You are on page 1of 7

Το Κίνημα στο Γουδή1

και η «Αφανής Ναυμαχία» της Σαλαμίνας το 1909

Από τον Πλοίαρχο (Ο) Α. Τσιλιβίγκο ΠΝ

Πριν από εκατό χρόνια, δηλ. κατά την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα,
το ελληνικό κράτος, που απαριθμούσε 2,5 εκατομμύρια κατοίκους, ευρισκόταν
σε κρίση. Οι παράγοντες της κρίσης εντοπίζονται στις δυσμενείς υλικές και
ηθικές συνέπειες του «ατυχούς» ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897, στα εκ-
κρεμή εθνικά ζητήματα της Μακεδονίας και της Κρήτης καθώς οι περιοχές αυ-
τές δεν είχαν ακόμη ενσωματωθεί στον εθνικό κορμό και τέλος στη βεβαρη-
μένη εθνική οικονομία που τελούσε υπό καθεστώς Διεθνούς Οικονομικού
Ελέγχου (ΔΟΕ).
Ειδικότερα ο πόλεμος του 1897 υποχρέωσε την Ελλάδα να καταβάλει
στην οθωμανική αυτοκρατορία πολεμική αποζημίωση, επαναφέροντας έτσι
την ανάγκη για νέο εξωτερικό δανεισμό με επακόλουθο η Ελλάδα να τεθεί σε
καθεστώς ΔΟΕ, γεγονός που δικαίως θεωρήθηκε ως περιορισμός της εθνικής
κυριαρχίας της. Είναι αληθές ότι η πίεση που εξασκούσε ο ΔΟΕ οδήγησε στην
εξυγίανση των δημοσίων οικονομικών μεγεθών και κατά συνέπεια στη δημι-
ουργία πλεονασματικών προϋπολογισμών. Έτσι κατά την δεκαετία 1898-1908
καταβλήθηκε μεγάλη προσπάθεια για τη μείωση των κρατικών δαπανών και
την αύξηση των δημοσίων εσόδων. Η αύξηση των δημοσίων εσόδων επιτεύ-
χθηκε με την αύξηση των φορολογικών βαρών και ιδίως των φόρων κατανά-
λωσης, οι οποίοι έπλητταν τα φτωχά λαϊκά στρώματα των πόλεων και της
υπαίθρου σε αντιδιαστολή με τις υψηλότερες εισοδηματικά κοινωνικές ομάδες
που παρέμειναν ουσιαστικά αφορολόγητες. Παράλληλα η μείωση των κρατι-
κών δαπανών και ιδιαίτερα των αμυντικών, επέφερε πλήγμα στο αξιόμαχο του

