Вы находитесь на странице: 1из 74

Sanskrit
for
Vedanta Students

Sandhi Handbook

Medhā Michika
AVG Anaikkatti, 2014
All rights reserved.
The contents of this work may not in any shape or form be
reproduced without permission from Medhā Michika
Sanskrit for Vedanta Students – Sandhi Handbook

Table of Contents

Topic I – माहेश्वरसूत्राणि ………..………..………..………..….……..…. Page 1

1. माहेश्वरसूत्राणि (Māheśvarasūtrās) ………..………..………..…….………. Page 1


2. प्रत्याहारः (Pratyāhāraḥ) – abbreviations .………..………..…….………. Page 2
3. How to use the माहेश्वरसूत्र chart ………..………..………..…….………. Page 2

Topic II – Basics of सणधः ………..………..………..………..….……..…. Page 5

1. The Basic Concepts of सणधः (sandhiḥ) .………..………..…….………. Page 5


2. The basics of understanding Sandhi sūtras in Pāṇini sūtras ………... Page 6

Topic III – णिक्षा (Phonetics) ………..………..………..………..….……..…. Page 7

1. स्थानाणन (Place of pronunciation) ………..………..………..…….………. Page 7


2. प्रयत्ाः (Efforts in pronunciation) ………..………..………..…….………. Page 9
 आभ्यन्तरप्रयत्ाः (Internal efforts) .………..………..…….………. Page 9
 बाह्यप्रयत्ाः (External efforts) ………..………..………..…….………. Page 9
3. Varieties of vowels ……..………..………..………..………..….…. Page 10
4. सविणः (Similar letter) ……..………..………..………..………..….…. Page 11


Topic IV – अच-सणधः (vowel sandhi) .………..………..…….……..……. Page 12

1. अच-सणधः Overview Chart ………..………..………..…….………. Page 12
2. दीर्ण-सणधः - वेदार् णः ……..………..………..………..………..….…. Page 13

3. गि-सणधः - चेणि ……..………..………..………..………..….…. Page 15
4. वृणि-सणधः - न ैवम ् ……..………..………..………..………..….…. Page 18
 उत्सगणः and अपवादः relationship between the rules ………..….…. Page 20

5. यि-सणधः - इत्यर् णः ……..………..………..………..………..….…. Page 21
6. अयवायाव-सणधः - भवणि ……..………..………..………..………..….…. Page 23
7. लोपः िाकल्यस्य - हर इह ……..………..………..………..………..….…. Page 26

8. पूवरू
ण प-सणधः - णत्रकालेऽणप ……..………..………..………..………..….…. Page 27

i
Sanskrit for Vedanta Students – Sandhi Handbook


Topic V – हल-सणधः (consonant sandhi) .………..………..…….…………… Page 29

1. नलोपः - योगी ……..………..………..………..………..….…. Page 30


2. कुत्वम ् - वाक ् ……..………..………..………..………..….…. Page 31
3. षत्वम ् - सृणटः ……..………..………..………..………..….…. Page 32
4. जश्त्त्वम ् - वाग ् ……..………..………..………..………..….…. Page 33
5. धत्वम ् - बणु िः ……..………..………..………..………..….…. Page 34
6. रुत्वम ् - िाांस्तर्ा ……..………..………..………..………..….…. Page 35

7. अनस्वारः - इदां सवणम ् ……..………..………..………..………..….…. Page 36
8. ङमटु ्-आगमः - पश्त्यन्नात्मणन ……..………..………..………..………..….…. Page 38
ण त्वम ्
9. मूधन्य - रामेष ु ……..………..………..………..………..….…. Page 39
10. ित्वम ् - रामेि ……..………..………..………..………..….…. Page 40
ु /टु
11. श्चत्वम ् त्वम -् रामश्च ……..………..………..………..………..….…. Page 42

12. अननाणसकः - िन्न ……..………..………..………..………..….…. Page 44
13. जश्त्त्वम ् - बणु िः ……..………..………..………..………..….…. Page 45
14. चत्वणम ् - रामाि ् ……..………..………..………..………..….…. Page 46
15. परसविणः - िङ्करः ……..………..………..………..………..….…. Page 48
16. िोणलण - िल्लभिे ……..………..………..………..………..….…. Page 50
17. झयो होऽन्यिरस्याम -् वाग्र्णरः .………..………..…….……………..… Page 51
18. िश्त्छोऽणट - िच्छीलः ……..………..………..………..………..….…. Page 52

Topic VI – णवसगण-सणधः (visarga sandhi) .………..………..…….…………. Page 53

0. णवसगण-सणधः Overview Chart .………..………..…….……….. Page 53


1. अः + णवसगणः + अ - णिवोऽहम ् .………..………..…….……….. Page 54
2. अः + णवसगणः + आ/इच, ् - अजनणु उवाच .………..………..…….………. Page 55
आ + णवसगणः + अि ् ु गिे
- गिा ु षु …..…..……..……………..…... Page 56
3. अः + णवसगणः + हि ् - नमो नमः .………..………..…….………. Page 57
् णवसगणः + अि ्
4. इच + ु
- गरुरात्मा, ऋणषभणवणि ……..……………..…... Page 59
् णवसगणः + क/ख
5. अच + ् /प
् /फ
् ् - दःखम, ् पनः
ु पनः
ु ……..……………..…... Page 61
् णवसगणः + other hard consonants
6. अच + - रामश्च, रामटीकिे, रामस्त ु ..…... Page 63
7. Practise of all visarga sandhi .………..………..…….………. Page 65
ii
Topic I – माहेश्वरसूत्राणि

Topic I
माहेश्वरसूत्राणि

1. माहेश्वरसूत्राणि (Māheśvarasūtrās)

अर् माहेश्वरसूत्राणि

अ इ उ ि ् ऋ ऌ क्
V Simple
O vowels
W

ए ओ ङ् ऐ औ च ्
E
L Diphthongs
S

ह य व र ट ् लँ ि ्
ह+
Semivowels

ञ म ङ ि न म्
5th of the class
S (= Nasals)
O

झ भ ञ ् र् ढ ध ष ्
C F
O T 4th of the class
N

ज ब ग ड द ि्
S
O 3rd of the class
N
A

ख फ छ ठ र्
N
T 2nd of the class
S H

च ट ि व् क प य्
A
R 1st of the class
D

ि ष स र् ह ल्
Sibilants
+ह

इणि माहेश्वराणि सूत्राणि ।

 माहेश्वरसूत्रs are 14 in number.


 Each सूत्र ends with an इि (an indicatory letter) which is circled in the above chart.

E.g. ि ्

1
Topic I – माहेश्वरसूत्राणि

2. प्रत्याहारः (Pratyāhāraḥ) - abbreviations

 माहेश्वरसूत्रs are for making प्रत्याहारः (an abbreviation).


 प्रत्याहारः (an abbreviation)

o A प्रत्याहार is named by the first letter, followed by इि (an indicatory letter.)
o A प्रत्याहार represents a group of letters starting from the beginning letter and
including all of the following letters up to the इि, ् excluding the इि. ्

e.g. अक ् = अ, इ, उ, ऋ, ऌ
o अ is the beginning letter.
o क ् is an इि (an
् indicatory letter).
o प्रत्याहार अक ् represents all the letters starting from अ to ऌ.

o इि (an indicatory letter) is not counted.

3. How to use the माहेश्वरसूत्र chart

In the माहेश्वरसूत्र chart, 14 माहेश्वरसूत्रs are listed in the original order with breaking of lines.

 Each line contains 4 or 5 letters.


 Vowels come in the first two lines.
o Simple vowels are in the first line.
o Diphthongs are in the second line.
 Consonants
o Semivowels are in the third line.
o 5 x 5 consonants are listed from nasal/class 5 in descending order.
o Sibilants are in the last line.
o ह appears twice.
 This arrangement allows the contents of a प्रत्याहार to be found quickly.
e.g. झय –् The first letter is class 4. The इि is
् य. ्
् the इि ्
= all the letters from class 4 downwards up to class 1, where य is

2
Topic I – माहेश्वरसूत्राणि

= Exercise =

1. List the प्रत्याहार of the following:


All vowels = ______ All consonants = ______
All simple vowels = ______ All soft consonants = ______
All diphthongs = ______ All hard consonants = ______
All letters = ______ All sibilants = ______

2. List the number of letters, types of letters, and all the letters of the following प्रत्याहारs:

अक ् _ 5_ _All the simple vowels ________ _अ, इ, उ, ऋ, ऌ _________


अच ् ____ _____________________________ ______________________________
अि *् 1 ____ _____________________________ ______________________________
अि *् 2 ____ _____________________________ ______________________________
अट ् ____ _____________________________ ______________________________
इक ् ____ _____________________________ ______________________________
इच ् ____ _____________________________ ______________________________
इि *् 3 ____ _____________________________ ______________________________
एङ् ____ _____________________________ ______________________________
एच ् ____ _____________________________ ______________________________
ऐच ् ____ _____________________________ ______________________________
खर ् ____ _____________________________ ______________________________
चर ् ____ _____________________________ ______________________________
जि ् ____ _____________________________ ______________________________
झल ् ____ _____________________________ ______________________________
झि ् ____ _____________________________ ______________________________
यि ् ____ _____________________________ ______________________________
हि ् ____ _____________________________ ______________________________
हल ् ____ _____________________________ ______________________________
अल ् ____ _____________________________ ______________________________
् usually formed with the first ि. ्
* 1 अि is
् formed with the second ि. ्
* 2 There is only one Pāṇini-sūtra in which अि is
् always formed with the second ि. ्
* 3 इि is
3
Topic I – माहेश्वरसूत्राणि

3. Find out स्थान and type (guttural, palatal, etc.) of each letter in माहेश्वरसूत्राणि. Colour the
letters in the माहेश्वरसूत्र chart according to the following colour scheme:

 guttural – blue
 palatal – green
 cerebral – yellow
 dental – orange
 labial – pink

This is to help one be aware of the particulars of the sound when pronouncing the
माहेश्वरसूत्राणि.

4
Topic II – Basics of सणधः

Topic II
Basics of सणधः

1. The Basic Concepts of सणधः (sandhiḥ)

 सणधः (sandhiḥ) is a phonetic change which takes place when two sounds come in

contact.

 सणधः is purely phonetic. Even when words are phonetically joined by sandhi, and

written without a space between them, the meaning of each word is not affected.

They do not become one word.

 सणधs are grouped into three categories, based on the type of sound that is replaced.


1. अच-सणधः (vowel sandhiḥ)

 Vowel is replaced


2. हल-सणधः (consonant sandhiḥ)

 Consonant is replaced

3. णवसगण-सणधः (visarga sandhiḥ)

 Visarga is replaced

5
Topic II – Basics of सणधः

2. The basics of understanding Sandhi sūtras in Pāṇinisūtras

In order to understand Pāṇinisūtras related to सणधः, the meanings of the nominal

case affixes are artificially assigned by Pāṇini.

In a Pāṇinisūtra, a noun in the:

 1st case is the substitute. (आदेिः)


5 6 7
There is a substitution of …

 6th case is the occupant of the place of substitution. (स्थानी)


1
In the place of …

 7th case follows the place of substitution. (परणनणमत्तम)्

When … follows.

 5th case precedes the place of substitution. (पूवणण नणमत्तम)्

When … precedes.

