аз ин тарзи навишти
даромади одамон ва корхонањо ё аз замину арабии сарвожањо нишон дода мешавад.
хона, чорпо, наќлиёт ва ѓ. ба таври њатми Воњидњои луѓавии худї ва иќтибосии забони
меѓундорад; хирољ: андози молї… андози тољикї, ки дар даврањои гуногуни тањаввулу
наќда… рушди худ дучори таѓйироти зиёди маъноиву
гузашт ‫ ﮔﺬﺷﺖ‬асоси замони гузашта аз услубї шудаанд, дар моддањои луѓавї ќабл аз
гузаштан. шарњи маънои калимањо ба китобї (кит.),
кўњнашуда (књн.), таърихї (таър.) ва нав ё
ГУЗАШТ ‫ ﮔﺬﺷﺖ‬1. гузариш, мурур, гузашта навсохт (нав.) будани онњо ишора шудааст.
рафтан: гузашти айём. 2. маљ. даст кашидан аз Масалан:
нафъи худ...
ИНКИШОФ а. ‫ اﻧﻜﺸﺎف‬1. кит. кашф шудан,
Масдарњои феълии бавосита ба тарзи ошкор шудан. 2. маљ. ба воя расида ва пањн
бевоситаи худ њавола карда ва агар маънои шуда пеш рафтани њар чиз; рушд, пешрафт,
дигаре дошта бошанд, шарњ дода мешаванд. тараќќї; инкишоф додан...
Масалан:
МАЪРАКА а. ‫ ﻣﻌﺮﻛﻪ‬1. кит. майдони љанг,
НИГАРОН(И)ДАН ‫ ﻧﮕﺮاﻧﻴﺪن‬//‫ ﻧﮕﺮاﻧﺪن‬1. тарзи баво- майдони корзор; љанг, муњориба, задухўрд. 2.
ситаи нигаристан. 2. равона кардан, маљ.љамъомади мардум барои гузаронидани
гардонидан ба сўе, моил кунондан ба тарафе. мусобиќа ё иљрои ягон кор; давраи
Маънои тарзи фоилии феълњо ва хусусан муташаккилона гузаронидани коре ё вазифаи
феълњои таркибї шарњ дода шуда, тарзи махсуси иљтимої ва сиёсї: маъракаи алаф-
мафъулї, њамчун ќоида, ба тарзи фоилї даравї, маъракаи интихобот, маъракаи
њавола карда мешавад. Масалан: киштукори бањорї, маъракаи обуна; маърака
гирифтан… 3. нав. маросими тўй ё азо:
КЎТОЊ ‫… ﻛﻮﺗﺎه‬кўтоњ кардан а) дарозии чизеро маъракаи хурсандї…
кам кардан, калта кардан; б) буридан, ќатъ
кардан; в) ихтисор кардан, кашол надодан 17. Калимањои аз забонњои дигар
(мас., гапро); кўтоњ шудан тарзи мафъулии баргирифта (иќтибосшуда), ки дар асл дорои
кўтоњ кардан. шакл ва маъноњои гуногун буданд, асосан дар
__________________________________________________________________________________
– 25 –
он шакл ва бо он маъноњое ба фарњанг ворид МАХДУМ а. ‫ ﻣﺨﺪوم‬1. кит. он ки дигарон ба ў
гардида ва шарњ дода шудаанд, ки дар забони хизмат мекунанд, хоља, хўљаин. 2. књн. унвоне,
муосири тољикї мавриди истеъмоли то ки дар гузашта ба писарони муллоњои калон
андозае устувор пайдо кардаанд ва дар дода мешуд; (махсум шакли гуфтугўии ин
ќоидањои мављудаи имлои тољикї инъикос калима аст).
ёфтаанд. Масалан: МАХСУМ а. ‫ ﻣﺨﺴﻮم‬гуфт., шакли вайроншудаи
АРАФА а. ‫ ﻋﺮﻓﻪ‬1. д. номи рўзи нуњуми моњи махдум.
зулњиљља, ки њољиён он рўзро дар кўњи Арафот МАЪТАЛ а. ‫[ ﻣﻌﻄﻞ‬аслаш муаттал] интизор,
(назди Макка) мегузаронанд. 2. рўзи пеш аз мунтазир. маътали касе ё чизе будан дар
иди Ќурбон; як рўз ё чанд рўзи пеш аз њар ид ё интизори касе ё чизе будан… маътал кардан
ягон маърака: арафаи интихобот, арафи љашни дар интизорї нигоњ доштан…
истиќлол.

СОХТИ ФАРЊАНГ
1. Њамаи калимањои тафсиршаванда ба Маънои маљозии калима баъди маънои
тартиби алифбо паси њам омадаанд ва бо аслии калима шарњ дода мешавад ва бо
њарфњои калони нимѓафс чоп шудаанд. аломати ихтисории маљ. ишора мегардад.
2. Агар калимае дар алоњидагї истеъмол Он маънои калима, ки аз истифодаи
нашавад ё онро људогона шарњ додан душвор киноявии он ба вуљуд омадааст, бо ихтисораи
бошад, пас аз сабти он њамчун сарвожа шартии кин. (киноятан) ва дар шарњи иборањо
аломати баён (дунуќта) гузошта шуда, баъд аз бо ифодаи киноя аз ишора шудааст.
он ибора ё таркибе, ки ин калима одатан дар 5. Агар маънои ибора ва таркибњо аз маъ-
дохили он меояд, бо њарфњои хурди ѓафс зикр нои тафсирёбандаи калимањо тафовуте
ва эзоњ меёбад: надошта бошад, баъд аз шарњи маънои
КАЛОЧА ‫ ﻛﻼﭼﻪ‬:гапу калоча, гапу хабари калимањо аломати дунуќта гузошта, ин ќабил
зиёдатї…; гапу калоча кардан; овоза кардан, ибораву таркибњо бидуни шарњи маъно зикр
мавриди гуфтугузор ќарор додан. мегарданд:
ГАПЧА ‫ ﮔﭙﭽﻪ‬:гапу гапча а) гапи майда-чўйда; МАВЉ ‫ ﻣﻮج‬1. љунбиш ва лаппиши оби дарё ва
б) овозањои росту дурўѓ, миш-мишњо. бањр бо таъсири бод ва тўфон; кўњаи об, ки
3. Пасванд ва пешвандњо асосан дар сурате, дар бањр баланд хеста ба соњил мезанад,
ки дар навишт бо калимаи дигар њамшакл уштурак: мављи бањр, мављи зарбатї. 2. физ.
воќеъ гардида бошанд, алоњида ва пеш аз њаракати лаппишдор дар муњити физикї:
калимањои њамшакл зикр шуда, бо њарфњои мављи овоз ё садо, мављи кўтоњ, миёна ва
хурди ѓафс ва шарњњои грамматикї бо дарози радио…, мављњои электромагнитї...
њарфњои курсив чоп мешаванд: Агар калимаи шарњёбанда дар ибораи
-гар ‫ ﮔﺮ‬пасванди калимасоз, ки ба калимањо устувор ва рехта ба њељ як аз маъноњо мутобиќ
њамроњ омада маъноњои зеринро медињад: 1. наояд, чунин иборањо пас аз шарњи њамаи
кунанда, дорандаи касбу шуѓле: коргар, маъноњои калима бо аломати ромб (◊) љой
барзгар, ситамгар. 2. созандаи чизе: заргар, дода мешаванд. Зарбулмасал ва маќолњо низ
дуредгар, оњангар. 3. соњиб, дорандаи чизе: бо ишораи (зарб.) ва (маљ.) метавонанд ба ин
тавонгар. гурўњи иборањо дохил шаванд, вале азбаски
онњо зери маъноњои гуногуни сарвожа дар
ГАР I ‫ ﮔﺮ‬1. шакли кўтоњшудаи агар… 2. аввал, мобайн ва охири моддаи луѓавї
њарчанд, гарчанд… омадаанд, бе ишораи аломати ромб (◊) оварда
ГАР II ‫ ﮔﺮ‬хориш, реш, ќўтур (дард). мешаванд:
4. Маъноњои гуногуни калимањо аз якдигар АСП ‫ اﺳﭗ‬1. чорпои хонагии сумдори саворї
бо раќамњои арабї људо карда мешаванд. Дар ва боркаш: аспи бидав… аспи бодпой… аспи
ваќти эзоњи њар маънои калима пас аз боркаш…, аспи саманд… аз асп фурояд њам, аз
муродифњо ва иборањои муродифї, ки узангу намефурояд (маќ.) мавќеи
маънояшон ба якдигар хеле наздик аст, пешбарандаашро аз даст дода бошад њам,
аломати вергул гузошта шуда, агар ин калонгариро тарк карданї нест; ба аспи наѓз
муродифњо аз љињати маъно аз якдигар андак як ќамчин, ба аспи бад сад ќамчин (маќ.) ба
дурї ва ё бо ягон тобиши маъної аз њам фарќ одами наѓзу бофаросат як дањан гап кофї
дошта бошанд, байни онњо аломати бошад, ба одами баду бефаросат гапи бисёр
нуќтавергул гузошта мешавад. њам таъсир надорад…
__________________________________________________________________________________
– 26 –
ИЛЛАТ а. ‫ ﻋﻠّﺖ‬1. кит. сабаб, боис, ваљњ. 2. ишораи муќоб. (яъне, муќобили..) зикр
беморї, касалї, дард. 3. айб, нуќсон, камбудї: мегардад:
арзон бе иллат не, гарон бе њикмат (зарб.). ДУР ‫ دور‬чизе ки (аз мо) дар фосилаи зиёди
6. Маънои калимаву иборањо ба забони замонї ё маконї воќеъ аст, муќоб. наздик:
адабии имрўзаи тољикї шарњ меёбад. Дар муддати дуру дароз, роњи дур(у дароз);
шарњи маъно аз истифодаи калимаву хомўшии дуру дароз…, дур будан… дур
иборањое, ки имрўз хеле камистеъмоланд ё кардан…
кўњнашуда ба њисоб мераванд ё маънои 8. Агар маънои ду калима ё яке аз маъноњои
матруке доранд ва инчунин аз калимаю ду калима ба якдигар наздик бошанд ва ё
таркибњои маљозї ё маънои духўрадошта то воњиди шарњёбанда аз љињати сохт бо ягон
њадди имкон худдорї шудааст. воњиди луѓавї ва таъбири дигар ќаробате
7. Агар калимаи шарњёбанда калимаи дошта бошад, чунин наздикї ва ќаробат дар
зидмаънои худро (антоним) дошта бошад, он поёни шарњи маъно бо аломати ихтисории
бо њарфњои хурди ѓафс дар охири шарњ бо муќ. (муќоиса шавад бо…) ишора мегардад.

ИБОРАВУ ТАРКИБЊО

1. Ибора ва таркибњои мавриди шарњи


фарњангро аз рўи сохт ва таркиб ба навъњои 4. Њамаи ибораю таркибњои фарњанг дар
умдаи зерин таќсим кардан мумкин аст: дохили худ низ бо риояи тартиби алифбоии
а) иборањои изофї ва баёния (иборањои њарфњо љой дода шудаанд. Агар калимаи
исмї, сифатї, феълињолї); шарњёбанда дар аввали ибора омада бошад,
б) иборањои љонишинї ва пешванддор; тартиби алифбо аз калимаи дуюми ибора ба
эътибор гирифта мешавад.
в) иборањои феълї (масдари сода ва 5. Агар ду ибора як маъно дошта, вале аз
тафсилї, сифати феълї ва феълињолї). рўи тартиби њарфњо аз якдигар дур љой
2. Иборањо асосан дар моддаи луѓавии гирифта бошанд, фаќат маънои ибораи
калимаи мустаќилмаънои аввали онњо оварда маъмултар шарњ дода мешавад ва ибораи
эзоњ шудаанд, вале гоњо, мумкин аст, ки дуюм бе шарњи маъно ба ибораи якум њавола
шарњи онњо дар моддаи луѓавии калимаи мегардад. Дар сурати ба тартиби алифбо паси
дигари бунёдии ибора низ оварда шавад. њам омадани ду ибораи њаммаъно онњо дар як
3. Дар фарњанг аввал иборањои номї љо оварда шуда, дар байнашон аломати
(изофї, баёния, сифати феълї, феълињолї, мувозї (//) гузошта мешавад:
пешванддор ва иборањои љонишинию синни балоѓат//њадди балоѓат
пешоянддор) ва сипас кулли иборањои феълї бори сафар бастан//рахти сафар бастан
љой дода шудаанд, ки дар мисоли зер иљмолан
тасвир кардан мумкин аст: 6. Агар ибора ду ё якчанд маъно дошта
бошад, ин маъноњо аз њам бо њарф ва ќавс
људо карда мешаванд:
1. гули бехор 7. ќаду баст ёд кардан а) ёдовар шудан, ба хотир
2. гули сари сабад 8. даст задан овардан; зикр кардан; б) аз бар кардан, њифз
намудан; в) маљ. пазмон шудан.
3. ду дунё 9. даст ба сар
7. Агар ягон калимаи ибора муродифи
нињодан љойгузин дошта бошад, ин муродиф дар
4. андак-андак 10. дасти ёрї дароз ќавсайн зикр мешавад: савганд (ќасам) ёд
кардан.
кардан
Љузъи фаръии иборањо низ дар ќавсайн
5. дам ба дам 11. аз даст додан гирифта шудаанд: (аз) сар то по, гап дар (сари)
6. аз аввал то охир 12. дастатон дардро чизе будан.
набинад
ИХТИСОРАЊО

а. - арабї књн. – кўњнашуда санъ. - санъат


адш. - адабиётшиносї лањљ. - лањљавї сохт. – сохтмон
ак.- аккадї лот. - лотинї сур.- суриёнї
анат. - анатомия м. - муѓулї т. - туркї
англ. - англисї маќ. - мақол т.-м. -туркию муѓулї
асот.- асотирї, асотиршиносї мал. - малайзї тањқ. - сухани тањқиромез
афс. - афсонавї мант. - мантиќ таър. - таърихї
байт. - байторї мас. - масалан тех. - техника
барќ. - барќї, электрї маљ. - маљозан тиб. - тиббї
бањр. - бањрнавардї маъд. - маъданшиносї тибет. - тибетї
биол. - биология меъ. - меъморї фалс. - фалсафа
боѓп. - боѓпарварї мол. - молия физ. - физика
бот.- ботаника муқ. - муқоиса шавад бо… фин. - финландї
боф.- бофандагї муќоб. - муќобили… фолк. - фолклор
ва ѓ. - ва ѓайра мус. - мусиқї фр. - фаронсавї
ва м.ин. – ва монанди ин нав. - навсохт хим. - химия
варз.- варзиш нашр. - нашриёт хит. - хитої
геол.- геология ниг. - нигаред ба… хўр. - хўрокворї
грам. - грамматика нум. - нумератив њ. - њиндї
гуфт. - гуфтугўї нуљ. - илми нуљум њ. - њарбї
д. - динї обњш. – обуњавошиносї њанд. - њандаса
дўз. - дўзандагї олм. - олмонї њисобд. - њисобдорї
зарб. - зарбулмасал омўз. - омўзгорї њол. - њолландї
збш. - забоншиносї пасв. - пасванд њуқ. - њуқуқшиносї
зоол. - зоология пешв. - пешванд ч. - чехї
ибр. - ибрї пол. - поландї чорв. - чорводорї
иќт. - иќтисод порт. - португалї љ. - љамъи…
исп. - испанї р. - русї љуѓр. - љуѓрофия
ит. - италиявї радио. - радиотехника ш. - шањри…
итт - иттилоотшиносї риёз. – риёзиёт, швед. - шведї
кайњ. - кайњоннавардї математика ю. - юнонї
кин. – киноявї р. - оњ. - роњи оњан я. - яњудї
кит. – китобї с. – сиёсї яп. - японї
кишов. – кишоварзї санс. – санскрит
Алифбои тољикї

№ Њарфњо Номи № Њарфњо Номи


њарфњо њарфњо

1 Аа а 19 Оо о
2 Бб бе 20 Пп пе
3 Вв ве 21 Рр ре
4 Гг ге 22 Сс се
5 Ѓѓ ѓе 23 Тт те
6 Дд де 24 Уу у
7 Ее йе 25 Ўў ў
8 Ёё йо 26 Фф фе
9 Жж же 27 Хх хе
10 Зз зе 28 Њњ ње
11 Ии и 29 Чч че
12 Її ї 30 Љљ ље
13 Йй йи 31 Шш ше
14 Кк ке 32 Ъъ ъ
15 Ќќ ќе 33 Ээ э
16 Лл ле 34 Юю йу
17 Мм ме 35 Яя йа
18 Нн не
А
А њарфи аввали алифбои њозираи тољикї; дар АБАДЇ ‫ اﺑﺪي‬њамешагї, љовидон, доимї: хоти-
алифбои арабиасоси тољикї бо њарфњои раи абадї.
«алиф» (‫)ا‬, «айн» (‫ )ع‬ва дар охири як гурўњ
калимањо бо «њои њавваз» (‫ )ه‬ифода мешавад; АБАДУДДАЊР а. ‫ اﺑﺪاﻟﺪﻫﺮ‬љовидон, њамеша, ба
њарфи «алиф» дар њисоби абљад ба адади 1 ба- таври њамешагї.
робар аст; њарфи «А» дар гурўњбандии АБАДУЛАБАД а. ‫ اﺑﺪاﻻﺑﺪ‬љовидон, то абад, то
синфњои таълимї, табаќабандии мавзўъњо ва интињо, њамеша, то вуљуди љањон.
ѓ. ба љои шумораи якум ба кор меравад.
АБАДУЛОБИДИН а. ‫اﺑﺪاﻵﺑﺪﻳﻦ‬ кит. њамеша,
-А њиссачаест, ки бо феъл омада, маънои тааљ- љовидон, поянда.
љуб, таассуф, эњсос, њаяљон ва ѓайраро ифода
мекунад: чї гуфтед-а?, бахтро бинед-а! АБАДУЛОБОД а. ‫ اﺑﺪاﻵﺑﺎد‬кит., ниг. абадулабад.
ААМ(М) а. ‫ اﻋﻢ‬кит. омтар, умумитар, абар- ‫ اﺑﺮ‬пешванд боло, фавќ: абарќудрат, абар-
фарогиртар; аам аз он ки… сарфи назар аз мард.
он ки…, бо вуљуди он ки…, новобаста ба он АБАР ‫ اﺑﺮ‬1. шакли ќадимии пешванди бар. 2. дар.
ки.... 3. ба, мувофиќи.
АБ а. ‫ اب‬кит. падар, волид.
АБАВАЙН а. ‫ اﺑﻮﻳﻦ‬кит., љ. дугонаи аб; падару АБАРЌУДРАТ ‫ اﺑﺮﻗﺪرت‬басо нерўманд, бисёр
модар, волидайн. ќудратманд, бисёр муќтадир ва ќавї: давла-
АБАВИЯТ а. ‫ اﺑﻮﻳﺖ‬кит. падарї, падарї кардан. ти абарќудрат.

АБАВЇ а. ‫ اﺑﻮي‬мансуб ба аб. АБАРЌУДРАТЇ ‫ اﺑﺮﻗﺪرﺗﻲ‬нерўмандї, ќудрат-


мандї, пурќудратї, муќтадирї.
АБАВОН а. ‫ اﺑﻮان‬кит. падару модар, волидайн.
АБАРМАРД ‫ اﺑﺮﻣﺮد‬марди фавќулода бузург,
АБАД а. ‫ اﺑﺪ‬кит. њамешагї, љовидон, доимї: бузургмард, марди басо нерўманд.
умри абад; то абад њамеша, доим; њабси абад
њабси якумрї, њабси доимї. АБАС І а. ‫ ﻋﺒﺚ‬бењуда, бенатиља, барабас: кори
абас; (бар) абас рафтан бенатиља мондан.
АБАДА а. ‫ﻋﺒﺪه‬ љ. обид; абадаи авсон бутпарас-
тон. АБАС II а. ‫ ﻋﺒﺚ‬1. кит. туршрўї; ѓамгинї;
беилтифотї. 2. бавл, шоша. 3. саргин, пору,
АБАДАН а. ً‫ اﺑﺪا‬1. ба таври њамешагї, љовидон. нурии хушк.
2. њаргиз, њељ гоњ, њељ ваќт. АББОС а. ‫ ﻋﺒﺎس‬кит. 1. бисёр туршрўй. 2. шери
АБАДЗИНДА ‫ اﺑﺪزﻧﺪه‬љовидон, абадї, њамеша- даранда.
зинда, ба таври њамешагї, фанонопазир. АББОСИЁН ‫ ﻋﺒﺎﺳﻴﺎن‬таър. номи сулолаи хула-
АБАДИЯТ а. ‫ اﺑﺪﻳﺖ‬фалс. љовидонї, пояндагї, фои араб (750-1258), ки бунёдгузори он Аб-
фанонопазирї: абадияти ваќт, абадияти бос аз нажоди амаки пайѓамбари ислом ме-
бошад.
олам, абадияти њаракат.
АББОСИЯ ‫ ﻋﺒﺎﺳﻴﻪ‬ниг. аббосиён.
АББ – 30 –
АББОСЇ I ‫ ﻋﺒﺎﺳﻲ‬кит. њилагарї, маккорї. хушбўї.
АББОСЇ II а. ‫ ﻋﺒﺎﺳﻲ‬1. мансуб ба аббос. 2. АБИРОМЕЗ ‫ ﻋﺒﻴﺮآﻣﻴﺰ‬омехта бо абир; хушбўй.
сиккањои мансуб ба номи шоњ Аббоси Са-
АБИРСИРИШТ ‫ ﻋﺒﻴﺮﺳﺮﺷﺖ‬бо абир омехташу-
фавї. 3. мансуб ба хулафои аббосї. 4. ранги
да, бо абир сиришта.
сурхи моил ба кабуд. 5. киноя аз ранги сиёњ
(ба муносибати он ки хулафои аббосї маъму- АБИРФИШОН ‫ ﻋﺒﻴﺮﻓﺸﺎن‬ниг. абирафшон.
лан либоси сиёњ мепўшиданд); хилъати аббосї
АБКАМ а. ‫ اﺑﻜﻢ‬кит. гунг, лол.
хилъати сиёњ.
АБЌАРЇ ‫ ﻋﺒﻘﺮي‬1. мансуб ба Абќар (номи мавзеи
АБВОБ а. ‫ اﺑﻮاب‬кит., љ. боб.
афсонавї). 2. либоси нафис, љомаи њарир.
АБГОР ‫ اﺑﮕﺎر‬ниг. афгор.
АБЛАЃ а. ‫ اﺑﻠﻎ‬кит., љ. балиѓ; расотар, балиѓтар;
АБГОРЇ ‫ اﺑﮕﺎري‬ниг. афгорї. бењтар, хубтар.
АБД а. ‫ ﻋﺒﺪ‬кит. банда, ѓулом. АБЛАЌ а. ‫اﺑﻠﻖ‬ кит. чизи дуранг, сафеду сиёњ,
ало.
АБДОЛ а. ‫ اﺑﺪال‬кит. 1. љ. бадал ва бадил. 2.
наљибон, шарифон (сифати хосони Худо). АБЛАЌЇ ‫ اﺑﻠﻘﻲ‬дурангї, сиёњию сафедї.
АБЕ ‫ اﺑﻲ‬шакли ќадимии пешванди бе. АБЛАЌСАВОР ‫اﺑﻠﻘﺴﻮار‬ савори аспи аблаќ; ас-
псавор.
АБЕДОНИШ ‫ اﺑﻲ داﻧﺶ‬бедониш, нодон.
АБЛАЊ а. ‫ اﺑﻠﻪ‬ањмаќ, бефањм, нодон, камаќл.
АБЕРА ‫ اﺑﻴﺮه‬фарзанди набера.
АБЕША ‫ اﺑﻴﺸﻪ‬кит. љосус, хабаркаш.
АБЛАЊВАШ ‫ اﺑﻠﻪوش‬ниг. аблањвор.
АБЁТ а. ‫ اﺑﻴﺎت‬љ. байт I.
АБЛАЊВОР ‫ اﺑﻠﻪوار‬аблањмонанд,
монанд ба
аблањ, шабењи аблањ, мисли аблањ.
АБЗОЛ ‫ اﺑﺰال‬ниг. абзор//афзор.
АБЛАЊЇ ‫اﺑﻠﻬﻲ‬ ањмаќї, бефањмї, нодонї, кам-
АБЗОР ‫ اﺑﺰار‬ниг. афзор. аќлї.
АБЗОРДОН ‫ اﺑﺰاردان‬1. халта ва ё ќуттие, ки дар АБЛАЊНАМО ‫ اﺑﻠﻪﻧﻤﺎ‬ниг. аблањвор.
он асбобу абзор ва ё васоили дигар
нигоњдорї мешаванд. 2. ќуттие, ки дар он
АБЛАЊОНА ‫اﺑﻠﻬﺎﻧﻪ‬ аз рўи аблањї, ањмаќона,
беаќлона.
доруворї ва растанињои хуштаъму хушбўй
аз ќабили мурчу зира ва ѓ. гузошта мешавад. АБЛАЊФИРЕБ ‫ اﺑﻠﻪﻓﺮﻳﺐ‬њилагар, фиребгар,
маккор, найрангбоз; чизе, ки бо он аблањ
АБЗОРСОЗ ‫ اﺑﺰارﺳﺎز‬шахси созандаи олоту аб-
фирефта мешавад.
зор, он ки асбобу абзор месозад.
АБЛАЊФИРЕБЇ ‫ اﺑﻠﻪﻓﺮﻳﺒﻲ‬макру фиреби ошкор,
АБЗОРСОЗЇ ‫ اﺑﺰارﺳﺎزي‬амал ё фаъолияти мар-
фирефтани аблањон.
бут ба сохтани олоту абзор.
АБЗОРФУРЎШ ‫ اﺑﺰارﻓﺮوش‬фурўшандаи абзор ва АБЛАЊФИРЕБОНА ‫ اﺑﻠﻪﻓﺮﻳﺒﺎﻧﻪ‬фиребандаи
аблањон, фирефтани аблањон: сухани
асбобу олот.
аблањфиребона.
АБЗОРФУРЎШЇ ‫ اﺑﺰارﻓﺮوﺷﻲ‬љой ё дўкони
фурўши асбобу олот ва ё афзор.
АБЛУЧ//АБЛУЉ ‫اﺑﻠﻮج‬//‫اﺑﻠﻮچ‬ ќанд ва шакари
сафед.
АБИР а. ‫ ﻋﺒﻴﺮ‬навъе аз хушбўињои хушк аз
АБНО а. ‫ اﺑﻨﺎ‬љ. ибн; абнои башар мардум, халќ;
ќабили мушк; номи хушбўии сиёњтоб, ки аз
абнои замон//абнои рўзгор њамзамонон; ањли
сандалу гулоб ва мушку заъфарон омода
олам.
мешавад.
АБО I ‫ﻋﺒﺎ‬//‫ اﺑﺎ‬шакли ќадимии пешванди бо.
АБИРАФШОН ‫ ﻋﺒﻴﺮاﻓﺸﺎن‬пошандаи абир, аф-
шонандаи хушбўї ва њар гуна бўи муаттар. АБО II ‫ اﺑﺎ‬кит. ош, таом, хўрок, хурданї.
АБИРОГАНД ‫ﻋﺒﻴﺮآﮔﻨﺪ‬ пур аз абир, пур аз АБО III а. ‫ﻋﺒﺎ‬ књн. љомаи васеи дарози ос-
– 31 – АБР
тинкўтоњ, ки аз болои либос пўшида меша- наќшњои абрмонанд пайдо мешаванд.
вад; панљ тани оли або д. пайѓамбар
Муњаммад (с), Алї ибни Абутолиб (р), Фо- АБРГИРИФТА ‫ اﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ‬ниг. абрї.
тима (р) – духтари паѓамбар (с), Њасан ва АБРДОР ‫ اﺑﺮدار‬ниг. абрнок.
Њусайн – писарони Алї.
АБРЕШИМ//АБРЕШУМ ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢ‬1. тори бисёр
АБОБИЛ а. ‫ اﺑﺎﺑﻴﻞ‬парастуњо, гурўње аз фарошту- нозуку мањкам ва дурахшон ба ранги сафед ё
рукњо. ширї, ки кирми пилла ба даври худ метанад.
АБР I ‫ اﺑﺮ‬бухори об, ки аз замин бо таъсири 2. гуле ба сурати риштањои борик овехта ба
њарорат ба њаво пароканда шуда, аз он бар- ранги зард ё сурх, ки дар тобистон мерўяд. 3.
фу борон њосил мешавад; абри (нав)бањор аб- матои абрешимї, њарир, шоњї: калобаи аб-
ри бороновари бањорї; абре, ки дар бањор решим. 4. кит. тори соз, тори асбобњои
борон меоварад; абри найсон абри бањорї; мусиќї; ◊ абрешим барин мулоим шудан аз
абри сафед абри камбориш; муќоб. абри сиёњ; хашм фуромадан; ба ифоќа омадан.
абри сиёњ (тира) абри ѓафси боранда; абри
АБРЕШИМБАЊО ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢﺑﻬﺎ‬маљ. дастмузди на-
хокистарранг абри тираранг.
возанда, пуле, ки ба навозанда бар ивази
АБР II ‫ اﺑﺮ‬алочае, ки наќшњояш монанди абри њаќќи кор пардохт мешавад.
бањорї парча-парча аст.
АБРЕШИМБОРЇ ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢﺑﺎري‬ниг. абрешимворї.
АБР III ‫ اﺑﺮ‬кит. теѓ.
АБРЕШИМБОФ ‫ ﺑﺮﻳﺸﻢﺑﺎف‬њарирбоф, шоњибоф.
АБРА ‫ اﺑﺮه‬тарафи рўи либосњои дуќабата
дўхташуда; муќоб. астар; ◊ абраю астари ко- АБРЕШИМБОФЇ ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢﺑﺎﻓﻲ‬њарирбофї, шоњи-
реро рўгардон кардан амиќ тафтиш кардани бофї.
коре. АБРЕШИМВОР ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢوار‬монанди абрешим;
АБРААСТАР ‫ اﺑﺮهاﺳﺘﺮ‬либоси абраву астардори мисли абрешим нарм.
бепахта; љомаи абраастар љомаи абраю ас- АБРЕШИМВОРЇ ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢواري‬матоъњои аз нахи
тардори бепахта. абрешим бофташуда.
АБРАЌ а. ‫ اﺑﺮق‬1. хоки бо сангу гилу рег омехта. АБРЕШИМГУН ‫اﺑﺮﻳﺸﻢﮔﻮن‬ ба гунаи абрешим,
2. моддаи сафеди пўка, ки дар тиб истифода абрешимвор.
мешуд. 3. њар чизи рангоранг.
АБРЕШИМДЎЗ ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢدوز‬он ки кораш абре-
АБРАЌЇ ‫ اﺑﺮﻗﻲ‬мансуб ба абраќ; ранг ба ранг, шимдўзист, пешаи абрешимдўзї.
рангоранг.
АБРЕШИМДЎЗЇ ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢدوزي‬дўхтани наќшу
АБРАНДУД ‫ اﺑﺮﻧﺪود‬абрнок, абролуд, бо абр нигор ба рўи матоъњо бо нахи абрешимї.
фаро гирифташуда. АБРЕШИМИН ‫ اﺑﺮﻳﺸﻤﻴﻦ‬ниг. абрешимї.
АБРАНЉАН//АБРАНЉИН ‫ اﺑﺮﻧﺠﻦ‬њалќаи тилло АБРЕШИМЇ ‫ اﺑﺮﻳﺸﻤﻲ‬1. мансуб ба абрешим. 2.
ё нуќра, ки занон њамчун асбоби зинат дар аз абрешим бофташуда (газвор ва монанди
даст ё по мебанданд. он): матои абрешимї, љомаи абрешимї.
АБРАС а. ‫ اﺑﺮص‬1. гирифтори бемории сафед- АБРЕШИМКАШЇ ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢﻛﺸﻲ‬пилакашї.
шавии пўст, ки дар бадани инсон пайдо ме-
шавад. 2. пес. АБРЕШИМКОР ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢﻛﺎر‬шахси машѓул ба
тањияи нахи абрешим ё хариду фурўши он.
АБРАШ а. ‫ اﺑﺮش‬1. сурху сафед; рангоранг. 2.
асп, аспи ало, чавкар. АБРЕШИМКОРЇ ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢﻛﺎري‬ороиши порча ва
матоъњои гуногун бо истифода аз нахи
АБРБАНД ‫ اﺑﺮﺑﻨﺪ‬боф. он ки абрбандї мекунад. абрешимї.
АБРБАНДЇ ‫ اﺑﺮﺑﻨﺪي‬боф. љо-љо бастан ва ранг АБРЕШИММОНАНД ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢﻣﺎﻧﻨﺪ‬ниг. абрешим-
кардани маштут, ки пас аз бофтан дар матоъ вор: мўи абрешиммонанд.
АБР – 32 –
АБРЕШИМРАНГ ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢرﻧﮓ‬ниг. абрешимгун. АБРЎКАМОН ‫ اﺑﺮوﻛﻤﺎن‬он ки абрўи чун камон
хамида дорад, камонабрў.
АБРЕШИМРЕС ‫اﺑﺮﻳﺸﻢرﻳﺲ‬ абрешимтоб,
ресандаи нахи абрешим. АБРЎКУШОДА ‫ اﺑﺮوﻛﺸﺎده‬маљ. шоду хурсанд,
дорои табъи хушу болида.
АБРЕШИМРЕСЇ ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢرﻳﺴﻲ‬абрешимтобї;
тайёр кардани нахи абрешим: дастгоњи АБРЎКУШОДАГЇ ‫اﺑﺮوﻛﺸﺎدﮔﻲ‬ шод будан,
абрешимресї. хурсанд будан; болида будан.
АБРЕШИМТОБ ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢﺗﺎب‬ниг. абрешимрес. АБРЎЌАЛАМ ‫اﺑﺮوﻗﻠﻢ‬ он ки абрўвони кашида
дорад.
АБРЕШИМТОБЇ ‫ اﺑﺮﻳﺸﻢﺗﺎﺑﻲ‬ниг. абрешимресї.
АБРЎПАЙВАСТ ‫ اﺑﺮوﭘﻴﻮﺳﺖ‬он ки абрўвонаш ба
АБРЇ ‫ اﺑﺮي‬ниг. абрнок.
њам пайванданд, пайвастаабрў.
АБРНОГУЗАР ‫ اﺑﺮﻧﺎﮔﺬر‬монеъ ба гузаштани абр;
АБРЎСИЁЊ ‫ اﺑﺮوﺳﻴﺎه‬он ки абрўвони сиёњ дорад,
кўњњои абрногузар кўњњои баланд.
сиёњабрў.
АБРНОК ‫ اﺑﺮﻧﺎك‬бо абр пўшидашуда, абрї,
АБРЎФАРОХ ‫ اﺑﺮوﻓﺮاخ‬ниг. абрўкушода.
абргирифта: осмони абрнок, њавои абрнок.
АБРЎФАРОХЇ ‫ اﺑﺮوﻓﺮاﺧﻲ‬ниг. абрўкушодагї.
АБРНОКЇ ‫ اﺑﺮﻧﺎﻛﻲ‬абрнок будан.
АБРЎЊИЛОЛ ‫ اﺑﺮوﻫﻼل‬он ки абрўвонаш ба
АБРОЛУД ‫ اﺑﺮآﻟﻮد‬ниг. абрнок.
шакли њилол аст.
АБРОЛУДА ‫ اﺑﺮآﻟﻮده‬ниг. абролуд.
АБРЎЧИНАК ‫ اﺑﺮوﭼﻴﻨﻚ‬асбобест, ки бо он абрў
АБРОР а. ‫ اﺑﺮار‬љ. бир(р); 1. порсоён, таќводорон, мечинанд.
парњезкорон, бузургон. 2. некўкорон, эњсон-
АБРЎЧИНЇ ‫ اﺑﺮوﭼﻴﻨﻲ‬ба тартиб овардан ва
корон, хайрхоњон.
чидани абрў.
АБРПОРА ‫ اﺑﺮﭘﺎره‬пораи абр.
АБСОРБСИЯ лот. ‫ اﺑﺴﺎرﺑﺴﻴﻪ‬хим.,физ. љаббидан,
АБРПЎШ ‫اﺑﺮﭘﻮش‬ бо абр пўшида: ќуллањои ба худ кашида гирифтан; љаббиш, фурўбарї:
абрпўш. абсорбсияи газ, абсорбсияи овоз, абсорбсияи
равшанї.
АБРСИФАТ ‫اﺑﺮﺻﻔﺖ‬ абрранг, абрсон, монанди
абр. АБСТРАКТ лот. ‫ اﺑﺴﺘﺮﻛﺖ‬мафњуми муљаррад;
умумї, номуайян; муќоб. конкрет.
АБРТЎДА ‫ اﺑﺮﺗﻮده‬тўдаи абр, абрњои ѓуншуда.
АБСТРАКТСИОНИЗМ лот. ‫ اﺑﺴﺘﺮﻛﺘﺴﻴﺎﻧﺰم‬рави-
АБРЎ//АБРЎЙ ‫اﺑﺮوي‬//‫ اﺑﺮو‬хати камоншакли
яи санъати абстракт, санъати мавњум ва
мўйњо, ки дар болои чашм ќарор дорад;
муљарради дур аз воќеият.
абрўи каљи дунболадор абрўи хамида ва да-
роз; абрўи мушкин абрўи сиёњи ѓафс; абрўи АБСТРАКТСИОНИСТ лот. ‫اﺑﺴﺘﺮﻛﺘﺴﻴﺎﻧﻴﺴﺖ‬
пайваст(а) абрўи бо њам пайваста; ◊ теѓи абрў пайрави равияи абстрактсионизм.
абрўи дилрабои мањбуба; абрў ба њам каши-
АБСТРАКТСИЯ лот. ‫ اﺑﺴﺘﺮﻛﺘﺴﻴﻪ‬љињат ва
дан хашму ѓазаб зоњир кардан; абрў гирењ
хусусиятњои чизеро фикран аз худи он чиз
задан ќиёфаи љиддї гирифтан; ба ѓазаб ома-
људо кардан; мафњуми муљаррад.
дан; абрў хам накардан бепарво будан; абрў
чин кардан изњори норизоият кардан, ќиёфаи АБСТРАКТЇ ‫ اﺑﺴﺘﺮﻛﺘﻲ‬мансуб ба абстракт.
љиддї ба худ гирифтан; бар абрў чин доштан
АБТАР а.‫ اﺑﺘﺮ‬кит. 1. думбурида, кўтоњдум. 2.
хашмнок будан; хафа будан; дар абрўвон чин
бефоида, ноќис. 3. вайрон, хароб; абтар кар-
афтодан дигаргун шудани њолат; ќиёфаи
дан аз байн бурдан, несту нобуд кардан.
љиддї ба худ гирифтан; чини абрў кушода
шудан аз ќањру ѓазаб фуромадан. АБУ(Л) а. (‫ اﺑﻮ)ل‬1. кит. падар. 2. дар арабї
њамчун љузъи якуми калимањои мураккаб
АБРЎБОРИК ‫ اﺑﺮوﺑﺎرﻳﻚ‬дорои абрўњои борик.
маънои соњибро дорад: Абуабдуллоњ, Абул-
АБРЎДАРОЗ ‫ اﺑﺮودراز‬дорои абрўвони дароз. фазл.
– 33 – АВВ

АБУЛБАШАР а. ‫ اﺑﻮاﻟﺒﺸﺮ‬д. падари инсоният; АБЪАД а. ‫ اﺑﻌﺪ‬дуртар, бўъдтар.


киноя аз њазрати Одам, ки тибќи таълимоти
АБЪОД а. ‫ اﺑﻌﺎد‬љ. бўъд; абъоди сегона (салоса):
динї насли одамизод аз ў сар шудааст.
риёз. тўл, арз ва умќ.
АБУЛЊАВЛ а. ‫ اﺑﻮاﻟﻬﻮل‬кит. муљассамаи бузурги
АБЯЗ а. ‫ اﺑﻴﺾ‬кит. сафед, сафедранг.
сангї ба шакли шери хобида бо сари одамї
(аз ёдгорињои Мисри ќадим), сфинкс. АВ-АВ ‫ اواو‬калимаи таќлиди овози аккоси саг;
аф-аф, ак-ак, аккос.
АБУС а. ‫ ﻋﺒﻮس‬кит. бадќавоќ, туршрў.
АВАСТО ‫اوﺳﺘﺎ‬ номи китоби муќаддаси
АБХОЗЇ ‫ اﺑﺨﺎزي‬1. мансуб ба Абхозия: забони
зардуштиён.
абхозї. 2. номи халќе, ки як ќисми ањолии
Абхозияро ташкил медињад: сокини Абхозия. АВАСТОЇ ‫ اوﺳﺘﺎﺋﻲ‬мансуб ба авасто: забон ва
хати авастої.
АБЊАР а. ‫ﻋﺒﻬﺮ‬ кит. 1. наргис, ёсуман. 2. маљ.
чашм. АВБОРИДАН ‫ اوﺑﺎرﻳﺪن‬нахоида хўрдан, нахоида
фурў бурдан.
АБЊАРЇ ‫ ﻋﺒﻬﺮي‬кит. мансуб ба абњар; чашми
абњарї чашми зебо, наргисмонанд. АВБОШ ‫ اوﺑﺎش‬бадкеш, фурўмоя, нокас; шўра-
пушт, бадахлоќ.
АБЉАД а. ‫ اﺑﺠﺪ‬тартиби махсуси алифбои арабї,
ки аз њафт калимаи таркибёфта аз номњои 28 АВБОШЇ ‫اوﺑﺎﺷﻲ‬ бадкешї; шўрапуштї; бад-
њарф иборат буда, дар он њар њарф ададеро ахлоќї.
ифода мекунад; ин калимањо ва ифодаи ада-
АВБОШОНА ‫ اوﺑﺎﺷﺎﻧﻪ‬рафтори монанд ба ав-
дии онњо ба таври зер аст: абљад
бош, мисли авбош.
њав(в)аз њут(т)ї каламан
АВВАЛ а. ‫ل‬‫ او‬1. нахуст, якум. 2. ибтидо, оѓоз,
‫اﺑﺠﺪ‬ ‫ﻫﻮز‬ ‫ﺣﻄﻲ‬ ‫ﻛﻠﻤﻦ‬ шурўъ; аз аввал аз оѓоз; аз аввали… аз ибти-
дои…, аз оѓози…; аввали олам ибтидои
1–‫ا‬ 5– ‫ه‬ 8–‫ح‬ 20 –‫ك‬
олам; дар аввали… дар ибтидои….
2–‫ب‬ 6 –‫و‬ 9–‫ط‬ 30 – ‫ل‬
АВВАЛА ‫ﻟﻪ‬‫او‬ нахустин, бори нахуст; дафъаи
3– ‫ج‬ 7– ‫ز‬ 10 – ‫ي‬ 40 – ‫م‬ якум.
4– ‫د‬ 50 – ‫ن‬ АВВАЛАН ً‫ﻻ‬‫ او‬1. нахуст, дар аввал. 2. пеш аз
њама, ќабл аз њама.
саъфас ќарашат сахиз зазиѓ
‫ﺳﻌﻔﺲ‬ ‫ﻗﺮﺷﺖ‬ ‫ﺛﺨﺬ‬ ‫ﺿﻈﻎ‬ АВВАЛИН ‫ﻟﻴﻦ‬‫او‬ нахустин, якумин, аз њама на-
хуст.
60 –‫س‬ 100 - ‫ق‬ 500 - ‫ث‬ 800 – ‫ض‬
АВВАЛИНДАРАЉА ‫ﻟﻴﻦدرﺟﻪ‬‫ او‬дараљаи якум;
70 – ‫ع‬ 200 – ‫ر‬ 600 – ‫خ‬ 900 – ‫ظ‬ муњимтарин, заруртарин: вазифаи аввалин-
дараља, масъалаи аввалиндараља.
80 – ‫ف‬ 300 – ‫ش‬ 700 – ‫ذ‬ 1000 – ‫غ‬
АВВАЛИЯ а. ‫ﻟﻴﻪ‬‫ او‬1. якум, аз њама пеш. 2. ибти-
90 –‫ص‬ 400 – ‫ت‬
дої, моя; моддаи аввалия нахустмодда, мод-
њисоби абљад аз рўи ќимати раќамии њарфњо даи ибтидої, нахустмоя.
ёфтани моддаи таърих.
АВВАЛЇ ‫ﻟﻲ‬‫ او‬нахустин, пешина, аввалия.
АБЉАДХОН ‫ اﺟﺪﺧﻮان‬он ки аз абљад сабаќ
АВВАЛМАЌОМ ‫لﻣﻘﺎم‬‫ او‬маќоми аввал, маќоми
мегирад; сабаќомўз, навомўз.
нахуст, воломаќом.
АБЉАДХОНЇ ‫ اﺑﺠﺪﺧﻮاﻧﻲ‬абљад хондан; давраи
АВВАЛО ‫ﻻ‬‫ او‬ниг. аввалан.
омўзиши абљад; навомўзї.
АВВАЛЊО ‫لﻫﺎ‬‫ او‬гуфт. даврањои аввал, пештар.
АБЉИЛ//АБЉИР ‫اﺑﺠﻴﺮ‬//‫ اﺑﺠﻴﻞ‬гуфт. 1. чорпои
савории хушрафтору чолок. 2. киноя аз ода- АВВАЛШАХС ‫لﺷﺨﺺ‬‫ او‬шахси дорои маќоми
ми чусту чолок. аввал, шахси воломаќом.
АВВ – 34 –
АВВО а. ‫ا‬‫ ﻋﻮ‬кит. 1. саги бисёр љаканда, саги иљорадори заминњои ваќф ё бинои ваќф.
уллосї. 2. нуљ. яке аз бурљњои осмон, ки ман-
АВЛ I а. ‫ ﻋﻮل‬кит. майл, тамоюл.
зили сенздањуми Моњ аст.
АВГУСТ ‫ اوﮔﺴﺖ‬моњи њаштуми солшумории
АВЛ II а. ‫ﻋﻮل‬ кит. нигањдории аёл, таъмини
оила.
мелодї.
АВЛАВИЯТ а. ‫ اوﻟﻮﻳﺖ‬бартарї, дар дараљаи ав-
АВГУСТЇ ‫ اوﮔﺴﺘﻲ‬мансуб ба август. вал ќарор доштан.
АВД а. ‫ ﻋﻮد‬кит. бозгашт, баргашт; авд кардан
АВЛИЁ а. ‫ اوﻟﻴﺎ‬љ. валї; 1. д. одамони муќаддасе,
баргаштан.
ки гўё кашфу каромот карда метавониста-
АВЕСТО ‫ اوﺳﺘﺎ‬ниг. авасто. анд. 2. бузургон: авлиёи давлат.
АВЗОЪ а. ‫ اوﺿﺎع‬љ. вазъ; авзои кор вазъи кор, АВЛИТАР ‫ اوﻟﻴﺘﺮ‬ниг. авлотар.
рафти кор; авзои олам вазъи олам, њолати
АВЛО а. ‫ اوﻻ‬бартар; болотар; бењтар, хубтар;
дунё; авзои касе бељо шудан дигар шудани
авло донистан бартар донистан, бењтар шу-
њолати (кайфияти) касе.
мурдан.
АВИА лот. ‫ اوﺋﻪ‬њамчун љузъи аввали калимањои
АВЛОД а. ‫ اوﻻد‬љ. валад; фарзандон; насл;
мураккаб ба маънои њавої, авиатсионї,
авлоди башар насли инсон; инсонњо, одамон;
њавопаймої.
аљдоду авлод бобоёну фарзандон; гузашта-
АВИАПОЧТА ‫اوﺋﻪﭘﺎﭼﺘﻪ‬ почтаи њавої, почтаи гону ояндагон, њамаи наслњо; авлод ба авлод
авиатсионї. насл ба насл; наслњо, чандин насл.
АВИАТСИОНЇ ‫ اوﺋﺘﺴﻴﺎﻧﻲ‬мансуб ба авиатсия; АВЛОДЇ ‫ اوﻻدي‬1. мансуб ба авлод. 2. ирсї,
махсус барои њавопаймо: бензини авиат- маврусї.
сионї.
АВОИЛ а. ‫ اواﺋﻞ‬љ. аввал.
АВИАТСИЯ фр. ‫ اوﺋﺘﺴﻴﻪ‬њавопаймої, њавої:
АВОЌИБ а. ‫ ﻋﻮاﻗﺐ‬љ. оќибат.
авиатсияи реактивї, авиатсияи низомї.
АВИС а. ‫ ﻋﻮﻳﺺ‬кит. душвор, мушкил, сухане, ки
‫ ﻋﻮام‬1. љ. омма. 2. омї, бесавод; нодон.
АВОМ а.
дарки он мушкил бошад. АВОМОНА ‫ ﻋﻮاﻣﺎﻧﻪ‬мансуб ба авом, авомвор,
омиёна.
АВИТАМИНОЗ ‫ اوﻳﺘﻤﻴﻨﺎز‬биол., тиб. беморињое,
ки аз истеъмоли пайвастаи хўрокњои камѓизо АВОМУННОС а. ‫ ﻋﻮاماﻟﻨﺎس‬кит. оммаи халќ.
дар натиљаи нарасидани витаминњои зарурї
АВОМФАЊМ ‫ ﻋﻮامﻓﻬﻢ‬оммафањм; сода ва ќобили
пайдо мешаванд.
дарк, фањмо, даркшаванда, мутобиќи дарки
АВЌОТ I а. ‫ اوﻗﺎت‬љ. ваќт; авќоти касеро талх авом.
кардан табъи касеро хира кардан.
АВОМФИРЕБ ‫ﻋﻮامﻓﺮﻳﺐ‬ мардумфиреб, фи-
АВЌОТ II ‫ اوﻗﺎت‬шакли вайроншудаи аќвот; љ. рефтакунандаи омма.
ќут; гуфт. хўрок, ќут.
АВОМФИРЕБЇ ‫ ﻋﻮامﻓﺮﻳﺒﻲ‬мардумфиребї.
АВЌОТВОРЇ ‫اوﻗﺎﺗﻮاري‬ гуфт. хўрду хўрок(а),
АВОМФИРЕБОНА ‫ ﻋﻮامﻓﺮﻳﺒﺎﻧﻪ‬ба тарзи авом-
хўрокворї.
фиребї: порсоии авомфиребона.
АВЌОТПАЗЇ ‫ اوﻗﺎﺗﭙﺰي‬гуфт. хўрокпазї.
АВОН I а. ‫ اوان‬кит. њангом, замон, ваќт.
АВЌОТТАЛХ ‫ اوﻗﺎﺗﺘﻠﺦ‬кит. асабонї ва нороњат,
АВОН II а. ‫ ﻋﻮان‬кит. сарњанги девони подшоњї,
мушкилоти вазъи рўњонї.
посбони давлатї.
АВЌОТТАЛХЇ ‫اوﻗﺎﺗﺘﻠﺨﻲ‬ маљ. асабоният ва
АВОРА ‫ اواره‬д. дафтари њисоби бандагон, даф-
нороњатї.
тари аъмол.
АВЌОТХЎРЇ ‫ اوﻗﺎﺗﺨﻮري‬гуфт. хўрокхўрї.
АВОРИЗ а. ‫ ﻋﻮارض‬љ. ориза.
АВЌОФ а. ‫اوﻗﺎف‬ љ. ваќф; иљорадори авќоф
– 35 – АВЊ
АВОСИТ а. ‫ اواﺳﻂ‬љ. авсат. АВТОМАТИКА ю. ‫ اوﺗﺎﻣﺘﻴﻜﻪ‬соњаи илм ва
техника, ки њамаи воситањои техникї ва
АВОСИФ а. ‫ ﻋﻮاﺻﻒ‬љ. осиф.
усулњои аз мењнати дастї озод кардани
АВОТИФ а. ‫ ﻋﻮاﻃﻒ‬љ. отифа. инсонро дар бар мегирад.
АВОХИР а. ‫ اواﺧﺮ‬љ. охир.
АВТОМАТЇ ‫ اوﺗﺎﻣﺘﻲ‬мансуб ба автомат; ба таври
АВРАНГ ‫ اورﻧﮓ‬1. тахт, маснад, сарири подшо-
худкор, сохтори автоматї, ба таври
њї. 2. зебої.
автоматї.
АВРАНД ‫ اورﻧﺪ‬1. шукўњ; бузургї. 2. маљ. макру
њилла.
АВТОМАТОНИДАН ‫ اوﺗﺎﻣﺘﺎﻧﻴﺪن‬ба тарзи худкор
АВРАНДИДАН ‫اورﻧﺪﻳﺪن‬ маљ. макру њила кар- муљањњаз сохтан.
дан.
АВТОМАТОНЇ ‫ اوﺗﺎﻣﺘﺎﻧﻲ‬ба усули худкор гуза-
АВРАТ а. ‫ ﻋﻮرت‬1. кит. андоми нињонї, андоми ронидани ин ё он система, соња, раванди ба
шарм; узвњои сатршавандаи инсон: сатри ав- тарзи худкор гузаронидан.
рат. 2. зан, завља.
АВТОМАТЧЇ ‫ اوﺗﺎﻣﺘﭽﻲ‬1. он ки автоматро
АВРИНГ ‫ اورﻳﻨﮓ‬ниг. овринг. идора мекунад. 2. шахси бо автомат му-
АВРОД а. ‫ اوراد‬љ. вирд; 1. такрори паси њам. 2. д. саллањ.
АВТОМАШИНА ‫ اوﺗﺎﻣﺸﻴﻨﻪ‬ниг. автомобил:
дуоњо: вирду аврод; вирду аврод хондан зикр
автомашинаи боркаш, автомашинаи са-
гуфтан, зикр кардан, дуо хондан.
букрав.
АВРОДХОНЇ ‫ اورادﺧﻮاﻧﻲ‬дуохонї. АВТОМОБИЛ ю.-лот. ‫ اوﺗﺎﻣﺎﺑﻴﻞ‬воситаи худ-
гарди наќлиёт (боркашонї ва мусофирбарї).
АВРОЌ а. ‫اوراق‬ љ. вараќ; авроќи китоби АВТОМОБИЛГАРД ‫ اوﺗﺎﻣﺎﺑﻴﻞﮔﺮد‬:роњи автомо-
зиндагонї њодисоту воќеоти рўзмарраи билгард роњи мошингард.
зиндагї.
АВТОМОБИЛЇ ‫ اوﺗﺎﻣﺎﺑﻴﻠﻲ‬мансуб ба автомобил:
АВРУПОИДЎХТ ‫ اوروﭘﺎيدوﺧﺖ‬ба таври аврупої
наќлиёти автомобилї, саноати автомобилї.
дўхташуда, дўхти аврупої.
АВРУПОЇ ‫ اوروﭘﺎي‬мансуб ба Аврупо: одами АВТОМОБИЛРОН ‫اوﺗﺎﻣﺎﺑﻴﻞران‬ мошинрон, ро-
аврупої, либоси аврупої. нандаи мошин.

АВСАТ а. ‫اوﺳﻂ‬ 1. миёна, миён. 2. дар миёна АВТОМОБИЛРОНЇ ‫ اوﺗﺎﻣﺎﺑﻴﻞراﻧﻲ‬мошинронї.


буда. АВТОМОБИЛСОЗЇ ‫ اوﺗﺎﻣﺎﺑﻴﻞﺳﺎزي‬сохтани ав-
АВСОФ а. ‫ اوﺻﺎف‬љ. васф. томобил, истењсоли автомобил: корхонаи
автомобилсозї.
АВСУН ‫ اوﺳﻮن‬гуфт. нисбати занњои бародарон
ба њамдигар. АВТОН а. ‫ اوﻃﺎن‬кит. љ. ватан.

АВТОБУС ю. ‫ اوﺗﺎﺑﻮس‬мошини мусофиркаш. АВТОРУЧКА ‫اوﺗﺎروﭼﻜﻪ‬ ќалами худнавис ё


худкор.
АВТОГЕНЇ ‫ اوﺗﺎﮔﻴﻨﻲ‬:кафшери автогенї каф-
шери газї, газкафшер. АВТОСИСТЕРНА ‫ اوﺗﺎﺳﻴﺴﺘﻴﺮﻧﻪ‬систернаи дар
автомобил шинондашуда.
АВТОДРОМ ю. ‫ اوﺗﺎدرام‬майдони автомобил-
ронї, майдони автомобилронї дар мусо- АВУЛ т. ‫ اول‬дењ (дар Доѓистон, Ќирѓизистон,
биќот. Туркманистон ва Ќазоќистон).

АВТОКРАН ю.-англ. ‫ اوﺗﺎﻛﺮن‬автомобили кран- АВФ а. ‫ ﻋﻮف‬шакли таѓйирёфтаи афв.


дор, крани ба автомобил шинондашуда. АВФАР а. ‫اوﻓﺮ‬ кит. бисёртар, бештар, фаро-
АВТОМАТ ю. ‫ اوﺗﺎﻣﺖ‬1. дастгоњи худкор. 2. вонтар.
навъе аз силоњи дастии худкор. АВЊОМ а. ‫ اوﻫﺎم‬љ. вањм.
АВЉ – 36 –
АВЉ а. ‫ اوج‬1. боло, баландї, нуќтаи ба- шуда ва ба њам часпидаи ковок, ки дар сано-
ландтарини њар чиз, нуќтаи олї. 2. дараљаи ат истифода мешавад.
баланд, ављи бањор њангоми нашъу нумувви
табиат ва шукуфои рустанињо; ављи девонагї
АГЛОМЕРАТСИЯ лот. ‫ اﮔﻼﻣﻴﺮﺗﺴﻴﻪ‬тех.
љараёни њосил кардани кулўлањои агломерат
шиддати девонагї; ављи кор њангоми љўшу
бо роњи гудозиши омехтаи оњанрезањо.
хурўши кор; ављи осмон // ављи фалак баланд-
тарин нуќтаи осмон; ављи љанг шиддат ва сах- АГНОСТИТСИЗМ лот. ‫ اﮔﻨﺎﺳﺘﻴﺘﺴﻴﺰم‬фалс.
тии љанг. 3. баландии оњанг дар мусиќї; ављу таълимоти фалсафии идеалистї, ки имко-
акс мус. баму зер. 4. тараќќї, пешрафт, инки- нияти донисташавандагии олами њастї ва
шоф, равнаќ; ављ гирифтан а) баланд шудан; ќонуниятњои онро инкор мекунад.
боло рафтан; б) тараќќї кардан, пеш рафтан,
АГРАРЇ ‫ اﮔﺮري‬мансуб ба замин; кишт,
равнаќ пайдо кардан; в) шиддат гирифтан;
кишоварзї ва хољагии дењќонї: ислоњоти
ављ доштан дар равнаќ будан; ављ ёфтан
аграрї, мамлакати аграрї.
равнаќ ёфтан, нашъунамо кардан, сабзидан;
ављ кардан равнаќ ёфтан, ривољ ёфтан, АГРЕГАТ лот. ‫ اﮔﺮﻳﮕﺖ‬1. тех. дастгоњи иборат
муваффаќият пайдо кардан; аз ављ фуромадан аз чанд мошин ё ќисмњои гуногун барои
паст шудан; аз болоравї (сабзиш) мондан; ба иљрои коре (комбайн, мошини пахтачинї,
ављи аъло расидан ба баландтарин дараља ра- трактор ва ѓ.). 2. таљњизот, ќисми ягон мо-
сидан; ба ављи иззат расидан соњиби иззату шинаи мураккаб, ки кори муайянеро иљро
эњтироми баланд гардидан; дар ављу барор бу- мекунад (мас., муњаррики автомобил).
дан дар њоли пешрафт будан.
АГРОБИОЛОГИЯ лот. ‫ اﮔﺮاﺑﺌﺎﻻﮔﻴﻪ‬илм дар
АВЉГИРЇ ‫ اوجﮔﻴﺮي‬исми амал аз ављ гирифтан; бораи ќонунњои умумии биологї дар соњаи
њолати ривољу равнаќ ва болоравии коре. зироат ва чорводорї, биологияи агрономї.
АВЉНАВАРД ‫ اوجﻧﻮرد‬баландпарвоз. АГРОБИОЛОГЇ ‫اﮔﺮاﺑﺌﺎﻻﮔﻲ‬ мансуб ба агробио-
логия.
АВЉПАР ‫ اوجﭘﺮ‬ниг. баландпарвоз.
АГРОНОМ лот. ‫ اﮔﺮاﻧﺎم‬мутахассиси кишоварзї.
АВЉРАВ ‫ اوجرو‬киноя аз фалакпаймо.
АГРОНОМИЯ лот. ‫ اﮔﺮاﻧﺎﻣﻴﻪ‬илми кишоварзї.
АГАР ‫ اﮔﺮ‬пайвандак 1. дар сурате ки..., ба шарте
ки…, модом ки…. 2. њарчанд, гарчанд, гар- АГРОНОМЇ ‫ اﮔﺮاﻧﺎﻣﻲ‬мансуб ба агрономия: илми
чанд ки…, бо вуљуди он ки…. агрономї.

АГАРЧАНД ‫ اﮔﺮﭼﻨﺪ‬њарчанд ки…, бо вуљуди он АГРОТЕХНИКА лот. ‫ اﮔﺮاﺗﺨﻨﻴﻜﻪ‬маљмўи усул ва


ки…. тадбирњои техникаи кишоварзї.

АГАРЧИ ‫ اﮔﺮﭼﻪ‬њарчанд, гарчи, бо вуљуди он


АГРОТЕХНИКЇ ‫اﮔﺮاﺗﺨﻨﻴﻜﻲ‬ мансуб ба агро-
техника.
ки…, њар ќадар ки….
АГРОФИЗИКА лот. ‫ اﮔﺮاﻓﻴﺰﻳﻜﻪ‬илм дар бораи
АГЕНТ лот. ‫ اﮔﻴﻨﺖ‬1. намояндаи расмї, сиёсї, усулњои физикии тањќиќи шароитњои беру-
хориљї ва ѓ., ки вакили ягон идора, муассиса нии њаёти растанињо ва фаъолияти онњо.
ва давлат буда, вазифа ё супоришеро иљро
мекунад: агенти сиёсї. 2. он ки ба манфиати АГРОХИМИЯ лот. ‫ اﮔﺮاﺧﻴﻤﻴﻪ‬илми ѓизодињї ба
љонибе хидмат мекунад ва сирру асрори як растанињо, истифодаи нурињои маъданї ва
тарафро ба тарафи дигар мерасонад, љосус: муњофизати кишт ба воситаи доруњои
агенти махфї. химиявї.
АГЕНТЇ ‫ اﮔﻴﻨﺘﻲ‬1. мансуб ба агент. 2. шўъбаи АЃАР(Р) а. ‫ اﻏﺮ‬1. марди нек ва неккирдор, бо-
мањаллии ягон идора; номи баъзе идорањои шараф, мўњтарам; муќоб. ѓар. 2. аспи ќашќа.
ахбор, хабаргузорї, намояндагї: Агентии АЃБА ‫ اﻏﺒﻪ‬љои аз њама пасти теѓаи кўњњо, ки
шањрии њавопаймоии «Тољикистон», Агентии њамчун гузаргоњи мувофиќтари байни
иттилоотї, Агентии телеграфї. водињои ду тарафи кўњ истифода мешавад;
АГЛОМЕРАТ лот. ‫ اﮔﻼﻣﻴﺮت‬маъдани кўњии аќаба, давон, гардана.
обшуда ва ба њам часпидаи ковок, ки дар
– 37 – АДА

АЃБАР а. ‫اﻏﺒﺮ‬ кит. гардолуд, ѓуборолуд, хок- адабиёти сиёсї, адабиёти техникї.
ранг. АДАБИЁТДЎСТ ‫ ادﺑﻴﺎتدوﺳﺖ‬он ки ба назму
АЃБАРЇ ‫ اﻏﺒﺮي‬кит. мансуб ба аѓбар; хокрангї. наср шавќу њавас дорад, касе, ки адабиёти
бадеиро наѓз мебинад, дўстдори адабиёт,
АЃЁР ‫ اﻏﻴﺎر‬љ. ѓайр. адабдўст.
АЃЗИЯ а. ‫ اﻏﺰﻳﻪ‬љ. ѓизо. АДАБИЁТДЎСТЇ ‫ادﺑﻴﺎتدوﺳﺘﻲ‬ адабдўстї,
АЃЛАБ а. ‫اﻏﻠﺐ‬ 1. бештар, аксар. 2. ѓолибан, китобдўстї.
аксаран. АДАБИЁТШИНОС ‫ ادﺑﻴﺎت ﺷﻨﺎس‬он ки ба тањ-
АЃЛОТ а. ‫ اﻏﻼط‬љ. ѓалат. ќиќу омўзиши адабиёти бадеї машѓул аст ва
аз масъалањои адабї огоњї дорад.
АЃНИЁ а. ‫اﻏﻨﻴﺎ‬ љ. ѓанї; сарватмандон, дороён,
АДАБИЁТШИНОСЇ ‫ ادﺑﻴﺎتﺷﻨﺎﺳﻲ‬илме, ки
бойњо.
ќонунњои тараќќиёти адабиёти бадеиро
АЃОЛУЌ т. ‫ اﻏﺎﻟﻖ‬1. кит. соњиб, хоља. 2. таър. меомўзад.
яке аз мансабњои олї дар аморати Бухоро. АДАБИНАВИС ‫ ادﺑﻲﻧﻮﻳﺲ‬он ки дар нависандагї
АЃОНИСАРО ‫ اﻏﺎﻧﻲﺳﺮا‬књн. сароянда, овозхон. ё навиштан меъёри адабиро риоя мекунад,
риояи меъёри адабї дар навиштан.
АЃОНЇ а. ‫ اﻏﺎﻧﻲ‬љ. уѓния.
АДАБИСТОН ‫ ادﺑﺴﺘﺎن‬ниг. дабистон.
АД(Д) а. ‫ ﻋﺪ‬кит. њисоб, шумор; шумурдан,
АДАБЇ ‫ ادﺑﻲ‬мансуб ба адаб; забони адабї забо-
њисоб кардан.
не, ки дорои меъёри адабї мебошад; фаъо-
АДАБ а. ‫ ادب‬1. ахлоќ ва кирдору рафтори нек; лияти адабї, кори адабї кор ва фаъолияти
шарти адаб меъёри ахлоќу одоб; адаб додан марбут ба адабиёт ва адабиётшиносї; пеш-
а) одоб омўхтан, ахлоќ омўхтан; б) маљ. рафти адабї роњи тараќќї ва инкишофи
танбењ кардан, љазо додан; адаб ёд додан ба шеъру шоирї ва мањорати адабї; танќиди
касе одобу ахлоќ омўхтан; адаби касеро до- адабї як бахши илми адабиётшиносї, ки
дан касеро танбењ додан, љазо додан ба касе; њадафи асосии он муайян намудани моњият
бо ду дасти адаб супурдани чизе бо камоли ва мавќеи адабиёт ва осори адабї дар љомеа
риояти адаб додани чизе (ба касе), боадабо- мебошад, наќди адабї.
на оварда супурдани чизе (ба касе). 2. илм, АДАБОМЎЗ ‫ ادبآﻣﻮز‬он ки илму адаб меомўзад,
дониш; илми адабиёт; адабиёт; ањли адаб муаллим ва мураббї; тарбиятгар, омўзгор.
адибон, суханварон, доирањои илму адаб.
АДАБОМЎЗЇ ‫ادبآﻣﻮزي‬ тарбиятгарї, одоб
АДАБГОЊ//АДАБГАЊ ‫ادبﮔﻪ‬//‫ادبﮔﺎه‬ љои адаб- омўхтан.
омўзї.
АДАБПАРВАР ‫ ادبﭘﺮور‬таблиѓгар ва тарвиљ-
АДАБДОН ‫ ادبدان‬ошно бо адабу фарњанг. гари фарњангу дониш, донишдўст, фарњанг-
парвар.
АДАБДОНЇ ‫ادبداﻧﻲ‬ ошної бо одобу ахлоќ ва
фарњанг. АДАБПАРВАРДА ‫ ادبﭘﺮورده‬адабгирифта, бо-
адаб, тарбиятдида.
АДАБДЎСТ ‫ ادبدوﺳﺖ‬ниг. адабиётдўст.
АДАБДЎСТЇ ‫ادبدوﺳﺘﻲ‬ дўстдори адабу
АДАБПЕША ‫ادبﭘﻴﺸﻪ‬ боадаб; донишманд, фо-
зил.
фарњанг.
АДАБИЁТ а. ‫ ادﺑﻴﺎت‬1. маљмўи осори бадеї, АДАБСАНЉ ‫ادبﺳﻨﺞ‬ киноя аз донишманд, фо-
осори манзуму мансур, осори илмї ва адабї: зил.
адабиёти бадеї, адабиёти бачагона, адабиёти АДАБСАРО(Й) (‫ادبﺳﺮا)ي‬ адабгоњ, таълимгоњ,
классикї, адабиёти антиќї, адабиёти хориљї, мактаб.
дарси адабиёт, назарияи адабиёт, таърихи
адабиёт. 2. маљмўи осори хаттии соњањои гу- АДАБХОНА ‫ ادبﺧﺎﻧﻪ‬мањал ва љои парвариш,
ногун: адабиёти илмї, адабиёти иќтисодї, мактаб, мадраса, таълимгоњ.
АДА – 38 –
АДАБЧЎБ ‫ ادبﭼﻮب‬1. чўб ё химчаи дарозе, ки мусиќї.
мактабдорон дар гузашта бо он толибил-
монро танбењ медоданд. 2. маљ. чўбе, ки бо АДДОЇ ‫ اداي‬кит. калимаест, ки маъмулан дар
он сарбозони гунањгорро мезаданд. поёни номањо навишта шуда ва маънои дуогўи
шумо, камина, банда ва ё фаќирро дорад.
АДАВОТ а. ‫ادوات‬ љ. адот: асбобу адавот, олоту
адавот. АДЁН а. ‫ ادﻳﺎن‬љ. дин.

