You are on page 1of 7

Το Κίνημα στο Γουδή1

και η «Αφανής Ναυμαχία» της Σαλαμίνας το 1909

Από τον Πλοίαρχο (Ο) Α. Τσιλιβίγκο ΠΝ

Πριν από εκατό χρόνια, δηλ. κατά την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα,
το ελληνικό κράτος, που απαριθμούσε 2,5 εκατομμύρια κατοίκους, ευρισκόταν
σε κρίση. Οι παράγοντες της κρίσης εντοπίζονται στις δυσμενείς υλικές και
ηθικές συνέπειες του «ατυχούς» ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897, στα εκ-
κρεμή εθνικά ζητήματα της Μακεδονίας και της Κρήτης καθώς οι περιοχές αυ-
τές δεν είχαν ακόμη ενσωματωθεί στον εθνικό κορμό και τέλος στη βεβαρη-
μένη εθνική οικονομία που τελούσε υπό καθεστώς Διεθνούς Οικονομικού
Ελέγχου (ΔΟΕ).
Ειδικότερα ο πόλεμος του 1897 υποχρέωσε την Ελλάδα να καταβάλει
στην οθωμανική αυτοκρατορία πολεμική αποζημίωση, επαναφέροντας έτσι
την ανάγκη για νέο εξωτερικό δανεισμό με επακόλουθο η Ελλάδα να τεθεί σε
καθεστώς ΔΟΕ, γεγονός που δικαίως θεωρήθηκε ως περιορισμός της εθνικής
κυριαρχίας της. Είναι αληθές ότι η πίεση που εξασκούσε ο ΔΟΕ οδήγησε στην
εξυγίανση των δημοσίων οικονομικών μεγεθών και κατά συνέπεια στη δημι-
ουργία πλεονασματικών προϋπολογισμών. Έτσι κατά την δεκαετία 1898-1908
καταβλήθηκε μεγάλη προσπάθεια για τη μείωση των κρατικών δαπανών και
την αύξηση των δημοσίων εσόδων. Η αύξηση των δημοσίων εσόδων επιτεύ-
χθηκε με την αύξηση των φορολογικών βαρών και ιδίως των φόρων κατανά-
λωσης, οι οποίοι έπλητταν τα φτωχά λαϊκά στρώματα των πόλεων και της
υπαίθρου σε αντιδιαστολή με τις υψηλότερες εισοδηματικά κοινωνικές ομάδες
που παρέμειναν ουσιαστικά αφορολόγητες. Παράλληλα η μείωση των κρατι-
κών δαπανών και ιδιαίτερα των αμυντικών, επέφερε πλήγμα στο αξιόμαχο του