For example, there is a sūtra: िः 6/1 छः 1/1 अणट 7/1 । ~ झयः 5/1

5 6 7
There is a substitution of छ ् (in the 1st case)
झय ् ि् अट ्
् the 6th case)
In the place of ि (in
1
When अट ् (in the 7th case) follows
छ्
् the 5th case) precedes
When झय (in

The sūtra is applied in the following case:


Before: िस्माि िास्त्रम ्
5 6 7 There is a substitution of छ ्
ि् ि् आ
् “िास्त्रम”्
In the place of ि of
1
Because आ (found in अट ्) follows
छ्

And ि (found in झय)् precedes


After: िस्माि छास्त्रम ्

6
Topic III – णिक्षा (Phonetics)

Topic III
णिक्षा
Phonetics

 णिक्षा comes first among the वेद-षड ्-अङ्गाणन, six limbs or disciplines auxiliary to the study
of वेद. Because of the nature of the teaching tradition, which is किण-परम्परा (orally passed
down), it is very important to be aware of how the sounds are produced by the organ
of speech before studying any other disciplines. As सणधः deals with phonetic changes,
णिक्षा is very much relevant and thus should be understood properly by the students.

1. स्थानाणन (Places of pronunciation/points of articulation)

 णिक्षा-सूत्राणि (śikṣā-sūtrāṇi)
The following सूत्रs explain the स्थान of each of the letters.

अकुहणवसजणनीयानाां [स्थानां] कण्ठः ।



इचयिानाां िालु ।
ऋटुरषािाां मूधाण ।

ऌिलसानाां दन्ताः ।

उपूपध्मानीयानाम ओष्ठौ ।
ञमङिनानाां नाणसका च ।
एदैिोः कण्ठिालु ।
ओदौिोः कण्ठोष्ठम ।्
वकारस्य दन्तोष्ठम ।्
णजह्वामूलीयस्य णजह्वामूलम ।्

नाणसकाऽनस्वारस्य ।

7
Topic III – णिक्षा (Phonetics)

Explanations of the णिक्षा-सूत्रs

अ-कु-ह-णवसजणनीयानाां 6/3 [स्थानां] 1/1 कण्ठः 1/1 ।


स्थान (place of pronunciation/point of articulation) of अविण (all types of अ), कु = कवगण (क,् ख, ् ग, ्
र्, ् ङ्), ह ्, and णवसजणनीय (णवसगण) is कण्ठ (throat).

Similarly, इचयिानाां ु सानाां दन्ताः ।
िालु । ऋटुरषािाां मूधाण । ऌिल


उपूपध्मानीयानाम ओष्ठौ ।
स्थान of उविण (all types of उ), प ु = पवगण (प, ् फ,् ब, ् भ, ् म),् उपध्मानीय is ओष्ठौ (lips).
् फ.् The sound is made by blowing
उपध्मानीय is a sound to pronounce the णवसगण before प or
through rounded lips.

ञमङिनानाां नाणसका च ।
स्थान of nasal sounds (ङ्, ञ, ् ि, ् न, ् म)् is नाणसका (nose) also.
The च (also) is there because these nasal sounds are already introduced with respective
स्थानs.

एदैिोः 6/2 कण्ठिालु ।


स्थान of ए and ऐ is the combination of कण्ठ and िालु.
् + ऐि 1/1
एि 1/1 ् = एदैिौ 1/2, ियोः 6/2 एदैिोः 6/2
् added after ए and ऐ for easy pronunciation (मख
Note that ि is ु सखार्
ु णम).्
Similarly, ओदौिोः कण्ठोष्ठम ।्

वकारस्य दन्तोष्ठम ।्
् the combination of दन्त and ओष्ठौ.
स्थान of व is

णजह्वामूलीयस्य णजह्वामूलम ।्
स्थान of णजह्वामूलीय is णजह्वामूल (the root of the tongue).
णजह्वामूलीय is a sound to pronounce the णवसगण before क ् or ख. ् The sound is produced by the
vibration of the root of the tongue.


नाणसकाऽनस्वारस्य ।

स्थान of अनस्वार (the dot above vowel, such as अां) is नाणसका (nose).

8
Topic III – णिक्षा (Phonetics)

2. प्रयत्ाः (Efforts of pronunciation)

There are 2 types of effort:


1. आभ्यन्तरप्रयत्ाः (internal efforts) = The efforts made before producing a sound.
= how much the स्थान is contracted
2. बाह्यप्रयत्ाः (external efforts) = The efforts made while producing a sound.
= how the air goes out

1. आभ्यन्तरप्रयत्ाः – They are 5 in number.


1) स्पृटाः (touched) = 5 x 5 consonants,
2) ईषत्स्पृटाः (slightly touched) = 4 semi-vowels
3) ईषणिवृिाः (slightly open) = 3 sibilants and ह ्
4) णववृिाः (open) = vowels
5) सांवि
ृ ाः (open and contracted) = short अ in usage
 Try to make the sound of each letter in the alphabet chart but stop before you produce
the sound and see which स्थान is contracted and how much the contraction is.

2. बाह्यप्रयत्ाः – They are 11 in number, which are in 3 categories.


1 - hard/soft
1) णववाराः, 2) श्वासाः, 3) अर्ोषाः (hard)
4) सांवाराः, 5) नादाः, 6) र्ोषाः (soft)
2 - non-aspirated/aspirated
7) अल्पप्रािः (non-aspirated)
8) महाप्रािः (aspirated)
3 - accents
9) उदात्तः

10) अनदात्तः
11) स्वणरिः

 Make the sound of each letter in the alphabet chart to see:


 the difference between soft and hard sounds observe where and how the vibration is.
 the difference between non-aspirated and aspirated sounds observe how strongly the
air comes out.

9
Topic III – णिक्षा (Phonetics)

3. Varieties of Vowels

Vowels vary by 3 factors:


 3 Lengths
1. ह्रस्वः (short) = 1 मात्रा (1 count) e.g., अ, इ, उ
2. दीर्णः (long) = 2 मात्राs (2 counts) e.g., आ, ई, ऊ
3. प्ल ुिः (elongated) = 3 मात्राs (3 counts) e.g., आ३, ई३, ऊ३
 3 Accents
1. उदात्तः (middle)

2. अनदात्तः (down)
3. स्वणरिः (up)
 Nasalized or non-nasalized

1. अननाणसकः (nasalized)

2. अनननाणसकः (non-nasalized)

o अ has 18 varieties. (3 lengths x 3 accents x 2)


अनननाणसकः ु
अननाणसकः
ह्रस्वः दीर्णः प्ल ुिः ह्रस्वः दीर्णः प्ल ुिः
उदात्तः अ आ आ३ अँ आँ आँ३
स्वणरिः अ॑ आ॑ आ॑३ अँ ॑ आँ ॑ आँ ॑३

अनदात्तः अ॒ आ॒ आ॒३ अँ॒ आँ॒ आँ॒३

o Similarly, इ and उ have 18 varieties.

o ऋ and ऌ are considered to be सविण (similar sound, see the next section) to each other.

Thus, they both have 30 varieties. (ऋ has 18 = 3 lengths x 3 accents x 2, and ऌ has 12 =

2 lengths x 3 accents x 2, because of the absense of दीर्ण)

o ए, ओ, ऐ, औ have 12 varieties (2 lengths x 3 accents x 2, because of the absense of ह्रस्व)

 Certain expressions are used to indicate letters.


 To indicate only 6 varieties of ह्रस्व (short) अ, a word “अि”् or “अकारः” is used.
 To indicate only 6 varieties of दीर्ण (long) आ, a word “आि”् or “आकारः” is used.
 To indicate all the 18 varieties of अ, a word “अ” or “अविणः” is used.

10
Topic III – णिक्षा (Phonetics)

4. सविणः - Similar letter

Letters are considered सविण (similar sound) to each other when they share two
characteristics:

1. स्थानम (Place of pronunciation)
2. आभ्यन्तरप्रयत्ः (Internal effort)

सविणs स्थानम ् आभ्यन्तरप्रयत्ः


18 varieties of अ कण्ठः णववृिः
short अ in प्रयोग कण्ठः सांवि
ृ ः
18 varieties of इ िालु णववृिः
18 varieties of उ ओष्ठौ णववृिः
18 varieties of ऋ and मूधाण णववृिः
12 varieties of ऌ दन्ताः णववृिः
12 varieties of ए कण्ठिालु णववृिः
12 varieties of ओ कण्ठोष्ठम ् णववृिः
12 varieties of ऐ कण्ठिालु णववृिः
12 varieties of औ कण्ठोष्ठम ् णववृिः
(ह ् has no सविण) कण्ठः ईषणिवृिः

य and यँ िालु ईषत्स्पृटः

व and वँ दन्तोष्ठम ् ईषत्स्पृटः
(र ्has no सविण) मूधाण ईषत्स्पृटः
ल ् and लँ दन्ताः ईषत्स्पृटः
क् ख ग ् ङ्
् र् ् कण्ठः स्पृटः
् ्ज झ
चछ ् ञ
् ् िालु स्पृटः
ट ् ठ ् ड ् ढ ्ि ् मूधाण स्पृटः
् द् ् ध न् ्
ि र् दन्ताः स्पृटः
् ्ब भ
पफ ् म
् ् ओष्ठौ स्पृटः

(ि has no सविण) िालु ईषणिवृिः

(ष has no सविण) मूधाण ईषणिवृिः

(स has no सविण) दन्ताः ईषणिवृिः

 अि (with the second ि)् in माहेश्वरसूत्राणि represent all of their सविणs.

11

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)


1. अच-सणधः Overview Chart

 Vowel sandhi is a phonetic change when a vowel is followed by another vowel.


 There are 9 vowels. This 9 x 9 matrix chart covers all the possible combinations of the vowels

इक् क् एच् च्

पर
अ/आ इ/ई उ/ऊ ऋ/ॠ ऌ ए ओ ऐ औ
पूव ण
दीर्णः आ ु
गिः वृणिः ऐ
अ/आ ए ओ अ+र् अ+ ल् औ ऐ औ

यि ् य् दीर्णः ई यि ् य ्
इ/ई

व् दीर्णः ऊ व्
उ/ऊ
इक्

र् दीर्णः ॠ र्
ऋ/ॠ
क्
अयवायावः अय ् * 2
ए एऽ * 1
एङ्
ओ ओऽ अव ्
ङ्
ऐ आय ्
एच्
औ आव ्
च्
ण पम)्
*1 When ए/ओ at the end of a पद is followed by short अ, only ए/ओ remains. (पूवरू ् at
* 2 य/व ् the end of a पद optionally drops.

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)

2. सविण-दीर्ण-सणधः

When a simple vowel is immediately followed by a similar simple vowel, they together

become one long vowel.

o अ/आ + अ/आ =आ
o इ/ई + इ/ई =ई
o उ/ऊ + उ/ऊ =ऊ
o ऋ/ऋ/ऌ + ऋ/ऋ/ऌ = ॠ


6.1.101 अकः 5/1 सविे 7/1 दीर्णः 1/1 । ~ पूवपण रयोः 6/2 एकः 1/1 अणच 7/1 सांणहिायाम 7/1

 When अक ् is immediately followed by a similar sound (सविण, Ref. page 11), there is a

substitution of a long vowel in the place of the two.

5 7 o अक ् =
अक ् सविण

6
1
दीर्णः

अ/आ अ/आ
e.g. 1) वेद + अर् णः = वेदार् णः

इ/ई इ/ई
e.g. 2) अणस्त + इणि = अस्तीणि

उ/ऊ उ/ऊ
् सूक्तम ्
e.g. 3) स ु + उक्तम =


13

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)

् णपिॄिम ्
e.g. 4) णपिृ + ऋिम =
ऋ/ॠ/ऌ ऋ/ॠ/ऌ

= Exercise =
1) Apply the दीर्ण sandhi rule between the two words.