АДАД а. ‫ ﻋﺪد‬1. шумор, шумора, теъдод. 2. раќам АДИБ а. ‫ ادﻳﺐ‬нависанда, шоир, адабиётшинос;
дар њисоб, монанди чањор, панљ ва ѓ.: адади суханвар, сухандон.
абстрактї, адади алгебравї, адади арифмети- АДИБОНА ‫ ادﻳﺒﺎﻧﻪ‬1. бо шеваи ањли адаб. 2. до-
кї, адади асосї, адади пурра, адади дањї, ада- рои хусусият ва услуби адабї: суханони ади-
ди касрї, адади мутлаќ, адади ратсионалї. 3. бона, номаи адибона.
миќдор, саршумор: адади гўсфандон.
АДИЛ а. ‫ ﻋﺪﻳﻞ‬баробар дар ќадру мартаба,
АДАДАН ً‫ ﻋﺪدا‬аз рўи адад; аз љињати миќдор: њамто, монанд.
ададан ин ќадар аст.
АДИМ I а. ‫ ﻋﺪﻳﻢ‬кит. 1. пўсти даббоѓишуда,
АДАДЇ ‫ ﻋﺪدي‬мансуб ба адад: таносуби ададї.
пўсти дибоѓатшуда, чарм; чарми булѓор. 2.
АДАДНАВИСЇ ‫ ﻋﺪدﻧﻮﻳﺴﻲ‬раќамнависї, шартан маљ. фарш, рўй.
ба воситаи адад чизеро дарљ кардан.
АДИМ II а. ‫ ﻋﺪﻳﻢ‬кит. 1. нестшуда, фаношуда,
АДАЖИО ит. ‫ ادژﻳﺎ‬мус. асари мусиќї ё ќисми мањвшуда, маъдум. 2. маљ. ниёзманд, дарвеш.
асари мусиќї, ки оромона ва оњиста навохта
мешавад. АДИР ‫ ادﻳﺮ‬гуфт. теппа, баландї; домани кўњу
пуштаи на чандон баланд.
АДАМ а. ‫ ﻋﺪم‬кит. 1. нестї, нобудї; муќоб.
вуљуд; хоки адам рехтан бар сари касе ва ё чи- АДКАН а. ‫ ادﻛﻦ‬кит. хокистарранг, тираранг,
зе киноя аз нобуд кардани касе ва ё чизе; ба моил ба сиёњї.
водии адам рафтан маљ. мурдан, нобуд шу- АДЛ а. ‫ ﻋﺪل‬1. миёна, айни мобайни чизе. 2.
дан; рањи адам гирифтан киноя аз несту нобуд адолат, инсоф, дурусткорї; муќоб. зулм; адлу
шудан. 2. бидуни…, фоќиди…, набудани…: дод адолату инсоф; бисоти адл барпо кардан
адами мусоадат, адами илтифот, адами эъти- (намудан) киноя аз адолату инсофро
но. барќарор кардан.
АДАС а. ‫ ﻋﺪس‬ниг. наск. АДЛВАРЗ ‫ ﻋﺪلورز‬додгар, адлљў, одил, додварз.
АДАСЇ ‫ ﻋﺪﺳﻲ‬ниг. адасшакл. АДЛВАРЗЇ ‫ﻋﺪلورزي‬ додгарї, адлљўї, одилї,
АДАСШАКЛ ‫ ﻋﺪسﺷﻜﻞ‬наскмонанд. додварзї.

АДВИЁТ ‫ ادوﻳﺎت‬ниг. адвияљот 1. АДЛГУСТАР ‫ ﻋﺪلﮔﺴﺘﺮ‬одил, додгустар.


АДЛГУСТАРЇ ‫ ﻋﺪلﮔﺴﺘﺮي‬одилї, додгустарї.
АДВИЯ а. ‫ ادوﻳﻪ‬љ. даво.
АДЛИЯ а. ‫ ﻋﺪﻟﻴﻪ‬идораи корњои њукуќ ва суд;
АДВИЯЉОТ ‫ ادوﻳﺠﺎت‬љ. адвия. 1. доруву давоњои додгустарї: вазорати адлия, идораи адлия.
гуногун. 2. навъњои доруњо.
АДЛИЯВЇ ‫ ﻋﺪﻟﻴﻮي‬мансуб ба адлия.
АДВОКАТ лот. ‫ ادواﻛﺖ‬вакили њимоятгар дар
мурофиаи судї, вакили мудофеъ, њимоятгар. АДЛЇ ‫ ﻋﺪﻟﻲ‬1. мансуб ба адл. 2. навъи сикка дар
Рай ва Гургони асри миёна.
АДВОКАТЇ ‫ ادواﻛﺘﻲ‬њимоятгарї ва вакилї дар
мурофиаи судї. АДЛКИРДОР ‫ ﻋﺪلﻛﺮدار‬адлпеша, одил, накўкор,
додрас.
АДВОР I а. ‫ ادوار‬љ. давр.
АДЛКИРДОРЇ ‫ﻋﺪلﻛﺮداري‬ адлпешагї, одилї,
АДВОР II а. ‫ ادوار‬тарзи хоси доиравии ифода ва накўкорї.
ишораи вазну оњангњо дар илми арўз ва
АДЛПАРВАР ‫ ﻋﺪلﭘﺮور‬адолатхоњ, адолатљўй.
– 39 – АДР
АДЛПАРВАРЇ ‫ ﻋﺪلﭘﺮوري‬адлгустарї, адо- мањкамаи додпурсї.
латхоњї, ривољ додани адлу додгустарї.
АДОЛАТГУСТАР ‫ﻋﺪاﻟﺖﮔﺴﺘﺮ‬ одил, адолатпар-
АДЛСИГОЛ ‫ ﻋﺪلﺳﮕﺎل‬бисёр одил, хусусияти вар.
шахсе, ки доимо дар андешаи адолат кардан
ба касе аст.
АДОЛАТГУСТАРЇ ‫ﻋﺪاﻟﺖﮔﺴﺘﺮي‬ одилї, адолат-
парварї.
АДЛФАРМО(Й) (‫ ﻋﺪلﻓﺮﻣﺎ)ي‬шахсе, ки барои
иљрои адлу додгарї фармон медињад.
АДОЛАТДЎСТ ‫ﻋﺪاﻟﺖدوﺳﺖ‬ адолатпарвар,
адолатхоњ.
АДЛЉЎ(Й) (‫ ﻋﺪلﺟﻮ)ي‬љўяндаи њаќиќату адолат,
хоњандаи адолат.
АДОЛАТМАНД ‫ﻋﺪاﻟﺖﻣﻨﺪ‬ одил, боинсоф, адо-
латпеша.
АДЛЉЎЇ ‫ ﻋﺪلﺟﻮﺋﻲ‬љустани адолату њаќиќат,
АДОЛАТНОК ‫ ﻋﺪاﻟﺖﻧﺎك‬ниг. адолатманд.
талабгори адлу инсоф.
АДМИРАЛаз ‫[ ادﻣﻴﺮل‬аз амирулбањр-и арабї]
АДОЛАТПАРВАР ‫ﻋﺪاﻟﺖﭘﺮور‬ ниг. адолатхоњ,
адолатпеша.
унвони олї дар нерўњои њарбии бањрї.
АДМИРАЛЇ ‫ ادﻣﻴﺮﻟﻲ‬унвон ё чизе, ки ба адмирал
АДОЛАТПАРВАРЇ ‫ﻋﺪاﻟﺖﭘﺮوري‬ адолатхоњї,
адолатљўї.
иртибот дорад: унвони адмиралї.
АДОЛАТПАРВАРОНА ‫ﻋﺪاﻟﺖﭘﺮوراﻧﻪ‬ адолат-
АДН а. ‫ ﻋﺪن‬боѓњои бињишт, фирдавс, љаннат.
хоњона, аз рўи адлу инсоф.
АДНО а. ‫ ادﻧﻲ‬кит. пасттар; паст; муќоб. аъло;
аълову адно а) пасту баланд; б) киноя аз до-
АДОЛАТПЕША ‫ﻋﺪاﻟﺖﭘﻴﺸﻪ‬ адолатхоњ, адолат-
парвар.
рову камбаѓал.
АДО а. ‫ ادا‬1. пардохт, пардохтан; итмом, анљом: АДОЛАТХОНА ‫ﻋﺪاﻟﺖﺧﺎﻧﻪ‬ љои адлу дод,
адои ќарз, адои њаќќи хизмат. 2. баљооварї; додгустарї, адолатгоњ.
риоя; адо кардан (намудан) а) пардохтан, та- АДОЛАТХОЊ ‫ﻋﺪاﻟﺖﺧﻮاه‬ адолатпарвар, адолат-
мом кардан, ба итмом расонидан (чизеро); б) љўй.
иљро кардан, ба љо овардан; адо шудан а)
тамом шудан, ба охир расидан; хуми шиннї АДОЛАТХОЊЇ ‫ﻋﺪاﻟﺖﺧﻮاﻫﻲ‬ адолатпарварї,
ба лесидан адо намешавад (зарб.); б) абгор адолатљўї.
шудан, тамоман аз кор баромадан. 3. хубии АДОЛАТХОЊОНА ‫ﻋﺪاﻟﺖﺧﻮاﻫﺎﻧﻪ‬ орзуи адолат-
рафтор; ноз, ишва, карашма; нозу адо ка- хоњї.
рашмаю ишва; нозу нуз. 4. маљ. бемадор,
суст, беќувват; адою абгор бењолу бемадор; ◊ АДОНАШАВАНДА ‫ اداﻧﺸﻮﻧﺪه‬гуфт. тамом-
адоят ман ќурбонат шавам, фидоят шавам, ношуданї, беохир, бепоён, анљомнопазир.
садќаат шавам.
АДООМЕЗ ‫ اداآﻣﻴﺰ‬бо нозу карашма.
АДОВАТ а. ‫ ﻋﺪاوت‬душманї, хусумат, бадхоњї,
кина; мухолифат; кинаю адоват ќањру ѓазаб, АДОТ а. ‫ ادات‬1. асбоб ва олат барои њосил кар-
адовату хусумат; адоват доштан кина дош- дани чизе; восита. 2. књн., грам. бандак, час-
тан, душманї кардан; тухми адоват коштан пак; адоти ташбењ адш. воситањои санъати
киноя аз ихтилоф андохтан байни одамон. маънавии ташбењ (аз ќабили чун, мисли…,
монанди… ва ѓ.).
АДОВАТНОК ‫ﻋﺪاوتﻧﺎك‬ бадхоњона: нигоњи
адоватнок. АДОФАЊМ ‫ اداﻓﻬﻢ‬рамузфањм, нуктадон; зирак,
тезњуш, закї, бофаросат.
АДОВАТХОЊ ‫ ﻋﺪاوتﺧﻮاه‬адоватталаб.
АДОФАЊМЇ ‫اداﻓﻬﻤﻲ‬ нуктадонї, нозукфањмї,
АДОВАТЉЎ(Й) (‫ ﻋﺪاوتﺟﻮ)ي‬кинаљўї, бадхоњ, заковат.
душман.
АДРАС ‫ ادرس‬як навъ матои дастибофи тораш
АДОЛАТ а. ‫ ﻋﺪاﻟﺖ‬адлу инсоф; додгарї. абрешими пудаш аз ресмон, ки мисли беќа-
АДОЛАТГОЊ ‫ﻋﺪاﻟﺖﮔﺎه‬ љои адлу инсоф; саб алобуло ва ё якранг мешавад.
АДР – 40 –
АДРАСБОФ ‫ ادرسﺑﺎف‬он ки ба адрасбофї фањмо; он чи аён аст, чї њољат ба баён.
машѓул аст; касе, ки адрасбофї пешаи асо- (зарб.); аён дидан ошкоро дидан, аниќ дидан;
сии ўст, бофандаи адрас. аён донистан ба таври равшан донистан, во-
зењ донистан; аён кардан маълум кардан,
АДРАСБОФЇ ‫ ادرسﺑﺎﻓﻲ‬шуѓли адрас бофтан. аниќ кардан; нишон додан; аён шудан (гаш-
АДРАСМОН ‫ ادرﺳﻤﺎن‬ниг. њазориспанд. тан) ошкор шудан, маълум шудан; машњур
гаштан.
АДРАСПЎШ ‫ ادرسﭘﻮش‬он ки либосаш (љомааш)
аз адрас дўхта шудааст: одами адраспўш. АЁНАН а. ً‫ ﻋﻴﺎﻧﺎ‬ба таври возењу ошкор.

АДРЕС фр. ‫ ادرﻳﺲ‬1. ниг. нишонї. 2. он чи барои


АЁНИЯТ а. ‫ ﻋﻴﺎﻧﻴﺖ‬чизњои аён; воситањои аёнии
дарс.
табрики касе навишта шудааст, папкаи
табрикї; ба адреси… дар бораи…, дар АЁНЇ ‫ ﻋﻴﺎﻧﻲ‬1. маълумї, равшанї, возењї. 2.
њаќќи…: ба адреси касе гап задан. намоён, барои намуна ва мисол намоиш
додашаванда: воситањои аёнї, омўзиши аёнї.
АДУ//АДУВ(В) а. ‫ ﻋﺪو‬ниг. адў.
АЁНТАР ‫ ﻋﻴﺎﻧﺘﺮ‬равшантар; возењтар: торафт
АДЎ а. ‫ ﻋﺪو‬душман, хасм. аёнтар шунида мешуд, торафт аёнтар љило
АДЎБАНД ‫ ﻋﺪوﺑﻨﺪ‬душманбанд, асиркунандаи медод.
душман; ѓолиб. АЁР//ИЁР а. ‫ اﻳﺎر‬санљидани дараљаи холисияти
АДЎСЎЗ ‫ ﻋﺪوﺳﻮز‬несту нобудкунандаи душман, тиллову нуќра бо мањак ва ѓ.; зар(р)и иёр
сўзандаи душман. тиллои холис.
АДЎШИКАН ‫ﻋﺪوﺷﻜﻦ‬ душманшикан, ѓолиб, АЁРА ‫ اﻳﺎره‬1. ёра, дастбиранљан, дастпонаи
пирўз. тилло ва нуќра. 2. таър. њисобу китоби дахлу
харљ.
АДЊАМ а. ‫ ادﻫﻢ‬кит. 1. тира, сиёњ; сурхи
љигариранг. 2. аспи сиёњ. 3. киноя аз шаб. АЁРИЉ ‫ اﻳﺎرﻳﺞ‬кит. доруи мусњил.
АДЪИЯ а. ‫ ادﻋﻴﻪ‬љ. дуо; адъияи мустаљоба д. АЁС ‫ اﻳﺎس‬њавои хунук; њавои аёс њавои сард,
дуоњои ќабулшаванда. њавои хунуки шамолдор.
АДЮТАНТ лот. ‫ ادﻳﻮﺗﻨﺖ‬њ. афсари ёрдамчии АЖЃАЛ ‫ اژﻏﻞ‬:ажѓал-дажѓал // ажѓол-дажѓол
командир дар корњои хизмати њарбї. майда-чўйда, шикастаю рехта, лашу луш;
латта-путта, кўњнапора.
АЁ ‫ اﻳﺎ‬нидо эй!
АЖДАР ‫ اژدر‬мори калони афсонавї, ки тибќи
АЁЃ//АЁЌ т. ‫اﻳﺎق‬//‫ اﻳﺎغ‬кит. пиёла, ќадањ, соѓар. ривоятњо аз дањонаш оташ мебарорад ва
АЁДАТ а. ‫ ﻋﻴﺎدت‬гуфт. (шакли дурусташ иёдат) њама чизро фурў мекашад, аждањо: аждари
хабаргирии бемор, пурсиши њоли бемор. дусара; ба тариќи истиора аждари зулм.
АЁЛ а. ‫[ ﻋﻴﺎل‬аслаш иёл] 1. њамсари мард, зан. 2. АЖДАРГУН ‫ اژدرﮔﻮن‬ниг. аждармонанд.
оила; зан ва фарзандон; ањлу аёл оила, ањли АЖДАРНИЊОД ‫ اژدرﻧﻬﺎد‬1. нињоди аждарї,
хона; зану фарзанд; хонавода. аждархўй. 2. маљ. бадкор, бадкирдор.
АЁЛАТ а. ‫ ﻋﻴﺎﻟﺖ‬ниг. иёлат.
АЖДАРЊО ‫ اژدرﻫﺎ‬1. љонвари бадњайбат ва
АЁЛДОР ‫ ﻋﻴﺎل دار‬хонадор, соњиби зан ва фар- хавфноки афсонавї ба шакли сусмор, ки
зандони хурдсол. њама чизро несту нобуд карда метавонад. 2.
ниг. аждар; аз мор аждар шудан а) ривоятест,
АЁЛМАНД ‫ﻋﻴﺎﻟﻤﻨﺪ‬ зану бачадор; каси серфар-
ки тибќи он мор калон шавад, ба аждањо му-
занд.
баддал мегардад; б) киноя аз ќувват гириф-
АЁЛМАНДЇ ‫ ﻋﻴﺎﻟﻤﻨﺪي‬серфарзандї; соњиби зану тани душмани хатарнок.
фарзанд будан.
АЖДАЊО ‫ اژدﻫﺎ‬ниг. аждарњо.
АЁН а. ‫ﻋﻴﺎن‬ маълум, ошкор, равшан, возењ,
АЖДАЊОБОРА ‫ اژدﻫﺎﺑﺎره‬кит. аждањокирдор,
– 41 – АЗА
аждањохўй. объекти њаракат ба вай вобаста аст; дар ин
маврид бештар бо феълњои доштан, гирифтан
АЖДАЊОВАШ ‫ اژدﻫﺎوش‬1. ниг. аждањомонанд.
меояд: аз дасти касе доштан. 3. барои ифодаи
2. маљ. аждањокирдор, бадкор, бадњайбат. муносибатњои сабаби рўй додани њаракату
АЖДАЊОДЎШ ‫ اژدﻫﺎدوش‬киноя аз Зањњок – ќањ- амал истифода мешавад: аз гушнагї, аз
рамони афсонавии «Шоњнома»-и Фирдавсї, мондагї. 4. љои зуњури шахс ё чизи дигарро
ки аз китфонаш мор рўидааст ва ўро Зањњоки ифода мекунад: аз дењаи..., аз шањри... 5. ба-
морон мегуфтанд. рои муќоисаи ду ё якчанд ашё истифода ме-
шавад: аз касе (чизе) калонтар. 6. ба љузъи
АЖДАЊОК ‫ اژدﻫﺎك‬номи ќадимии Зањњок, гурўњ, чизи том ё навъи чизњо ишора мекунад:
Зањњоки морон, подшоњи афсонавї, ки дар аз растањои... 7. аз як њолат баромадан ва ба
«Шоњнома» тасвир шудааст. њолати дигар баргаштанро ифода мекунад.
АЖДАЊОКЕШ ‫ اژدﻫﺎﻛﻴﺶ‬ниг. аждањохўй. баргаштан аз аќида, аз роњ. 8. чизеро нишон
медињад, ки чизи дигар аз он сохта шудааст:
АЖДАЊОМОНАНД ‫ اژدﻫﺎﻣﺎﻧﻨﺪ‬монанди аждањо, аз оњану пўлод. 9. ба манбаъ ва љои њосил шу-
мисли аждањо. дан ва гирифта шудани чизе, ба њудуди доираи
АЖДАЊОНАФС ‫اژدﻫﺎﻧﻔﺲ‬ маљ. баднафс, одами мавзўъ ва ашё ишора мекунад: аз њаёти..., аз
калоннафс. саргузашти... 10. ба муносибатњои замонї
(саршавии њаракату амал ва ѓ.) ишора меку-
АЖДАЊОПАЙКАР ‫ اژدﻫﺎﭘﻴﻜﺮ‬калонљусса, ќавит- над, дар ин маврид бештар калимањои ифода-
ан. кунандаи ваќту замон (рўз, аввал, сол, љавонї,
АЖДАЊОСАР ‫ اژدﻫﺎﺳﺮ‬он чи ё он ки сари сањар, тобистон, фурсат ва ѓ.) бо пешоянди
калони бадвоњима дорад. «аз» кор фармуда мешаванд: аз тирамоњи..., аз
соли... 11. бо љонишинњои шахсї ва ишоратї
АЖДАЊОФАШ кит. ‫ اژدﻫﺎﻓﺶ‬монанди аждањо, омада, мансубиятро ифода мекунад; аз ту, аз
аждањомонанд, њайбатнок. он, аз вай. 12. бо пешоянди то ва ба (аз… то…,
АЖДАЊОХЎ(Й) (‫ اژدﻫﺎﺧﻮ)ي‬1. аждањокирдор, аз… ба…) омада, фосилаи муайяни масоњату
аждањотабъ, аждањосиришт. 2. маљ. бадкир- ваќт ва оѓози чизеро ифода мекунад: аз сари
дор, бадтабиат. шом то сањар. 13. таркибњои зарфї месозад:
аз боло, аз нав, аз миён, аз поён, аз сари нав
АЖДАЊОШАВАНДА ‫ اژدﻫﺎﺷﻮﻧﺪه‬:асои аждањо- ва ѓ. 14. ба воситаи бандаки изофї аз
шавандаи Мўсо киноя аз асои Мўсо калимањои дигар пешвандњои номии изофї ме-
пайѓамбар, ки тибќи ривоятњо њангоми ба созад: аз барои, аз бањри, аз боиси, аз ваљњи,
замин партофтан он ба аждањо мубаддал аз ѓояти, аз дасти, аз ќабили, аз ќаъри, аз ла-
гашта, молу амволи соњиронро фурў бурда- би, аз мобайни, аз роњи, аз сабаби, аз сари, аз
аст. тарафи, аз хусуси, аз њузури, аз љониби, аз
АЖДАЊОШИКОР ‫ اژدﻫﺎﺷﻜﺎر‬1. шахсе, ки љумлаи, аз шарофати … 15. таркибњои пешо-
шикори аждањо мекунад. 2. маљ. пурзўр, яндии номие месозад, ки худи пешоянди аз дар
тавоно, ќавї. он љузъи дуввумро ташкил медињад: берун аз,
ќабл аз, маќсад аз ва ѓ. 16. бо феъл омада на-
АЖДАЊОШИКОРЇ ‫ اژدﻫﺎﺷﻜﺎري‬1. шикори въи муайяни фразеологизмњои феълиро таш-
аждањо кардан, аждањогирї. 2. маљ. пурзўрї, кил медињад: аз даст баровардан, аз даст до-
пурќувватї, тавоної. дан, аз назар гузаронидан, аз по афтодан, аз
АЖРИЌИЧАШМ ‫ اژرﻗﻲﭼﺸﻢ‬зебочашм. чашм мондан, аз чизе (љое) гузаштан; ◊ аз нав
боз, дубора, такроран; аз бар кардан аз ёд
АЖРИЌЇ ‫اژرﻗﻲ‬ :чашмони ажриќї чашмони кардан, њифз кардан.
зебо.
АЗАЛ а. ‫ ازل‬аввали аввалњои замон, ибтидои
АЗ ‫از‬ пешоянд 1. сарчашмаи амалу њаракатро дањр; аз азал аз ибтидо, аз аввал, аз рўзи ав-
ифода мекунад; ранљидан аз касе, тарсидан аз вал; рўзи азал д. аввали офариниши љањон,
чизе… 2. ашёеро мефањмонад, ки дар иљрои рўзи нахустини пайдоиши олам.
амал истифода мешавад ва саршавии амал ва
АЗА – 42 –
АЗАЛА а. ‫ ﻋﻀﻠﻪ‬мушак, мушаки бадан. АЗИМАТ а. ‫ ﻋﻈﻴﻤﺖ‬1. ќасд, хоњиш, майл, ният.
2. майли сафар кардан ба љое, сафар. 3. сењр,
АЗАЛЇ ‫ ازﻟﻲ‬абадї, љовидонї, њамешагї.
афсун, љоду.
АЗАМАТ а. ‫ ﻋﻈﻤﺖ‬1. бузургї, калонї; њашамат,
АЗИМАТГАР ‫ ﻋﺰﻳﻤﺘﮕﺮ‬кит. афсунгар, љодугар.
шукўњ. 2. маљ. бањодур, далер, ќањрамон, ди-
ловар. АЗИМЇ ‫ ﻋﻈﻴﻤﻲ‬азамат, калонї, бузургї.
АЗБ а. ‫ ﻋﺬب‬кит. форам, бомаза, гуворо, хуш- АЗИМУТ ‫( ازﻳﻤﺖ‬аз ассумут-и арабї) кунљи
таъм; ширин. байни хати њаракати муайян ва самти
шимол, ассамт: аз рўи азимут роњ паймудан.
АЗБАС ‫ ازﺑﺲ‬шакли кўтоњшудаи азбаски.
АЗБАСКИ ‫ ازﺑﺴﻜﻪ‬пайвандак зеро, зеро ки, аз
АЗИМУШШАЪН а. ‫ ﻋﻈﻴﻢاﻟﺸﺄن‬олиќадр, баланд-
мартаба.
сабаби он ки, дар натиљаи он ки, чунки, би-
нобар, бинобар он ки. АЗИЯТ а. ‫ اذﻳﺖ‬озор, азобу алам, кулфат, ранљ;
азият дидан, азият кашидан азоб кашидан,
АЗБГЎЙ ‫ ﻋﺬبﮔﻮي‬кит. ширинсухан, хушбаён.
азоб дидан.
АЗВОЌ а. ‫ اذواق‬љ. завќ.
АЗИЯТДИДА ‫ اذﻳﺖ دﻳﺪه‬азобкашида, ранљдида.
АЗВОЉ а. ‫ ازواج‬љ. зављ.
АЗИЯТДИЊАНДА ‫اذﻳﺖدﻫﻨﺪه‬ азобдињанда,
АЗДАСТДИЊЇ ‫ ازدﺳﺖدﻫﻲ‬исми амали аз даст ранљрасон.
додан; бойдињї, зоеъ кардан, гум кардан.
АЗИЯТДИЊЇ ‫اذﻳﺖدﻫﻲ‬ озор додан, ранљу кул-
АЗДИГАРСОЗЇ ‫ ازدﻳﮕﺮﺳﺎزي‬исми амали аз дигар фат додан.
сохтан; азнавсозї, аз нав ташкил кардан, аз
АЗИЯТКАШ ‫ اذﻳﺖﻛﺶ‬азобкашанда, озорбинан-
нав барќарор кардан.
да, љафокаш.
АЗДОД а. ‫ اﺿﺪاد‬1. љ. зид(д). 2. збш. калимае, ки
АЗИЯТОВАР ‫ اذﻳﺖ آور‬азобовар.
ду маънои зидди якдигар дорад (мас., кали-
маи фароз дар адабиёти классикї њам ба АЗКИЁ(Ъ) а. ‫ ازﻛﻴﺎء‬љ. закї.
маънои «кушод» ва њам ба маънои «баста»
АЗКОР а. ‫ اذﻛﺎر‬љ. зикр.
истеъмол шудааст).
АЗКОРАФТОДА ‫ ازﻛﺎراﻓﺘﺎده‬корношоям, кўњна.
АЗДУСАР ‫ازدوﺳﺮ‬ ба њар њол, хоњї нахоњї,
њатман. АЗКОРАФТОДАГЇ ‫ ازﻛﺎراﻓﺘﺎدﮔﻲ‬корношоямї,
чизи бекора, кўњна.
АЗЕРО(К) (‫ ازﻳﺮا)ك‬књн. зеро, зеро ки, чунки,
бинобар ин, аз ин сабаб, бинобар, аз ин АЗЛ а. ‫ ﻋﺰل‬кит. аз кор холї кардан, бекор кар-
љињат. дан, аз мансаб гирифтан.
АЗЗАВАЉАЛ(Л) а. ‫ ﻋﻈﻪوﺟﻞ‬бузург, пурќудрат, АЗЛАМУЗЗОЛИМИН а. ‫اﻇﻠﻢاﻟﻈﺎﻟﻤﻴﻦ‬ кит.
кабир (аз номњои Худованд). золимтарини золимон.
АЗИЗ а. ‫ ﻋﺰﻳﺰ‬1. гаронбањо, пурарзиш; гиромї, АЗМ І а. ‫ ﻋﺰم‬ният, ќасд, ирода; азми росих
арљманд. 2. мўътабар; муќаддас. 3. мењрубон, иродаи мањкам (ќавї); азму саъй кўшишу
ѓамхор, шафиќ; азиз доштан гиромї доштан, ѓайрат, љидду љањд; азм кардан (намудан)
њурмат кардан. 4. порсо, диндор. ният кардан, ќасд кардан; азмро љазм кардан
сахт миён бастан барои иљрои коре; азми
АЗИЗУЛВУЉУД ‫ﻋﺰﻳﺰاﻟﻮﺟﻮد‬ ноёб, ќимат, гарон-
худро шикастан аз ќавли худ гаштан.
ќадр.
АЗМ ІІ а. ‫ ﻋﻈﻢ‬кит. устухон; азми рамим
АЗИМ а. ‫ ﻋﻈﻴﻢ‬1. калон, бузург, боазамат: кўњи
устухони пўсида, кўњна.
азим. 2. васеъ, пањновар, нопайдоканор. 3.
хеле бисёр, анбўњ: сипоњи азим, издињоми АЗМИНА а. ‫ ازﻣﻨﻪ‬љ. замон.
азим; балои азим офати калон, њодисаи
АЗНАВСОЗЇ ‫ ازﻧﻮﺳﺎزي‬исми амали аз сари нав
ногањонии пурдањшат; савоби азим кори басе
сохтан: азнавсозии шабакаи обёрї, азнавсо-
хайр, некии зиёд.
– 43 – АЗР

зии хољагї, азнавсозии барномаи таълим. азогирифта.


АЗНАЗАРГУЗАРОНЇ ‫ ازﻧﻈﺮﮔﺬراﻧﻲ‬исми амали аз АЗОДОРЇ ‫ ﻋﺰاداري‬исми амал аз азо доштан;
назар гузаронидан; санљиш, тафтиш, дида сўгворї, азогирї: азодорї кардан.
баромадан: азназаргузаронии љумњуриявии
АЗОЗИЛ а. ‫ ﻋﺰازﻳﻞ‬номи шайтон, иблис.
њаваскорони санъат.
АЗОИМ а. ‫ﻋﺰاﻳﻢ‬//‫ ﻋﺰاﺋﻢ‬1. љ. азимат. 2. љ. азм І. 3.
АЗНОБ а. ‫ اذﻧﺎب‬љ. занаб.
афсун ва дуоњое, ки ба беморон мехонанд,
АЗО а. ‫ ﻋﺰا‬сўг, сўгворї, мотам; маросими мо- дуохонї.
там: либоси азо; азо гирифтан мотам гириф-
АЗОИМХОН ‫ ﻋﺰاﺋﻢﺧﻮان‬дуохон, афсунгар.
тан; азо доштан маросими сўгворї ба љо
овардан, сўгвор будан. АЗОИМХОНЇ ‫ ﻋﺰاﺋﻢﺧﻮاﻧﻲ‬исми амал аз азоим
хондан; афсун хондан, дуо хондан.
АЗОБ а. ‫ ﻋﺬاب‬озор, дард, ранљ, машаќќат,
уќубат: азоби ботинї, азоби рўњї, азоби АЗОН а. ‫ اذان‬д. бонги даъват ба намоз, даъвати
виљдон; азоби гуруснагї машаќќати гурусна- муаззин барои хондани намоз; азони бемањал
гї, гуруснагии бисёр сахт; азоби гўр а) д. азо- азоне, ки ба аќидаи хурофотпарастон барои
бе, ки тибќи ривоятњои динї ду фаришта – дафъи бало хонда мешавад; азон гуфтан //
Мункару Накир ба одами гунањкор дар гўр азон хондан даъват кардан ба намоз.
медињанд; б) маљ. азоби сахт: азоби зиндагї
АЗОНГЎ(Й) (‫ اذانﮔﻮ)ي‬он ки азон мегўяд, муаз-
ранљу кулфати рўзгор; азоби марг дарди
зин.
љонканї, тањлукаю талвосаи мурдан; азоби
охират азоби дўзах; азоби љисмонї лату кўб, АЗОНГЎЇ ‫ اذانﮔﻮﺋﻲ‬азон гуфтан.
шаттаю шаллоќ, дарди бадан; дар азоб будан
(рўњан ва љисман) азобу машаќќат кашидан.
АЗОНИХУДЇ ‫ازآنﺧﻮدي‬ одами худї, одами на-
здик.
АЗОБДИДА ‫ ﻋﺬابدﻳﺪه‬сифати феълии замони гу-
АЗОТ ю. ‫ ازات‬хим. унсури химиявї, ки аз гази
зашта аз азоб дидан; азобкашида; абгору
бебўй ва беранг иборат аст.
дардманд.
АЗОТЇ ‫ ازاﺗﻲ‬мансуб ба азот; аз азот њосилшуда:
АЗОБДИЊАНДА ‫ ﻋﺬابدﻫﻨﺪه‬сифати феълии за-
нурињои азотї.
мони њозира аз азоб додан; азиятдињанда,
озоррасон. АЗОХОН ‫ ﻋﺰاﺧﻮان‬навњагар, шахсе, ки дар
мотами касе навња ва гиряву нола мекунад.
АЗОБДИЊЇ ‫ ﻋﺬابدﻫﻲ‬исми амал аз азоб додан;
озордињї, лату кўб кардан. АЗОХОНА ‫ ﻋﺰاﺧﺎﻧﻪ‬љое, ки дар он касе мурдааст,
мотамхона.
АЗОБКАДА ‫ﻋﺬابﻛﺪه‬ кит. љои азобдињї, хонаи
шиканља. АЗОХОНЇ ‫ ﻋﺰاﺧﻮاﻧﻲ‬исми амал аз азо хондан;
навњагарї дар мотами касе.
АЗОБКАШИДА ‫ ﻋﺬابﻛﺸﻴﺪه‬сифати феълии за-
мони гузашта аз азоб кашидан; азобдида, АЗПОАФТОДА ‫ ازﭘﺎاﻓﺘﺎده‬сифати феълии замони
ранљкашида. гузаштаи аз по афтодан; базаминафтода; аз-
помонда.
АЗОБКАШЇ ‫ ﻋﺬابﻛﺸﻲ‬исми амал аз азоб каши-
дан; ба дарду ранљ будан, ранљбинї, АЗПОМОНДА ‫ ازﭘﺎﻣﺎﻧﺪه‬сифати феълии замони
дучоршавї ба машаќќат. гузаштаи аз по мондан; мањрум аз ќобилияти
роњравї: бемори азпомонда.
АЗОБНОК ‫ ﻋﺬاب ﻧﺎك‬дарднок, ранљовар.
АЗРАЌ а. ‫ ازرق‬кит. ранги кабуд, нилгун, осмо-
АЗОБОВАР ‫ﻋﺬابآور‬ машаќќатовар, азият-
ниранг.
дињанда.
АЗРАЌЇ ‫ ازرﻗﻲ‬кит. 1. мансуб ба азраќ. 2. нил-
АЗОГИРЇ ‫ ﻋﺰاﮔﻴﺮي‬исми амал аз азо гирифтан;
гун, кабудранг
мотамгирї.
АЗРАЌЛИБОС ‫ ازرقﻟﺒﺎس‬1. кабудлибос, ка-
АЗОДОР ‫ﻋﺰادار‬ мотамдор, сўгвор, мотамзада,
будпўш. 2. киноя аз сўфї, ањли тасаввуф.
АЗР – 44 –
АЗРАЌПЎШ ‫ازرقﭘﻮش‬ шахси либосаш азраќї, ба сабаби …, аз сабаби …, бинобар он ки; ба
кабудпўш. касофати …; айби шаръї нуќсони ќонунї (аз
рўи њукми шариат); айбу гуноњ нуќсону
АЗРАЌФОМ ‫ازرقﻓﺎم‬ кабудранг, осмониранг,
гуноњ; айбу нанг шарму нанг, ору номус,
нилгун.
нангу ор; айбу нуќсон камбудию иллат; айб
АЗРАЌЧАШМ ‫ازرقﭼﺸﻢ‬ кабудчашм; зоѓчашм; донистан нанг њисоб кардан, нораво дони-
гурбачашм. стан; айб ёфтан ошкор сохтани нуќсоне, ил-
лат ёфтан; эрод гирифтан; айб мондан ба касе
АЗРО а. ‫ﻋﺬرا‬ кит. духтар, дўшиза; бокира,
ё ба чизе эрод гирифтан, касеро ё чизеро нањ
афифа.
задан; айб љустан нуќсону норасої кофтан;
АЗРОИЛ а. ‫ ﻋﺰراﺋﻴﻞ‬д. номи фариштаи марг, хўрдагирї кардан; ◊ айби касеро ба гарданаш
малакулмавт. мондан камбудии касеро собит кардан; айбро
ба гардани касе мондан касеро айбдор кар-
АЗРОР а. ‫ اﺿﺮار‬љ. зарар.
дан, ба зиммаи касе гуноње бор кардан; айб
АЗУД а. ‫ ﻋﻀﺪ‬кит. 1. бозу. 2. маљ. ёр, њамдам; мадор таъна назан, айбдор накун.
мададгор, пушту паноњ.
АЙБА а. ‫ ﻋﻴﺒﻪ‬кит. 1. халта, саноч, ки аз чарм
АЗУЛ а. ‫ ﻋﺬول‬кит. 1. маломаткунанда, мало- дўхта мешавад; љомадон, тўрбаи чармин. 2.
матгўй. 2. ѓайбаткунанда, ѓайбатгўй. љавшан.
АЗФАР а. ‫ اذﻓﺮ‬кит. тезбў; мушки азфар мушки АЙББИН ‫ ﻋﻴﺐﺑﻴﻦ‬айбљўй, бадандеш, баднок.
бисёр хушбўй, мушки холис.
АЙБГИР ‫ ﻋﻴﺒﮕﻴﺮ‬ниг. айбљўй, айбгў(й).
АЗХУДКУНЇ ‫ ازﺧﻮدﻛﻨﻲ‬1. исми амали аз худ
АЙБГИРЇ ‫ ﻋﻴﺒﮕﻴﺮي‬ниг. айбљўї, айбгўї.
кардан; азбаркунї, ёдкунї, њифзкунї; ёд-
гирї: азхудкунии дарс. 2. соњибї кардан, ба АЙБГУЗОРЇ ‫ ﻋﻴﺐﮔﺬاري‬исми амал аз айб гузош-
даст даровардан. 3. ба кор даровардан: аз- тан; гуноњеро ба гардани касе бор кардан;
худкунии саноат, азхудкунии заминњои бе- айбдоркунї.
корхобида.
АЙБГЎ(Й) (‫ ﻋﻴﺐﮔﻮ)ي‬он ки ба рафтор ва
АЗХУДРАФТА ‫ ازﺧﻮدرﻓﺘﻪ‬1. сифати феълии за- гуфтори дигарон айб мемонад, нуќсонљў,
мони гузаштаи аз худ рафтан; худро хурдагир.
фаромўшкарда. 2. пуркибру ѓурур.
АЙБГЎЇ ‫ ﻋﻴﺐﮔﻮﺋﻲ‬нуќсонљўї, хурдагирї, айбу
АЗЊАР а. ‫ ازﻫﺮ‬1. дурахшонтар, тобонтар, рав- эрод гирифтан аз касе, амал ва рафтори
шантар. 2. дурахшон, тобон, равшан. айбљў.
АЗЊО а. ‫ اﺿﺤﻲ‬д. иди ќурбон, ки дар дањуми АЙБДОН ‫ ﻋﻴﺐدان‬хусусияти шахсе, ки айбро
моњи зулњиљља барпо мегардад. мешиносад ва ё аз айб огоњ аст, донандаи
айбу нуќсон.
АИЗЗА а. ‫ اﻋﺰه‬љ. азиз; аиззаи ањбоб азизони
мањбуб, ёрони боиззат. АЙБДОР ‫ ﻋﻴﺐدار‬1. он ки аз ў камбудие сар за-
дааст; гунањгор, муљрим: айбдор кардан, айб-
АИЛ//АЙИЛ т. ‫ اﻳﻴﻞ‬гуфт. тасмаи махсусе, ки
дор шудан. 2. иллатнок, нуќсондор.
бо он тўќумро ба њайвони саворї (аспу хар)
мебанданд, пуштанг. АЙБДОРЇ ‫ ﻋﻴﺐداري‬исми амал аз айб доштан.
АИММА а. ‫ اﺋﻤﻪ‬љ. имом. АЙБДОРКУНАНДА ‫ ﻋﻴﺒﺪارﻛﻨﻨﺪه‬сифати феълии
замони њозира аз айбдор кардан; он ки касеро
АЙ ‫ اي‬нидои тааљљуб, њайронї, таассуф ва м. ин.
гунањгор мекунад; он ки айбу нуќсони касеро
АЙБ а. ‫ ﻋﻴﺐ‬1. норасої, нуќсон, камбудї: ин мол собит мекунад: њуќ. айбдоркунандаи давлатї,
њељ айб надорад. 2. таъна, маломат, сарза- айбдоркунандаи љамъиятї.
ниш; айба кї кунад? маиб (зарб.). 3. нанг, ор,
АЙБДОРКУНЇ ‫ ﻋﻴﺒﺪارﻛﻨﻲ‬исми амал аз айбдор
боиси шарм: пурсидан айб нест, дар ин кор
кардан; гунањгор кардан.
њељ љои айб нест. 4. гуноњ, љурм, амали нора-
во; ба айби … а) бо гуноњи …; бо хатои …; б) АЙБДОРШАВАНДА ‫ ﻋﻴﺒﺪارﺷﻮﻧﺪه‬сифати феълии
– 45 – АЙН

замони њозира аз айбдор шудан; шахсе, ки ба АЙЁМ а. ‫ اﻳﺎم‬1. љ. явм (рўзњо). 2. даврон, замон.
гуноње айбдор карда мешавад. 3. ваќт, фасл, мавсим: айёми аљуз, айёми гу-
зашта, айёми ид, айёми наврўз, айёми обхезї,
АЙБДОРШУДА ‫ ﻋﻴﺒﺪارﺷﺪه‬сифати феълии
айёми љавонї, айёми барфу борон, айёми
замони гузашта аз айбдор шудан; гунањ-
собиќа; гардиши айём гузашти рўзгор.
горшуда, мањкумшуда ба гуноњ.
АЙЁР а. ‫ﺎر‬‫ ﻋﻴ‬зирак, чобук, маккор, њилагар,
АЙБМОНЇ ‫ ﻋﻴﺐ ﻣﺎﻧﻲ‬исми амал аз айб мондан;
фиребгар; найрангбоз, фиребанда; ◊ дилбари
айбдор кардан: њуќ. айбмонии обективї.
айёр дилбари шўхи фаттон ва дилфиреб.
АЙБНОК ‫ ﻋﻴﺒﻨﺎك‬айбдор; нуќсоннок, иллатнок.
АЙЁРЇ ‫ﺎري‬‫ ﻋﻴ‬айёр будан, зиракї; маккорї,
АЙБНОКЇ ‫ ﻋﻴﺒﻨﺎﻛﻲ‬айбдорї, айбнок будан, фиребгарї.
њолат ва вазъияти айбнок.
АЙЁРНАМО ‫ﺎرﻧﻤﺎ‬‫ ﻋﻴ‬намои айёрї доштан, мо-
АЙБНОМА ‫ ﻋﻴﺐ ﻧﺎﻣﻪ‬њуќ. њукми айбдоркунї, нанди айёр будан.
њуљљати айбдоркунї, хулосаи њукми муро-
АЙЁРОН ‫ﺎران‬‫ ﻋﻴ‬таър. табаќа ё гурўњи мардум
фиа.
дар даврони Аббосиён дар Хуросону
АЙБПЎШ ‫ ﻋﻴﺐ ﭘﻮش‬он ки ё он чи нуќсон ва гу- Мовароуннањру Сиистон, ки љасуру
ноњи касеро мепўшонад. силањшур ва љавонмард буда, аз бенавоён ва
камбаѓалон њимоят мекарданд.
АЙБПЎШЇ ‫ ﻋﻴﺐ ﭘﻮﺷﻲ‬исми амал аз айби касе ё
чизеро пўшидан; тарафгирї. АЙЁРОНА ‫ﺎراﻧﻪ‬‫ ﻋﻴ‬айёрмонанд; ба таври айёр
амалкунанда: чашмони айёрона, айёрона гап
АЙБЉЎ(Й) (‫ﺟﻮ)ي‬ ‫ﻋﻴﺐ‬ бадгўй, бадхоњ, бадан-
задан, айёрона табассум кардан, айёрона
деш, хўрдагир.
чашмакї задан.
АЙБЉЎЇ ‫ ﻋﻴﺐ ﺟﻮﻳﻲ‬исми амал аз айб љустан;
АЙЁРПЕША ‫ﺎرﭘﻴﺸﻪ‬‫ ﻋﻴ‬маккор, фиребгар, дузд.
нуќсонљўї, хўрдагирї, бадхоњї.
АЙЁШ а. ‫ﺎش‬‫ ﻋﻴ‬ба айш додашуда, айшдўст,
АЙБШУМОР ‫ ﻋﻴﺐ ﺷﻤﺎر‬шуморандаи айбу нуќ-
айшпараст, айшунўшкунанда.
сонњои дигарон; шахсе, ки айби дигаронро
баршумурда баён мекунад. АЙЁШЇ ‫ﺎﺷﻲ‬‫ ﻋﻴ‬умр бо хушї гузарондан,
ишратпарастї, айшпарастї.
АЙВОН а. ‫ اﻳﻮان‬1. пеши хона, ки болояш
пўшида ва тарафи пешаш кушода бошад; АЙЁШОНА ‫ﻋﻴﺎﺷﺎﻧﻪ‬ монанди айёш, ба тарзи
нишастгоњ, суфаи баланди болопўшида. 2. айёш.
кит. кох, ќаср.
АЙЗАН а. ً‫ اﻳﻀﺎ‬кит. дубора, бори дигар, такро-
АЙВОНДОР ‫اﻳﻮاﻧﺪار‬ хона ва биное, ки айвон ран; боз; низ.
дорад.
АЙЛОЌ т. ‫( اﻳﻼق‬шакли дигари яйлоќ) љои
АЙВОНЧА ‫ اﻳﻮاﻧﭽﻪ‬1. шакли тасѓири айвон, айвони серобу алаф, ки дар тобистон ва ќисман
хурд. 2. соябони поядор; суфаи болопўшида зимистон чорворо он љо мечаронанд ва
дар истгоњи наќлиёти мусофиркашї (аз ќабили парво мекунанд.
автобус, троллейбус ва ѓ.).
АЙМАН а. ‫ اﻳﻤﻦ‬кит. 1. рост, тарафи рост. 2.
АЙЃИР т. ‫اﻳﻐﻴﺮ‬ гуфт. аспи нари зотї; муќоб. хуљиста, муборак.
байтал.
АЙН а. ‫ ﻋﻴﻦ‬1. номи њарфи бисту якуми алифбои
АЙЃОЌ т. ‫ اﻳﻐﺎق‬гуфт. авбош, пархошљў, арабиасоси тољикї (‫)ع‬, ки дар њисоби абљад ба
њангомаљў, беодоб, шўрапушт. адади 70 баробар аст; айни мўњмала њарфи
айни бенуќта дар алифбои арабии тољикї;
АЙЃОЌЇ т. ‫ اﻳﻐﺎﻗﻲ‬гуфт. авбошї, љангарагї,
муќ. ѓайни мўъљама (ѓайни нуќтадор). 2. кит.
њангоматалабї.
чашм, дида, басар. 3. кит. моњият, асл, сар-
АЙДУН ‫ اﻳﺪون‬шакли дигари эдун. 1. акнун, чашма; айни … худи…, дар худи …; дар айни
њозир. 2. инчунин; њамин тариќа, ба ин … дар худи …, дар њамон ваќти…; дар айни
тариќ. замон дар њамон ваќт, дар худи њамон ваќт;
АЙН – 46 –
њамзамон; дар айни њол дар њамин ваќт, (1878-1954).
њоло. АЙНУЛАЁН а. ‫ﻋﻴﻦاﻟﻌﻴﺎن‬ кит. бисёр возењ ва
АЙНАК ‫ ﻋﻴﻨﻚ‬асбоб ва василаи дорои ду даста равшан.
ва ду шиша, ки барои пурзўр кардани биної, АЙНУЛКАМОЛ а. ‫ﻋﻴﻦاﻟﻜﻤﺎل‬ чашмзахм, бад-
њимояи чашм аз нури хуршед ё инъикоси са- назарї, чашмрасї.
федии барф, пешгирї аз даромадани ашёи
беруна ба чашм истифода шуда, болои бинї АЙНУЛЊАЁТ а. ‫ﻋﻴﻦاﻟﺤﻴﺎت‬ кит., ниг. об (оби
гузошта мешавад: айнаки ѓаввосї, айнаки зиндагї).
дудї, айнаки офтобї, айнаки љўшкорї АЙНУЛЯЌИН а. ‫ ﻋﻴﻦاﻟﻴﻘﻴﻦ‬маълумоти аниќ,
(кафшерї), айнаки шиноварї; ◊ айнаки зону дониши дуруст, маълумоте, ки аз мушоњида
устухони гирди рўи зону, кулчаи зону, сари ва дарк намудани чизе пайдо шудааст.
зону.
АЙРОН т. ‫ اﻳﺮان‬љурѓоти беравѓан, дўѓ.
АЙНАКДОР ‫ ﻋﻴﻨﻚ دار‬он ки ба чашм айнак
АЙСАР т. ‫ اﻳﺴﺮ‬кит. чап, самти чап, тарафи чап.
гирифта бошад, айнакпўш; ◊ мори айнакдор
мори зањрнок, ки гирди чашмонаш айнак АЙСБЕРГ англ. ‫ اﻳﺴﺒﻴﺮگ‬кўњи яхини шиновар
барин њалќа дорад. дар уќёнус, ки барои киштињо ва
бањрнавардон хеле хавфнок мебошад.
АЙНАКЇ ‫ ﻋﻴﻨﻜﻲ‬ниг. айнакдор.
АЙТОМ а. ‫ اﻳﺘﺎم‬љ. ятим.
АЙНАКНОК ‫ ﻋﻴﻨﻚ ﻧﺎك‬ниг. айнакдор.
АЙФУДА ‫ اﻳﻔﺪه‬кит. бењуда; ёва, лофу газоф.
АЙНАКСОЗ ‫ ﻋﻴﻨﻚﺳﺎز‬он ки айнак месозад:
устои айнаксоз. АЙФУДАСАРЇ ‫اﻳﻔﺪهﺳﺮي‬ кит. лофзанї, бе-
њудагўї.
АЙНАКСОЗЇ ‫ ﻋﻴﻨﻚﺳﺎزي‬1. амал ва шуѓли ай-
наксоз. 2. фурўшгоњ ё коргоње, ки дар он ай- АЙШ а. ‫ ﻋﻴﺶ‬њаёти хушу хурсандона; кайфу
нак месозанд ё таъмир мекунанд ва сафо ва беѓамї, хушгузаронї, ишрат: зикри
мефурўшанд. айш – нисфи айш (маќ.); айшу ишрат // айшу
нишот кайф, њузуру њаловат; хурсандиву
АЙНАКФУРЎШ ‫ ﻋﻴﻨﻚﻓﺮوش‬фурўшандаи айнак. хушњолї; айш кардан кайф кардан, роњату
АЙНАКФУРЎШЇ ‫ ﻋﻴﻨﻚﻓﺮوﺷﻲ‬1. мањал ва љои њузур кардан; ба айши касе халал расондан
фурўши айнак: маѓозаи айнакфурўшї. 2. кайфи касеро парондан, ба роњати касе мо-
амал ва шуѓли айнакфурўш. неъ шудан; айшу нуш маљ. хушгузаронї бо
бодагусорї; доди айш додан айшу ишрат ва
АЙНАН а. ً‫ ﻋﻴﻨﺎ‬монанд, назир; тамоман монанд, шодию бозиро ба дараљаи олї расондан.
баробари асл, шабењи асл; айнан наќл кардан
гуфтаи касеро бе каму зиёд овардан ва ё гуф- АЙШАФРЎЗ ‫ ﻋﻴﺶ اﻓﺮوز‬тарабангез, айш гарм-
тан. кунанда, нишотовар.

АЙНИШИНОС ‫ ﻋﻴﻨﻲﺷﻨﺎس‬он ки ба омўзиш ва АЙШГОЊ ‫ ﻋﻴﺶ ﮔﺎه‬мањал ва макони хушгузаро-


тањќиќи њаёту фаъолияти Садриддин Айнї нї, љои айшу ишрат.
машѓул аст. АЙШДЎСТ ‫ ﻋﻴﺶ دوﺳﺖ‬он ки хушгузарониро
АЙНИШИНОСЇ ‫ ﻋﻴﻨﻲﺷﻨﺎﺳﻲ‬соњаи махсуси дўст медорад, айшпараст, айёш.
адабиётшиносї, ки њаёт ва фаъолияти илмию АЙШДЎСТЇ ‫ﻋﻴﺶدوﺳﺘﻲ‬ амал ва рафтори
адабии Садриддин Айниро меомўзад. айшдўст.
АЙНИЯТ а. ‫ ﻋﻴﻨﻴﺖ‬1. аслият, худї будан, зотї АЙШОБОД ‫ﻋﻴﺶ آﺑﺎد‬ диёр ё мањалли айш, љои
будан. 2. монандї, баробарї, яксонї. маишат.
АЙНЇ ‫ ﻋﻴﻨﻲ‬1. он чи ба чашм дида мешавад. 2. АЙШПАРАСТ ‫ ﻋﻴﺶ ﭘﺮﺳﺖ‬ниг. айшдўст.
аслї, њаќиќї, воќеї; мушаххас; муќоб. зењнї;
додари айнї додари њаќиќї, додари њамбатн. АЙШПАРАСТЇ ‫ ﻋﻴﺶ ﭘﺮﺳﺘﻲ‬ниг. айшдўстї.
3. тахаллуси сардафтари адабиёти давраи АЙШПАРВАР ‫ ﻋﻴﺶ ﭘﺮور‬ниг. айшдўст.
нави тољик Садриддин Саидмуродзода Айнї
– 47 – АКК

АЙШПАРВАРЇ ‫ ﻋﻴﺶ ﭘﺮوري‬ниг. айшдўстї. АКБАР а. ‫ اﻛﺒﺮ‬кабиртар; калонтар, бузургтар.


АЙШСОЗ ‫ ﻋﻴﺶ ﺳﺎز‬хушдилу шодмон ё хушгуза- АКВАМАРИН лот. ‫ اﻛﻮﻣﺮﻳﻦ‬як навъ санги
рон, созмондињандаи айшу тараб. ќиматбањои шаффофи љилодор, ки осмони-
ранг ё сабзтоб аст.
АЙШСОЗЇ ‫ ﻋﻴﺶﺳﺎزي‬созмондињии амали айшу
ишрат, хушгузаронї. АКВАРЕЛ фр. ‫ اﻛﻮرﻳﻞ‬1. ранги обї, ранге, ки
дар об њал мешавад. 2. сурате, ки бо ранги
АЙШТАЛАБ ‫ ﻋﻴﺶ ﻃﻠﺐ‬талабгори хушгузаронї,
обї кашида шудааст.
он ки барои айшу ишрат кўшиши тамом до-
рад, љўёи кайфу сафо. АКВАРИУМ лот. ‫ اﻛﻮرﻳﻮم‬зарфи махсуси
шишагї барои нигоњ доштани љонварњои
АЙШХОНА ‫ ﻋﻴﺶﺧﺎﻧﻪ‬љои хушгузаронї бо
обї, аз ќабили моњї ё растанињои обї.
бодагусориву созу суруду раќс.
АКДАР а. ‫ اﻛﺪر‬кит. тиратар, тира.
АЙЮЊАННОС а. ‫ اﻳﻬﺎ اﻟﻨﺎس‬кит. калимаи хитоб:
эй мардум!, эй љамоат!, мардум! АКДИШ т. ‫ اﻛﺪش‬кит. 1. омехта, имтизољёфта.
2. омехтаи ду хун, дурага. 3. маљ. аспи дура-
АЙЮЊАССАЛОТ а. ‫ اﻳﻬﺎاﻟﺼﻼة‬д. эй намозгузо-
га. 4. д. нафси инсонист, ки аз лоњутї –
рон! (даъвати мардум ба намоз).
рањмонї ва носутї – инсонї имтизољ (тар-
АЙЮЊАССОЌЇ а. ‫اﻳﻬﺎاﻟﺴﺎﻗﻲ‬ калимаи хитоб: эй киб) ёфтааст. 5. мањбуб, мањбуба.
соќї!
АКИД а. ‫ اﻛﻴﺪ‬кит. мањкам, сахт, устувор.
АКА ‫ اﻛﻪ‬1. бародари калонї. 2. калимаи
АКИДАН І а. ً‫ اﻛﻴﺪا‬ќатъан, љиддан.
мурољиат, ки хурдон ба љавонону мардони
аз худ калон аз рўи иззату њурмат мегўянд, ё АКИДАН ІІ ‫ اﻛﻴﺪن‬ак-ак кардан, љакидани саг.
ба номи онњо њамроњ мекунанд.
АККА ‫ ﻋﻜّﻪ‬зоол. номи парандаи думдароз аз
АКАДЕМИЗМ ю. ‫ اﻛﺪﻣﻴﺰم‬књн. пурра ба анъана љинси зоѓ.
дода шудан ё аз паси назария шуда, аз ама-
АККАС//АККОС ‫اﻛّﺎس‬//‫ اﻛّﺲ‬калимаи таќлиди
лия дур гаштан дар соњаи илм.
овози саг, садои саг.
АКАДЕМИК ю. ‫ اﻛﺪﻣﻴﻚ‬узви пайвастаи
АККОЛ I ‫ اﻛّﺎل‬лањљ. бозиест, ки дар он бо кал-
(њаќиќии) академияи илмњо.
таки начандон дароз чўбчаи ду нўгаш таро-
АКАДЕМИКЇ ‫ اﻛﺪﻣﻴﻜﻲ‬мансуб ба академик; ба шидашудаеро зада мепарронанд, чилликдан-
академик хос: маоши академикї. гал.
АКАДЕМИЯ ю. ‫ اﻛﺪﻣﻴﻪ‬1. муассисаи олии АККОЛ II а. ‫ اﻛّﺎل‬1. кит. пурхўр, носерам. 2.
тадќиќи илм ё санъат: академияи илмњо, ака- моддаи моеи сўзонанда ва хўранда, ки мисли
демияи кишоварзї, академияи илмњои тезоб ба њар чї расад, сўрох мекунад.
омўзгорї. 2. номи баъзе мактабњои олї: ака-
АККОЛБОЗЇ ‫ اﻛّﺎلﺑﺎزي‬бозии аккол, чиллик-
демияи муњандисии њарбї.
бозї, чилликдангал.
АКАДЕМИЯВЇ ‫ اﻛﺪﻣﻴﻮي‬мансуб ба академия:
АККОЛДАСТА ‫ اﻛّﺎلدﺳﺘﻪ‬дангал, чўбе, ки ба
муассисаи академиявї.
воситаи он чилликро мезананд.
АКАДЕМЇ ‫ اﻛﺪﻣﻲ‬1. мансуб ба академизм; риоя-
АККОРД ит. ‫ اﻛّﺎرد‬њамовозии чандин лањни
кунандаи анъанањои нек; театри академї номи
мусиќие, ки нотањои онњо аз якдигар дар
фахрие, ки ба театрњои бењтарин аз тарафи
фосилањои гуногун воќеъ шудаанд.
њукумат дода мешавад. 2. таълимї: соати
академї, рухсатии академї. АККОРДЕОН фр. ‫ن‬Ĥ‫اﻛّﺎردﻳ‬ мус. асбоби мусиќї
аз навъи баян.
АК-АК ‫ اكاك‬калимаи таќлиди овоз барои
ифодаи садои саг, аккас: ак-аки саг. АККОС I ‫ اﻛﺎس‬ниг. аккас; аккос задан ав-ав
кардан, љакидан.
АКАМУЛЛО ‫ اﻛﻪﻣﻼ‬гуфт. калимаи мурољиат
эњтиром ба марди аз худ калон. АККОС II а. ‫ ﻋﻜّﺎس‬кит. суратгир, аксбардор.
АКК – 48 –
АККОСЗАНЇ ‫ اﻛّﺎسزﻧﻲ‬љакидани саг: саг ба гурўњи машќњои гимнастикиро дар бар ме-
аккосзанї даромад. гирад.
АККОСЇ ‫ ﻋﻜﺎﺳﻲ‬суратгирї; касби суратгир; АКРОБАТЇ ‫ اﻛﺮاﺑﺘﻲ‬мансуб ба акробатика.
коѓази аккосї коѓази махсус барои расм. АКС а. ‫ ﻋﻜﺲ‬1. шакл ва намуди чизе, ки дар рўи
АККОСХОНА‫ ﻋﻜّﺎسﺧﺎﻧﻪ‬аккосї, љои (хонаи) чизњои шаффоф ва љилодор дида мешавад;
суратгирї. инъикос. 2. сурати фотографї; акс гирифтан
аксбардорї кардан, сурат гирифтан; нусха
АККРЕДИТИВ олм. ‫ اﻛﺮﻳﺪﺗﻴﻮ‬1. мол. пешпар- бардоштан; акс ёфтан инъикоси як чиз дар
дохт, њуљљати пулї, ки ба намояндаи як му- чизи дигар. 3. муќобил, зид, мухолиф, баръ-
ассисаи кредитї барои аз дигар муассисаи акс; акси садо љавоби овоз, баргашти садо
ќарздињанда гирифтани пул дода мешавад, (мас., дар кўњ); ављу акс мус. зеру бам; акси
вараќаи эътибор. 2. дипл. эътиборнома, ва- гуфтаи касеро кардан ба муќобили гуфтаи
колатномаи намояндаи як давлат дар давла- касе кор кардан. 4. адш. як навъ санъати
ти дигар. шеърї, ки мисраи аввалро ба ду њисса
АККУМУЛЯТОР лот. ‫ اﻛﻮﻣﻠﻴﺘﺎر‬асбоби ѓун- таќсим ва љояшонро иваз карда хонем, мис-
кунии ќувваи барќ (аз ќабили батарея), раи дуюм њосил мешавад.
барќанбор. АКСА ‫ ﻋﻜﺴﻪ‬шакли вайроншудаи атса.
АККУМУЛЯТОРЇ ‫ اﻛﻮﻣﻠﻴﺘﺎري‬мансуб ба акку- АКСАНДОЗ ‫ﻋﻜﺲاﻧﺪاز‬ инъикоскунанда; инъи-
мулятор: батареяи аккумуляторї. косёбанда.
АКЛ а. ‫ اﻛﻞ‬кит. хўрдан. АКСАНДОЗЇ ‫ ﻋﻜﺲاﻧﺪازي‬инъикосёбї, аксшавї.
АКМАЛ а. ‫ اﻛﻤﻞ‬комилтар, пурратар.
АКСАР а. ‫ اﻛﺜﺮ‬ќисми зиёд, бисёртар, бештар;
АКМАЊ а. ‫اﻛﻤﻪ‬ кит. кўри модарзод; муќоб. аксар ваќт бисёр ваќт, бештар, ќариб њама
аъмо. ваќт.
АКНОФ а. ‫ اﻛﻨﺎف‬љ. канаф; гирду атроф; гўшаву АКСАРАН а. ً‫اﻛﺜﺮا‬ бисёртар, ба таври аксар,
канорањо. бештар.
АКНУН//КУНУН ‫ﻛﻨﻮن‬//‫ اﻛﻨﻮن‬њоло, њозир, АКСАРИЮН а. ‫ اﻛﺜﺮﻳﻮن‬таър. њизби болше-
имрўз, ин ваќт, њамин дам, алњол. викњо; болшевикњо.
АКО ‫ اﻛﺎ‬ниг. ака. АКСАРИЯТ а. ‫ اﻛﺜﺮﻳﺖ‬ќисми бештар, ќисми
АКОБИР а. ‫اﻛﺎﺑﺮ‬ љ. кабир; калонон; бузургон; зиёдтар, бештар.
аъён. АКСБАРДОР ‫ ﻋﻜﺲﺑﺮدار‬суратбардор, суратгир.
АКОБИРЗОДА ‫ اﻛﺎﺑﺮزاده‬калонзода, аъёнзода.
АКСБАРДОРЇ ‫ ﻋﻜﺲﺑﺮداري‬1. расмгирї, сурат-
АКОСИРА ‫ اﻛﺎﺳﻴﺮه‬љ. кисро (муарраби Хусрав гирї. 2. нусхабардорї, рўбардорї.
буда, ба забони арабї дар шакли Кисро дохил
шуда, шакли љамъи он ба маънии шоњон сохта АКСБАРОРЇ ‫ ﻋﻜﺲﺑﺮاري‬зоњиркунии расм ба
шудааст, подшоњони сосонї). воситаи доруи химиявї, тасвири чизеро бар
рўи навори аксбардорї сабт кардан.
АКР англ. ‫ اﻛﺮ‬андозаи масоњати замин дар
Англия ва Америка, ки ба 4 њазору 47 метри АКСГИР ‫ ﻋﻜﺲﮔﻴﺮ‬он чи ки сурати чизеро
мураббаъ баробар аст. инъикос мекунад; аксгиранда.