1

εκπαιδευμένες και ετοιμοπόλεμες.εξόδων να σχεδι- 2 . ωστόσο απαιτούσαν την απομάκρυνση της βασιλικής οικογένειας από τη διοίκηση των Ενόπλων Δυνάμεων και την τοποθέτηση στις θέσεις των Υπουργών Στρατιωτικών και Ναυτικών Ανώτερων Αξιωματικών και όχι πολιτικών προσώπων. δεδομένου ότι η κρατική εξουσία δεν επέδειξε ιδιαίτερη μέριμνα προς τούτο. Το πρόγραμμα του ΣΣ δη- μοσιεύθηκε στις εφημερίδες της εποχής στις 15 Αυ- γούστου 1909 και σύμφωνα μ΄ αυτό οι μυημένοι Νικ. Επιπλέον κατά την προμνησθείσα δεκαετία (1898-1908). τα οποία όμως στην πραγματικότητα υπήρχαν. ενώ η ενεργή ανάμιξη της βασι- λικής οικογένειας στη διοίκηση των Ενόπλων Δυνάμεων έθιγε το γόητρό τους. το πελατειακό πολιτικό σύστημα και την επαχθή φορολογία. την ηγεσία του οποίου ανέλαβε ο Συνταγμα- τάρχης Νικόλαος Ζορμπάς. Κάτω απ΄ αυτές τις συνθήκες δημιουργήθηκε τον Οκτώβριο του 1908 μια μυστική οργάνωση κατωτέρων Αξιωματικών με την επωνυμία Στρατιωτικός Σύνδε- σμος (ΣΣ). Ζορμπάς (1844-1920) Αξιωματικοί Πρώτον: δήλωναν ότι στόχος τους δεν ήταν η κατάληψη της πολιτικής εξουσίας. Δεύτερον: αποδοκίμαζαν τους εξευτελισμούς που υπέστη το ελληνικό έθνος εξαιτίας της ήττας του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897. επισημαίνοντας ότι αυτοί θα είχαν αποφευχθεί εάν οι Ένοπλες Δυνάμεις ήταν πλήρως εξοπλισμένες. η οποία προοριζό- ταν κυρίως για την χρηματοδότηση του γραφειοκρατικού κρατικού μηχανι- σμού. αλλά διατίθεντο για τη συντήρηση μιας μη χρηστής διοίκησης. προφασιζόμενη αδικαιολογήτως την ανεπάρκεια των κρατικών εσόδων. επικρατούσε ένα κλίμα γενικευμένης δυσαρέσκειας για τον τρόπο λειτουργίας του κράτους. Τρίτον: επεσήμαναν ότι πρέπει η κρατική διοίκηση να γί- νει χρηστή και έντιμη. η εκπαίδευση να είναι λυσιτελής για τον πρακτικό βίο και τις στρατιω- τικές ανάγκες και τέλος η διαχείριση των δημοσίων εσόδων.Στρατού Ξηράς και του Πολεμικού Ναυτικού. Η δυσαρέσκεια αυτή δημιούργησε μια δυναμική για την έξοδο του ελλη- νικού κράτους από τη συνεχιζόμενη παρακμή και την είσοδο της ελληνικής κοινωνίας στη διαδικασία της εξυγίανσής της. η δικαιοσύνη να αποδίδεται ταχέως με αμεροληψία και ισότητα.

Το Κίνημα στο Γουδή αποτιμήθηκε από την πλειονό- τητα των ερευνητών ως μείζον συμβάν της ελληνικής ιστορίας. Το πρόγραμμα και οι κινήσεις των μετριοπαθών μελών του ΣΣ έμειναν στην ιστορία γνωστά ως «Το Κίνημα στο Γουδή» από την περιοχή των Αθηνών Γουδή. Kων/νος Τυπάλδος (1873-1945) τα οποία αφορούσαν: 3 . αφ΄ ετέρου τα δημόσια έσοδα να μην κατασπαταλώ- νται για τη διατήρηση περιττών δημοσίων υπηρεσιών και κυρίως να καθορι- σθούν τα όρια εντός των οποίων δύνανται να αυξηθούν οι κρατικές δαπάνες για τη δημιουργία ενός αξιόμαχου και ετοιμοπόλεμου Στρατού Ξηράς και Πο- λεμικού Ναυτικού. η οποία είχε επιδεινωθεί εξ αιτίας της ανα- βλητικότητας του Υπουργού των Ναυτικών Ι. Συγκεκριμένα στις 12 Οκτωβρίου 1909 ο Υποπλοίαρχος Κ. καθώς αποτέ- λεσε την αφετηρία για τις μετέπειτα θετικές εξελίξεις (ενσωμάτωση στο ελλη- νικό κράτος της Μακεδονίας. όπου συγκεντρώθηκαν στον εκεί ευρισκόμενο στρατώνα το βράδυ της 14ης – 15ης Αυγούστου 1909. της Κρήτης και των νήσων του Αιγαίου). Παρ΄ όλα αυτά στις αρχές Οκτωβρίου του 1909. Δα- μιανού. Υπό την πίεση του Κινήματος στο Γουδή. ο εκπρόσωπος της ριζοσπαστικής μερί- δας του ΣΣ. εξέφρασε την ανησυχία του για την πορεία του με- ταρρυθμιστικού έργου που επαγγελλόταν ο ΣΣ και ειδικότερα για την κατάσταση του Πολεμικού Ναυ- τικού. Οι Αξιωματικοί που ενστερνίστηκαν τις ιδέες του ΣΣ διακρίνονταν στους μετριοπαθείς που ήταν υπέρ της διατήρησης της κοινοβουλευτικής τάξης και στους ριζοσπάστες (εξτρεμιστές) που επιζητούσαν την επιβολή μιας άμεσης στρατιωτικής δικτατορίας. η Βουλή ενέκρινε σταδιακά το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα του ΣΣ. Οι μετριοπαθείς ήταν τελικά εκείνοι που υπερίσχυ- σαν καθ΄ όλη τη διάρκεια ύπαρξης του ΣΣ. Υποπλοίαρχος Κων/νος Τυπάλδος.αστεί εκ νέου έτσι ώστε αφ΄ ενός μεν ο πενόμενος λαός να ανακουφισθεί από την επαχθή φορολογία. Τυπάλδος γνωστοποίησε στο ΣΣ δύο αιτήματα της ομάδας των ριζοσπαστών. προ- κειμένου να ασκήσουν πιέσεις προς την πολιτική ηγεσία για την μεταρρύθμιση του ελληνικού κράτους.