1. इह + अमत्रु = 2. ब्रह्म + अण्डम ् =


3. परम + आत्मा = 4. िर्ा + अस्त ु =
5. धमण + अधमण = 6. णवद्या + अणवद्या =
7. णनत्य + अणनत्य = 8. राजस + अांिः =

9. इणि + इदम ् = 10. अणप + इह =


11. अणस्त + इणि = 12. गच्छणि + इणि =
13. श्री + ईिः = 14. मणु न + ईश्वरः =

15. साध ु + उक्तम ् = 16. वधू + उत्सवः =

2) Resolve the दीर्ण sandhi.

1. नाणस्त = + 2. इहाणप = +

3. िमाणद = + 4. सत्त्ाांि = +

5. ब्रह्मात्मा = + 6. किाणहम ् = +

7. िर्ाणप = + 8. अत्रायम ् = +

9. आत्मानात्मा = + 10. जीवात्मा = +

11. अस्तीणि = + 12. अपीह = +

13. णगरीिः = + 14. पािीणियम ् = +


15. मनीिः = + 16. ध्यायिीव = +

17. वस्तूपदेिः = + 18. रर्ूत्तमः = +

19. गीिासूपणनषत्स ु = + ु
20. गरूपसदनम ्= +

14

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)


3. गि-सणधः

When अ/आ is immediately followed by इक,् गि


ु (guṇaḥ) is the one substitute of the two letters.

् गिः
6.1.87 आि 5/1 ्
ु 1/1 । ~ अणच 7/1 पूवपण रयोः 6/2 एकः 1/1 सांणहिायाम 7/1

 When अविण (any type of अ) is immediately followed by अच, ् a गि


ु is the substitute in the

place of the two.

5 7 o अच ् =
अविण अच ्
ु =
o गिः

6
1

गिः

ु (guṇaḥ) is a name for these 3 letters: अ, ए, ओ


 गिः

 अ is guttural. ए is guttural-palatal. ओ is guttural-labial.

ु letters becomes the substitute is decided according to the स्थान of


 Which one of the गि
the original letters.

 अ/आ is guttural
अ/आ इ/ई
 इ/ई is palatal
 ु letter ए is guttural-palatal
The गि

e.g. 1) च + इणि = चेणि

e.g. 2) राम + ईश्वरः = रामेश्वरः

e.g. 3) गङ्गा + इणि = गङ्गेणि

e.g. 4) गङ्गा + ईश्वरः = गङ्गेश्वरः

15

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)

अ/आ उ/ऊ  अ/आ is guttural


 उ/ऊ is labial

ओ  ु letter ओ is guttural- labial


The गि

e.g. 1) च + उक्तः = चोक्तः


् चोर्ध्णम ्
e.g. 2) च + ऊर्ध्णम =
e.g. 3) यर्ा + उक्तः = यर्ोक्तः
् यर्ोर्ध्णम ्
e.g. 4) यर्ा + ऊर्ध्णम =

 There is an additional rule. When ऋ/ॠ or ऌ are substituted by अि, ् the substitute

should be followed by र ्or ल,् respectively.

अ/आ ऋ/ॠ  अ/आ is guttural


 ऋ/ॠ is cerebral

अ+र्  ु letter अ is guttural


The गि
 ु letter
र ्follows the गि
e.g. 1) कृ ष्ण + ऋणिः = कृ ष्णणिणः
e.g. 2) गङ्गा + ऋणिः = गङ्गणिणः

अ/आ ऌ  अ/आ is guttural


 ऌ is dental
अ + ल्  ु letter अ is guttural
The गि
 ल ् follows the गि
ु letter

e.g. 1) िव + ऌकारः = िवल्कारः

16

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)

= Exercise =
ु sandhi between the two words.
1) Apply the गि

1. च + इणि = 2. किाण + इणि =

3. न + इणि = 4. प्र + ईक्षिम ् =

5. योग + ईश्वरः = 6. सरु + ईश्वरः =

7. गि + ईिः = 8. उमा + ईिः =

9. गज + इिः = 10. देव + इिः =

11. गङ्गा + उदकम ् = 12. यर्ा + उक्तम ् =

13. सवण + उपणनषद ् = 14. िीि + उष्ण =

15. माया + उपाणधः = 16. पर + उपकारी =

17. देव + ऋणष = 18. पाप + ऋणिः =

ु sandhi between the two words.


2) Resolve the गि

1. िर्ेणि = + 2. यर्ेच्छा = +

3. ज्ञानेणियाणि = + 4. कमेणियाणि = +

5. सरेु िः = + 6. गङ्गेिः = +

7. नेणि = + 8. िर्ेह = +


9. यर्ोक्तम = + 10. पूवोक्तम ् = +


11. सूयोदयम = + 12. नो = +

ु िः =
13. गिोपे + 14. णहिोपदेिः = +


15. कठोपणनषि = + ्
16. के नोपणनषि = +

17. महणष णः = + 18. ग्रीष्मिःुण = +

17

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)

4. वृणि-सणधः

When अ/आ is immediately followed by एच, ् वृणि (vṛddhi) is the one substitute of the two

letters.

् पूवपण रयोः 6/2 एकः 1/1 सांणहिायाम 7/1


6.1.88 वृणिः 1/1 एणच 7/1 । ~ आि 5/1 ्

 When अविण (any type of अ) is immediately followed by एच, ् a वृणि is a substitute in the

place of the two.

o एच ् =
5 7
o वृणिः =
अविण एच ्

6
1
वृणिः

 वृणि (vṛddhi) is a name for these 3 letters: आ, ऐ, औ

 आ is guttural. ऐ is guttural-palatal. औ is guttural-labial.

 Which one of the वृणि letters becomes the substitute is decided according to the स्थान of
the original letters.

अ/आ ए  अ/आ is guttural


 ए is guttural-palatal
 The वृणि letter ऐ is guttural-palatal

e.g. 1) च + एव = च ैव

e.g. 2) िर्ा + एव = िर् ैव

18

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)

अ/आ ओ  अ/आ is guttural


 ओ is guttural-labial

औ  The वृणि letter औ is guttural- labial

e.g. 1) जल + ओर्ः = जलौर्ः

e.g. 2) गङ्गा + ओर्ः = गङ्गौर्ः

अ/आ is guttural
अ/आ ऐ

 ऐ is guttural-palatal
 The वृणि letter ऐ is guttural-palatal

् देवश्व
e.g. 1) देव + ऐश्वयणम = ै यणम ्

् महैश्वयणम ्
e.g. 2) महा + ऐश्वयणम =

अ/आ औ  अ/आ is guttural


 औ is guttural-labial
 The वृणि letter औ is guttural- labial

् देवौषधम ्
e.g. 1) देव + औषधम =

् महौषधम ्
e.g. 2) महा + औषधम =

19

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)

उत्सगणः (general rule) and अपवादः (exception) relationship between the rules

 Among दीधस ु
ण णध, गिसणध, and वृणिसणध, there are relationships called उत्सगण and अपवाद.


o When अविण as पूव ण is followed by अच (any ु This is
vowel) as पर, the substitute is गिः.
the general rule (उत्सगणः).
o When अविण is पर, the substitute is दीधःण . This is an exception (अपवादः).
् पर, the substitute is वृणिः. This is another exception (अपवादः).
o When एच is

 ु rule is called “उत्सगण” (by-default general rule), and दीर्ण rule and वृणि rule
In this case गि
are called “अपवाद” (exceptional rules).

पर अ/आ इ/ई उ/ऊ ऋ/ॠ ऌ ए ओ ऐ औ

अच ्
पूव ण सविणः इक ् एच ्

अ/आ दीध णः ु
गिः वृणिः

= Exercise =

1) Apply the वृणि sandhi between the two words.

1. इह + एव = 2. ित्र + एव =

3. णवणदत्वा + एनम ् = 4. कृ त्वा + एिि ् =

5. गङ्गा + ओर्ः = 6. कृ ष्ण + औत्कण्यम ् =

2) Resolve the वृणि sandhi between the two words.

1. ब्रह्म ैव = + 2. िर् ैव = +

3. एकै कम ् = + 4. यर् ैवम ् = +

5. स ैषा = + 6. मैवम ् = +

7. णबम्बौष्ठी = + 8. महौष्ण्यम ् = +

20

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)


5. यि-सणधः

् अणच 7/1 । ~ सांणहिायाम 7/1


6.1.77 इकः 6/1 यि 1/1 ्

 When इक ् is immediately followed by अच there


् ्
is a यि substitute in the place of इक.्


* दीर्णसणध is an अपवाद of यि-सणध.

 The substitution is decided by the स्थान of the sounds.

o इ/ई (palatal) => य ् (palatal)


o उ/ऊ (labial) => व ् (dental-labial)
o ऋ/ॠ (cerebral) => र ् (cerebral)
o ऌ (dental) => ल ् (dental)

6 7
o इक ् =
इक ् अच ्
o यि ् =
1 o अच ् =
यि ्

e.g. 1) इणि + अत्र = इत्यत्र


इ/ई अच ् e.g. 2) नदी + अत्र = नद्यत्र


e.g. 3) इणि + उच्यिे = इत्यच्यिे
य्
ु िे
e.g. 4) नदी + उच्यिे = नद्यच्य

e.g. 1) ि ु + अत्र = त्वत्र


उ/ऊ अच ्
e.g. 2) ि ु + इणि = णत्वणि

् त्वेवम ्
e.g. 3) ि ु + एवम =
व्

21

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)

e.g. 1) किृ ण + आ = कत्राण


ऋ/ॠ अच ्
e.g. 2) किृ ण + ए = कत्रे

र् e.g. 3) किृ ण + ओः = कत्रोः

= Exercise =


1) Apply the यि sandhi between the two words.

1. इणि + अिः = 2. इणि + आह =

3. यणद + अणप = 4. नदी + अणस्त =

5. इणि + उक्त्वा = 6. इणि + उच्यिे =

7. इणि + एवम ् = 8. नदी + एवम ् =

9. वस्त ु + अणस्त = 10. गरुु + आदेिः =

11. अस्त ु + इणि = 12. वस्त ु + इदम ् =

13. अस्त ु + एवम ् = 14. अस्त ु + ओम ् =

15. धािृ + अांि = 16. णपिृ + उक्त =


2) Resolve the यि sandhi between the two words.

1. इत्यर् णः = + 2. इत्यणभधीयिे = +


3. इत्यक्तम ्= + 4. इत्याणद = +

5. ह्ययम ् = + 6. इत्यत्र = +

7. पश्वाणद = + 8. धात्वर् ण = +

9. इत्येषः = + 10. अप्येिि ् = +

11. खणिदम ् = + 12. साणर्ध्णि = +

13. कत्राणणद = + 14. ित्रादेिः = +

22

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)

6. अयवायाव-सणधः

् -आय
6.1.78 एचः 6/1 अय-अव ् ्
-आवः 1/3

। ~ अणच 7/1 सांणहिायाम 7/1

् substituted by अय, ् अव,् आय, ् आव.्


् immediately followed by अच, ् एच is
 When एच is

 The substitution is decided by the order of appearance in the sūtra.

1) ए => अय ्
2) ओ => अव ्
3) ऐ => आय ्
4) औ => आव ्

6 7
o एच ् =
एच ् अच ्
o अच ् =
1
अय, ् अव, ्
आय, ् आव ्

23

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)

e.g. 1) हरे + अः 1/3 e.g. 2) हरे + ए


ए अच ् ् अः
हर ्अय + ् ए
हर ्अय +

= हरयः = हरये
अय ्

e.g. 3) ने + अणि e.g. 4) गमे + अणि

् +
न अय ् अणि ् +
गम अय ् अणि

= नयणि = गमयणि

ु + अः
e.g. 1) गरो ु +ए
e.g. 2) गरो
ओ अच ् ् अः
गरु ्अव + ् ए
गरु ्अव +


= गरवः ु
= गरवे
अव ्
e.g. 3) भो + अणि

् +
भ अव ् अणि

= भवणि

e.g. 1) न ै + अकः e.g. 2) ग ै + अणि


ऐ अच ्

न आय ् अकः
+ ्
ग आय ् अणि
+

आय ् = नायकः = गायणि

e.g. 1) पौ + अकः e.g. 2) असौ + इणि


औ अच ्

प आव ् अकः
+ ्
अस आव ् इणि
+

आव ् = पावकः = असाणवणि

24

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)

= Exercise =

1) Apply the अयवायाव sandhi.