АКРАМ а. ‫اﻛﺮم‬ киромитар, бузургтар, баланд- АКСГИРЇ ‫ ﻋﻜﺲﮔﻴﺮي‬исми амал аз акс гирифтан;
тар. суратгирї, расмгирї, аксбардорї: дастгоњи
аксгирї.
АКРИХИН лот. ‫ اﻛﺮﺧﻴﻦ‬тиб. номи доруест, ки
барои муолиљаи табларза истифода меша- АКСДОР ‫ ﻋﻜﺲدار‬дорои тасвир, сурат ё наќш,
вад. суратдор.
АКРОБАТИКА ю. ‫اﻛﺮاﺑﺘﻴﻜﻪ‬ навъи варзиш, ки АКССОЗ ‫ ﻋﻜﺲﺳﺎز‬созандаи акс, суратсоз.
– 49 – АЌД

АКССОЗЇ ‫ﻋﻜﺲﺳﺎزي‬ амали сохтани акс, лиоваранд, аз онњо баъзе антибиотикњо низ
суратсозї. њосил мекунанд.
АКСЕНТ лот. ‫ اﻛﺴﻨﺖ‬1. збш. бо зарба талаффуз АКУСТИКА ю. ‫ اﻛﻮﺳﺘﻴﻜﻪ‬як соњаи илми физика,
кардан. 2. тарзи талаффуз. ки дар бораи савт (садо) бањс мекунад,
савтшиносї.
АКСИЗ лот. ‫ اﻛﺴﻴﺰ‬андози ѓайри мустаќим, ки
бо роњи баланд кардани нархи молњои сери- АКУСТИКЇ ‫اﻛﻮﺳﺘﻴﻜﻲ‬ мансуб ба акустика;
стеъмол (ќанд, чой, тамоку ва ѓ.) ба воситаи савтї.
фурўшандањои ин молњо рўёнида мешавад.
АКУШЕР фр. ‫ اﻛﻮﺷﻴﺮ‬момодоя, доя.
АКСИЯ фр. ‫ اﻛﺴﻴﻪ‬ниг. сањм.
АКУШЕРЇ ‫ اﻛﻮﺷﻴﺮي‬момодоягї, доягї.
АКСКУНАНДА ‫ ﻋﻜﺲﻛﻨﻨﺪه‬1. инъикос кунанда.
АЌАБА а. ‫ ﻋﻘﺒﻪ‬гарданаи кўњ ва кўтал, роњи
2. тасвиркунанда.
душворгузари кўњсор, аѓба.
АКСКУНОНЇ ‫ ﻋﻜﺲﻛﻨﺎﻧﻲ‬инъикоскунї; мунъа-
АЌАЛ(Л) а. ‫ اﻗﻞ‬камтарин, ќисми хеле хурд;
кис кардан; тасвир намудан.
муќоб; аксар; њадди аќал(л) камтарин
АКСУЛАМАЛ а. ‫ ﻋﻜﺲاﻟﻌﻤﻞ‬вокуниш, акси амал; миќдор, минимум.
муќоб. амал зидди амал: аксуламал нишон
АЌАЛЛАН а. ً‫ اﻗﻼ‬1. камтар бошад њам, ба
додан.
миќдори кам бошад њам, лоаќал; муќоб. ак-
АКСУЛИНЌИЛОБ а. ‫ ﻋﻜﺲاﻻﻧﻘﻼب‬зидди инќи- саран. 2. њатто.
лоб; муќоб. инќилоб.
АЌАЛЛИЮН ‫ اﻗﻠّﻴﻮن‬таър. љараёне дар њаракати
АКСУЛИНЌИЛОБЇ ‫ ﻋﻜﺲاﻻﻧﻘﻼﺑﻲ‬он ки муќо- сотсиал-демократияи Русия ва пайравони он,
били инќилоб мељангад, зидди инќилоб меншевикњо.
мељангад, зиддиинќилобї.
АЌАЛЛИЯТ а. ‫ اﻗﻠّﻴﺖ‬ќисми кам, њиссаи хурд;
АКСУЛЊАРАКАТ а. ‫ﻋﻜﺲاﻟﺤﺮﻛﺖ‬ акси њаракат; муќоб. аксарият.
иртиљоъ.
АЌБА а. ‫ ﻋﻘﺒﻪ‬ниг. аѓба.
АКСУЛЊАРАКАТЧЇ ‫ﻋﻜﺲاﻟﺤﺮﻛﺘﭽﻲ‬ иртиљої,
АЌВОМ а. ‫ اﻗﻮام‬љ. ќавм (мардумон).
муртаљеъ.
АЌВОТ а. ‫ اﻗﻮات‬љ. ќут; хўрок (авќот ба ин маънї
АКСУЛЊУЉУМ а. ‫ ﻋﻜﺲاﻟﻬﺠﻮم‬њуљуми љавобї: ба
шакли вайрони аќвот аст).
аксулњуљум гузаштан.
АЌД а. ‫ ﻋﻘﺪ‬1. ањд, паймон, созиш. 2. никоњ; аќди
АКТ лот. ‫ اﻛﺖ‬књн., ниг. санад, њуљљат.
никоњ бастан паймони занушўї бастан, ма-
АКТЁР фр. ‫ اﻛﺘﻴﺎر‬бозингари синамо, театр ва ё росими издивољ ба љо овардан.
сирк, њунарпеша.
АЌДАС а. ‫ اﻗﺪس‬кит. муќаддастар; поктар
АКТЁРЇ ‫ اﻛﺘﻴﺎري‬касби актёр, њунарпешагї. (тавсифи шоњон ва рўњониён); зоти аќдас зоти
муќаддас.
АКТИВ лот. ‫ اﻛﺘﻴﻮ‬њисобд. дороии (пул ё моли)
мављуди ягон муассиса, ки бо фаъолияти АЌДБАНДЇ ‫ ﻋﻘﺪﺑﻨﺪي‬исми амал аз аќд бастан.
бонк вобаста бошад.
АЌДКАРДА ‫ ﻋﻘﺪﻛﺮده‬сифати феълии замони гу-
АКТИНИЙ ю. ‫ اﻛﺘﻨﻴﻲ‬хим. унсури радиоактивї, зашта аз аќд кардан; он ки ба њамсарии мар-
ки дар конњои уран ва торий вомехўрад. де даромада њанўз расман арўсї (тўй) накар-
дааст.
АКТИНИЯ лот.‫ اﻛﺘﻨﻴﻪ‬љонвари бањрї аз оилаи
љонварони обии марљонї, ки њалќашакли АЌДКАРДАГЇ ‫ ﻋﻘﺪﻛﺮدﮔﻲ‬шакли дигари сифати
нармустухон мешавад. феълии аќдкарда; вазъ ва њолати аќдкарда.
АКТИНОМИТСЕТЊО ‫ اﻛﺘﻨﺎﻣﻴﺘﺴﺘﻬﺎ‬занбўруѓак- АЌДНОМА ‫ ﻋﻘﺪﻧﺎﻣﻪ‬шартнома, ќарордод, њуљ-
њои шуоъшакл, ки дар об, хок, њаво ва рўи љате, ки дар он паймони издивољи зану мард
растанињо пайдо мешаванд, баъзеашон каса- бо тамоми хусусиятњо сабт мешавад.
АЌИ – 50 –
АЌИБ а. ‫ ﻋﻘﺐ‬1. паси чизе, ќафои чизе, тарафи АЌИБНИШИНЇ ‫ ﻋﻘﺐﻧﺸﻴﻨﻲ‬исми амал аз аќиб
пушти чизе. 2. пай, пас, дунбол. 3. охир, по- кашидан; аќиб нишастан, ќафо рафтан, пас
ён; аз аќиби… а) аз паси…, паси…, пушти…; гаштан, аќибравї; аќибнишинї кардан а)
аз аќиби дар; б) аз пайи…, аз дунболи…; ба аќиб рафтан, ќафо гаштан (мас., дар љанг); б)
аќибаш ба пасаш, ба ќафояш; пои аќиб ду маљ. гузашт кардан.
пои пас (дар чорпоён); аќиб андохтан // аќиб
АЌИБНОКЇ ‫ ﻋﻘﺐﻧﺎﻛﻲ‬бо аќиб, бо пушт, пушт-
кашидан худро ба ќафо гирифтан, аќиб раф-
нокї: аќибнокї афтидан; аќибнокї рафтан
тан; аќиб афтодан ќафо мондан (нисбат ба
пуштнокї рафтан, бо пушт рафтан.
дигарон); аќиб гардондан ба ќафо гардондан,
пас гардондан, баргардондан; аќиб гаштан АЌИБРАВЇ ‫ ﻋﻘﺐروي‬1. исми амал аз аќиб раф-
аќибнишинї кардан, ба ќафо гаштан; аќиб тан; аќибнишинї. 2. аќибмонї, ќафомонї.
гузоштан ќафо монондан, ба таъхир андох-
АЌИДА а. ‫ ﻋﻘﻴﺪه‬1. эътиќод, боварї; маслак;
тан, суст кардан (пешрафти чизеро); аќиб
аќида доштан бовар ва эътиќод доштан ба
кашидан (худро) аќибравї кардан, ба ќафо
чизе ё касе. 2. фикр, мулоњиза; ба аќидаи…
гирифтан; аќиб мондан а) ќафо мондан, пас
назар ба фикри…, аз рўи мулоњизаи…; назар
мондан; б) ваќтро аз будаш кам нишон до-
ба аќидаи… назар ба фикри…, аз рўи фик-
дан(-и соат); в) киноя аз пеш нарафтан,
ри….
тараќќї накардан; аќиб нишастан ќафо раф-
тан, аќибнишинї кардан; аќиб партофтан а) АЌИЌ а. ‫ ﻋﻘﻴﻖ‬1. як навъ санги ќиматбањо, ки
ба ќафо њаво додан (чизеро); б) дер моно- сурхранг ва зарди норанљї аст; аќиќ шинон-
ндан, ба таъхир андохтан (кореро); аќиб дан ба чизе бо аќиќ зинат додан. 2. маљ. сурх-
рафтан ќафо гаштан, аќибнишинї кардан. ранг, сурх; лабони аќиќ лабњои сурх; аќиќи
Яман (яманї) аќиќи сурхи машњуре, ки аз
АЌИБАНДОЗ ‫ ﻋﻘﺐاﻧﺪاز‬гуфт. пасандоз, захира.
Яман меоранд; љоми аќиќ киноя аз ќадањи
АЌИБАФТОДА ‫ ﻋﻘﺐ اﻓﺘﺎده‬сифати феълии замони пур аз шароби сурх.
гузашта аз аќиб афтодан; аќибмонда, хусу-
АЌИЌА а. ‫ ﻋﻘﻴﻘﻪ‬кит. зиёфати номгузорї, ки
сияти аз лињози фарњангї аќиб мондани
дар њафтрўзагии кўдак барпо мешавад;
љомеа; кори аќибмонда.
аќиќа кардан расми аќиќаро ба љо овардан.
АЌИБАФТОДАГЇ ‫ ﻋﻘﺐاﻓﺘﺎدﮔﻲ‬шакли дигари
АЌИЌИН ‫ ﻋﻘﻴﻘﻴﻦ‬1. аз аќиќ сохташуда. 2. сур-
сифати феълии аќибафтода; аќибмондагї.
хранг, ќирмизї.
АЌИБГАРДЇ ‫ ﻋﻘﺐﮔﺮدي‬ниг. аќибнишинї. АЌИЌФОМ ‫ ﻋﻘﻴﻘﻔﺎم‬монанди аќиќ, аќиќмонанд,
АЌИБГОЊ ‫ ﻋﻘﺐﮔﺎه‬аќиби хати љабња, љойњое, ки ба ранги аќиќ, сурх.
дар паси хати љанг воќеъ шудаанд.
АЌИМ а. ‫ ﻋﻘﻴﻢ‬кит. 1. нозой, он ки аз насл
АЌИБКАШЇ ‫ ﻋﻘﺐﻛﺸﻲ‬исми амал аз аќиб мондааст. 2. маљ. бесамар, бебањра, бемањсул.
кашидан; ба аќиб кашола кардан, аз
АЌЛ а. ‫ ﻋﻘﻞ‬ќобилияти дарки моњияти чизњо,
пешравї боздоштан, паскашї.
ќобилияти фањмиш, ќувваи идрок ва дарёфти
АЌИБМОНДА ‫ ﻋﻘﺐﻣﺎﻧﺪه‬сифати феълии замони неку бад; зењн, фањм, хирад: аќли баркамол,
гузашта аз аќиб мондан; ќафомонда нисбат аќли расо, аќли солим, аќлу заковат, аќлу
ба дигарон (хоњ дар кор, хоњ дар масъалањои тамиз, аќлу фаросат, аќлу фањм, аќлу њуш;
дигар); аќибмондагонро пеш кашидан пас- аќл ба чизе (касе) банд шудан дар фикри чизе
мондагонро пеш бурдан. (касе) шудан; аќлро ба љояш мондан њушёр
шудан; аќл бовар накардан нодурустии чизе-
АЌИБМОНДАГЇ ‫ ﻋﻘﺐﻣﺎﻧﺪﮔﻲ‬шакли дигари си-
ро фањмидан, ѓайривоќеї будани чизеро
фати феълии аќибмонда; аќибмонда будан,
дарк кардан, шубња кардан; аќл бой додан
ќафомондагї, пасмондагї.
мафтун шудан, шефтаи чизе шудан; аќл гум
АЌИБМОНЇ ‫ ﻋﻘﺐﻣﺎﻧﻲ‬исми амал аз аќиб мон- кардан парешонхотир гаштан; аз аќл бегона
дан; ќафо мондан; ќафомонї (чи дар рафтор, шудан девона шудан; аќл даромадан боаќл
чи дар корњои дигар): аз аќибмонї баромадан. шудан, неку бадро фарќ мекардагї шудан;
аќл дар љояш будан ќобилияти дарккунї
– 51 – АЌР
доштан, аќлнок будан, њушёр будан; аќл кунанда, ба њайрат андозанда, њайрон-
доштан боаќл будан, соњиби фањму шуур бу- кунанда.
дан; бомулоњиза будан дар корњо: аќл ме-
АЌЛЇ ‫ ﻋﻘﻠﻲ‬мансуб ба аќл.
дошт, ин корро намекард; аќл ёд додан, аќл
омўхтан ба дигарон гўё аз худ нодонтаронро АЌЛКЎТОЊ ‫ ﻋﻘﻞﻛﺘﺎه‬ниг. кўтоњаќл.
кор (гап) ёд додан; аќли худро хўрдан
беаќлона кор кардан, бефикр рафтор наму-
АЌЛМУХТАСАР ‫ﻋﻘﻞﻣﺨﺘﺴﺮ‬ кит. бетамиз; кам-
аќл, ањмаќ.
дан; девона шудан; аќли худро шинохтан
боаќл шудан, ба воя расидан; аќл(ро) кор АЌЛНОК ‫ ﻋﻘﻠﻨﺎك‬боаќл, соњибаќл.
фармудан мулоњиза кардан, андеша намудан;
АЌЛНОРАС ‫ ﻋﻘﻞﻧﺎرس‬дур аз аќл, берун аз аќл,
аќли касеро рабудан мафтун кардан; шефтаи
берун аз доираи идрок.
худ намудан; аќл нарасидан фањмида ната-
вонистан, ќобили дарки чизе набудан; аќлу АЌЛОЗМОЙ ‫ﻋﻘﻞآزﻣﺎي‬ аќлсанљ, озмояндаи хи-
њуш бурдан (дуздидан) моту мабњут кардан; рад.
њайрон намудан, касеро мафтуну шефтаи худ
АЌЛОМ а. ‫ اﻗﻼم‬љ. ќалам.
кардан, аќлу њуш аз сар паридан беидрок
гардидан, ќобилияти идрокро гум кардан; АЌЛОНЇ ‫ ﻋﻘﻼﻧﻲ‬мансуб ба аќл; марбут ба аќл,
аќлу њуш љамъ кардан барои дарёфти чизе оќилона; илмњои (улуми) аќлонї илмњои
тайёр шудан, фикри худро ба як љо љамъ на- назарї.
мудан; аз аќл берун ѓайри ќобили дарк;
АЌЛПИСАНД ‫ ﻋﻘﻞﭘﺴﻨﺪ‬мувофиќ ва мутобиќи
ѓайри боварибахш; ѓайри ќобили ќиёс;
аќл, писанди аќл .
бемаънї; аз аќл дур аз имкон дур, ѓайри-
воќеї; аз аќл бегона шудан аќл гум кардан; АЌЛРАМИДА ‫ﻋﻘﻞرﻣﻴﺪه‬ киноя аз аќлгумкарда,
девона шудан: аќли нодон пас аз пешин ме- девона.
дарояд (маќ.) дар њаќќи касе гуфта мешавад,
ки баъди кор аз кор гузаштан моњияти масъ-
АЌЛРАС ‫ﻋﻘﻞرس‬ ба аќл рост оянда, ќобили
дарк.
аларо дарк мекунад ё кореро аз ваќташ гуза-
ронида, баъд ба иљрояш кўшиш мекунад; ба АЌЛРАСО ‫ﻋﻘﻞرﺳﺎ‬ комилаќл, он ки аќли расо
аќл намеѓунљад (рост намеояд) аз доираи аќл дорад.
берун аст; бо чашми аќл нигаристан аќлро
АЌЛСАНЉ ‫ ﻋﻘﻞ ﺳﻨﺞ‬аќлозмой, озмояндаи аќл.
кор фармудан дар коре, муносибати мулоњи-
закорона кардан; бо аќли худ кор кардан АЌЛХИРАКУНАНДА ‫ﻋﻘﻞﺧﻴﺮهﻛﻨﻨﺪه‬ ошуфта-
мувофиќи фикри худ мустаќилан амал наму- кунандаи аќл.
дан; одаму аќл яъне одам бо аќлаш одам аст,
АЌМИША а. ‫ اﻗﻤﺸﻪ‬љ. ќумош; аќмишаву амтиа
аќл одамро одам кардааст.
матоъ ва чизњои дигар.
АЌЛАН а. ً‫ ﻋﻘﻼ‬мувофиќи аќл, аз рўи аќл.
АЌОИД а. ‫ ﻋﻘﺎﺋﺪ‬љ. аќида(т).
АЌЛАК ‫ ﻋﻘﻠﻚ‬гуфт. он ки худро нисбат ба ди-
АЌОЌИЁ а. ‫ ﻋﻘﺎﻗﻴﺎ‬бот. номи дарахтест, ки гули
гарон боаќлтар нишон медињад, мањмад-
хўшагии хушбўи сафед дорад.
доно.
АЌОР а. ‫ ﻋﻘﺎر‬замину об, мулк; мулки ѓайри
АЌЛАКЇ ‫ﻋﻘﻠﻜﻲ‬ гуфт. донотарошї, мањмад-
манќул, асбобу анљомњое, ки аз як љо ба љои
доно.
дигар кўчонида намешаванд.
АЌЛБАР ‫ﻋﻘﻞﺑﺮ‬ бењушкунанда, аз њуш равон-
АЌОРИБ а. ‫ اﻗﺎرب‬1. љ. аќраб. 2. наздикон, хе-
анда.
шон, хешу табор.
АЌЛГАРО ‫ ﻋﻘﻞﮔﺮا‬фалс. хирадгаро, ба аќл
АЌРАБ I а. ‫ اﻗﺮب‬кит. наздиктар.
такякунанда.
АЌРАБ II а. ‫ ﻋﻘﺮب‬1. каждум. 2. бурљи њаштум аз
АЌЛГАРОЇ ‫ ﻋﻘﻞﮔﺮاﻳﻲ‬фалс. хирадгарої, он ки
дувоздањ бурљи осмон; номи моњи њаштум аз
такя ба аќл мекунад.
солшумории шамсї, ки ба октябр ва ноябр
АЌЛДУЗД ‫ﻋﻘﻞدزد‬ дуздандаи аќл, моту мабњут- рост меояд (дар форсї обон аст).
АЌР – 52 –
АЌРАБАК ‫ اﻗﺮﺑﻚ‬њар як аз милатирњои борики маљ. одами серњаракат.
филизии рўи соат ва асбобњои ченкунандаи
АЛАВПОШЇ ‫ اﻟﻮﭘﺎﺷﻲ‬оташзанї, оташпошї.
дигар: аќрабаки соат, аќрабаки суръатсанљ.
АЛАВХОНА ‫ اﻟﻮﺧﺎﻧﻪ‬оташхона.
АЌРАБО а. ‫ اﻗﺮﺑﺎ‬љ. ќариб (наздикон, хешон,
хешовандон); хешу аќрабо наздикону хешо- АЛАЃДА ‫ اﻟﻐﺪه‬гуфт. 1. дарњаму барњам, омехта,
вандон. бетартиб. 2. алобуло, хол-хол.
АЌРАБОЇ ‫ اﻗﺮﺑﺎﻳﻲ‬хешї, хешовандї; муносибати АЛАДДАВОМ а. ‫ ﻋﻠﻲاﻟﺪوام‬кит. њамеша, њамвора,
аќрабої муносибати хешовандї. бардавом.
АЌРАН а. ‫ اﻗﺮن‬кит. шохдор. АЛАЙК а. ‫ ﻋﻠﻴﻚ‬1. бар ту. 2. љавоби салом.
АЌРОН а. ‫ اﻗﺮان‬љ. ќарин. АЛАЙКАССАЛОМ а. ‫ﻋﻠﻴﻚاﻟﺴﻼم‬ салом бар ту,
дуруд бар ту.
АЌСАР а. ‫ اﻗﺼﺮ‬кўтоњтар, калтатар.
АЛАЙКУМ а. ‫ ﻋﻠﻴﻜﻢ‬1. ба шумо, бар шумо. 2.
АЌСО а. ‫ اﻗﺼﻲ‬кит. канорњо, гўшаю канорњои
љавоби салом.
дур; Шарќи Аќсо Шарќи Дур.
АЛАЙЊИ… а. ‫ ﻋﻠﻴﻪ‬пешоянд, кит. ба муќобили...
АЌСОМ а. ‫ اﻗﺴﺎم‬љ. ќисм; навъњо, гунањо.
бар алайњи… бар хилофи…; бар муќобили…,
АЌСУМ ‫ اﻗﺴﻢ‬тайёр будан ба њамла ё паридан ба зидди…, муќобили…
љое (чизе); аќсум шудан а) њамлавар шудан;
АЛАЙЊИССАЛОМ а. ‫ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم‬осудагї бод бар
б) дар пайи касе шудан, дар таъќиби касе
вай.
шудан; кинавар шудан.
АЛАЛФАВР а. ‫ ﻋﻠﻲاﻟﻔﻮر‬фавран, дарњол, ба зудї;
АЌТАЪ а. ‫ اﻗﻄﻊ‬дастбурида.
њозир, ба тезї, зуд.
АЌЪАЌ а. ‫ ﻋﻖ ﻋﻖ‬акка, алошаќшаќќа.
АЛАЛХУСУС а. ‫ﻋﻠﻲاﻟﺨﺼﻮص‬ хусусан, бахусус,
АЛАВ ‫ اﻟﻮ‬оташ, алов; ◊ алав гирифтани гўши бавосита.
касе тасфидани гўш аз таъсири зарби ягон
АЛАЛЊОЛ а. ‫ ﻋﻠﻲاﻟﺤﺎل‬њозир, њамин ваќт, њамин
чиз ё гўё аз суханњое, ки дар њаќќи ў мегўянд;
дам, њамин фурсат.
алав афтодан ба дили касе нињоят дар
изтироб шудан аз ягон кори нохуш ё хабари АЛАЛЉУМЛА а. ‫ ﻋﻠﻲاﻟﺠﻤﻠﻪ‬мухтасар, хулоса.
нохуш.
АЛАВГИРЇ ‫ اﻟﻮﮔﻴﺮي‬исми амал аз алав гирифтан; АЛАМ I а. ‫ اﻟﻢ‬дард, ранљ, озор, ѓусса; алам
ба алавгирї омадан; дар ваќти ба рафтан ши- доштан ѓамгину аламнок будан, аламзада
тоб кардани касе гуфта мешавад. будан; алам кардан гуфт. таъсир кардан;
сахт муассир шудан (аз чизе).
АЛАВДОН ‫ اﻟﻮدان‬оташдон, дегдон.
АЛАМ II а. ‫ ﻋﻠﻢ‬байраќ, ливо, парчам.
АЛАВИГАРЇ ‫ ﻋﻠﻮيﮔﺮي‬мансубият додан ба хо-
надони њазрати Алї (р) ва бо он ифтихор АЛАМАНГЕЗ ‫اﻟﻢاﻧﮕﻴﺰ‬ дарднок, ѓамангез, ѓусса-
кардан. овар.
АЛАВИЯ а. ‫ﻋﻠﻮﻳﻪ‬ аз насли Алї (р); пайрави АЛАМАНГЕЗОНА ‫اﻟﻢاﻧﮕﻴﺰاﻧﻪ‬ ба таври дарднок,
Алї (р). ѓуссаоварона.
АЛАВЇ ‫ ﻋﻠﻮي‬1. авлоди Алї (р). 2. пайрав ва АЛАМБАР ‫ اﻟﻢ ﺑﺮ‬парчамдор, парчамбар, бай-
тарафдори Алї (р). раќдор, байраќбар.
АЛАВКУШ ‫ اﻟﻮﻛﻮش‬гуфт. хомўшкунандаи АЛАМБАРОР ‫ اﻟﻢﺑﺮار‬ѓамбарор, таскиндињанда.
сўхтор; мошинаи алавкуш мошинаи махсуси
сўхторнишон.
АЛАМДИДА ‫ اﻟﻢدﻳﺪه‬ранљида, аламзада, ранљур,
дардманд.
АЛАВМОН ‫ اﻟﻮﻣﺎن‬он ки дар оташдон ё
АЛАМДОР I ‫ اﻟﻢدار‬ѓамнок, аламзада.
оташхона алав дармегиронад.
АЛАМДОР II ‫ ﻋﻠﻢدار‬байраќдор.
АЛАВПОРА ‫اﻟﻮﭘﺎره‬ 1. пораи алав, оташпора. 2.
– 53 – АЛА

АЛАМЗАДА ‫ ﻋﻠﻢزده‬ѓуссанок, андўњгин, хафаю чорво (аз ќабили юнучќа, печак…); алафи бе-
малул, аламкашида. гона растании алафии худрўй, гиёњи ѓайри
зироатї; алафи ошї тара, тарина, алафи
АЛАМЗАДАГЇ ‫ اﻟﻢزدﮔﻲ‬ѓамгинї, мањзунї; дард-
хўрданбоб; алафи «саломалейк» як навъ
нокї, ранљурї.
алафи бегона, ки баъди кандан њам аз решаи
АЛАМКАШ ‫ ﻋﻠﻢﻛﺶ‬андўњнок, азобдида, касе, боќимондааш тез сабзидан мегирад; алафи
ки дарду ѓами зиёд дорад. шўра алафе, ки дар шўразор ва бехи
деворњою вайронањо мерўяд ва таъми шўр
АЛАМНОК ‫ اﻟﻢﻧﺎك‬дарднок, мањзун, пуралам.
дорад; алаф додан хўрок додан (ба чорво).
АЛАМОВАР ‫اﻟﻢآور‬ дардовар, ѓамангез, њузн-
АЛАФГОЊ ‫ ﻋﻠﻒ ﮔﺎه‬ниг. алафзор.
овар.
АЛАФЃУНДОР ‫ ﻋﻠﻒﻏﻨﺪار‬воситаи љамъоварии
АЛАМОН ‫ اﻟﻤﺎن‬1. тохтутоз барои ѓорат ва ги-
алаф: техникаи алафѓундор.
рифтани асирон. 2. гуфт. ба шўр омадани
издињом барои љазо додан ба гунањгоре; АЛАФЃУНДОРЇ ‫ ﻋﻠﻒﻏﻨﺪاري‬љамъ овардани
издињоми башўромада; ба аламон бархостан алаф, захира кардани алаф.
шўриш бардоштан ба муќобили касе
АЛАФДАРАВ ‫ ﻋﻠﻒدرو‬1. он ки алафро дарав
(гурўње).
мекунад. 2. ваќти муайяни алафдаравї. 3.
АЛАМРАСИДА ‫اﻟﻢرﺳﻴﺪه‬ аламзада, ранљдида, мошини алафдарав.
ѓуссанок.
АЛАФДАРАВ(АК) ‫ﻋﻠﻒدروك‬//‫ﻋﻠﻒدرو‬ асбоби
АЛАН//АЛАНЇ ‫ﻋﻠﻨﻲ‬//‫ ﻋﻠﻦ‬кит. ошкор, њувайдо; алафдаравї: мошини алафдаравак.
муќоб. махфї; маљлиси аланї маљлиси кушо-
да. АЛАФДАРАВЇ ‫ ﻋﻠﻒدروي‬исми амал аз алаф да-
равидан; дарав кардани алаф; алаф даравида
АЛАНГА ‫ اﻟﻨﮕﻪ‬забонаи оташ, шўълаи оташ; љамъ кардани он.
шўъла; аланга задан шўълавар шуда сўхтан.
АЛАФЗОР ‫ ﻋﻠﻒزار‬1. чаман, љои сералаф, сабзаю
АЛАНГАДОР ‫ اﻟﻨﮕﻪدار‬шўълазан, фурўзон. себаргазор. 2. чарогоњ.
АЛАНИЯТ а. ‫ ﻋﻠﻨﻴﺖ‬кит. ошкоро, кушода. АЛАФИН//АЛАФЇ ‫ﻋﻠﻔﻲ‬//‫ ﻋﻠﻔﻴﻦ‬1. мансуб ба
АЛАНЇ ‫ ﻋﻠﻨﻲ‬ниг. алан. алаф. 2. њар он чи аз алаф тайёр карда ва ё
пухта шуда бошад: санбўсаи алафин.
АЛАС ‫ اﻟﺲ‬1. навъи табобат ба воситаи
аловгардонї, ки аз оини зардуштї боќї АЛАФКОРЇ ‫ ﻋﻠﻒ ﻛﺎري‬исми амал аз алаф кори-
мондааст; алас кардан (касеро) алов гардон- дан; коштани алафњо аз ќабили юнучќа ва ѓ.
дан касеро. 2. девона, бењушу гўш.
АЛАФМОЛКУНЇ ‫ ﻋﻠﻒﻣﺎﻟﻜﻨﻲ‬таър. муайян
АЛАССАБОЊ а. ‫ ﻋﻠﻲاﻟﺼﺒﺎح‬кит. бомдодон, кардани њудуди заминњои алафзор барои
субњгоњон, пагоњирўзї, сањаргоњон, њангоми гирифтани андоз.
субњ.
АЛАФМОНАНД ‫ﻋﻠﻒﻣﺎﻧﻨﺪ‬ растанињои монанди
АЛАССАВИЯ а. ‫ ﻋﻠﻲاﻟﺴﻮﻳﻪ‬кит. мусовї, баробар. алаф.
АЛАСТ а. ‫ اﻟﺴﺖ‬д. рўзи ибтидои офариниш; рўзи АЛАФПОЯ ‫ ﻋﻠﻒﭘﺎﻳﻪ‬пояи алаф, танаи алаф.
азал мутобиќи тафсири Ќуръон, замони
оѓозин, ки рўњњо (арвоњ) офарида шуда бу- АЛАФХОР ‫ ﻋﻠﻒﺧﻮار‬ниг. алафхўр.
данд, вале љасадњо (аљсод) њанўз офарида АЛАФХЎР ‫ ﻋﻠﻒﺧﻮر‬љонварњое, ки алаф ме-
нашуда буданд. хўранд; њайвонњои алафхўр муќоб. њайвонњои
АЛАТАРОЌ т. ‫ اﻟﺘﺮاق‬гуфт. 1. матои алобуло. 2. гўштхўр.
як навъи касалии асп. АЛАФХЎРОНЇ ‫ﻋﻠﻒﺧﻮراﻧﻲ‬ чаронидан, алаф
АЛАФ а. ‫ ﻋﻠﻒ‬номи умумии гурўње аз гиёњони додан.
бесоќи ѓайричўбии яксола ё чандсолаи АЛАЊУШТАК ‫ ﻋﻠﻲﻫﺸﺘﻚ‬гуфт. номи халќии як
худрўи зироатї; гиёњи тару хушки хўроки навъ парандаи даштї.
АЛБ – 54 –
АЛБАСТЇ ‫ اﻟﺒﺴﺘﻲ‬чизи мавњуми баднамо аз АЛГЕБРА ‫( اﻟﮕﻴﺒﺮه‬аз алљабр-и арабї) як соњаи
ќабили шайтон, љин; шабањи хавфнок. илми риёзиёт, ки дар он амали бузургињо
бештар ба воситаи њарфњо ифода мегардад.
АЛБАТТА а. ‫ اﻟﺒﺘﻪ‬њатмї, њатман, бегуфтугў, ба
таври яќин. АЛГЕБРЇ ‫ اﻟﮕﻴﺒﺮي‬мансуб ба алгебра.
АЛБИСА а. ‫ اﻟﺒﺴﻪ‬љ. либос. АЛГОРИТМ лот. ‫ اﻟﮕﺎرﺗﻢ‬риёз. (шакли лотинии
Ал-Хоразмї) маљмўи амали риёзї, ки барои
АЛБОЌЇ а. ‫ اﻟﺒﺎﻗﻲ‬кит. боќимонда; баќия.
њалли масъалае истифода мешавад.
АЛБОМ фр. ‫ اﻟﺒﺎم‬1. дафтари расмкашї. 2. китоб
АЛЃАВ т. ‫ اﻟﻐﻮ‬:алѓав-далѓав гуфт. ѓалоѓула,
ва ё дафтари махсуси вараќањояш мустањкам,
љанљол, ѓавѓо, бетартибї.
ки барои часпондани суратњо, маркањо ва ѓ.
кор фармуда мешавад. АЛЃАРАЗ а. ‫ اﻟﻐﺮض‬ниг. алќисса.
АЛВАЌТ а. ‫اﻟﻮﻗﺖ‬ кит. њоло, њозир, алњол, АЛЃАШ т. ‫اﻟﻐﺶ‬ :алѓаш-далѓаш дарњаму
имрўз. барњам, аралаш.
АЛВИДОЪ а. ‫ اﻟﻮداع‬хайрухуш, падруд (ваќти аз АЛЃИЁС а. ‫ اﻟﻐﻴﺎث‬кит. калимаи нидо дод, фарёд;
њам људо шудан гуфта мешавад). талаби ёрї.
АЛВОН I а. ‫ اﻟﻮان‬љ. лавн (рангњо); неъмати алвон АЛЃОВ т. ‫ اﻟﻐﺎو‬таър. барзаговњоро љуфт баста,
хўрокињои гуногун ва фаровон, неъмати фа- ба навбат замин шудгор кардани ду дењќон,
ровони њархела. ки яктогї барзагов доштанд; алѓов кардан бо
усули алѓов замин шудгор кардан.
АЛВОН II а. ‫ اﻟﻮان‬матои якранги сурх; алвон
барин сурх шудан суп-сурх шудан; алвон шу- АЛЕЙК а. ‫ ﻋﻠﻴﻚ‬ниг. алайк.
дани чизе (касе) сурх шудани чизе (касе), гул-
АЛИЙЯ а. ‫ﻪ‬‫ ﻋﻠﻴ‬кит. баландмартаба, олимаќом.
гун шудани чизе (касе).
АЛВОНПЎШ ‫ اﻟﻮانﭘﻮش‬сурхпўш, матои сурхпўш:
АЛИЛ а. ‫ﻋﻠﻴﻞ‬ кит. касал, бемор, нољўр; иллат-
нок.
мизи алвонпўш.
АЛИЛЇ ‫ ﻋﻠﻴﻠﻲ‬беморї, касалї, нољўрї.
АЛВОНЉ ‫ اﻟﻮاﻧﺞ‬1. ниг. арѓунчак. 2. њаракатдињї,
пасу пеш њаракат додан; дар њаво ин тарафу АЛИЛУЛМИЗОЉ ‫ ﻋﻠﻴﻞاﻟﻤﺰاج‬дорои мизољи бе-
он тараф тоб хўрдан; алвонљ додан њой до- мор, мизољи носолим.
дан, бод додан, тоб додан; алвонљ хўрдан па-
АЛИМ I а. ‫ اﻟﻴﻢ‬дарднок, дарди шиддатнок; азоби
су пеш тоб хўрда љунбидан.
алим азоби сахт, дарди шиддатнок.
АЛВОНЉБОЗЇ ‫ اﻟﻮاﻧﺞﺑﺎزي‬ба алвонљ нишаста њой
АЛИМ II а. ‫ ﻋﻠﻴﻢ‬кит. олим, донишманд, доно,
рафтан.
бохабар, огоњ.
АЛВОНЉДИЊЇ ‫ اﻟﻮاﻧﺞدﻫﻲ‬1. исми амал аз алвонљ
АЛИМЕНТ лот. ‫ اﻟﻤﻴﻨﺖ‬нафаќае, ки як шахс аз
додан; дар алвонљ шинонда њой додан. 2. дар
рўи ќонун ба фарзандони људо зиндагику-
њаво љунбиш дода тоб хўрондан.
нандаи худ ва ба волидайни пиронсол
АЛВОНЉХЎРАНДА ‫ اﻟﻮاﻧﺞﺧﻮرﻧﺪه‬1. сифати феъ- медињад, нафаќапулї.
лии замони њозира аз алвонљ хўрдан;
АЛИФ I а. ‫ اﻟﻒ‬номи њарфи якуми алифбои ара-
тобхўранда, ларзанда, тоб хўрда љунбанда. 2.
биасоси тољикї (‫)ا‬, ки дар њисоби абљад адади
суст, ноустувор, номустањкам.
1-ро ифода мекунад; алифро калтак (таёќ)
АЛВОНЉХЎРЇ ‫ اﻟﻮاﻧﺞﺧﻮري‬1. исми амал аз гуфтан бесавод будан.
алвонљ хўрдан; дар алвонљ (арѓунчак) ниша-
АЛИФ II а. ‫ اﻟﻴﻒ‬кит. њамдам, њамнишин, дўст.
ста тоб хўрдан. 2. дар њаво тоб хўрда
љунбидан: алвонљхўрии лангари соат. АЛИФ III ‫ اﻟﻴﻒ‬як навъ равѓани растанї, ки дар
корњои гуногуни рангубор истифода меба-
АЛВОНЉХЎРОН ‫ اﻟﻮاﻧﺞﺧﻮران‬феъли њол аз
ранд.
алвонљ хўрдан; дар њолати алвонљ хўрдан.
АЛИФБО а. ‫ اﻟﻔﺒﺎ‬1. маљмўи њарфњо, ки системаи
– 55 – АЛМ
хати ин ё он забонро ташкил мекунанд. 2. АЛЌУНДЇ ‫ اﻟﻘﻨﺪي‬:собуни алќундї гуфт. ќисми
китоби аввалини дарсї, ки таълими савод аз ками баъди шустушў боќимондаи собун,
он сар мешавад; китоби суратдори синфи пасмондаи собун.
якум; аз алифбо сар кардан кореро аз ибти-
АЛЛА ‫ اﻟّﻪ‬таронаи модарон барои хобонидани
дояш сар кардан; њарфњои алифбои њозираи
кўдак; алла гуфтан суруди алларо хондан.
забони тољикї, ки теъдоди онњо 35-то аст;
њарфњои алифбо ѓайр аз вазифаи саводомўзї АЛЛАГЎЇ ‫ اﻟّﻪﮔﻮﻳﻲ‬1. алла гуфтан. 2. суруди алла
дар риёзиёт, њандаса ва дар гурўњбандї, хондан.
табаќабандї ва раќамгузорї низ ба кор ме-
АЛЛАКАЙ ‫ اﻟّﻜﻲ‬кайњо, кайњо боз, дер боз, бисёр
раванд (мас., синфи якуми «А», аз нуќтаи
ваќт инљониб.
«Б» то «Д» ва ѓ.).
АЛЛЕГРО ит. ‫ اﻟّﻴﮕﺮا‬мус. суръати тез дар
АЛИФБОЇ ‫ اﻟﻔﺒﺎﻳﻲ‬мансуб ба алифбо.
мусиќї, бо суръати тез иљро шудани асари
АЛИФБОНАВИС ‫ اﻟﻔﺒﺎﻧﻮﻳﺲ‬1. навомўзе, ки ба мусиќї ё ќисме аз он.
навиштани њарфњо акнун шурўъ кардааст. 2.
АЛЛЕРГИЯ ю. ‫ اﻟّﻴﺮﮔﻴﻪ‬тиб. вокуниши бадан аз
муаллифи китоби алифбо.
таъсири батакрори микробњо ва баъзе
АЛИФБОНАВИСЇ ‫ اﻟﻔﺒﺎﻧﻮﻳﺴﻲ‬исми амал аз сафедањои бегона, њассосият.
алифбо навиштан; навиштани њарфњо.
АЛЛОМ а. ‫ﻋﻼم‬ бисёр донанда, бисёр доно,
АЛИФБОХОНЇ ‫اﻟﻔﺒﺎﺧﻮاﻧﻲ‬ хондани китоби олим.
алифбо.
АЛЛОМА а. ‫ ﻋﻼﻣﻪ‬донишманди калон, олими
АЛИФВОР ‫ اﻟﻔﻮار‬ниг. алифосо. олимон; сарвари ањли илм.
АЛИФЛОМ ‫ اﻟﻒﻻم‬пайвастаи ду њарфи арабии АЛЛОНДАН ‫ اﻻﻧﺪن‬гуфт. фирефтан, фанд до-
«алиф» ва «лом» (‫( ;)ال‬ду) даст алифлом кар- дан, фиреб кардан.
дан (намудан) бо ишорати (ду) даст ифода
АЛЛОТРОПИЯ ю. ‫ اﻻﺗﺮاﭘﻴﻪ‬ќобилияти вуљуд
кардани маъние.
дошта тавонистани баъзе унсурњои химиявї
АЛИФОСО ‫ اﻟﻒآﺳﺎ‬монанди алиф, рост. дар якчанд шакл (мас., углерод дар шакли
АЛИФУЛЌАД а. ‫ اﻟﻒاﻟﻘﺪ‬ростќомат, мавзунќад. графит ва алмос).
АЛКАЛОИД а.-ю. ‫ اﻟﻜﻼﺋﺪ‬моддањои органикии АЛЛОТРОПЇ ‫ اﻻﺗﺮاﭘﻲ‬мансуб ба аллотропия.
азотдор, ки бештар аз растанињо њосил ме- АЛЛОФ а. ‫ ﻋﻼف‬кит. 1. алаффурўш, коњфурўш.
шаванд. 2. касе, ки орд, гандум, љав ва монанди ин
АЛКАН а. ‫ اﻟﻜﻦ‬кундзабон, он ки забонаш лак- чизњоро харида мефурўшад, њаннот.
нат дорад, он ки ваќти гап задан забонаш АЛЛОФЇ ‫ﻋﻼﻓﻲ‬ 1. шуѓли аллоф. 2. дўкони ал-
мегирад. лоф.
АЛКИМИЁ а. ‫ اﻟﻜﻴﻤﻴﺎ‬илми сењру љоду ба воси- АЛЛОЊ а. ‫ اﷲ‬Худо; Аллоњу Акбар д. Худо бу-
таи доруњои кимиёвї дар асрњои миёна. зург аст, Аллоњу ањад Худо яктост.
АЛКУЛ ‫[ اﻟﻜﻮل‬аз ал-куњул-и арабї] 1. хим. моеъ
АЛМОС ‫ اﻟﻤﺎس‬1. санги маъдании ќиматбањо, ки
бо таъми тунду сўзон, ки дар саноати
љињати дурахшонї, хушсифатї ва сахтї аз
пизишкї ва дар тањияи машруботи алкулдор
дигар сангњои нодир болої дорад. 2. маљ. њар
(спиртдор) ба кор меравад. 2. нўшобањои
чизи тез ва пурљило. 3. асбоби шишабурї.
омехта бо спирт.
АЛКУЛЇ ‫ اﻟﻜﻮﻟﻲ‬1. дорои алкул, нўшобаи АЛМОСВОР ‫اﻟﻤﺎسوار‬ чун алмос, мисли алмос
алкулдор 2. мўътад ба нўшидани алкул дурахшон.

АЛЌАЗО а. ‫ اﻟﻘﻀﺎ‬иттифоќан, тасодуфан, ногоњ. АЛМОСГУН ‫ اﻟﻤﺎسﮔﻮن‬алмосранг, алмосмонанд:


донањои ашки алмосгун.
АЛЌИССА а. ‫ اﻟﻘﺼﻪ‬хулосаи калом, хулласи гап.
АЛМОСДОР ‫ اﻟﻤﺎسدار‬дорои алмос.
АЛЌОБ а. ‫ اﻟﻘﺎب‬љ. лаќаб.
АЛМ – 56 –
АЛМОСЇ ‫ اﻟﻤﺎﺳﻲ‬мансуб ба алмос; ашёи аз алмос АЛОИЌ а. ‫ ﻋﻼﺋﻖ‬љ. алоќа.
сохта.
АЛОИМ а. ‫ ﻋﻼﺋﻢ‬љ. аломат.
АЛМОСКОРЇ ‫ اﻟﻤﺎسﻛﺎري‬бо алмос оро
АЛОЇ ‫ اﻻﺋﻲ‬ало (сафеду сиёњ) будан; гов мирад
додашуда: њалќаи алмоскорї.
њам алоии чашмаш намеравад (маќ.). 2. гуфт;
АЛМОСМОНАНД ‫اﻟﻤﺎسﻣﺎﻧﻨﺪ‬ ба алмос монанд, алої гуфтан аз шиддати дард ё беморї ва ё
чун алмос. девонагї суханњои мафњуму номафњум гуф-
тан, њарзагўї кардан, њазён гуфтан.
АЛМОСПАЙКОН ‫اﻟﻤﺎسﭘﻴﻜﺎن‬ тири пайконаш
пўлодии тез. АЛОЌА а. ‫ ﻋﻼﻗﻪ‬1. муносибат, иртибот, рабт;
рафтуомад; додугирифт: алоќаи бавосита,
АЛМОСПОРА ‫ اﻟﻤﺎسﭘﺎره‬1. пораи алмос. 2. њар
алоќаи бевосита, алоќаи ѓайрирасмї, алоќаи
чизи хурди дурахшон.
зич, алоќаи махфї, алоќаи мустањкам,
АЛМОСРАНГ ‫ اﻟﻤﺎسرﻧﮓ‬ба монанди алмос, ба алоќаи расмї, алоќаи хешї; алоќа бастан
ранги алмос, обгун. муносибат барпо кардан; алоќа доштан му-
носибат доштан, иртибот доштан; алоќа
АЛМОСТАРОШ ‫ اﻟﻤﺎسﺗﺮاش‬1. он ки алмос
канда шудан (аз љое ва ё касе) ќатъ шудани
метарошад. 2. асбоб ва олати алмостарошї.
муносибат. 2. робитаи байни гурўњњои иљти-
АЛМОСТАРОШЇ ‫ اﻟﻤﺎسﺗﺮاﺷﻲ‬1. амал ва фаъо- мої, робитаи давлатї ва ѓ.: алоќаи дипло-
лияти алмостарош. 2. љой ва коргоњи матї, алоќаи иќтисодї, алоќаи сиёсї. 3.
алмостарошї. маљмўи муассисањое, ки бо васоили техникї
АЛО I ‫ اﻻ‬1. њарранга, дуранга ва сиёњу сафед. 2. барои робита ба масофаи дур хизмат меку-
њар њайвон ва парандаи аблаќ (аз ќабили асп, нанд: вазорати алоќа, алоќаи телеграфї,
саг, акка, гов ва ѓ.); ало нигоњ кардан чашм алоќаи њавої.
песонда нигоњ кардан, каљ-каљ нигоњ кардан; АЛОЌАГОЊ ‫ﻋﻼﻗﻪﮔﺎه‬ мањалли робита, љои
чашм ало кардан // ало-ало нигоњ кардан бо вохўрї.
норизої ва хашмгинї нигоњ кардан, бо наза-
ри бад нигаристан. АЛОЌАДОР ‫ ﻋﻼﻗﻪدار‬муносибатдор, тааллуќдор,
марбут.
АЛО II ‫ اﻻ‬нидо њой!, эй!, њангоми хитоб ё барои
огоњї додан ба касе гуфта мешавад; огоњ АЛОЌАДОРЇ ‫ ﻋﻼﻗﻪداري‬исми амал аз алоќа
бош! доштан; алоќамандї, тааллуќмандї.
АЛОБУЛО ‫ اﻻﺑﻼ‬рангоранг, песа; сиёњу сафед; АЛОЌАДР ‫ ﻋﻠﻲﻗﺪر‬:алоќадри... ба андозаи…;
чашм алобуло шудан чашм бељо шудан, алоќадри њол ба ќадри имкон, мувофиќи
таѓйир ёфтани њолати чашм. њолу ањвол, ба ќадри ќудрат ва тавоної.
АЛОВ ‫ اﻻو‬ниг. алав. АЛОЌАМАНД ‫ ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪ‬ниг. алоќадор; ало-
ќаманд кардан вобаста кардан: алоќаманд
АЛОВБОЗЇ ‫ اﻻوﺑﺎزي‬бо алов бозї кардан; бо кардани таълим бо истењсолот.
алов машќ кардан.
АЛОЌАМАНДЇ ‫ ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪي‬ниг. алоќадорї.
АЛОВГИРАК ‫ اﻻوﮔﻴﺮك‬1. асбоби махсус барои
оташгирї. 2. хокандоз. АЛОЌАНОК ‫ ﻋﻼﻗﻪﻧﺎك‬ниг. алоќадор.
АЛОВДОН ‫ اﻻودان‬гуфт. оташдон, дегдон. АЛОЌАЧЇ ‫ ﻋﻼﻗﭽﻲ‬1. корманди почта, телеграф
АЛОВЇ ‫ اﻻوي‬мансуб ба алов. ва телефон. 2. аскари махсуси алоќаи њарбї.

АЛОВМОН ‫ اﻻوﻣﺎن‬1. он ки алов мегиронад; АЛОЛО а. ‫ﻋﻼﻻ‬ кит. бонг, ѓавѓо, ѓулѓула, ѓа-
оташгирон. 2. маљ. шўрандоз, љангандоз. лоѓула.

АЛОВХОНА ‫ اﻻوﺧﺎﻧﻪ‬оташхона. АЛОМАТ а. ‫ ﻋﻼﻣﺖ‬1. нишона, асари чизе; сукут


– аломати ризо ( маќ.). 2. ишора, ќайди махсус
АЛОЗОЛИК а. ‫ ﻋﻠﻲ ذاﻟﻚ‬кит. бинобар ин, муво- дар хату китобат; аломати савол грам. алома-
фиќ бар њамин, ба њамин ќарор. те, ки дар охири љумлањои саволї гузошта
мешавад. аломати савол мондан (гузоштан);
– 57 – АЛЪ
аломатњои ист; грам; аломати мусовї риёз. ихтиёр кардани (хостани) яке аз ду ё якчанд
аломати баробарї; аломатњои таваќќуф аз имконияти мухталиф.
ќабили нуќта, вергул, дунуќта, бисёрнуќта ва АЛТЕРНАТИВЇ ‫ اﻟﺘﻴﺮﻧﺘﻴﻮي‬мансуб ба алтер-
ѓ.; аломатњои роњ нишонањо дар роњњои авто- натива: ба тариќи алтернативї.
мобилгард ва поезд.
АЛТОФ а. ‫ اﻟﻄﺎف‬љ. лутф; мењрубонї, хайрхоњї;
АЛОМАТГУЗОРЇ ‫ﻋﻼﻣﺖﮔﺬاري‬ нишонамонї, лутфу марњамат.
нишона мондан.
АЛФ а. ‫ اﻟﻒ‬кит. њазор.
АЛОМУШАК ‫ اﻻﻣﺸﻚ‬1. номи љонварест аз ои-
лаи мушњо. 2. њар чизе, ки ба ранги ин АЛФА ю. ‫ اﻟﻔﻪ‬1. номи њарфи аввали алифбои
љонвар бошад. 3. сафеду сиёњ. юнонї. 2. аввали ягон чиз, оѓози коре.
АЛОНИЯ а. ‫ ﻋﻼﻧﻴﻪ‬кит. ошкор, рўирост, АЛФА-ЗАРРАЊО ‫ﻫﺎ‬‫ اﻟﻔﻪزر‬њастањои атомии ге-
ошкоро, ба таври аланї. лий, ки дар таркибашон 2 протон ва 2 нейт-
рон доранд.
АЛОЊИДА а. ‫ ﻋﻠﻴﺤﺪه‬људогона; махсус, ба таври
људо ва хос; алоњида-алоњида људо-људо. АЛФА-КОЊИШ ‫ اﻟﻔﻪﻛﺎﻫﺶ‬навъи коњиши радио-
активии њастаи атомї, ки дар натиљаи хориљ
АЛОЊОЗО а. ‫ ﻋﻠﻲ ﻫﺬا‬бинобар ин, ва инчунин, ба шудани алфа-заррањо ба вуљуд меояд.
њамин тариќ, њамин тавр, ва ѓайра, ва
њоказо. АЛФАНЉИДАН ‫ اﻟﻔﻨﺠﻴﺪن‬ниг. алфахтан.
АЛОЧА ‫ ﻋﻼﭼﻪ‬матое, ки аз нахи пахта ё шоњии АЛФАХТАН ‫ اﻟﻔﺨﺘﻦ‬кит. андўхтан, љамъ кардан,
рах-рахи рангоранг бофта мешавад; алочаи зиёд кардан.
жандагии кўлобї як хел алочаи бонаќшу ни-
АЛФИРОЌ а. ‫ اﻟﻔﺮاق‬калимаи нидо дар ваќтњои аз
гор, ки гулњояш чун дарбењ ба назар мена-
њам људо шудан ва сўзи њиљрон гуфта меша-
мояд ва он пеш асосан дар вилояти Кўлоб
вад.
бофта мешуд; алочаи ресмонии нуратої навъе
аз алоча, ки дар шањри Нурато бофта мешуд. АЛФОЗ а. ‫ اﻟﻔﺎظ‬љ. лафз (гапњо, њарфњо); сухан;
АЛОЧАБОФ ‫اﻻﭼﻪﺑﺎف‬ он ки алочабофї пешаи алфози ќабењ(а) суханњои аз одоб дур;
ўст. суханњои зишт ва тањќиркунанда; алфози
китобї гапњои китобї, калимањои китобї;
АЛОЧАБОФЇ ‫ اﻻﭼﻪﺑﺎﻓﻲ‬касб ва љои кори алфози кўчагї гапњои њарза, гапњои аз одоб
алочабоф: корхонаи алочабофї. берун.
АЛОЧАПЎШ ‫ اﻻﭼﻪﭘﻮش‬он ки либоси алочагї АЛЊАЗАР а. ‫ اﻟﺤﺬر‬эњтиёт бош!, бохабар бош!
дар бар дорад.
АЛЊАЌ а. ‫ اﻟﺤﻖ‬њаќќо ки…, ба ростї ки…, дар
АЛОЧАШМ ‫ اﻻﭼﺸﻢ‬он ки чашмони бардамида њаќиќат.
дорад, чашмало.
АЛЊАМД а. ‫ اﻟﺤﻤﺪ‬д. номи сураи аввалини
АЛОЧИПОР ‫ اﻻﭼﭙﺎر‬гуфт. алобуло, хол-хол, Ќуръон, ки хониш дар мактаби динї аз он
дорои ранги сафеду сиёњ ва ѓ. сар мешавад.
АЛОШАЌШАЌА ‫ اﻻﺷﻘﺸﻘﻪ‬акка, зоѓи ало.
АЛЊАМДУЛИЛЛОЊ а. ‫ اﻟﺤﻤﺪﷲ‬шукр Худоро,
АЛПИНИЗМ лот. ‫ اﻟﭙﻴﻨﻴﺰم‬ниг. кўњнавардї. шукри Худо, њамду ситоиш барои Худованд
АЛСАЃ а. ‫ اﻟﺜﻎ‬кит. он ки дар забонаш ваќти аст.
сухан сактагї меояд ва ё њарферо ба љои АЛЊОЛ а. ‫اﻟﺤﺎل‬ акнун, њозир, имрўз, ин замон,
њарфи дигаре талаффуз мекунад. њоло.
АЛТ ит.-лот. ‫ اﻟﺖ‬мус. 1. овози пасти занона ё АЛЊОН а. ‫ اﻟﺤﺎن‬љ. лањн; наѓмањо, оњангњо,
бачагона дар сурудхонї. 2. асбоби мусиќии овозњои мусиќї.
калонтар аз скрипка.
АЛЉАБР а. ‫ اﻟﺠﺒﺮ‬књн. алгебра.
АЛТАФ а. ‫ اﻟﻄﻒ‬латифтар, нозуктар, нафистар.
АЛЪАМОН а. ‫ اﻻﻣﺎن‬калимаи нидо рањм кунед!,
АЛТЕРНАТИВА фр.-лот. ‫اﻟﺘﻴﺮﻧﺘﻴﻮه‬ зарурати мадад кунед! (дар сахтиву мушкилї барои
АЛЪ – 58 –
ёрмандї, паноњљўї ва додхоњї гуфта меша- АМАЛДОР ‫ ﻋﻤﻞدار‬мансабдор, маъмури давлат,
вад). соњибмансаб.
АЛЪОН а. ‫ اﻵن‬њозир, њозиракак, њоло, даррав, АМАЛДОРЇ ‫ﻋﻤﻞداري‬ мансабдорї, соњибман-
акнун, њамакнун; дар ин рўзгор, њамин лањза. сабї.
АЛЮМИН ‫ اﻟﻴﻮﻣﻴﻦ‬ниг. алюминий. АМАЛИЁТ ‫ ﻋﻤﻠﻴﺎت‬фаъолият, њаракат; иљрои
кор: амалиёти њарбї, амалиёти љарроњї.
АЛЮМИНИЙ лот. ‫ اﻟﻴﻮﻣﻴﻨﻴﻲ‬филизи сабуки
мулоим ва сафеди нуќрамонанд. АМАЛИЯ а. ‫ ﻋﻤﻠﻴﻪ‬ниг. амалиёт; муќоб. назария.
АЛЮМИНЇ ‫ اﻟﻴﻮﻣﻴﻨﻲ‬аз алюминий сохташуда: АМАЛЇ ‫ ﻋﻤﻠﻲ‬1. мансуб ба амал; њаќиќї, воќеї,
дегчаи алюминї. мушаххас: чорањои амалї. 2. таљрибавї,
корї, вобастаи амал, татбиќї; муќоб.
АМАД а. ‫ ﻋﻤﺪ‬василаи гузаштан ва боргузаронї
назариявї: корњои амалї, фанњои амалї,
аз дарё, ки аз чўбњои бањамбаста ё аз чўбњою
фаъолияти амалї.
хикњои дамкарда иборат аст, сал; амади
саночї амади аз хикњо сохташуда. АМАЛКАРД ‫ ﻋﻤﻞﻛﺮد‬1. амал. 2. вокуниш, аксу-
ламал. 3. њосил ва натиљаи кор. 4. фаъолият
АМАДРОН ‫ ﻋﻤﺪران‬барандаи амад, салчї.
АМАДЧЇ ‫ ﻋﻤﺪﭼﻲ‬ниг. амадрон.
АМАЛПАРАСТ ‫ﻋﻤﻞﭘﺮﺳﺖ‬ мансабпараст, ман-
сабдўст.
АМАК ‫ ﻋﻤﻚ‬1. бародари падар, аму. 2. гуфт. аз
рўи њурмату эњтиром ба мардони аз худ ка-
АМАЛПАРАСТЇ ‫ﻋﻤﻞﭘﺮﺳﺘﻲ‬ мансабдўстї, љоњу
мансабпарастї.
лонтар гуфта мешавад.
АМАКБАЧА ‫ﻋﻤﻚﺑﭽﻪ‬ писари амак; фарзанди
АМАЛФАРМО ‫ ﻋﻤﻞﻓﺮﻣﺎ‬корфармо, саркор; роњ-
намо.
амак.
АМАЛХОНА ‫ ﻋﻤﻞﺧﺎﻧﻪ‬мањал ва љои амалдор,
АМАКБОБО ‫ ﻋﻤﻚﺑﺎﺑﺎ‬бародари падаркалон,
њоким ё коргузори њукуматї, девонхона.
амаки падар.
АМБУЛАТОРИЯ лот. ‫ اﻣﺒﻠﺘﺎرﻳﻪ‬ниг. дармонгоњ.
АМАКЗОДА ‫ ﻋﻤﻚزاده‬амакбача.
АМБУЛАТОРЇ ‫ اﻣﺒﻠﺘﺎري‬мансуб ба амбулатория:
АМАКЇ ‫ ﻋﻤﻜﻲ‬ниг. амак.
табобати амбулаторї.
АМАКХОНД ‫ ﻋﻤﻚﺧﻮاﻧﺪ‬шахси ба сифати амак
АМВОЛ а. ‫ اﻣﻮال‬љ. мол; амволу ашё молу чиз,
ќабулшуда, шахси амакхонда.
чизу чора, колои хона.
АМАЛ а. ‫ ﻋﻤﻞ‬1. кор, мењнат, фаъолияти мењ-
АМВОЉ а. ‫ اﻣﻮاج‬љ. мављ.
натї. 2. вазифа, мансаб, мартаба. 3. таъсир,
асар; амали дору таъсири дору, фоидаи дору. АМВОЉЗАНОН ‫ اﻣﻮاجزﻧﺎن‬ниг. мављзанон.
4. сабзиш; нашъунамо; наѓз амал кардан тез
АМД а. ‫ ﻋﻤﺪ‬кит. ният, ќасд, маќсад.
сабзидан, дар нашъунамо шудан. 5. амалия,
таљриба; илму амал назарияю амалия; дар АМДАН а. ً‫ ﻋﻤﺪا‬ќасдан, бо нияти махсус.
амал дар воќеъ, дар њаќиќат, њаќиќатан њам;
АМЕРКОН//АМЕРКОНЇ ‫اﻣﻴﺮﻛﺎﻧﻲ‬//‫[ اﻣﻴﺮﻛﺎن‬ас-
ба амал овардан дар њаёт татбиќ кардан,
лаш америкої] гуфт. 1. мансуб ба Америка. 2.
иљро кардани амале, коре; дар амал нишон
локзада, аз чарми локї: мўзаи амеркон, каф-
додан дар њаќиќати њаёт нишон додан, ама-
ши амерконї.
лан собит кардан; ба гуфт(а)и касе амал кар-
дан мувофиќи нишондод ва аќидаи касе кор АМЁБА лот. ‫ اﻣﻴﺎﺑﻪ‬зоол. як навъ љонвари
кардан; дар (ба) амал татбиќ кардани (наму- якњуљайрагї, ки шакли муќаррарию муайяне
дани) чизе амалан иљро кардан, дар таљриба надорад.
нишон додан. АМЗИЉА а. ‫ اﻣﺰﺟﻪ‬љ. мизољ.
АМАЛАН а. ً‫ ﻋﻤﻼ‬њаќиќатан, дар њаќиќат, дар АМЗОДА ‫ ﻋﻢزاده‬амакзода, писари амак.
амал, воќеан.
АМИД а. ‫ ﻋﻤﻴﺪ‬сардори бузург, пешвои ќадим.
– 59 – АМН
АМИЌ а. ‫ ﻋﻤﻴﻖ‬чуќур, жарф. АМЛОК а. ‫ اﻣﻼك‬љ. мулк (мулкњо, дороињо,
АМИЌЇ ‫ ﻋﻤﻴﻘﻲ‬чуќурї, амиќ будан. сарватњо); амлоку амвол молу мулк, дорої,
чизу чора, сомони хона; амлоку ускуна хо-
АМИЌУЛФИКР а. ‫ ﻋﻤﻴﻖاﻟﻔﻜﺮ‬соњиби тасав-
вуроти пурра, дорои андешањои њаматарафа наю њавлї, мулки ѓайриманќула; замини ам-
ва фикри расо. лок таър. мулки подшоњї; замине, ки аз та-
рафи амирону подшоњон ба ивази хизмати
АМИМ а. ‫ ﻋﻤﻴﻢ‬бар њама шомил, фарогиранда, њарбї ба феодалњо дода мешуд; муќ. иќтоъ.
умумї; фаровон.
АМИН а. ‫ اﻣﻴﻦ‬1. эътимоднок, одами росткор; АМЛОКДОР ‫ اﻣﻼكدار‬таър. 1. соњиби замин,
ростќавл, мўътамад; амин будан бовар дош- заминдори калон. 2. мансабдори андозги-
тан, мутмаин будан. 2. таър. сардори ноњия ранда аз амлок дар аморати Бухоро.
ва ё ќишлоќ дар хонигарии Бухоро. 3. таър. АМЛОКДОРХОНА ‫اﻣﻼكدارﺧﺎﻧﻪ‬ таър. идораи
маъмури андозгири бозор. амлокдор.
АМИНОКИСЛОТА лот. ‫ اﻣﻴﻨﺎﻛﻴﺴﻼﺗﻪ‬кислотаи АММ а. ‫ ﻋﻢ‬ниг. амак.
органикї, ки унсури асосии сохти сафедањои
наботот ва њайвонот аст. АММА ‫ﻪ‬‫ ﻋﻤ‬хоњари падар (хоњ аз падар калон
бошад, хоњ хурд).
АМИНОНА ‫ اﻣﻴﻨﺎﻧﻪ‬таър. андозе, ки амин (асо-
сан аз савдои бозор) мегирифт. АММАБАЧА ‫ﻪﺑﭽﻪ‬‫ﻋﻤ‬ писари амма, фарзанди
амма.
АМИР а. ‫ اﻣﻴﺮ‬1. амрдињанда, фармондињанда;
њукмраво. 2. таър. лаќаби њукмронони Оси- АММИАК ю. ‫ﻴﺌﻚ‬‫ اﻣ‬гази берангу бадбў, ки аз
ёи Миёна ва Афѓонистон. омехтаи азоту гидроген њосил мешавад.
АМИРЗОДА ‫اﻣﻴﺮزاده‬ фарзанди амир; валиањди АММО ‫ﺎ‬‫ اﻣ‬пайвандаки хилофї лекин, вале; бо
амир. вуљуди ин, бо вуљуди он.
АМИРЇ ‫ اﻣﻴﺮي‬1. мансуб ба амир. 2. аморат, АММОМА а. ‫ﺎﻣﻪ‬‫ ﻋﻤ‬салла, дастор.
мансаби амир. 3. номи яке аз навъњои харбу-
за ва ангур. АММОНАЛ лот. ‫ﺎﻧﻞ‬‫ اﻣ‬омехтаи моддањои тар-
кандаи гурўњи аммиакї - селитрї, ки барои
АМИРОХУР ‫ اﻣﻴﺮآﺧﻮر‬ниг. мирохур. таркондани теппањо, шикастани сангњои ка-
АМИРУЛБАЊР а. ‫ اﻣﻴﺮاﻟﺒﺤﺮ‬кит., ниг. адмирал. лон истифода мешавад.