1

Το πρόγραμμα του ΣΣ δη- μοσιεύθηκε στις εφημερίδες της εποχής στις 15 Αυ- γούστου 1909 και σύμφωνα μ΄ αυτό οι μυημένοι Νικ. Ζορμπάς (1844-1920) Αξιωματικοί Πρώτον: δήλωναν ότι στόχος τους δεν ήταν η κατάληψη της πολιτικής εξουσίας. το πελατειακό πολιτικό σύστημα και την επαχθή φορολογία. επικρατούσε ένα κλίμα γενικευμένης δυσαρέσκειας για τον τρόπο λειτουργίας του κράτους. Τρίτον: επεσήμαναν ότι πρέπει η κρατική διοίκηση να γί- νει χρηστή και έντιμη. η δικαιοσύνη να αποδίδεται ταχέως με αμεροληψία και ισότητα. η εκπαίδευση να είναι λυσιτελής για τον πρακτικό βίο και τις στρατιω- τικές ανάγκες και τέλος η διαχείριση των δημοσίων εσόδων.εξόδων να σχεδι- 2 . αλλά διατίθεντο για τη συντήρηση μιας μη χρηστής διοίκησης. επισημαίνοντας ότι αυτοί θα είχαν αποφευχθεί εάν οι Ένοπλες Δυνάμεις ήταν πλήρως εξοπλισμένες. Επιπλέον κατά την προμνησθείσα δεκαετία (1898-1908). ενώ η ενεργή ανάμιξη της βασι- λικής οικογένειας στη διοίκηση των Ενόπλων Δυνάμεων έθιγε το γόητρό τους. ωστόσο απαιτούσαν την απομάκρυνση της βασιλικής οικογένειας από τη διοίκηση των Ενόπλων Δυνάμεων και την τοποθέτηση στις θέσεις των Υπουργών Στρατιωτικών και Ναυτικών Ανώτερων Αξιωματικών και όχι πολιτικών προσώπων. Κάτω απ΄ αυτές τις συνθήκες δημιουργήθηκε τον Οκτώβριο του 1908 μια μυστική οργάνωση κατωτέρων Αξιωματικών με την επωνυμία Στρατιωτικός Σύνδε- σμος (ΣΣ). Η δυσαρέσκεια αυτή δημιούργησε μια δυναμική για την έξοδο του ελλη- νικού κράτους από τη συνεχιζόμενη παρακμή και την είσοδο της ελληνικής κοινωνίας στη διαδικασία της εξυγίανσής της. προφασιζόμενη αδικαιολογήτως την ανεπάρκεια των κρατικών εσόδων.Στρατού Ξηράς και του Πολεμικού Ναυτικού. η οποία προοριζό- ταν κυρίως για την χρηματοδότηση του γραφειοκρατικού κρατικού μηχανι- σμού. τα οποία όμως στην πραγματικότητα υπήρχαν. την ηγεσία του οποίου ανέλαβε ο Συνταγμα- τάρχης Νικόλαος Ζορμπάς. δεδομένου ότι η κρατική εξουσία δεν επέδειξε ιδιαίτερη μέριμνα προς τούτο. εκπαιδευμένες και ετοιμοπόλεμες. Δεύτερον: αποδοκίμαζαν τους εξευτελισμούς που υπέστη το ελληνικό έθνος εξαιτίας της ήττας του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897.

της Κρήτης και των νήσων του Αιγαίου). Παρ΄ όλα αυτά στις αρχές Οκτωβρίου του 1909. προ- κειμένου να ασκήσουν πιέσεις προς την πολιτική ηγεσία για την μεταρρύθμιση του ελληνικού κράτους. η Βουλή ενέκρινε σταδιακά το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα του ΣΣ. Kων/νος Τυπάλδος (1873-1945) τα οποία αφορούσαν: 3 . καθώς αποτέ- λεσε την αφετηρία για τις μετέπειτα θετικές εξελίξεις (ενσωμάτωση στο ελλη- νικό κράτος της Μακεδονίας. Συγκεκριμένα στις 12 Οκτωβρίου 1909 ο Υποπλοίαρχος Κ. ο εκπρόσωπος της ριζοσπαστικής μερί- δας του ΣΣ. Το πρόγραμμα και οι κινήσεις των μετριοπαθών μελών του ΣΣ έμειναν στην ιστορία γνωστά ως «Το Κίνημα στο Γουδή» από την περιοχή των Αθηνών Γουδή. αφ΄ ετέρου τα δημόσια έσοδα να μην κατασπαταλώ- νται για τη διατήρηση περιττών δημοσίων υπηρεσιών και κυρίως να καθορι- σθούν τα όρια εντός των οποίων δύνανται να αυξηθούν οι κρατικές δαπάνες για τη δημιουργία ενός αξιόμαχου και ετοιμοπόλεμου Στρατού Ξηράς και Πο- λεμικού Ναυτικού. Δα- μιανού. εξέφρασε την ανησυχία του για την πορεία του με- ταρρυθμιστικού έργου που επαγγελλόταν ο ΣΣ και ειδικότερα για την κατάσταση του Πολεμικού Ναυ- τικού. Υποπλοίαρχος Κων/νος Τυπάλδος. η οποία είχε επιδεινωθεί εξ αιτίας της ανα- βλητικότητας του Υπουργού των Ναυτικών Ι.αστεί εκ νέου έτσι ώστε αφ΄ ενός μεν ο πενόμενος λαός να ανακουφισθεί από την επαχθή φορολογία. όπου συγκεντρώθηκαν στον εκεί ευρισκόμενο στρατώνα το βράδυ της 14ης – 15ης Αυγούστου 1909. Οι μετριοπαθείς ήταν τελικά εκείνοι που υπερίσχυ- σαν καθ΄ όλη τη διάρκεια ύπαρξης του ΣΣ. Οι Αξιωματικοί που ενστερνίστηκαν τις ιδέες του ΣΣ διακρίνονταν στους μετριοπαθείς που ήταν υπέρ της διατήρησης της κοινοβουλευτικής τάξης και στους ριζοσπάστες (εξτρεμιστές) που επιζητούσαν την επιβολή μιας άμεσης στρατιωτικής δικτατορίας. Τυπάλδος γνωστοποίησε στο ΣΣ δύο αιτήματα της ομάδας των ριζοσπαστών. Υπό την πίεση του Κινήματος στο Γουδή. Το Κίνημα στο Γουδή αποτιμήθηκε από την πλειονό- τητα των ερευνητών ως μείζον συμβάν της ελληνικής ιστορίας.