1. जे + अणि = 2. श्रे + अणि =

3. क्षे + अणि = 4. कारे + अणि =

5. द्रो + अणि = 6. स्रो + अणि =

7. ध्यै + अणि = 8. ग ै + अणि =

9. त्रै + अिे = 10. रै + औ =

11. पौ + अक = 12. लौ + अक =

13. असौ + आत्मा = 14. उभौ + अणप =

15. पूजाहौ + अणरसूदन = 16. बालौ + इह =

2) Resolve the अयवायाव sandhi.

1. ियन = + 2. क्षय = +

3. जय = + 4. श्रय = +

5. भवन = + 6. लवन = +

7. नायक = + 8. ग्लायणि = +

9. पावक = + 10. वागर्ाणणवव = +

11. िाणवमौ = + ु
12. परुषाव ु ौ=
भ +

25

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)

7. लोपः िाकल्यस्य

8.3.16 लोपः 1/1 िाकल्यस्य 6/1 । ~ अपूवयण ोः 6/2 व्ोः 6/2 पदस्य 6/1 अणि 7/1

् is
 When य/व ् at the end of a पद, and is preceded by अविण (any kind of अ), and is
् .्
immediately followed by अि, ् there is an optional elision of that य/व

6 7
o अि ् =
पद अविण ् ्
य/व अि ्

1
लोपः

e.g. 1) हरे + इह e.g. 2) णवष्णो + इह

् इह
हरय + (by एचोऽयवायावः।) ् इह
णवष्णव + (by एचोऽयवायावः।)

= हर इह / हरणयह (2 forms) = णवष्ण इह / णवष्णणवह (2 forms)


 After applying this rule, further sandhi rules, such as गिसणध (guṇasandhi) or दीर्णसणध
(dīrghasandhi), cannot be applied.

= Exercise =

1) Apply the लोपः िाकल्यस्य sandhi between the two words.

1. देि े + इह = 2. काले + इणि =

3. विणन्ते + इणि = 4. एधिे + इणि =

5. िस्म ै + अहम ् = 6. िस्य ै + इह =

2) Resolve the लोपः िाकल्यस्य sandhi between the two words.

1. ि आयःु = + 2. उच्यि इणि = +

3. एि इह = + 4. ि आहः = +

5. िस्मा इह = + 6. िस्या उक्तम ् = +

7. वा अरे = + 8. वा इह = +

26

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)

ण प-सणधः
8. पूवरू

् अणि 7/1 । ~ पूवरू


6.1.109 एङः 5/1 पदान्ताि 5/1 ् पूवपण रयोः 6/2 एकः 1/1 सांणहिायाम 7/1
ण पम 1/1 ्

ण प is
 When एङ् (ए/ओ) at the end of a word is immediately followed by a short अ, the पूवरू

the substitute in the place of the two.

5 7
पद ए/ओ अ

1
ण पम ् पूवरू ् ए/ओ
ण पम =
पूवरू o

पद ए/ओ अ
e.g. 1) काले + अणप e.g. 2) सो + अहम ्

= कालेऽणप = सोऽहम ्

ए/ओ

* The पर-अविण may be, or may not be written as “ऽ”, which is called अवग्रह (avagraha).

27

Topic IV - अच-सणधः (vowel sandhi)

= Exercise =

ण प sandhi rule.
1) Apply the पूवरू

1. लोके + अणस्मन ् = 2. िे + अद्य =

3. आरभिे + अजनणु = 4. एिे + अत्र =

5. काले + अणप = 6. िे + अहम ् =

7. मोक्ष्यसे + अिभु ाि ् = 8. णनरीक्षे + अहम ् =

9. लोको अणस्त = 10. सो + अणप =

11. सवणिो + अणस्त = 12. िृप्तो + अणस्म =

ण प sandhi rule.
2) Remove the पूवरू

1. सवेऽणप = + 2. कुरुिेऽजनणु = +

3. एिेऽत्र = + 4. िरीरेऽणस्मन ् = +

5. अन्येऽणप = + 6. मेऽमृिम ् = +

7. इमेऽवणस्थिाः = + 8. अपणरहायेऽर्े = +

9. मेऽच्यिु = + 10. नमस्तेऽस्त ु = +

11. भासयिेऽणखलम ् = + ु ौ =
12. नरके ऽिच +

13. सोऽणप = + 14. लोकोऽयम ् = +


15. िाश्विोऽयम = + 16. सोऽजनणु = +

28

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)


0. Overview of हल-सणधः


All the sandhi rules of हल-सणध in this book are found in the last 3 quarters of the book

of Panini sutras. The section consists of those 3 quarters is called णत्रपादी.

Once a sutra in the णत्रपादी is applied, only the sutras with bigger number will be

् which governs all the sutras in the last 3


applicable. This is told in the sutra 8.2.1 पूवत्रण ाणसिम ।,

quarters.


Because of this, हल-सणध rules in this book are listed in the order of sutra number.

् which governs all sandhi rules from


Another sutra to be noted is 8.2.108 सांणहिायाम ।,

8.2.108 until the end. The meaning of the sutra is: “in the topic of sandhi, where two sounds

meet and have to be pronounced together without a gap”. This has to be taken into


consideration in the sutra 6. 2nd रुत्वम (8.3.7) onward.

29

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

1. नलोपः

8.2.7 न 6/1 लोपः 1/1 प्राणिपणदक 6/1 अन्तस्य 6/1 । ~ पदस्य 6/1

् at the end of a प्राणिपणदक and पद, it is elided.


 When न is

6 ् योगी
e.g. 1) योगीन =>
पद प्राणिपणदक न् ् आत्मा
e.g. 2) आत्मान =>

् भ्याम =>
e.g. 3) आत्मन + ् आत्मभ्याम ्
1
लोपः

= Exercise =

Identify the प्राणिपणदक which has undergone न-लोप at पदान्त and प्राणिपणदकान्त.

1. ब्रह्म = 2. नाम =

3. साम = 4. धाम =

5. व्ोम = 6. हेम =

7. आत्मा = 8. ब्रह्मा =

9. अर्ध्ा = 10. भूमा =

11. योगी = 12. पक्षी =

13. वादी = 14. अणधकारी =

15. ब्रह्मचारी = 16. सन्न्यासी =

17. ब्रह्मणवद्या = 18. सामवेदः =

19. आत्मणवद्या = 20. भूमणवद्या =

21. आत्मत्वम ् = ्
22. ब्रह्मभ्याम =

23. योणगणभः= ्
24. अणधकाणरत्वम =

30

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

2. कुत्वम ्

8.2.30 चोः 6/1 कुः 1/1 । ~ पदस्य 6/1 झणल 7/1

 There is कुत्व (substitution of क-वगण) in the place of च ु (च-वगण) when च ु is at the end of a पद or

is followed by झल.्

6 7
o च ु (च-वगण) =
चु झल ्
o कु (क-वगण) =
1
o झल ् =
कु

or

6
पद चु

1
कु

च् ि् ् ि ् णि
ु +
e.g. 1) मच e.g. 2) भज +

ु ्+ ि
= मक ् णि
= भग +
क्
= भक ् + णि (8.4.55 चर-त्वम
् )्

् स्
e.g. 1) वाच + ् भ्याम ्
e.g. 2) वाच +
पद च् ् स्
= वाच + = वाक ् + भ्याम ्

= वाक ् ् भ्याम ् (8.2.39 जि-त्वम


= वाग + ् )्
क्

31

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

3. षत्वम ्

8.2.36 व्रश्च-भ्रस्ज-सृज-मृज-यज-राज-भ्राज-च्छ-िाां 6/3 षः 1/1 । ~ झणल 7/1 पदस्य 6/1 अन्ते 7/1 च 0

् the end of these 7 धािsु listed in the sūtra and धािsु ending
 There is a substitution of ष at


with छ ् or ि when followed by झल ् or when the धाि ु comes at the end of a पद.

6 7
7 धािsु or छ ्/ि ् o झल ् =
झल ्
Last
ending धाि ु letter

1
ष्

or

6
7 धािsु or छ ्/ि ्
पद
Last
ending धाि ु letter

1
ष्

् णि
e.g. 1) सृज +
सृ ज् ि् = सृष ् + णि 8.2.36 व्रश्च-भ्रस्ज ० ।
= सृष ् + णट ु श्त्चःु ।
8.4.40 स्तोः श्त्चना
ष् = सृणट

् त्वा
e.g. 2) दृि +
दृ ि् ि् = दृष ् + त्वा 8.2.36 व्रश्च-भ्रस्ज ० ।
= दृष ् + ट ्वा 8.4.41 टुना टुः ।
ष् = दृष्ट्वा

32

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

4. जश्त्त्वम ्

8.2.39 झलाां 6/3 जिः 1/3 अन्ते 7/1 । ~ पदस्य 6/1

् in the place of झल ् at the end of a पद.


 There is जि-त्व

6
o झल ् =
पद झल ्
o जि ् =
1
जि ्

् स्
e.g. 1) मरुि + ् भ्याम ्
e.g. 2) मरुि +
पद ि्
= मरुि ् = मरुद ् + भ्याम ् 8.2.39 झलाां ० ।

= मरुद ् 8.2.39 झलाां ० ।


द्
= मरुि ् 8.4.56 वावसाने ।

= Exercise =
् sandhi.
1) Apply the पदान्त जि-त्व
् णभः =
1. मरुि + ् भ्यः =
2. मरुि +
3. वाक ् + इणि = ् अणस्त =
4. मरुि +
् आणदः=
5. अच + ् अन्तः =
6. अि +
् गच्छणि =
7. ग्रामाि + ् =
8. सि इणि

् sandhi.
2) Resolve the पदान्त जि-त्व
1. मरुद्भभ्याम ् = + 2. णचदात्मा = +
3. सदेव = + 4. जगदीश्वरः = +
5. इगन्तः = + 6. अजन्तः = +

33

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

5. धत्वम ्

8.2.40 झषः 5/1 िर्ोः 6/2 धः 1/1 अधः 6/1 ।

् र् when
 There is ध-त्व in the place of ि or ् ् र् is
the ि or ् preceded by झष. ्

5 6
o झष ् =
झष ् ् ्
ि/र्

1
ध्

5 6
e.g. 1) बधु ् + णि
ध् ि्
= बधु ् + णध 8.2.40 झषस्तर्ोधोऽधः ।

1 = बदु ् + णध ्
8.4.53 झलाां जि झणि ।
ध्
= बणु ि

5 6 ् ि
e.g. 2) लभ +
भ् ि् ् ध
= लभ + 8.2.40 झषस्तर्ोधोऽधः ।
् ध
= लब + ्
8.4.53 झलाां जि झणि ।
1
ध् = लब्ध

= Exercise =
् sandhi.
1) Apply the पदान्त जि-त्व
् णि =
1. िधु + ् ि=
2. िधु +
् णि =
3. लभ + ् ि=
4. णसध +

् sandhi.
2) Resolve the पदान्त जि-त्व
1. णसणि = + 2. बि = +
3. आरब्ध = + 4. उपलणब्ध = +

34

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

6. 2nd रुत्वम ्

् । ~ पदस्य 6/1 अम्परे 7/1 रुः 1/1


8.3.7 नः 6/1 छणव 7/1 अप्रिान 6/1

् the end of a पद, when followed by छव which


 न at ् is followed by अम, ् undergoes the

changes as follows;

7
6 ् ्
च/छ o छव ् =
पद न् ट ्/ठ ् अम ्

o अम =
् ्
ि/र्

् श्त्छ ्
अांश्च/अां 1
् ष्ठ ्
अांट/अां
् स्थ ्
अांस्त/अां

e.g. 1) ु +
पमान ् चरणि ु +
e.g. 2) पमान ् टीकिे ु +
e.g. 3) पमान ् िरणि

ु श्चरणि / पमाां
पमाँ ु श्चरणि ु टीकिे / पमाां
पमाँ ु टीकिे ु स्तरणि / पमाां
पमाँ ु स्तरणि

= Exercise =

1) Apply the sandhi rule.