АМИРУЛМЎЪМИНИН а. ‫ اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ‬таър. АММОНИЙ лот. ‫ﺎﻧﻴﻲ‬‫ اﻣ‬хим. моддаи таркибии


лаќабе, ки ба халифањо ва бисёр подшоњони намакњои гуногун, ки дар техника ва
Шарќи исломї дода мешуд. кишоварзї истифода мешавад.
АМИРУЛЊУЉЉОБ а. ‫ اﻣﻴﺮاﻟﺤﺠﺎب‬таър. сардори АММОНИТ лот. ‫ﺎﻧﻴﺖ‬‫ اﻣ‬хим. омехтаи таркандаи
њољибњо, сардори дарбонњо. аммиаки селитрї, ки нитротаркибњо љузъи
њатмии он мебошанд.
АМИРУШШУАРО а. ‫ اﻣﻴﺮاﻟﺸﻌﺮا‬таър. мали-
кушшуаро, сарвари шоирони дарбор. АММОР а. ‫ﺎر‬‫ اﻣ‬кит. бисёр амрдињанда, сахт
њукмкунанда, амркунанда, фармоянда.
АМИРШИНОС ‫ اﻣﻴﺮﺷﻨﺎس‬касе, ки бо амир
шиносої ва ба дарбори ў рафтуомад дорад. АММОРА а. ‫ﺎره‬‫ اﻣ‬муаннаси аммор; нафси
АМЛАС а. ‫ اﻣﻠﺲ‬кит. њамвор, суфта; бепастию аммора нафси барангезанда ба бадї; муќоб.
баландї. нафси хайир.
АМЛАЊ а. ‫ اﻣﻠﺢ‬малењтар; бомалоњат, намакин, АММОФОС лот. ‫ﺎﻓﺎس‬‫ ﻋﻤ‬хим. нурии мураккаб,
бонамак. ки хока ва сафед мешавад.
АМЛАЊУШШУАРО а. ‫ اﻣﻠﺢاﻟﺸﻌﺮا‬шоири малењ- АМН а. ‫ اﻣﻦ‬амонї, тинљї, бехатарї, осоиштагї:
сухан, ширинсухан, ширингуфтор, бењтарини амну амон.
суханварон. АМНИЯТ а. ‫ اﻣﻨﻴﺖ‬осоиштагї, оромї, тинљї,
бехавфї, бехатарї: сулњу амният.
АМН – 60 –
АМНИЯТЇ ‫اﻣﻨﻴﺘﻲ‬ мансуб ба амният: нерўњои АМОНАТНИГОЊДОР ‫ اﻣﺎﻧﺖﻧﮕﺎهدار‬он ки
амниятї. амонаташро нигоњ медорад; касе, ки амонат
АМНИЯТХОЊ ‫ اﻣﻨﻴﺖﺧﻮاه‬сулњдўст, он ки ба ў дода шудааст.
тарафдори сулњу амонї аст. АМОНАТФУРЎШ ‫ اﻣﺎﻧﺖﻓﺮوش‬он ки чиз ё
АМНИЯТЉЎЙ ‫اﻣﻨﻴﺖﺟﻮي‬ сулњљўй, амният- колоро барои фурўш ба амонат мегирад.
парвар. АМОНАТФУРЎШЇ ‫ اﻣﺎﻧﺖﻓﺮوﺷﻲ‬1. касб ва
АМНОБОД ‫ اﻣﻦآﺑﺎد‬мањалли осоишї ва фароѓату шуѓли амонатфурўш. 2. љой ва маконе, ки
ободї. дар он молу чизњо барои фурўш ба амонат
гузошта мешавад.
АМО а. ‫ ﻋﻤﺎ‬1. кўрї, нобиної. 2. маљ. гумроњї.
АМОНГОЊ ‫ اﻣﺎنﮔﺎه‬љои бехатар; паноњгоњ.
АМОКИН а. ‫ اﻣﺎﻛﻦ‬љ. макон.
АМОНЇ ‫ اﻣﺎﻧﻲ‬оромї, тинљї, осоиштагї, сулњ,
АМОН ‫ اﻣﺎن‬1. тинљї, осоиш, эминї, бехавфї;
бехатарї; амонию арзонї серию пурї, тин-
амну амон тинљию осоиштагї. 2. зинњор,
љию осудањолї; ваќти амонї замони амну
паноњ, наљот; роњи амон роњи халосї, роњи
амонї; ваќти тинљию осудагї.
наљот, роњи гурез ба љои бехавф; хати амон
њуљљати бахшоиши гуноњ, афвнома; амон АМОННОМА ‫ اﻣﺎنﻧﺎﻣﻪ‬нома ва ё њукмномае, ки
бурдан паноњ бурдан (ба љое); амон додан барои эмин нигоњ дошта шудани касе ба дас-
ором гузоштан, тинљ гузоштан; бахшидан, ти ў дода мешавад.
афв кардан; амон ёфтан наљот ёфтан, халосї
АМОНОТ а. ‫ اﻣﺎﻧﺎت‬1. љ. амонат. 2. навъи хати
ёфтан; амон надодан рањо накардан, ором
кўфї, ки дар навиштани њукму сана ва
нагузоштан. амон талабидан // амон хостан
њуљљатњо ба кор мерафт (хушнависї).
зинњор хостан, паноњ талабидан; афв пурси-
дан. АМОНПУЛЇ ‫ اﻣﺎنﭘﻮﻟﻲ‬таър. пули товони љанг,
АМОНАТ а. ‫ اﻣﺎﻧﺖ‬1. он чи ба касе месупоранд, тазминоти њарбї.
то онро нигањдорї намояд ё онро ба дигаре АМОРАТ а. ‫ اﻣﺎرت‬1. њукумати амирї; тарзи
бирасонад. 2. амин будан; ростї, дурусткорї; њукмронии амир. 2. амирї, маќоми амир.
муќоб. хиёнат; чизи барои нигањдорї
АМОРАТПАНОЊ ‫ اﻣﺎرتﭘﻨﺎه‬таър. яке аз
муваќќатан ба касе супурдашуда; амонат ги-
лаќабњои амир ва ё вазири калони ў.
рифтан муваќќатан гирифтан; ◊ амонатро
хиёнат кардан (намудан) боварии касеро ба АМОРИДОР ‫ ﻋﻤﺎريدار‬ниг. аморикаш.
љо наовардан, ба муќобили боварии касе АМОРИКАШ ‫ ﻋﻤﺎريﻛﺶ‬шутуркаше (ё филроне),
рафтор кардан. ки бо аморї кирокашї мекунад, кирокаши
АМОНАТГУЗОР ‫ اﻣﺎﻧﺖﮔﺬار‬он ки чизи аморї; барандаи мањди мањмил ё тахти ра-
(пасандози) худро ба амонат мегузорад. вон.
АМОНАТГУЗОРЇ ‫ اﻣﺎﻧﺖﮔﺬاري‬пулу чизи худро АМОРЇ ‫ ﻋﻤﺎري‬тахти равон ё каљоваи одамни-
ба амонат гузоштан; бонки амонатгузорї му- шин, ки бар болои уштур ва ё фил баста, са-
ассисаи коѓазњои махсуси давлатї, ки пулу фар мекарданд, њавдаљ, иморї.
коѓазњои ќиматдори ањолиро барои нигоњ АМОРТИЗАТОР фр. ‫ اﻣﺎرﺗﺰﺗﺎر‬ќисми (абзори)
доштан ќабул мекунад. махсус дар автомобил, њавопаймо ва ѓ., ки
АМОНАТДОР ‫ اﻣﺎﻧﺖدار‬он ки амонатеро њангоми њаракат шиддати таконро паст ме-
муњофизат мекунад ва нигоњ медорад. кунад.
АМОНАТЇ ‫ اﻣﺎﻧﺘﻲ‬он ки ба шахси амин ба амо- АМОРТИЗАТСИОНЇ ‫اﻣﺎرﺗﺰﺗﺴﻴﺎﻧﻲ‬ мансуб ба
нат супурда мешавад, њар он чи, ки му- амортизатсия.
ваќќатан ба касе дода мешавад. АМОРТИЗАТСИЯ лот. ‫ اﻣﺎرﺗﺰﺗﺴﻴﻪ‬1. рафта-
рафта ба сабаби кўњнашавї арзиши худро
АМОНАТКАССА ‫ﻪ‬‫ اﻣﺎﻧﺖﻛﺴ‬књн. кассаи амо-
кам кардани мошина, асбобу анљом ва хона-
натгузорї, ки њоло ба бахшњои бонки
ву иморат, истењлок. 2. тех. суст ва нарм
амонатгузорї табдили ном кардааст.
– 61 – АНА
кардани шиддати зарба. АМСОЛ II а. ‫ اﻣﺜﺎل‬љ. мисл.
АМОЧ ‫ اﻣﺎج‬ниг. омоч. АМТИА а. ‫ اﻣﺘﻌﻪ‬љ. матоъ.
АМПЕР фр. ‫ اﻣﭙﻴﺮ‬физ. воњиди ќувваи љараёни АМУД а. ‫ ﻋﻤﻮد‬1. риёз. хате, ки бо хати дигар
барќ (аз номи физики машњури франсавї кунљи навад дараља месозад. 2. риёз. хате, ки
Ампер (1775-1836) гирифта шудааст). бо тамоми хатњои як сањифа кунљи навад
АМПЕРМЕТР ю. ‫ اﻣﭙﻴﺮﻣﻴﺘﺮ‬физ. асбоби махсус, дараља месозад. 3. хати мустаќим, хати рост.
ки ќувваи љараёни барќро чен мекунад. 4. кит. сутуни хайма, хона ва биноњои дигар.
5. кит. гурз, кўпол (олати љанг).
АМПЛИТУДА лот. ‫ اﻣﭙﻠﻴﺘﻮده‬физ. навасон,
шиддати навасон, вусъати лаппиш (мас., АМУДАН а. ً‫ ﻋﻤﻮدا‬ба тарзи амудї.
майлони њаракати раќќосак). АМУДЇ ‫ ﻋﻤﻮدي‬1. мансуб ба амуд; дорои њолати
АМПУЛА лот. ‫ اﻣﭙﻮﻟﻪ‬тиб. шишачаи сарбастаи амуд. 2. рост истода, мустаќим.
доруњои моеъ, найча. АМФИБИЯ лот. ‫ اﻣﻔﻴﺒﻴﻪ‬1. њайвоноти сутун-
АМПУТАТСИЯ лот. ‫ اﻣﭙﻮﺗﺘﺴﻴﻪ‬тиб. бо амали мўњрадоре, ки њам дар об ва њам дар хушкї
љарроњї бурида партофтани узви бадани ин- зиндагї мекунанд (монанди сангпушт,
сон (даст, по). ќурбоќќа ва ѓ.) обхокї. 2. навъи њавопаймо,
танк ва баъзе мошинњо, ки њам дар хушкї ва
АМР а. ‫ اﻣﺮ‬1. њукм, фармон, дастур, фармоиш; њам дар об њаракат карда метавонад: њаво-
амр кардан (фармудан) фармон додан. 2. кор; паймои амфибия, танки амфибия.
њодиса ва ѓ.; амри мањол // амри муњол кори
басе душвор, чизи ѓайри мумкин, кори АМФИТЕАТР ю. ‫ اﻣﻔﺘﺄﺗﺮ‬1. таър. дар Рими
ношуданї; амри хайр а) кори наѓз; б) киноя ќадим тамошогањи болокушодаи нишастго-
аз тўй; амру нањй д. фармонњо ва ќонуну њаш гирда ё нимдоираи зина-зина. 2. ќатори
ќоидањои динї (љоиз ва нољоиз); амри маъруф курсињои толори театрњо аз портер аќибтар.
таблиѓи корњои нек дар шариат. АНА ‫ اﻧﻪ‬ишораљонишин инак, ин аст, мана: ана
АМРАД а. ‫ اﻣﺮد‬1. нављавоне, ки њанўз риш на- он сўй, ана он љо, ана он тараф, ана аз њамин
баровардааст. 2. нављавоне, ки мавриди сабаб, ана ин тавр, ана гап!, ана халос!, ана-
бачабозї ќарор гирифтааст. мана; ана-мана нагуфта гуфт. дар андак
ваќт, дар фурсати нињоят кам.
АМРАДБОЗЇ ‫ اﻣﺮدﺑﺎزي‬бачабозї.
АНАБАЗИС ю. ‫ اﻧﺒﺰﻳﺲ‬биол. як навъ растании
АМРБАР ‫اﻣﺮﺑﺮ‬ хидматгор, навкар, фармон- зањрдор, ки аз он барои дафъи њашароти
бардор. зарраррасон дору месозанд.
АМРДИЊАНДА ‫ اﻣﺮدﻫﻨﺪه‬фармондењ, дастурдењ, АНАБИОЗ ю.‫ اﻧﺒﺌﺎز‬биол. ќатъи њаёти њуљайрањои
фармояндаи коре. зинда дар шароити номувофиќ ва барќарор
АМРДИЊЇ ‫ اﻣﺮدﻫﻲ‬фармондењї, фармонфармої, гаштани њаёти онњо баробари пайдо шудани
њукмфармої. шароити мувофиќ.
АМРЇ ‫ اﻣﺮي‬мансуб ба амр; сиѓаи амрї ниг. сиѓа. АНАЛИЗАТОР ю. ‫ اﻧﻠﻴﺰﺗﺎر‬1. физ. асбоби опти-
кии санљандаи ќутби рўшної. 2. узвњои одам
АМРКУНАНДА ‫ اﻣﺮﻛﻨﻨﺪه‬ниг. амрдињанда. ва њайвонњои инкишофёфта, ки ќобилияти
АМРОЗ а. ‫ اﻣﺮاض‬љ. мараз (касалињо, дардњо). тањлил кардани таъсироти беруна ва дохи-
лиро доранд.
АМРУД ‫ اﻣﺮود‬як навъи нок, муруд.
АМРУДБУН ‫ اﻣﺮودﺑﻦ‬кит. дарахти амруд. АНАЛИТИКЇ ‫ اﻧﻠﻴﺘﻴﻜﻲ‬тањлилї; ќиёсї; забонњои
аналитикї забонњое, ки дар онњо муносибати
АМРХАТ ‫ اﻣﺮﺧﻂ‬њуљљати расмии мазмуни байни калимањо ба воситањои унсурњои ёри-
фармон, амр ё супоришдошта (мас., барои расон ба амал меояд.
соњиби хона шудан, барои кофтукови хона,
барои њабс кардан ва ѓ.) АНАЛЊАЌ а. ‫ اﻧﺎاﻟﺤﻖ‬таър. «ман њаќиќат њастам,
ман худо њастам» (сухани Њусайн ибни Ман-
АМСОЛ I а. ‫ اﻣﺜﺎل‬љ. масал. сури Њаллољ, ки бо иѓвои муллоњо ўро барои
АНА – 62 –
даъвои худої карданаш ба дор кашида бу- АНБАРБОР ‫ ﻋﻨﺒﺮﺑﺎر‬ниг. анбарафшон.
данд). АНБАРБОРИС ‫ ﻋﻨﺒﺮﺑﺎرﻳﺲ‬як навъ меваи буттаи
АНАНАС ю. ‫ اﻧﻨﺲ‬бот. 1. як навъ растании кўњї, зирк.
тропикї, ки меваи калони ширини сершира АНБАРБЎ(Й) (‫ ﻋﻨﺒﺮﺑﻮ)ي‬ниг. анбарафшон.
медињад. 2. меваи ин дарахт.
АНБАРГА ‫ ﻋﻨﺒﺮﮔﻪ‬ниг. анбарина.
АНАРХИЗМ ю. ‫ اﻧﺮﺧﻴﺰم‬љараёни сиёсии
майдабуржуазї, ки нишонаи аслии он инко- АНБАРЗО(Й) (‫ ﻋﻨﺒﺮزا)ي‬гови анбарзой, гови
ри њама гуна давлату њукумат аст; бесарї, бањрие, ки анбар аз он тавлид меёбад.
худсарї, бесомонї, њарљу марљ. АНБАРИН ‫ ﻋﻨﺒﺮﻳﻦ‬анбарбў, мисли анбар
АНАРХИСТ ю. ‫اﻧﺮﺧﺴﺖ‬ пайрави љараёни хушбўй; насими анбарин.
анархизм. АНБАРИНА ‫ ﻋﻨﺒﺮﻳﻨﻪ‬1. хушбўие, ки аз мушку
уду анбар месозанд. 2. асбоби зинати занон,
АНАРХИСТЇ ‫ اﻧﺮﺧﺴﺘﻲ‬мансуб ба анархизм.
ки онро аз анбар пур карда ба гардан меове-
АНАРХИЯ ю. ‫ اﻧﺮﺧﻴﻪ‬бедавлатї, бењукуматї, занд, анбарга.
њарљу марљ, бетартибї, бесарусомонї (дар АНБАРИНГЕСЎ(Й) (‫ﻋﻨﺒﺮﻳﻦﮔﻴﺴﻮ)ي‬ анбармў,
системаи давлатдорї). анбарзулф, муаттаргесў.
АНАРХОСИНДИКАЛИЗМ ю. ‫ اﻧﺮﺧﺎﺳﻴﻨﺪﻛﻠﻴﺰم‬с. АНБАРИНДОР ‫ ﻋﻨﺒﺮﻳﻦدار‬дорандаи анбарин,
љараёне дар њаракати коргарї, ки бе мубори- шахсе, ки анбарин дорад.
заи сиёсї, танњо бо фаъолияти иттифоќњои
касаба аз капитализм халос шуданро тарѓиб АНБАРИНМЎ(Й) (‫ ﻋﻨﺒﺮﻳﻦﻣﻮ)ي‬1. муаттармўй. 2.
мекунад. киноя аз мањбуба.
АНАТОМ ю. ‫اﻧﺘﺎم‬ мутахассис ва олими анато- АНБАРЇ ‫ ﻋﻨﺒﺮي‬ниг. анбарин.
мия. АНБАРМОЊЇ ‫ ﻋﻨﺒﺮﻣﺎﻫﻲ‬моњии анбар (кашалот),
АНАТОМИЯ ю. ‫ اﻧﺘﺎﻣﻴﻪ‬тиб. илми ташрењ, илм моњие, ки аз меъдаи он моддаи муаттари ти-
дар бораи сохт ва инкишофи бадан: анато- раранг гирифта мешавад ва он дар саноати
мияи одам, анатомияи њайвонот, анатомияи атриёт мавриди истифода ќарор мегирад.
растанї. АНБАРМЎЙ ‫ ﻋﻨﺒﺮﻣﻮي‬ниг. анбаринмў(й).
АНАТОМЇ ‫ اﻧﺘﺎﻣﻲ‬мансуб ба анатомия. АНБАРНИСОР ‫ ﻋﻨﺒﺮﻧﺜﺎر‬анбарбор, атрпош.
АНАХРОНИЗМ ю. ‫ اﻧﺨﺮاﻧﻴﺰم‬1. иштибоњ дар АНБАРОГИН ‫ ﻋﻨﺒﺮآﮔﻴﻦ‬1. пур аз анбар. 2. маљ.
нисбат додани воќеањои таърихии як давр ба баѓоят хушбўй.
даври дигар (монанди ќасам хўрдани Искандар
ба салиб, дар сурате, ки Искандар ним аср пеш АНБАРОИН ‫ ﻋﻨﺒﺮآﺋﻴﻦ‬кит. анбармонанд, сиёњ ва
аз Исо ба дунё омадааст); дурўѓи таърихї. 2. хушбўй.
урфу одатњои замони кўњна, ки ба замони нав АНБАРОЛУД ‫ ﻋﻨﺒﺮآﻟﻮد‬ниг. анбаромез.
мувофиќ намеоянд.
АНБАРОМЕЗ ‫ ﻋﻨﺒﺮآﻣﻴﺰ‬омехта ба анбар, хушбў,
АНБА а. ‫ ﻋﻨﺒﻪ‬бот. як навъ дарахти мевадори
атрнок, муаттар.
минтаќаи њорра, мева.
АНБАР//АМБАР а. ‫ﻋﻤﺒﺮ‬//‫ ﻋﻨﺒﺮ‬моддаи мум- АНБАРОСО ‫ ﻋﻨﺒﺮآﺳﺎ‬1. монанди анбар, анбар-
монанди хокистарранг, ки аз меъдаи моњии сон. 2. маљ. хушбўй.
анбар (кашалот) гирифта мешавад ва хеле АНБАРПОШ ‫ﻋﻨﺒﺮﭘﺎش‬ пошандаи хушбўї, ан-
хушбўй буда, дар саноати атриёт истифода барфишон.
мешавад.
АНБАРСИРИШТ ‫ ﻋﻨﺒﺮﺳﺮﺷﺖ‬1. бо анбар
АНБАРАФШОН ‫ ﻋﻨﺒﺮاﻓﺸﺎن‬муаттар, хушбўй. сиришта. 2. маљ. нињоят хушбў; абоњои
АНБАРБЕЗ ‫ﻋﻨﺒﺮﺑﻴﺰ‬ ниг. анбарафшон: гесўи ан- анбарсиришт таомњои лазизи хуштаъм ва
барбез. хушбўй.
АНБАРСИРИШТА ‫ ﻋﻨﺒﺮﺳﺮﺷﺘﻪ‬ниг. анбарсиришт.
– 63 – АНВ
АНБАРСО ‫ ﻋﻨﺒﺮﺳﺎ‬1. сояндаи анбар, омехта бо монда (мас., лўбиё, гандум ва ѓ.).
анбар. 2. маљ. муаттар, хушбўй: зулфи анбар-
со. АНБОРИДАН ‫ اﻧﺒﺎرﻳﺪن‬ниг. анбоштан.

АНБАРСЎЗ ‫ ﻋﻨﺒﺮﺳﻮز‬1. сўзонандаи анбар. 2. маљ. АНБОРЇ ‫ اﻧﺒﺎري‬1. марбут ё мансуб ба анбор. 2.
муаттар ва муаттаркунанда, хушбў ва хуш- нигањдоришуда ё ќобили нигањдорї дар ан-
бўкунанда. бор.

АНБАРФИШОН ‫ ﻋﻨﺒﺮﻓﺸﺎن‬ниг. анбарафшон. АНБОРКУНЇ ‫ اﻧﺒﺎرﻛﻨﻲ‬исми амал аз анбор кар-


дан; љамъ кардани молу ѓалла дар анбор.
АНБАРФУРЎШ ‫ ﻋﻨﺒﺮﻓﺮوش‬фурўшандаи анбар
ва маводи хушбўй, атрфурўш. АНБОРХОНА ‫ اﻧﺒﺎرﺧﺎﻧﻪ‬бинои анбор, љое, ки
ѓаллаю дона ва дигар молу ашё љамъ оварда,
АНБАРШИКАН ‫ ﻋﻨﺒﺮﺷﻜﻦ‬1. бартар аз анбар. 2. нигоњ дошта мешавад.
маљ. бенињоят хушбўй.
АНБОРЧЇ ‫ اﻧﺒﺎرﭼﻲ‬мудири анбор, анбордор.
АНБАСТА кит. ‫ اﻧﺒﺴﺘﻪ‬ѓализ, сахт; ◊ хуни анба-
ста ќатрањои ѓализи хунин. АНБОШТА ‫ اﻧﺒﺎﺷﺘﻪ‬сифати феълии замони гу-
зашта аз анбоштан; анбошта гаштан пур
АНБИЁ а. ‫ اﻧﺒﻴﺎ‬пайѓамбарон, љ. набї. гаштан.
АНБИЌ а. ‫ اﻧﺒﻴﻖ‬олате, ки љисмњои моеъро ба АНБОШТАН ‫ اﻧﺒﺎﺷﺘﻦ‬пур кардан; ѓун кардан,
ќатрањо бармегардонад. љамъ намудан; захира кардан.
анбоз ‫ اﻧﺒﺎز‬асоси замони њозираи феъли анбоштан. АНБУЗАН//АНБУДАН ‫اﻧﺒﻮدن‬//‫ اﻧﺒﻮذن‬1. фалс.
АНБОЗ ‫ اﻧﺒﺎز‬1. шарик, рафиќ, њамдаму њамроз; моддаи аввалї, ки њама чиз аз он таркиб ёф-
њамроњ. 2. маљ. њамто, монанд, назир, мисл. тааст, офариниш. 2. ниг. анбоштан.
АНБОЗЇ ‫ اﻧﺒﺎزي‬шарикї, ширкат; њамроњї; АНБУР//АНБЎР ‫اﻧﺒﻮر‬//‫ اﻧﺒﺮ‬1. абзори оњании
њамдастї, њамкорї. душоха барои гирифтани оташ ва ѓ. 2. олати
мехкашї ва симпечонии дуредгарону челон-
АНБОН ‫ اﻧﺒﺎن‬халтачаи чармини сафарї, саноч, гарон; анбўри кафшерї ё љўшкорї анбўре, ки
кўлвор. электроди љўшкориро бо он мегиранд;
АНБОНА ‫ اﻧﺒﺎﻧﻪ‬ниг. анбон. анбўри ќалоѓї абзори дастї бо ду дастаи
саркаљ ва нўлњои мувозї ва ќобили танзим
АНБОНЧА ‫ اﻧﺒﺎﻧﭽﻪ‬анбони хурд. дар чанд њолат; анбўри ќандгирї анбўр ба-
АНБОР ‫ اﻧﺒﺎر‬љои анбоштан ва нигањдории молу рои гирифтани ќурси ќанд; анбўри ќуфлї
ашё, ѓалладона ва ѓ.; анбор-анбор бисёр, хеле анбўре, ки пањнии фуки он бо печ танзим
фаровон; аз анбори холї сад ман шолї мешавад.
(зарб.); ваъдаи бисёри хушку холї; анбор АНБУРАК ‫ اﻧﺒﺮك‬анбури хурди кўчак.
кардан (намудан) ѓун кардан, љамъ кардан, АНБЎЊ ‫ اﻧﺒﻮه‬1. бисёр, зиёд, пур, мамлў; анбўњи
захира намудан. мардум зиёдии мардум, издињом. 2. зич, љафс:
АНБОРБОН ‫اﻧﺒﺎرﺑﺎن‬ нигањбони анбор, ан- дарахтони анбўњ; анбўњ-анбўњ тўб-тўб; даста-
бордор. даста; бисёр-бисёр.
АНБОРДОР ‫ اﻧﺒﺎردار‬1. шахси масъули анбор, АНБЎЊЇ ‫ اﻧﺒﻮﻫﻲ‬зичї, ѓафсї, ѓулигї, бисёрї:
мудири анбор. 2. таър. њанноте, ки ѓалла ва анбўњии беша.
озуќаи дигарро бо нияти гарон фурўхтан ха- АНВАР а. ‫ اﻧﻮر‬равшантар, нуронитар; моњи ан-
рида захира мекунад. вар моњи нурафшон, моњи мунаввар; субњи
анвар субњи пурнур, субњи босафо.
АНБОРДОРЇ ‫ اﻧﺒﺎرداري‬1. амал ва шуѓли
анбордор. 2. њазинањои нигањдории колоњо АНВОР а. ‫ اﻧﻮار‬љ. нур; нашри анвор нурпошї,
дар анбор, ки аз соњиб ё харидори коло нурборї; зиёбахшї.
дарёфт мешавад. АНВОРАФШОН ‫ اﻧﻮاراﻓﺸﺎن‬ниг. нурафшон.
АНБОРЗАДА ‫اﻧﺒﺎرزده‬ чизи хеле зиёд дар анбор АНВОЪ а. ‫ اﻧﻮاع‬љ. навъ.
АНГ – 64 –
АНГ І ‫ اﻧﮓ‬књн. ќубурњои сафолин, облўлањо; АНГЕХТА ‫ اﻧﮕﻴﺨﺘﻪ‬сифати феълии замони гу-
гузаргоњи зеризаминии об. зашта аз ангехтан; шўрида, бархеста,
барљаста.
АНГ ІІ ‫ اﻧﮓ‬књн. нишон, тамѓа (болои молњои
тиљоратї). АНГЕЗОН ‫ اﻧﮕﻴﺰان‬шўълавар, ангезонида.
АНГАБИН ‫ اﻧﮕﺒﻴﻦ‬ниг. ангубин. АНГЕЗОНИДАН ‫ اﻧﮕﻴﺰاﻧﻴﺪن‬шакли бавоситаи
ангехтан; ба воситаи чизе ангехтан,
АНГАК ‫ اﻧﮕﻚ‬ниг. ангат.
АНГЕХТАН ‫ اﻧﮕﻴﺨﺘﻦ‬аз љо њаракат додан; ба
АНГАЛ ‫ اﻧﮕﻞ‬зоол. љондоре, ки дар сатњи пўст ё
њаяљон овардан, шўрондан, бархезондан;
даруни бадани љонвари дигаре зиндагї ме-
муќ. барангехтан.
кунад ва аз њисоби он ѓизо гирифта инкишоф
меёбад, паразит. АНГИДРИД ю. ‫ اﻧﮕﻴﺪرد‬хим. пайвастаи ягон ун-
сур бо оксиген.
АНГАЛА ‫ اﻧﮕﻠﻪ‬ниг. ангула.
АНГИНА лот. ‫ اﻧﮕﻴﻨﻪ‬тиб. илтињоби ќабати
АНГАЛЮН ю. ‫ اﻧﮕﻠﻴﻮن‬1. китоби Инљил. 2. пор-
луобии њалќ, дарди гулў.
чаи абрешимии рангоранг, дар гузашта
масењиёни Машриќзамин Инљилро дар ли- АНГИШТ ‫ اﻧﮕﺸﺖ‬нимсўхтаи чўб, лахчаи
фофаи абрешимии рангоранг мепечониданд, хомўшкардаи сиёњ, ки бо маќсади чун
ки аз ин рў маљозан Инљилро низ ангалгоњ сўзишворї истифода бурдан тањия мекунанд,
номидаанд. 3. номи китоби Монии наќќош. зуѓол; ангиштсанг.
АНГАР фр. ‫ اﻧﮕﺮ‬љойгоњи рўйпўшида барои ист АНГИШТБАРОРЇ ‫اﻧﮕﺸﺖﺑﺮاري‬ ниг. ангишт-
ва таъмири њавопаймоњо. канї.
АНГАТ ‫ اﻧﮕﺖ‬бот. як навъ буттаи хорноки ме- АНГИШТВОР ‫اﻧﮕﺸﺖوار‬ мисли ангишт,
вааш хурди турунљиранг, ки бештар дар ангиштмонанд.
кўњистон мерўяд ва шарбату равѓанаш дар
АНГИШТГАР ‫ اﻧﮕﺸﺖﮔﺮ‬он ки њезумро сўзонда
тиб истифода мешавад.
ангишт тайёр мекунад: кўраи ангиштгар.
АНГАТЗОР ‫ اﻧﮕﺘﺰار‬љои бисёр рўидани ангат,
АНГИШТКАН ‫ اﻧﮕﺸﺖﻛﻦ‬он ки аз маъдан ан-
љангали ангат.
гишт меканад, коргари кони ангишт.
АНГАФ ‫ اﻧﮕﻒ‬сўрохї, тарќиш, љои кафидаи де-
АНГИШТКАНЇ ‫ اﻧﮕﺸﺖﻛﻨﻲ‬истихрољи ангишт,
вор; рахњои ќабатњои хишти девор.
ангиштбарорї; шуѓли ангишткан.
АНГАШБА ‫ اﻧﮕﺸﺒﻪ‬кит. дењќони молдор,
дењќони некўањвол, ки бисёр коргар дорад.
АНГИШТОЛ ‫اﻧﮕﺸﺘﺎل‬ кит. касал, бемор, дард-
манд.
ангез ‫ اﻧﮕﻴﺰ‬1. асоси замони њозира аз ангехтан. 2.
љузъи пасини калимањои мураккаб ба маънои
АНГИШТПОРА ‫اﻧﮕﺸﺖﭘﺎره‬ пораи ангишт, ан-
гиштпарча.
бавуљудоранда: њайратангез, дањшатангез,
шўрангез… АНГИШТПУЛЇ ‫ اﻧﮕﺸﺖﭘﻮﻟﻲ‬књн. маблаѓе, ки
шогирдон барои харољоти сўзишворї медо-
АНГЕЗ ‫ اﻧﮕﻴﺰ‬ќасд, оњанг; ангез кардан ќасд
данд, њезумпулї.
кардан; њамла кардан.
АНГИШТСАНГ ‫ اﻧﮕﺸﺖﺳﻨﮓ‬зуѓолсанг, сўзиш-
АНГЕЗА ‫ اﻧﮕﻴﺰه‬сабаб, боиси коре.
вории маъданї, ки аз кон мекананд.
АНГЕЗАНДА ‫ اﻧﮕﻴﺰﻧﺪه‬сифати феълии замони
њозира аз ангехтан; тањриккунанда, ба
АНГИШТФУРЎШ ‫اﻧﮕﺸﺖﻓﺮوش‬ фурўшандаи
ангишт.
њаракат андозанда.
АНГИШТФУРЎШЇ ‫ اﻧﮕﺸﺖﻓﺮوﺷﻲ‬фурўши ан-
АНГЕЗИДАН ‫ اﻧﮕﻴﺰﻳﺪن‬ниг. ангехтан.
гишт; шуѓли фурўшандаи ангишт.
АНГЕЗИШ ‫ اﻧﮕﻴﺰش‬1. биол. барангехтан, ба-
АНГИШТХОНА ‫ اﻧﮕﺸﺖﺧﺎﻧﻪ‬љой барои нигоњ
рангехта шудан. 2. њаракат, љунбиш, тохту
доштани ангишт; њезумхона.
тоз. 3. растохез, ќиёмат.
– 65 – АНГ
АНГЛИСЗАБОН ‫ اﻧﮕﻠﻴﺲزﺑﺎن‬1. он ки забони барги онњо буридагии зиёде дорад.
модарияш англисї аст. 2. он ки танњо бо
АНГУЛА ‫ اﻧﮕﻮﻟﻪ‬кит. њалќае, ки тугмаро аз он
англисї њарф мезанад.
мегузаронанд, тугмабанд.
АНГЛИСИЗАБОН ‫ اﻧﮕﻠﻴﺴﻲزﺑﺎن‬ниг. англисзабон.
АНГУР ‫ اﻧﮕﻮر‬меваи ток, ки иборат аз хўшањост
АНГЛИСЇ ‫ اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ‬1. марбут ба Англия; киш- ва навъњои гуногун дорад: ангури бахтиёрї,
варе дар шимолу ѓарби Аврупо. 2. ниг. ангури бињиштї, ангури васарѓа, ангури
англисї; забони англисї забоне аз шохаи кишмиш, ангури обакї, ангури соњибї, ангу-
забонњои германї, аз хонаводаи забонњои ри тагобї, ангури тоифї, ангури дорої, ангу-
њиндуаврупої, ки дар Инглистон, Иёлоти ри соњибї, ангури чиллагї, ангури
Муттањидаи Амрико, Канада, Австралия ва шибирѓонї, ангури њусайнї, ангури љавз; ан-
бархе аз кишварњои дигар роиљ аст. гури фахрї а) хасангур, ангури ёбої; б) бот.
як навъ буттаи ёбої, ки донањои кулўлаи
АНГОЗ ‫ اﻧﮕﺎز‬олат, афзор, асбоб, адот.
сиёњ дорад ва боби хўрдан нест, сагангур; ан-
ангор ‫ اﻧﮕﺎر‬асоси замони њозира аз ангоштан. гури хасак як навъ ангури ёбої, ки хўрдан-
боб нест; ◊ ангур ангурро дида чашмак меза-
АНГОР ‫ اﻧﮕﺎر‬майдони кишт, ки њосилашро
над // ангур ангурро дида ранг мегирад маќ.
ѓундошта, дар он љо чорво мечаронанд; за-
таъсири мусбат ва ё манфї гирифтани касе
мини корам, киштзор.
аз каси дигар (дар мавриди ба коре ё чизе
АНГОРА ‫ اﻧﮕﺎره‬1. пиндор, фикру хаёл, тасав- пайравї ё таќлид кардани касе гуфта меша-
вур. 2. саргузашт, достон, афсона. 3. санъ. вад); ангура хўру боѓаша напурс гуфт., маќ.
њар чизи нотамом, суратгарї ва сангтаро- дар мавриди кунљковии бемаврид ё пурсуљўи
шии нотамом. баисрори чизе мегўянд.
АНГОРАХАР ‫ اﻧﮕﺎرهﺧﺮ‬киноя аз толиби АНГУРАЛО ‫ اﻧﮕﻮراﻻ‬гуфт. ваќти нав ранг ги-
афсонаву ќисса, моили саргузашту њикояњои рифтани ангур, арафаи ангурпазї.
аљибу ѓариб.
АНГУРДОН ‫ اﻧﮕﻮردان‬дастгоњ ё љойгоње, ки дар
АНГОРИДАН ‫ اﻧﮕﺎرﻳﺪن‬ниг. ангоштан. он ангурро барои кашидани шароб мерезанд
ва мефишоранд.
АНГОШТАН ‫ اﻧﮕﺎﺷﺘﻦ‬кит. пиндоштан, тасаввур
кардан, гумон кардан. АНГУРЗОР ‫ اﻧﮕﻮرزار‬токзор, боѓи ангур.
АНГСТРЕМ швед. ‫ اﻧﮕﺴﺘﺮﻳﻢ‬физ. воњиди ченаки АНГУРЇ ‫ اﻧﮕﻮري‬1. њар он чї аз меваи ангур
масофа, ки мусовии як њиссаи садмиллионии тайёр мешавад; мураббои ангурї, шароби
сантиметр буда, барои чен кардани дарозии ангурї, ширинии ангурї ва ѓ. 2. ангурфурўш.
мављи рўшної ва ѓ. истифода мешавад. 3. соњиби боѓи ангур.
АНГУБИН ‫ اﻧﮕﺒﻴﻦ‬1. асал, шањд. 2. љузъи пасини АНГУРПАЗ ‫ اﻧﮕﻮرﭘﺰ‬1. ваќти пухтани ангур. 2.
баъзе аз калимањои мураккаб ба маънии шањду касе, ки аз шираи ангур ширинї тайёр меку-
ширин: сарангубин, газангубин... над.
АНГУБИНА ‫ اﻧﮕﺒﻴﻨﻪ‬1. њалвое, ки бо орду асал АНГУРПАЗЇ ‫ اﻧﮕﻮرﭘﺰي‬ниг. ангурпазон.
мепазанд. 2. асал. АНГУРПАЗОН ‫ اﻧﮕﻮرﭘﺰان‬мавсими ангурпаз.
АНГУБИНДОР ‫اﻧﮕﺒﻴﻨﺪار‬ 1. асалдор. 2. маљ. АНГУРПАРВАР ‫ اﻧﮕﻮرﭘﺮور‬шахсе ва ё хољагие,
ширинидор. ки ба парвариши токзор машѓул мебошад,
АНГУБИНЛАБ ‫ اﻧﮕﺒﻴﻦﻟﺐ‬киноя аз ширинлаб токпарвар.
(сифати мањбуба). АНГУРПАРВАРЇ ‫ اﻧﮕﻮرﭘﺮوري‬токпарварї.
АНГУБИНХОНА ‫ اﻧﮕﺒﻴﻦﺧﺎﻧﻪ‬љои занбўрњо, хо- АНГУРФУРЎШ ‫ اﻧﮕﻮرﻓﺮوش‬фурўшандаи ангур,
наи занбўр, кандуи асал. савдогари ангур.
АНГУДОН ‫ اﻧﮕﻮدان‬бот. гиёњоне аз хонаводаи АНГУРФУРЎШЇ ‫اﻧﮕﻮرﻓﺮوﺷﻲ‬ амали ангур-
љаъфарї, ки алафї ва поядор буда њастанд ва фурўш.
АНГ – 66 –
АНГУРЧИН ‫ اﻧﮕﻮرﭼﻴﻦ‬шахс ё коргари токзор, мешавад.
ки ба ѓундоштани ангур машѓул аст.
АНГУШТГАЗОН ‫ اﻧﮕﺸﺖﮔﺰان‬феъли њол аз ан-
АНГУРЧИНЇ ‫ اﻧﮕﻮرﭼﻴﻨﻲ‬амал ва корњои чидани гушт газидан, пушаймон, бо надомат.
ангур.
АНГУШТМОНАНД ‫ اﻧﮕﺸﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ‬ба шакли ан-
АНГУШТ ‫ اﻧﮕﺸﺖ‬1. ќисми охирини мутањар- гушт, ангуштшакл: баргњои ангуштмонанд.
рики даст ва пои одам, ки маъмулан панљтої
мешаванд, чиллик, лелак. 2. воњиди ченак, ки АНГУШТНАМО ‫ اﻧﮕﺸﺖﻧﻤﺎ‬машњур, маъруф;
баробари пањнои як ангушт аст: чор ангушт, ягона, барљаста; ангуштнамои мардум шудан
панљ ангушт; ангушти беном ангушти чорум, дар байни мардум машњур шудан (ба некї ё
бинсир; ангушти дароз // ангушти васат ан- ба бадї).
гушти сеюм, ангушти миёна; ангушти зоид АНГУШТНАМОЇ ‫اﻧﮕﺸﺖﻧﻤﺎﺋﻲ‬ ангуштнамо бу-
ангушти шашум (дар баъзе одамон), ангушти дан, машњурї.
баракат; ангушти ишорат (ишоратї) ангушти
дувум баъд аз ангушти калон, ангушти саб- АНГУШТОНА ‫ اﻧﮕﺸﺘﺎﻧﻪ‬ниг. ангуштпона.
боба; ангушти калон нарангушт, ангушти АНГУШТПЕЧ ‫اﻧﮕﺸﺖﭘﻴﭻ‬ дастовез, дастак, ба-
ибњом; ангушти хурд ангушти панљум, ан- њона.
гушти хинсир; ангушти шањодат ниг. ангуш-
ти ишорат; ◊ ангушт дар дањон њайрон, дар АНГУШТПОНА ‫ اﻧﮕﺸﺖﭘﺎﻧﻪ‬асбоби филизии
тааљљуб монда; ангушт (ба дандон) газидан // хурди хол-хол, ки дўзандагон ба сари ангушт
ангушти њайрат ба дандон газидан њайрону мепўшанд, то ки њангоми дўхтан сўзан ба ан-
вола шуда мондан; ангушт бар лаб нињодан гушт нахалад.
барои хомўш (љим) шиштан ва гап назадан АНГУШТХОЇ ‫ اﻧﮕﺸﺘﺨﺎﺋﻲ‬афсўс хўрдан, таассуф
ишора кардан; ангушт бар чашм нињодан доштан, мутаассиф будан.
итоат ва фармонбардорї кардан; ба ангушт
риш хилол кардан бо панљањо ришро шона АНГУШТШУМОР ‫ اﻧﮕﺸﺖﺷﻤﺎر‬1. бо ангуштњо
задан; бо пушти ангушт мўйлаб молидан шумурдан; якта-якта шумурдан. 2. кам, ба
изњори кибру ѓурур кардан; панљ ангушташ ќадри шумораи ангуштон.
њунар бисёр њунарманд, хеле кордон ва АНД ‫ اﻧﺪ‬адади мубњам ва номаълум, ки аз се то
моњир; панљ ангушт якбора ба дањон андох- нўњро нишон медињад: њафтоду анд, саду анд
та… њарисона ва тамаъкорона чанд корро ва ѓ.
якбора карданї шуда (аммо кореро анљом
дода натавониста). АНДАК ‫ اﻧﺪك‬миќдори кам, кам; муќоб. зиёд,
беш; андаке каме, камтар; дар андак муддат
АНГУШТА ‫ اﻧﮕﺸﺘﻪ‬панљшохаи чўбини хир- дар муддати кўтоњ; андак-андак кам-кам,
манбодкунї, авшин, панљшоха. камтар-камтар.
АНГУШТАК ‫ اﻧﮕﺸﺘﻚ‬1. шакли тасѓир ва наво- АНДАКЁБ ‫ اﻧﺪكﻳﺎب‬камёб, ноёб.
зиши ангушт. 2. як ќисми хурди поршен, ки
ангуштмонанд аст; ◊ ангуштак задан ваќти АНДАКМОЯ ‫ اﻧﺪكﻣﺎﻳﻪ‬1. кам, ночиз. 2. маљ.
раќс ё шодї ангуштњо ба њам зада садо баро- дорои мол ё фањму дониши кам.
вардан, шикан-шикан кардан. АНДАКМОЯГЇ ‫ اﻧﺪكﻣﺎﻳﮕﻲ‬нодонї, бесаводї.
АНГУШТАР ‫ اﻧﮕﺸﺘﺮ‬ниг. ангуштарї. АНДАК-МУНДАК ‫ اﻧﺪكﻣﻨﺪك‬гуфт. 1. камтар,
АНГУШТАРИН ‫ اﻧﮕﺸﺘﺮﻳﻦ‬ниг. ангуштарї. чандон зиёд не. 2. осон, сањл; кори андак-
мундак набудан кори чандон осон набудан.
АНГУШТАРЇ ‫ اﻧﮕﺸﺘﺮي‬њалќаи махсуси зинатї,
ки ба ангушт мегузаронанд (нигиндор ва бе- АНДАКРИШ ‫ اﻧﺪكرﻳﺶ‬камриш, кўса.
нигин), ангуштарин. АНДАКСИДАН ‫ اﻧﺪﻛﺴﻴﺪن‬кит. паноњ бурдан,
АНГУШТВОНА ‫ اﻧﮕﺸﺘﻮان‬ниг. ангуштпона. паноњгоњ љустан.

АНГУШТГАЗ ‫ اﻧﮕﺸﺘﮕﺰ‬мавриди њайрат шудан, АНДАКХИРАД ‫ اﻧﺪكﺧﺮد‬камаќл, камфањм.


њайрати зиёд, ки сабабгори газидани ангушт АНДАКХОР ‫ اﻧﺪكﺧﻮار‬ниг. андакхўр.
– 67 – АНД
АНДАКХЎР ‫ اﻧﺪكﺧﻮر‬он ки ѓизояш кам аст, даровардан, ворид кардан. 2. шурўъ кардан,
камхўр, камхўрок. сар кардан, оѓоз кардан. 3. фуруд овардан,
поин овардан.
АНДАЛЕБ а. ‫ ﻋﻨﺪﻟﻴﺐ‬булбул, њазордастон.
АНДАРОВЕХТАН ‫ اﻧﺪرآوﻳﺨﺘﻦ‬1. овезон шудан,
АНДАЛЕБОЊАНГ ‫ ﻋﻨﺪﻟﻴﺐآﻫﻨﮓ‬булбуловоз, ху-
муаллаќ шудан. 2. овезон кардан, муаллаќ
шовоз, хушнаво, хушхон.
кардан.
АНДАМА ‫ اﻧﺪﻣﻪ‬кит. ѓамњои гузашта,
АНДАРОМАДАН ‫ اﻧﺪرآﻣﺪن‬1. омадан. 2. дохил
АНДАР ‫ اﻧﺪر‬1. шакли дигари пешванди дар. 2. дар шудан. 3. фуруд омадан, поин омадан, раси-
миёни ду калима омада, маънои фаровонї ва дан. 4. њаракат кардан, љунбидан.
бисёриро ифода мекунад: ѓалат андар ѓалат.
АНДАРРАСИДАН ‫ اﻧﺪررﺳﻴﺪن‬расидан, омадан,
3. љузъи пасини баъзе калимањои мураккаб, ки
њамон замон расидан.
ифодагари маънои хешовандї ва хешутаборї
мебошад: падарандар, модарандар. АНДАРУН ‫ اﻧﺪرون‬1. дарун, мобайн, миён. 2.
АНДАРАФТОДАН ‫ اﻧﺪراﻓﺘﺎدن‬1. воќеъ шудан, маљ. дохил, ботин, замир.
иттифоќ афтодан. 2. афтодан, ѓалтидан. 3. АНДАРУНЇ ‫ اﻧﺪروﻧﻲ‬1. дарунї, мобайнї. 2.
њуљум кардан ба касе ё чизе. дохилї, ботинї, ќалбї.
АНДАРГОЊ ‫ اﻧﺪرﮔﺎه‬нуљ. панљ рўзе, ки дар ќадим АНДАРХУР ‫اﻧﺪرﺧﻮر‬ шоиста, лоиќ, сазовор,
ба солшумории эрониён дар моњи обон ило- муносиб.
ва мекарданд, хамсаи мустариќа.
АНДАРХУРД ‫ اﻧﺪرﺧﻮرد‬ниг. андархур.
АНДАРГУЗАШТАН ‫ اﻧﺪرﮔﺬﺷﺘﻦ‬1. даргузарон-
дан, убур додан. 2. маљ. вафот кардан. АНДАРХУРДАН ‫اﻧﺪرﺧﻮردن‬ шоиста будан, му-
носиб будан.
АНДАРЁФТ ‫ اﻧﺪرﻳﺎﻓﺖ‬кит. дарёфт, пай бурдан,
сарфањм рафтан, дарк кардан. АНДАРШУДАН ‫اﻧﺪرﺷﺪن‬ дохил шудан,
даромадан.
АНДАРЗ ‫ اﻧﺪرز‬панд, насињат.
АНДАРЗГЎ(Й) (‫ اﻧﺪرزﮔﻮ)ي‬панддињанда, наси-
АНДАРЯК ‫اﻧﺪرﻳﻚ‬ ба њисоби миёна; ба тарзи
умумї.
њаткунанда, носењ.
АНДАРЗНОМА ‫اﻧﺪرزﻧﺎﻣﻪ‬ панднома, насињат- АНДЕ ‫ اﻧﺪي‬:анде ки.. а) бувад ки…, бошад ки …,
нома. б) хоса ки…, махсусан ки… в) кит. барои он
ки, чунки, зеро ки.
АНДАРЗХОНЇ ‫ اﻧﺪرزﺧﻮاﻧﻲ‬пандгўї, насињатгўї.
андеш ‫ اﻧﺪﻳﺶ‬1. асоси замони њозира аз андеши-
АНДАРКАШИДАН ‫ اﻧﺪرﻛﺸﻴﺪن‬1. кашидан, ба- дан. 2. љузъи пасини баъзе аз калимањои му-
ровардан. 2. густариш додан, густурдан. 3. раккаб ба маънои андешанда: бадандеш, хай-
ба як бор нўшидан, якбора дам кашидан. 4. рандеш, дурандеш...
њаракат додан. 5. њаракат кардан, рафтан. 6.
сипарї шудан, гузаштан. АНДЕША ‫ اﻧﺪﻳﺸﻪ‬фикр, хаёл, тааммул; фикру
хаёле, ки аз тарсу вањм пеш ояд; аввал анде-
АНДАРМОН ‫ اﻧﺪرﻣﺎن‬банд, машѓул, гирифтори ша в-он гање гуфтор (зарб.); фикру андеша
коре; андармон кардан (намудан) а) машѓул фикру хаёл; андеша кардан (намудан) фикр
кардан; б) банд кардан; андармон шудан кардан, мулоњиза намудан; ба андеша фурў
(гардидан) а) банд шудан, машѓул шуда мон- рафтан ѓарќи фикру хаёл гаштан; дар (ба)
дан; б) печида банд шудан, печида дармон- андеша афтодан фикр карда мондан, ѓарќи
дан. хаёл гаштан.
АНДАРМОНДАН ‫اﻧﺪرﻣﺎﻧﺪن‬ дармондан, ољиз АНДЕШАВАР ‫ اﻧﺪﻳﺸﻪور‬ниг. андешаманд.
шудан.
АНДЕШАВАРЗ ‫ اﻧﺪﻳﺸﻪورز‬ниг. андешаманд.
АНДАРМОНЇ ‫ اﻧﺪرﻣﺎﻧﻲ‬машѓулї, банд будан (бо
коре). АНДЕШАКОР‫ اﻧﺪﻳﺸﻪﻛﺎر‬дурандеш, мутафаккир,
бо мулоњиза.
АНДАРОВАРДАН ‫اﻧﺪرآوردن‬ 1. дохил кардан,
АНД – 68 –
АНДЕШАКОРЇ ‫ اﻧﺪﻳﺸﻪﻛﺎري‬дурандешї, му- молидан.
тафаккир будан дар пешбинии коре, бомуло-
андоз ‫ اﻧﺪاز‬1. асоси замони њозира аз андохтан. 2.
њизагї.
љузъи пасини баъзе калимањои мураккаб ба
АНДЕШАМАНД ‫ اﻧﺪﻳﺸﻪﻣﻨﺪ‬фикркунанда; муло- маънии иљрокунандаи амал ё соњиби касбу
њизакор, нигарон. кор: сангандоз, тирандоз...
АНДЕШАМАНДЇ ‫اﻧﺪﻳﺸﻪﻣﻨﺪي‬ мулоњизакорї, АНДОЗ ‫ اﻧﺪاز‬пул ё моле, ки давлат аз даромади
бомулоњизагї, нигаронї. одамон ва корхонањо ё аз замину хона, чор-
во, наќлиёт ва ѓ. ба таври њатмї меѓундорад,
АНДЕШАМАНДОНА ‫اﻧﺪﻳﺸﻪﻣﻨﺪاﻧﻪ‬ хаёломезона;
хирољ; андози молї андозе, ки дар шакли
мутафаккирона.
чиз, мол ё чорвои зинда гирифта мешуд; ан-
АНДЕШАНОК ‫ اﻧﺪﻳﺸﻪﻧﺎك‬ниг. андешаманд. дози наќда андози пулї; андози мустаќим ан-
дози доимї, андози таѓйирнаёбанда; андози
АНДЕШАНОКЇ ‫ اﻧﺪﻳﺸﻪﻧﺎﻛﻲ‬ниг. андешамандї.
ноустувор андозе, ки њамеша таѓйир меёбад
АНДЕШАРОНЇ ‫ اﻧﺪﻳﺸﻪراﻧﻲ‬фикр ба кор бурдан; ва каму зиёд мешавад; андоз гирифтан андоз
фикрронї. љамъ кардан, хирољ гирифтан; андоз додан
хирољ додан, аз њисоби њосил ба миќдори
АНДЕШАСАНЉ ‫ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺳﻨﺞ‬бомулоњиза, оќибат-
муайян ба давлат чиз ё пул супурдан.
бин, дурандеш.
АНДОЗА ‫ اﻧﺪازه‬1. асбобест, ки дарозї ва пањнии
АНДЕШАСИГОЛ ‫اﻧﺪﻳﺸﻪﺳﮕﺎل‬ тааммулкор, не-
замин ва инчунин дигар чизњои сахту моеъро
кандеш.
чен мекунад, паймона, ченак; андозаи дарозї
АНДЕШАСЎЗ ‫ اﻧﺪﻳﺸﻪﺳﻮز‬сўзандаи фикр, аз байн ченаки дарозї, љадвал; андозаи вазн ченаки
барандаи фикру хаёл. вазн; ба андозаи… ба њадди…, ба ќадри…, ба
дараљаи… 2. миќёс, миќдор, шумор; њудуд,
АНДЕШИДАН ‫ اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن‬1. андеша кардан, та-
њад, дараља; аз андоза берун аз њад зиёд,
аммул намудан, фикр кардан. 2. бим доштан
бењад, бешумор; андозаи либосдўзї тасмаи
аз коре.
махсуси раќамкашида, ки бо он ќаду бари
АНДО I //АНДОЙ ‫اﻧﺪاي‬//‫اﻧﺪا‬ кањгил молидан, либосро чен карда мебуранд; як андоза як
андова кардан. ќадар, каме, андаке; андоза гирифтан чен
кардан, ќиёс гирифтан; андоза доштани чизе
АНДО II ‫ اﻧﺪا‬кит. ѓайбат, бадгўї.
њадду канор доштани чизе; андоза намудан
АНДОВА ‫ اﻧﺪاوه‬1. асбоби махсуси гилкорї, ки аз (кардан) чен кардан; њадду андоза доштани
чўб ё оњан сохта мешавад. 2. бо кањгил, чизе, њадду канор, њадду њисоб доштани чизе;
гаљхок ё масолењи бетонї молида њамвор андоза нигањ дор, ки андоза накўст (зарб.).
кардани девору бом ва ѓ.; андова кардан ан-
АНДОЗАГИР ‫ اﻧﺪازهﮔﻴﺮ‬ченкунанда, масоњатгар,
довидан, лой молидан, лойпўш кардан.
ўлчаккунанда.
АНДОВАГАР ‫ اﻧﺪاوهﮔﺮ‬он ки ба корњои андова
АНДОЗАГИРЇ ‫ اﻧﺪازهﮔﻴﺮي‬исми амал аз андоза
(2) машѓул аст.
гирифтан; чен кардан.
АНДОВАКУНЇ ‫ اﻧﺪاوهﻛﻨﻲ‬исми амал аз андова
АНДОЗАГУЗОРЇ ‫ اﻧﺪازهﮔﺬاري‬таъйини масофа,
кардан; кањгилмолї, лоймолї ва њамвору
дарозї, баландї, пањно, жарфо бар рўи
суфтакунии дару девор.
наќша, таъйини миќёс.
АНДОВАЧЇ ‫ اﻧﺪاوهﭼﻲ‬ниг. андовагар.
АНДОЗАШИНОС ‫ اﻧﺪازهﺷﻨﺎس‬донандаи мавќеъ,
АНДОВАЧЎБ ‫ اﻧﺪاوهﭼﻮب‬чўби андова, асбоби мавќеъшинос, он ки њадду андозаи хешро
махсус, ки бо он андова мекунанд. мешиносад.
АНДОВАШУДА ‫ اﻧﺪاوهﺷﺪه‬сифати феълии замони АНДОЗДИЊАНДА ‫ اﻧﺪازدﻫﻨﺪه‬сифати феълии
гузашта аз андова шудан; девор ё бом ва ё замони њозира аз андоз додан; он ки андоз
фарше, ки андова шудааст. медињад.
АНДОВИДАН ‫اﻧﺪاوﻳﺪن‬ андова кардан, кањгил АНДОЗПАРДОЗ ‫اﻧﺪازﭘﺮداز‬ молиятдењ, андоз-
– 69 – АНИ
супоранда. АНДЎХТАН ‫ اﻧﺪوﺧﺘﻦ‬љамъ кардан, захира кар-
дан, пасандоз намудан.
АНДОЗСУПОР ‫ اﻧﺪازﺳﭙﺎر‬ниг. андозпардоз.
АНДЎЊ ‫ اﻧﺪوه‬ѓам, ѓусса, њузн; муќоб. шодї;
АНДОЗЧИНЇ ‫اﻧﺪازﭼﻴﻨﻲ‬ андоз љамъ кардан; андўњи рўзгор ѓами зиндагї; дар андўњ афто-
андозгирї. дан (мондан) ба ѓаму ѓусса гирифтор шудан.
АНДОИДАН ‫ اﻧﺪاﺋﻴﺪن‬ниг. андовидан. АНДЎЊАНГЕЗ ‫ اﻧﺪوهاﻧﮕﻴﺰ‬он чи ки ѓаму андўњ
АНДОИШ ‫ اﻧﺪاﻳﺶ‬1. молиш. 2. гилкорї, кањ- орад, ѓамангез.
гилкорї, андова. АНДЎЊГИН ‫ اﻧﺪوهﮔﻴﻦ‬ѓамгин, хафа, малул;
АНДОИШГАР ‫ اﻧﺪاﻳﺸﮕﺮ‬ниг. андовагар. андўњгин шудан (гардидан) ѓамгин шудан.
АНДОМ ‫ اﻧﺪام‬1. бадан, тан. 2. ќадду ќомат; на- АНДЎЊГИНЇ ‫ اﻧﺪوهﮔﻴﻨﻲ‬ѓамгинї, хафагї.
муди зоњирии инсон; андоми мавзун ќомати АНДЎЊГИНОНА ‫ اﻧﺪوهﮔﻴﻨﺎﻧﻪ‬ѓамгинона.
зебо; афту андом афту башара, шаклу шамо-
ил. АНДЎЊГУСОР ‫ اﻧﺪوهﮔﺴﺎر‬он ки барои дигаре
дилсўзї мекунад, ѓамгусор.
андохт ‫ اﻧﺪاﺧﺖ‬асоси замони гузаштаи феъл аз
андохтан; тирандозї. АНДЎЊГУСОРЇ ‫ اﻧﺪوهﮔﺴﺎري‬ѓамгусорї, дил-
сўзї, мењрубонї.
АНДОХТ ‫ اﻧﺪاﺧﺖ‬тадбир, андеша, тарњ, наќша.
АНДЎЊЗАДА ‫ اﻧﺪوهزده‬ѓамзада, ѓамгин.
АНДОХТА ‫ اﻧﺪاﺧﺘﻪ‬пасмонда, партофта.
АНДЎЊКАШ ‫ اﻧﺪوهﻛﺶ‬аз байн барандаи ѓаму
АНДОХТАН ‫ اﻧﺪاﺧﺘﻦ‬1. партофтан, њаво додан, андўњ, ѓамзудо.
партоб кардан. 2. пањн кардан, густурдан:
тир андохтан, тир парондан дастархон андох- АНДЎЊМАНД ‫اﻧﺪوهﻣﻨﺪ‬ ѓамгин, афсурда, но-
тан, љой андохтан. 3. даруни чизе гузоштан, роњат.
дохили чизе кардан, чизеро ба чизе рехтан ва АНДЎЊНОК ‫ اﻧﺪوهﻧﺎك‬ниг. андўњгин.
ѓ. 4. даровардан; ба кор андохтан ба кор да-
ровардан. 5. сохтан, бино кардан (хона ва АНДЎЊОВАР ‫ اﻧﺪوهآور‬ѓаму андўњ оваранда.
иморатро): иморат андохтан, хона андохтан. АНДЎЊСАРОЙ ‫ اﻧﺪوهﺳﺮاي‬љои пурѓам; ◊ ин
6. њамчун феъли ёридињанда: мева андохтан; андуњсарой дунё.
гўш андохтан гўш кардан, гўш додан.
АНДЎЊХЕЗ ‫ اﻧﺪوهﺧﻴﺰ‬барангезандаи ѓаму андўњ,
АНДОХТАНЇ ‫ اﻧﺪاﺧﺘﻨﻲ‬сифати феълии замони
он чи ки бо худ ѓаму андўњ меоварад.
оянда аз андохтан; лоиќи дур афкандан,
ќобили дур кардан, партофтанї. АНДЎЊХОР ‫ اﻧﺪوهﺧﻮار‬ѓамхор, ѓамгусор, он ки
андўњу ѓам кам мекунад.
андуд ‫ اﻧﺪود‬1. асоси замони гузашта аз андудан.
2. љузъи пасини баъзе калимањои мураккаб ба АНЁБ а. ‫ اﻧﻴﺎب‬љ. ноб (дандонњои ашк).
маънои бо чизе андуда шудани рўи чизе: за-
АНЗОР а. ‫ اﻧﻈﺎر‬љ. назар.
рандуд, нуќраандуд, гиландуд...
АНЗУР ‫[ اﻧﺰور‬аслаш ансул] бот. як навъ пиёзи
АНДУДАН ‫ اﻧﺪودن‬рўкаш кардан, чизеро ба рўи
кўњї: пиёзи анзур.
чизе молидан (мас., гаљро ба девор).
андўз ‫ اﻧﺪوز‬асоси замони њозира аз андўхтан. АНЗУРАТ ‫ اﻧﺰورت‬1. як навъ шилми талх, ки ба
марњамњо њамроњ мекунанд, анзарут. 2. як
андўхт ‫اﻧﺪوﺧﺖ‬ асоси замони гузашта аз андўх- навъ гиёњи шифої.
тан.
АНИД а. ‫ ﻋﻨﻴﺪ‬кит. саркаш, радкунанда, беито-
АНДЎХТ ‫ اﻧﺪوﺧﺖ‬андўхтан, захира кардан: ат, худраъй, инодкор.
андўхти сармоя.
АНИЌ а. ‫ اﻧﻴﻖ‬1. рост, дуруст, муайян: далелу
АНДЎХТА ‫ اﻧﺪوﺧﺘﻪ‬1. сифати феълии замони гу- раќамњои аниќ. 2. фањмо, равшан: равшан ва
зашта аз андўхтан. 2. он чи гирдоварї ва аниќ нишон додан; аниќ кардан (намудан)
нигањдорї шудааст, љамъшуда; захирашуда, равшан гардонидан, маълум сохтан; аниќ
пасандоз. 3. маљ. маълумот, таљриба.
АНИ – 70 –
фањмидан равшан тасаввур кардан. дарахт мазаи ширину турш дошта, пур аз
донањои сурхи обдор аст; мисли анор ба ран-
АНИЌЇ ‫ اﻧﻴﻘﻲ‬1. дурустї, муайянї. 2. равшанї,
ги анор сурх, сурхранг; чун анори фушурда
возењї.
он ки маѓзаш рафта, пўсташ мондааст.
АНИН а. ‫ اﻧﻴﻦ‬кит. нола, зорї, оњу вовайло; оњи
АНОРБУН ‫ اﻧﺎرﺑﻦ‬дарахти анор.
вазнин ва дарднок.
АНИС I а. ‫ اﻧﻴﺲ‬ёр, рафиќ, дўст, њамдам,
АНОРГУЛ ‫ اﻧﺎرﮔﻞ‬гули дарахти анор.
њамнафас, мусоњиб; анису мўнис њамдаму АНОРДОНА ‫ اﻧﺎرداﻧﻪ‬донаи анор.
ѓамхор; анис будан њамдам будан, њамнафас
АНОРДОНАК ‫ اﻧﺎرداﻧﻚ‬анордонаи хушкшуда.
будан; анис шудан њамдам гардидан, њам-
нафас шудан. АНОРЗОР ‫ اﻧﺎرزار‬љое, ки дарахтони анори бисёр
дорад.
АНИС II ‫ اﻧﻴﺲ‬бот. 1. растаниест аз оилаи
соябонгулњо, ки аз донааш равѓани анис ме- АНОРИСТОН ‫ اﻧﺎرﺳﺘﺎن‬ниг. анорзор.
гиранд. 2. як навъи себ: себи анис. АНОРЇ ‫ اﻧﺎري‬1. мансуб ба анор; аз чўби анор
АНИФ а. ‫ ﻋﻨﻴﻒ‬кит. 1. сахт, дурушт. 2. золим, тарошидашуда. 2. ба ранги донаи анор, сурх.
ситамгор; дилозор. АНОРРАНГ ‫اﻧﺎررﻧﮓ‬ мисли ранги анор сурх,
АНКАБУТ а. ‫ ﻋﻨﻜﺒﻮت‬тортанак. сурхранг.
АНКЕТА фр. ‫ اﻧﻜﻴﺘﻪ‬ниг. пурсишнома. АНОСИР а. ‫ ﻋﻨﺎﺻﺮ‬љ. унсур; аносири арбаа чор
унсур (об, хок, бод, оташ).
АНЌАРИБ а. ‫ ﻋﻨﻘﺮﻳﺐ‬ба ќарибї, ба тезї, дар
ояндаи наздик, ба ин наздикї. АНОФЕЛЕС ю. ‫ اﻧﺎﻓﻴﻠﻴﺲ‬зоол. пашшае, ки каса-
лии табларза пањн мекунад.
АНЌО а. ‫ ﻋﻨﻘﺎ‬1. мурѓи афсонавие, ки гўё дар
АНСАМБЛ фр. ‫ اﻧﺴﻤﺒﻞ‬1. мувофиќат ва тартиби
паси кўњи Ќоф зиндагї мекардааст, мурѓи
дурусти љузъњои ягон чизи том. 2. њайати
номаш машњури худаш номављуд. 2. маљ.
њунарпешагон (њофизон, раќќосон, созандагон
чизи ноёфт; анќо будан ноёфт будан; ◊ тухми
ва ѓ.), ки њамчун як дастаи алоњида кор меку-
анќо чизи ноёфт.
нанд: ансамбли њофизон, ансамбли навозан-
АННОТАТСИЯ лот. ‫ اﻧﺎﺗﺘﺴﻴﻪ‬ниг. фишурда. дагон, ансамбли раќс ва тарона.
АНО а. ‫ ﻋﻨﺎ‬кит. 1. ранљ, сахтї, машаќќат, за- АНСОБ ‫ اﻧﺴﺎب‬љ. насаб.
њмат: љавру ано. 2. ѓам, андўњ. АНСОР ‫ اﻧﺼﺎر‬љ. наср.
АНОД ю. ‫ اﻧﺎد‬физ. электроди мусбати манбаи АНСУЛ ‫ اﻧﺴﻮل‬ниг. анзур.
љараёни барќ.
АНСУР ‫ اﻧﺴﻮر‬ниг. анзур.
АНОДИЛ а. ‫ ﻋﻨﺎدل‬љ. андалеб.
АНТАГОНИЗМ ю. ‫ اﻧﺘﮕﺎﻧﺰم‬зиддияти ошти-
АНОЇ ‫ اﻧﺎي‬гуфт. гўл, сода, содалавњ; аної не! нопазири гурўњњо, табаќањо, синфњо ва ѓ.;
гўл не!, сода не! мухолифат; раќобат.
АНОКИБ а. ‫ ﻋﻨﺎﻛﺐ‬љ. анкабут. АНТЕННА лот. ‫ اﻧﺘﻴﻨﻪ‬ниг. мављгир; сими лучи
АНОМ а. ‫ اﻧﺎم‬кит. халќ, махлуќ. берунаи ба чизе (мас., ба хода) басташудаи
радиоприёмник ё телевизор, ки барои ќабули
АНОМАЛИЯ ю. ‫ اﻧﺎﻣﻠﻴﻪ‬аз доираи меъёри умумї мављњо хизмат мекунад; антеннаи беруна ан-
ё ќонунияти умумї берун баромадан; теннае, ки берун аз хона ба чизе баста меша-
нодурустї. вад; антеннаи хонагї антеннае, ки дар дохи-
АНОНС фр. ‫ اﻧﺎﻧﺲ‬эълони пешакї (дар бораи ли хона насб мешавад.
консерт, филм ва ѓ.). АНТИ- ю. ِ‫ اﻧﺖ‬пешванд зидди, муќобили:
АНОР ‫ اﻧﺎر‬1. номи дарахти мевадори маълум, антитезис, антифашистї...
ки дар мамлакатњои гарм мерўяд. 2. меваи ин АНТИБИОТИКЊО ‫اﻧﺘﺒﺌﺎﺗﻜﻬﺎ‬ хим. моддањои аз
– 71 – АНЉ
баъзе микроорганизмњо тайёркарда, ки ровон.
ќобилияти барњам додани бактерияву АНЧА ‫ اﻧﭽﻪ‬гуфт. хело, бисёр; анча-мунча
микробњоро доранд ва дар тиб њамчун дору андаке, ќадре, ба андозае; анча-мунча не! кам
истифода бурда мешаванд. не, андаке не!; њазл не!, шўхї не!
АНТИЌА ‫ ﻋﻨﺘﻴﻘﻪ‬1. кўњна, ќадима; камёфт, но- АНЧАР ‫ اﻧﭽﺮ‬дарахти зањрдори гармсер аз љинси
дир; муќ. атиќа. 2. бењтарин, баргузида. тут, ки дар мамлакатњои Осиёи Љанубї
АНТИЌАФУРЎШ ‫ ﻋﻨﺘﻴﻘﻪﻓﺮوش‬фурўшандаи чиз- мерўяд.
њои нодири ќадима; муќ. антиќафурўш. АНЉАРА ‫ اﻧﺠﺮه‬бот. гиёњи яксола аз хонаводаи
АНТИЌАФУРЎШЇ ‫ ﻋﻨﺘﻴﻘﻪﻓﺮوﺷﻲ‬1. касбу кори наъноъ (пудина), ки хушбўст ва саршохањои
антиќафурўш. 2. љой ва мањалли фурўши он дар саноати дорусозї истифода мешавад.
ашёи бостонї; муќ. атиќафурўшї. АНЉИБАР ‫( اﻧﺠﻴﺒﺮ‬муарраби ангибор) бот. рас-
АНТИЌЇ ‫ ﻋﻨﺘﻴﻘﻲ‬1. кўњна, ќадима; бостонї; муќ. тании буттагии гармихоњ, ки аз баргу пояи
атиќї. 2. маљ. зебої, латофат. сабзи он равѓани эфир мегиранд, геран:
анљибари гулобї.
АНТИСЕПТИКА ю. ‫ اﻧﺘﺴﻴﭙﺘﻜﻪ‬тиб. 1. бо усулњои
химиявї ва биологї безарар гардонидани АНЉИДА ‫ اﻧﺠﻴﺪه‬1. сифати феълии замони гу-
љароњат ва асбобњои муолиљакунї. 2. зашта аз анљидан; реза-резашуда, пора-
воситањои (доруњои) зидди уфунат ва пешги- порашуда. 2. маљ. захмин, маљрўњ.
рии хавфи фасоди љароњат. АНЉИДАН ‫اﻧﺠﻴﺪن‬ реза-реза кардан, пора-пора
АНТИСИКЛОН ю. ‫ اﻧﺘﺴﻜﻼن‬обњш. соњаи кардан.
фишори баланди атмосфера (њаво), ки дар АНЉИР ‫ اﻧﺠﻴﺮ‬1. дарахти мевадори маъруф, ки
маркази худ њавои паст дорад; њавои ором ва дар мамлакатњои гарм мерўяд. 2. меваи ин
беабр, гарм ё хунуки доимї. дарахт, ки кулўла ё кулчамонанди доначадор
АНТИТЕЗИС ю. ‫ اﻧﺘﺘﻴﺰس‬фалс. мулоњизаи зидди ва ширин буда, ранги зард ва сиёњи сурхча-
тезис, афкори акси тезис. тоб дорад; анљири хокї анљири дар охири
тирамоњ зери хок кардашуда, ки ѓўра баста,
АНТИФАШИСТ ю. ‫ اﻧﺘﻔﺸﺴﺖ‬тарафдори мубо- пас аз кушодан ба тезї мепазад (навъи анљири
ризаи зиддифашистї. тезпазак).
АНТОНИМ ю. ‫ اﻧﺘﺎﻧﻴﻢ‬ниг. зидмаъно. АНЉИРБУН ‫ اﻧﺠﻴﺮﺑﻦ‬дарахти анљир.
АНТРОПОЛОГ ю. ‫ اﻧﺘﺮاﭘﺎﻻگ‬мутахассис ва АНЉИРЗОР ‫ اﻧﺠﻴﺮزار‬љое, ки дарахтњои зиёди
олими антропология. анљир дорад, боѓи анљир.
АНТРОПОЛОГИЯ ю.‫ اﻧﺘﺮاﭘﺎﻻﮔﻴﻪ‬илмест, ки АНЉИРПАЗОН ‫ اﻧﺠﻴﺮﭘﺰان‬маљ. замони гармои
хусусиятњои табиати биологии инсонро шадид, ки анљир мерасад.
тањќиќ мекунад.
АНЉИРХОР ‫ اﻧﺠﻴﺮﺧﻮار‬ниг. заргулдор.
АНУД ‫ اﻧﻮد‬ситезанда; инодкор; шўриши ануд
шўриши ситезакорона. АНЉИРХЎР ‫ اﻧﺠﻴﺮﺧﻮر‬ниг. анљирхор.