Βέλος). τους οποίους ο Υποπλοίαρχος Κ. ωστόσο η πολιτική που σκόπευε να ακολουθήσει απαιτούσε χειρισμούς εντός των πλαι- σίων της νομιμότητας. Πρώτον: στην αποστράτευση όσων Ανωτέρων Αξιωματικών (κυ- ρίως Πλοιάρχων. Ζορμπά έθεσαν υπόψη του Υπουργού Ναυτικών Ι. ήταν εν πολλοίς σύμφωνος με τα ανωτέρω αιτήματα των ριζοσπαστών. ώστε να μην θεωρηθεί ότι απώτε- ρος στόχος των ριζοσπαστών ήταν η κατάληψη από τους ίδιους των κενών θέσεων. Π. Υποπλοίαρχος Κ. απέ- κλεισαν το Ναύσταθμο. Τυπάλδος. για τους οποίους ο Υπουργός των Ναυτικών πρότεινε τη σύσταση επιτροπών κρί- σεων. Δεύτερον: στην μετάκληση ξένων εκπαιδευτών για την εκπαί- δευση του προσωπικού του Πολεμικού Ναυτικού. Γκίνη και Ι. μαζί με 25 κατώ- τερους Αξιωματικούς του Πολεμικού Ναυτικού κινήθηκε προς το Ναύσταθμο Σαλαμίνας. Το απόγευμα της 15ης Οκτωβρίου τα αντιτορπιλικά 4 . Βου- δούρη. εξ άλλου δε μεταξύ αυτών συμπεριλαμβάνονταν και δύο συγγενικά πρόσωπα του Πρωθυπουργού. Ο αρχηγός του ΣΣ. Τυπάλδος δεν ήταν διατεθειμένος να αναμείνει. Την επομένη ημέρα (13 Οκτωβρίου) ο Υποπλοίαρχος Κ. Ναυκρατούσα. με το οποίο θα μειωνόταν το όριο ηλικίας των Πλοιάρχων κατά τέτοιο τρόπο. Ψαρά) υπό τον Ναύαρχο Ι. Πέραν των Πλοιάρχων οι ριζοσπάστες επιθυμούσαν και την αποστράτευση 12 Αντιπλοιάρχων. Θύελλα. που ήταν αγκυροβολημένα στο Κερατσίνι. Τα θωρηκτά του Στόλου (Ύδρα. Ασπίς. ώστε τον επόμενο χρόνο να αποστρατεύονταν οι περισσότεροι απ΄ αυτούς που ζητούσε ο Υποπλοίαρχος Κ. Σπέτσαι. ο επικεφαλής της ριζοσπαστικής μερίδας του ΣΣ. Δαμιανού τα ανωτέρω αιτήματα. Κουντουριώτη. Μιαούλη. Κατόπιν των εξελίξεων αυτών στις 15 Οκτωβρίου. Τυπάλδος. Τυπάλδος από κοινού με τον αρχηγό του ΣΣ Συνταγματάρχη Ν. Δαμιανού) με παράλληλη κατάργηση των θέσεών τους. Η αντίδραση του ΣΣ σ΄ αυ- τές τις εξελίξεις ήταν άμεση. Ο Υπουργός Ναυτικών στις 14 Οκτωβρίου προθυμοποιήθηκε να καταθέσει νομοσχέδιο στη Βουλή. συνέλαβε τον Διευθυντή του Ναυστάθμου Υποναύαρχο Δ. κατέλαβε τη νησίδα Λέρο πλησίον του Ναυστάθμου όπου φυλάσσο- νταν τα πυρομαχικά και απέκτησε τον έλεγχο επί των αντιτορπιλικών πλοίων (Σφενδόνη. καθώς το όριο ηλικίας των δεν επέτρεπε την άμεση αποστρατεία. Συνταγματάρχης Ν.Αντιπλοιάρχων) δεν προέρχονταν από τη Ναυτική Σχολή Δοκίμων (εκτός των Πλοιάρχων Π. Ζορμπάς.