Ζορμπάς. Ναυκρατούσα. Γκίνη και Ι. Δαμιανού τα ανωτέρω αιτήματα. συνέλαβε τον Διευθυντή του Ναυστάθμου Υποναύαρχο Δ. που ήταν αγκυροβολημένα στο Κερατσίνι. Υποπλοίαρχος Κ. ώστε να μην θεωρηθεί ότι απώτε- ρος στόχος των ριζοσπαστών ήταν η κατάληψη από τους ίδιους των κενών θέσεων. ο επικεφαλής της ριζοσπαστικής μερίδας του ΣΣ. Π. Θύελλα. Ο αρχηγός του ΣΣ. για τους οποίους ο Υπουργός των Ναυτικών πρότεινε τη σύσταση επιτροπών κρί- σεων. Μιαούλη. Βέλος). Το απόγευμα της 15ης Οκτωβρίου τα αντιτορπιλικά 4 . Τυπάλδος δεν ήταν διατεθειμένος να αναμείνει. Δαμιανού) με παράλληλη κατάργηση των θέσεών τους. εξ άλλου δε μεταξύ αυτών συμπεριλαμβάνονταν και δύο συγγενικά πρόσωπα του Πρωθυπουργού. Τυπάλδος από κοινού με τον αρχηγό του ΣΣ Συνταγματάρχη Ν. Τυπάλδος. καθώς το όριο ηλικίας των δεν επέτρεπε την άμεση αποστρατεία. Κουντουριώτη. Τα θωρηκτά του Στόλου (Ύδρα. Πέραν των Πλοιάρχων οι ριζοσπάστες επιθυμούσαν και την αποστράτευση 12 Αντιπλοιάρχων. Η αντίδραση του ΣΣ σ΄ αυ- τές τις εξελίξεις ήταν άμεση. Βου- δούρη. ώστε τον επόμενο χρόνο να αποστρατεύονταν οι περισσότεροι απ΄ αυτούς που ζητούσε ο Υποπλοίαρχος Κ. Ο Υπουργός Ναυτικών στις 14 Οκτωβρίου προθυμοποιήθηκε να καταθέσει νομοσχέδιο στη Βουλή. απέ- κλεισαν το Ναύσταθμο. Ασπίς. Κατόπιν των εξελίξεων αυτών στις 15 Οκτωβρίου. ήταν εν πολλοίς σύμφωνος με τα ανωτέρω αιτήματα των ριζοσπαστών. ωστόσο η πολιτική που σκόπευε να ακολουθήσει απαιτούσε χειρισμούς εντός των πλαι- σίων της νομιμότητας. Τυπάλδος. Συνταγματάρχης Ν.Αντιπλοιάρχων) δεν προέρχονταν από τη Ναυτική Σχολή Δοκίμων (εκτός των Πλοιάρχων Π. Ψαρά) υπό τον Ναύαρχο Ι. Πρώτον: στην αποστράτευση όσων Ανωτέρων Αξιωματικών (κυ- ρίως Πλοιάρχων. κατέλαβε τη νησίδα Λέρο πλησίον του Ναυστάθμου όπου φυλάσσο- νταν τα πυρομαχικά και απέκτησε τον έλεγχο επί των αντιτορπιλικών πλοίων (Σφενδόνη. μαζί με 25 κατώ- τερους Αξιωματικούς του Πολεμικού Ναυτικού κινήθηκε προς το Ναύσταθμο Σαλαμίνας. Την επομένη ημέρα (13 Οκτωβρίου) ο Υποπλοίαρχος Κ. με το οποίο θα μειωνόταν το όριο ηλικίας των Πλοιάρχων κατά τέτοιο τρόπο. Δεύτερον: στην μετάκληση ξένων εκπαιδευτών για την εκπαί- δευση του προσωπικού του Πολεμικού Ναυτικού. Ζορμπά έθεσαν υπόψη του Υπουργού Ναυτικών Ι. Σπέτσαι. τους οποίους ο Υποπλοίαρχος Κ.