АНУДОНА ‫ اﻧﻮداﻧﻪ‬инодкорона, ситезакорона. АНЉОМ I ‫ اﻧﺠﺎم‬1. охир, интињо, поён; муќоб.


оѓоз; охири њар кор; оќибат. 2. иљро, адо;
АНЎША ‫ اﻧﻮﺷﻪ‬хушњол, шод, хурсанд, хушбахт, анљом додан а) итмом кардан, ба охир расо-
саодатманд. нидан, хотима додан; б) иљро кардан; анљом
АНФ//УНФ а. ‫ ﻋﻨﻒ‬кит. дуруштї, даѓалї. ёфтан (анљом пазируфтан, ба анљом расидан)
а) хотима ёфтан, ба охир расидан; тамом шу-
АНФОС ‫ اﻧﻔﺎس‬љ. нафас. дан; б) иљро шудан.
АНФУС ‫ اﻧﻔﺲ‬љ. нафс; анфусу офоќ олами АНЉОМ II ‫ اﻧﺠﺎم‬асбоб, ашё, чизу чора; асбобу
ботинї ва зоњирї. анљом // анљому ашё асбобу ускуна, чизу чо-
АНЊОР а. ‫ اﻧﻬﺎر‬1. љ. нањр. 2. дарё; љўи калон; ра, асбобу олат.
анњор-анњор дарё-дарё, хеле бисёр, хеле фа-
АНЉ – 72 –
АНЉОМА ‫ اﻧﺠﺎﻣﻪ‬1. он чи дар поёни китоб на- АНЉУМСИПОЊ ‫اﻧﺠﻢﺳﭙﺎه‬ он ки лашкари бисёр
вишта мешавад, мас., њангоми нусха кардани дорад.
китоб аз рўи кадом нусха ва ба хати кадом
касе навишта шудааст, нишон дода мешавад.
АНЉУМШИНОС ‫اﻧﺠﻢﺷﻨﺎس‬ ситорашинос, му-
наљљим.
2. грам. бандак.
АНЉУРА ‫ اﻧﺠﻮره‬ниг. газна.
АНЉОМБАХШ ‫ اﻧﺠﺎمﺑﺨﺶ‬ниг. анљомпазир.
АНЉУХ ‫ اﻧﺠﻮخ‬кит. чини пўсти чењраву бадан.
АНЉОМДИЊАНДА ‫اﻧﺠﺎمدﻫﻨﺪه‬ ба охир
расонанда; иљрокунанда. АНЉУХИДАН ‫ اﻧﺠﻮﺧﻴﺪن‬књн. чини ожанг пайдо
кардани пўсти рўй ё тани одам.
АНЉОМИДАН ‫ اﻧﺠﺎﻣﻴﺪن‬1. ба охир расидан,
хотима ёфтан, тамом шудан. 2. иљро шудан; АНЪАНА а. ‫ ﻋﻨﻌﻨﻪ‬1. расму ќоида, урфу одатњое,
кор ба љое анљомид кор ба љое расид, кор ба ки аз як насл ба насли дигар мегузарад ё аз
дараљае расид; ба дер анљомидан дур каши- наслњои гузашта мерос мондааст. 2. расму
дан, тўл кашидан. одат ва тартибу ќоидањои мустањкамшуда
АНЉОМНОПАЗИР ‫ اﻧﺠﺎمﻧﺎﭘﺰﻳﺮ‬нашуданї, ѓайри дар тарзи зиндагї, афкор ва ѓоя, суннат;
амалї: кори анљомнопазир. анъанањои динї расму одатњои мазњабї ва
динї; анъанањои миллї расму ќоидањои хоси
АНЉОМПАЗИР ‫ اﻧﺠﺎمﭘﺰﻳﺮ‬амалї, иљрошаванда. як миллат; ба њукми анъана даромадан
АНЉОМХОНА ‫ اﻧﺠﺎم ﺧﺎﻧﻪ‬љой ва макони анъанавї шудан, расм шудан.
нигањдории захира ва ашёи лозимии эњтиётї АНЪАНАВЇ ‫ ﻋﻨﻌﻨﻮي‬мансуб ба анъана, суннатї,
ва ѓ. урфї: меъмории анъанавї.
АНЉОМШУДАНЇ ‫ اﻧﺠﺎم ﺷﺪﻧﻲ‬ќобили иљро, иљ- АНЪАНАПАРАСТ ‫ ﻋﻨﻌﻨﻪﭘﺮﺳﺖ‬пайрави анъана,
ропазир. риоякунандаи анъана.
АНЉУДОН ‫اﻧﺠﺪان‬ [муарраби ангудон] ниг.
ангудон.
АНЪАНАПАРАСТЇ ‫ ﻋﻨﻌﻨﻪﭘﺮﺳﺘﻲ‬пайравї кардан
ба анъанот.
АНЉУМ а. ‫ اﻧﺠﻢ‬љ. наљм (ситорањо); хайли (хели)
анљум гурўњи ситорањо; Њафт Анљум АПА ‫ اﭘﻪ‬гуфт. 1. хоњари калонї, њамшираи
Њафтдодарон. калонї. 2. мурољиати эњтиромона нисбат ба
зани бегона.
АНЉУМАН ‫ اﻧﺠﻤﻦ‬1. љои љамъомади мардум ё як
гурўњи муайян. 2. маљлис, машварат. 3. АПАТИТ ю. ‫ اﭘﺘﻴﺖ‬маъд. љинсе (минерале), ки аз
љамъомади мардуми бисёр барои машварате, он нурињои фосфатї тайёр мекунанд ё барои
конгресс; форум. 4. созмон ё гурўње, ки бо тайёр кардани суперфосфат ба кор меравад.
њамфикрї ва машварат барои расидан ба АПРЕЛ ‫ اﭘﺮﻳﻞ‬моњи чоруми солшумории мелодї.
њадаф ё маќсадњои муайян ташкил ёфтааст:
анљумани хайрия. АПРЕЛЇ ‫ اﭘﺮﻳﻠﻲ‬мансуб ба апрел.
АНЉУМАНАФРЎЗ ‫ اﻧﺠﻤﻦاﻓﺮوز‬афрўзандаи анљу- АР ‫ ار‬кит., шакли кўтоњшудаи агар.
ман, ба анљуман нурбахшанда, зеби љамъ-
омад. АРАБ а. ‫ ﻋﺮب‬1. номи халќе, ки сокини якчанд
мамлакати Шарќи Наздик ва Африкаи Ши-
АНЉУМАНГОЊ ‫ اﻧﺠﻤﻨﮕﺎه‬мањалли анљуман, молист, забонаш ба гурўњи забонњои сомї
љамъомадгоњ, маљлисгоњ. (семитї) тааллуќ дорад; алифбои араб хати
АНЉУМАНОРО ‫ اﻧﺠﻤﻦآرا‬ородињандаи анљуман, арабї. 2. сокини мамолики араб.
гармкунандаи маљлис, равнаќу ривољбах- АРАБЗАБОН ‫ﻋﺮبزﺑﺎن‬ он ки забони модариаш
шандаи љамъомад, маљлисоро. арабист.
АНЉУМАНПИРО ‫ اﻧﺠﻤﻦﭘﻴﺮا‬ниг. анљуманоро. АРАБЗОДА ‫ ﻋﺮبزاده‬зодаи араб, аз насли араб.
АНЉУМАНСОЗ ‫اﻧﺠﻤﻦﺳﺎز‬ киноя аз хирадманд,
АРАБИЗМ ‫ﻋﺮﺑﻴﺰم‬ унсурњои мансуб ба забони
донишманд.
– 73 – АРА
арабї, ки ба забони дигар дохил шудааст; АРАЌКАШ ‫ ﻋﺮقﻛﺶ‬1. тайёркунандаи араќ,
кор фармудани калима ва иборањои арабї. майкаш, бодакаш. 2. он ки араќ мерезад,
майрез.
АРАБЇ ‫ ﻋﺮﺑﻲ‬1. мансуб ба араб. 2. забони халќи
араб, забони тозї: њуруфоти арабї. 3. маъмул АРАЌКАШЇ ‫ ﻋﺮقﻛﺸﻲ‬араќтайёркунї, араќсозї.
дар байни араб. 4. сохташуда ё баамаломада
дар байни арабњо.
АРАЌНОК ‫ﻋﺮقﻧﺎك‬ араќолуд, ѓарќи араќ(-и
бадан).
АРАБПАРВАРД ‫ ﻋﺮبﭘﺮورد‬он ки дар байни АРАЌНЎШ ‫ ﻋﺮقﻧﻮش‬араќхўр, майнўш; май-
ќабоили араб тарбия ёфтааст, парвардаи
параст, майхора.
араб.
АРАЌНЎШЇ ‫ ﻋﺮقﻧﻮﺷﻲ‬майнўшї; майпарастї,
АРАБШИНОС ‫ﻋﺮبﺷﻨﺎس‬ мутахассиси илми бодапарастї.
арабшиносї.
АРАЌОБ ‫ ﻋﺮقآب‬оби араќ, араќ.
АРАБШИНОСЇ ‫ ﻋﺮبﺷﻨﺎﺳﻲ‬маљмўи илмњое, ки
забон, адабиёт ва маданияти арабњоро АРАЌОВАР ‫ ﻋﺮقآور‬он чи араќ меоварад,
меомўзад. араќоваранда, араќбарор.
АРАЗ а. ‫ ﻋﺮض‬1. фалс. аломати зоњирии ашё, ки АРАЌОЛУД ‫ ﻋﺮقآﻟﻮد‬ниг. араќнок.
ба зоти худ ќоим намебошад, мас., ранг ва АРАЌРЕЗ ‫ ﻋﺮقرﻳﺰ‬1. араќрезанда, араќшор. 2.
матоъ; муќоб. гавњар. 2. беморие, ки дар майрез, бодакаш.
натиљаи бемории дигар рўй медињад, бе-
морї. АРАЌРЕЗЇ ‫ ﻋﺮقرﻳﺰي‬майрезї, бодакашї.
АРАЗЇ ‫ ﻋﺮﺿﻲ‬мансуб ба араз. АРАЌРЕЗОН ‫ ﻋﺮقرﻳﺰان‬феъли њол аз араќ рехтан;
дар њоли араќ рехтан бар асари кори бисёр.
АРАЌ I а. ‫ ﻋﺮق‬ќатрањои об, ки аз таъсири ња-
рорат ва њаракати зиёд аз ѓадудњои зери АРАЌСЎЗ ‫ ﻋﺮقﺳﻮز‬тиб. хусусияти хоси пўст, ки
пўсти бадан метаровад; араќ кардан аз бар асари илтињоби ѓадудњои зери он аз араќ
таъсири њарорату њаракат аз бадан таровиш сурх шуда, сўзиш мекунад.
кардани ќатрањои об; аз таъсири шарму АРАЌСЎЗЇ ‫ ﻋﺮقﺳﻮزي‬кит. њолати араќсўз,
хиљолат дар обу араќ шудан; араќ рехтан араќсўз будан.
араќ љорї шудан; араќ пахш кардан зери
араќ мондан (аз шарм); ба обу араќ љўлидан АРАЌФУРЎШ ‫ﻋﺮقﻓﺮوش‬ фурўшандаи араќ,
(ѓўтидан) араќшор шудан; дар зери обу араќ майфурўш.
мондан бисёр араќ кардан (аз хиљолат); ◊ АРАЌФУРЎШЇ ‫ ﻋﺮقﻓﺮوﺷﻲ‬исми амал аз араќ
араќи љабин рехтан // араќ аз пешонї жола фурўхтан; майфурўшї; љои майфурўшї.
кардан бисёр кор кардан; мењнати њалол
кардан; бо араќи љабин ёфтан бо мењнати АРАЌХЎР ‫ ﻋﺮقﺧﻮر‬ниг. араќнўш.
сахту њалол ба даст даровардани чизе. АРАЌХЎРЇ ‫ ﻋﺮقﺧﻮري‬ниг. араќнўшї.
АРАЌ II а. ‫ ﻋﺮق‬1. нўшобаи масткунанда, ки дар АРАЌЧИН ‫ ﻋﺮقﭼﻴﻦ‬1. як навъ каллапўше, ки аз
натиљаи таќтири шираи ангур ва мевањо матои тунук дўхта мешавад ва бештар аз та-
њосил мешавад, май, бода. 2. атр ва доруво- ги кулоњњои дигар мепўшанд. 2. як навъ аф-
рие, ки дар натиљаи таќтир њосил мешавад: зори аз матои тунук дўхташуда, ки аз таги
араќи пудина. полони аспу хар партофта мешавад.
АРАЌГИРЇ ‫ ﻋﺮقﮔﻴﺮي‬1. пок кардани бадан аз АРАЌЉЎШ ‫ ﻋﺮقﺟﻮش‬тани одам, ки бар асари
араќ. 2. араќкашї. араќи бисёр кардан пур аз обилањои араќї
АРАЌИН ‫ ﻋﺮﻗﻴﻦ‬араќнок, араќкарда, араќолуд. шуда, сурх мешавад.
АРАЌЇ ‫ﻋﺮﻗﻲ‬ 1. мансуб ба араќ I. 2. бемории АРАЌШОР ‫ ﻋﺮقﺷﺎر‬пурараќ, араќрез, ба араќ
тиф. ѓўтида, ѓарќи обу араќ.
АРА – 74 –
АРАЛ т. ‫ ارل‬1. замини ињоташуда бо об, љазира. АРБАДАЉЎ(Й) (‫ﻋﺮﺑﺪهﺟﻮ)ي‬ љанљолї, љангара,
2. номи бањре дар ќитъаи Осиё (дар шимолу ситезаљўй.
ѓарби љумњурињои Ўзбекистону Ќазоќистон).
АРБАДАЉЎЁНА ‫ ﻋﺮﺑﺪهﺟﻮﻳﺎﻧﻪ‬љангљўёна, моља-
АРАЛАШ т. ‫ ارﻟﺶ‬гуфт. 1. омехта, дарњам, до- рољўёна, бохархаша.
хили њамдигар. 2. дахл, дахолат; аралаш шу-
АРБАДАЉЎЇ љангљўї, мољарољўї, ситезаљўї.
дан дахолат кардан.
АРАНГ ‫ ارﻧﮓ‬:аранг-аранг гуфт. кам-кам, ан- АРБИТРАЖ фр. ‫ ارﺑﻴﺘﺮژ‬1. суди њакамњо. 2. њуќ.
дак-андак, базўр-базўр. маќоме, ки бањси молии байни ташкилоту
муассисањоро дар миќёси байналхалќї њал
АРАНГЕ ‫ ارﻧﮕﻲ‬гуфт. каме, андаке; базўр. менамояд; арбитражи байналхалќї суди
АР-АР ‫ ار ار‬1. дарахте аз љинси сафедор; ар-ари њаками байналхалќї, ки бањси ба ў вогузор-
сафед сафедори пањншох, ки пушти баргаш шудаи байни давлатњоро дида баромада њал
нарми патдор аст; ар-ари сиёњ сафедори менамояд, суди иќтисодї.
ростќаде, ки пушти баргаш сабз аст. 2. кали- АРБОБ а. ‫ ارﺑﺎب‬1. љ. рабб. 2. ходими фаъоли
маи таќлиди овози баланди хар, њангоси хар. ягон соњаи маданият ё њукумат, корманди
АР-АРЇ ‫ ار اري‬монанди дарахти ар-ар баланд. намоёни соњањои гуногун: арбоби адабиёт,
арбоби давлат, арбоби илм. 3. таър. калони
АР-АРКУНОН ‫ ار ارﻛﻨﺎن‬1. феъли њол аз ар-ар дења ё ягон мањаллаи шањру ноњия; оќсаќол;
кардан; дар њоли ар-ар кардан. 2. дар њоли арбоби дења калони ќишлоќ. 4. хўљаин, со-
хашму ѓазаб ё нолаву зорї ба овози баланд њиб, молик.
чизе гуфтан.
АРБОБЗОДА ‫ ارﺑﺎبزاده‬он ки фарзанд, набера ё
АРАСОТ а. ‫ ﻋﺮﺻﺎت‬1. љ. арса. 2. д. сањрои ќиёмат, бозмондаи заминдор, молик, корфармо ё
љои пурсиши савобу гуноњи одамон, ки дар сарватманде аст.
ваќти ба охир расидани дунё барпо мешавад;
рўзи арасот рўзи ќиёмат, рўзи растохез. 3. АРБОБЇ ‫ ارﺑﺎﺑﻲ‬1. марбут ба арбоб; мутааллиќ
маљ. шўру ѓавѓо, ѓалоѓула, вазъи нобасомон. ба арбоб. 2. арбоб будан, замон ё давраи
арбобї.
АРАФА а. ‫ ﻋﺮﻓﻪ‬1. д. номи рўзи нўњуми моњи
зулњиљља, ки њољиён он рўзро дар кўњи Ара- АРБОБОНА ‫ ارﺑﺎﺑﺎﻧﻪ‬1. ба шева ва лањни арбоб,
фот (назди Макка) мегузаронанд. 2. рўзи пеш омирона. 2. монанди раисон ва бузургон. 3.
аз иди Ќурбон; як рўз ё чанд рўзи пеш аз њар таър. андози молї, ки арбобон гўё ба ивази
ид ё ягон маърака: арафаи интихобот, арафаи хизматашон ба фоидаи худ меситонданд.
љашни истиќлол.
АРВАНД ‫ اروﻧﺪ‬кит. 1. иќтидор, ќудрат, зўр. 2.
АРАШ ‫ ارش‬кит. воњиди ченаки дарозї, ки аз таљриба. 3. фиреб, њила, љоду. 4. номи дарёи
сарангушт то оринљ аст, аршин. Даљла, ки онро Арвандрўд низ меноманд.
АРБАДА а. ‫ ﻋﺮﺑﺪه‬1. доду фарёд ва љанљолу хар- АРВОНА ‫ ارواﻧﻪ‬1. шутури мода. 2. бот. гули
хаша њамроњ бо ситезаљўї ва пархошгарї. 2. арвона.
њолате, ки баъд аз шароби зиёд хўрдан пеш
меояд ва касро ба доду фарёд ва рафтори АРВОЊ а. ‫ ارواح‬љ. рўњ 1. љонњо, равонњо. 2. д.
нораво вомедорад. 3. тундхўї, бадхулќї, рўњњои мурдагон; арвоњи пир зиёфате, ки
хархаша, љанљол, ѓавѓо; љангарагї; арбада ањли як касб ба хотири пири он пеша, ки аз
кардан љанљол кардан, хархаша намудан. рўи эътиќод ривољ ва касоди кори онон во-
баста ба ризои хотири вай буд, барпо мекар-
АРБАДАКАШ ‫ ﻋﺮﺑﺪهﻛﺶ‬ниг. арбадаљў. данд; арвоњи касеро аз худ розї кунондан д.
АРБАДАКАШОН ‫ ﻋﺮﺑﺪهﻛﺸﺎن‬феъли њол аз рўњи каси мурдаро шод кардан (бо хондани
арбада кашидан; дар њоли арбадакашї. дуо ё бо кори нек дар њаќќи ў); арвоњи касеро
АРБАДАКОР ‫ ﻋﺮﺑﺪهﻛﺎر‬ниг. арбадаљў(й). шод кардан касеро ёдоварї карда, рўњи ўро
аз худ розї кунондан; ба арвоњи касе (дуою)
АРБАДАКУНОН ‫ ﻋﺮﺑﺪهﻛﻨﺎن‬ниг. арбадакашон. фотиња кардан (хондан) а) д. каси мурдаро бо
– 75 – АРЃ
дуо ёд кардан; б) маљ. касеро мурда пиндош- њарис, чашмгурусна.
тан, касеро мурда њисоб кардан; барои АРЃАЧ//АРЃИЧ ‫ ارﻏﭻ‬бот., књн. номи гиёње, ки
арвоњи падарат (гузаштагонат) ба њурмати ба дарахт мепечад ва онро хушк мекунад,
хотири мурдагонат (дар мавриди хоњиш гуф- печак.
та мешавад). 3. дар санъати кимиёгарї
гўгирд, зарних, симоб ва навшодир, ки ба АРЃОМ ‫ ارﻏﺎم‬њаќир кардан, хор кардан, ба хок
аќидаи ќадимиён яке аз се ќисми маъданиёт андохтан.
(арвоњ, аљсод (љасадњо) ва аљњор (сангњо) аст АРЃУВОН//АРЃАВОН ‫ ارﻏﻮان‬1. гули сурхранги
ва аз он љињат онњоро арвоњ мегўянд, ки чун ба соќа часпида, ки пеш аз намоён шуданаш
оташ ба онњо мерасад, мепазанд. баргњояш намудор мешаванд. 2. дарахти ин
АРГ ‫ ارگ‬ниг. арк. гул, ки баланд аст ва баргњои гирд дорад ва
дар саноати доруворї истифода мешавад. 3.
АРГО фр. ‫ ارﮔﺎ‬збш. забони баъзе табаќањои маљ. арѓувонї, сурх. 4. маљ. чењраи зебо ва
иљтимої, ки бо як ќатор калимањову ибо- гулгун.
рањои хоси дар байни њамин табаќањо мус- АРЃУВОНИРАНГ ‫ ارﻏﻮاﻧﻲرﻧﮓ‬сурхранг.
таъмал аз забони умумихалќї фарќ мекунад;
муќ. жаргон. АРЃУВОНЇ ‫ ارﻏﻮاﻧﻲ‬ба ранги арѓувон, сурхи
баланд, сурхи моил ба бунафш, суп-сурх;
АРГОН ю. ‫ ارﮔﺎن‬хим. гази инертии берангу бўй, сурх; майи арѓувонї шароби сурх; (ба) ранги
ки дар таркиби њаво мављуд аст. арѓувонї (ба) ранги сурх.
АРЃАМЧИН ‫ ارﻏﻤﭽﻴﻦ‬ресмони ѓафс, ки бештар АРЃУМАК//АРЃУМОЌ ‫ارﻏﻮﻣﺎق‬//‫ ارﻏﻮﻣﻚ‬як навъ
аз пахта, пашм, канаб тофта мешавад ва ба- аспи чобук ва тезрави саворї аз зоти аспњои
рои бастани чизњо истифода мекунанд, ра- Шарќ.
сан, таноб, банд; арѓамчин кашидан ресмон-
ро кашида бастан; арѓамчин тоб додан рес- АРЃУН ‫ ارﻏﻮن‬1. ниг. арѓунун. 2. навъи аспи тунд-
раву тезрафтор.
мон тофтан, расан тофтан; ◊ арѓамчинро да-
роз партофта мондан барои иљрои коре фур- АРЃУНУН//АРЃАНУН ю. ‫ ارﻏﻨﻮن‬мус. номи як
сати муносибро поидан, њаракату амали навъ асбоби мусиќї, орган (аз arganon-и
номаќбулро ба њоли худ монда, барои ќатъи юнонї).
он ваќти муносибро мунтазир шудан. АРЃУНУНЗАН ‫ ارﻏﻨﻮنزن‬ниг. арѓунуннавоз.
АРЃАМЧИНБОФ ‫ارﻏﻤﭽﻴﻦﺑﺎف‬ он ки арѓамчин АРЃУНУНЇ ‫ ارﻏﻨﻮﻧﻲ‬марбут ба арѓунун; навои
мебофад. эљодшуда ба василаи арѓунун.
АРЃАМЧИНБОФЇ ‫ارﻏﻤﭽﻴﻦﺑﺎﻓﻲ‬ шуѓл ва амали АРЃУНУННАВОЗ ‫ارﻏﻨﻮنﻧﻮاز‬ навозандаи арѓу-
арѓамчинбоф. нун.
АРЃАМЧИНТОБЇ ‫ ارﻏﻤﭽﻴﻦﺗﺎﺑﻲ‬исми амал аз АРЃУНУННАВОЗЇ ‫ ارﻏﻨﻮنﻧﻮازي‬навохтани арѓу-
арѓамчин тофтан; ресмон тофта арѓамчин нун.
тайёр кардан.
АРЃУНУНСОЗ ‫ ارﻏﻨﻮنﺳﺎز‬созандаи арѓунун,
АРЃАМЧИНФУРЎШ ‫ ارﻏﻤﭽﻴﻦﻓﺮوش‬он ки ар- устои арѓунун.
ѓамчин мефурўшад, фурўшандаи банди
АРЃУНЧАК ‫ ارﻏﻨﭽﻚ‬таноб ё арѓамчине, ки ду
арѓамчин. сари онро ба шохи дарахт ва ё љое баланд
АРЃАМЧИНФУРЎШЇ ‫ ارﻏﻤﭽﻴﻦﻓﺮوﺷﻲ‬арѓамчин баста, бачањо ба он савор шуда, пешу аќиб
фурўхтан, ба фурўши арѓамчин машѓул шу- дар њаво њаракат мекунанд, алвонљ, бодпеч,
дан; амали арѓамчинфурўш. бозпеч, њой.
АРЃАН ю. ‫ ارﻏﻦ‬шакли кўтоњшудаи арѓунун. АРЃУНЧАКБОЗЇ ‫ ارﻏﻨﭽﻚﺑﺎزي‬бозї дар арѓун-
чак, бо арѓунчак алвонљ хўрда бозї кардан.
АРЃАНД//АРЃАНДА ‫ارﻏﻨﺪه‬//‫ ارﻏﻨﺪ‬кит. 1. хашм-
гин, ѓазабнок; шери арѓанд шери пурхашм. 2. АРЃУШТ//АРЃУШТАК ‫ارﻏﺸﺘﻚ‬//‫ ارﻏﺸﺖ‬раќсе,
ки ба зону нишаста адо мекунанд; арѓушт
АРД – 76 –
рафтан раќс кардан, раќсидан. АРЗАДОШТ ‫ﻋﺮﺿﻪداﺷﺖ‬ баёни ањвол; шикоят аз
АРД ‫ ارد‬гоњшумории бостон, рўзи бисту- њоли худ.
панљуми њар моњи шамсї дар Эрони ќадим, АРЗАН ‫ ارزن‬1. навъе аз ѓалладона, ки аксар ба
ород. парандагон медињанд ва аз орди он нон њам
АРДАМ ‫ اردم‬1. њар як сураи китоби Занд. 2. мепазанд. 2. гиёњи арзан, ки аз хонаводаи
кори нек, њунари хуб. гандумњо мебошад, говрас; аз гунљишк
тарсї, арзан накор (зарб.); арзан барин… хеле
АРДОМ ‫ اردام‬лањљ. њабсхона. кам…; њељ.
АРДОФ ‫ ارداف‬вазирон ва наздикони подшоњ, АРЗАНДА ‫ ارزﻧﺪه‬1. сифати феълии замони
бузургони дарбор. њозира аз арзидан. 2. сазовор, шоиста, лоиќ,
АРЖАН ‫ ارژن‬дарахти бодоми кўњї аз хонаводаи муносиб, меарзидагї. 3. ќиматбањо, арзиш-
гули сурх, ки дар минтаќањои хушки нок; гавњари арзанда дурри ќиматбањо.
кўњистон мерўяд ва меваи талху чўби сахту АРЗАНДАГЇ ‫ارزﻧﺪﮔﻲ‬ сазоворї, шоистагї,
рост дорад, арчан. лоиќї.
АРЖАНГ//АРТАНГ//АРСАНГ
АРЗАНЗОР ‫ ارزنزار‬мањалли кишти арзан, кишт-
‫ارﺳﻨﮓ‬//‫ارﺗﻨﮓ‬//‫ ارژﻧﮓ‬1. номи китоби Монї, зори арзан.
ки сурат ва наќшњои зебо доштааст; аржанги
Монї. 2. сурат, лавњаи наќќошї. 3. номи як АРЗАНЇ ‫ ارزﻧﻲ‬мансуб ба арзан; аз арзан
пањлавони тўронї. 4. номи деве аз Мозанда- пухташуда; нони арзанї нони аз орди арзан
рон, ки бо дасти Рустам кушта шудааст. пухташуда; давои нони арзанї – оби љўш
арз ‫ارز‬ асоси замони њозира аз арзидан. (зарб.).
АРЗАНКОРЇ ‫ ارزنﻛﺎري‬исми амал аз арзан
АРЗ I а. ‫ ارض‬замин, хок; арзу само замину ос- коридан; кишти арзан.
мон; кураи арз кураи Замин. АРЗАНХОРА ‫ ارزنﺧﻮار‬кит., ниг. арзанхўр(ак).
АРЗ II а. ‫ ﻋﺮض‬1. баён, изњор. 2. баёни ањвол, АРЗАНХЎР(АК) (‫ ارزنﺧﻮر)ك‬зоол. як навъ па-
гузориши ањвол. 3. хоњиш, талаб; арзи њол рандаи хушхони даштї.
изњори ањвол, баёни њол; арзу дод шикоят;
арз доштан а) майли гуфтани чизеро доштан; АРЗБАР ‫ ارضﺑﺮ‬хусусияти барномањои иќтисо-
б) талаб доштан; арз кардан, изњор намудан, дии ниёзманд ба арзњои хориљї дар
гуфтан; арз шудан изњор гардидан; маълум кишварњои камрушд ва рў ба тараќќї.
карда шудан; арзи касеро шунидан шикояти АРЗБАРЇ ‫ ارضﺑﺮي‬мизони пардохтњои арзї дар
касеро шунидан; њољату талаби касеро гўш тавлиди молу коло нисбат ба арзиши умумии
кардан; арзи муддао кардан матлаби худро он.
баён намудан; арзи ташаккур намудан
сипосгузорї кардан, ташаккур гуфтан; арзу АРЗЁБ ‫ ارزﻳﺎب‬таъйинкунандаи арзиши чизе,
дод кардан шикоят намудан; арзу доди касеро баровардкунандаи ќимат ва нарх.
пурсидан талаб ва шикояти касеро гўш кар- АРЗЁБЇ ‫ ارزﻳﺎﺑﻲ‬1. баррасии љанбањои мусбат ва
дан; ба арзу доди касе расидан а) шикояти ка- манфии чизе. 2. муайян кардани арзиши чи-
серо гўш кардан; б) хоњишњои касеро ба љо зе, бањодињї; арзёбї кардан бањо додан; дар
овардан; ◊ арзи њастї кардан даъвои бораи арзишу ањамияти чизе изњори аќида
мављудият кардан; ба вуљуд омадан. кардан.
АРЗ III а. ‫ ﻋﺮض‬1. пањної, бар; муќоб. тўл; арзу
АРЗИДАН ‫ ارزﻳﺪن‬1. ќимат доштан, арзиш
тўл пањної ва дарозї, бару ќад; дар арзи…
доштан, бањо доштан; ба як пули пучак
дар муддати… 2. фосилае, ки аз экватор ба
намеарзад // ба як љав намеарзад њељ ќимат
тарафи шимол ва љануб дар хати меридиан
надорад, ба арзише соњиб нест. 2. маљ. сазо-
ба воситаи дараљањо ифода мегардад.
вор будан, шоиста ва лоиќ будан; ба таъриф
АРЗ IV ‫ ارز‬ниг. асъор. меарзидагї шоистаи таъриф.
АРЗА а. ‫ ﻋﺮﺿﻪ‬ниг. ариза. АРЗИЗ ‫ارزﻳﺰ‬ ќалъагї (ба маънои алюминий ис-
– 77 – АРИ
теъмол шуданаш ѓалат аст). тар кардан, аз нархи муќаррарї пасттар кар-
дани чизе; арзон нарх кардан нархи чизеро
АРЗИШ ‫ ارزش‬1. ќимат, бањо, нарх; арзиш дош- паст кардан, нархашро аз будаш кам кардан;
тан арзидан. 2. маљ. ќадр, шоистагї, арзон рафтан бо бањои кам фурўхта шудан;
сазоворї. 3. иќт. миќдори муайяни мењнати арзон фурўхтан а) нисбат ба нархи муќар-
њатмии љамъиятї, ки барои истењсоли мол рарї камтар фурўхтан, аз арзиши худ кам
сарф шуда, дар худи њамин мол таљассум ёф- карда фурўхтан; б) киноя аз зоеъ гардонидан,
тааст: арзиши аслї, арзиши изофа, арзиши камќадр кардан; ба нархи арзон рафтан кам-
мењнат, арзиши мубодилавї. тар аз нархи худ ба фурўш рафтан, бо бањои
АРЗИШГУЗОРЇ ‫ ارزشﮔﺬاري‬арзишёбї, нарх- кам фурўхта шудан; нарх арзон шудан паст
гузорї, ќиматгузорї. фуромадани бањо; аз пештара поён фурома-
дани бањо, поён фуромадани нархи пештара.
АРЗИШЁБЇ ‫ ارزشﻳﺎﺑﻲ‬муайян ва таъйин
кардани арзиши чизе бар асоси ќонунњо ва АРЗОНБАЊО ‫ ارزاﻧﺒﻬﺎ‬он чи бањои арзон дорад,
муќаррароти хос. камбањо, камарзиш.

АРЗИШМАНД ‫ ارزﺷﻤﻨﺪ‬1. гаронбањо, пурќимат, АРЗОНЇ ‫ ارزاﻧﻲ‬1. арзон будан, камбањоии


нафис, пурарзиш. 2. арљманд, мўњтарам, до- чизњо, ба нархи арзон ёфт шудани њамаи
рои ќадру эњтиром: инсони арзишманд. чизњо; муќоб. ќиматї ва гаронї; маљ.
фаровонї. 2. маљ. муносиб, сазовор, шоиста;
АРЗИШНОК ‫ارزﺷﻨﺎك‬ ќиматдор, ќиматнок, ◊ арзонї доштан ато кардан, бахшидан.
бањодошта.
АРЗОНФУРЎШ ‫ ارزاﻧﻔﺮوش‬фурўшандаи молу
АРЗЇ I ‫ ﻋﺮﺿﻲ‬арздошта, аризадор. љинсњо бо нархи камтар аз њадди маъмул.
АРЗЇ II ‫ ارﺿﻲ‬мансуб ба арз; заминї, њудудї. АРЗОНФУРЎШЇ ‫ ارزاﻧﻔﺮوﺷﻲ‬фурўхтани молу
ашё бо ќимати камтар аз њадди маъмул.
АРЗКУНАНДА ‫ ﻋﺮضﻛﻨﻨﺪه‬сифати феълии замони
њозира аз арз кардан; он ки арз мекунад, АРИЗА а. ‫ ﻋﺮﻳﻀﻪ‬1. номаи хоњиш ва илтимос до-
шикоятчї, шокї. ир ба ягон кор ё ањволи худ, ки ба касони
масъули дахлдор ё ба номи идорањо навишта
АРЗМАНД ‫ارزﻣﻨﺪ‬ арзишманд, дорои арзиш, мешавад, арзи њол, номаи баёни њол. 2. арз,
боарзиш. хоњиш, илтимос, шикоятнома; ариза додан
АРЗНОМА ‫ ﻋﺮضﻧﺎﻣﻪ‬номаи арз, номае, ки дар он илтимоснома навишта супоридан.
арзу хоњишу баёноти касе навишта шудааст. АРИЗАБАР ‫ ﻋﺮﻳﻀﻪﺑﺮ‬таър. он ки номањои
АРЗОЌ ‫ ارزاق‬љ. ризќ (озуќа). хоњиш, шикоят ва ѓайраро ба марказ мера-
сонид.
АРЗОЛ а. ‫ ارذال‬љ. разил (нокасон).
АРИЗАБАРДОР ‫ ﻋﺮﻳﻀﻪ ﺑﺮدار‬таър. шахси амал-
АРЗОН ‫ ارزان‬1. камбањо, камќимат, камарзиш,
дори даргоњи њокимон, ки илтимосномањои
зидди гарон; арзон кардани арзиши аслї
гуногун аз дасти ў мегузаштанд.
маљмўи ќимати (арзиши) чизњои ба тавлиди
ягон мол сарфшавандаро камтар карда, он АРИЗАБАРЇ ‫ ﻋﺮﻳﻀﻪﺑﺮي‬таър. ваќти муайяни
молро истењсол кардан. 2. аз нархи муќар- ариза ќабул кардани њокимон аз амалдорони
рарї пасттар, на ба дараљаи нархи муќар- худ, ки дар даргоњи онњо барпо мегардид.
рарї, балки камтар аз он; ба нархи арзон… а)
камтар аз арзиши худ, бо бањои кам; ба нар- АРИЗАБОЗ ‫ ﻋﺮﻳﻀﻪﺑﺎز‬он ки бањудаю бењуда
хи нозил; б) маљ. ба осонї, бе саъю кўшиши ариза менависад, аризаи шикоятї навиш-
зиёд; коргари арзон коргаре, ки музди танро дўст медорад.
мењнати ў нисбат ба музди мењнати коргаро- АРИЗАБОЗЇ ‫ ﻋﺮﻳﻀﻪﺑﺎزي‬бањудаву бењуда маш-
ни дигар барои корфармо камтар аст; арзон ѓули аризанависї шудан.
афтидан бо пул ё мењнати андак ба даст да-
ромадан, бо маблаѓи камтар њосил шудан; АРИЗАДИЊАНДА ‫ ﻋﺮﻳﻀﻪ دﻫﻨﺪه‬1. сифати феъ-
арзон кардан нархи чизеро аз пештара паст- лии замони њозира аз ариза додан. 2. он ки
АРИ – 78 –
ариза медињад (барои ба кор ќабул шудан ё аз момдорони давлат, мансабдорони бузурги
кор рафтан ва м. ин). њукумат.
АРИЗАНАВИС ‫ ﻋﺮﻳﻀﻪ ﻧﻮﻳﺲ‬он ки ариза менави- АРКТИКА ю. ‫ ارﻛﺘﻴﻜﻪ‬минтаќаи ќутби шимолии
сад, нависандаи ариза. кураи Замин.
АРИЗАНАВИСЇ ‫ ﻋﺮﻳﻀﻪ ﻧﻮﻳﺴﻲ‬исми амал аз ариза АРКТИКЇ ‫ ارﻛﺘﻴﻜﻲ‬мансуб ба Арктика: экспе-
навиштан; бо навиштани ариза машѓул шу- дитсияи арктикї.
дан. АРЌАМ а. ‫ ارﻗﻢ‬кит., зоол. мори сиёњу сафед,
АРИЗАХОН ‫ ﻋﺮﻳﻀﻪ ﺧﻮان‬таър. он ки дар њузури мори алобуло ва чипор, мори зањрнок.
подшоњ ё њоким аризањоро мехонд. АРЌОМ а. ‫ ارﻗﺎم‬љ. раќам.
АРИЗАЧЇ ‫ ﻋﺮﻳﻀﭽﻲ‬1. таър. амалдоре, ки вази- АРМАД а. ‫ ارﻣﺪ‬1. ранги хокистарї, хокистаргун,
фааш аз пешнињод намудани ариза, илти- хокистарранг. 2. он ки дарду касалии чашм
моснома, шикоятномањои омада ба амир ва дорад, беморчашм.
њоким иборат буд. 2. гуфт. аризадињанда,
шикояткунанда. АРМАЛ а. ‫ ارﻣﻞ‬кит. 1. марди безан, муљаррад.
2. маљ. марди бечора, мўњтољ ва нотавон.
АРИЗАЧЎБ ‫ ﻋﺮﻳﻀﻪﭼﻮب‬таър. чўби махсуси
лўлашакли дарунхолї, ки амалдорони амир АРМАЛА а. ‫ ارﻣﻠﻪ‬кит. 1. зани бешавњар, бева-
дар даруни он ариза, талабнома ва илти- зан. 2. маљ. зани бечора, мўњтољу нотавон.
мосномањояшонро андохта, ба даргоњ мефи- АРМАНДА ‫ ارﻣﻨﺪه‬књн. ором, сокит, бењаракат.
ристонданд.
АРМАНЇ ‫ ارﻣﻨﻲ‬1. мансуб ба Арманистон; забони
АРИКА ю. ‫ ارﻳﻜﻪ‬кит. тахт, тахти ороста. арманї забоне аз хонаводаи забонњои
АРИН а. ‫ ﻋﺮﻳﻦ‬кит. беша, љангалзор, найзор; њиндуаврупої, ки дар Арманистон, Туркия
шери арин шери љангал. ва баъзе кишварњои дигар ривољ дорад;
арманињо халќи Арманистон, мардуми ар-
АРИФМЕТИКА ю. ‫ ارﻳﻔﻤﺘﻴﻜﻪ‬илм дар бораи ман. 2. сокини Арманистон.
ададњо ва амалиёти доир ба онњо, илми
њисоб, илми шумор. АРМАНИТАБОР ‫ ارﻣﻨﻲﺗﺒﺎر‬арманинажод, мар-
думи арманиасл.
АРИФМЕТИКЇ ‫ارﻳﻔﻤﺘﻴﻜﻲ‬ мансуб ба ариф-
метика. АРМАТУРА лот. ‫ ارﻣﺘﻮره‬1. асбоб ва анљомњои
ягон дастгоњ, мошина ё таљњизоти барќї. 2.
АРИФМОМЕТР ю. ‫ارﻳﻔﻤﺎﻣﺘﺮ‬ асбоби њисоб- сохт. устухонбандии филизї, ки дар байни
барории рўимизї. маснуоти бетонї мегузоранд (барои
АРИШ а. ‫ ﻋﺮﻳﺶ‬1. ду шоњтири ароба, ки аспро мустањкам шудани он), сихгул.
ба миёни он мебанданд. 2. кит. коза, хайма,
АРМАТУРБАНД ‫ ارﻣﺘﻮرﺑﻨﺪ‬он ки дар сохтмон ба
кулба.
бастани арматурањо машѓул аст.
АРИЯ ит. ‫ ارﻳﻪ‬суруде, ки дар опера як кас бо
мусиќї мехонад. АРМАТУРСОЗЇ ‫ ارﻣﺘﻮرﺳﺎزي‬муассиса ва
корхонае, ки ба истењсоли арматура машѓул
АРЙЕРГАРД ‫ ارﻳﻴﺮﮔﺮد‬њ. як ќисми лашкар, ки аст.
барои муњофизати ќуввањои асосї аз паси он АРМАТУРЧЇ ‫ ارﻣﺘﻮرﭼﻲ‬он ки устухонбандињои
њаракат мекунад, аќибдор; муќоб. љилавдор. филизї месозад, коргари арматурсоз.

АРК ‫ ارك‬ќалъаи амир, хон ё њокимнишин дар АРМОН ‫ ارﻣﺎن‬орзу, њасрат; аз љањон ба армон
даруни њисори шањр, ќалъаи хурд дар миёни рафтан орзуњо амалї нагардида фавтидан,
ќалъаи бузург. ноумед аз дунё гузаштан; ба дил армон дош-
тан њасрате доштан; дар дил армон намондан
АРКОН а. ‫ ارﻛﺎن‬1. љ. рукн (сутунњо). 2. маљ. њамаи орзуњо амалї гардидан.
узвњои асосии бадан. 3. маљ. бузургон,
калонњо, коргардонон; аркони давлат зи- АРМУЃОН ‫ ارﻣﻐﺎن‬тўњфае, ки мусофир аз сафар
меоварад, њадя, савѓот, рањовард; армуѓон
– 79 – АРР
овардан тўњфа овардан. АРОЗ ‫ اراز‬гуфт. ранљиш, ранљидан; ранљидан аз
рўи ноз; ќањр кардани касе аз рўи он, ки гўё
АРМУЃОНЇ ‫ ارﻣﻐﺎﻧﻲ‬тўњфашаванда, савѓотї. ба иззати нафсаш расида бошанд.
АРНАБ а. ‫ ارﻧﺐ‬кит. харгўш. АРОЗИЛ а. ‫ اراذل‬љ. арзал (разилон, нокасон).
АРОБА ‫ اراﺑﻪ‬воситаи наќлиёти чархдор, ки АРПАБОДИЁН ‫ ارﭘﻪﺑﺎدﻳﺎن‬бот. 1. гиёњи як-
маъмулан аз чўб сохта мешавад ва аз он ба- дусолае, ки тухмаш зирамонанди хушбўи
рои боркашї ва саворї истифода баранд; равѓандор аст ва дар ќаннодї, тиб ва атриёт
аробаи аспї аробае, ки онро асп мекашад; ба кор бурда мешавад. 2. тухми бодиён, ро-
аробаи дучарха аробае, ки ду чарх дорад; зиёна.
аробаи каппадор аробаи болопўш; аробаи
кўтак аробаи худчарх; аробаи рессордор аро- АРПАХОН//АРПАЃОН ‫ارﭘﻐﺎن‬//‫ ارﭘﺨﺎن‬бот. як
бае, ки нишастгоњи он дар рўи рессор - пру- навъ гиёњи ќадпаст, ки дар дашту адир
жина сохта шудааст; аробаи чорчарха аробае, мерўяд.
ки чор чарх дорад; аробаи ќўќандї аробаи АРПАШОЛЇ ‫ ارﭘﻪﺷﺎﻟﻲ‬бот. навъе аз шолї, ки
чархњояш калон, ки болопўшида њам меша- хўша ва донааш нисбатан дарозтар аст.
вад; ароба кашидан (рондан) ба аробакашї
машѓул шудан; ◊ аробаи хушку холиро ги- АРРА ‫ اره‬абзори оњанини дандонадори бодаста
рифта гурехтан моњияти масъаларо нафањ- ва камон, ки бо он чўбу тахта ва филизот ме-
мида ѓавѓо бардоштан. буранд; арраи барќї аррае, ки ба воситаи
ќувваи барќ ба њаракат дароварда мешавад;
АРОБАГАРД ‫ اراﺑﻪﮔﺮد‬:роњи аробагард роње, ки арра кардан // арра кашидан бо арра бури-
аз он ароба мегардад, роњи барои рафтуои дан; ◊ арраи пушт мўњрањои пушт; арраи умр
ароба мувофиќ. одами бад, ки табъи касро хира кардан ме-
АРОБАГУЗАР ‫ اراﺑﻪ ﮔﺬز‬љое, ки бо ароба гузаш- гирад; «дандон дорад» гуфта, арраро дар хона
тан мумкин аст: роњи аробагузар. роњ надодан аз бадї хеле эњтиёт кардан.
АРОБАДАРО ‫ اراﺑﻪ درا‬љое ё даре, ки аз он даро- АРРАВОР ‫ ارهوار‬аррамонанд.
мада баромадани ароба мумкин аст.
АРРАГЇ ‫ ارهﮔﻲ‬1. мансуб ба арра. 2. мисли дан-
АРОБАКАШ ‫ اراﺑﻜﺶ‬он ки ароба меронад. дони арра, дандонадор.
АРОБАКАШЇ ‫ اراﺑﻜﺸﻲ‬исми амал аз ароба ка- АРРАДОС ‫هداس‬‫ ار‬ниг. бедабурак.
шидан; шуѓл ва касби аробакаш.
АРРАЗАБОН ‫هزﺑﺎن‬‫ ار‬1. он чи ба дандонњои арра
АРОБАРОН ‫ اراﺑﺮان‬ниг. аробакаш. монанд аст. 2. маљ. теззабон, забондароз,
АРОБАРОНЇ ‫ اراﺑﺮاﻧﻲ‬ниг. аробакашї. бадзабон.

АРОБАСАВОР ‫ اراﺑﻪﺳﻮار‬аробарон, савори аро- АРРАКАШ ‫هﻛﺶ‬‫ ار‬он ки бо арра мебурад,


ба, аробанишин. арракунанда.
АРОБАСАВОРЇ ‫ اراﺑﻪﺳﻮاري‬дар ароба савор АРРАКАШЇ ‫هﻛﺸﻲ‬‫ ار‬исми амал аз арра кашидан;
шуда сайру гашт кардан. арра кардан, бо арра буридан; шуѓли арра-
каш.
АРОБАСОЗ ‫ اراﺑﻪﺳﺎز‬он ки ароба месозад, устои
созандаи ароба. АРРАМАЙДА ‫هﻣﻴﺪه‬‫ ار‬резањое, ки дар ваќти бо
арра буридани чўбу тахта ва филизот њосил
АРОБАСОЗЇ ‫ﺳﺎزي‬ ‫اراﺑﻪ‬ ароба сохтан: устохо- мешавад.
наи аробасозї.
АРОБАХОНА ‫ﺧﺎﻧﻪ‬ ‫اراﺑﻪ‬ њавлї ё сарое, ки аро-
АРРАМОНАНД ‫هﻣﺎﻧﻨﺪ‬‫ار‬ мисли дандонаи арра,
арравор.
бањо меистанд.
АРОБАЧА ‫ اراﺑﭽﻪ‬аробаи хурд; аробачаи бача- АРРАМОЊЇ ‫هﻣﺎﻫﻲ‬‫ ار‬зоол. навъи моњї бо бадани
гона аробаи хурд барои савор карда гаштани дарозрўя, ки фуки дарози он ба арра монанд
бачањои хурдсол. аст.
АРР – 80 –
АРРАМЎЙ ‫هﻣﻮي‬‫ ار‬арра бо дандонањои бисёр АРТИКЛ фр. ‫ ارﺗﻴﻜﻞ‬збш. њиссачаест, ки дар
резаи риштамонанд барои нозуку мањин бу- баъзе забонњо бо исм омада, ба он маъноњои
ридани чўб ва гулбурї дар чўб. муайянї ё номуайянї, мансубият ба љинс ва
ѓ. медињад.
АРРАПУШТ ‫ّهﭘﺸﺖ‬‫ ار‬ниг. сутунмўњра.
АРТИЛЛЕРИЯ фр. ‫ ارﺗﻴﻠﻴﺮﻳﻪ‬њ. 1. маљмўи силоњ-
АРРАПУШТДОР ‫هﭘﺸﺖدار‬‫ ار‬:њайвоноти арра-
њои калони оташфишони љангї (аз ќабили
пуштдор зоол. њайвоноте, ки аррапушт до-
тўп). 2. навъи артиш, ки аслињаи асосии он
ранд; њайвонњое, ки пушти баданашон мисли
тўпњо мебошанд.
арра дандонашакл аст.
АРТИСТ фр. ‫ ارﺗﻴﺴﺖ‬таър. он ки бо касбу кори
АРРАС//АРРОС ‫اس‬‫ار‬//‫س‬‫ ار‬1. ниг. ар-ар 2. 2.
хондани сурудњо, навохтани оњангњои
доду фарёди баланд; наъраи гўшхарош;
мусиќї ва иљрои наќшњо дар сањна машѓул
аррос задан баланд фарёд кардан. аст, њунарпеша: артисти халќї, артисти шои-
АРРОДА а. ‫ ﻋﺮّاده‬књн. олати љангии ќадимии стаи Тољикистон; артисти Халќии ИЉШС
манљаниќмонанд, ки бо он ба тарафи душ- унвони фахрие буд (дар собиќ Иттињоди
ман санг мепартофтанд. Шўравї), ки ба њунарпешагон барои
хизматњои шоёнашон дода мешуд.
АРС I ‫ ارس‬књн. ашк, оби дида.
АРТИШ ‫ ارﺗﺶ‬ќуввањои мусаллањи низомии
АРС II а. ‫ ﻋﺮص‬кит. чобуку боѓайрат будан, давлат, армия; лашкар, ќўшун; артиш каши-
љасур будан. дан ниг. лашкар (лашкар кашидан).
АРСА а. ‫ ﻋﺮﺻﻪ‬1. майдон, сањро; арсаи кор май- АРЎЗ а. ‫ ﻋﺮوض‬адш. 1. илми вазни шеър ва
дони мењнат ва фаъолият; арсаи корзор, ар- ќоидањои он; вазни шеър. 2. охирин рукни
саи мубориза майдони мубориза; майдони мисраи аввали њар байт.
љангу набард; арсаи њаёт зиндагї. 2. маљ. АРЎЗЇ ‫ ﻋﺮوﺿﻲ‬1. мансуб ба арўз; марбут ба
миќёс: арсаи байналхалќї; арсаи шатранљ арўз. 2. он ки аз илми арўз огоњ аст, олими
тахтаи шатранљ. арўзшинос.
АРСАГОЊ ‫ ﻋﺮﺻﻪ ﮔﺎه‬сањна, майдон. АРЎЗШИНОС ‫ ﻋﺮوضﺷﻨﺎس‬коршиноси риштаи
АРСАЛОН т. ‫ ارﺳﻼن‬кит. 1. шер. 2. маљ. шуљоъ, арўз, вазни шеър.
далер. АРЎС а. ‫ ﻋﺮوس‬1. духтаре, ки нав шавњар кар-
дааст. 2. зан нисбат ба хонаводаи шавњараш,
АРСИНЊО ‫ ارﺳﻴﻨﻬﺎ‬хим. гурўњи таркибњои
келин; арўс овардан, арўс фуровардан хона-
органикии маргимуш, ки зањролудкунанда дор кардани писар. 3. маљ. њар чизи бисёр зе-
мебошанд. бо ва марѓуб; ◊ арўси сол фасли бањор; арўси
АРТЕЗИАНЇ ‫ ارﺗﻴﺰﺋﻨﻲ‬:чоњи артезианї чоњи ховар офтоб.
чуќури пармашуда, ки обаш бо фишори худ АРЎСАК ‫ ﻋﺮوﺳﻚ‬1. шакли тасѓир ва навозишии
берун мерезад. арўс; арўси хурду камсинну соли зебо. 2.
АРТЕЛ р. ‫ ارﺗﻴﻞ‬таър. 1. ширкати як гурўњ ода- лўъбати кўдакон (хусусан духтарчањо), ки ба
мони ягон ихтисос ё касб барои кори якљоя шакли инсон сохта шудааст, лўхтак, зоча. 3.
дар асоси мењнат ва љавобгарии умумї. 2. књн. олати љангии ќадимї, ки бо он ба тара-
књн. шакли асосии сотсиалистии иттињодияи фи душман санг меандохтанд, маннљаниќи
истењсолии мењнаткашон, ки дар даврони хурд.
шўравї дар заминаи умумї будани АРЎСАКАНДОЗ ‫ ﻋﺮوﺳﻚاﻧﺪاز‬књн. он ки дар
воситањои истењсолот хољагии коллективо- майдони љанг бо арўсак (манљаниќи хурд) ба
наро ташкил карда буданд: артели ли- тарафи душман сангу оташ меандохт.
босдўзї, артели мўзадўзон. АРЎСАКБОЗ ‫ ﻋﺮوﺳﻚﺑﺎز‬кўдакон ва махсусан
АРТЕРИОСКЛЕРОЗ ю. ‫ارﺗﻴﺮآﺳﻜﻠﻴﺮاز‬ тиб. бе- духтарчањое, ки бо арўсак бозї мекунанд,
мории рагњои шараён. лўхтакбоз.
– 81 – АСА
АРЎСАКБОЗЇ ‫ ﻋﺮوﺳﻚﺑﺎزي‬бозї кардан бо нав дар атрофи арчаи бо бозичањо зинат до-
арўсак, лўхтакбозї. дашуда.
АРЎСБАРОН ‫ ﻋﺮوﺳﻚﺑﺮان‬маросими бурдани АРЧАЗОР ‫ ارﭼﻪزار‬љое, ки арчаи бисёр дорад,
арўс ба хонаи домод. љои серарча.
АРЎСБИНОН//АРЎСБИНЇ ‫ﻋﺮوﺳﺒﻴﻨﻲ‬//‫ﻋﺮوﺳﺒﻴﻨﺎن‬ АРЧАНД ‫ ارﭼﻨﺪ‬шакли кўтоњшудаи агарчанд.
маросими аввалин бор ба дидани арўс ома-
дани хешон ва наздикон пас аз тўйи никоњ. АРЧИ ‫ ارﭼﻪ‬шакли кўтоњшудаи агарчи.

АРЎСЇ ‫ ﻋﺮوﺳﻲ‬1. мансуб ба арўс; он чи ба арўс АРЉ ‫ ارج‬ќадр, ќимат, эътибор; арљ гузоштан
хос аст: либоси арўсї, одоби арўсї. 2. љашни бањои сазовор додан; иззату њурмат кардан.
издивољ, никоњ. АРЉАЛ ‫ ارﺟﻞ‬кит. 1. аспе, ки дар як пояш ало-
АРЎСТАЛ(А)БОН ‫ ﻋﺮوسﻃﻠﺒﺎن‬маросими даъвати мати сафедї бошад, аспе, ки як пояш сафед
(омадани) арўс ба хонаи волидайн. бошад. 2. маљ. сафед.
АРЎСШАВАНДА ‫ ﻋﺮوسﺷﻮﻧﺪه‬духтаре, ки барои АРЉМАНД ‫ ارﺟﻤﻨﺪ‬1. боќадру ќимат, соњибќадр,
арўсї номзад шудааст, арўси оянда. иззатманд, гиромї, азизу мўњтарам; арљманд
кардан соњиби ќадру эътибор намудан, изза-
АРФА олм. ‫ ارﻓﻪ‬мус. як навъ асбоби мусиќии тманд гардонидан; арљманд шудан соњиби
чангмонанди калон, ки бо нохун навохта мартаба гаштан, ќадру ќимат пайдо наму-
мешавад; уд. дан. 2. пурќимат, гаронбањо.
АРХАИЗМ ю. ‫ ارﺧﺌﺰم‬збш. калима ё ибораи аз
АРЉМАНДЇ ‫ ارﺟﻤﻨﺪي‬соњибэњтиромї, иззат-
истеъмол баромада, кўњнашуда.
мандї, сазоворї, шоистагї, бузургворї, ба-
АРХАР ‫ ارﺧﺮ‬зоол. њайвони љуфтсум аз хо- ландмаќомї; арљмандї ёфтан иззату эњтиром
наводаи мешњо. пайдо кардан, арљманд шудан.
АРХЕЙ ю. ‫ ارﺧﻴﻲ‬:эраи архей ќадимтарин давраи АРШ а. ‫ ﻋﺮش‬1. тахт, сарир. 2. осмон; арши аъло
таърихи геологияи замин; эраи азой. осмони баланд; аршу фарш осмону замин; ◊
АРХЕОЛОГ ю. ‫ﻻگ‬Ĥ‫ ارﺧﻴ‬ниг. бостоншинос. ба арши аъло бардоштан бисёр таъриф кар-
дан, бисёр бардор-бардор кардан; нола ба
АРХЕОЛОГИЯ ю. ‫ ارﺧﻲآﻻﮔﻴﻪ‬ниг. бостоншиносї. арш баровардан сахт нолидан; худро дар ар-
АРХИВ лот. ‫ ارﺧﻴﻮ‬ниг. бойгонї. ши аъло дидан кибру ѓурурро ба дараљаи
аъло расонидан, аз мартабаи худ хеле боли-
АРХИТЕКТОР ю. ‫ ارﺧﻴﺘﻴﻜﺘﺎر‬ниг. меъмор. дан.
АРХИТЕКТУРА ю. ‫ارﺧﻴﺘﻴﻜﺘﻮره‬ ниг. меъморї АРША а. ‫ ﻋﺮﺷﻪ‬кит. 1. баландии сањни киштї,
(санъати меъморї). ки аз он љо киштиро идора мекунанд. 2. ай-
АРЊАМ а. ‫ ارﺣﻢ‬рањимтар, мењрубонтар, бах- вон, пешайвон, шипанг.
шандатар. АРШАД а. ‫ ارﺷﺪ‬кит. калонтар, бузургтар.
АРЊАМАРРОЊИМИН а. ‫ ارﺣﻢاﻟﺮاﺣﻤﻴﻦ‬д. рањм- АРШИЁН ‫ ﻋﺮﺷﻴﺎن‬д. киноя аз фариштагон.
дилтарини рањмдилон, бисёр рањмкунанда;
бахшандатарини бахшандагон (сифати Ху- АРШЇ ‫ ﻋﺮﺷﻲ‬мансуб ба арш.
до).
АРШНИШИН ‫ﻋﺮشﻧﺸﻴﻦ‬ кит. тахтнишин,
АРЊОМ а. ‫ ارﺣﺎم‬љ. рањим II: арњоми замин таги подшоњ.
замин, даруни замин.
АРШПАЙМО ‫ ﻋﺮشﭘﻴﻤﺎ‬паймояндаи арш, арш-
АРЧА ‫ ارﭼﻪ‬як навъ дарахти сўзанбарги ња- гард, осмонгард.
мешасабз, ки бештар дар кўњњо мерўяд; кољ;
арчаи солинавї а) дарахти арчаи барои пеш- АСАБ а. ‫ ﻋﺼﺐ‬пай ё торњои борик, ки аз маѓзи
вози соли нав оро додашуда; б) љашни шеъру сар ба тамоми узвњои бадан пањн шудааст ва
раќси одатан атфол барои истиќболи соли њиссу њаракат дар аъзои бадан ба он вобаста
аст; системаи асаб тамоми торњои асаб, ки бо
АСА – 82 –
маѓзи сар пайваст мебошад; ◊ асаб вайрон АСАБШИНОСЇ ‫ ﻋﺼﺐﺷﻨﺎﺳﻲ‬тиб., биол. гурўњи
гардидан (шудан) ба њаяљон омадан, оташин илмњо дар бораи сохтор ва низоми кору та-
шудан; асаб ором гирифтан вазъи мўътадил бобати беморињои системаи асаб, невроло-
пайдо кардан, ором шудан, таскин ёфтан; ба гия.
асаби касе расидан // ба торњои асаби касе но- АСАВ ‫ اﺳﻮ‬1. як навъ касалии асп, ки аз
хун задан касеро асабонї кардан. камќувватї падидор мегардад. 2. аспи лоѓар
АСАБА а. ‫ ﻋﺼﺒﻪ‬кит. 1. ниг. асаб. 2. хешовандони ва корношоям.
мардина аз тарафи падар; фарзандони АСАД а. ‫ اﺳﺪ‬1. шер, шери даранда, шери беша.
писарї. 2. номи моњи панљуми солшумории њиљрии
АСАБДАРД ‫ ﻋﺼﺐدرد‬тиб. бемории асабњои шамсї, ки дар форсї моњи мурдод ном дорад
канорї, ки бо илтињобу омос ва неврит ме- ва он ба июл ва август рост меояд: бурљи
анљомад (невралгия). Асад нуљ. номи яке аз дувоздањ бурљи
фалакї.
АСАБИЁНА ‫ ﻋﺼﺒﻴﺎﻧﻪ‬дар њолати асабонї,
АСАЛ а. ‫ ﻋﺴﻞ‬моддаи шакарини ѓафс, ки
хашмгинона, оташинона.
занбўри асал аз шираи гулњо њосил мекунад,
АСАБИМИЗОЉ ‫ ﻋﺼﺒﻲﻣﺰاج‬он ки мизољи ба ан- шањд, ангубин; гул хор дораду асал занбўр
дак сахтии рўзгор тобнаоваранда дорад; он (зарб.); занбўри асал ниг. занбўр; ◊ аз дањонаш
ки ба њар чиз зуд асабонї мешавад, зудранљ; асал мечакад (мерезад) хеле хушгуфтор аст.
тундмизољ. АСАЛАК ‫ ﻋﺴﻠﻚ‬1. шакарак, ки дар барги
АСАБИНАМО ‫ ﻋﺼﺒﻲﻧﻤﺎ‬монанд ба асабонї, растанињо аз шираи онњо пайдо мешавад. 2.
асабонишуда, хашмгиншуда. гуфт. ширинак, мењрубонак: асалаки бобо.