् च=
1. सन + ् च=
2. योणगन +

् च=
3. रामान + ् च=
4. हरीन +

ु +
5. गरून ् च= ् च=
6. धािॄन +

् टीकिे =
7. रामान + ् टीकिे =
8. हरीन +

् िर्ा =
9. रामान + ् िर्ा =
10. हरीन +

ु +
11. गरून ् िर्ा = ् िर्ा =
12. धािॄन +

2) Resolve the sandhi.

1. प्रज्ञावादाांश्च = ां =
2. अगिासूश्च

3. सखींस्तर्ा = 4. ऋषींच =

35

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)


7. अनस्वारः


8.3.23 मः 6/1 अनस्वारः 1/1
। ~ हणल 7/1 पदस्य 6/1


 अनस्वार ् the end of a पद, when the म is
is the substitute for म at ् immediately followed by

हल.्

6 7
पद म् हल ् o हल ् =

1

अनस्वारः

पद म् हल ्
् चिभु ज
e.g. 1) िणिविणम + णु म ्
णु म ् 8.3.23 मोऽनस्वारः
= िणिविं + चिभु ज ु ।

अनस्वारः

= Exercise =


1) Apply the पदान्त अनस्वार rule.

् हरणि =
1. पापम + ्
2. णकम िरीरम ्
=

् यजणि =
3. देवम + ्
4. िम रामम ्
नमाणम =


5. अयम आत्मा = ् म आसीि
6. इदम सवण ् ्
=

् =
7. प्रज्ञानम ब्रह्म ्
8. अहम करोणम ्
कायणम इदम ्
=


2) Resolve the पदान्त अनस्वार sandhi.

1. णकां करोणि = + 2. ओदनां खादाणम = +

ु लभिे =
3. सखां + 4. इदां पठनां भवणि = + +

36

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

8.3.24 नः 6/1 च अपदान्तस्य 6/1 झणल 7/1 ।


 अनस्वार ्
is the substitute for म and न, ् not at the end of पद, when they are immediately

followed by झल.्

6 7
पद ् ्
म/न झल ्
o झल ् =
1

अनस्वारः

् णस
e.g. 1) छन्दान +
पद न् स्
= छन्दाां + णस 8.3.24 नश्चापदान्तस्य झणल ।


अनस्वारः

= Exercise =


Apply the अपदान्त अनस्वार sandhi.

् णस =
1. िपान + ् णस =
2. िमान +

् णस =
3. मनान + ् णस =
4. रजान +

् णस =
5. वचान + ् णस =
6. वासान +

् णस =
7. हवीन + ् णस =
8. चक्षून +

् सौ =
9. णविान + ् सः =
10. णविान +

् सौ =
11. श्रेयान + ् सः =
12. श्रेयान +

ु +
13. पमान ् सौ = ु
14. पमान ् सः =
+

् णस =
15. पमु + ् सु=
16. पमु +

् स्यणि =
17. नम + ् णस =
18. हन +

37

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

8. ङमटु ्-आगमः

् अणच 7/1 ङमटु ् 1/1 णनत्यम 0् च 0 । ~ पदस्य 6/1


8.3.32 ङमः 6/1 ह्रस्वाि 5/1

् at
 When ङ्/ि/न ् the end of a पद is preceded by a short vowel (ह्रस्व), and followed by any

vowel (अच),् ङ्/ि/न


् is
् added to that ङ्/ि/न
् (i.e.,
् ् ् is doubled.)
ङ्/ि/न

5 6 7 o अच ् =
पद ह्रस्व ् ्
ङ्/ि/न अच ्

1
Addition of
ङ्/ि/न् ्

् आत्मणन
e.g. 1) पश्त्यन +
पद अ न् आ
= पश्त्यन न् +
् आत्मणन 8.3.32 ङमो ह्रस्वा०।

Addition of न ्

1) Apply the ङमटु ् sandhi.

् अणप =
1. पश्त्यन + ् आस्ते =
2. गायन +

् इणि =
3. भगवन + ् ईक्षिे =
4. णिष्ठन +

् उपणविणि =
5. पचन + ् एिि =
6. वदन + ्

् इणि =
7. िणस्मन + ् उ=
8. कणस्मन +

2) Remove the ङमटु ् sandhi.

1. कुवणन्नणप = 2. कुवन्न
ण ाप्नोणि = /


3. णवषीदणन्नदम = ु
4. गृह्णन्नणमषन ्
=

38

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

9. मूध णन्यत्वम ्

् 5/1
ण ः 1/1 सः 6/1 इिकोः
8.3.59 आदेि-प्रत्यययोः 6/2 । ~ अपदान्तस्य 6/1 मूधन्य

ण (ष)् is substituted in the place of स, ् when the following conditions are fulfilled;
 मूधन्य

् an आदेि (replacement), or a part of प्रत्यय


1. The स as

् preceded by इि or
2. When the स is ् क-वगण

् not at the end of पद


3. When the स is

o इि ् =
5 6
पद ् आदेि
स as
् ु
इि/क o कु (कवगण) =
् प्रत्यय
स of

1
मूध णन्यः (ष)्

पद ् सु
ए स of e.g. 1) रामे + स ु e.g. 2) हणर + स ु
= रामे + ष ु = हणर + ष ु

मूध णन्यः (ष)्

= Exercise =
Apply the अपदान्त-मूध णन्य-त्व sandhi rule.

1. सवे + स ु = 2. हणर + स ु =
3. गरुु + स ु = 4. किृ ण + स ु =
5. नदी + स ु = 6. मणि + स ु =
7. ऋक ् + स ु = 8. वाक ् + स ु =
् सु=
9. णदक+ 10. योणग + स ु =
् इ=
11. चक्ष ु + स + 12. करो + णस =

39

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

10. ित्वम ्

8.4.1 र-षाभ्याां 5/2 नो 6/1 िः 1/1 समानपदे 7/1 ।

् the substitute for न when


 ि is ् ् immediately preceded by र ्or ष in
the न is ् the same

word.

5 6
पद ् ्
र/ष न्

1
ि्

8.4.2 अट ्-कु-प-आङ्
ु ्
-नमु -व्वाये 7/1
अणप 0।

 The ित्व takes place even when र/ष ्


् and ्
न are intervened by one or more of the
following letters in any order.

5
Any of 6
पद ् ्
र/ष न्
/नमु ्
अट ्/कु/प/आङ्

1
ि्

o अट ् =

o कु (कवगणः) =

o प ु (पवगणः) =

o आङ् = one of उपसगणs

o नमु ् = a type of augment

8.4.37 पदान्तस्य 6/1 । ~ न 0 नः 6/1 िः 1/1


 This change of ि should not happen at the end of पद.

40

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

= Exercise =

1) Examine whether ित्व is applicable to the following nominal bases, write forms of the

following masculine प्राणिपणदकs in 3/1 and 6/3.

1. राम ु
2. परुष

3. णवषय 4. िकण

5. पत्रु 6. अजनणु

7. लक्ष्मि 8. कृ ष्ण

9. आचायण 10. णिष्य

11. हणर 12. ऋणष

13. णगणर 14. नृपणि

15. गरुु 16. इष ु

17. ममु क्ष


ु ु 18. णवष्ण ु

19. पणक्षन ् 20. वैणरन ्

2) Write forms of the following neuter words in 1/3, 3/1 and 6/3.

1. इणिय

2. पत्र

3. पिण

4. िास्त्र

5. करि

6. लक्षि

7. वाणर

8. दारु

9. ब्रह्म

10. कमण

41

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

ु /ट
11. श्चत्वम ् त्व
ु म्

ु 3/1 श्त्चःु 1/1 ।


8.4.40 स्तोः 6/1 श्त्चना

् च-वगण immediately precedes or follows स or


 When ि or ् ि-वगण, स or
् ि-वगण is substituted by

् च-वगण.
ि or

3 6 o च ु (च-वगण) =
् ु
ि/च ् ु
स/ि o ि ु (ि-वगण) =

1
् ु
ि/च
The sound most similar to the original
becomes the substitute.
or ्
o स→ ्
ि (sibilants)
6 3
o ि ्→ (class 1)
् ु
स/ि ् ु
ि/च
o र् ् → (class )
o द् → (class )
1
् ु
ि/च o ध ्→ (class )
o न ्→ (class )

= Exercise =

ु sandhi.
1) Apply the श्त्चत्व
् नः =
1. राज + ् नी =
2. राज +
् िेि े =
3. रामस + ् णचनोणि =
4. रामस +
् चलणि =
5. मनस + ् च =
6. रामस +
् िेि े =
7. िि + ् णचि =
8. सि + ्

9. ईश्वराद ् + जायिे = ्
10. िद ् + ज्ञानम =
् छात्राि =
11. िस्माि + ् ् जय =
12. योणगन +
ु sandhi.
2) Resolve the श्त्चत्व

1. सच्च = + 2. उच्छेदः = +
3. िस्माज्जायिे = + 4. आचायाणज्ज्ञािः = +

42

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

8.4.41 षटुना 3/1 षटुः 1/1 । ~ स्तोः 6/1

् ट-वगण immediately precedes or follows स or


 When ष or ् ि-वगण, स or
् ि-वगण is substituted by ष ्

or ट-वगण.

3 6 o टु (ट-वगण) =
् ु
ष/ट ् ु
स/ि o ि ु (ि-वगण) =

1
् ु
ष/ट
The sound most similar to the original
becomes the substitute.
or ्
o स→ ्
ष (sibilants)
6 3
o ि ्→ (class 1)
् ु
स/ि ् ु
ष/ट
o र् ् → (class )
o द् → (class )
1
् ु
ष/ट o ध ्→ (class )
o न ्→ (class )

= Exercise =

1) Apply the टु-त्व sandhi rule.

् ि=
1. िषु + ् णि =
2. पषु +

् िा =
3. द्रष + 4. ईट ् + िे =

् षष्ठः =
5. रामस + ् टीकिे =
6. रामस +

् टीका =
7. िि + ् ढौकसे =
8. चणिन +

2) Resolve the टु-त्व sandhi rule.

