Вы находитесь на странице: 1из 165

Нарнияныё

бижилгелери
Prince Caspian
Copyright© CS Lewis Pte Ltd 1951
Inside illustrations by Pauline Baynes
copyright©CS Lewis Pte Ltd 1951

The Chronicles of Narnia®, Narnia® and all book titles, characters


and locales original to The Chronicles of Narnia, are trademarks of
CS Lewis Pte Ltd. Use without permission is strictly prohibited.

Published in the Tuvan language by Vitaly Voinov through


Posokh Publishing under license from the CS Lewis Company Ltd.

www.narnia.com

Принц Каспиан

К.С. Льюис

На тувинском языке

Тыва дылче очулга: Н. Ш. Куулар

Редакторлар: В. Войнов, А. Кужугет

© CS Lewis Pte Ltd, 1951


© Н. Ш. Куулар очулга, 2010
Миразты\
Даг-
ордузу
ч
Фонарьлыг Кундустар
оргулааш боогдалы


д]
р
хе
м
Нарния
болгаш кожа
чурттарны\
КАРТАЗЫ
НАРН
Асланны\
базырык-тейи

Самнаар оймак

М[[г]жейни\
кую Чоонмай
адыгларны\
бажы\ы

АРЧЕНЛАНДИЯ
-кижилер
чурту

Со\гу та\ды

НИЯ
Беруна
Кэр-Паравел
ай
ы нм
апк
Ш

дур
р мугул
Кылага
I
ортулук
Питер, С}}зен, Эдмунд болгаш Л}}си дээр
д[рт уруг чурттап чораан. Оларны\ кайгамчык ужуралдарын
тоожуп турар «Арзыла\, Ак Кадай болгаш хеп шкавы» деп ном-
ну номчаан болгай силер. Уруглар илбилиг шкафты\ эжиин
ажыткаш, бисти\ делегейге к[\г]с д[мей эвес делегейге чеде
берип, а\аа Нарния деп чуртту\ хааннары болгаш кадыннары
апарганнар. Олар Нарнияга турда, х[й чылдар эрткен ышкаш
сагындырган, ынчалза-даа шкаф эжиин дамчыштыр Англияже
ээп кээрлерге, оларны\ аян-чоруу ча\гыс минута-даа ээлевээн
болган. Ч]]-даа болза, уругларны\ чогун кым-даа эскербээн, а
олар база ол дугайында, бир дыка мерген угаанныг улуг кижи-
ден [ске, кымга-даа чугаалавааннар.
Б]г] ч]ве бир чыл бурунгаар болган, а ам уруглар
д[ртелээ демир-орук станциязыны\ поезд доктаар платформа-
зында сандайда олурганнар, долгандыр чемоданнар болгаш ша-
рыглар чыткылаан. Олар школаже ээп кел чыткан ч]ве-дир. Бо
станцияга чедир кады чоруп органнар, а ма\аа солуй олурар
ужурлуг турганнар. Бичии болгаш, поезд кызыжактарны аппаар,

7
/каспиан тажы/

оон чартык шак болгаш, оолдар [ске поезд-биле боттарыны\


школазынче чоруй баар ужурлуг. Аян-чорукту\ эгези оларга,
ам-даа шупту кады турларда, дыштанылганы\ кезээ ышкаш са-
гындырган. А ам, бот-боттарынга: «Байырлыг, менди-чаагай!»
– дишкеш, а\гы-а\гы ч]ктерже тарап чоруур ]е келгенде, дыш-
танылга ылап-ла т[нгенин база олар барык-ла школада турарын
шупту медереп билип кааннар. Уругларга му\гаранчыг апарган,
чугаалажыпкы дег ч]ве-даа чок. Л]]си школа-интернатче э\
баштай бар чытканы ол.
Ол болза ээн, тайбы\ к[дээ станция ч]ве-дир, платфор-
мада олардан [ске кым-даа чок. Хенертен Л]]си, арыга шакты-
рыпкан дег, чидиг алгыра каапкан.
– Ч]] болду, Л]]? – деп, Эдмунд айтыргаш, ол дораан
боду база кышкыра каапкан.
– Бо ч]]... – деп, Питер эгелеп чоруй, хенертен база-ла
алгырып эгелээн: – С]]зен, сал! Бо канчап барды\? Мени кай-
наар с[[рт] берди\?!
– Мен се\ээ дегбедим – деп, С]]зен харыылаан. –
Мээ\ бодумну бир-ле ч]ве с[[рт]п тур. Ой-ой, сокса\ар!
Уруг б]р]з] [скелерни\ арны агара бергенин эскерип каан.
– Мээ\-биле база-ла ындыг ч]ве болуп тур – деп, Эд-
мунд бергедеп тынмышаан чугаалаан. – Мени [скээр с[[рт]п
тур ышкаш. Тыртып турарын… ах. Ам база тырта берди.
– Мени база – деп, Л]]си чугаалаан. – Ой, шыдавас-
тыр мен.
– Д]рген! – деп, Эдмунд алгыра берген. – Холда-
рывыстан туттунчуптаалы\ар. Бо илби-шиди-дир – мен билип
кааптым. Д]рген!
– Ийе, туттунчуп алыылы\ар! – деп, С]]зен деткээн. –
Бо б]г] дарый т[не берген болза, эки ийик. Ой!
Ол-ла дораан ч]ък, сандай, платформа болгаш станция
чиде берген. Д[рт уруг холдарындан туттунчуп алган хевээр
бергедеп тынмышаан, аргада келген болганнар – ол арга аажок
шыргай бооп, ыяштарны\ будуктары шиштелип, ча\гыс-даа ба-
зым кылыр арга бербейн турган. Олар карактарын д]рб]г]леп,
хандыр улуг тынганнар.
– Ой, Питер! – деп, Л]]си х[лзеп чугаалаан. – Ч]] деп
бодаар сен, бис Нарнияже эглип келбээн бис бе?