АСАБИЯТ а. ‫ ﻋﺼﺒﻴﺖ‬њолати асабї будан, АСАЛИН//АСАЛЇ ‫ﻋﺴﻠﻲ‬//‫ ﻋﺴﻠﻴﻦ‬1. мансуб ба


хашмгинї; асабият гирифтан ниг. дар асабият асал; асалдор. 2. бисёр ширин: кулчаи асалї.
афтодан; дар асабият афтодан асабонї шу- АСАЛПАРВАР ‫ ﻋﺴﻞﭘﺮور‬он ки бо парвариши
дан, хашмгин гардидан, дар ѓазаб шудан. занбўри асал машѓул аст.
АСАБЇ ‫ ﻋﺼﺒﻲ‬1. зуд ба њаяљон оянда, ноором, АСАЛПАРВАРЇ ‫ﻋﺴﻞﭘﺮوري‬ парвариши занбўри
рўњан нороњат. 2. хашмгин, ѓазабнок; асабї асал.
шудан а) ба сустии асаб гирифтор шудан, ба
АСАЛТАЪМ ‫ ﻋﺴﻞﻃﻌﻢ‬дорои таъми асал; бисёр
касалии асаб дучор шудан; б) ба хашм ома- ширин, хеле ширин.
дан, ѓазабнок гардидан.
АСАМ(М) а. ‫ اﺳﻢ‬кит. он ки гўшаш наме-
АСАБКАШЇ ‫ ﻋﺼﺐﻛﺸﻲ‬тиб. дар дандонпи- шунавад, кар.
зишкї маљмўи амалиётест оид ба гирифтани
торњои асаб ва тозаву зиддиуфунї кардани АСАН(Н) а. ‫ اﺳﻦ‬кит. калонсолтар, солхўрдатар,
љои решаи дандон ва инчунин пур кардани мусин(н).
он. АСАР а. ‫ اﺛﺮ‬1. аломат, нишона; аломати боќи-
АСАБКУШЇ ‫ ﻋﺼﺐﻛﺸﻲ‬тиб. бо истифода аз монда аз чизе; асар ёфтан аз касе, чизе дарак
усулњои физикї ва химиявї аз байн бурдани пайдо кардан, хабар ёфтан; асари њаёт на-
бофтањои асаб барои таскини дард. мондан барњам хўрдани зиндагї; асари њаёт
(зиндагї) нишон додан зинда будан, зинда
АСАБОНИЯТ ‫ﻋﺼﺒﺎﻧﻴﺖ‬ асабият, хашмгинї, будани худро нишон додан; асар намондан аз
ѓазабнокї. чизе аломате набудан, мављуд набудани он
АСАБОНЇ ‫ ﻋﺼﺒﺎﻧﻲ‬асабї, хашмгин, ѓазабнок; чиз. 2. наќш аз љои пой, пайи по, из. 3.
асабонї кардан ба хашм овардан, ѓазабнок таъсир; асар гузоштан чизе боќї монондан;
намудан; асабонї шудан (гардидан) хашмгин нишон боќї гузоштан; асар бахшидан таъсир
шудан, ѓазабнок гардидан, њолати таодули кардан; асар дидан таъсир ёфтан, таъсир ги-
мизољи худро аз даст додан. рифтан; нишонае дидан; асар доштан таъсир
кардан; асар кардан таъсир бахшидан. 4. чи-
– 83 – АСИ
зи навишташуда, чизи таълифгардида, чизи афзор; асбобу анљом чизу чораи рўзгор; асбо-
эљодкарда. бу ашё // асбобу ускуна олату афзор, чизу чо-
ра.
АСАРБАХШ ‫ اﺛﺮﺑﺨﺶ‬ниг. таъсирбахш.
АСБОББАРОРЇ ‫ اﺳﺒﺎبﺑﺮاري‬истењсоли восита-
АСАРБАХШЇ ‫ اﺛﺮﺑﺨﺸﻲ‬ниг. таъсирбахшї. њои кору зиндагї: саноати асбоббарорї.
АСАРГУЗОР ‫ اﺛﺮﮔﺬار‬кит. пайгузор, асарбахш. АСБОБДОР ‫ اﺳﺒﺎبدار‬соњиби лавозимот, соњиби
АСАРГУЗОРЇ ‫ اﺛﺮﮔﺬاري‬кит. асар гузоштан, олату афзор; соњиби молу мулк, доро, бадав-
таъсир, пайгузорї. лат.

АСАРДУЗД ‫ اﺛﺮدزد‬он ки таълифи шахси АСБОБСОЗ ‫ اﺳﺒﺎبﺳﺎز‬созанда ва истењсолку-


дигарро тамоман ё ќисман дуздида, аз они нандаи абзору олоти рўзгор.
худ ќаламдод мекунад. АСБОБСОЗЇ ‫ اﺳﺒﺎبﺳﺎزي‬истењсоли асбоб: даст-
гоњи асбобсозї.
АСАРДУЗДЇ ‫ اﺛﺮدوزدي‬навиштаљоти шахси ди-
гарро дуздида, аз они худ вонамудан; сир- АСБОБХОНА ‫ اﺳﺒﺎبﺧﺎﻧﻪ‬љои нигањдории асбобу
ќати адабї. анљоми кор.
АСАРКУНАНДА ‫ اﺛﺮﻛﻨﻨﺪه‬сифати феълии замони АСБОСЕМЕНТ ю. ‫ اﺳﺒﺎﺳﻤﻴﻨﺖ‬сементи бо асбест
гузашта аз асар кардан; он чи таъсир дорад, омехта.
ботаъсир, таъсирбахш. АСГУДОР ‫ اﺳﮕﺪار‬књн. ќосид, чопар.
АСАРНОК ‫ اﺛﺮﻧﺎك‬таъсирбахш, муассир. АСЃАР а. ‫ اﺻﻐﺮ‬кит. хурдтар, майдатар.
АСАРПАЗИР ‫ اﺛﺮﭘﺬﻳﺮ‬тањти таъсир ќарор- АСЕПТИКА ю. ‫ اﺳﻴﭙﺘﻴﻜﻪ‬тиб. чорабинињои
гиранда, мутаассиршаванда. пешгирї аз фосид шудани хун дар ваќти
АСАРПАЗИРЇ ‫ اﺛﺮﭘﺰﻳﺮي‬асарпазир будан; вазъ амалиёти љарроњї ё муолиљаи љароњатњо.
ва њолати асарпазир. АСЕТАТ лот. ‫اﺳﻴﺘﺖ‬ хим. намаки кислотаи
АСАС а. ‫ﻋﺴﺲ‬ таър. сардори шабгардон, мир- сирко.
шаб. АСЕТИЛЕН лот. ‫ اﺳﻴﺘﻴﻠﻦ‬гази беранги зањрдору
бадбўи сўхтанї, ки дар кафшери филизот,
АСАФ а. ‫ اﺳﻒ‬кит. ѓам, андўњ, њасрат.
њосил намудани каучуки синтетикї ва ѓ. ис-
АСБЕСТ ю. ‫ اﺳﺒﻴﺴﺖ‬маъд. маъданест, ки ба оташ тифода мешавад.
тоб оварда, гармиро намегузаронад ва дар АСИДА а. ‫ ﻋﺼﻴﺪه‬књн., хўр. як навъ њалво, њалвои
техника бисёр кор фармуда мешавад, санг- тар.
пахта.
АСИДОЗ лот. ‫ اﺳﻴﺪاز‬биол. беморие, ки аз бисёр
АСБОБ а. ‫ اﺳﺒﺎب‬1. љ. сабаб. 2.васила, восита. 3. шудани кислота дар хун ва дигар бофтањои
лавозимот, чизу чораи даркорї; асбоби аёнї бадан пайдо мегардад; хунукї гузаштан.
олатњои намоишї барои таълим; асбоби
дењќонї лавозимоти дењќонї; асбоби зиёфат АСИЛ а. ‫ اﺻﻴﻞ‬1. покнажод, соњибнасаб; наљиб,
васоили тараб, масолењи мењмондорї; асбоби дорои хислат ва хусусиятњои хуб. 2. њаќиќї,
зироат олати киштукор; асбоби истироњат ва- аслї.
соили дамгирї; асбоби китобат // асбоби АСИЛЗОДА ‫ اﺻﻴﻞزاده‬1. он ки насаби олї дорад.
хатнависї лавозимоти хатнависї (ќалам, 2. одами њаќиќї, соњиби хусусиятњои хуб.
дафтар ва ѓ.); асбоби маишат васоили
зиндагї; асбоби мусиќї соз, олати мусиќї АСИЛЗОДАГЇ ‫ اﺻﻴﻞزادهﮔﻲ‬асилзода будан, бо-
(дутор, най, рубоб ва ѓ.); асбоби роњ чизњои насаб будан, покнажодї.
даркории сафар; асбоби рўзгор чизњои лози- АСИ(М)МЕТРИЯ ю. ‫ اﺳﻴﻤﺘﺮﻳﻪ‬вайронии таносуб,
ми зиндагї; асбоби такфин чизу чора барои номутаносибї.
дафни мурда; асбоби тараб васоили айш,
василањои кайфу сафо; асбобу абзол олату АСИНХРОНЇ ю. ‫اﺳﻴﻨﺨﺮاﻧﻲ‬ :муњаррики барќии
АСИ – 84 –
асинхоронї муњаррики љараёни таѓйир- аскарї тартиб ва низоми њарбї; либоси ас-
ёбандаи барќ. карї либоси махсуси низомї, ки аскарњо
мепўшанд.
АСИР а. ‫ اﺳﻴﺮ‬1. дастгиршуда дар љанг ё тохту-
тоз, бандї. 2. гирифтор, побанд; мутеъ. 3. АСКАРКАШЇ ‫ ﻋﺴﻜﺮﻛﺸﻲ‬роњбарї кардан ба
маљ. ошиќ, дилдода, мафтун; асири ишќ ги- лашкар, лашкаркашї; њуљум, њамла бо лаш-
рифтори ишќ, дилдода; асири њарбї он ки кар.
дар љанг ба дасти душман афтодааст, бандї;
АСКАРХОНА ‫ ﻋﺴﻜﺮﺧﺎﻧﻪ‬гуфт. љои истиќомати
асир афтодан бандї шудан; асир гирифтан
аскарон, лашкаргоњ, сарбозхона, казарма.
бандї кардан дар љанг; асир кардан а) ги-
рифтор намудан, побанд сохтан; б) маљ. АСКИЯ ‫ اﺳﻜﻴﻪ‬т. бо њазлу шўхї сухан гуфтан,
мафтун сохтан; асир шудан гирифтор гаш- мутоиба; аския гуфтан (кардан) мутоиба
тан, бандї шудан. 4. мушкил, душвор, сахт. кардан.
5. шира, шираи ангур.
АСКИЯБОЗ ‫ اﺳﻜﻴﻪﺑﺎز‬аскиягўй, бо њазлу шўхї
АСИРАК ‫ اﺳﻴﺮك‬1. шакли тасѓири асир. 2. по- сухангўянда.
раи харбузаю тарбуз, карч.
АСКИЯГЎЇ ‫ ﻋﺴﻜﻴﻪﮔﻮﺋﻲ‬исми амал аз аския
АСИРАФТОДА ‫ اﺳﻴﺮاﻓﺘﺎده‬сифати феълии замони гуфтан; аскиягўї кардан бо њамдигар бо
гузашта аз асир афтодан; он ки ба асорат њазлу шўхї сухан гуфтан, мутоиба гуфтан.
афтодааст.
АСКИЯГЎЙ ‫ﻋﺴﻜﻴﻪﮔﻮي‬ мутоибагўй, хуштабъ,
АСИРВОР ‫ اﺳﻴﺮوار‬мисли асир, асирмонанд. шўх.
АСИРЇ ‫ اﺳﻴﺮي‬1. асир будан, побандї, бандигї, АСКИЯЧЇ ‫ ﻋﺴﻜﻴﭽﻲ‬ниг. аскиягўй.
муќайяд гаштан; ба асирї гирифтан асир
кардан, муќайяд сохтан. 2. гирифторї, по-
АСЌОЛ а. ‫اﺛﻘﺎل‬ љ. сиќл (чизњои вазнин; ваз-
нинињо).
банди чизе будан.
АСЛ а. ‫ اﺻﻞ‬1. реша, бех; асос, моњият; асли масъ-
АСКАР а. ‫ ﻋﺴﻜﺮ‬1. хизматчии ќатории ќуввањои
ала моњияти масъала. 2. њаќиќї, асил. 3. зот,
мусаллањи давлат, сарбоз, љанговар, сипоњї.
насл, насаб, авлод, нажод; аслу насаб нажод,
2. лашкар, сипоњ; аскари ихтиёрї касе, ки бо
насл, зоту зурриёт; аз асл ниг. дар асл; ба ас-
ихтиёри худ ба сафи ќуввањои мусаллањ до-
ли... ба худи..., ба моњияти...; дар асли... дар
хил шудааст, фидої; аскари ќаторї хизмат-
нусхаи аслї..., дар матни њаќиќии...; дар асл а)
чии њарбии одї (бе рутба) дар ќуввањои
аслан, аз љињати баромад; б) моњиятан; дар
мусаллањи давлат, љанговари одї; аскари
њаќиќат; мисли асли ќадим монанди пештара,
пиёда љанговари ќўшунњои пиёдагард; аска-
пештара барин.
ри савора сарбози ќўшунњои аспсавор; аска-
ри сурх таър. љанговари рутбаи хурди АСЛАМ а. ‫ اﺳﻠﻢ‬1. кит. солимтар, тандурусттар,
шўравї то аввалњои Љанги Бузурги Ватанї. сињаттар; дурусттар.
АСКАРБАЧА ‫ ﻋﺴﻜﺮﺑﭽﻪ‬сарбози љавон, љан- АСЛАН а. ً‫ اﺻﻼ‬1. асосан, њаќиќатан, дар ња-
говари љавон. ќиќат. 2. дар асл, аз љињати насаб, аз љињати
баромад. 3. ниг. асло.
АСКАРБОШЇ ‫ ﻋﺴﻜﺮﺑﺎﺷﻲ‬таър. сардори лаш-
кар, саркарда. АСЛАЪ а. ‫ اﺻﻠﻊ‬кит. марде, ки мўйњои пеши са-
раш рехта бошад, одамсар.
АСКАРГИРЇ ‫ ﻋﺴﻜﺮﮔﻴﺮي‬даъват ба хизмат дар
ќуввањои мусаллањи давлат, сафарбарї ба АСЛИЊА а. ‫ اﺳﻠﺤﻪ‬љ. силоњ; 1. њама навъи силоњ
аскарї. ё яроќи љангї (шамшеру туфангу тўп ва ѓ.);
анљому аслиња яроќу лавозимот; бо зўри
АСКАРИДА ю. ‫ اﺳﻜﺮﻳﺪه‬зоол. кирми паразити
аслиња ба воситаи яроќ. 2. маљ. восита.
рўдаи њайвоноти ширхор ва инсон, киљља.
АСЛИЊАДОР ‫ اﺳﻠﺤﻪدار‬1. силоњдор, босилоњ,
АСКАРЇ ‫ ﻋﺴﻜﺮي‬1. мансуб ба аскар; хизмати
бояроќ, яроќнок. 2. масъули анбори аслиња,
њарбї; чун аскар хизмат кардан: ба хизмати
посбони анбори аслиња.
аскарї рафтан. 2. њарбї, низомї; интизоми
– 85 – АСО
АСЛИЊАДОРЇ ‫ اﺳﻠﺤﻪداري‬1. силоњ доштан, бо тавонад; асо мегирифтагї шудан пир шудан ё
худ нигоњ доштани силоњ. 2. ниг. аслињахона. бемадор гаштан. 2. маљ. такягоњ; мададгор;
асои касе будан (шудан) мададгор ва
АСЛИЊАНОК ‫ اﺳﻠﺤﻪﻧﺎر‬яроќнок, силоњдор;
такягоњи касе будан (шудан); асои дасти касе
аслињанок шудан яроќдор шудан, мусаллањ
шудан (гаштан) такягоњу мададгори касе
шудан.
шудан.
АСЛИЊАНОКШАВЇ ‫ اﺳﻠﺤﻪﻧﺎﻛﺸﻮي‬исми амал аз
аслињанок шудан; яроќнок шудан, мусал- АСОБАЃАЛ ‫ ﻋﺼﺎﺑﻐﻞ‬асои махсусе, ки одамони
лањшавї. ланг ё дарди по ба зери баѓал гирифта такя-
кунон мегарданд.
АСЛИЊАПАРТОЇ ‫ اﺳﻠﺤﻪﭘﺮﺗﺎﻳﻲ‬тарки аслиња
кардан, яроќпартої, халъи силоњ. АСОБАДАСТ ‫ﻋﺼﺎﺑﺪﺳﺖ‬ асодор: одами ассо-
бадаст.
АСЛИЊАСОЗ ‫ اﺳﻠﺤﻪ ﺳﺎز‬яроќсоз.
АСОЗАНОН ‫ ﻋﺼﺎزﻧﺎن‬феъли њол аз асо задан, ба
АСЛИЊАСОЗЇ ‫ اﺳﻠﺤﻪﺳﺎزي‬аслиња сохтан, асо такякунон.
яроќсозї: корхонаи аслињасозї.
АСОКАШ ‫ ﻋﺼﺎﻛﺶ‬он ки аз дасти одами нобино
АСЛИЊАХОНА ‫ اﺳﻠﺤﻪﺧﺎﻧﻪ‬љои нигоњ доштани дошта роњнамої мекунад, кўркаш.
аслиња, анбори яроќ, ќўрхона.
АСОКИР а. ‫ﻋﺴﺎﻛﺮ‬ кит. 1. љ. аскар. 2. лашкар,
АСЛИЯТ а. ‫ اﺻﻠﻴﺖ‬кит. асл будан, асилї. сипоњ.
АСЛЇ ‫ اﺻﻠﻲ‬асосї; њаќиќї: маќсади аслї; нусхаи
АСОЛАТ а. ‫ اﺻﺎﻟﺖ‬асилї, наљобат, асилзодагї.
аслї дастнавис ё тасвире, ки аз рўи он чоп
мекунанд ё нусхањои дигар мебардоранд. АСОМЇ а. ‫ اﺳﺎﻣﻲ‬љ. исм (номњо).
АСЛО а. ‫اﺻﻼ‬ аслан, тамоман, њељ, њељ гоњ, АСОРАТ а. ‫ اﺳﺎرت‬асирї, гирифторї, бандагї;
њаргиз. ба асорат афтидан // гирифтори асорат шудан
АСЛОФ а. ‫اﺳﻼف‬ љ. салаф (гузаштагон, пеши- ба асирї афтидан, асир гаштан.
ниён). АСОРАТОВАР ‫ اﺳﺎرتآور‬асоратоваранда, ба
АСМАР а. ‫ اﺳﻤﺮ‬кит. гандумгун, сабзина. асорат гирифторкунанда.

АСМО а. ‫ اﺳﻤﺎ‬љ. исм (номњо). АСОС а. ‫ اﺳﺎس‬1. поя, бунёд, тањкурсї, замина;
нињод, асл, бех; ба асоси // дар асоси...
АСНО а. ‫ اﺛﻨﺎ‬миёна, байн; дар аснои дар байни..., мувофиќи..., аз рўи...; асос гузоштан бунёд
њангоми..., дар ваќти...; дар ин асно дар ин нињодан, замина њозир кардан; асос ёфтан
ваќт, дар ин њангом, дар ин байн. бунёд гардидан, барќарор шудан. 2. маљ.
ќонун, ќоида. 3. далел, сабаб; асос доштан
АСНОД а. ‫ اﺳﻨﺎد‬љ. санад (њуљљатњо); идораи далел доштан; асос кардан // ба асос гириф-
сабти аснод идораи нотариалї. тан чизеро ба њисоб гирифтан, чизеро мадди
АСНОМ а. ‫ اﺻﻨﺎم‬љ. санам, (бутњо). назар доштан; ба далеле такя кардан. 4. грам.
ќисми беванди калима, реша; асосњои феълї
АСНОФ а. ‫ اﺻﻨﺎف‬љ. синф; аснофи мењнатї // ас- грам. ќисми бебандаку махсус сохтаи феълњо,
нофи муздур синфњои ањли мењнат. ки аз онњо шаклњои замонии феълњо сохта
АСО а. ‫ ﻋﺼﺎ‬1. чўбе, ки барои такя карда роњ мешаванд: асоси замони гузаштаи феъл, асо-
гаштан истифода мешавад, чўбдаст, таёќ; си замони њозираи феъл.
асои баѓалї ниг. асобаѓал; асои Мўсо д. асои АСОСА а. ‫ اﺛﺎﺛﻪ‬кит. мол, ашё, матоъ; чизу чораи
Мўсо-пайѓамбар, ки тибќи ривоятњо ба за- хона; асосаву дабдаба њашамат, шукўњ.
мин мепартофт, аждањо мешуд; асои пирии
падарон киноя аз фарзандон, ки дар пирї ма- АСОСАН а. ً‫ اﺳﺎﺳﺎ‬1. аслан, њаќиќатан, ба эъ-
дадгори падаронанд; асои пир ба љои пир тибори асос (асл). 2. умуман, моњиятан. 3.
(зарб.) дар мавриде гуфта мешавад, ки касе бештар; аксаран.
њозир набошаду шахси дигар ўро иваз карда АСОСГУЗОР ‫اﺳﺎس ﮔﺬار‬ асосгузоранда, он ки
АСО – 86 –
бунёд, тањкурсї менињад, бунёдгузор, барпо- кўпкоригї аспи махсуси мусобиќаи бузкашї;
кунанда. аспи даврї аспе, ки дар муддати муайян са-
вор мешаванд; аспи етакї аспе, ки аз
АСОСГУЗОРАНДА ‫ اﺳﺎسﮔﺬارﻧﺪه‬сифати феълии
лаљомаш гирифта аз паси худ мебаранд; аспи
замони њозира аз асос гузоштан; ниг. асосгу-
лаќай як зоти асп аст, ки дар Тољикистони
зор.
марказї ва љанубї парвариш меёбад; аспи
АСОСДОР ‫ اﺳﺎسدار‬ниг. асоснок. маст аспи саркаш; аспи рањдор аспи рафто-
раш мўътадил, аспи хушрафтор; аспи саманд
АСОСЇ ‫ اﺳﺎﺳﻲ‬1. аслї; њаќиќї; умда. 2. муњим, а) аспи зардранг; б) аспи даванд; аспи
ањамиятнок: кори асосї, мавзўи асосї; аз сиёњмушкин аспи сиёњранг; аспи саворї асп
њама асосиаш аз њама муњимаш; роњи (кўчаи) барои саворшавї; аспи тозї а) аспи араби-
асосї роњи калони серрафтуой нисбат ба ди- зот; б) аспи тезрав; аспи тўруќ аспи
гар роњњо; сохтмони асосї сохтмони калон
љигариранги хушсурат; аспи харос аспи
ва муњим нисбат ба дигар сохтмонњо. 3.
љувозкашї; асп давонидан асп тохтан, асп
доимї, њамешагї.
рондан. 2. варз. мўњраи аспшакл дар бозии
АСОСНОК ‫ اﺳﺎسﻧﺎك‬он чи ки асос дорад, да- шоњмот. 3. пањлуи чуќурчаноки буљул, ки
лелнок; асоснок кардан (намудан) бо далелњо дар буљулбозї бурдро ифода мекунад; ◊ аз
мустањкам кардан, мустанад кардан. асп фурояд њам, аз узангу намефурояд мавќеи
пештараашро аз даст дода бошад њам, кало-
АСОСНОКЇ ‫ اﺳﺎسﻧﺎﻛﻲ‬асос доштан, далелдорї. нигариро тарк карданї нест; ба аспи наѓз як
АСОСНОМА ‫ اﺳﺎسﻧﺎﻣﻪ‬маљмўаи ќоидаву ќонун- ќамчин, ба аспи бад сад ќамчин (зарб.) ба
њо, ки дар он сохт ва тарзи фаъолияти ягон одами наѓз як дањан гап кофї бошад, ба
созмон ё њизбе муќаррар карда шудааст, одами бад гапи бисёр њам таъсир намекунад;
оиннома. ба асп наъл зананд, ќурбоќќа њам пояшро
бардоштааст (маќ.) дар мавриди имконияти
АСОТИН а. ‫اﺳﺎﻃﻴﻦ‬//‫ اﺳﺎﺗﻴﻦ‬љ. устувона (сутунњо; худро ба њисоб нагирифта, кўркўрона таќлид
баданањо); асотини салотин султонњои бу- кардан гуфта мешавад.
зург.
АСПА ‫ اﺳﭙﻪ‬гуфт. рост истодани буљул бо
АСОТИР а. ‫ اﺳﺎﻃﻴﺮ‬1. љ. устура. 2. адш. ривоят ва тарафи асп ба боло, ки бурдро ифода
ќиссаву афсонањои ќадимї дар бораи мекунад, олчї.
худоњо, ќањрамонњо, деву арвоњ ва ѓ.
АСПАК ‫ اﺳﭙﻚ‬1. шакли тасѓири асп; аспча. 2.
АСОТИРЇ ‫ اﺳﺎﻃﻴﺮي‬марбут ба асотир. аспи чўбин, ки бачањо бозї мекунанд. 3. но-
АСОТИРШИНОС ‫ اﺳﺎﻃﻴﺮﺷﻨﺎس‬олиме, ки ба ми љонварест мисли мўрча, ки дар рўи об ме-
тањќиќи пайдоиши ќисмњо ва афсонањои тозад: аспаки обї.
асотирї машѓул аст, мифолог.
АСПАКБОЗЇ ‫ اﺳﭙﻚﺑﺎزي‬1. бо бозичањои асп-
АСОТИРШИНОСЇ ‫ اﺳﺎﻃﻴﺮﺷﻨﺎﺳﻲ‬адш. илме, ки шакл бозї кардани бачагон. 2. як навъ раќс,
пайдоиши ривояту ќиссањо ва афсонањои ки аспњои сохтаи чўбинро савор шуда иљро
асотирї ва инъикоси њаётро дар онњо менамоянд.
меомўзад, мифология.
АСПАКЇ ‫ اﺳﭙﻜﻲ‬аспсавор, савори асп; аспакї
АСОФИЛ а. ‫ اﺳﺎﻓﻞ‬љ. асфал (поинтарњо, рафтан аспсавор рафтан.
пасттарњо); асофили бадан андоми нињонї,
шармгоњ. АСПАНГЕЗ ‫ اﺳﭗاﻧﮕﻴﺰ‬ниг. мањмез.

АСОЧЎБ ‫ ﻋﺼﺎﭼﻮب‬асо, чўбдаст, таёќ. АСПАРАЃМ//АСПАРЃАМ ‫اﺳﭙﺮﻏﻢ‬ ниг. ис-


парѓам.
АСП ‫ اﺳﭗ‬1. чорпои хонагї, сумдори саворї ва
боркаш; аспи бидав аспи даванда; аспи бод- АСПАФКАН ‫ اﺳﭗاﻓﻜﻦ‬1. он ки аспро аз пой
пой аспи тезрав; аспи боркаш аспе, ки бо он меафтонад. 2. маљ. шуљоъ, диловар, бањодур.
бор мекашанд; аспи бузкашї // аспи АСПБАНДЇ ‫ اﺳﭗ ﺑﻨﺪي‬исми амал аз асп бастан;
– 87 – АСР
яккаљилав аспро ба љое бастан; яккамехњои АСПОНА ‫ اﺳﭙﺎﻧﻪ‬таър. навъе аз андоз, ки барои
аспбандї мехњои калони оњанин ё чўбин, ки асп гирифта мешуд.
яккаљилав аспро мебанданд. АСППАРВАР ‫ اﺳﭗﭘﺮور‬1. парваришкунандаи
АСПБОЗ ‫ اﺳﭗﺑﺎز‬он ки асп пойида савор асп. 2. аспдўст, аспбоз.
шуданро дўст медорад, аспдўст, ишќбози АСППАРВАРЇ ‫ اﺳﭗﭘﺮوري‬1. асп парваридан,
асп. асп парвариш кардан; нигоњубин кардан ба
АСПБОЗЇ ‫ اﺳﭗﺑﺎزي‬дўстдории асп, аспдориву
аспсаворї. асп. 2. соњаи чорводорї, ки ба парвариш ва
ба вуљуд овардани зотњои хубу нави аспњо
АСПБОН ‫ اﺳﭗﺑﺎن‬нигоњубинкунандаи асп, саис. машѓул аст: фермаи асппарварї.
АСПБОНЇ ‫ اﺳﭗﺑﺎﻧﻲ‬нигоњубини асп, саисї. АСППОЙ ‫ اﺳﭗ ﭘﺎي‬ниг. аспбон.
АСПВОР ‫ اﺳﭗوار‬аспмонанд, мисли асп. АСППОЙЇ ‫ اﺳﭗ ﭘﺎﺋﻲ‬ниг. аспбонї.
АСПДАВОН ‫ اﺳﭗدوان‬он ки аспро метозонад, АСПРЕЗ//АСПРЕС ‫اﺳﭙﺮﻳﺲ‬//‫ اﺳﭙﺮﻳﺰ‬љои аспдаво-
асптоз,човандоз. нї, майдони варзишии аспдавонї, иппо-
дром.
АСПДАВОНЇ ‫ اﺳﭗدواﻧﻲ‬исми амал аз асп
давондан; машќ ва мусобиќаи асп тозондан. АСПРОМКУНЇ ‫ اﺳﭗ راﻣﻜﻨﻲ‬аспи њанўз зинна-
АСПДОР ‫ اﺳﭗدار‬дорандаи асп, соњиби асп; задаро барои саворї тайёр кардан.
нигањбон ва парваришкунандаи асп. АСПСАВОР ‫ اﺳﭗﺳﻮار‬1. шахси савори асп,
АСПДОРЇ ‫اﺳﭗداري‬ нигањбонї ва парвариши аспакї, савора: аспсавор омадан. 2. киноя аз
асп. аспшинос; асппарвар.

АСПДУЗД ‫ اﺳﭗدزد‬дузди асп, он ки кору бори ў АСПСАВОРЇ ‫ اﺳﭗﺳﻮاري‬асп савор шудан,


дуздидани асп аст. аспакї будан, савора будан, саворагї.
АСПДУЗДЇ ‫ اﺳﭗدزدي‬дуздидани асп, маш- АСПТОЗ ‫ اﺳﭗ ﺗﺎز‬аспсавори моњир, човандоз.
ѓулиятњои аспдузд. АСПТОЗЇ ‫ اﺳﭗ ﺗﺎزي‬исми амал аз асп тохтан;
АСПДЎСТ ‫ اﺳﭗدوﺳﺖ‬ишќбози асп, аспбоз. асп давондан, аспдавонї.
АСПИЛ ‫ اﺳﭙﻴﻞ‬књн., ниг. аспдузд. АСПХОНА ‫ اﺳﭗﺧﺎﻧﻪ‬љое, ки дар он асп мебан-
данд ва нигоњ медоранд, тавила, саисхона.
АСПИРАНТ лот. ‫ اﺳﭙﻴﺮﻧﺖ‬он ки ба донистани
чизе мекўшад; касе, ки дар аспирантураи АСПЉАЛЛОБ ‫ اﺳﭗﺟﻼب‬он ки асп харида бо
донишкадањои олї ва муассисањои илмии нархи гарон мефурўшад, љаллоби асп.
тадќиќотї ба фаъолияти илмї тайёрї меби-
над. АСПЉАЛЛОБЇ ‫ اﺳﭗﺟﻼﺑﻲ‬шуѓли аспљаллоб.

АСПИРАНТЇ ‫ اﺳﭙﻴﺮﻧﺘﻲ‬мансуб ба аспирант: АСР I а. ‫ ﻋﺼﺮ‬1. замоне, ки сад солро дар бар
солњои аспирантї. мегирад, сада, ќарн. 2. замон, давр, ањд;
асрњои аср якчанд аср, замонњои дароз;
АСПИРАНТУРА лот. ‫ اﺳﭙﻴﺮﻧﺘﻮره‬яке аз асрњои миёна марњалаи таърихи олам (охири
намудњои тайёр кардани кадрњои омўзгорї а. 5 - миёнаи а. 17), ки баъди таърихи дунёи
ва илмї барои мактабњои олї ва муасси- ќадим ва пеш аз таърихи дунёи нав меояд.
сањои илмии тадќиќотї.
АСР II а. ‫ ﻋﺼﺮ‬ваќти байни пешину шом, ваќти
АСПИРИН лот. ‫ اﺳﭙﻴﺮﻳﻦ‬тиб. доруи пасткунан- фурўравии офтоб, бегоњ: асру шом, намози
даи њарорат ва рафъи дард. аср.
АСПИСТ ‫ اﺳﭙﺴﺖ‬књн., ниг. юнучќа. АСР III а. ‫ ﻋﺼﺮ‬кит. 1. фишурдан, фишурда
АСПЇ ‫ اﺳﭙﻲ‬мансуб ба асп; љувози аспї љувозе, шираи чизеро гирифтан. 2. маљ. фишору
ки онро асп мегардонад. шиканља.
АСПНАМАД ‫ اﺳﭗ ﻧﻤﺪ‬ниг. намадзин. АСР IV а. ‫ اﺳﺮ‬кит. бандї кардан, асир кардан,
АСР – 88 –
ба зиндон андохтан. АССИСТЕНТ лот. ‫ اﺳﻴﺴﺘﻨﺖ‬1. ёридињанда, ёвар,
ёрирасони мутахассис (мас., ёвари профессор,
АСРАТ а. ‫ﻋﺜﺮت‬//‫ ﻋﺜﺮة‬кит. хато, гуноњ. љарроњ ё имтињонгиранда). 2. вазифаи авва-
АСРИМИЁНАГЇ ‫ ﻋﺼﺮﻣﻴﺎﻧﮕﻲ‬мансуб ба асрњои лине, ки ба муаллимони мактабњои олї дода
миёна: шароити истибдоди феодалии асри- мешавад ва соњиби њамин вазифа.
миёнагї. АССОР а. ‫ ﻋﺼﺎر‬кит. равѓанкаш, љувозкаш.
АСРИНА ‫ ﻋﺼﺮﻳﻨﻪ‬кўњан, ќадимї; орзуи асрина АССОТСИАТСИЯ лот. ‫ اﺳﺎﺗﺴﺌﺘﺴﻴﻪ‬књн. иттињо-
орзуи дерина, орзуи ќадима. дияи одамон ё муассисањои гуногун барои
АСРЇ ‫ ﻋﺼﺮي‬мансуб ба аср I. расидан ба ягон маќсади умумї дар соњањои
иќтисодї, сиёсї, илмї, маданї ва ѓ.; ит-
АСРОР а. ‫ اﺳﺮا‬љ. сирр; мањрами асрор бохабар
тињодия, иттифоќ, анљуман.
аз розњои нињонї; шахси боэътимоде, ки аз
розњо хабар дорад ва ба вай асрори дил гуф- АСТ ‫ اﺳﺖ‬грам. бандаки хабарї (шахси сеюми
тан мумкин аст; мањрами роз; сирру асрори шумораи танњо), ки њиссае аз хабари љумла
пинњонї розњои махфї ва пўшида; асрори ка- буда, барои бо хабар алоќаманд кардани
се ё чизеро кушодан // асрори касе ё чизеро мубтадо истеъмол мешавад.
фош кардан сирњои касе ё чизеро ошкор кар-
дан; аз асрори касе ё чизе воќиф будан аз АСТА І ‫ اﺳﺘﻪ‬књн. донаи мева (хурмо, шафтолу,
сирњои касе ё чизе бохабар будан; парда аз зардолу ва ѓ.).
рўи асрор бардоштан сирњоро кушодан, чизи АСТА ІІ ‫ اﺳﺘﻪ‬шакли гуфтугўии оњиста; аста-аста
ноаёнро ошкор намудан; ◊ асрори ѓайб оњиста-оњиста.
сирњои олами берун.
АСТАЃФИРУЛЛОЊ ‫ اﺳﺘﻐﻔﺮاﷲ‬д. аз Худо омур-
АСРОРАНГЕЗ ‫اﺳﺮاراﻧﮕﻴﺰ‬ сирдор; мармуз; пур-
зиш мехоњам, бахшоиш металабам; тавба
муаммо.
кардам.
АСРОРАНГЕЗОНА ‫ اﺳﺮاراﻧﮕﻴﺰاﻧﻪ‬1. номаъ-
лумона, пинњонї. 2. њайратоварона, ба тарзи АСТАР I ‫ اﺳﺘﺮ‬ниг. остар; муќоб. абра; љомаи
аљоиб. абра-астар љомае, ки фаќат абраву астар до-
рад, љомаи бепахта; ◊ астару абраи чизе
АСРОРНОК ‫ اﺳﺮارﻧﺎك‬асроромез; пурмуаммо. (касе)-ро кушода партофтан тамоман фош
АСРОРОМЕЗ ‫ اﺳﺮارآﻣﻴﺰ‬омехта бо розњо, пў- кардан, пурра ошкор намудани айби касе
шида; пурмуаммо. чизе.
АСТАР II ‫ اﺳﺘﺮ‬кит., ниг. хачир.
АСРОРОМЕЗОНА ‫اﺳﺮارآﻣﻴﺰاﻧﻪ‬ асрорнок; рамз-
АСТАРБОР ‫ اﺳﺘﺮﺑﺎر‬гуфт., ниг. астарвор.
нок.
АССАЛО а. ‫ اﻟﺼﻼ‬нидо барои даъват марњамат!, АСТАРБОРЇ ‫ اﺳﺘﺮﺑﺎري‬гуфт., ниг. остарворї;
марњамат кунед!; ассало задан даъват кардан. лоиќи остар.

АССАЛОМ а. ‫ اﻟﺴﻼم‬салом, дуруд (ба шумо); АСТАРВАН ‫ اﺳﺘﺮون‬кит. зани нозой, зани без-
ассалому алайкум салом ба шумо; осоиш урёт, аќим.
мехоњам ба шумо. АСТАРВОР ‫ اﺳﺘﺮوار‬матоъ барои астар.
АССАМБЛЕЯ фр. ‫ اﺳﻤﺒﻠﻴﻪ‬ниг. маљмаъ.
АСТАРВОРЇ ‫ اﺳﺘﺮواري‬ниг. остарворї.
АССИМИЛЯТСИЯ лот. ‫ اﺳﻴﻤﻴﻠﻴﺘﺴﻴﻪ‬1. мувофиќ
шудан, айният пайдо кардан ба чизе; дар АСТАРДОР ‫ اﺳﺘﺮدار‬ниг. остардор.
натиљаи аз худ намудани забон, урфу одат ва АСТАРШОЊЇ ‫ اﺳﺘﺮﺷﺎﻫﻲ‬ниг. остарї.
ѓайраи як халќ ба он њамроњ шуда рафтани
халќи дигар. 2. збш. монандшавї, яъне АСТЕРОИДЊО ‫ اﺳﺘﺮاﺋﺪﻫﺎ‬1. нуљ. сайёрањои хур-
њамгун шудани як овоз ба овози дигар дар де, ки гирди Офтоб мегарданд. 2. зоол.
ваќти талаффуз (мисли бадтар – баттар, шан- ситорањои бањрї.
бе – шамбе), идѓом.
АСТРОЛОГИЯ ю. ‫ اﺳﺘﺮاﻻﮔﻴﻪ‬таълимоти мавњум,
– 89 – АТЛ
ки таќдиру пешомад ва воќеаи ояндаро аз АСЪАД а. ‫ اﺳﻌﺪ‬кит. некбахттар, босаодаттар;
рўи мавќеи ситорањо ва дигар љирмњои ахтари асъад ситораи бахт.
осмонї пешгўї мекунад, илми нуљум,
ситорашиносї. АСЪОР а. ‫ اﺳﻌﺎر‬1. воњиди пул, ки асоси сохтори
пулии мамлакатеро ташкил медињад (мас.,
АСТРОНАВТ ю. ‫ اﺳﺘﺮاﻧﻮت‬ниг. кайњоннавард. сомонї дар Тољикистон): асъори миллї. 2.
АСТРОНАВТИКА ю. ‫اﺳﺘﺮاﻧﻮﺗﻴﻜﻪ‬ ниг. кайњонна- пулњои хориљї, ки дар њисобу китоби байни
вардї. давлатњо ба кор меравад (мас., доллари
америкої), арз.
АСТРОНОМИЯ ю. ‫ اﺳﺘﺮاﻧﺎﻣﻴﻪ‬илм дар бораи сохт
ва инкишофи љисмњои осмонї, си- АТАВИЗМ лот. ‫ اﺗﻮﻳﺰم‬дар аъзои бадан зоњир
торашиносї, илми нуљум. шудани хусусият ва аломатњои гузаштагони
ќадимтари онњо.
АСТРОФИЗИКА ю. ‫ اﺳﺘﺮاﻓﺰﻳﻜﻪ‬як соњаи астро-
номия, ки сохти љирмњои осмонї ва АТБОЪ а. ‫ اﺗﺒﺎع‬кит. љ. тобеъ.
хусусиятњои физикии онњоро меомўзад. АТВОР а. ‫ اﻃﻮار‬1. љ. тавр. 2. роњу равиш; ња-
АСФАЛАССОФИЛИН а. ‫ اﺳﻔﻞاﻟﺴﺎﻓﻠﻴﻦ‬1. кит. ракат, рафтор; атвору кирдор роњу равиш;
дараљаи пасттарин. 2. д. табаќаи пасттарин феълу атвор кору кирдор, амалу рафтор;
ва чуќуртарини (њафтумини) дўзах; ◊ ба ас- хулќу атвор табъу рафтор, майлу њаракат.
фалассофилин фиристодан куштан, нобуд АТИББО а. ‫ اﻃﺒﺎ‬кит., љ. табиб.
кардан.
АТИЌ а. ‫ ﻋﺘﻴﻖ‬1. кўњна, ќадима, кўњан; ањди атиќ
АСФАЛТ ю. ‫ اﺳﻔﻠﺖ‬омехтаи мум бо сангрезањо,
даври ќадим. 2. баргузида, камёб.
ки барои фарши роњ истифода мешавад.
АСФАЛТПЎШ ‫ اﺳﻔﻠﺖﭘﻮش‬бо асфалт пўшида- АТИЌА а.‫ ﻋﺘﻴﻘﻪ‬муаннаси атиќ; осори атиќа ёд-
шуда, асфалтфарш, мумфарш: роњи асфалт- горињои ќадима.
пўш, асфалтпўш кардан. АТИЌАФУРЎШ ‫ ﻋﺘﻴﻘﻪﻓﺮوش‬фурўшандаи ашёи
АСФАЛУССОФИЛИН а. ‫اﺳﻔﻞاﻟﺴﺎﻓﻠﻴﻦ‬ ниг. ас- нодири ќадима.
фалассофилин. АТИЌАФУРЎШЇ ‫ ﻋﺘﻴﻘﻪﻓﺮوﺷﻲ‬1. касбу шуѓли
АСФАР а. ‫ اﺻﻔﺮ‬кит. зард, зардранг. атиќафурўш. 2. љое ё маѓозае, ки ашёи ноди-
ри ќадима мефурўшанд.
АСФО а. ‫اﺻﻔﻲ‬ кит. баргузидатар; холистар,
софтар. АТИЌАШИНОС ‫ ﻋﺘﻴﻘﻪ ﺷﻨﺎس‬он ки ашёи ќади-
миро ташхис медињад.
АСЊАЛ а. ‫ اﺳﻬﻞ‬кит. осонтар, сабуктар, сањлтар.
АТИЌЇ ‫ ﻋﺘﻴﻘﻲ‬кўњна, ќадима; бостонї.
АСЊОБ а. ‫ اﺻﺤﺎب‬љ. соњиб; асњоби дониш ањли
дониш, донишмандон; асњоби завќ соњибони АТИЯ//АТИЯТ а. ‫ﻋﻄﻴﺖ‬//‫ﻋﻄﻴﻪ‬ кит. бахшиш,
истеъдоди адабї, наќќошї, мусиќї ва ѓ.; тўњфа, ато, њадя.
асњоби зулм золимон, зулмкунандагон;
асњоби кањф асот. њафт нафаре, ки аз тарси АТЛАНТ ю. ‫ اﺗﻠﻨﺖ‬асот. дар асотири Юнони
Даќёнус ном подшоњи золим ба ѓоре паноњ Ќадим бањодури ќавињайкал, ки дар сар гун-
бурда, дар он љо солњои зиёде хобидаанд; бади осмонро нигоњ медоштааст.
асњоби ќисас ровиён, ривояткунандагон; АТЛАС I ‫ اﻃﻠﺲ‬як навъ матои абрешимї, ки як
ќиссагўйњо; асњоби фил пайравони Абрања рўи он барроќ аст, дебо: куртаи атлас, либо-
ном подшоњи Њабашистон, ки пеш аз ислом си атлас; атласи мулъам атласи мумтоз ва
бо филњои љангї барои хароб кардани хонаи олисифат, атласи баргузида; атласи румї ма-
Каъба ба шањри Макка њуљум оварда буданд тои абрешимии нафис, ки махсуси Рум буда-
ва онњоро ќавми фил њам меноманд; асњоби аст. 2. навъи матои сунъї, ки ба матои
њавоиљ њољатмандон, соњибони њољат. абрешимї монанд аст; ◊ (ин) атласи лољвард
АСЪАБ а. ‫ اﺻﻌﺐ‬кит. мушкилтар, душвортар, осмони кабуд; атласи сабз, атласи фирўза
сахттар, саъбтар. осмон.
АТЛ – 90 –
АТЛАС II ю. ‫ اﻃﻠﺲ‬1. маљмўи харитањои љуѓ- тан.
рофї, таърихї дар шакли албом ё китоб. 2.
маљмўи сурат, ё љадвалњо, ки ба шакли АТОЛАПО ‫ اﺗﺎﻟﻪﭘﺎ‬гуфт. ољиз дар роњ рафтан,
асбобњои аёнї дар корњои илмию омўзгорї каси аз роњравї тез мондашаванда.
истифода мешавад. 3. ниг. фалак(-и нўњум, ки АТОЛАХЎР ‫ اﺗﺎﻟﻪﺧﻮر‬атолахўранда; ◊ ошхўр
ба номи Гунбади Атлас маъруф аст). ошаша мехўраду атолахўр атолаша гуфт.
АТЛАСБОФ ‫اﻃﻠﺲﺑﺎف‬ он ки касбаш бофтани њар кас ба ќадри тавони худ амал мекунад.
атлас аст. АТОЛИЌ т. ‫ اﺗﺎﻟﻴﻖ‬таър. понздањумин дараљаи
АТЛАСБОФЇ ‫ اﻃﻠﺲﺑﺎﻓﻲ‬бофтани матои атлас, мансаб дар хонигарии Бухоро, ки аз њама
атлас бофтан. баланд њисоб мешуд.

АТЛАСЇ ‫ اﻃﻠﺴﻲ‬мансуб ба атлас; аз атлас АТОМ ю. ‫[ اﺗﺎم‬маънои ибтидоияш таќсим-


дўхташуда. нашаванда] хурдтарин зарра-њиссачаи унсури
химиявї, ки аз њастаи атомї ва электронњо
АТЛАСКУРТА ‫ اﻃﻠﺲﻛﺮﺗﻪ‬куртаи атлас, пиро- иборат аст; таљзияи атом таќсимшавии атом.
њани аз матои атлас дўхташуда.
АТОМИЗМ//АТОМИСТИКА ю. ‫اﺗﺎﻣﺴﺘﻴﻜﻪ‬//‫اﺗﺎﻣﻴﺰم‬
АТЛАСПЎШ ‫ اﻃﻠﺲﭘﻮش‬он ки дар бар куртаи фалс. таълимоти фалсафии маънидоди таби-
атлас дорад. ат (табиатро аз материя ва материяро аз
АТМОСФЕРА ю. ‫ اﺗﻤﺎﺳﻔﻴﺮه‬1. њаво – ќабати хурдтарин заррањои таќсимнашаванда иборат
газмонанде, ки атрофи Замин ва баъзе донистан), ки аввал аз тарафи файласуфони
сайёраи дигарро ињота кардааст. 2. тех. Њинди Ќадим ва баъд Юнони Ќадим инки-
воњиди ќиёсии фишори газњо. шоф дода шуда, минбаъд бо бозёфтњои илм
ва дар заминаи илмї тараќќї кардааст.
АТМОСФЕРЇ ‫ اﺗﻤﺎﺳﻔﻴﺮي‬мансуб ба атмосфера:
боришњои атмосферї, фишори атмосферї. АТОМЇ ‫ اﺗﺎﻣﻲ‬мансуб ба атом; њастаї; бомбаи
атомї бомбае, ки таркиши он ба њаракати
АТО а. ‫ ﻋﻄﺎ‬бахшиш, инъом; аз хурдон хато, аз зарядњои атом вобаста аст; вазни атомї ваз-
бузургон ато (зарб.); мењмон атои худо, аспаш ни нисбии атоми ягон унсури химиявї, ки
балои худо (зарб.); ато кардан бахшидан; дар натиљаи њамчун воњид ќабул шудани 1/16
атои ўро ба лиќои ў бахшидам дар мавриди њиссаи вазни атоми оксиген муќаррар шуда-
гузаштан њам аз бањри фоидаву њам аз дидо- аст; ќувваи атомї ќувваи њаракати
ри одами бад гуфта мешавад. мутаќобилаи њиссањои ядрои атом.
АТОБАК т. ‫ اﺗﺎﺑﻚ‬кит. 1. падари бузургвор; АТОПЕША ‫ ﻋﻄﺎﭘﻴﺸﻪ‬он ки ато карданро дўст
мураббї; тарбиятгари шоњзодагон. 2. под- медорад, сахипеша.
шоње аз сулолаи Атобакон, ки дар асрњои
XII-XIII дар Эрон њукумат доштанд. АТОРУД а. ‫[ ﻋﻄﺎرد‬аслаш Уторид] сайёраи ба
Офтоб наздиктарин, Тир.
АТОБАКОН ‫ اﺗﺎﺑﻜﺎن‬таър. сулолаи шоњони
Атобак, ки дар асрњои XII-XIII дар Эрони АТР а. ‫ ﻋﻄﺮ‬1. хушбўие, ки аз гулњо ё чизњои ди-
гар њосил мекунанд ва бештар дар шишањо
љануби ѓарбї њукмронї мекарданд.
нигоњ медоранд; атри яхак хушбўии хушко-
АТОБАХШ ‫ﻋﻄﺎﺑﺨﺶ‬ сахї, кушодадаст, фарох- нидашуда, ки ба пахта молида ё ба чизе бас-
даст. та бо худ медоштанд; атр задан атр пошидан.
2. бўи хуш, роињаи хуш.
АТОЛА ‫ اﺗﺎﻟﻪ‬таоми сабуке, ки бо роњи љўшо-
нидани орди бирён дар об тайёр мекунанд, АТРАФЗО ‫ ﻋﻄﺮاﻓﺰا‬афзояндаи хушбўї, афзун-
њарира: атола пухтан; атолаи явѓон атолаи бе кунандаи атр.
равѓан пухташуда; ◊ атола кардани чизе (ко- АТРАФШОН ‫ ﻋﻄﺮاﻓﺸﺎن‬атрпош, хушбўйкунанда.
ре) ба њам омехта вайрон ќардани чизе ё ко-
ре. АТРАФШОНЇ ‫ ﻋﻄﺮاﻓﺸﺎﻧﻲ‬атрпошї, пањн кар-
дани бўйњои хуш.
АТОЛАПАЗЇ ‫اﺗﺎﻟﻪﭘﺰي‬ исми амал аз атола пух-
– 91 – АТЪ
АТРБОР ‫ ﻋﻄﺮﺑﺎر‬атрафшон, атрогин, атромез. АТРФУРЎШ ‫ﻋﻄﺮﻓﺮوش‬ он ки атр мефурўшад,
аттор.
АТРБЎ‫ ﻋﻄﺮﺑﻮ‬хушбў, муаттар, атрафшон, атро-
мез. АТРФУРЎШЇ ‫ ﻋﻄﺮﻓﺮوﺷﻲ‬1. касб ва шуѓли атр-
АТРГАРДОН ‫ ﻋﻄﺮﮔﺮدان‬кит. пароканандаи ат- фурўш. 2. љое, ки дар он атриёт мефурўшанд.
риёту хушбўї, пањнкунандаи хушбўї. АТСА а. ‫ ﻋﻄﺴﻪ‬беихтиёр бо шиддат ва бо садо аз
АТРГИРЇ ‫ ﻋﻄﺮﮔﻴﺮي‬амали тањияи атр (хусусан дањон ва бинї баромадани њаво: атса задан.
аз гиёњњо). АТСАОВАР ‫ ﻋﻄﺴﻪآور‬чизе ё доруе, ки боиси атса
АТРГУЛ ‫ ﻋﻄﺮﮔﻞ‬гуле, ки бўи атр дорад, садбарг. мешавад.

АТРДОН ‫ﻋﻄﺮدان‬ зарфе, ки дар он атр меги- АТТАШЕ фр. ‫ اﺗﺸﻲ‬рутбаи дипломатї ва вази-
ранд. фаи штатї дар сафоратхонањо оид ба корњои
њарбї, савдо, матбуот ва ѓ.: атташеи њарбї,
АТРИЁТ ‫ ﻋﻄﺮﻳﺎت‬чизњои хушбўй; атрњо. атташеи савдо.
АТРЇ ‫ ﻋﻄﺮي‬муаттар, хушбў; шамъдони атрї АТТЕСТАТ лот. ‫ اﺗﻴﺴﺘﺖ‬књн. гувоњиномаи
анљибари хушбў. тањсил, ки ба хатмкардаи мактаби њамагонї
АТРМОЯ ‫ ﻋﻄﺮﻣﺎﻳﻪ‬моддае, ки таркиби асосии медињанд, номаи камол.
атриёт ва маводи хушбўйкунандаро ташкил АТТЕСТАТДИЊЇ ‫ اﺗﻴﺴﺘﺖدﻫﻲ‬муайян намудани
медињад, љавњари атрњо. хусусияти кор ва савияи ихтисоси корманди
АТРОГИН ‫ ﻋﻄﺮآﮔﻴﻦ‬муаттар, хушбўй. идорае аз тарафи комиссияи махсус.
АТРОК а. ‫ اﺗﺮاك‬кит., љ. турк (туркњо, туркон). АТТЕСТАТСИОНЇ ‫ اﺗﻴﺴﺘﺖﺳﻴﺎﻧﻲ‬мансуб ба
аттестатсия; оид ба аттестатсия; комиссияи
АТРОМЕЗ ‫ ﻋﻄﺮآﻣﻴﺰ‬омехта ба атр, атрнок, аттестатсионї њайати махсус, ки барои гуза-
муаттар: боди атромез, насими атромез. ронидани аттестатсия ташкил дода шудааст.
АТРОФ а. ‫ اﻃﺮاف‬1. љ. тараф. 2. гирд, гирдогирд, АТТЕСТАТСИЯ лот. ‫ اﺗﻴﺴﺘﺘﺴﻴﻪ‬аз тарафи ко-
давр, пиромун. 3. гирду пеш; гўшаву канор; миссияи махсус тарзи кор ва савияи корман-
аз атроф аз гирду пеш, аз гўшаву канор; ба дони идораеро аз назар гузаронида ба он
атроф ба гирду пеш, ба њар тараф; ба атро- бањо додан.
фи.. а) гирди..., даври...; б) ба гирду пеши...;
гирду атроф атрофу љониб, гирду пеш; давру АТТОР а. ‫ ﻋﻄﺎر‬атрфурўш; доруфурўш; мушк он
атроф гирду атроф, гирду пеш; дар атрофи... аст, ки худ бибўяд, на он ки аттор бигўяд.
а) дар гирди..., гирдогирди...; б) дар хусу- (маќ.); ◊ аз (дар) ќуттии аттор њам ёфт наме-
си…, дар бораи… шавад тамоман ноёб аст, њељ пайдо нест.
АТРОФИЁН ‫ اﻃﺮاﻓﻴﺎن‬дар атроф будагон; АТТОРЇ ‫ ﻋﻄﺎري‬касби аттор; атрфурўшї;
наздикон, шиносон. доруворфурўшї; растаи атторї растае, ки
дўконњои атторон љо гирифтааст.
АТРПОШАК ‫ ﻋﻄﺮﭘﺎﺷﻚ‬асбоби махсус, ки бо он
ба сару рў атр мепошанд. АТТРАКСИОН фр. ‫ اﺗﺮﻛﺴﻴﺎن‬барномаи нав-
батии намоиши сирк ё бозињо.
АТРСО(Й) ‫ ﻋﻄﺮﺳﺎ‬пањнкунандаи бўи атр, ат-
рафшон; хушбўидињанда, муаттар. АТФ а. ‫ ﻋﻄﻒ‬кит. 1. бозгашт; атф кардан боз-
гаштан; атфи инон кардан сари аспро бар-
АТРСОЗ ‫ ﻋﻄﺮﺳﺎز‬он ки атриёт месозад, созанда гардонидан; ба тарафи дигар баргаштан. 2.
ва тањиякунандаи атриёт. майлу таваљљўњ; шафќат; мењрубонї. 3. пор-
АТРСОЗЇ ‫ﻋﻄﺮﺳﺎزي‬ амали сохтани атрњо: чае, ки дар њошияи либос дўхта шудааст, зењ,
коргоњи атрсозї. шероза; атфи доман шероза ва зењи доман.
АТРСЎЗ ‫ ﻋﻄﺮﺳﻮز‬шамъ ё ќандиле, ки дар он АТФОЛ а. ‫ اﻃﻔﺎل‬љ. тифл; зану атфол зану бача,
барои сўзондан атрро ба кор мебаранд. бачаву кача.

АТРФАЗО ‫ ﻋﻄﺮﻓﺰا‬ниг. атрафзо. АТЪИМА ‫ اﻃﻌﻤﻪ‬љ. таом.


АУД – 92 –
АУДИТ лот. ‫ اﺋﻮدت‬нав. экспертизаи мустаќили ѓамгин, андўњгин; фигор, абгор; афгор кар-
фаъолияти молиявии муассисањо аз тарафи дан а) маљрўњ ва захмдор намудан; б) хаставу
аудиторњо – коршиносони баландихтисос. бењол кардан; афгор шудан захмї шудан, реш
шудан.
АУДИТОР лот. ‫ اﺋﻮدﺗﺎر‬нав. муфаттиши махсус,
ки фаъолияти молиявии муассисањову АФЃОН I ‫ اﻓﻐﺎن‬зорї, нола, фарёд, фиѓон; доду
ширкатњоро тафтиш мекунад, бозраси мо- афѓон // нолаву афѓон доду фарёд, шеван, оњу
лия. нола; афѓон кашидан фиѓон кардан, нола
намудан; муќ. фиѓон.
АУДИТОРЇ ‫ اﺋﻮدﺗﺎري‬нав. мансуб ба аудитор:
тафтишоти аудиторї, хизмати аудиторї. АФЃОН II ‫ اﻓﻐﺎن‬1. номи халќе, ки бахше аз со-
кинони кишварњои Афѓонистону Покистон-
АУЗУБИЛЛОЊ а. ‫ اﻋﻮذ ﺑﺎاﷲ‬д. паноњ бар Худо!
ро ташкил медињад: мардуми (халќи) афѓон.
Худо нигоњ дорад! (иборае, ки дар мавриди
2. ањли Афѓонистон; сокини Афѓонистон.
канораљўї кардан аз бадие, зиштие, тўњмате
ва ѓ. гуфта мешавад). АФЃОНЇ ‫ اﻓﻐﺎﻧﻲ‬1. мансуб ба афѓон. 2. воњиди
пули Афѓонистон. 3. сохташуда ё баамало-
АУКСИОН лот. ‫ اﺋﻮﻛﺴﻴﺎن‬ниг. музояда.
мада дар Афѓонистон: ќолини афѓонї; сал-
АФАНДИГЇ ‫ اﻓﻨﺪﮔﻲ‬содагї, содалавњї, гўлї. лаи афѓонї дасторе, ки тарзи бастанаш мах-
суси афѓонњост; боди (шамоли) афѓонї боди
АФАНДЇ ‫ اﻓﻨﺪي‬1. књн. калимаи эњтиромиест дар
сахти чангу ѓубордоре, ки аксар њаворо фаро
туркии усмонї, ки ваќти мурољиат ба бузур-
мегирад ва ба кас таъсири бад мебахшад.
гон истеъмол мешавад ва гоњо ба охири
номњо илова мегардад; оѓо, љаноб. 2. АФДАР ‫ اﻓﺪر‬књн. бародари падар, амак.
ќањрамони латифањои халќї, ки њамчун шах-
си њозирљавоб, шўх, њазлгўй ва баъзан АФЗАЛ а. ‫ اﻓﻀﻞ‬1. фозилтар, соњибфазилаттар. 2.
содалавњу гўл тасвир меёбад. бартар; бењтар; афзал донистан (шуморидан)
бењтар шуморидан, бартар њисоб кардан.
АФ-АФ ‫ اف اف‬ниг. ав-ав.
АФЗАЛИЯТ а. ‫ اﻓﻀﻠﻴﺖ‬афзал будан, бартарї,
АФВ а.‫ ﻋﻔﻮ‬бахшидан, гузаштан аз гуноњ; афви бењтарї; афзалият доштан бартарї доштан,
умумї сабук кардани љазо ё озод намудани ба имтиёзе соњиб будан.
гунањкорони мањкумшуда ё зери тафтишот-
буда бо ќарори њукумат; афв кардан бахши- АФЗАЛЇ ‫ اﻓﻀﻠﻲ‬ниг. афзалият.
дан, аз гуноњи касе гузаштан. АФЗОИШ ‫ اﻓﺰاﻳﺶ‬исми феълї аз афзудан; афзун
АФВНОПАЗИР ‫ﻋﻔﻮﻧﺎﭘﺰﻳﺮ‬ бахшиданошуданї, гардидан, бисёр шудан.
бахшиданашаванда.
АФЗОИШНОК ‫اﻓﺰاﻳﺸﻨﺎك‬ афзоянда, бисёрша-
АФВОТ а. ‫ اﻓﻮات‬1. љ. фавт. 2. мурдагон. ванда.
АФВОЊ а. ‫ اﻓﻮاه‬љ. фўњ 1. дањанњо. 2. овозањои АФЗОР ‫ اﻓﺰار‬1. асбоб, олат, абзор. 2. кит.
дањонакї); ◊ шўњраи афвоњ шудан вирди за- дорувории таом аз ќабили мурч, зира, ка-
бон гаштан; машњур гардидан. ланфур.
АФЗОРСОЗ ‫ اﻓﺰارﺳﺎز‬ниг. абзорсоз.
АФВОЉ а. ‫ اﻓﻮاج‬љ. фављ (гурўњњо, тўдањо).
АФЗОРСОЗЇ ‫ اﻓﺰارﺳﺎزي‬ниг. абзорсозї.
АФВПАЗИРЇ ‫ﻋﻔﻮﭘﺰﻳﺮي‬ афвпазир будан,
бахшоянда будан. АФЗОЯНДА ‫ اﻓﺰاﻳﻨﺪه‬сифати феълии замони
њозира аз афзудан; афзункунунда, зиёдкунан-
АФВТАЛАБОНА ‫ ﻋﻔﻮﻃﻠﺒﺎﻧﻪ‬бо афвталабї; да; афзоишёбанда; рушдкунанда.
узрхоњона: афвталабона сухан гуфтан.
АФЗУДА ‫ اﻓﺰوده‬сифати феълии замони гузашта
АФГАНДАН ‫ اﻓﮕﻨﺪن‬ниг. афкандан. аз афзудан; афзоишёфта.
АФГОНА ‫ اﻓﮕﺎﻧﻪ‬бачаи норасида таваллудшуда,
АФЗУДАГЇ ‫ اﻓﺰودﮔﻲ‬шакли дигари сифати
бармањал аз шикам афтида, чала, норасид.
феълии замони гузаштаи афзуда; афзунї, аф-
АФГОР ‫اﻓﮕﺎر‬ 1. маљрўњ. 2. хаста, озурда; зоиш.
– 93 – АФР

АФЗУДАН ‫ اﻓﺰودن‬1. зиёд кардан, афзун гардо- кардан; шармгинї зоњир намудан; назар
нидан; изофа намудан. 2. зиёд шудан, афзун (нигоњ) афкандан нигоњ кардан.
гаштан; аз њад афзудан аз њад бисёр кардан;
АФКАНДАНЇ//АФГАНДАНЇ ‫اﻓﮕﻨﺪﻧﻲ‬//‫اﻓﻜﻨﺪﻧﻲ‬
аз њад зиёд афзудан хеле афзун гаштан, хеле
сифати феълии замони оянда аз афкан-
бисёр шудан; беш аз пеш афзудан нисбат ба
дан//афгандан; њар чизи ќобили афкандан.
пештара афзунтар гардидан; суръат(ро) аф-
зудан суръат(ро) тезонидан; яке бар дањ аф- АФКОР а. ‫ اﻓﻜﺎر‬љ. фикр (фикрњо, андешањо);
зудан дањчанд зиёд шудан; борњо фузун гаш- аќида: афкори тарбиявию ахлоќї, афкори
тан. фалсафї, афкори љамъиятї; афкори
пешќадам ѓояњои мутараќќї; афкори умум //
АФЗУДАНЇ ‫ اﻓﺰودﻧﻲ‬сифати феълии замони афкори омма фикри умумихалќї; мубодилаи
оянда аз афзудан; он чи шоиста ва ќобили афкор // табодули афкор бо њам иваз кардани
афзудан аст. фикру андешањо, фањмидани фикри якдигар;
АФЗУН ‫ اﻓﺰون‬беш, зиёд, бисёр; аз њад афзун аз озодии афкор озод, бемонеа будани изњори
њад зиёд, хеле; афзун гардонидан (кардан) зи- фикру аќида, озодфикрї, озодандешї.
ёд кардан; афзун шудан (гаштан) бисёр шу- АФЛЕСУН ‫ اﻓﻠﻴﺴﻮن‬меваи ситрусии хушмазаи
дан; зиёд шудан. хушбўй, ки рангаш зард аст, пуртаќол.
АФЗУНГАРДОНЇ ‫ اﻓﺰونﮔﺮداﻧﻲ‬исми амал аз аф- АФЛОК а. ‫ اﻓﻼك‬љ. фалак (осмонњо); гардиши
зун гардонидан: афзунгардонии истењсоли афлок гузашти рўзгор, мурури замон; кўњњои
мол. сар бар афлок кўњњои нињоят баланд.
АФЗУНЇ ‫ اﻓﺰوﻧﻲ‬бешї, бисёрї, зиёд будан; АФЛОКЇ ‫ اﻓﻼﻛﻲ‬кит. 1. мансуб ба афлок. 2.
фаровонї. ѓайримоддї, ѓайризаминї; муќ. хокї. 3. маљ.
АФИН а. ‫ ﻋﻔﻦ‬кит. гандида, бадбўйшуда; вай- фаришта.
роншуда. АФЛОКШИНОС ‫ اﻓﻼكﺷﻨﺎس‬ситорашинос, ах-
таршинос, мунаљљим.
АФИФ а. ‫ ﻋﻔﻴﻒ‬кит. покдоман, боиффат,
парњезгор. АФЛОТУНИЯ ‫ اﻓﻼﺗﻮﻧﻴﻪ‬фалс. равияи идеалистї,
ки аз таълимоти Афлотун (олами ирфонии
АФИФА а. ‫ ﻋﻔﻴﻔﻪ‬муаннаси афиф; зани покдоман. идеяњоро ба олами воќеии ашё муќобил мегу-
АФКАНАНДА ‫ اﻓﻜﻨﻨﺪه‬1. он ки ё он чизе, ки касе зошт) маншаъ мегирад, платонизм.
ё чизеро мепартояд. 2. маѓлубкунанда (касе- АФЛОТУНЇ ‫ اﻓﻼﺗﻮﻧﻲ‬марбут ба Афлотун; ◊
ро). ишќи афлотунї ишќе, ки маќсади он лаззати
АФКАНДА//АФГАНДА ‫اﻓﮕﻨﺪه‬//‫ اﻓﻜﻨﺪه‬сифати рўњї мебошад, ишќи ѓайришањвонї.
феълии замони гузашта аз афкандан // афган- АФОЗИЛ а. ‫ اﻓﺎﺿﻞ‬љ. афзал.
дан.
АФОРИЗМ ю. ‫ اﻓﺎرﻳﺰم‬сухани мўъљази њикмат-
АФКАНДАГЇ ‫ اﻓﻜﻨﺪﮔﻲ‬1. шакли дигари сифати ноку пандомез аз ќабили маќол, зарбулмасал
феълии замони гузашта аз афкандан вазъ ва ва ѓ.; амсол ва њикам.
њолати афканда. 2. фурўтанї, хоксорї. 3.
зиллату хорї. АФРОД а. ‫ اﻓﺮاد‬љ. фард (ашхос, касон).