1. िस्माट्टीकिे = + 2. दृणटः = +

3. णिवष्षष्ठः = + 4. णिवटीकिे = +

43

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)


12. अननाणसकः


8.4.45 यरः 6/1 अननाणसके 7/1

अननाणसकः 1/1
वा 0। ~ पदस्य 6/1


 अननाणसक (nasal sound) is the substitute for यर ्when the यर ्is at the end of a पद and is


followed by अननाणसक.

o यर ् =
6 7
पद यर ् ु
अननाणसकः ु
o अननाणसक =

1

अननाणसकः

o कवगण becomes ङ्
o चवगण becomes ञ ्
o टवगण becomes ि ्
o िवगण becomes न ्
o पवगण becomes म ्
o य, ् व,् ल ् become यँ, वँ, लँ respectively.
o र,् ि, ् ष, ् स ् remain as they are because of the absence of similar nasal sounds

पद द् न् e.g. 1) िद ् + न

् न 8.4.45 यरोऽननाणसके
= िन + ु ु
ऽननाणसको वा ।
न्

= Exercise =

1) Apply the पदान्त-अननाणसक sandhi rule.
1. वाक ् + मे = ्
2. ङमटु ् + णनत्यम =
् नािः =
3. िि + ् मन्यसे =
4. एिि +

2) Resolve the पदान्त-अननाणसक sandhi.
1. प्राङ्मोक्षाि ् = + 2. ईणण्नत्यः = +
3. िस्मान्न = + 4. िन्मात्रम ् = +

44

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

13. जश्त्त्वम ्

् झणि 7/1 ।
8.4.53 झलाां 6/3 जि 1/1

् the substitute for झल,् when the झल ् is immediately followed by झि. ्


 जि is

6 7
o झल ् =
झल ् झि ्

o जि =

1 ्
o झि =
जि ्

ध् ध्
् ि
e.g. 1) बधु +
् ध
= बधु + 8.2.40 झषस्तर्ोधोऽधः ।
द् = बदु ् + ध ्
8.4.53 झलाां जि झणि ।

भ् ध्
् ि
e.g. 2) लभ +
् ध
= लभ + 8.2.40 झषस्तर्ोधोऽधः ।
ब् ् ध
= लब + ्
8.4.53 झलाां जि झणि ।

= Exercise =
Apply the जित्व् sandhi rule.

् ध=
1. दर् + ् ध=
2. दर् +

् ध=
3. िधु + ् णध =
4. णसध +

् ध=
5. लभ + ् णध =
6. आरभ +

45

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

14. चत्वणम ्

8.4.55 खणर 7/1 च 0। ~ झलाां 6/3 चर ्1/1

 चर ्is the substitute for झल,् when the झल ् is immediately followed by खर.्

6 7
o झल ् =
झल ् खर ्
o चर ्=

1 o खर ्=
चर ्

द् स्
e.g. 1) ् सु
मरुि +
= मरुद ् + स ु 8.2.39 झलाां जिोऽन्ते ।
ि् ् सु
= मरुि + 8.4.55 खणर च ।

् सु
e.g. 2) ऋच +

ग् स् ् सु
= ऋक+ 8.2.30 चोः कुः ।)
= ऋग+् स ु 8.2.39 झलाां जिोऽन्ते ।

क् = ऋग+् ष ु 8.3.59 आदेिप्रत्यययोः ।


् षु
= ऋक+ 8.4.55 खणर च ।

= Exercise =
1) Apply the चत्वण sandhi rule.

् च=
1. वाग + ् ि=
2. त्यग +

3. िद ् + कालः = ् सु =
4. सणमध +

5. िद ् + िे = 6. िस्माद ् + परः =

2) Resolve the चत्वण sandhi.

1. िणत्कम ् = + 2. सवणणवत्स ु = +

46

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

8.4.56 वा 0 अवसाने 7/1 । ~ झलाां 6/3 चर ्1/1

 The substitution of चर ्is optional, when the झल ् is immediately followed by अवसान

(absence of letter/full stop).

6 7
o झल ् =
झल ् अवसानम ्
o चर ्=

1 ् Absence of letter
o अवसानम =
Optional चर ्

e.g. 1) ् स्
मरुि +
द् अवसानम ्
= मरुि ् Elision of स ्
= मरुद ् 8.2.39 झलाां जिोऽन्ते ।
Optional ि ्

= मरुि /मरुद ् 8.4.56 वाऽवसाने ।

= Exercise =
Apply the optional चत्वण sandhi rule before अवसान.

1. रामाद ् = or 2. िस्माद ् = or

3. मरुद ् = or 4. णवद्यदु ् = or

5. सवणणवद ् = or 6. उपणनषद ् = or


7. ऋणत्वग = or ्
8. वाग = or

9. सम्राड ् = or 10. णवराड ् = or

47

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

15. परसविणः


8.4.58 अनस्वारस्य 6/1
यणय 7/1 परसविणः 1/1 ।


 परसविण (similar sound to the following) is the substitute for अनस्वार ु
when the अनस्वार is

immediately followed by यय. ्

o यय ् =
6 7

अनस्वारः यय ्

1
परसविणः


परसविण of अनस्वार पर (following) letters (यय)्

यँ य्

वँ व्

- र्

लँ ल्

ङ् कवगण

ञ् चवगण

ि् टवगण

न् िवगण

म् पवगण


* The अनस्वार ्
remains as it is when letters other than यय follow.

48

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

8.4.59 वा 0 पदान्तस्य 6/1 ।

 This rule is optional at the end of a पद.

6 7
पद ु
अनस्वारः यय ्

1
Optional
परसविणः

= Exercise =


Apply the अनस्वारस्य परसविण sandhi rule, and tell whether the sandhi is optional or compulsory.

1. सां + याणि = optional / compulsory

2. सां + वादः = optional / compulsory

3. णचत्रां + रम्यिे = optional / compulsory


4. सां + लक्षिम = optional / compulsory

5. कायं + करोणम = optional / compulsory

6. क्षेत्र ां + चरणन्त = optional / compulsory

7. िोकां + िरणि = optional / compulsory

8. गां + िृ = optional / compulsory


9. हां + िमु = optional / compulsory

10. कां + पश्त्यणि = optional / compulsory

49

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

16. िोणलण

8.4.60 िोः 6/1 णल 7/1 । ~ परसविणः 1/1

 परसविण (similar sound to the following) is the substitute for िवगण when the िवगण is

immediately followed by ल.्

6 o ि ु (िवगण) =
7
िु ल्

1 Letters of िवगण सविण of the पर (following) letter (ल)्


परसविणः
ि, ् र्, ् द ्, ध ् ल्

न (nasal) लँ (nasal)

e.g. 1) ् लयः
िि +
द् ल्
= िद ् + लयः 8.2.39 झलाां जिोऽन्ते
= िल ् + लयः 8.4.60 िोणलण।)
ल्

न् ल् ् लभिे
e.g. 2) श्रिावान +
= श्रिावालँ + लभिे 8.4.60 िोणलण।
लँ

= Exercise =
1) Apply the sandhi.
् लक्षिा =
1. जहि + 2. उद ् + लेखः =
् लोकान=्
3. इमान + ु
4. हनमान ् लङ्गिे =
+
2) Resolve the sandhi.
1. अजहल्लक्षिा = 2. उल्लङ्र्यिे =

3. िभु ाल्लोँकान = 4. पश्त्यणल्लँ खणि =

50

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

17. झयो होऽन्यिरस्याम ्

8.4.62 झयः 5/1 हः 6/1 अन्यिरस्याम 0् । ~ पूवस्य


ण 6/1 सविणः 1/1

 Letters in class 4 (र्, ् झ, ् ढ,् ध, ् भ)् are the substitutes for ह ्, when the ह ् is preceded by झय. ्

5 6 ्
o झय =
झय ् ह्

1
ण विणः
पूवस

पूव ण (preceding) ण विण of ह ्


पूवस
letters (झय)् (class 4)

कवगण र् ्

चवगण झ्

टवगण ढ्

िवगण ध्

पवगण भ्

= Exercise =
1) Apply the sandhi.


1. वाग +हृदये = ् ह्रस्वः =
2. अज +

3. स्याड ् +ह्रस्वः = 4. िद ् + हीनः =

् हस्ती =
5. अब + 6. समदु ् + हिाण =

2) Resolve the sandhi.

1. इग्रस्वः = + 2. अज्झ्रस्वः = +

3. रत्मडु ्ढरणि = + 4. दूरािूि े = +

5. ििेिःु = + 6. उिि ्
ृ म= +

51

Topic V - हल-सणधः (consonant sandhi)

18. िश्त्छोऽणट

8.4.63 िः 6/1 छः 1/1 अणट 7/1 । ~ झयः 5/1 अन्यिरस्याम 0्

् preceded by झय, ् and followed by अट ्.


 छ ् is optionally the substitute for ि, ् when the ि is

5 6 ्
7 o झय =
झय ् ि् अट ्
o अट ् =
1
Optional छ ्

5 6 e.g. 1) िद ् + िास्त्रम ्
7
च् ि् आ ् िास्त्रम ्
= िज + 8.4.40 स्तोः श्चनु ा श्चः।

् िास्त्रम ्
= िच + 8.4.55 खणर च।
1
Optional छ ् ् छास्त्रम ्
= िच + 8.4.63 िश्त्छोऽणट।

= Exercise =
1) Apply the छत्व sandhi.
1. वाक ् + िेि े = 2. णलट ् + िेि े =

3. यद ् + िोकम = ्
4. उद ् + िोषिम =
5. श्रीमद ् + िङ्करः = ु ा=
6. िद ् + श्रत्व

2) Resolve the छत्व sandhi.



1. िश्वच्छाणन्तम = + 2. सच्छब्दः = +
ु ाच्छ्रे यः =
3. यि + ्
4. उणच्छ्रिम = +

5. िच्छीलम = + 6. िच्छ्रुि ु = +

52
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

0. णवसगण-सणधः Overview Chart

पर खर ्(hard consonants)
आ / इच ् हि ्
अ (vowels other (soft consonants)
than अ) ् ख्
क/ ् ्/ि ्
च/छ ट ्/ठ ्/ष ् ् /स
ि/र् ् ् ् ्
प/फ
पूव ण र्

ओऽ अ (visarga ओ र ्not born of रुँ णजह्वामूलीयः ि् ष् स् उपध्मानीयः



drops) लोपः & दीर्णः on or or
- णिवोऽहम।् - नमो नमः। पूव ण अि ् णवसजणनीय: णवसजणनीय:
- अजनणु उवाच।
#1 #3 ु रमिे।
- पना
#2
- दःखम।् - रामश्च। - रामटीकिे। - नमस्ते। ु पनः।
- पनः ु
- मनोरर्ः। #5 #6 #6 #6 #5

आ आ (visarga drops) Optionally णवसजणनीय: for िर ्

ु गिे
- जना आगच्छणन्त। गिा ु ष।ु - िाणन्तः िाणन्तः िाणन्तः।
#2 - मनःषष्ठाणन।
- यः स महेश्वरः।
इच ् र् लोपः & दीर्णः on
पूव ण अि ् If खर ्is followed by िर,् णवसजणनीय: only - समदःखसखः
ु क्षमी।

- ऋणषभणवणि। - गरुरात्मे
णि। ु ह्म।
- गरुब्रण
#4 - दािरर्ी रामः।

tion) ओऽ अ
(excep-

सः/एषः - सोऽहम ।् ु
- स एव। - स परुषः। ु
- एष परुषः।
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

1. अः + अ

#1
अः + अ
= ओऽ

 When a णवसगण is preceded by short अ, and followed by short अ, all together become ”ओऽ”.

= Exercise =

1) Resolve the णवसगण sandhi.

1. प्रर्मोऽध्यायः = + ्
2. लोकोऽयम = +

3. अजोऽणप = + ्
4. देणहनोऽणस्मन = +

5. िाश्विोऽयां = + 6. नमोऽस्त ु = +

7. िृप्तोऽहम=् + 8. प्रििोऽणस्म = +

9. एकोऽणस्त = + 10. रसोऽणप = +

11. कू टस्थोऽक्षरः = + 12. अिोऽणस्म = +

2) Apply the णवसगण sandhi rule.