η οποία διήρκησε 20 λεπτά της ώρας και στη συνέχεια οι ριζο- σπαστικές δυνάμεις του ΣΣ αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν προς το Ναύ- σταθμο Σαλαμίνας. ενώ τα αντιτορπιλικά Σφενδόνη. Όσον αφορά τη μετέπειτα πορεία του Υποπλοιάρχου Κ. αλλά εντός της επόμενης εβδομάδος συνελήφθηκαν. το ενδεχόμενο κήρυξης δικτατορίας είχε απομακρυνθεί. διετέλεσε στη συνέχεια Υπουργός των Ναυτικών και τοποθετήθηκε το 1926 στη θέση του Αρχηγού Γενικού Επιτελείου Ναυτικού μέχρι το 1931 που αποστρατεύτηκε με το βαθμό του Αντιναυάρχου (απεβίωσε στις 28/2/1945). Χαρακτηριστικό είναι το πρωτοσέ- λιδο της γαλλικής εφημερίδας Ματιέν: «Ναυμαχία μεταξύ Ελλήνων». πλην όμως το κύρος του ΣΣ υπέστη σοβαρό πλήγμα. προφυλακίστηκαν και στη συνέχεια πα- ραπέμφθηκαν σε δίκη με την κατηγορία της ανταρσίας. Η εμφύλια ναυμαχία το 1909 προξένησε μεγάλη εντύπωση στην Ευ- ρώπη. ¨Χρόνος¨) αναφέρθηκε λεπτομερώς σ΄ αυτήν την εμφύλια διαμάχη. καθώς έλαβε μέρος στις ναυτικές επιχειρήσεις των δύο βαλκανικών πολέμων όπου ανέπτυξε σημα- ντική δράση. Ωστόσο πριν τη δίκη τους χορηγήθηκε αμνηστία.000 δρχ. Ασπίς και το Θωρηκτό Ύδρα έπαθαν σημαντικές ζημιές.Χ. κατόρθωσαν και διέφυγαν.υπό τον Υποπλοίαρχο Κ. Το ιδρυτικό μέ- 5 . Μετά απ΄ αυτά τα γεγονότα και την εξουδετέρωση της ριζοσπαστικής μερίδας του ΣΣ. Εν τούτοις οι επιπτώσεις της εμφύλιας διαμάχης για τις μετέπειτα εξελίξεις υπήρξαν θετικές. Τυπάλδο προσπάθησαν να διέλθουν από το στενό μεταξύ Σαλαμίνας και Κερατσινίου. καθώς οι ενέργειές τους θεωρήθηκε ότι αποσκο- πούσαν στην προώθηση και υλοποίηση των αρχών του ΣΣ. Τυπάλδου. η οποία χαρακτηρίστηκε σκωπτικά ως «Η Δεύ- τερη Ναυμαχία της Σαλαμίνας». Ακολούθησε ναυμαχία μεταξύ εμφυλίων δυνάμεων. επανήλθε στην επικαιρότητα αυτή τη φορά δυστυχώς για μια ναυμα- χία που έγινε μεταξύ των Ελλήνων. οι οποίες εκτιμήθηκαν στο ύψος των 150. Έτσι το όνομα της Σαλαμίνας γνωστότατο σ΄ όλο τον κόσμο από την ομώνυμη ναυμαχία το 480 π. Οι ριζοσπάστες. εγκαταλείποντας τα αντιτορπιλικά στο Ναύσταθμο. Επίσης ο ελληνικός τύπος της εποχής (εφημερ. Ναυκρα- τούσα. προβιβάστηκε το 1920 στο βαθμό του Υποναυάρχου. αυτή υπήρξε λαμπρή. Πολλές ευρωπαϊκές εφημερίδες και μάλιστα στην πρώτη τους σελίδα αναφέρονταν σ΄ αυτό το θλιβερό γεγονός. μεταξύ Ελλήνων και Περσών. Ο απολογισμός αυτής της εμφύλιας ναυμαχίας ήταν τέσ- σερις νεκροί και αρκετοί τραυματίες. όπως αυτές είχαν διατυπωθεί με το Κίνημα στο Γουδή.