8
Ортулук

– Бис каяа-даа чедип кээп болур бис – деп, Питер ха-


рыылаан. – Бо ыяштар артындан ч]н]-даа к[рбейн тур мен. Мын-
да ажык чер бар болза, ынаар ]не бээрин шенеп к[рээли\ерем.
Уруглар, ине б]р]лер, теннерге шиштедип, шыргай [тт]р
арай боорда ч]тк]д]п бар чытканнар. А ында оларны [ске мана-
вааны ч]]л уткуп алган. Чырыы дам барып, каш базым кылгаш,
олар арганы\ кыдыынга кээп, элезинниг эрикче к[р]п турганнар.
Оларны\ мыры\ай чанында оожум далай элезинче бичии чал-
гыгларын ]нд]р чалгып каап чыткан. Х]н эртенгини\ он шакта
турар ужурлуг черинде х]ннеп, далай карак чылчырыктаар ак-
к[к [\-биле чайынналган. Уруглар далайны\ чыдын киир тын-
мышаан, доктаай бергеннер.
– Ма\аа кээрге, магалыын – деп, Питер чугаалаан.
Шупту идиктерин ужулгаш, арыг соок суг с]з]п кылаш-
тажып турганнар.
– Бо дээрге ышкам вагон иштинге латынь, француз
дылдар болгаш алгебраже эглип бар чыдарындан канчап-даа
дээре-дир – деп, Эдмунд чугаалаан.
Оон элээн ]р ыржым апарган. Олар ч]гле суг чашчып,
креветкалар болгаш крабтар дилеп турганнар.
– Д[мей-ле бис бир-ле план тургузуп алыр ужурлуг бис
– деп, С]]зен хенертен чугаалаан. – Удавас аштай бээр бис.
– Бисте авамны\ орукка дээш берген бутербродтары бар
– деп, Эдмунд сагындырган. – Бети-ле дээрге менде бар ийин.
– А менде чогул – деп, Л]]си хараадаан, – сумкада
артып калган-дыр.
– Мээ\ии база – деп, С]]зен улаштырган.
– А мээ\ии эрикте куртка карманында – деп, Питер
чугаалаан, – ынчангаш д[ртелээ ийи эртенги чемниг-дир бис.
Ындыг-ла солун эвес-тир.
– Ам чем-даа канчаар, суг ижиксээрим аажок ийин –
деп, Л]]си чугаалаарга, изиг х]н адаанга дустуг сугга ма\нап
каапканда дег, шупту суксаанын билип кааннар.
– Корабли озал-ондакка таварышкан улус дег-дир бис
– деп, Эдмунд эскерген. – Номнарда бижип турарын езугаар,
ортулуктарга арыг суг баштарын кезээде тып ап болур. Дилеп
к[[р-д]р че.
– Бо шыргай аргаже эглир ужурлуг бис деп бодап тур
сен бе? – деп, С]]зен айтырган.