1. िोधः अणभजायिे = 2. पञ्चदिः अध्यायः =


3. परुषः अश्निेु = 4. कमणिः अन्यत्र =


5. पूिःण अहम = 6. भक्तः अणस =


7. कुिः अयम = 8. सणमिः अणनः =

9. नमः अस्त ु = 10. णस्थिः अणस्म =

11. यः अवणिष्ठणि = 12. णप्रयः अणस =

13. कः अन्यः अणस्त = 14. िमु ल ्


ु ः अभवि =

54
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)


2. अः + आ/इच and आ + अि ्

#2 (Elision of Visarga)
अः + आ/इच ्
= अ + आ/इच ्


 When a णवसगण is preceded by short अ, and followed by आ/इच (any vowel other than
short अ), the णवसगण is elided.

e.g. 1) अजनणु ः आगच्छणि । e.g. 2) अजनणु ः इच्छणि ।


= अजनणु आगच्छणि । = अजनणु इच्छणि ।

e.g. 3) अजनणु ः ईक्षिे । e.g. 4) अजनणु ः उवाच ।


= अजनणु ईक्षिे । = अजनणु उवाच ।

e.g. 5) अजनणु ः ऋच्छणि । e.g. 6) अजनणु ः एव ।


= अजनणु ऋच्छणि । = अजनणु एव ।

e.g. 7) अजनणु ः ऐक्षि । e.g. 8) अजनणु ः औषणधः ।


= अजनणु ऐक्षि । = अजनणु औषणधः ।

= Exercise =
1) Apply णवसगण sandhi rule.

1. रामः + आप्नोणि = 2. रामः + इच्छणि =

3. रामः + ईट्टे = 4. रामः + उन्नयणि =

5. रामः + ऊिोणि = 6. रामः + ऋच्छणि =

7. रामः + एधिे = 8. कामः + ऐणहकः =

9. पक्वः + ओदनः = 10. प्रत्ययः + औत्सणगणकः =

2) Resolve the णवसगण sandhi.

1. अन्तवन्त इमे = + 2. अव्य ईश्वरः = +

3. योग उच्यिे = + 4. काम एषः = +


55
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

#2 (Elision of Visarga)
आः + अि ्
= आ + अि ्

 When a णवसगण is preceded by आ, and followed by अि (all the vowels and soft consonants),
the णवसगण is elided.

e.g. 1) देवाः अस्यणन्त । e.g. 2) देवाः आगच्छणन्त ।


= देवा अस्यणन्त । = देवा आगच्छणन्त ।

e.g. 3) देवाः इच्छणन्त । e.g. 4) देवाः उच्यन्ते ।


= देवा इच्छणन्त । = देवा उच्यन्ते ।

e.g. 5) देवाः ऋच्छणन्त । e.g. 6) देवाः एव ।


= देवा ऋच्छणन्त । = देवा एव ।

e.g. 7) देवाः ऐक्षन्त । e.g. 8) देवाः औषणधः ।


= देवा ऐक्षन्त । = देवा औषणधः ।

e.g. 9) देवाः वदणन्त । e.g. 10) देवाः गच्छणन्त ।


= देवा वदणन्त । = देवा गच्छणन्त ।

= Exercise =
1) Resolve the णवसगण sandhi.
1. देवा अणप = + ु आगच्छणन्त =
2. सरा +

3. मणिगिा इव = + 4. देवा ईक्षन्ते = +

ु ा उपासिे=
5. णनत्ययक्त + 6. जना एव = +

ु गिे
7. गिा ु षु= + 8. जना र्टन्ते = +

9. भोगा दःखयोनयः = + ु धमणस्य =


10. परुषा +

11. जना बहवः = + 12. देविा भक्ताः = +

ु ा णह =
13. बणु ियक्त + 14. पापा ये = +

15. आणदत्या वसवः = + 16. आहारा राजसाः = +

56
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

3. अः + हि ्

#3 (Change into ओ)

अः + हि ्
= ओ + हि ्


 When a णवसगण is preceded by short अ, and followed by हि (soft consonants), the

combination of अ and the णवसगण becomes ”ओ”.

e.g. 1) कृ ष्णः हसणि । e.g. 2) कृ ष्णः यििे ।


= कृ ष्णो हसणि । = कृ ष्णो यििे ।

e.g. 3) कृ ष्णः वदणि । e.g. 4) कृ ष्णः रमिे ।


= कृ ष्णो वदणि । = कृ ष्णो रमिे ।

e.g. 5) कृ ष्णः लभिे । e.g. 6) कृ ष्णः गच्छणि ।


= कृ ष्णो लभिे । = कृ ष्णो गच्छणि ।

e.g. 7) कृ ष्णः जयणि । e.g. 8) कृ ष्णः ध्यायणि ।


= कृ ष्णो जयणि । = कृ ष्णो ध्यायणि ।

e.g. 9) कृ ष्णः भवणि । e.g. 10) कृ ष्णः नम्यिे ।


= कृ ष्णो भवणि । = कृ ष्णो नम्यिे ।

57
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

= Exercise =

1) Resolve the णवसगण sandhi.

1. योगेश्वरो हणरः = + 2. मनो हृणद = +

ु ाय =
3. ििो यि + 4. यो वेणत्त = +


5. नो राज्यम = + 6. यिो लभस्व = +

7. अधो गच्छणन्त = + 8. नटो र्टः = +

9. िेजो जायिे = + 10. काको डीयिे = +

11. यो देवः = + 12. पार्ो धनधु रण ः = +

13. मोहो नटः = + 14. अजो णनत्यः = +

15. मनो बणु िः = + 16. समो भूत्वा = +


17. श्रेयो भोक्तुम = + 18. अिो णम्रयिे = +

2) Apply णवसगण sandhi.

1. उक्तः हृषीके िः = 2. अिः णह =

3. ििः याणि = ्
4. ध्यायिः णवषयान =

5. कः रमेि = ्
6. यः लोकत्रयम =

7. नः गरीयः = 8. ििः र्टः =

9. अिः जायिे = 10. ििः डीयिे =


11. मनः दणन णग्रहम = ्
12. िपः दानम =

13. िेजः धृणिः = 14. णनमणमः णनरहङ्कारः =

15. प्रत्यवायः न णवद्यिे = 16. आत्मनः बधःु =


17. महिः भयाि = 18. योगः भवणि =

58
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

् णवसगणः + अि ्
4. इच +

#4 (Change into र)्

् णवसगणः + अि ्
इच +

= इच + र ् + अि ्


 When a णवसगण is preceded by इच (any ्
vowel other than अविण, and followed by अि (all

the vowels and soft consonants), the णवसगण becomes ”र”.

e.g. 1) ऋणषः अणस्त । e.g. 2) ऋणषः भवणि ।


= ऋणषर ्अणस्त । = ऋणषर ्भवणि ।

e.g. 3) श्रीः अणस्त । e.g. 4) श्रीः भवणि ।


= श्रीर ्अणस्त । = श्रीर ्भवणि ।

ु अणस्त ।
e.g. 5) गरुः ु भवणि ।
e.g. 6) गरुः
ु ्अणस्त ।
= गरुर ु ्भवणि ।
= गरुर

e.g. 7) हरेः अणस्त । e.g. 8) हरेः भवणि ।



= हरेर अणस्त । = हरेर ्भवणि ।

ु अणस्त ।
e.g. 9) गरोः ु भवणि ।
e.g. 10) गरोः
ु ्अणस्त ।
= गरोर ु ्भवणि ।
= गरोर

= Exercise =

1) Apply णवसगण sandhi rule.

1. णनरािीः + अपणरग्रहः = ्
2. क्षाणन्तः + आजणवम =

3. िणु िः + इणि = 4. हणरः + ईणडिः =

ु + उच्यिे =
5. मणनः 6. बणु िः + एका =

59
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

7. णजज्ञासःु + अणप = 8. बधःु + आत्मा =

9. उत्सीदेयःु + इमे = ु + ईणडिः =


10. गरुः

11. धनःु + उद्यम्य = ु + एव =


12. गरुः


13. हरेः + अयम = ्
14. हरेः + आगमनम =


15. हरेः + इयम = 16. हरेः + उदयः =

17. उभयोः + अणप = 18. गरोः ्


ु + आगमनम =

19. वायोः + इव = 20. सेनयोः + उभयोः =


21. एियोः + एकम = ्
ु + ऐश्वयणम =
22. गरोः

23. िणु चः + दक्षः = 24. ग्लाणनः + भवणि =

25. गरुः ्
ु + गरीयान = 26. मृत्यःु + धावणि =


27. प्राहः + योगम = ु मढू ाः =
28. प्रकृ िेः + गिसां


29. क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः + ज्ञानम = 30. भ्रवु ोः + मध्ये =

2) Resolve the णवसगण sandhi.


1. अणनरहम = + 2. ऋणषभणवणि = +


3. भृगरहम ्
= + 4. यजरेु व = +

ु ह्मा =
5. गरुब्रण + ु ष्णःु =
6. गरुणवण +

7. प्रकृ िेवि ्
ण ाि = + 8. णवभूिणे वणस्तरः= +

9. ियोन ण = + ्
10. एियोरेकम = +

11. योग ैरणप = + 12. पूवरै णप = +

ु ाः =
13. िन्द्वैणवणमक्त + ्
14. सवैरहम = +

15. सेनयोरुभयोमणध्य े = + +

16. के वलैणरणिय ैरणप = + +

60
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

् णवसगणः + क/ख
5. अच + ् /प
् /फ
् ्

#5 (Change into णजह्वामूलीयः)


णवसगणः + क/ख ्

= णजह्वामूलीय + क/ख ्

 When णवसगण is followed by क ् or ख, ् the णवसगण becomes णजह्वामूलीयः optionally. (For


explanation of णजह्वामूलीयः, see page 9)

e.g. 1) रामः कर्यणि । e.g. 2) रामः खादणि ।


= राम कर्यणि । = राम खादणि ।

 When णवसगण is followed by क्ष, ् the णवसगण does not become णजह्वामूलीयः.

e.g. 3) रामः क्षाम्यिे ।

= Exercise =

1) Apply णवसगण sandhi.

1. कै विणकः + के िवः = 2. योगः + कमणस ु =

3. योगस्थः + कुरु = ्
4. णवद्मः + किरि =

ु वः =
5. यज्ञः + कमणसमद्भ ्
6. णनग्रहः + णकम =

7. योणगनः + कमण कुवणणन्त= 8. प्रसक्ताः + कामभोगेष ु =

9. यः + खनणि = 10. जनाः + णखद्यन्ते =


11. णस्थिधीः + णकम = ्
12. हेिोः + णकम =


13. णवदः + कृ त्स्नम = ्
14. वायःु + खम =

15. प्रकृ िेः + णियमािाणन = 16. योग ैः + कमाणणि =


17. कमेणिय ैः + कमणयोगम = ्
18. एि ैः + कुलघ्नानाम =


19. सणखनः + क्षणत्रयाः = ु + क्षमी =
20. सखः

21. धृणिः + क्षमा = 22. िेजः + क्षमा =


61
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

#5 (Change into उपध्मानीयः)

् ्
णवसगणः + प/फ
् ्
= उपध्मानीयः + प/फ

् फ ् the णवसगण becomes उपध्मानीयः optionally. (For


 When णवसगण is followed by प or
explanation of णजह्वामूलीयः, see page 9)

e.g. 1) रामः पश्त्यणि । e.g. 2) रामः फणलिः ।


= राम पश्त्यणि । = राम फणलिः ।

= Exercise =
1) Apply णवसगण sandhi.