105-122. λόγω αυτής. Κατσιμάρδος «Η Άγνωστη Ναυμαχία της Σαλαμίνας» http://www.asp 6 . Ποταμιάνος «Από το Κίνημα του 1909 στην Άνοιξη του 1910». 1991. εκτιμά ότι η ναυμαχία της Σαλαμίνας μεταξύ ομοεθνών ωφέλησε γενικότερα την Ελλάδα. Παναγούλιας «Ιστορία των Ελλήνων. Πλουμίδης «Το Κίνημα του 1909. Συλλογικά Υποκείμενα και Γεγονότα». ενώ το υπόλοιπο ποσό καλύφθηκε με εσωτερικό δάνειο. Τσαπράζης «Ο Πολεμικός Ναύσταθμος Σαλαμίνος». Ανθυπολοχαγός Θ. Κ. σελ.λος του ΣΣ.gr/article.Το Κίνημα στο Γουδή». Πλοίαρχος (Ο) Ν. Ειδική Έκδοση για την Εφημ. . Δερτιλής «Κοινωνικός Μετασχηματισμός και Στρατιωτική Επέμ- βαση 1880-1909». 186-187. ΤΑ ΝΕΑ «Έξι Στιγμές του 20ου Αιώνα. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ . καθώς επιταχύνθηκε. 360-411. Αβέρωφ.ethnos. Ωστόσο και προϊόντος του χρόνου τα θλιβερά γεγονότα που διαδραματίστηκαν στο Ναύσταθμο Σαλαμίνας το 1909 λησμονήθηκαν και πα- ρέμειναν μόνο στις υποσημειώσεις της ιστορίας στο οικείο κεφάλαιό της που αναφέρεται στο κίνημα στο Γουδή. σελ. 91-103. σελ. (γ) Α.Β.000 δρχ.Το Κίνημα στο Γουδή». Εξ αυτού του λόγου η ναυμαχία της Σαλαμίνας το 1909 δύνα- ται να χαρακτηριστεί και ως «αφανής ναυμαχία». (β) Ν.600. σελ. Εκδό- σεις ΔΟΜΗ ΑΕ (Β΄ Έκδοση 2005). σελ. Εκδόσεις Ιστορική Υπηρεσία Ναυτικού. Πάγκαλος και μετέπειτα Στρατηγός. . Γ. Φραγκιάδης «Το Οικονομικό και Κοινωνικό Πλαίσιο του Κινήματος στο Γουδή». 16-80. το 1/3 εκ του οποίου προήλθε από τον Γ. Τόμος 14ος. Τ. Προς επίρρωση τούτου ενδεικτικά και μόνον αναφέρεται ότι στις 20 Νοεμβρίου 1909 εγκρίθηκε από την ελληνική βουλή η αγορά του θωρηκτού Αβέρωφ έναντι του ποσού των 23. η προώθηση νόμων που τελικά βελτίωσαν την κατάσταση στις Ένοπλες Δυνάμεις. το οποίο άλλωστε σημάδεψε την Ελλάδα του 20ου αιώνα. . 104-108. 1985. Εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ. σελ. . 2010: (α) Σ.

λέξη που παραπέμπει στο αρχαίο ιγδίον= μαγειρικό σκεύος. Με την πάροδο των ετών η λέξη ΓΟΥΔΗ αλλοιώθηκε σε ΓΟΥΔΙ.1 Η περιοχή Γουδή. Σε αναγνώριση της προσφορά τους η Πατρίδα τους αντάμειψε με την παραχώρηση της έκτασης που φέρει το όνομά τους. . που ευρίσκεται ΒΑ της πόλης της Αθήνας. οφείλει την ονομασία της στην ιστορική οικογένεια των ΓΟΥΔΗ από τις Σπέτσες με τη μεγάλη συνεισφορά τους στον αγώνα της Ελλάδας το 1821.