АФКАНДАН//АФГАНДАН ‫اﻓﮕﻨﺪن‬//‫ اﻓﻜﻨﺪن‬1. афроз ‫ اﻓﺮاز‬асоси замони њозира аз афрохтан. 2.


андохтан, партофтан; дур афкандан дур кар- љузъи пасини калимањои мураккаб ба маънои
дан, дур андохтан. 2. партофтан, пањн кар- баланд, боло: сарафроз, ќадафроз…
дан, густурдан; пошидан; партав афкандан АФРОЗ ‫ اﻓﺮاز‬баландї: афрози ќуллањо.
нур пошидан; рўшної афкандан равшанї до-
дан, нур пошидан; соя афкандан соя кардан, АФРОХТАЌОМАТ ‫اﻓﺮاﺧﺘﻪ ﻗﺎﻣﺖ‬ ќоматбаланд,
соя партофтан. 3. ѓалтондан, аз по андохтан, баландќад.
ба замин задан. 4. поин кардан, хам кардан; АФРОХТАН ‫ اﻓﺮاﺧﺘﻦ‬баланд кардан, боло кар-
сар ба зер афкандан сар хам кардан, сар поин дан, бардоштан; сар афрохтан сар боло кар-
АФР – 94 –
дан; баланд шудан; ќад (ќомат) афрохтан ќад медињад; ќисса, достон, њикоят, наќл. 2.
баланд кардан, ќомат рост кардан. суханњои бофта, њикояњои беасл; афсона гар-
дидан//афсона шудан вирди забонњо шудан,
АФРОШТАН ‫ اﻓﺮاﺷﺘﻦ‬ниг. афрохтан.
овоза шудан; афсона гуфтан а) ќиссаву
афрўз ‫ اﻓﺮوز‬1. асоси замони њозира аз афрўхтан. њикоят наќл кардан; б) маљ. дурўѓ гуфтан,
2. љузъи пасини калимањои мураккаб ба маънои сафсата хондан; афсона кардан достон кар-
афрўзанда ва дигар маъноњоро ифода меку- дан; машњур сохтан; афсона хондан ќисса
над: оташафрўз, оламафрўз, дилафрўз… гуфтан; ◊ афсонаро ба њаќиќат табдил додан
корњои бузурги дар орзуњо бударо амалї
АФРЎЗИШ//ФУРЎЗИШ ‫ﻓﺮوزش‬//‫ اﻓﺮوزش‬исми
гардондан.
феълї аз афрўхтан; тобиш, дурахш.
АФСОНАВЇ ‫ اﻓﺴﺎﻧﻮي‬1. мансуб ба афсона; дар
АФРЎЗОН ‫ اﻓﺮوزان‬кит., ниг. фурўзон.
афсонањо љойдошта: ќањрамони афсонавї,
АФРЎЗОН(И)ДАН ‫اﻓﺮوزاﻧﺪن‬//‫اﻓﺮوزاﻧﻴﺪن‬ тарзи љаннати афсонавї. 2. хаёлї, бофта; беасос,
бавоситаи афрўхтан. бардурўѓ.
АФРЎХТА ‫ اﻓﺮوﺧﺘﻪ‬1. сифати феълии замони гу- АФСОНАВОР ‫ اﻓﺴﺎﻧﻮار‬афсонамонанд; ба тарзи
зашта аз афрўхтан. 2. даргирифта, фурўзон: афсонавї, чунон ки дар афсона бошад: афсо-
шамъи афрўхта шамъи фурўзон; афрўхта навор тараќќї кардан.
шудан равшан шудан, шўълавар шудан.
АФСОНАГЇ ‫ اﻓﺴﺎﻧﮕﻲ‬ниг. афсонавї.
АФРЎХТАГЇ ‫ اﻓﺮوﺧﺘﮕﻲ‬1. шакли дигари сифати
феълии замони гузашта аз афрўхтан; вазъ ва АФСОНАГЎЇ ‫ اﻓﺴﺎﻧﻪﮔﻮﺋﻲ‬1. исми амал аз афсона
њолати он чи дар њолати сўхтан ва афрўхтан гуфтан; ќиссаву њикоят наќл намудан. 2. маљ.
аст. 2. сурх шудани рўй ва монанди он. дурўѓ гуфтан; гапњои беасос гуфтан.
АФРЎХТАН ‫ اﻓﺮوﺧﺘﻦ‬1. даргирондан (оташро, АФСОНАГЎЙ ‫ اﻓﺴﺎﻧﻪﮔﻮي‬гўяндаи афсона, ќисса-
чароѓро ва ѓ.); оташ афрўхтан оташ задан. 2. хон, њикояткунанда.
даргирифтан, сўхтан. 3. равшан шудан,
АФСОНАМОНАНД ‫ اﻓﺴﺎﻧﻪﻣﺎﻧﻨﺪ‬шабењи афсона,
шўълавар гардидан, тобон гаштан; ◊ оташи
афсонавор; боварнакарданї; бофта.
ѓазаб афрўхтан бисёр ѓазабнок шудан; оташи
шавќ афрўхтан хеле шавќманд гардонидан. АФСОНАПАРАСТ ‫اﻓﺴﺎﻧﻪﭘﺮﺳﺖ‬ афсонаписанд,
АФСАД а. ‫ اﻓﺴﺪ‬кит. нињоят фосид, гандида; дўстдори афсона.
афсади мафосид фосидтарини фосидњо, АФСОНАПАРДОЗ ‫ اﻓﺴﺎﻧﻪ ﭘﺮداز‬1. гўяндаи афсо-
бадтарини фосидњо. на, он ки афсона мегўяд, афсонагўй. 2. он ки
АФСАР I ‫ اﻓﺴﺮ‬тољ, кулоњи подшоњї. њангоми гуфтани воќеањо ба муболиѓа ва та-
хайюл роњ дода, ќисса мекунад.
АФСАР II ‫ اﻓﺴﺮ‬нав. соњибмансаби ќуввањои
мусаллањ, милитсия, политсия ва ѓ., ки рут- АФСОНАПАРДОЗЇ ‫ﭘﺮدازي‬ ‫اﻓﺴﺎﻧﻪ‬ амали афсо-
баи аз лейтенанти хурд то полковник дорад, напардоз, ќиссагўй.
офитсер. АФСОНАСАРО ‫ اﻓﺴﺎﻧﻪﺳﺮا‬ниг. афсонапардоз.
АФСАРЇ ‫ اﻓﺴﺮي‬1. мансуб ва мутааллиќ ба афсар
ІІ; афсар будан.
АФСОНАСАРОЇ ‫اﻓﺴﺎﻧﻪﺳﺮاﺋﻲ‬ ниг. афсонапар-
дозї.
АФСАРТИРОЗ ‫ اﻓﺴﺮﻃﺮاز‬кит. тољдор, подшоњ.
АФСОНАСОЗ ‫ اﻓﺴﺎﻧﻪﺳﺎز‬ниг. афсонапардоз.
АФСАЊ а. ‫ اﻓﺼﺢ‬кит. фасењтар, бофасоњаттар.
АФСОНАСОЗЇ ‫ اﻓﺴﺎﻧﻪﺳﺎزي‬ниг. афсонапардозї.
АФСАЊБАЁН ‫اﻓﺼﺢ ﺑﻴﺎن‬ кит. фасењбаён, рав-
шанбаён. АФСОНАХОН ‫اﻓﺴﺎﻧﻪﺧﻮان‬ хонандаи афсона,
афсонагўй.
АФСОНА ‫ اﻓﺴﺎﻧﻪ‬1. яке аз жанрњои насрии
эљодиёти шифоњии халќ, ки асоси онро АФСОНАХОНЇ ‫ اﻓﺴﺎﻧﻪﺧﻮاﻧﻲ‬исми амал аз афсона
воќеаю саргузаштњои бофтаю хаёлї ташкил хондан; афсонагўї, ќиссахонї.
– 95 – АФТ
АФСОНАШУНАВЇ ‫ اﻓﺴﺎﻧﻪﺷﻨﻮي‬исми амал аз АФСУРДАРЎ(Й) (‫اﻓﺴﺮدهرو)ي‬ кит. пажмурда,
афсона шунидан; афсона гўш кардан. ѓамгин.
АФСОР ‫ اﻓﺴﺎر‬тасма ва ресмоне, ки ба сару АФСУРДАХОТИР ‫ اﻓﺴﺮدهﺧﺎﻃﺮ‬ошуфтахотир,
гардани аспу хар мебанданд, нўхта, нўхта- гирифтахотир; ѓамгин, андўњгин.
банд.
АФСОРГУСЕХТА ‫ اﻓﺴﺎرﮔﺴﻴﺨﺘﻪ‬1. он чи афсораш
АФСУРДАХОТИРЇ ‫ اﻓﺴﺮدهﺧﺎﻃﺮي‬ошуфта-
хотирї, гирифтахотирї; ѓамгинї, андўњгинї.
бозу гусехта бошад. 2. маљ. он чи ё он ки
худро нигањдорї ва назорат карда наметаво- АФСУРДАЉОН ‫ اﻓﺴﺮدهﺟﺎن‬пажмурда, мурдадил.
над; бенўхта.
АФСУРДАШУДА ‫ اﻓﺴﺮدهﺷﺪه‬сифати феълии за-
АФСУН а. ‫ اﻓﺴﻮن‬1. дуоњои хурофотї, ки дуохон мони гузашта аз афсурда шудан; сардшуда,
ва азоимхонњо барои ром кардани чизе ё ка- хунукхўрда; пажмурда.
се мехонданд. 2. сењр, љоду, њила, тазвир,
найранг; афсун кардан (намудан) а) њила АФСЎС ‫ اﻓﺴﻮس‬эњсоси таассуф, њасрат, дареѓ,
кардан, макр кардан; б) сењру љоду кардан; надомат, пушаймонї; дареѓо! њайфо! (нидо
афсун хондан а) гапњои дурўѓро гуфта њила барои ифодаи пушаймонї ва надомат); афсўс,
ба кор бурдан; б) азоим хондан. ки… дареѓо, ки…, њайфо, ки…; афсўсу надо-
мат дареѓу пушаймонї; бо афсўс бо таассуф,
АФСУНГАР ‫ اﻓﺴﻮﻧﮕﺮ‬соњир, љодугар; чашми мутаассифона; афсўс хўрдан њасрату надомат
афсунгар дидаи сењркунанда (сифати чашми кардан, изњори таассуф кардан, пушаймонї
маъшуќ). баён кардан.
АФСУНГАРЇ ‫اﻓﺴﻮﻧﮕﺮي‬ афсунгар будан, АФСЎСОМЕЗ ‫اﻓﺴﻮسآﻣﻴﺰ‬ боафсўс, бодареѓ,
соњирї, љодугарї. њасратомез.
АФСУНКОР ‫ اﻓﺴﻮنﻛﺎر‬ниг. афсунгар. АФСЎСХЎРОНА ‫ اﻓﺴﻮسﺧﻮراﻧﻪ‬дар њолати афсўс
АФСУНСОЗ ‫اﻓﺴﻮنﺳﺎز‬ 1. њилагар, афсунгар. 2. гуфтан, афсўсгўён, бо афсўсхўрї.
сењрангез. афт ‫ اﻓﺖ‬асоси замони њозира аз афтодан
//афтидан.
АФСУНСОЗЇ ‫اﻓﺴﻮنﺳﺎزي‬ њилагарї, дурўѓбофї,
дурўѓгўї. АФТ ‫ اﻓﺖ‬рўй, андом, ќиёфа; намуди зоњирї
(умуман); афту андом шаклу шамоил, намуди
АФСУНСУХАН ‫اﻓﺴﻮنﺳﺨﻦ‬ кит. он ки гапаш
зоњирї; афту башара афту андом, намуди
таъсирбахшу диќќатљалбкунанда аст,
зоњирї, ќиёфа; аз афташ зоњиран, маълум
љодусухан.
мешавад, ки …; аз афти кор маълум меша-
АФСУНХОН ‫ اﻓﺴﻮنﺧﻮان‬1. афсунхонанда, азоим- вад, ки …; зоњиран; эњтимол.
хон. 2. соњир, љодугар. АФТАСЇ ‫ اﻓﻄﺴﻲ‬кит. пањнии бинї, пачаќии
АФСУРДА ‫ اﻓﺴﺮده‬1. сифати феълии замони гу- бинї, пучуќї.
зашта аз афсурдан; сармозада; яхкарда. 2. АФТИДАН ‫ اﻓﺘﻴﺪن‬ниг. афтодан.
маљ. ѓамгин, андўњгин.
АФТИДАМОНДА ‫ اﻓﺘﻴﺪهﻣﺎﻧﺪه‬ниг. афтодамонда.
АФСУРДАГЇ ‫ اﻓﺴﺮدﮔﻲ‬1. дар њолати афсурда
будан; пажмурдагї. 2. андўњгинї, зиќї, АФТИШ ‫ اﻓﺘﺶ‬исми феъли аз афтидан; поин
ѓамгинї. ѓалтидан.
АФСУРДАДИЛ ‫ اﻓﺴﺮدهدل‬пажмурдадил, дилсард, АФТОДА ‫ اﻓﺘﺎده‬1. сифати феълии замони гу-
бешавќу њавас, дилмурда. зашта аз афтодан; ѓалтида, ѓелида, азпомон-
да; афтода мондан гуфт. беихтиёр ё нохост
АФСУРДАДИЛЇ ‫ اﻓﺴﺮدهدﻟﻲ‬пажмурдадилї; дил- ѓалтидан. 2. гирифтор, муќайяд, побанд. 3.
сардї, дилмурдагї. дармонда; ноилољмонда; бечора, нотавон,
АФСУРДАН ‫ اﻓﺴﺮدن‬1. сард шудан, хунук шу- заиф.
дан. 2. пажмурда шудан. 3. маљ. дилсард шу- АФТОДАГЇ ‫ اﻓﺘﺎدﮔﻲ‬1. шакли дигари сифати
дан; андўњгин шудан. феълии замони гузашта аз афтодан. 2. бењолї,
АФТ – 96 –
беќувватї, сустї. 3. бечорагї; хорї. сиб омадан, мувофиќ воќеъ шудан; маъќул
афтодан писандида шудан, писанд омадан;
АФТОДАМОНДА ‫ اﻓﺘﺎدهﻣﺎﻧﺪه‬1. сифати феълии
маќбул афтодан писанд омадан, мавриди
замони гузашта аз афтода мондан;
ќабул ќарор гирифтан; писандида афтодан
ѓалтидамонда. 2. бењолшуда, аз њол рафта.
маъќул шудан, писанд омадан; роњ афтодан
АФТОДАН//АФТИДАН ‫اﻓﺘﻴﺪن‬//‫ اﻓﺘﺎدن‬1. аз боло гузор рост омадан, гузор воќеъ шудан; чашм
ба поин бо зарб омадан, ѓалтидан; суќут афтодан нигаристан, нигоњ кардан; шинам
кардан. 2. аз по даромадан, хобидан (ба са- афтодан муносиб воќеъ шудан, мувофиќ
баби беморї, мондагї ва ѓ.). 3. поин шудан, омадан; ќимат афтодан гарон воќеъ шудан,
овезон гаштан, кашол шудан. 4. рехтан, бо- бо нархи баланд ба даст даромадан; ◊ ба даст
ридан. 5. њамчун љузъи таркибии феълњои афтодан (афтидан) гирифтор шудан, дастгир
таркибї омада, ба онњо маъноњои гирифтор шудан; ба дунбол афтодан таъќиб кардан; ба
шудан, мондан, шудан, ѓалтидан ва ѓ. сар афтодани чизе (њодисае) дучор шудани
медињад: ба бандагї афтодан, дар талаби чизе (омадани) чизе (њодисае); бор шудани чизе;
афтодан, дур афтодан, ба бало афтодан ва ѓ.; дар рўзи сахт афтодан ба њолати бад дучор
аз пайи касе афтодан таъќиб кардан, шудан, ба вазъияти ногувор гирифтор гаш-
дунболагирї кардан; ба њарос афтодан тан; кор афтодан ба касе мўњтољ шудан ба
вањмидан, тарсидан; зарур афтодан зарур мадади касе, эњтиёље воќеъ шудан ба касе;
шудан; ба гардан афтодан бор шудан, ба латтаи касе ба (дар) об афтодан пуч барома-
зимма ќарор гирифтан; ба (дар) андеша аф- дани умеди касе; ноумед шудан.
тодан ба фикр фурў рафтан; ба дом афтодан
АФТОДАОВОЗ ‫ اﻓﺘﺎدهآواز‬одами овозаш гирифта,
гирифтор шудан; ба изтироб афтодан ошуфта
хиррї.
гардидан, ба њаяљон омадан; ба роњ афтодан
рафтан, равона шудан, ба роњ даромадан; ба АФТОДАРЎЊ ‫ اﻓﺘﺎدهروح‬ниг. рўњафтода.
сўзу гудоз афтодан дар ѓаму ѓусса мондан; ба
АФТОДАЊОЛ ‫ اﻓﺘﺎدهﺣﺎل‬1. хастањол, бемадор. 2.
такудав афтодан дар ташвиш мондан, дар
фаќир, бенаво.
тараддуди чизе шудан; ба талвоса афтодан
беќарор шудан; ба умед афтодан умедвор афтон ‫ اﻓﺘﺎن‬асоси замони њозира аз афтодан.
шудан; ба (дар) фикр афтодан ба фикр фурў
АФТОН ‫ اﻓﺘﺎن‬феъли њоли афтидан; дар њолати
рафтан, фикр карда мондан, дар фикр шу-
афтидан, афтида-афтида, ѓалтон; афтону хе-
дан; ба фикри чизе афтодан аз пайи чизе шу-
зон афтидаву хеста, хеставу ѓалтида; лангон-
дан, чизеро маќсад кардан; ба хаёл афтодан
лангон.
ба хаёл фурў рафтан, фикр карда мондан; ба
шубња афтодан шубња кардан; ба љое афтодан АФТОНДАН ‫ اﻓﺘﺎﻧﺪن‬тарзи бавоситаи афто-
ба љое дохил шудан, дар љое воќеъ шудан; ба дан//афтидан; ѓалтондан; ба замин афтондан,
љустуљў афтодан кофтуков кардан; гузор аф- аз по афтондан хобондан, ѓалтондан; аз
тодан роњ рост омадан, воќеъ шудан дар љое; чашм афтондан ба чашм бад намоёндан (ка-
дам (нафас) ба дарун афтодан нафас набаро- серо); ба даст афтондан дастгир кардан, дош-
вардан; хомўш шудан, тамоман дам шудан; тан; дастгир кунонидан; ба дом афтондан ги-
дар банд афтодан гирифтор шудан; дар рифтор кардан, ба дом гирифтан.
гўшаи нокомї афтодан гирифтори номуродї
АФТОНИДАН ‫ اﻓﺘﺎﻧﻴﺪن‬ниг. афтондан.
шудан; бечора шудан; дар миёна афтодан во-
сита шудан; дар пайи чизе афтодан аз пайи АФТУДАРАФТ ‫ اﻓﺖودرﻓﺖ‬гирудор, занозанї,
чизе шудан, аз паси коре шудан; дар тааљљуб задухўрд, часпочаспї, љангу љидол; афтуда-
афтодан њайрон шудан, тааљљуб кардан; дар рафт кардан часпочаспї кардан, занозанї
тарс афтодан тарсидан, њаросидан; дар таш- намудан.
виш афтодан беќарор шудан; нотинљ гаштан;
дар хашм афтодан хашмгин шудан; дар АФТУХЕЗ ‫ اﻓﺖوﺧﻴﺰ‬1. афтидану хестан; кала-
њайрат афтодан мутањаййир шудан, њайрон видану пешпо хўрдан. 2. маљ. часпу талош,
шудан; дар њаяљон афтодан ба изтироб ома- задухўрд.
дан, безобита шудан; зебанда афтодан муно- АФФИКС лот. ‫ اﻓﻴﻜﺲ‬ниг. ванд.
– 97 – АХГ

АФЊОМ а. ‫ اﻓﻬﺎم‬љ. фањм. АФЮН ‫ اﻓﻴﻮن‬моддаи бењушкунанда ва мастио-


варе, ки аз шираи ѓўзаи кўкнор њосил меку-
АФЧА ‫ اﻓﭽﻪ‬кит., ниг. хўса. нанд, тарёк.
афшон ‫ اﻓﺸﺎن‬1. асоси замони њозира аз афшондан. АФЮНЇ ‫ اﻓﻴﻮﻧﻲ‬1. мансуб ба афюн. 2. тарёкї,
2. љузъи пасини баъзе калимањои мураккаб ба нашъаманд, истеъмолкунандаи афюн.
маънои резанда, пошанда, афшонанда: бо-
лафшон, нурафшон, зарафшон, оташафшон... АФЮНХЎР ‫ اﻓﻴﻮنﺧﻮر‬тарёкї, нашъаманд.
АФШОН ‫ اﻓﺸﺎن‬1. хол-хол наќшшуда, њар љо-њар АХ а. ‫ اخ‬кит. бародар, додар.
љо наќшшуда; наќшу нигорест, ки дар коѓаз ё
ба девор ба воситаи пош додани рангњо пай- АХАВОН а. ‫ اﺧﻮان‬љ. ах.
до мешавад. 2. кит. ошуфта, парешон.
АХБОР а. ‫ اﺧﺒﺎر‬1. љ. хабар; арбоби ахбор ха-
АФШОН(И)ДАН ‫اﻓﺸﺎﻧﻴﺪن‬//‫ اﻓﺸﺎﻧﺪن‬1. пошидан, бардињандагон, хабарнигорон; воситањои
чошидан. 2. ларзон(и)дан, љунбон(и)дан; ахбори умум ниг. восита; ахбор гирифтан ха-
пушт афшондан пушт ларзондан, пушт бар гирифтан, бохабар шудан. 2. барномаи
љунбондан, пушт дарњам кашидан. 3. барои хабарњои тоза дар бораи вазъияти рўз, ки аз
чангу хоки чизеро равондан онро сахт такон радио, телевизион ва дигар воситањо пахш ва
додан, шиппондан. 4. нисор кардан, рехтан. нашр мегардад: ахбори варзишї, ахбори рўз,
5. наќшу нигор кардан, наќш нињодан; бол ахбори сиёсї; ахбор додан а) хабар додан,
афшондан бол задан; гулў афшондан сулфи- бохабар кардан; б) шунавонидани хабарњои
дан; даст афшондан а) даст љунбондан (барои тоза, пахши ахбор ба воситаи радио ва теле-
хайрухуш кардан); б) маљ. изњори норизогї визион. 3. д. њадис ва ривоятњое, ки аз
кардан, ќањру ранљиш зоњир намудан (бо Муњаммади пайѓамбар (с) ва сањобањои ў
њаракати хоси даст); доман афшондан а) до- наќл шудааст.
ман шиппондан; б) маљ. чизеро тарк карда
рафтан, аз чизе умеди худро канда рафтан; АХБОРДИЊАНДА ‫ اﺧﺒﺎردﻫﻨﺪه‬сифати феълии
кисаро афшондан кисаро холї кардан; ◊ даст замони њозира аз хабар додан; хабардињанда,
афшондану по кўфтан раќсидан. маълумотдињанда.

АФШУРА ‫ اﻓﺸﻮره‬1. оби мева ва наботот, ки АХБОРДИЊЇ ‫ اﺧﺒﺎردﻫﻲ‬исми феълї аз ахбор до-
фушурда мегиранд, шарбат, шира: афшураи дан; хабар додан, маълумот додан.
ангат. 2. туфола, усора.
АХБОРНАВИС ‫ اﺧﺒﺎرﻧﻮﻳﺲ‬хабардињандаи воќеа-
АФШУРДА ‫ اﻓﺸﻮرده‬сифати феълии замони гу- њо, хабарнигор, мухбир.
зашта аз афшурдан; лимўи афшурда лимўи
АХБОРНАВИСЇ ‫ اﺧﺒﺎرﻧﻮﻳﺴﻲ‬амал ва шуѓли ах-
ѓиљим карда ё пахш карда обашро гирифта.
борнавис, мухбирї, хабарнигорї.
АФШУРДАГОМ ‫اﻓﺸﻮردهﮔﺎم‬ кит. собитќадам,
АХБОРНОМА ‫ اﺧﺒﺎرﻧﺎﻣﻪ‬навиштаљоти махсус, ки
устувор.
аз ягон воќеаи муњим хабар медињад.
АФШУРДАН ‫ اﻓﺸﻮردن‬1. бо зўри даст пахш карда
АХГАР ‫ اﺧﮕﺮ‬1. пораи оташи афрўхта, ангишти
баровардани оби чизе, фушурдан, ѓиљим кар-
афрўхта, оташпора, лахча. 2. шарора, оташ-
дан. 2. маљ. танг кардан, азоб додан.
пораи бисёр майдае, ки дар миёнаи шўъла
АФЪЇ//АФЪО а. ‫ اﻓﻌﻲ‬навъе аз морњои зањрдор сар зада, пош мехўрад.
бо бадани ѓафсу думи кўтоњ ва сари пањни
секунљамонанд, ки намудњои гуногун дорад.
АХГАРВОР ‫اﺧﮕﺮوار‬ мисли лахча, монанди
оташпора.
АФЪОЛ а. ‫ اﻓﻌﺎل‬љ. феъл (корњо, амалњо); афъоли
АХГАРИСТОН ‫ اﺧﮕﺮﺳﺘﺎن‬кит. мањалли ахгар,
бад корњои бад; афъоли нек рафтору кирдори
оташдон, манќал.
хуб ва муносиб; афъолу атвор рафтору кир-
дор. АХГАРОСО ‫ اﺧﮕﺮآﺳﺎ‬ниг. ахгарвор.
АХГ – 98 –
АХГУЛ ‫ اﺧﮕﻞ‬хасњои сўзанмонанди хўшањои љав АХЛОТТЎДА ‫ اﺧﻼتﺗﻮده‬тўдаи ахлот, љамъ-
ва гандум, суки хўшаи ѓалла. шудаи ахлот.
АХЁР а. ‫ اﺧﻴﺎر‬љ. хайр ва хайир (некон ва АХЛОТХОНА ‫اﺧﻼتﺧﺎﻧﻪ‬ љои ахлот, љои
некўкорон). ахлотрезї, ахлотљой.
АХЗ а. ‫ اﺧﺬ‬кит. гирифтан, дарёфт, ба даст АХЛОТЉОЙ ‫ اﺧﻼت ﺟﺎي‬љои ахлотрезї.
овардан; ахз кардан гирифтан, дарёфт кар-
дан. АХЛОФ а. ‫ اﺧﻼف‬љ. халаф (фарзандон; пас-
АХЗАР а. ‫ اﺧﻀﺮ‬кит. кабуд, нилгун; чархи ахзар ояндагон).
осмони нилгун.
АХРАБ а. ‫ اﺧﺮب‬1. кит. харобтар, вайронтар. 2.
АХЗАРЇ ‫ اﺧﻀﺮي‬кабудтоб, нилгун. адш. дар арўз номи зињофест, ки дар натиљаи
партофта шудани њиљои аввал ва кўтоњ шу-
АХИР а. ‫ اﺧﻴﺮ‬кит. охир. дани њиљои охири рукни асосии бањри њазаљ
– «мафоїлун» шакли «фоїлу» ба вуљуд ояд
АХИРАН а. ً‫ اﺧﻴﺮا‬дар ваќтњои охир, ба наздикї. њам, ба љои он рукни «мафъўлу»-ро истифо-
да мебаранд; вазни анъанавии рубої
АХЛОЌ а. ‫ اﺧﻼق‬љ. хулќ. 1. ќоидањои рафтору
шаљараи ахраб ва шаљараи ахрами бањри
одоб, хислатњои рўњиву маънавї ва
њазаљ ба њисоб меравад; муќ. ахрам.
фарњангии пазируфта миёни мардум ва рио-
яи онњо аз тарафи њар як фарди љамъият; АХРАМ а. ‫ اﺧﺮم‬1. кит. он ки девораки биниаш
ахлоќи нек хулќу одоби писандида; ахлоќу бурида шудааст, чокбинї. 2. кит. буридашу-
одоб рафтор, тарзу равиш, хулќу атвор. 2. да; муќ. мураххам. 3. адш. дар арўз номи
хислат, табъ; илми ахлоќ як соњаи илми фал- зињофест, ки дар асл «мафоїлун» буда, дар
сафа, ки бо омўзишу тањќиќи масъалањои натиљаи исќоти њиљои аввали он «фоїлун»
ахлоќ машѓул аст. боќї монда бошад њам, ба љои он рукни
«мафъўлун»-ро кор мефармоянд; яке аз ду
АХЛОЌАН а. ً‫اﺧﻼﻗﺎ‬ аз љињати ахлоќ, аз љињати
шаљараи вазни рубої ба њамин зињоф асос
одоб.
ёфта, шаљараи ахрам ном дорад ва аз дувоз-
АХЛОЌИЁТ ‫ اﺧﻼﻗﻴﺎت‬кули масъалањои ахлоќї. дањ навъ иборат аст; муќ. ахраб.

АХЛОЌЇ ‫اﺧﻼﻗﻲ‬ мансуб ба ахлоќ: савияи ах- АХТА ‫ اﺧﺘﻪ‬бехоя, њайвоне, ки хояашро гириф-
лоќї. таанд; ахта кардан барои боздошти
љуфтшавии њайвонњо канда гирифтани
АХЛОЌОМЎЗЇ ‫آﻣﻮزي‬ ‫اﺧﻼق‬ омўхтани талабот хояњои њайвонњои нарина (аз ќабили асп,
ва ќоидањои ахлоќ. барзагов ва ѓ).

АХЛОТ а. ‫ اﺧﻼت‬1. љ. хилт; ахлоти арбаа чањор АХТАКУНЇ ‫ اﺧﺘﻪﻛﻨﻲ‬исми амал аз ахта кардан;
унсур – хун, сафро, савдо ва балѓам, ки ба амалиёти ахта кардан.
аќидаи табибони ќадим беморињо аз онњо
сар мезананд. 2. пору; хокрўба, чизњои пас АХТАР ‫ اﺧﺘﺮ‬1. ситора, кавкаб, наљм; ба тариќи
партофташуда. истиора: ахтари бахт, ахтари толеъ. 2. маљ.
бахт, иќбол, толеъ; ахтари ситезасар бахти
АХЛОТКАШОНЇ ‫ اﺧﻼتﻛﺸﺎﻧﻲ‬кашондани ахло- каљрафтор ва носазовор; ахтари дунболадор
ту партовњо. ниг. ситораи думдор; ахтари ќутб ситораи
ќутб; ахтари сарсабз ситораи бахт, сайёраи
АХЛОТПАРТОЇ ‫ اﺧﻼتﭘﺮﺗﺎﺋﻲ‬1. партофтан ё саъд; ахтари шабгард а) ситораи номусоид,
бурда ба љое рехтани ахлот. 2. љои партоф- ситораи нањс; б) моњ; ахтари ковиён парчами
тани ахлот ва хасу хокрўбањо: ќуттии Фаридун, байраќи Коваи оњангар; ахтар
ахлотпартої, зарфи ахлотпартої. шуморидан (ё шумурдан) ниг. ситора (шумур-
дан); бедор гаштани ахтари хуфта омад кар-
АХЛОТРЕЗЇ ‫ اﺧﻼترﻳﺰي‬1. рехтани ахлот. 2. дани бахт.
љои рехтани ахлот ва партову хокрўбањо,
ахлотпартої. АХТАРБИН ‫اﺧﺘﺮﺑﻴﻦ‬ књн. ахтаршинос, ситора-
– 99 – АЊВ
шинос, мунаљљим. эътибор додан, диќќат кардан, таваљљўњ до-
дан; ањамият доштан ба эътибор соњиб бу-
АХТАРГЎ(Й) (‫ اﺧﺘﺮﮔﻮ)ي‬кит. мунаљљим, фолбин. дан, муњим будан; аз ањамият холї набудан
муњим будан; манфиат доштан.
АХТАРЇ ‫ اﺧﺘﺮي‬1. мансуб ба ахтар. 2. мунаљљим,
ситорашинос. АЊАМИЯТДОР ‫ اﻫﻤﻴﺖدار‬ниг. ањамиятнок.
АХТАРНИГОРЇ ‫ اﺧﺘﺮﻧﮕﺎري‬нав. аксбардорї аз АЊАМИЯТНОК ‫ اﻫﻤﻴﺘﻨﺎك‬дорои ањамият,
љирмњои осмонї бо истифода аз дурбинњои соњиби ањамият, муњим, эътиборнок.
махсуси ситорашиносї.
АЊАМИЯТНОКЇ ‫اﻫﻤﻴﺘﻨﺎﻛﻲ‬ ањамият доштан,
АХТАРСИПОЊ ‫ اﺧﺘﺮﺳﭙﺎه‬маљ. серлашкар, бо эътиборнокї.
сипоњи бешумор.
АЊБОБ а. ‫ اﺣﺒﺎب‬љ. њабиб (дўстон, дўстдорон).
АХТАРСЎХТА ‫ اﺧﺘﺮﺳﻮﺧﺘﻪ‬киноя аз бадбахт,
баргаштабахт. АЊВАЛ а. ‫اﺣﻮل‬ кит. олус, чашмкаљ, каљбин,
дубин.
АХТАРШИНОС ‫ اﺧﺘﺮﺷﻨﺎس‬ниг. ситорашинос.
АЊВАР а. ‫ اﺣﻮر‬кит. дорои чашми сиёњранги
АХТАРШИНОСЇ ‫ اﺧﺘﺮﺷﻨﺎﺳﻲ‬ниг. ситорашиносї. зебо, сиёњчашм, оњучашм.
АХТАРШУМОР ‫ اﺧﺘﺮﺷﻤﺎر‬ниг. ситорашумор. АЊВАТ а. ‫ اﺣﻮط‬кит. баэњтиёттар, эњтиёткорона.
АХТАРШУМОРЇ ‫اﺧﺘﺮﺷﻤﺎري‬ ниг. ситорашу- АЊВОЛ а. ‫ اﺣﻮال‬љ. њол; њолат; вазъ, вазъият;
морї. чигунагии њол, чигунагии мизољ (беморї,
тандурустї); ањволи бад вазъияти ногувор;
АХТАХОНА ‫ اﺧﺘﻪ ﺧﺎﻧﻪ‬саисхона, тавила. ањволи байналхалќї вазъияти муносибатњои
байнињамдигарии халќњо; ањволи дарунї
АХТОР а. ‫ اﺧﻄﺎر‬1. љ. хатар. 2. танбењ; огоњї. вазъияти дохилї; ањволи рўњия кайфияти
АХФАШ ‫ اﺧﻔﺶ‬кит. он ки мубтало ба бемории рўњї, њолати рўњї; ањволи сињатї вазъи
хафаш аст, яъне ба рўшної нигариста наме- тандурустї; шарњи ањвол баёни вазъият; баё-
тавонад; муќоб. шабкўр; он ки чашмаш заиф ни кору њаёти шахсе; њолу ањвол вазъияту
ва камнур аст; ◊ бузи ахфаш он ки гаперо на- њолат; арзи ањвол кардан вазъиятро маълум
дониставу нафањмида тасдиќ мекунад. кардан, њолатро баён намудан; ањволи касе
танг будан (шудан) вазъияти касе душвор бу-
АХШ ‫ اﺧﺶ‬кит. арзиш, бањо, ќимат. дан (шудан), вазъи касе бад будан (шудан);
ањвол наѓз шудан вазъият бењтар гардидан;
АХШАМ а. ‫ اﺧﺸﻢ‬кит. он ки њисси бўй - ќувваи ањвол пурсидан њолу ањволи касеро пурсон
шомма надорад. шудан, вазъи кори касеро пурсон шудан; ба
ањволи касе хандидан њолати касеро масхара
АХШЕЉ ‫ اﺧﺸﻴﺞ‬књн. 1. зид, мухолиф. 2. њар яке кардан, ба вазъияти касе бо тамасхур нигоњ
аз чор унсур. кардан.
АХШЕЉОН ‫ اﺧﺸﻴﺨﺎن‬ниг. чор (унсур). АЊВОЛДОН ‫ اﺣﻮالدان‬донандаи ањвол, њолдон.
АЊАД а. ‫ اﺣﺪ‬кит. як; воњид; фард, нафар. АЊВОЛПУРСЇ ‫ اﺣﻮال ﭘﺮﺳﻲ‬исми феълї аз ањвол
пурсидан; пурсидани ањвол (-и якдигар), аз
АЊАДИЯТ а. ‫ اﺣﺪﻳﺖ‬кит. ягонагї, бењамтої кору бор ва вазъияти зиндагї пурсон шудан,
(сифати Худо). њолпурсї; ањволпурсї кардан њоли якдигарро
пурсидан, аз кору бору зиндагї пурсон шу-
АЊАМ(М) а. ‫ اﻫﻢ‬кит. муњимтар, заруртар,
дан.
муњимтарин, заруртарин.
АЊВОЛФАЊМЇ ‫ﻓﻬﻤﻲ‬ ‫اﺣﻮال‬ фањмидани ањвол,
АЊАМИЯТ а. ‫ اﻫﻤﻴﺖ‬муњим будан, муњим ва
донистани вазъият.
зарур шуморидани коре (чизе): ањамияти
таърихї, ањамияти иљтимої; ањамият додан АЊВОЛЉЎЇ ‫ اﺣﻮالﺟﻮﺋﻲ‬ниг. ањволпурсї.
АЊД – 100 –
АЊД а. ‫ ﻋﻬﺪ‬1. паймон, шарт, ќарордод, муоњида; ситорањо (аз рўи илми нуљуми ќадим гўё вазъ-
ваъда; ањду вафо паймону садоќат; ќавл до- ияти ситорагон таќдир ва сарнавишти ода-
дан ва дар ќавли худ устувор будан; ањду монро муайян мекардааст).
паймон ќавлу ваъда; ањд бастан паймон кар-
дан; ањд кардан ќавл додан; ањду паймон АЊЛ а. ‫ اﻫﻞ‬1. зан, аёл; ањлу аёл зану фарзандон,
бастан ќарордод кардан, шарту паймон кар- аъзои хонавода, њар яке аз афроди хонадон.
дан; ањду паймон кардан шарту ќарордод 2. мардум, халќ; бошандагон, сокинон; ањли
намудан; ањд шикастан ќарордод вайрон шањр сокинони шањр. 3. лоиќ, сазовор, муно-
кардан; ваъдахилофї намудан; ба ањд пойдор сиб. 4. тифоќ, муттафиќ; ёр ањл аст, кор сањл
будан ба ваъда устувор будан; ба ањд вафо аст (зарб.). 5. мансуб, мутааллиќ: ањли њар
кардан мувофиќи ќарордод амал кардан, ба пеша; ањли адаб (адабиёт) адибон, нависан-
паймон ва ваъда устувор будан. 2. замон, дагону шоирон; ањли байт зану фарзандон,
давр; ањди сиѓар давраи хурдсолї, замони аъзои оила, афроди хонавода; ањли ба-
кўдакї; ањди шабоб айёми љавонї, давраи сар//ањли басират дурандешон, одамони бо-
љавонї; ањди ќадим замони гузашта, давраи фаросат, зирак, доно; ањли башорат огоњони
кўњна; ањди гул фасли бањор. њол, донандагони роз, мањрамони асрор;
ањли бедод бедодгарон, золимон; ањли бидъ-
АЊДАБ а. ‫ اﺣﺪب‬кит. кўзапушт, букрї. ат эљодкунанда ва тарафдорони унсуру
ќоидањои нав ва мухолифи дин; ањли вафо
АЊДБАНДЇ ‫ ﻋﻬﺪﺑﻨﺪي‬исми амал аз ањд бастан; вафодорон, соњибони ќавл; ањли вањдат д.
паймонбандї. касоне, ки ба ягонагии Худо эътиќод доранд;
ањли тасаввуф, сўфиён; ањли ѓадр хиёнатга-
АЊДНОМА ‫ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ‬ шартнома, ќарордод, пай- рон, фиребгарон, маккорон; ањли давлат а)
моннома. давлатмандон, сарватдорон; б) арбоби дав-
лат, њукуматдорон; ањли дарбор дарбориён,
АЊДОБ а. ‫ اﻫﺪاب‬кит. мижгон.
одамони дарбор, мансубон ба дарбор; ањли
АЊДОС а. ‫ اﺣﺪاث‬1. љ. њадас (чизњои нав дард а) дардманд(он); б) киноя аз ошиќ(он);
пайдошуда; њодисањои ногањонї...); ањдоси ањли дил ањли сидќу сафо; соњибдил, ориф,
замона њодисањои рўзгор. 2. таър. маблаѓе, донишманд; ањли завќ соњибони истеъдоди
ки шањна ё миршаб барои нигоњдорї ва адабї, наќќошї, мусиќї ва ѓ.; ањли замона
посбонии бозор мегирифт. муосирон, њамасрон, њамањдон; ањли иќтоъ
таър. ба иќтоъ ноилшудагон, касоне, ки
АЊДШИКАН ‫ ﻋﻬﺪﺷﻜﻦ‬он ки аз ањд рўй тофтааст, подшоњ ба онњо ба таври инъом ва мукофот
он ки ба ќавлу паймон вафо накардааст, замин, дењ ва ё мулке додаст; ањли илм оли-
паймоншикан. мон, касоне, ки бо илм машѓуланд; ањли
имон д. мўъминон, диндорон; ањли иродат
АЊДШИКАНЇ ‫ ﻋﻬﺪﺷﻜﻨﻲ‬исми амал аз ањд мухлисон ва пайравони тариќат; ањли ирфон
шикастан; ваъдахилофї. а) орифон, донишмандон, хирадмандон,
одамони бомаърифат; б) сўфиён; ањли исён
АЊДШИКАНОНА ‫ ﻋﻬﺪﺷﻜﻨﺎﻧﻪ‬ањдро шикаста, шўришгарон, одамони исёнбардошта; ањли
ќарордодро вайронкунон, паймоншиканона. калом суханварон, адибон; ањли камол ба
камол расидагон, ањли фазлу дониш; ањли
АЊЁН а. ‫ اﺣﻴﺎن‬љ. њин (ваќтњо, замон); ањён-ањён карам сахиён, љавонмардон, одамони боса-
гоњ-гоњ, баъзан, ањёнан. ховат, кушодадаст, олињиммат; ањли кимиё
а) кимиёгарњо, ононе, ки бо илми кимиё
АЊЁНАН а. ً‫ اﺣﻴﺎﻧﺎ‬гоњо, баъзе ваќт, баъзан;
машѓуланд; б) маљ. фиребгарон, њилагарон,
иттифоќан.
маккорон; ањли китоб д. яњудиён, исавиён ва
АЊКОМ а. ‫ اﺣﻜﺎم‬љ. њукм; ќоидаву ќонунњо; мусулмонон, ки дини њар кадом дорои кито-
ањкоми дин ниг. ањкоми шариат; ањкоми сал- би муќаддас («Таврот», «Инљил», «Забур»,
танат ќоидаву ќонунњои подшоњї, њукмњои «Ќуръон») мебошад; ањли кор кормандон,
подшоњї; ањкоми шариат (ё шаръ) д. мењнаткашон; кордон, аз кор огоњ; ањли кор-
ќонунњои шариат, фармудањои шариат; ◊ вон корвониён, сафаркунандагон бо корвон;
ањкоми анљум нуљ. хусусиятњои гардиши ањли ќалам нависандагон, адибон; ањли
ќофила корвониён, њамсафарон; ањли ќубур
– 101 – АЊУ
мурдагон, даргузаштагон; ањли малоњат АЊМАЌОНА ‫ اﺣﻤﻘﺎﻧﻪ‬1. шабењи ањмаќ, ањмаќвор,
малењон, зебоён, хушрўён, соњибљамолон; аблањона. 2. бемаъниёна; кори ањмаќона
ањли маънї соњибони фањму фаросат, амалу рафтори аблањона; њаракатњои
соњибони маърифат; ањли маърифат а) ори- ањмаќона рафтори бељо ва бемаънї.
фон, доноён, њакимон; б) сўфиён; ањли
мењнат ањли кор, мењнаткашон; ањли мурув- АЊМАЌФИРЕБ ‫ اﺣﻤﻖ ﻓﺮﻳﺐ‬фиребандаи ањмаќ;
ват љавонмардон, инсондўстон; одамони он чи ба аблањ маќбул аст.
олињиммат; ањли назар мардумони бофаро-
сат, одамони зирак; ањли ниёз мўњтољон, АЊМАР а. ‫ اﺣﻤﺮ‬сурх, сурхранг; гули ањмар гули
эњтиёљмандон, бенавоён; ањли оила аъзои сурх; ёќути ањмар ёќути сурх; ливои ањмар
хонавода, аъзои оила, ањли байт; ањли олам байраќи сурх; лолаи ањмар лолаи сурх.
оламиён, љањониён; ањли пеша њунармандон,
АЊОДИС а. ‫ اﺣﺎدﻳﺚ‬љ. њадис.
косибон; ањли риё риёкорон, ќаллобон, ода-
мони дурўя, мунофиќ, сохтакор; ањли роз АЊОЛИНИШИН ‫ اﻫﺎﻟﻲﻧﺸﻴﻦ‬маскан, љои
мањрамон, њамрозон, сирдонон; ањли рой истиќомати ањолї, мардумнишин: маркази
одамони донишманд, соњибони аќлу тадбир; ањолинишин.
ањли савдо савдогарон; машѓулони кори сав-
до; ањли санъат санъатварон, одамоне, ки бо АЊОЛЇ а. ‫ اﻫﺎﻟﻲ‬1. љ. ањл. 2. бошандагон, со-
санъат машѓуланд; ањли сўњбат мусоњибон, кинони дења, шањр ё вилоят; ањолии мењнатї
њамсўњбатон; ањли таќво порсоён, худотар- мардуми мењнаткаш, одамони зањматкаш;
сон, парњезгорон; ањли тамиз одамони оќил, ањолии одї мардуми одї, авом.
доно, њушёр; ањли тараб хушу хурсандику-
нандагон; ваќтхушкунандагон; ањли тариќат АЊОР ‫ اﻫﺎر‬ниг. оњор.
д. зоњидон, сўфиён; ањли хилват гўшани-
шинон, ибодаткунандагон; ањли хирад оќи- АЊРАМАН ‫ اﻫﺮﻣﻦ‬ниг. ањриман.
лон, хирадмандон; ањли хок мурдагон, дар-
гузаштагон; ањли њасад одамони бахил, бад- АЊРЕМАН ‫ اﻫﺮﻳﻤﻦ‬ниг. ањриман.
рашк, нотавонбин; ањли њирфа њунармандон,
АЊРИМАН ‫ اﻫﺮﻳﻤﻦ‬1. ќувва ва рўњи бадї дар
санъаткорон, пешаварон; ањли њунар њунар-
дини зардуштї. 2. дев, шайтон, љин.
мандон; эљодкорон; ањли љамъият аъзои
љомеа; омма, мардум; ањли љањон љањониён, АЊРОМ а. ‫ اﻫﺮام‬љ. њарам; шакл ё ќисми би-
халќњо; ањли яќин а) одамони њаќиќатшинос, сёррўя, ки ќисми поёнии он сегўша буда,
хирадмандон, муњаќќиќон; б) д. порсоён, рўйњои секунљаи пањлуиаш як ќуллаи умумї
сўфиён. дорад; ањроми Миср маќбарањои бузурги
сангини фиръавнњои Мисри ќадим, ки ба
АЊЛИЯТ а. ‫ اﻫﻠﻴﺖ‬кит. 1. лаёќат, истеъдод. 2.
мисли ањром махрутшакланд.
шоистагї, сазоворї, арзандагї.
АЊРОММОНАНД ‫ اﻫﺮامﻣﺎﻧﻨﺪ‬ањромшакл, ањром-
АЊЛЇ ‫ اﻫﻠﻲ‬кит. унсгирифта, одаткарда; ром-
намуд: ќуллањои ањроммонанд.
шуда, хонагї.
АЊРОМШАКЛ ‫ اﻫﺮامﺷﻜﻞ‬ниг. ањроммонанд.
АЊЛОНА ‫ اﻫﻼﻧﻪ‬муттафиќ; муттафиќона, бо
тифоќї; мењнати ањлона кори муттафиќона. АЊРОР а. ‫ اﺣﺮار‬љ. њурр (озодон, озодихоњон).
АЊМАЌ а. ‫ اﺣﻤﻖ‬аблањ, нодон, гўл, бефањм, АЊСАН а. ‫ اﺣﺴﻦ‬1. бењтар, аълотар; ба ваљњи
беаќл; ањмаќ кардан касеро фиреб додан, гўл ањсан ниг. ваљњ. 2. нидо тањсин, офарин; ањсан
кардан; ањмаќ шудан фиреб хўрдан, фирефта гуфтан // ањсан хондан офарин гуфтан,
шудан. тањсин кардан.
АЊМАЌЇ ‫ اﺣﻤﻘﻲ‬аблањї, њамоќат; ањмаќї кар- АЊСАНТ а. ‫ اﺣﺴﻨﺖ‬ниг. ањсан 2.
дан аблањї кардан, гўлї намудан.
АЊУРОМАЗДО ‫ اﻫﻮرا ﻣﺬدا‬дар дини зардуштї,
АЊМАЌНАМО ‫اﺣﻤﻖ ﻧﻤﺎ‬ мисли ањмаќ, мушобењ њамчун худои ќуввањои некї ва рўшної па-
ба аблањ. растиш мекарданд, Њурмуз.
АЉА – 102 –
АЉАБ а. ‫ ﻋﺠﺐ‬1. он чи сабаби њайронї мешавад, АЉАМИНАЖОД ‫ ﻋﺠﻤﻲﻧﮋاد‬аз нажоди ѓайриараб
њайратовар, њайратангез, тааљљубовар, ши- – форсу тољик; эрониасл.
гифтовар. 2. нидои њайрату тааљљуб воаљабо,
аљабо, тааљљубовар аст, ки…; чї аљаб! чї љои АЉАМЇ ‫ ﻋﺠﻤﻲ‬мансуб ба аљам II; аљамнажод,
тааљљуб!; эй аљаб аљабо, тааљљубовар аст, эрониасл.
ки…; аљаб доштан њайрон будан, дар тааљљуб
будан; аљаб кардан а) тааљљуб намудан, АЉДОД а. ‫ اﺟﺪاد‬љ. љадд (бобоён, ниёгон, гузаш-
њайрон шудан; б) маљ. кори хуб кардан; дар тагон); бобову аљдод гузаштагон.
аљаб мондан њайрон шудан, мутањаййир гаш-
АЉДОДЇ ‫ اﺟﺪادي‬мансуб ба аљдод; авлодї, наслї.
тан; дар аљаб шудан њайрон шудан, тааљљуб
кардан; аљаб не // аљаб нест, ки… эњтимол, АЉЗ а. ‫ ﻋﺠﺰ‬нотавонї, ољизї, заъф, сустї; аљзу
шояд, аз эњтимол дур нест, ки…, мумкин аст, нотавонї заифиву сустї, ољизї; аљзу ниёз но-
ки … тавонию мўњтољї.
АЉАБО ‫ ﻋﺠﺒﺎ‬нидои њайрату тааљљуб њайра- АЉЗО а. ‫ اﺟﺰا‬љ. љузъ; ќисмњои таркибии чизе;
товар аст, ки…, њайратангез аст, ки…, воњидњои људогонаи чизњои муайян, ки
тааљљубовар аст, ки… воњиди куллро ташкил мекунанд.
АЉАЛ I а. ‫ اﺟﻞ‬1. кит. муддат, мўњлат; ваќт, АЉИБ а.‫ ﻋﺠﻴﺐ‬тааљљубовар, њайратовар,
њангом. 2. ба охир расидани умр, марг; дард њайратангез, аљаб, ѓалатї; аљибу ѓариб
дигар, аљал дигар (зарб.); аљали муаллаќ мар- њайратовар, тааљљубовар; ѓалатї; аљиб будан
ги ногањонї; аљал расидан умр ба интињо ра- тааљљубовар будан, њайратангез будан;
сидан, марг наздик шудан; агар аљал амон ѓалатї будан.
дињад зиндагиву саломатї бошад, агар на-
мурам…; аз дасти аљал халос кардан аз марг АЉИБТАБИАТ ‫ ﻋﺠﻴﺐﻃﺒﻴﻌﺖ‬соњиби табиати
рањо додан, аз марг ворањонидан; ба чанголи аљиб, аљоибхислат: одами аљибтабиат.
аљал афтидан ба марг дучор шудан, ба мур-
дан расидан; бе аљал куштан пеш аз ваќт АЉИБУЛАХЛОЌ а. ‫ ﻋﺠﻴﺐ اﻻﺧﻼق‬дорои хулќ ва
куштан, бе марги табиї нобуд кардан; бо атвору рафтори ѓайриодї.
аљали худ мурдан бо марги табиї мурдан;
тухми аљал коштан њамаро ба њалокат расо- АЉИНА ‫ اﺟﻴﻨﻪ‬мувофиќи аќидаи хурофотии
нидан, ќир кардан. кўњна ќувваи ѓайритабии нонамоён, ки ба
мардум зарар расониданаш мумкин будааст,
АЉАЛ II//АЉАЛЛ а. ‫ اﺟﻞ‬кит. љалилтар, боља- љин; аљина задан (асар кардан) аљина осеб
лолтар, бузургвортар. расондан (аќидаи хурофї).
АЉАЛА а. ‫ ﻋﺠﻠﻪ‬кит. шитоб, таъљил; бо аљала АЉИНАБОДАК ‫ اﺟﻴﻨﻪﺑﺎدك‬гуфт. гирдбоди хурд,
шитобон, саросемавор, шитобкорона. ки бо печутоб боло мебарояд; муќ. девбод.
АЉАЛГИЁЊ ‫ اﺟﻞﮔﻴﺎه‬бот. як оилаи гиёњњои би- АЉИНАЗАДА ‫ اﺟﻴﻨﻪ زده‬беморе, ки гўё ба вай
сёрсолаи доруї ва ороишии зањрнок, ки ре- аљина асар кардааст; љиннї.
шаи картошкамонанд дорад, аконит.
АЉИНАХОНА ‫اﺟﻴﻨﻪﺧﺎﻧﻪ‬ љое, ки гўё макони
АЉАЛРАСИДА ‫اﺟﻞرﺳﻴﺪه‬ он ки марги ў наздик аљинањо аст.
шуда бошад.
АЉИР а. ‫ اﺟﻴﺮ‬кит. коргари дастмуздгир, муз-
АЉАМ I а. ‫ ﻋﺠﻢ‬кит. љангал, беша. дур; аљир кардан ба муздурї гирифтан;
рўзмузд ба кор гирифтан.
АЉАМ II а. ‫ ﻋﺠﻢ‬1. мардуми ѓайриараб; ќавми
форсу тољикзабон. 2. сарзамини форсу АЉИРИЌ ‫ اﺟﻴﺮق‬бот. алафи худрўи пањн, ки аз
тољикзабонон. 3. мус. яке аз оњангњои решаи хазандааш зиёд шуда меравад; ◊ аз
маќоми панљуми «Шашмаќом»  «Сегоњ», ки тухми аљириќ њам бисёр хеле зиёд, нињоят
бо номњои «Наврўзи Аљам» ва «Баёти Аљам» бисёр.
машњур аст.
АЉИРИЌЗОР ‫اﺟﻴﺮﻗﺰار‬ љое, ки аљириќ бисёр
– 103 – АШИ
рўидааст, љои пур аз аљириќ: замини АЉР а. ‫ اﺟﺮ‬кит. подош, музд, мукофот.
аљириќзор.
АЉРИЌ ‫ اﺟﺮﻳﻖ‬ниг. аљириќ.
АЉНАБЇ ‫ اﺟﻨﺒﻲ‬бегона, хориљї.
АЉРОМ а. ‫اﺟﺮام‬ љ. љирм; аљроми осмонї си-
АЉНОС а. ‫ اﺟﻨﺎس‬1. љ. љинс (хелњо, навъњо). 2. торањо.
мол, матоъ, чизњои фурўхташаванда.
АЉСОД а. ‫ اﺟﺴﺎد‬љ. љасад.
АЉОБАТ ‫ ﻋﺠﺎﺑﺖ‬1. аљибї, њайратоварї, ши-
гифтї; љои тааљљуб. 2. ѓайриодї будан, АЉСОМ а. ‫ اﺟﺴﺎم‬љ. љисм; аљсоми майита
ѓайримуќаррарї будани ягон кор ё воќеа; љисмњои бељон.
аљобат доштан а) тааљљубовар будан; б)
ѓайриодї намудан, ѓайримуќаррарї будан. АЉУЗ//АЉУЗА а. ‫ﻋﺠﻮزه‬//‫ ﻋﺠﻮز‬1. пиру фартут;
пиразан, кампир. 2. духтар; ◊ аљузи фартут
АЉОБАТАНГЕЗ ‫ ﻋﺠﺎﺑﺖاﻧﮕﻴﺰ‬њайратангез, тааљ- дунёи кўњна.
љубовар, шигифтангез.
АЉУЗКАМПИР ‫ ﻋﺠﻮزﻛﻤﭙﻴﺮ‬1. зани пир, пиразан.
АЉОИБ а. ‫ ﻋﺠﺎﺋﺐ‬1. аљиб, њайратовар, аљибу 2. гуфт. номи нўњ рўзи охир аз хунуктарин
ѓариб. 2. диќќатљалбкунанда, шавќовар; рўзњои зимистон; муќ. айёми аљуз.
аљоибу ѓароиб аљибу ѓариб, тааљљубовар, ши-
гифтовар. АЉУЛ а. ‫ ﻋﺠﻮل‬кит. шитобкор, шитобанда, са-
росема.
АЉОИБЛИБОС ‫ﻋﺠﺎﺋﺐﻟﺒﺎس‬ либосаш аљоиб,
ѓайриодї. АЉУЛЇ ‫ ﻋﺠﻮﻟﻲ‬кит. шитобкорї, саросемагї.

АЉОИБОТ а. ‫ ﻋﺠﺎﺋﺒﺎت‬љ. аљоиб; чизњои аљибу АЉУЛОНА ‫ ﻋﺠﻮﻻﻧﻪ‬кит. шитобкорона, бо


ѓариб ва ѓайриодї, чизњои њайратовар; аљала, бо саросемагї.
аљоиботу ѓароибот аљибу ѓарибњо, чизњои
АШАДД а. ‫ اﺷﺪ‬кит. шадидтар, сахттар.
њайратовар.
АШАДДЇ ‫ي‬‫ اﺷﺪ‬:душмани ашаддї душмани
АЉОИБУЛМАХЛУЌОТ а. ‫ اﺟﺎﺋﺐ اﻟﻤﺨﻠﻮﻗﺎت‬махл-
бадтарин, душмани ќаттол ва хавфнок; мух-
уќњои ѓайриодї, махлуќоти аъљуба; «Аљоиб-
лиси ашаддї мухлиси гузаро, аз њад зиёд
ул-махлуќот ва ѓароиб-ул-мављудот» номи
дўстдорандаи чизе: мухлиси ашаддии
чанде аз асарњои ба аљоиботу ѓароиботи
шоњмот.
олам бахшидаи олимону сайёњони форсу
тољик (асрњои 12-13). АШАН I ‫ اﺷﻦ‬књн. љомаи чаппагардон.
АЉОИБХИЛЌАТ ‫ ﻋﺠﺎﺋﺐﺧﻠﻘﺖ‬ба тарзи аљоиб АШАН II ‫ اﺷﻦ‬књн. хом; харбузаи хом.
офаридашуда; аљоибсохт.
АШАЌА а. ‫ اﺷﻘﻪ‬кит., ниг. ошиќпечон.
АЉОИБХИСЛАТ ‫ ﻋﺠﺎﺋﺐ ﺧﺼﻠﺖ‬дорои хислати
аљиб, соњиби хусусияти аљоиб. АШЃОЛ а. ‫اﺷﻐﺎل‬ љ. шуѓл; кору бор; гириф-
торињо.
АЉОИБХОНА ‫ ﻋﺠﺎﺋﺐ ﺧﺎﻧﻪ‬1. хонае, ки дар он
чизњои аљоиб намоиш дода мешавад, АШЁ а. (‫ اﺷﻴﺎ)ء‬љ. шайъ (чизњо, чизу чора); ашёи
намоишгоњи чизњои аљоиб. 2. књн. осорхона, нодир чизњои ноёб, чизу чораи камёб; ашёи
музей. хом масолењи барои саноат зарур, чизњои
дар саноат кор кардашаванда; амволу ашё,
АЉОИБШАКЛ ‫ ﻋﺠﺎﺋﺐﺷﻜﻞ‬аз љињати намуд анљому ашё, асбобу ашё, молу ашё молу ма-
аљибу њайратовар. тоъ, чизу чора.
АЉОЛАТ а. ‫ ﻋﺠﺎﻟﺖ‬шитобкорона, саросемагї; бо АШЁЪ а. ‫ اﺷﻴﺎع‬љ. шиа.
аљолат рафтан саросема рафтан, шитобон
рафтан. АШИР а. ‫ ﻋﺸﻴﺮ‬кит. дањяк; ушри ашир садяк.
АЉОНИБ а. ‫ اﺟﺎﻧﺐ‬љ. аљнабї. АШИРА(Т) а. ‫ﻋﺸﻴﺮت‬//‫ﻋﺸﻴﺮ‬ кит. 1. хешу табор.
АШК – 104 –
2. тоифа, ќабила; ќавм. АШКПАЙМО ‫ اﺷﻚ ﭘﻴﻤﺎ‬ниг. ашкбор.
АШК I ‫ اﺷﻚ‬1. обе, ки аз гиря ва бо таъсири АШКПОЛО ‫ اﺷﻚﭘﺎﻻ‬ашколуд; ашкрезон.
њиссиёти љисмї ё рўњї аз чашм фурў мерезад,
сиришк, оби дида; ќатраи оби чашм. 2. гиря; АШКРЕЗ ‫ اﺷﻚرﻳﺰ‬ашкбор, гирён: дидаи ашкрез.
ашки кабоб ќатрањое, ки ваќти пухтани ка-
боб ба рўи оташ мечаканд; ашки меѓ (ё АШКРЕЗЇ ‫ اﺷﻚرﻳﺰي‬исми амал аз ашк рехтан,
сањоб) киноя аз борон; борон; ашки гарм ниг. ашкфишонї; гиря.
ашки сўзон; ашки лолагун ниг. ашки хунин;
АШКРЕЗОН ‫ اﺷﻚرﻳﺰان‬феъли њол аз ашк рехтан;
ашки равон оби дидаи љорї, сиришки ќатор;
дар њолати ашк рехтан, гирён.
ашки сўзон, ашки талх, ашки хунин гиряи
љонсўз, гиряи ѓаму андўњ; ашки шашќатор АШКЎБ ‫ اﺷﻜﻮب‬књн. 1. саќфи хона. 2. ошёна,
рехтани ашки бисёр; ашки шодї гиря аз табаќа, ќабат.
хурсандї; ашки ятим ќатрањои калон-калони
оби чашм; ашки њасрат гиря аз ѓаму андўњ; АШКФИШОН ‫اﺷﻚﻓﺸﺎن‬ ашкбор; ашкрезон,
донањои ашк ќатрањои оби дида; сели ашк гирён.
бисёрии оби чашм; аз ашк доман пур шудан
киноя аз бисёр гиристан; ашк боридан гиря АШКФИШОНЇ ‫ﻓﺸﺎﻧﻲ‬ ‫اﺷﻚ‬ исми амал аз ашк
кардан; ашк фишондан ашк рехтан, гиря фишондан; ашкрезї.
кардан; ашки шодиёна рехтан аз хурсандї
гиристан; ашк чарх задан//ашк њалќа задан АШЌАР а. ‫ اﺷﻘﺮ‬1. кит. сурхи ба зардї моил
донањои ашк пайдо шудан (дар чашм); ашк (дар бораи асп). 2. кит. асп; ашќари бодпой
рехтан гиря кардан; ◊ ашки суроњї, ашки ток аспи тезрав. 3. лањљ. ќаддароз, ќоматбаланд.
шароб, май.
АШНА ‫ اﺷﻨﻪ‬ниг. ушна.
АШК II ‫ اﺷﻚ‬1. чањор дандони калон, ки дутої
дар болою поини дањони инсон дар байни АШОИР а. ‫ ﻋﺸﺎﻳﺮ‬љ. ашира(т).
дандонњои пеш ва курсї воќеанд, дандони
АШРАФ а. ‫ اﺷﺮف‬кит. шарифтар, бузургвортар;
неш, анёб: дандони ашк. 2. ду дандони калон
шарифтарин; муборактарин; ◊ ашрафи
аз боло, ки дар баъзе њайвонњо аз дањон ба-
махлуќот инсон, одам.
ромада меистад (мас., дандони фил).
АШРАФЇ ‫ اﺷﺮﻓﻲ‬1. мансуб ба ашраф. 2. таър.
АШКАФШОН ‫ اﺷﻚاﻓﺸﺎن‬ниг. ашкфишон.
пули тилло, ки асрњои XVII-XIX дар амора-
АШКАФШОНЇ ‫ اﺷﻚاﻓﺸﺎﻧﻲ‬ниг. ашкфишонї. ти Бухоро роиљ буд.