9
/каспиан тажы/

– Мыры\ай ындыг эвес – деп, Питер харыылаан. –


Мында дамырак суглар бар болза, олар далайже агар ужурлуг,
бир эвес эрик дургаар кылаштажыр болзувусса, оларны\ бирээ-
зинге ]з]п кээр бис.
Оон олар баштай дески [л, а оон салаалар аразынче тыр-
лып турар кургаг ]лд]ргей элезинге келгеш, уктар болгаш идик-
терин кедип аар ужурга таваржып, дедир базып чорупканнар.
Эдмунд биле Л]]си идик кедер х[\н] чок бооп, эрик кыдыын
кызыл-даван шинчилеп к[[р деп барганнар, а С]]зен олар тенек
аараан-дыр деп чугаалаан: «Ынчаар болзувусса, идиивисти оон
кажан-даа тыппас бис, а бир эвес д]н д]шк]же ма\аа артып кал-
зывысса база соой берзе, идик чокка ат болгай бис».
Кеттинип алгаш, уруглар эрик кыдыы-биле чорупкан
– далай солагай талада, а арга – о\ талада. Ыржымны ч]гле
ак-кускуннарны\ ында-хаая алгырышканы-ла ]рээр. Арга дыка
шыргай болгаш, ч]н]-даа топтап к[[р арга чок. Б]г] ч]ве шим-
чеш дивес, курт-кымыскаяк безин к[з]лбес.
Раковиналар, далай ]н]штери, [\-баазын оът-сиген,
даштар аразында х[[лбектерде хензиг крабтар – ол б]г] дыка
к[р]шт]г, ынчалза-даа оон, суксап турары\ аажок болгаш, д]рген
могап-шылай бээр сен. Соок суг с]скен соонда уругларны\ бутта-
ры изи\ейнип турган. С]]зен биле Л]]си плащтарын ап чораан
болган, а Эдмунд куртказын платформада каап алган болгаш, ам
Питерни\ куртказын ээлчежип тудуп берип чораан.
Эрик удавайн о\ талаже чоорту ээп эгелээн. Он беш ми-
нута хире болгаш, кажан олар шенекти\ даштыг кырын эрте бер-
генде, эрик хеп-хенертен ээпкен. Ажык далай ам оларны\ соонда
калган, а мурнунда олар [[шт] база оо\ ындында, бо эрик ышкаш,
шыргай арга х[ме алган [ске эрикти к[р]п кааннар.
– Сонуурганчыын аа, бо чер ортулук бе, а\аа чеде берип
болур ирги бис бе? – деп, Л]]си айтырган.
– Та – деп, Питер харыылаан, оон олар чоруун ыыт чок
уламчылааннар.
Эриктер бот-боттарынче чоокшулажып кел-ле чыдар ээл-
чеглиг шенекти оюп эртип тура, олар эриктерни\ тутчу бээрин
к[[р боор бис деп бодааннар, ынчалза-даа чазыпкан болганнар.
Уруглар улуг инек-даштарга чеде бергеш, оларны\ кырынче ]не
бергеннер. Оон бурунгаар дыка ырадыр к[р]п болур.
– Хай-дыр о\! – деп, Эдмунд чугаалаан. – Бис дуу ол
аргаларже чедип шыдавас-тыр бис. Ортулукта ышкажыл бис!

10
Ортулук

Ындыызы-ла шын хире. Эриктер аразында [[шт]\ кал-


баа ]жен азы д[ртен хире метр чедип турар, ол оо\ э\-не кызаа
чери болган. Оон ы\ай эрик кыдыы о\ талаже ээпкен, ортулук
биле улуг чер аразында ажык далай чалгып чыткан. Олар орту-
лукту\ чартыындан х[й кезиин долганып четтигипкени илде\.
– К[р]\ер! – деп, хенертен Л]]си х[лзеп чугаалаан.
– Бо ч]л? – дээш, ол эрикти кезе дилип чыдар чылан ышкаш
узун, м[\г]ннелчек дилиндекче айыткан.
– Дамырак! Дамырак! – деп, шупту алгыржыпкаш,
могап-шылаанын уттуптуп, инек-даштардан д]рген-не д]же ха-
лышкаш, сугже ма\нажыпканнар. Олар [р] алзы, далай эриин-
ден ырай бээрге, ижер арыг суг бар деп билир болгаш, дораан-на
дамыракты\ аргадан ]нд]р аккан черинче чорупканнар. Ыяштар
ында кайда-даа ышкаш сырый ]н]п турган, ынчалза-даа дамы-
рак бедик, чи\гис-биле шыптынган эриктерини\ аразынга ханы
унну ]нд]р]п алган, ынчангаш к]д]й]пкеш, б]р]лер кырын
дуй алган [д]г-биле дамыракты [р] алзы чоктап болур турган.
Баштайгы-ла х]ре\, бырла\нааш шыпкан х[[лбекчигеш мур-
нунга дискектенип олурупкаш, уруглар сугже арыннарын база
холдарын суга аарак харамдыгып ижип-ле турганнар.
– А ам – деп, Эдмунд чугаалаан, – бутербродтарны
канчаар бис?
– Арттырып алзывысса эки эвес бе – деп, С]]зен удур-
ланган. – Оон херек [йде чигей-ле бис.
– Суксунум хана берди – деп, Л]]си эскерип каан, –
харааданчыг-дыр, ч]ге дээрге ам чем чиксей бердим.
– Ынчаарга бутербродтарны канчаар болдувус? – деп,
Эдмунд катаптаан. – }рели бергижеге чедир шыгжап кээр эвес.
Англияга к[[рде, мында изии аажок-тур, а олар карманнары-
выста ]р чыдып тур.
Уруглар ийи хапчыгашты ап, чемни д[рт кезекке ]лепкен-
нер. }л]глер бичии болбайн канчаар, ынчалза-даа черле куруг-
дан дээре. Оон олар ам ч]н] чип болурун чугаалажып эгелээн-
нер. Л]]си далайже ээп келгеш, креветкалар тудуп алыксаан,
ынчалза-даа оо\ акыларыны\ бирээзи оларда четки чогун бо-
дап каапкан. Эдмунд даштарда чыдар ак-кускуннар чуургала-
ры чыыр херек-тир дээн, ынчалза-даа ында чуургалар барын
кым-даа сагынмаан, оо\ кадында оларны канчаар белеткээрин
уруглар билбес болган. Питер иштинде олар удатпайн чиг-даа