Επίσης ο ελληνικός τύπος της εποχής (εφημερ. διετέλεσε στη συνέχεια Υπουργός των Ναυτικών και τοποθετήθηκε το 1926 στη θέση του Αρχηγού Γενικού Επιτελείου Ναυτικού μέχρι το 1931 που αποστρατεύτηκε με το βαθμό του Αντιναυάρχου (απεβίωσε στις 28/2/1945). Μετά απ΄ αυτά τα γεγονότα και την εξουδετέρωση της ριζοσπαστικής μερίδας του ΣΣ. Χαρακτηριστικό είναι το πρωτοσέ- λιδο της γαλλικής εφημερίδας Ματιέν: «Ναυμαχία μεταξύ Ελλήνων». Ασπίς και το Θωρηκτό Ύδρα έπαθαν σημαντικές ζημιές. το ενδεχόμενο κήρυξης δικτατορίας είχε απομακρυνθεί. ενώ τα αντιτορπιλικά Σφενδόνη. όπως αυτές είχαν διατυπωθεί με το Κίνημα στο Γουδή. Ωστόσο πριν τη δίκη τους χορηγήθηκε αμνηστία. ¨Χρόνος¨) αναφέρθηκε λεπτομερώς σ΄ αυτήν την εμφύλια διαμάχη. επανήλθε στην επικαιρότητα αυτή τη φορά δυστυχώς για μια ναυμα- χία που έγινε μεταξύ των Ελλήνων. Τυπάλδου.Χ. Όσον αφορά τη μετέπειτα πορεία του Υποπλοιάρχου Κ. εγκαταλείποντας τα αντιτορπιλικά στο Ναύσταθμο. Ακολούθησε ναυμαχία μεταξύ εμφυλίων δυνάμεων. Οι ριζοσπάστες. η οποία διήρκησε 20 λεπτά της ώρας και στη συνέχεια οι ριζο- σπαστικές δυνάμεις του ΣΣ αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν προς το Ναύ- σταθμο Σαλαμίνας. προβιβάστηκε το 1920 στο βαθμό του Υποναυάρχου. οι οποίες εκτιμήθηκαν στο ύψος των 150. προφυλακίστηκαν και στη συνέχεια πα- ραπέμφθηκαν σε δίκη με την κατηγορία της ανταρσίας. αλλά εντός της επόμενης εβδομάδος συνελήφθηκαν. Ναυκρα- τούσα. Ο απολογισμός αυτής της εμφύλιας ναυμαχίας ήταν τέσ- σερις νεκροί και αρκετοί τραυματίες. Έτσι το όνομα της Σαλαμίνας γνωστότατο σ΄ όλο τον κόσμο από την ομώνυμη ναυμαχία το 480 π. αυτή υπήρξε λαμπρή. καθώς έλαβε μέρος στις ναυτικές επιχειρήσεις των δύο βαλκανικών πολέμων όπου ανέπτυξε σημα- ντική δράση. μεταξύ Ελλήνων και Περσών. κατόρθωσαν και διέφυγαν. Το ιδρυτικό μέ- 5 . καθώς οι ενέργειές τους θεωρήθηκε ότι αποσκο- πούσαν στην προώθηση και υλοποίηση των αρχών του ΣΣ. Η εμφύλια ναυμαχία το 1909 προξένησε μεγάλη εντύπωση στην Ευ- ρώπη.υπό τον Υποπλοίαρχο Κ. η οποία χαρακτηρίστηκε σκωπτικά ως «Η Δεύ- τερη Ναυμαχία της Σαλαμίνας». Εν τούτοις οι επιπτώσεις της εμφύλιας διαμάχης για τις μετέπειτα εξελίξεις υπήρξαν θετικές. Τυπάλδο προσπάθησαν να διέλθουν από το στενό μεταξύ Σαλαμίνας και Κερατσινίου. Πολλές ευρωπαϊκές εφημερίδες και μάλιστα στην πρώτη τους σελίδα αναφέρονταν σ΄ αυτό το θλιβερό γεγονός.000 δρχ. πλην όμως το κύρος του ΣΣ υπέστη σοβαρό πλήγμα.