1. यः + पश्त्यणि = ु + पनः
2. पनः ु =


3. परुषः ु
+ परुषः = 4. मामकाः + पाण्डवाः =


5. कमणिः + फलम = 6. कृ पिाः + फलहेिवः =

ु + प्रणियोत्स्याणम =
7. इषणभः ्
8. िमाहः + पणण्डिम =

9. हेिःु + प्रकृ णिः = ्


10. बिु ःे + परम =

णु
11. के िवाजनयोः ु
+ पण्यम ्
= ्
12. पूवःै + पूविण रम =

13. साङ्ख् ैः + प्राप्यिे = ु िे =


14. सवणपाप ैः + प्रमच्य

62
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

् णवसगणः + other hard consonants


6. अच +

#6 (change into ि, ् ष, ् स)्

् ्/ि ्
णवसगणः + च/छ
= ि ् + च/छ
् ्/ि ्

णवसगणः + ट ्/ठ ्/ष ्


= ष ् + ट ्/ठ ्/ष ्

् /स
णवसगणः + ि/र् ् ्

= स ् + ि/र्
् /स
् ्

 When णवसगण is followed by hard consonants in चवगण, टवगण, and िवगण, there is a

substitution of ि, ् ष, ् स, ् respectively, the sibilants belonging to the same स्थान.

 When णवसगण is followed by ि, ् ष, ् स, ् the substitution is optional.

e.g. 1) रामः चरणि । e.g. 2) रामः छोटयणि । e.g. 3) िाणन्तः िाणन्तः ।



= रामि चरणि । ्
= रामि छोटयणि । ्
= िाणन्ति िाणन्तः ।
(optional)
e.g. 4) रामः टीकिे । e.g. 5) रामः ठक्कुरः । e.g. 6) मनः षष्ठाणन ।

= रामष टीकिे । ् ु रः ।
= रामष ठक्क ्
= मनष षष्ठाणन ।
(optional)
e.g. 7) रामः िरणि । ु
e.g. 8) रामः र्डणि । e.g. 9) रामः सरणि ।


= रामस िरणि । ् डणि
= रामस र् ु । ्
= रामस सरणि
(optional)

63
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

= Exercise =
1) Remove the णवसगण sandhi.

1. मनश्च = ्
2. मनणश्चत्तम =

3. पाण्डवाश्च = 4. अनन्याणश्चन्तयन्तः =

5. आणदश्च = ु =
6. वेपर्श्च


7. हरेश्चरिम = ु
8. गरोश्चरिम ्
=

9. वेदश्च
ै = 10. गौश्च =

11. रामटीकिे =

13. यस्त ु = 14. मात्रास्पिाणस्त ु =

15. बणु िस्तदा = ्


16. प्राहस्तान =

17. बिु स्त


े दा = 18. अनयोस्तत्त्दणिणणभः =

ु स्त ु =
19. णवमक्तै 20. गौस्तरणि =

2) Apply णवसगण sandhi.

1. रामः + च = 2. रामः + णचनोणि =

3. हणरः + चरणि = ु + चरणि =


4. गरुः


5. कवेः + णचत्तम = 6. ममु क्ष ्
ु ोः + णचत्तम =


7. इणिय ैः + चरन = 8. गौः + चरणि =


9. रामः + टीकाम = 10. एषाः+ टीकाः =

11. रामः + िरणि = ु + िर्ा =


12. पत्राः

13. हणरः + िरणि = ु + िर्ा =


14. गरुः

15. हरेः + िर्ा = 16. एियोः + िर्ा =

17. एि ैः + िरणि = 18. गौः + िर्ा =

64
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

7. Practise of all visarga sandhi

1) अः + all possible combinations

1. रामः + अणस्त = 21. रामः + डयिे =

2. रामः + आगच्छणि = 22. रामः + ढौकिे =

3. रामः + इणि = 23. रामः + िरणि =

4. रामः + ईक्षिे = 24. रामः + र्वु णण ि =

5. रामः + उपवसणि = 25. रामः + ददाणि =

6. रामः + ऊहः = 26. रामः + धारयिे =

7. रामः + ऋच्छणि = 27. रामः + नमणि =

8. रामः + एधिे = 28. रामः + पश्त्यणि =


9. रामः + ओदनम = 29. रामः + फलणि =

10. रामः + ऐक्षि = 30. रामः + बाधिे =

11. रामः + औषणधः = 31. रामः + भवणि =

12. रामः + कर्यणि = 32. रामः + मीयिे =

13. रामः + खादणि = 33. रामः + यििे =

14. रामः + गच्छणि = 34. रामः + रमिे =

15. रामः + र्टिे = 35. रामः + लीलयिे =

16. रामः + चलणि = 36. रामः + वदणि =

17. रामः + छाया = 37. रामः + िङ्किे =

18. रामः + जानाणि = 38. रामः + षष्ठः =

19. रामः + झणटणि = 39. रामः + सरणि =

20. रामः + टीकिे = 40. रामः + हसणि =

65
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

2) आः + all possible combinations

1. रामाः + अटणन्त = 21. रामाः + डयन्ते =

2. रामाः + आगच्छणन्त = 22. रामाः + ढौकन्ते =

3. रामाः + इणि = 23. रामाः + िरणन्त =

4. रामाः + ईक्षन्ते = 24. रामाः + र्वु णण न्त =

5. रामाः + उपवसणन्त = 25. रामाः + ददणि =

6. रामाः + ऊहाः = 26. रामाः + धारयन्ते =

7. रामाः + ऋच्छणन्त = 27. रामाः + नमणन्त =

8. रामाः + एधन्ते = 28. रामाः + पश्त्यणन्त =


9. रामाः + ओदनम = 29. रामाः + फलणन्त =

10. रामाः + ऐक्षन्त = 30. रामाः + बाधन्ते =

11. रामाः + औषणधः = 31. रामाः + भवणन्त =

12. रामाः + कर्यणन्त = 32. रामाः + मीयन्ते =

13. रामाः + खादणन्त = 33. रामाः + यिन्ते =

14. रामाः + गच्छणन्त = 34. रामाः + रमन्ते =

15. रामाः + र्टन्ते = 35. रामाः + लीलयन्ते =

16. रामाः + चलणन्त = 36. रामाः + वदणन्त =

17. रामाः + छाया = 37. रामाः + िङ्कन्ते =

18. रामाः + जानणन्त = 38. रामाः + षष्ठाः =

19. रामाः + झणटणि = 39. रामाः + सरणन्त =

20. रामाः + टीकन्ते = 40. रामाः + हसणन्त =

66
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

3) इः + all possible combinations

1. हणरः + अणस्त = 21. हणरः + डयिे =

2. हणरः + आगच्छणि = 22. हणरः + ढौकिे =

3. हणरः + इणि = 23. हणरः + िरणि =

4. हणरः + ईक्षिे = 24. हणरः + र्वणु णि =

5. हणरः + उपवसणि = 25. हणरः + ददाणि =

6. हणरः + ऊहः = 26. हणरः + धारयिे =

7. हणरः + ऋच्छणि = 27. हणरः + नमणि =

8. हणरः + एधिे = 28. हणरः + पश्त्यणि =


9. हणरः + ओदनम = 29. हणरः + फलणि =

10. हणरः + ऐक्षि = 30. हणरः + बाधिे =

11. हणरः + औषणधः = 31. हणरः + भवणि =

12. हणरः + कर्यणि = 32. हणरः + मीयिे =

13. हणरः + खादणि = 33. हणरः + यििे =

14. हणरः + गच्छणि = 34. हणरः + रमिे =

15. हणरः + र्टिे = 35. हणरः + लीलयिे =

16. हणरः + चलणि = 36. हणरः + वदणि =

17. हणरः + छाया = 37. हणरः + िङ्किे =

18. हणरः + जानाणि = 38. हणरः + षष्ठः =

19. हणरः + झणटणि = 39. हणरः + सरणि =

20. हणरः + टीकिे = 40. हणरः + हसणि =

67
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

4) उः + all possible combinations

ु + अणस्त =
1. गरुः ु + डयिे =
21. गरुः

ु + आगच्छणि =
2. गरुः ु + ढौकिे =
22. गरुः

ु + इणि =
3. गरुः ु + िरणि =
23. गरुः

ु + ईक्षिे =
4. गरुः ु + र्वणु णि =
24. गरुः

ु + उपवसणि =
5. गरुः ु + ददाणि =
25. गरुः

ु + ऊहः =
6. गरुः ु + धारयिे =
26. गरुः

ु + ऋच्छणि =
7. गरुः ु + नमणि =
27. गरुः

ु + एधिे =
8. गरुः ु + पश्त्यणि =
28. गरुः

9. गरुः ्
ु + ओदनम = ु + फलणि =
29. गरुः

ु + ऐक्षि =
10. गरुः ु + बाधिे =
30. गरुः

ु + औषणधः =
11. गरुः ु + भवणि =
31. गरुः

ु + कर्यणि =
12. गरुः ु + मीयिे =
32. गरुः

ु + खादणि =
13. गरुः ु + यििे =
33. गरुः

ु + गच्छणि =
14. गरुः ु + रमिे =
34. गरुः

ु + र्टिे =
15. गरुः ु + लीलयिे =
35. गरुः

ु + चलणि =
16. गरुः ु + वदणि =
36. गरुः

ु + छाया =
17. गरुः ु + िङ्किे =
37. गरुः

ु + जानाणि =
18. गरुः ु + षष्ठः =
38. गरुः

ु + झणटणि =
19. गरुः ु + सरणि =
39. गरुः

ु + टीकिे =
20. गरुः ु + हसणि =
40. गरुः

68
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

5) सः + all possible combinations

1. सः + अणस्त = 21. सः + डयिे =

2. सः + आगच्छणि = 22. सः + ढौकिे =

3. सः + इणि = 23. सः + िरणि =

4. सः + ईक्षिे = 24. सः + र्वणु णि =

5. सः + उपवसणि = 25. सः + ददाणि =

6. सः + ऊहः = 26. सः + धारयिे =

7. सः + ऋच्छणि = 27. सः + नमणि =

8. सः + एधिे = 28. सः + पश्त्यणि =


9. सः + ओदनम = 29. सः + फलणि =

10. सः + ऐक्षि = 30. सः + बाधिे =

11. सः + औषणधः = 31. सः + भवणि =

12. सः + कर्यणि = 32. सः + मीयिे =

13. सः + खादणि = 33. सः + यििे =

14. सः + गच्छणि = 34. सः + रमिे =

15. सः + र्टिे = 35. सः + लीलयिे =

16. सः + चलणि = 36. सः + वदणि =

17. सः + छाया = 37. सः + िङ्किे =

18. सः + जानाणि = 38. सः + षष्ठः =

19. सः + झणटणि = 39. सः + सरणि =

20. सः + टीकिे = 40. सः + हसणि =

69
Topic VI - णवसगण-सणधः (visarga sandhi)

6) एषः + all possible combinations

1. एषः + अणस्त = 21. एषः + डयिे =

2. एषः + आगच्छणि = 22. एषः + ढौकिे =

3. एषः + इणि = 23. एषः + िरणि =

4. एषः + ईक्षिे = 24. एषः + र्वणु णि =

5. एषः + उपवसणि = 25. एषः + ददाणि =

6. एषः + ऊहः = 26. एषः + धारयिे =

7. एषः + ऋच्छणि = 27. एषः + नमणि =

8. एषः + एधिे = 28. एषः + पश्त्यणि =


9. एषः + ओदनम = 29. एषः + फलणि =

10. एषः + ऐक्षि = 30. एषः + बाधिे =

11. एषः + औषणधः = 31. एषः + भवणि =

12. एषः + कर्यणि = 32. एषः + मीयिे =

13. एषः + खादणि = 33. एषः + यििे =

14. एषः + गच्छणि = 34. एषः + रमिे =

15. एषः + र्टिे = 35. एषः + लीलयिे =

16. एषः + चलणि = 36. एषः + वदणि =

17. एषः + छाया = 37. एषः + िङ्किे =

18. एषः + जानाणि = 38. एषः + षष्ठः =

19. एषः + झणटणि = 39. एषः + सरणि =

20. एषः + टीकिे = 40. एषः + हसणि =

70