АШКБОР ‫ اﺷﻜﺒﺎر‬ашкрез, ашкфишон, гирён: АШРОР а. ‫ اﺷﺮار‬љ. шарир (бадон, бадкорон).


дидаи ашкбор, чашми ашкбор.
АШРОФ а. ‫ اﺷﺮاف‬љ. шариф; аъён, амалдорону
АШКБОРЇ ‫اﺷﻜﺒﺎري‬ исми амал аз ашк боридан; мансабдорон; ашроф ва аъён (кибор)
ашкрезї. калонњо, бузургон, соњибони љоњу мансаб.

АШКОВАР ‫ اﺷﻚآور‬боиси рехтани ашк, ашко- АШРОФЗОДА ‫ اﺷﺮافزاده‬бузургзода, фарзанди


варанда: гази ашковар. шахси калоншаванда.

АШКОЛ ‫ اﺷﻜﺎل‬љ. шакл; ашколи њандасї АШРОФОНА ‫ اﺷﺮاﻓﺎﻧﻪ‬монанди ашроф, ашроф-


шаклњое, ки дар бораи онњо бањс мекунанд. вор; зиндагии ашрофона њаёти бодабдаба.

АШКОЛУД ‫ اﺷﻜﺎﻟﻮد‬тар аз ашк, пурашк, ашкдор, АШТАЌ т. ‫ اﺷﺘﻖ‬зардолуи хушконидае, ки ба


ашкбор: дидагони (чашмони) ашколуд. дарунаш маѓзи донак љо карда шудааст.

АШКОНИЁН ‫ اﺷﻜﺎﻧﻴﺎن‬таър. номи сулолаи АШТАЌЇ ‫ اﺷﺘﻘﻲ‬навъе аз зардолу, ки аз он


подшоњоне, ки дар Порт байни солњои 250 то аштаќ тайёр мекунанд.
мелод - 224 мелод њукмронї кардаанд.
АШЎЛА т. ‫ اﺷﻮﻟﻪ‬суруд, тарона: ашўлаи
ошиќона, ашўла хондан (гуфтан).
– 105 – АЪЛ
АШЎЛАГЎЇ ‫ اﺷﻮﻟﻪﮔﻮﺋﻲ‬исми амал аз ашўла њайат ва ѓ. (ба ин маъно, яъне исми танњо ис-
гуфтан; сурудхонї, таронагўї. тифода шудани исми љомеи аъзо ѓалати ом
аст): аъзои комиссия; аъзои оила њар яке аз
АШЎЛАХОН ‫اﺷﻮﻟﻪﺧﻮان‬ сурудхон, сароянда, афроди хонавода; узвњои хонавода; аъзо шу-
њофиз. дан дар ягон созмон узви созмоне гардидан; ◊
аъзои љумла грам. калимањои мустаќилмаъно
АШЎЛАХОНЇ ‫ اﺷﻮﻟﻪﺧﻮاﻧﻲ‬исми амал аз ашўла ё иборањои љумла: аъзои пайрави љумла.
хондан; сурудхонї, сурудгўї.
АЪЛАМ а. ‫ اﻋﻠﻢ‬кит. 1. олимтар, донишмандтар;
АШЎЛАЧЇ ‫ اﺷﻮﻟﻪﭼﻲ‬гуфт., ниг. ашўлахон. олими калон: аълами уламо. 2. таър. дар
аморати Бухоро мансаби расмие буд, ки ба
АШХОС а. ‫ اﺷﺨﺎص‬љ. шахс; ашхоси бузург ода-
калонтарини муллоњо дода мешуд ва ў
мони бузург ва машњур.
масъалањои низоъноки диниеро, ки дар бай-
АШЊАБ а. ‫ اﺷﻬﺐ‬кит. 1. сиёњу сафед; хокистарї, ни муллоњо рўй медод, њал мекард; валлоњу
хокистарранг. 2. аспи хокистарранг, хинг. аълам д. Худо медонад (ибораест, ки ваќти
шакку тардид гуфта мешавад).
АШЊАЛ а. ‫اﺷﻬﻞ‬ кит. марди мешчашм; муќ.
шањло. АЪЛАМЇ ‫اﻋﻠﻤﻲ‬ мансуб ба аълам: мансаби
аъламї.
АШЊАР а. ‫ اﺷﻬﺮ‬кит. шањиртар, машњуртар;
хеле маъруф. АЪЛО а. ‫اﻋﻼ‬//‫ اﻋﻠﻲ‬1. баландтар, бартар, боло-
тар. 2. хеле хуб, бисёр хуб; бењтар аз чизњои
АШЉОР а. ‫ اﺷﺠﺎر‬љ. шаљар (дарахтњо). дигар, баландсифат, хубтар, нафис; олї; за-
мини аъло, матои аъло. 3. бањои баландтарин
АШШОР а. ‫اﺷّﺎر‬ таър. ѓункунандаи андозњо; барои дониши мактабиён, ки ифодаи
дањякгир. раќамии он дар кишвари мо «панљ» аст: мак-
табро бо бањои аъло тамом кардан, бањои
АШЪОР ‫ اﺷﻌﺎر‬љ. шеър; ашъори латиф шеърњои аъло гирифтан аз фанне; навъи аъло навъи
тару тоза; шеърњои дилчасп; ашъори обдор олї, навъи хеле баландсифат; хеле аъло би-
шеърњои латиф, шеърњои фасењу равон; ашъ- сёр наѓз, ба дараљаи хеле баланд; њосили
ори ошиќона шеърњои лирикї; ашъори ран- аъло њосили баланд; ба ављи аъло расидан
гин шеърњои бообу ранг, назми санъаткоро- (баромадан) хеле баланд шудан, хеле ављ ги-
на; ашъори њазин шеърњои ѓамангез; ашъор рифтан; ба арши аъло баровардан хеле ба-
сароидан // ашъор сурудан а) шеър гуфтан; б) ланд бардоштан; дар таърифи чизе бисёр
шеърро бо оњанг хондан. муболиѓа кардан.
АЪВАР а. ‫ اﻋﻮر‬кит. одами якчашма. АЪЛОДАРАЉА ‫ اﻋﻠﻴﺪرﺟﻪ‬дараљааш аъло, соњиби
дараљаи аъло; хубтарин, бењтарин.
АЪВОН а. ‫ اﻋﻮان‬1. љ. авн (ёрињо, мададњо). 2.
мададгорон, ёридињандагон. АЪЛОСИФАТ ‫ اﻋﻠﻴﺼﻔﺖ‬дорои сифати аъло, ба-
ландсифат; навъи бењтарини чизе.
АЪДО а. ‫ اﻋﺪا‬љ. адў.
АЪЛОМ ‫ اﻋﻼم‬љ. алам (байраќњо, парчамњо).
АЪДОД а. ‫ اﻋﺪاد‬љ. адад.
АЪЛОХОН ‫ اﻋﻠﻴﺨﻮان‬талаба ё донишљўе, ки аз
АЪЁН а. ‫ اﻋﻴﺎن‬бузургон, ашроф; аъёну ашроф њама фанњо бањои «аъло» (5) мегирад,
бузургон, саркардагон. аълочї.
АЪЗАМ а. ‫ اﻋﻈﻢ‬кит. азимтар, калонтар, бузур- АЪЛОХОНЇ ‫ اﻋﻠﻴﺨﻮاﻧﻲ‬бо бањои аъло хондан,
гтар; вазири аъзам//садри аъзам сарвазир. аълохон будан.
АЪЗО а. ‫ اﻋﻀﺎ‬љ. узв. 1. узвњои тани одам, АЪЛОЊАЗРАТ ‫ اﻋﻠﻴﺤﻀﺮت‬таър. љаноби олї, (ка-
ќисмњои бадан; аъзои бадан узвњои тан, лимаи њурмат, ки пеш аз номи одамони оли-
узвњои бадан. 2. узви ягон гурўњ, созмон, мансаб, хусусан, подшоњон, гуфта мешавад).
њайат ва њар як фарди ин гурўњ, созмон,
АЪЛ – 106 –
АЪЛОЧЇ ‫ اﻋﻠﻴﭽﻲ‬1. ниг. аълохон: аълочиёни хо- АЪШОР а. ‫ اﻋﺸﺎر‬љ. ушр (дањякњо).
ниш. 2. коркуне, ки вазифаи худро ба таври
аълову ба ваљњи ањсан иљро мекунад, АЪШОРЇ ‫ اﻋﺸﺎري‬мансуб ба аъшор; касри
пешќадам; аълочии маорифи Тољикистон ни- аъшорї риёз. касри дањї, касри дањ-дањї.
шони сарисинагї, ки коркуни бењтарини
мактабњо ва муассисањои дигари соњаи мао- АЭРОДИНАМИКА лот. ‫ اﺋﺮادﻳﻨﻤﻴﻜﻪ‬илми њара-
рифу илм бо он мукофотонида мешавад. кати њаво ва газњои дигар ва таъсири онњо ба
чизњои муќобилаткунанда.
АЪМАШ а. ‫ اﻋﻤﺶ‬кит. он ки ба сабаби беморї
об аз чашмаш мерезад. АЭРОДРОМ ю. ‫ اﺋﺮادرام‬њ. майдони нишаст ва
парвози њавопаймо ва чархбол, фурудгоњи
АЪМО а. ‫ اﻋﻤﻲ‬кит. кўр, нобино; чашми аъмо муваќќатї.
чашми нобино.
АЭРОЗОЛ ю. ‫ اﺋﺮازال‬заррачањои моеъ, ки дар газ
АЪМОЌ а. ‫ اﻋﻤﺎق‬љ. умќ (чуќурињо); аъмоќи за- пароканда шудаанд ё заррачањои сахт, ки
мин ќабатњои чуќури замин. дар таркиби дуд мављуданд.

АЪМОЛ а. ‫ اﻋﻤﺎل‬љ. амал (корњо, кардањо, АЭРОНАВИГАТСИЯ ю. ‫ اﺋﺮاﻧﻮﻳﮕﺘﺴﻴﻪ‬илмест, ки


кирдорњо); аъмоли зиддиќонунї корњои хи- ба воситаи асбобњои махсус (харита, радио
лофи ќонун; номаи аъмол д. китоби кирдору ва ѓ.) муайян намудани роњи парвози
рафтори мусулмон дар назди Худованд; гўри њавопаймоњоро меомўзад.
худ, аъмоли худ//њар касу гўру аъмолаш
(маќ.) њарчи мешавад, аз кори худаш меша- АЭРОНАВТИКА ю. ‫ اﺋﺮاﻧﻮﺗﻴﻜﻪ‬назария ва
вад, њар кас мувофиќи кардаи худ љазо меби- амалияи ба воситањои дастгоњњои асосан аз
над. њаво сабук њаракат кардан дар њаво; ниг.
њавонавардї.
АЪРОБ а. ‫ اﻋﺮاب‬љ. аъробї.
АЭРОПЛАН ю. ‫ اﺋﺮاﭘﻠﻦ‬књн. њавопаймо.
АЪРОБЇ ‫ اﻋﺮاﺑﻲ‬кит. араби бодиянишин.
АЭРОПОРТ ю. ‫ اﺋﺮاﭘﺎرت‬ниг. фурудгоњ.
АЪРОФ а. ‫ اﻋﺮاف‬д. мањаллаи байни бињишту
дўзах, мавзеи миёни бињишту дузах. АЭРОСТАТ ю. ‫ اﺋﺮاﺳﺘﺖ‬дастгоњи парвоз, ки бо
ќувваи болокаши гази дар љилди он љо кар-
АЪСОБ а. ‫ اﻋﺼﺎب‬љ. асаб. дашуда баланд мешавад: аэростати идорана-
шаванда (дирижабл), аэростати идорашаван-
АЪЉУБА а. ‫[ اﻋﺠﻮﺑﻪ‬аслаш ўъљуба] он чи ё он ки да (мас., аэростати арѓамчинбанд, балони
одамро ба тааљљуб меоварад; фавќулода, њавої, кураи њавої).
аљоиб, нињоят аљиб, бисёр њайратовар:
махлуќи аъљуба.
__________________________________________________________________________________
– 114 –

Б
Б њарфи дувуми алифбои њозираи тољикї; дар накашида, ба суњулат, осон; ба хубї а) хуб,
алифбои арабиасоси тољикї њарфи бо, бе (‫;)ب‬ наѓз: рўзгораш ба хубї мегузашт; б) равшан,
дар њисоби абљад ба адади 2 баробар аст; дар аниќ; в) маљ. ба наѓзї, бе сухани зиёдатї, бо
раќамбандии дарсњои мактабї ва донишљўї маслињат. 15. аз такрори баъзе калимањо
намояндаи мартабаи дуюм аст: 1 «б», 2 «б» ва таркибњои зарфї месозад: дам ба дам ниг.
ѓ.; дар гурўњбандии мавзўъњо ба љои шумораи дам; ранг ба ранг ниг. ранг; рў ба рў ниг. рў;
2 меояд: а) ва б). сар ба сар ниг. сар; ба муносибати… бо фаро
расидани…, бо; ба сабаби… дар натиљаи…,
БА ‫ ﺑﻪ‬пешоянд 1. самти равона шудани амалро
бино бар…; ба ѓайр аз ѓайри…, љуз, ба ис-
мефањмонад: ба боло, ба поён, ба хона; ба
тиснои…; нисбат ба назар ба (дар мавриди
пеши… дар назди…, дар наздикии…: ба пе-
муќоиса); ба ном расман, зоњиран; ба пеш!
ши бародараш рафт; ба сари… а) ба сўи… ба
амр барои пеш рафтан ва њуљум; ба саломат
тарафи…: ба сари љўй рафт; б) ба болои…:
солиман, солиму сињњат; ба њар њол дар њар
офтоб ба сари девор афтод. 2. нисбат дошта-
сурат, чи тавре ки набошад; ба чашм дар
ни чизеро бо чизе нишон медињад: ин гап ба ў
мавриди бо майлу раѓбати том итоат кардан
сахт расид. 3. ба дохили чизе равона шудани
ба амр ё пазируфтани пешнињоди касе исти-
амалро мефањмонад: ба хона даромад. 4. ба
фода мебаранд; ба љон бо камоли майлу
љое ё чизе рафта расидан ва бархўрдани чи-
раѓбат; ба як бор якбора, аз сидќи дил, дафъ-
зеро мефањмонад: ќатрањои борон ба рўяш
атан; ба њам дидан чизеро ба таври шарикї ва
зад; овозе ба гўш расид; баландии он ба сад
якљоя истифода кардан аз чизе; ба њам ома-
метр мерасад. 5. ба сабаби…., бо маќсади…,
дан а) рўй додан, ба амал омадан; б) гўшт
барои…: ман ба гуфтани ин гап омадам; ба
гирифтан, бењ шудан (-и љароњат); ба љо мон-
хидмат омода шуд. 6. ба дараљаи…, ба
дан боќї мондан; ба љо овардан иљро кардан,
њолати…, то њадди…; куртааш ба даридан
анљом додан (вазифа, хизмат, супоришу фар-
расидааст. 7. дар таркиби пайвандакњои тар-
мон, ваъдаву илтимос, иззату эњтиром, расму
кибии тобеъкунандаи миќдор ва дараља, тарзи
одат ва ѓ. -ро).
амал ва хилофї меояд: ба андозае ки…, ба
њадде ки…, ба ќадре ки…, ба љои он ки…; ба БААМД ‫ ﺑﻌﻤﺪ‬амдан, ќасдан.
тарзи… // ба тариќи… // ба таври…, њамчун,
БААЌЛ ‫ ﺑﻌﻘﻞ‬ниг. боаќл.
чун. 8. мувофиќи… мутобиќи…; баробари…,
мисли…, монанди… 9. бо: ба овози баланд БААЌЛЇ ‫ ﺑﻌﻘﻠﻲ‬ниг. боаќлї.
гуфт, ба пои худ баромад…; ба мурури за-
БААНДЕША ‫ ﺑﺎﻧﺪﻳﺸﻪ‬ниг. боандеша.
мон… бо гузашти замон; ба воситаи… тавас-
сути…; ба туфайли…, ба сабаби… 10. баро- БААНДЕШАГЇ ‫ ﺑﺎﻧﺪﻳﺸﮕﻲ‬ниг. боандешагї.
бари…, бо баробари… 11. аз рўи…, бино
БААНДОМ ‫ ﺑﺎﻧﺪام‬хушандом, базеб, хубсурат,
ба…, мутобиќи…: ба гуфти директори мак-
хушќадду баст.
таб… 12. дар: ин гап ба ёдам омадааст. 13.
бањри…, барои… 14. бо чанде аз калимањо БАБАРАКАТ ‫ ﺑﺒﺮﻛﺖ‬ниг. бобарака(т).
омада, зарфњои таркибї месозад: ба зудї // ба
БАБАРАКАТЇ ‫ ﺑﺒﺮﻛﺘﻲ‬ниг. бобаракатї.
тезї дар андак ваќт, бе даранг; ба таври
ољил, фавран; ба зўрї зўран, маљбуран; ба БАБАРДОШТ ‫ﺑﺒﺮداﺷﺖ‬ баќувват, бадошт, пур-
осонї бидуни сарфи ќувваи зиёд, душворї бардошт.
БАБ
__________________________________________________________________________________
– 108 –
БАБР ‫ ﺑﺒﺮ‬зоол. њайвони дарандаи гуштхўр аз вастан.
љинси гурбањо, ки болои пўсташ наворњои
БАВУЉУДОРЇ ‫ ﺑﻮﺟﻮدآري‬ниг. бавуљудоварї.
сиёњранг дорад ва шабењи паланг аст.
БАВШ ‫ ﺑﻮش‬кит. карруфар, худнамої.
БАБРАФКАН ‫ ﺑﺒﺮاﻓﻜﻦ‬маљ. зўр, боќувват, ќавї.
БАВШЉЎ ‫ﺑﻮﺷﺠﻮ‬ кит. толиби карруфар,
БАВВОБ а. ‫اب‬‫ ﺑﻮ‬кит. дарбон, њољиб, ќаровули
худпараст.
ќаср, дарвозабон, нигањбон.
БАГНЇ ‫ ﺑﮕﻨﻲ‬шаробе, ки аз биринљ, љав, арзан
БАВВОБЇ ‫اﺑﻲ‬‫ ﺑﻮ‬дарбонї, ќаровулї, нигањбонї,
ва ѓ. омода созанд.
амал ва шуѓли баввоб.
БАГОНА ‫ ﺑﮕﺎﻧﻪ‬:багонаву бегона гуфт. худї, аз
БАВЕЖА//БАВИЖА ‫ ﺑﻮﻳﮋه‬махсусан, хусусан,
они худї ва ѓайрихудї, худиву бегона.
алалхусус, билхосса.
БАГРАС ‫ ﺑﮕﺮس‬болопўш, љомаи боронї.
БАВИЉДОН ‫ ﺑﻮﺟﺪان‬ниг. бовиљдон.
БАГТАР//БАКТАР ‫ﺑﻜﺘﺮ‬//‫ ﺑﮕﺘﺮ‬таър. љомаи
БАВИШ ‫ ﺑﻮش‬књн. ќазову ќадар, ќисмати азалї.
оњанї, ки љанговарони ќадим дар ваќти љанг
БАВЛ а. ‫ ﺑﻮل‬пешоб, мезак. мепўшиданд.
БАВЛИДАН ‫ﺑﻮﻟﻴﺪن‬ пешоб кардан, шошидан, БАЃАЙРАТ ‫ ﺑﻐﻴﺮت‬ниг. боѓайрат.
мезидан.
БАЃАЙРАТЇ ‫ ﺑﻐﻴﺮﺗﻲ‬ниг. боѓайратї.
БАВН а. ‫ ﺑﻮن‬кит., књн. 1. њисса, бањра; аз бав-
БАЃАЙРАТОНА ‫ ﺑﻐﻴﺮﺗﺎﻧﻪ‬ниг. боѓайратона.
ни… аз бањри… 2. људої, фосила, дурї (бай-
ни ду чиз). БАЃАЛ ‫ ﺑﻐﻞ‬1. зери пайвандгоњи дасту китф,
каш. 2. оѓўш, канор, бар, сина, дўш; аз (зери)
БАВОДЇ а. ‫ ﺑﻮادي‬љ. бодия.
баѓали касе гирифтан а) бозуи касеро даст
БАВОР а. ‫ ﺑﻮار‬кит. 1. нестї, нобудї, њалокат. 2. гирифтан, аз зери каши касе гирифтан; б)
вайронї, харобї, талаф, марг. маљ. ба касе мадад расонидан, кўмак кардан,
дастгирї кардан (дар дармондагї); ба (дар)
БАВОРИД а. ‫ ﺑﻮارد‬1. сардкунанда, чизњое, ки
баѓал гирифтан (кашидан) оѓўш кардан, дар
сардї эљод мекунанд, монанди туршиљот. 2.
канор кашидан. 3. маљ. дарун, миён, байн,
маљ. нописанд, номатбўъ.
мобайн: баѓали кўњ, баѓали дара, баѓали во-
БАВОРИЌ а. ‫ ﺑﻮارق‬кит. љ. бориќ ва бориќа. дию биёбон. 4. холигие, ки аз бастани миён
БАВОСИР а. ‫ ﺑﻮاﺳﻴﺮ‬тиб. беморие, ки дар дар ду тарафи љома (болотар аз миён) пайдо
мешавад; кисаи баѓал ниг. баѓалкиса. 5.
маќъад пайдо мешавад.
миќдори њезум, алаф ё чизи дигар, ки бо ду
БАВОСИРЇ ‫ ﺑﻮاﺳﻴﺮي‬мубтало ба бемории дасти калонкушода онро ба оѓўш гирифта
бавосир, он ки бемории бавосир дорад. бардоштан мумкин аст; ◊ баѓали касеро бо
БАВОСИТА ‫ ﺑﻮاﺳﻄﻪ‬ашё ва амале, ки рост ва чормаѓзи пуч пур кардан бо ваъдаи хушку
мустаќим набуда ва рўй надода, ба воситае ё холї фирефтан.
ба амале вобаста аст; пуркунандаи бавосита БАЃАЛАК ‫ ﺑﻐﻠﻚ‬1. љароњати доначашакл, ки
грам. пуркунандае, ки таъсир ва њаракати дар зери баѓали одам пайдо мешавад, пучча-
хабари љумла ба воситае ба он мегузарад. ки зери баѓал. 2. байт. реш дар баѓали аспу
БАВОТИН а. ‫ ﺑﻮاﻃﻦ‬љ. ботин. хар, ки аксаран боиси њалоки онњо мешавад.

БАВОЉИБ ‫ ﺑﻮاﺟﺐ‬кит. ба ќадри даркорї, чу- БАЃАЛАСО ‫ ﺑﻐﻞﻋﺼﺎ‬ниг. асобаѓал.


нонки, бояду шояд, сазовор, лоиќ. БАЃАЛБАНД ‫ ﺑﻐﻞﺑﻨﺪ‬1. тасма ё танобе, ки дар
БАВУЉУДОВАРЇ ‫ ﺑﻪوﺟﻮدآوري‬исми амал аз ба зери баѓали асп мебанданд. 2. порчаи
вуљуд овардан; бунёд кардан, офаридан. ќуфлак, ки зери баѓал ба остини либос
медўзанд, зеркаш, нимостарї.
БАВУЉУДОЇ ‫ﺑﻮﺟﻮدآﻳﻲ‬ пайдоиш, ба вуќўъ
пайвастан.
БАД
__________________________________________________________________________________
– 109 –
БАЃАЛГОЊ ‫ ﺑﻐﻞﮔﺎه‬1. ќисмати пањлуии инсон. 2. БАЃОЉ ‫ ﺑﻐﺎج‬чизу чорае, ки барои ба љое фири-
бахше аз либос, ки ќисмати баѓалро стодан бо роњи оњан, њавопаймо ва ѓ. баста
мепўшонад. месупоранд; баѓољ кардан баста супоридани
бор (барои бо роњи оњан ё роњи њавої фири-
БАЃАЛЇ ‫ ﺑﻐﻠﻲ‬1. мансуб ба баѓал; кисаи баѓалї стодан ба љое).
ниг. баѓалкиса. 2. ќисми аз реша то шохњои
асосии танаи дарахт, ки одатан навдаву БАЃОЉКАШОНЇ ‫ ﺑﻐﺎجﻛﺸﺎﻧﻲ‬њамлу наќли баѓољ:
шохњои наврустаи онро сари чанд ваќт ме- аробачаи баѓољкашонї.
буранд. 3. канорї, пањлуї; ◊ дафтари баѓалї БАЃОЉМОНАК ‫ ﺑﻐﺎجﻣﺎﻧﻚ‬љои махсус дар
дафтари хурди кисагї. мошинњо, ки одатан мусофирон борњои худ-
БАЃАЛКАШ ‫ ﺑﻐﻠﻜﺶ‬:вохўрии (хайрбоди) баѓал- ро дар он мегузоранд.
каш њамдигарро ба оѓўш кашида, вохўрї ё БАЃОЉХОНА ‫ ﺑﻐﺎجﺧﺎﻧﻪ‬љои ќабул ва нигоњ
хайрбод кардан. доштани бори мусофирон дар истгоњи роњи
оњану фурудгоњњо, борхона.
БАЃАЛКАШЇ ‫ﺑﻐﻞﻛﺸﻲ‬ оѓўшкашї, вохўрии
баѓалкаш. БАЃОЯТ ‫ ﺑﻐﺎﻳﺖ‬бенињоят, аз њад зиёд, хеле зиёд,
беандоза.
БАЃАЛКИСА ‫ ﺑﻐﻞﻛﻴﺴﻪ‬кисаи дарунии таги
китфии либос, кисаи баѓалї, кисабаѓал. БАЃПУР ‫ ﺑﻐﭙﻮر‬1. кит. фарзанди худо. 2. асот.
форсиёни ќадим подшоњи худро баѓпур ё
БАЃАЛПАНЉАРА ‫ ﺑﻐﻞﭘﻨﺠﺮه‬панљараи пањлуи фаѓфур меномиданд.
зина ва нардбонњо (дар биноњои бисёрошёна
ва иншооти дигар). БАЃРО//БУЃРО т.-м. ‫ ﺑﻐﺮا‬1. књн. номи таоме,
ки аз риштањои дароз-дарози хамир тайёр
БАЃАЛТОК ‫ ﺑﻐﻞﺗﺎك‬токе, ки шохњояш рўи за- мекардаанд. 2. хўриш барои палав, ки аз
мин пањн аст. гўшт, нахўди куфта, равѓану зардаи тухм ва
БАЃАЛТОЌ ‫ ﺑﻐﻞﺗﺎق‬кит. 1. каллапўш, кулоњ. 2. ѓ. тайёр мешавад.
љомаи абрешимї, ќабо. БАД I ‫ ﺑﺪ‬1. нохуб, ношоиста, нописандида,
беадаб, бетарбия; муќоб. хуб, нек, наѓз:
БАЃАЛШОХ ‫ ﺑﻐﻞﺷﺎخ‬шохаи аз пањлу рустаи
ахлоќи бад, кирдори бад, нияти бад, одами
нињол ё гулбутта.
бад, ќасди бад, баду нек; колои бад ба риши
БАЃБАЃА ‫ ﺑﻐﺒﻐﻪ‬аслаш ѓабѓаб. соњибаш (маќ.). 2. зишт, ганда, нобоб,
номаќбул: бо бад нишинї, бад шавї (маќ.). 3.
БАЃДОДЇ ‫ ﺑﻐﺪادي‬1. марбут ба Баѓдод: ањли љињати манфии чизе, манфї: таъсири бад,
Баѓдод. 2. шинохташуда, сохта ё баамалома- феъли бад; бањои бад бањои манфї, бањои
да дар Баѓдод. 3. оњанге дар мусиќии эронї. ѓайриќаноатбахш (мас., дар имтињон). 4.
БАЃИЯТ а. ‫ ﺑﻐﻴﺖ‬кит. анљоми кори нораво дар душвор, вазнин, сахт: ањволи бад, дарди бад,
њаќќи касе, бадкорї. рўзи бад, њоли бад. 5. нохуш, шум: толеи бад,
фоли бад, хабари бад. 6. ногувор, нофорам:
БАЃЇ а. ‫ ﺑﻐﻲ‬кит. 1. нофармонї, беитоатї, бўи бад, давои бад, таъми бад; дарди бад-
саркашї. 2. бадкорї, фасод, ситамкорї. 3. давои бад (маќ.). 7. бадї; бад кардан бадї
зани зинокор, зани нопок. кардан, кори ношоиста кардан; обу њавои
БАЃЛ а. ‫ ﺑﻐﻞ‬књн. хачири нар, ќотири нар. бад обу њавои номусоид; бад будан бо касе
хусумат доштан бо касе, носоз будан бо касе;
БАЃЛОБА ‫ ﺑﻐﻼﺑﻪ‬навъи њалво, ки аз маѓзи бодом бад дидан касеро, чизеро нафрат доштан ба
бо шакар мепазанд. касе чизе; бад намудан (ба назари касе) зишт,
БАЃОВАТ а. ‫ ﺑﻐﺎوت‬кит. саркашї, беитоатї, номаќбул намоён шудан; бад шудани кор ё
гарданкашї. њоли касе а) вазнин шудан, рў ба бадї овар-
дани кор ё ањволи касе; б) табоњ шудан,
БАЃОЗ ‫ ﺑﻐﺎز‬ниг. фона. чатоќ шудани кори касе; бад набудан зарар
БАЃОЧ ‫ ﺑﻐﺎچ‬ниг. баѓољ. надоштан, аз фоида холї набудан: бад-бад
нигоњ кардан бо нияти бад ё хашмолудона
БАД
__________________________________________________________________________________
– 110 –
нигаристан ба касе, чизе; чашми бад чашме, БАДАМАЛ ‫ ﺑﺪﻋﻤﻞ‬1. бадкирдор, бадрафтор. 2.
ки гўё нигоњаш асари бад дорад, чашме, ки саркаш, нофармон: аспи бадамал.
чашм- захм мезанад; чашми бад расидан; гу-
БАДАН ‫ ﺑﺪن‬љисми њайвон, инсон ба ѓайр аз
мони бад бурдан бадгумон шудан; дуои бад
дастњо, поњо ва сар; тан, андом.
кардан бадии касеро хостан, ба касе бадї
хостан; бад кардан касеро касеро ганда карда БАДАНА ‫ ﺑﺪﻧﻪ‬тех. тана, пайкар; баданаи киштї
нишон додан; ѓайбат кардан касеро; бо чаш- танаи киштї.
ми бад нигоњ кардан нисбат ба касе тамаъ
кардан; ба касе кинаву ѓараз доштан.
БАДАНДАРУН ‫ﺑﺪاﻧﺪرون‬ бадтинат, бадсиришт,
бадзот.
БАД ІІ ‫ ﺑﺪ‬шакли дигари пешоянди ба, ки бештар
БАДАНДЕШ ‫ ﺑﺪاﻧﺪﻳﺶ‬1. касе, ки дар њаќќи
дар назм кор фармуда мешавад: бад-ин, бад-
дигарон нияти бад дорад, бадхоњ, бадният. 2.
он, бад-ў.
бадбин, он ки дар њаќќи дигарон гумони бад
БАДАВЗОЪ ‫ ﺑﺪاوﺿﺎع‬1. он ки њолаташ хуб нест, дорад, бадгумон. 3. маљ. душман, хасм.
бадњолат. 2. бадният.
БАДАНДЕША ‫ ﺑﺪاﻧﺪﻳﺸﻪ‬ниг. бадандеш.
БАДАВИЯТ а. ‫ ﺑﺪوﻳﺖ‬сањронишинї, бодия-
БАДАНДЕШЇ ‫ ﺑﺪاﻧﺪﻳﺸﻲ‬ќасду нияти бад дош-
нишинї, биёбонї будан.
тан, бадхоњї.
БАДАВЇ ‫ ﺑﺪوي‬сањронишин, бодиянишин, БАДАНДОМ ‫ ﺑﺪاﻧﺪام‬он ки ќадду ќомати нозебу
кўчманчї, биёбонї.
номутаносиб дорад, бадшакл, безеб.
БАДАВЛАТ ‫ ﺑﺪوﻟﺖ‬давлатманд, доро. БАДАНЇ ‫ ﺑﺪﻧﻲ‬мансуб ба бадан: њаракатњои
БАДАЛ а. ‫ ﺑﺪل‬1. њар чизе, ки љои чизи дигареро баданї варзиши љисмонї, варзиши бадан.
мегирад, иваз. 2. арзиш, ќимат; ба бадали… БАДАНЉОМ ‫ ﺑﺪاﻧﺠﺎم‬он чи оќибаташ хуб нест,
а) ба ивази…, ба љои…, ба подоши…; б) ба бадоќибат, бадфарљом.
нархи.., ба ќимати…; дар бадали… а) ба ива-
зи…; б) дар муддати…, дар давоми…, дар БАДАР ‫ ﺑﺪر‬берун, хориљ (одатан дар таркиби
байни…; бадал кардан иваз кардан, ба љои феълњо меояд): бадар андохтан бароварда
чизе чизи дигаре додан; бадал шудан (гарди- партофтан; бадар бурдан гирифта бурдан;
дан, гаштан) табдил ёфтан, мубаддал шудан; рањонидан, халос кардан (мас., љонро); бадар
радду бадал шудан а) аз дасте ба дасти дига- рафтан баромада рафтан; аз сар бадар кар-
ре гузаштани чизе; б) маљ. гуфта шудан; дан (фикреро) аз лавњи хотир дур сохтан
бањсу мунозира ба амал омадан. 3. чизи ка- фикреро, дигар дар бораи чизе фикр накар-
марзиш, ки ба љои чизи боарзише истифода дан.
шавад; таќаллуб, бадалкорї. БАДАРАЉОТ ‫ ﺑﺪرﺟﺎت‬хеле зиёд, барзиёд.
БАДАЛИСОЗЇ ‫ ﺑﺪﻟﻲﺳﺎزي‬сохтани љавоњироту БАДАРЃА ‫ ﺑﺪرﻏﻪ‬касеро ба тариќи љазо аз љои
зеварњои сохтаву сунъї. зисташ ба љои дигаре рондан, табъид;
БАДАЛИЉОТ ‫ﺑﺪﻟﻴﺠﺎت‬ љавоњирот ва гавњарњои бадарѓа кардан рондани касе аз љое чун љазо:
сунъї. бадарѓа шудан мањкум ба табъид гардидан.
БАДАЛЇ ‫ ﺑﺪﻟﻲ‬сохта, сунъї; љаълї, таќаллубї, БАДАРЃАГЇ ‫ ﺑﺪرﻏﮕﻲ‬мансуб ба бадарѓа; дар
ќалбакї. бадарѓа будан.
БАДАЛШАВАНДА ‫ ﺑﺪلﺷﻮﻧﺪه‬сифати феълии БАДАРЃАШУДА ‫ ﺑﺪرﻏﻪﺷﺪه‬сифати феълии за-
замони њозира аз бадал шудан; ќобили таб- мони гузашта аз бадарѓа шудан; мањкуми
дил, ќобили иваз. бадарѓа.
БАДАЛШАВАНДАГЇ ‫ ﺑﺪلﺷﻮﻧﺪﮔﻲ‬хосияти таб- БАДАРД ‫ ﺑﺪرد‬дарднок; дардовар.
дил шудан, ќобилияти ивазшавандагї. БАДАРДХЎРД ‫ ﺑﺪردﺧﻮرد‬лозим, зарур.
БАДАЛШАВЇ ‫ ﺑﺪلﺷﻮي‬исми амал аз бадал шу- БАДАСЛ ‫ ﺑﺪاﺻﻞ‬бадзот, бадсиришт.
дан; табдилёбї, ивазшавї.
БАДАСТ ‫ ﺑﺪﺳﺖ‬ниг. бадаступо.
БАД
__________________________________________________________________________________
– 111 –
БАДАСТА ‫ ﺑﺪﺳﺘﻪ‬гуфт. бо дасти худ, мус- БАДБАШАРА ‫ ﺑﺪﺑﺸﺮه‬ниг. бадафт.
таќиман, бевосита.
БАДБИН ‫ ﺑﺪﺑﻴﻦ‬1. он ки ба касон бо назари
БАДАСТУПО ‫ ﺑﺪﺳﺖوﭘﺎ‬чолок, ўњдабаро, чобук. бадхоњона менигарад, бадхоњ. 2. касе, ки ба
њар рўйдоди зиндагї ва ба оянда бо назари
БАДАСТУПОГЇ ‫ ﺑﺪﺳﺖوﭘﺎﮔﻲ‬чолокї, ўњдабарої,
бад ва ноумедї менигарад ва дунёро пур аз
чобукї.
бадбахтї, яъс медонад; муќоб. хушбин;
БАДАФТ ‫ ﺑﺪاﻓﺖ‬зиштрў, бадандом, безеб, бад- маъюс, навмед.
намо, ќарењ.
БАДБИНЇ ‫ ﺑﺪﺑﻴﻨﻲ‬1. бад дидан ва написандидан
БАДАФЪОЛ ‫ ﺑﺪاﻓﻌﺎل‬он ки атвору кирдораш (касеро, чизеро). 2. пессимизм; муќоб.
нописанд аст, бадкирдор, бадхў. хушбинї.
БАДАХЛОЌ ‫ ﺑﺪاﺧﻼق‬1. он ки ахлоќи зишт ва БАДБИНОНА ‫ ﺑﺪﺑﻴﻨﺎﻧﻪ‬дар њолати бадбинї, аз
нописанд дорад, беодоб; муќоб. хушахлоќ. 2. рўи бадбинї.
бадзот, бадсиришт.
БАДБОТИН ‫ ﺑﺪﺑﺎﻃﻦ‬бадтинат, мунофиќ, баддил.
БАДАХЛОЌЇ ‫ﺑﺪاﺧﻼﻗﻲ‬ амали бадахлоќ, бео-
БАДБУНА ‫ ﺑﺪﺑﻨﻪ‬бадањвол, бадвазъ.
добї.
БАДБУНЁД ‫ ﺑﺪﺑﻨﻴﺎد‬1. сустбунёд, номустањкам,
БАДАХТАР ‫ ﺑﺪاﺧﺘﺮ‬1. дорои бахту иќболи бад,
ноустувор (иморат). 2. маљ. бадзот, ноасл.
бадбахт. 2. шум, номуборак; бадтолеъ.
БАДБУРИШ ‫ ﺑﺪﺑﺮش‬1. бадбуридашуда, вайрон
БАДАХТАРЇ ‫ﺑﺪاﺧﺘﺮي‬ бадахтар будан, бад-
буридашуда (либос ва амсоли он). 2. маљ. бад-
бахтї.
намо, бадшакл.
БАДАХШЇ ‫ ﺑﺪﺧﺸﻲ‬ниг. бадахшонї.
БАДБУРУТ ‫ ﺑﺪﺑﺮوت‬1. марди сермўйлаб, мўй-
БАДАХШОНЇ ‫ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﻲ‬1. мансуб ба Бадахшон. лабдароз, калонмўйлаб. 2. маљ. бадњайбат,
2. ањли Бадахшон; сокини Бадахшон. дањшатовар (доир ба одам).
БАДАЊД ‫ ﺑﺪﻋﻬﺪ‬паймоншикан, ањдшикан, ба БАДБЎ(Й) (‫ ﺑﺪﺑﻮ)ي‬1. он чи бўи бад дорад,
ќавли худ ноустувор; ваъдахилоф. бўйнок; муќоб. хушбўй. 2. маљ. бад, зишт,
БАДАЊДЇ ‫ ﺑﺪﻋﻬﺪي‬бадањд будан; паймон- ќабењ; сухани бадбў сухани ќабењ, носазо,
шиканї, ањдшиканї, бевафої. фуњш.
БАДАЪМОЛ ‫ ﺑﺪاﻋﻤﺎل‬ниг. бадамал. БАДБЎЇ ‫ ﺑﺪﺑﻮﻳﻲ‬бадбў будан, бўи бад доштан,
бўйнокї.
БАДАЪМОЛЇ ‫ ﺑﺪاﻋﻤﺎﻟﻲ‬бадкорї, бадкирдорї.
БАДБЎШУДА ‫ ﺑﺪﺑﻮﺷﺪه‬сифати феълии замони
БАДБАДРАЌА ‫ ﺑﺪﺑﺪرﻗﻪ‬мизбоне, ки ба мењмон гузашта аз бадбў шудан; бўйоварда, гандида,
баъд аз муддате рўи хуш нишон надињад. бўйнок.
БАДБАНДА ‫ ﺑﺪﺑﻨﺪه‬кит. он ки дар вазифаи бан- БАДВ I а. ‫ ﺑﺪو‬кит. ибтидо, оѓоз.
дагии хеш бадрафторї кардааст.
БАДВ II а. ‫ ﺑﺪو‬кит., ниг. бадавият.
БАДБАНДАГЇ ‫ ﺑﺪﺑﻨﺪﮔﻲ‬кит. амал накардан ва
ибодат накардан, иљро накардани вазифањои БАДВАЗЪ ‫ ﺑﺪوﺿﻊ‬1. бадшакл, зишт. 2. бадњолат.
динї.
БАДВАЗЪЇ ‫ ﺑﺪوﺿﻌﻲ‬1. бадшаклї, зиштї. 2. бад-
БАДБАХТ ‫ ﺑﺪﺑﺨﺖ‬1. бадтолеъ, шўрбахт, сияњ- њолатї.
бахт, тирарўз; муќоб. хушбахт. 2. лаънатї,
БАДВОЊИМА ‫ ﺑﺪواﻫﻤﻪ‬дањшатнок, мудњиш, во-
шум (дар мавриди дашном кор мефармоянд).
њиманок; хавфнок, хатарнок.
БАДБАХТЇ ‫ ﺑﺪﺑﺨﺘﻲ‬бадтолеї, бетолеї, бадбахт
будан, вазъ ва њолати бадбахт. БАДГАВЊАР ‫ ﺑﺪﮔﻮﻫﺮ‬бадасл, бадзот.

БАДБАХТОНА ‫ ﺑﺪﺑﺨﺘﺎﻧﻪ‬аз рўи бадбахтї; мута- БАДГАВЊАРЇ ‫ﺑﺪﮔﻮﻫﺮي‬ бадзотї, баднињодї,


ассифона; муќоб. хушбахтона. бадсириштї.
БАД
__________________________________________________________________________________
– 112 –
БАДГАП ‫ ﺑﺪﮔﭗ‬сахтгап, дуруштгуфтор; тез- БАДГЎШТ ‫ ﺑﺪﮔﻮﺷﺖ‬1. гўшти талх. 2. он ки за-
забон; даѓал. хми баданаш дер сињат мешавад.
БАДГАПЇ ‫ﺑﺪﮔﭙﻲ‬ сахтгапї, дуруштгуфторї; БАДДАРУНЇ ‫ ﺑﺪدروﻧﻲ‬ниг. бадзотї.
даѓалї.
БАДДАЊАН ‫ ﺑﺪدﻫﻦ‬ниг. бадгап.
БАДГАРД ‫ ﺑﺪﮔﺮد‬1. он ки роњравиаш нохуб аст;
бадрафтор: аспи бадгард. 2. маљ. бадахлоќ, БАДДАЊАНЇ//БАДДАЊОНЇ ‫ﺑﺪدﻫﺎﻧﻲ‬//‫ ﺑﺪدﻫﻨﻲ‬1.
бероња. ниг. бадгапї. 2. маљ. бе истињола ва бе андеша
гап задан; шаттоњї намудан.
БАДГАШТ ‫ ﺑﺪﮔﺸﺖ‬ниг. бадгард.
БАДДИЛ ‫ ﺑﺪدل‬1. бадгумон, гумонбар, шуб-
БАДГАШТЇ ‫ﺑﺪﮔﺸﺘﻲ‬ маљ. бадахлоќї, бероња- њакунанда; баддил шудан гумонбар шудан аз
гардї. касе, дар њаќќи касе шубња кардан. 2. тар-
БАДГИЛ ‫ ﺑﺪﮔﻞ‬зиштрў, бадрў, бадсиришт. сончак, тарсу, буздил.

БАДГИЛЇ ‫ ﺑﺪﮔﻠﻲ‬бадсириштї, зиштрўї, бадрўї. БАДДИЛЇ ‫ ﺑﺪدﻟﻲ‬1. баддил будан, бадгумонї. 2.


тарсончакї, буздилї.
БАДГИР ‫ ﺑﺪﮔﻴﺮ‬1. газанда, нохост њамлакунанда
(мас., саг). 2. кинаварз, ќасосгир. БАДДИМОЃ ‫ ﺑﺪدﻣﺎغ‬1. њавобаланд, мутакаббир.
2. бадќањр, бадљањл.
БАДГИРЇ ‫ ﺑﺪﮔﻴﺮي‬кинаварзї, кинагирї; сахт-
гирї, бадмуомилагї (аз рўи кина ва интиќому БАДДИМОЃЇ ‫ ﺑﺪدﻣﺎﻏﻲ‬1. баддимоѓ будан; њаво-
ќасос). баландї, кибр, ѓурур. 2. бадљањлї, тундхўї.

БАДГУВОР ‫ ﺑﺪﮔﻮار‬бадњазм, ногувор, нофорам, БАДДИН ‫ ﺑﺪدﻳﻦ‬бадмазњаб, бадкеш, бадоин;


бемаза (оид ба хўрок). бедин, бемазњаб.

БАДГУЗАРОН ‫ ﺑﺪﮔﺬران‬тангдаст ва камбаѓал, ки БАДДИНЇ ‫ ﺑﺪدﻳﻨﻲ‬бадмазњабї, бадкешї; бединї,


бемазњабї.
зиндагиаш бад мегузарад.
БАДДЎЗЇ ‫ ﺑﺪدوزي‬ба тарзи номарѓуб ва бесифат
БАДГУЛЎЇ ‫ ﺑﺪﮔﻠﻮي‬пурхўрї, носерї.
дўхтан.
БАДГУМОН ‫ ﺑﺪﮔﻤﺎن‬гумони бад баранда, хаёли
БАДДЎХТ ‫ ﺑﺪدوﺧﺖ‬чизи бесифат дўхташуда;
бад кунанда, шубњакунанда, нобовар нисбат
матои дорои дўхти бад.
ба касе; бадгумон будан андешаи нодуруст
доштан дар њаќќи касе, дар бораи касе БАДЕА а. ‫ ﺑﺪﻳﻌﻪ‬1. шакли муаннаси бадеъ. 2. асари
шубња доштан; бадгумон шудан аз касе хаёли бадеї; асари навпардозона.
бад кардан дар њаќќи касе, аз касе гумони БАДЕИЁТ а. ‫ ﺑﺪﻳﻌﻴﺎت‬адш. 1. маљмўи асарњои
бад бурдан. бадеї. 2. санъати бадеї.
БАДГУМОНЇ ‫ ﺑﺪﮔﻤﺎﻧﻲ‬гумони бад бурдан, БАДЕИЯТ а. ‫ ﺑﺪﻳﻌﻴﺖ‬адш. яке аз хусусияти асосї
нобоварї, шубња кардан; аз бадгумонї баро- ва фарќкунандаи санъат ва асарњои бадеї аз
вардан шубњаро бартараф кардан. асарњои илмист, ки воќеиятро ба таври бадеї
БАДГУФТОР ‫ﺑﺪﮔﻔﺘﺎر‬ носазогў, бадгўй, бад- инъикос мекунад; санъати бадеї.
дањон. БАДЕЇ ‫ ﺑﺪﻳﻌﻲ‬мансуб ба бадеъ; адабиёти бадеї
БАДГУФТОРЇ ‫ ﺑﺪﮔﻔﺘﺎري‬баддањонї, бадгўї. адш. яке аз соњањои санъат, ки њаёт ва хаёлот
тавассути сухан ба тарзи образнок тасвир
БАДГУЊАР ‫ ﺑﺪﮔﻬﺮ‬ниг. бадгавњар. мешавад; асари бадеї адш. асаре, ки ба ада-
БАДГЎ(Й) (‫ ﺑﺪﮔﻮ)ي‬носазогў, айбљў; ѓайбатчї. биёти бадеї мансуб аст; шаби бадеї шабни-
шиние, ки дар он шоирон шеърхонї кунанд;
БАДГЎЇ ‫ ﺑﺪﮔﻮﺋﻲ‬носазогўї, айбгўї, тўњмат; њаваскори бадеї иштирокдори дастаи
ѓайбат; бадгўї кардан сухани носазо гуфтан њаваскорон, ки бо шеърхонию сурудхонї ва
дар њаќќи касе, касеро бад кардан. намоиш додани дигар навъњои санъат
машѓул мешавад.
БАД
__________________________________________________________________________________
– 113 –
БАДЕУЛЉАМОЛ а. ‫ ﺑﺪﻳﻊاﻟﺠﻤﺎل‬баѓоят хушрўй, БАДЗО ‫ ﺑﺪزا‬он ки бо душворї ва сахтї мезояд.
нињоят љамил ва зебочењра. БАДЗОТ ‫ ﺑﺪذات‬1. бадгавњар, бадасл, ѓайри асил.
БАДЕЊА а. ‫ ﺑﺪﻳﻬﻪ‬адш. 1. шеъре, ки бадоњатан ва 2. маљ. муфсид, разил, табањкор, паст, дун.
беомодагї, яъне фавран ва њозирљавобона БАДИЌБОЛ ‫ ﺑﺪاﻗﺒﺎل‬кит., ниг. бадбахт 1.
гуфта шудааст. 2. суруде, ки аз тарафи зану
мард сароида мешавад; ба тарзи бадења ниг. БАДИЌБОЛЇ ‫ ﺑﺪاﻗﺒﺎﻟﻲ‬кит., ниг. бадбахтї.
бадењатан; дар бадења фавран, БАДИЛ ‫ ﺑﺪﻳﻞ‬кит., ниг. бадал.
њозирљавобона; бадењатан.
БАД-ИН ‫ ﺑﺪﻳﻦ‬шакли китобии ба ин: бад-ин
БАДЕЊАГЎ(Й) (‫ ﺑﺪﻳﻬﻪﮔﻮ)ي‬адш. шоире, ки минвол, бад-ин шакл.
бадењатан, фавран ва бе тайёрии пешакї
шеър мегўяд. БАДИШТИЊО ‫ﺑﺪاﺷﺘﻬﺎ‬ дорои иштињои кам,
камхўрок.
БАДЕЊАГЎЇ ‫ ﺑﺪﻳﻬﻪﮔﻮﻳﻲ‬1. адш. бадењатан, фав-
ран ва њозирљавобона шеър гуфтан. 2. суруд- БАДЇ ‫ ﺑﺪي‬1. шарр, кори зишт; муќоб. некї. 2.
хонии ду нафар; бадењагўї кардан суруд хон- нуќсон, айб; хуб набудан. 3. нохушї; но-
дани ду нафар ба љавоби якдигар. созгорї: аз бадии толеъ; бадї кардан а) раф-
тори нодуруст кардан; муомилаи дурушт
БАДЕЊАНАВОЗ ‫ ﺑﺪﻳﻬﻪﻧﻮاز‬ниг. бадоњанавоз. кардан; б) зарар расондан ба касе; ба бадї
БАДЕЊАНАВОЗЇ ‫ ﺑﺪﻳﻬﻪﻧﻮازي‬ниг. бадоњанавозї. ном баровардан бадном шудан, шармандаву
беобрў шудан.
БАДЕЊАТАН а. ً‫ ﺑﺪﻳﻬﺘﺎ‬адш. ба таври бадења,
фавран, бе тааммул шеър гуфтан ё сурудан. БАДКАЛЛА ‫ﺑﺪﻛﻠّﻪ‬ гуфт. маѓзтињї, бекалла,
бемаѓз.
БАДЕЊАХОН ‫ ﺑﺪﻳﻬﻪﺧﻮان‬он ки бадења мехонад,
сарояндаи бадења (2). БАДКАШ ‫ ﺑﺪﻛﺶ‬аспи сустњаракат, аспи саркаш,
бадфеъл; аспи бадкаш - азоби аробакаш
БАДЕЊИЁТ а. ‫ ﺑﺪﻳﻬﻴﺎت‬он чи барои донистани он (зарб.).
њољати фикр кардан нест, он чи дар назари
аќл ошкор ва равшан аст (мас., ду карат ду - БАДКЕШ ‫ ﺑﺪﻛﻴﺶ‬1. баддин; бадмазњаб, бедин,
чор). кофир. 2. маљ. бешараф; бадният, бадќасд;
берањм.
БАДЕЊЇ ‫ ﺑﺪﻳﻬﻲ‬ниг. бадењиёт; бадењист ки…
равшан аст, ки…, возењ аст, ки…. БАДКЕШЇ ‫ ﺑﺪﻛﻴﺸﻲ‬1. баддинї, бадмазњабї;
бединї. 2. маљ. бешарафї; бадниятї; бе-
БАДЕЪ а. ‫ ﺑﺪﻳﻊ‬њар чизи нав, тозабаромад; аљиб, рањмї.
њайратангез; илми бадеъ илме, ки дар он аз
санъатњои калом ва тарзи ифодаи зебо ва БАДКИН//БАДКИНА ‫ﺑﺪﻛﻴﻨﻪ‬//‫ ﺑﺪﻛﻴﻦ‬кинавар, ки-
нафис сухан меравад; каломи бадеъ адш. надор, соњибкина; бадният, бадќасд: душма-
суханњои навоварона ва зебо. ни бадкин.

БАДЗАБОН ‫ ﺑﺪزﺑﺎن‬бадгап, баддањан; носазогўй. БАДКИРДОР ‫ﺑﺪﻛﺮدار‬ бадкор, бадамал,


бадрафтор, бадхулќ.
БАДЗАБОНЇ ‫ ﺑﺪزﺑﺎﻧﻲ‬бадгапї; дашномдињї,
носазогўї, гуфтани суханони талх ва БАДКИРДОРЇ ‫ﺑﺪﻛﺮداري‬ бадрафторї, ба-
таънаомез. дахлоќї.

БАДЗАЊР ‫ ﺑﺪزﻫﺮ‬дорои зањри зиёд; зањрдор, БАДКИРДОРОНА ‫ ﺑﺪﻛﺮداراﻧﻪ‬рафтори бадкир-


зањрнок (мас., зањри занбўр, пашша). дор, бадгавњарона.

БАДЗАЊРА ‫ﺑﺪزﻫﺮه‬ кит. буздил, камљуръат, БАДКОМ ‫ ﺑﺪﻛﺎم‬кит. бадхоњ, бадандеш; бадти-
тарсу. нат, бадзот.
БАДЗАЊРЇ ‫ ﺑﺪزﻫﺮي‬дорои зањри зиёд будан; БАДКОМА ‫ ﺑﺪﻛﺎﻣﻪ‬душман, њасуд, бадхоњ.
зањрдорї, зањрнокї. БАДКОР ‫ ﺑﺪﻛﺎر‬ниг. бадамал.
БАДЗИН ‫ ﺑﺪزﻳﻦ‬аспе, ки ба хубї ром намешавад, БАДКОРА ‫ ﺑﺪﻛﺎره‬руспї, бадкор, фоњиша.
зуд зери зин намеравад.
БАД
__________________________________________________________________________________
– 114 –
БАДКОРАГЇ ‫ ﺑﺪﻛﺎرﮔﻲ‬амали бадкор, бадкора. БАДЌИЛИЌ ‫ ﺑﺪﻗﻠﻴﻖ‬он ки феълу атвораш нопи-
санд аст, бадхў.
БАДКОРЇ ‫ﺑﺪﻛﺎري‬ бадамалї; шарорат, бадкор
будан. БАДЌИЛИЌЇ ‫ﺑﺪﻗﻠﻴﻘﻲ‬ рафтори носозгор ва
нописанд.
БАДКУНИШ ‫ ﺑﺪﻛﻨﺶ‬ниг. бадкор.
БАДКУНИШЇ ‫ ﺑﺪﻛﻨﺸﻲ‬ниг. бадкорї.
БАДЌИМОР ‫ﺑﺪﻗﻤﺎر‬ ќаллоб дар ќиморбозї;
ѓирром.
БАДЌАВЛ ‫ ﺑﺪﻗﻮل‬он ки дар ќавлу ваъдаи худ
БАДЌИМОРЇ ‫ ﺑﺪﻗﻤﺎري‬исми амал аз бадќимор
ноустувор аст, бадањд.
будан; таќаллубкорї.
БАДЌАВЛЇ ‫ ﺑﺪﻗﻮﻟﻲ‬ноустуворї дар сухан ва
БАДЛАГОМ ‫ ﺑﺪﻟﮕﺎم‬ниг. бадлаљом.
ваъдаи худ, бадањдї.
БАДЛАГОМЇ ‫ ﺑﺪﻟﮕﺎﻣﻲ‬кит. саркашї, тавсанї.
БАДЌАВОЌ ‫ ﺑﺪﻗﻮاق‬туршрў, абус; муќоб. кушо-
дарў; тундмизољ, бадмизољ. БАДЛАЊЉА ‫ ﺑﺪﻟﻬﺠﻪ‬он ки хуб сухан гуфта
наметавонад, баддањон, бадзабон.
БАДЌАВОЌЇ ‫ﺑﺪﻗﻮاﻗﻲ‬ туршрўї, абусї; муќоб.
кушодарўї. БАДЛАЉОМ ‫ﺑﺪﻟﺠﺎم‬ аспи саркаш, ромнаша-
ванда.
БАДЌАВОРА ‫ ﺑﺪﻗﻮاره‬он ки намуди зоњирии зебо
надорад, бадрў, бадќиёфа. БАДМАЗА ‫ ﺑﺪﻣﺰه‬бадтаъм, ногувор, бадмазоќ.
БАДЌАВОРАГЇ ‫ ﺑﺪﻗﻮارﮔﻲ‬зиштї ва безебии чизе БАДМАЗАГЇ ‫ ﺑﺪﻣﺰﮔﻲ‬бадтаъм будан, мазаи
ё касе ба сабаби ноњамоњангии љузъњои ба- ногувор доштан.
дан.
БАДМАЗОЌ ‫ ﺑﺪﻣﺬاق‬ниг. бадмаза.
БАДЌАДАМ ‫ ﺑﺪﻗﺪم‬он ки ба љое ќадам
БАДМАЗЊАБ ‫ ﺑﺪﻣﺬﻫﺐ‬ниг. бадкеш.
гузоштанашро сабаби мусибат ва бадбахтї
медонанд, шумќадам, номуборак. БАДМАЗЊАБЇ ‫ ﺑﺪﻣﺬﻫﺒﻲ‬ниг. бадкешї.
БАДЌАДАМЇ ‫ﺑﺪﻗﺪﻣﻲ‬ бадќадам будан, шум- БАДМАНЗАР ‫ ﺑﺪﻣﻨﻈﺮ‬нозебо, бадшакл, баднамо,
ќадамї. ситорахунук.
БАДЌАЛБ ‫ ﺑﺪﻗﻠﺐ‬баддил, баднињод, бадсиришт. БАДМАНЗАРЇ ‫ ﺑﺪﻣﻨﻈﺮي‬баднамої, бадрўї.
БАДЌАЛБЇ ‫ﺑﺪﻗﻠﺒﻲ‬ баддилї, баднињодї, бад- БАДМАНИШ ‫ ﺑﺪﻣﻨﺶ‬кит. 1. бадсиришт, бад-
сириштї. нињод. 2. маљ. бадфикр, бадаќида.
БАДЌАСД ‫ﺑﺪﻗﺼﺪ‬ бадандеш, бадният; ќасос- БАДМАНСАБ ‫ ﺑﺪﻣﻨﺼﺐ‬он ки бо мансабу маќоми
гиранда. худ маѓрур бошад ва бо зердастон ва атро-
фиён тундхўї ва бадрафторї кунад.
БАДЌАСДЇ ‫ﺑﺪﻗﺼﺪي‬ бадандешї, бадхоњї, бад-
ниятї. БАДМАОШ ‫ ﺑﺪﻣﻌﺎش‬кит. 1. он ки маишати ў бад
аст, зиндагониаш танг аст, рўзгораш сахт
БАДЌАСДОНА ‫ ﺑﺪﻗﺼﺪاﻧﻪ‬бо нияти бад, аз рўи
аст. 2. бадрафтор, фосиќ.
бадхоњї, муѓризона.
БАДМАОШЇ ‫ ﺑﺪﻣﻌﺎﺷﻲ‬кит. 1. бадмаош будан,
БАДЌАЊР ‫ ﺑﺪﻗﻬﺮ‬пурхашм, ѓазабнок; бадљањл;
тангии рўзгор. 2. бадрафторї, фосиќї.
бадќањр шудан оташин шудан, хашмгин шу-
дан, ба ѓазаб омадан. БАДМАРД ‫ ﺑﺪﻣﺮد‬нољавонмард, номард, бадкор.
БАДЌАЊРЇ ‫ ﺑﺪﻗﻬﺮي‬хашмгинї, оташинї. БАДМАРДЇ ‫ ﺑﺪﻣﺮدي‬нољавонмардї, бадкорї.
БАДЌАЊРОНА ‫ ﺑﺪﻗﻬﺮاﻧﻪ‬дар њолати оташинї, бо БАДМАСИР ‫ ﺑﺪﻣﺴﻴﺮ‬мањалле, ки масири раси-
хашму ѓазаб. дан бо он пурпечухам ва роњњои душворгу-
зар дорад.
БАДЌИЁФА ‫ ﺑﺪﻗﻴﺎﻓﻪ‬ниг. бадафт.
БАДМАСТ ‫ ﺑﺪﻣﺴﺖ‬1. касе, ки дар мастї ѓавѓо ва
БАДЌИЁФАГЇ ‫ ﺑﺪﻗﻴﺎﻓﮕﻲ‬бадќиёфа будан, зишт- арбада мекунад, касе, ки њангоми мастї
рўї.
БАД
__________________________________________________________________________________
– 115 –
њарза мегўяд. 2. майзада. БАДНАФСЇ ‫ ﺑﺪﻧﻔﺴﻲ‬пурхўрї, носерамї; чашм-
БАДМАСТЇ ‫ ﺑﺪﻣﺴﺘﻲ‬1. амали бадмаст; гуруснагї, њарисї.
мастигарии доимї, ѓавѓо ва љанљол хезондан БАДНАЪЛ ‫ ﺑﺪﻧﻌﻞ‬њайвони саркашикунанда
дар њолати мастї. 2. майзадагї. њангоми задани наъл
БАДМАЊЗАР ‫ ﺑﺪﻣﺤﻀﺮ‬кит. бадният, бадмизољ. БАДНАЪЛЇ ‫ ﺑﺪﻧﻌﻠﻲ‬саркашї кардани њайвони
БАДМЕЊР ‫ ﺑﺪﻣﻬﺮ‬кит. номењрубон, бемењр, боркаш, аспу хар њангоми наълзанї.
бемуњаббат. БАДНИЊОД ‫ ﺑﺪﻧﻬﺎد‬бадасл, бадтинат, пастфит-
БАДМЕЊРЇ ‫ﺑﺪﻣﻬﺮي‬ кит. бемењрї, номењ- рат, бадзот.
рубонї. БАДНИЊОДЇ ‫ ﺑﺪﻧﻬﺎدي‬бадаслї, бадтинатї,
БАДМИЗОЉ ‫ ﺑﺪﻣﺰاج‬тундхў, бадхулќ. пастфитратї, бадзотї.
БАДМИНТОН англ. ‫ ﺑﺪﻣﻨﺘﺎن‬варз. бозие, ки ду БАДНИЯТ ‫ ﺑﺪﻧﻴﺖ‬бадќасд, бадандеш; бадхоњ.
кас бо ракетка тўбчаи тўрдор (волан)-ро ба
БАДНОМ ‫ ﺑﺪﻧﺎم‬ба бадї машњургардида; беобрў,
тарафи якдигар аз болои тўр њаво медињанд.
расво, бешараф; бадном кардан (намудан)
БАДМИНТОНБОЗ ‫ ﺑﺪﻣﻨﺘﺎن ﺑﺎز‬бозигари номи касеро ба бадї баровардан, беобрў
бадминтон: мусобиќаи бадминтонбозон. (расво, беномус) кардан.
БАДМИНТОНБОЗЇ ‫ ﺑﺪﻣﻨﺘﺎنﺑﺎزي‬1. бозии бад- БАДНОМЇ ‫ ﺑﺪﻧﺎﻣﻲ‬беобрўї, расвої, бешарафї.
минтон. 2. мансуб ба бозии бадминтон;
машѓулияти бадминтонбозон. БАДНОМКУНЇ ‫ ﺑﺪﻧﺎمﻛﻨﻲ‬исми амал аз бадном
кардан; номи касеро ба бадї баровардан.
БАДМУОМИЛА ‫ ﺑﺪﻣﻌﺎﻣﻠﻪ‬1. касе, ки дар
додугирифт рафтори нодуруст мекунад; БАДО ‫ ﺑﺪا‬барои баёни таассуф ва дареѓ дар
фиребгар. 2. даѓал, дурушт, бадрафтор. бораи шахсе, ки ба вазъи нохуш дучор шуда-
аст, гуфта мешавад.
БАДМУОМИЛАГЇ ‫ ﺑﺪﻣﻌﺎﻣﻠﮕﻲ‬1. нодурусткорї
дар додугирифт ва савдо, чатоќкорї. 2. БАДОАТ а. ‫ ﺑﺪاﻋﺖ‬ниг. бидоят.
даѓалї, дуруштї. БАДОБУЊАВО ‫ ﺑﺪآﺑﻮﻫﻮا‬љое, ки обу њавои хуб
БАДМУОШИРАТ ‫ ﺑﺪﻣﻌﺎﺷﺮت‬он ки усул ва надорад; муќоб. хушобуњаво.
одоби муоширатро риоя намекунад, беэъти-