(γ) Α. .Β. 16-80. ΤΑ ΝΕΑ «Έξι Στιγμές του 20ου Αιώνα. καθώς επιταχύνθηκε. το οποίο άλλωστε σημάδεψε την Ελλάδα του 20ου αιώνα. 104-108. Εκδό- σεις ΔΟΜΗ ΑΕ (Β΄ Έκδοση 2005). σελ. . 91-103. 1991. Πάγκαλος και μετέπειτα Στρατηγός. εκτιμά ότι η ναυμαχία της Σαλαμίνας μεταξύ ομοεθνών ωφέλησε γενικότερα την Ελλάδα. Αβέρωφ. Δερτιλής «Κοινωνικός Μετασχηματισμός και Στρατιωτική Επέμ- βαση 1880-1909».ethnos. λόγω αυτής. 2010: (α) Σ. (β) Ν.600. 1985. Εκδόσεις Ιστορική Υπηρεσία Ναυτικού. . Ανθυπολοχαγός Θ. Παναγούλιας «Ιστορία των Ελλήνων.λος του ΣΣ.gr/article. Ποταμιάνος «Από το Κίνημα του 1909 στην Άνοιξη του 1910». Πλοίαρχος (Ο) Ν. σελ. Προς επίρρωση τούτου ενδεικτικά και μόνον αναφέρεται ότι στις 20 Νοεμβρίου 1909 εγκρίθηκε από την ελληνική βουλή η αγορά του θωρηκτού Αβέρωφ έναντι του ποσού των 23. Ωστόσο και προϊόντος του χρόνου τα θλιβερά γεγονότα που διαδραματίστηκαν στο Ναύσταθμο Σαλαμίνας το 1909 λησμονήθηκαν και πα- ρέμειναν μόνο στις υποσημειώσεις της ιστορίας στο οικείο κεφάλαιό της που αναφέρεται στο κίνημα στο Γουδή. Τσαπράζης «Ο Πολεμικός Ναύσταθμος Σαλαμίνος». Πλουμίδης «Το Κίνημα του 1909. σελ.Το Κίνημα στο Γουδή». η προώθηση νόμων που τελικά βελτίωσαν την κατάσταση στις Ένοπλες Δυνάμεις. σελ. Ειδική Έκδοση για την Εφημ. ενώ το υπόλοιπο ποσό καλύφθηκε με εσωτερικό δάνειο. Τόμος 14ος. 105-122. Κατσιμάρδος «Η Άγνωστη Ναυμαχία της Σαλαμίνας» http://www. Εξ αυτού του λόγου η ναυμαχία της Σαλαμίνας το 1909 δύνα- ται να χαρακτηριστεί και ως «αφανής ναυμαχία». ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ . Φραγκιάδης «Το Οικονομικό και Κοινωνικό Πλαίσιο του Κινήματος στο Γουδή». το 1/3 εκ του οποίου προήλθε από τον Γ. 186-187. 360-411.Το Κίνημα στο Γουδή».asp 6 . . σελ. σελ. Εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ. Συλλογικά Υποκείμενα και Γεγονότα». Κ. Τ.000 δρχ. Γ.

Σε αναγνώριση της προσφορά τους η Πατρίδα τους αντάμειψε με την παραχώρηση της έκτασης που φέρει το όνομά τους. οφείλει την ονομασία της στην ιστορική οικογένεια των ΓΟΥΔΗ από τις Σπέτσες με τη μεγάλη συνεισφορά τους στον αγώνα της Ελλάδας το 1821. Με την πάροδο των ετών η λέξη ΓΟΥΔΗ αλλοιώθηκε σε ΓΟΥΔΙ.1 Η περιοχή Γουδή. . που ευρίσκεται ΒΑ της πόλης της Αθήνας. λέξη που παραπέμπει στο αρχαίο ιγδίον= μαγειρικό σκεύος.