11
/каспиан тажы/

чуургалар ужун амыраар боор деп бодаан, ынчалза-даа ону ды\-


налдыр чугаалаан херээ чок деп шиитпирлээн. С]]зен бутер-
бродтарны ындыг д]рген чипкеннери дээш хараадаан. Шупту
ундарай бергеннер. Адак соонда Эдмунд:
– Ды\на\арам, бисте ч]гле ча\гыс арга арткан-дыр –
арга-эзимни шинчилээри. Улустан оспаксыраан кижилер, чер
кезип чоруур дайынчылар болгаш оларга д[мейлер арга иштин-
ге кезээде дириг артып каап шыдаптар турган. Олар дазылдар,
кат-чимис болгаш ындыг янзылыг ч]]лдер дилеп, тып аар тур-
ганнар – дээн.
– А ылавылаарга, кандыг дазылдар? – деп, С]]зен айтырган.
– Мен кезээде ыяштар дазылдары-ла боор деп бодаар
кижи мен – деп, Л]]си элдепсинген.
– Уламчыла, Эд – деп, Питер чугаалаан, – сээ\ии шын-
дыр. Оода кандыг-бир ч]ве кылырын шенеп к[рз]в]ссе эки. А
аргаже кирери бо чиртип турар х]н адаанче катап база ]нерин-
ден черле дээре боор.
Уруглар туруп келгеш, дамырак эриин дургаар чоруп-
каннар. Бергези кончуг чорук болган. Будуктар адаанче союп
кирип, оларны артап, тенниг ]н]штер аразы-биле [тт]р ч]тк]п,
хевин ора соктуруп, буттарын [тт]р]п алганнар. Дамыракты\
шылыраарындан, оларны\ боттары ]нд]рген дааштан а\гыда,
[ске ыыт-шимээн ды\налбас болган. Чаагай чыт хап кааннарда
база о\ талакы эрикте оларны\ кырында бедээн бир-ле [\г]р
ч]ве эскерип кааннарда, олар дыка турупкан турган.
– К[р]\ер! – деп, Л]]си [[р]п алгырыпкан. – Бо
яблоктар ышкажыл.
Ол часпаан болган. Уруглар кадыр эрикче халбактанып
]нгеш, хараган сыптарыны\ аразы-биле арай деп эрткеш, улуг
алдын-сарыг яблоктар-биле шыптынган кырган яблоня адаанга
келгеннер. Ол яблоктар аажок чемгир, чаагай амданныг бооп,
оон экилерин к]зээн-даа херээ чок болган.
– Мында чимистиг ыяш ча\гыс эвес-тир – деп, аксы
чык долу Эдмунд чугаалаан, – к[р]\ер даан, бо база, дуу база.
– Мында он-он-дур олар – деп, бир яблокту\ [зээн
октап, [скезин албышаан, С]]зен харыылаан. – Ма\аа сад тур-
ган боор – шаг шаанда, бо чер чурттакчы чок апаарыны\, арга
[з]п ]нерини\ бетинде аан.

12
Ортулук

– Ынчаарга кажан-бир шагда бо ортулукка улус чурт-


тап турган ышкажыл – деп, Питер чугаалаан.
– А бо ч]л?! – деп, бурунгаар айытпышаан, Л]]си
алгыра каапкан.
– Аашкынып тур мен, бо хана-дыр – деп, Питер харыы-
лаан, – эрги даш хана.
Яблоктар ээлдир баскан будуктар аразы-биле арай деп
эртпишаан, уруглар ханага чеде берген. Эрги, чартыы буступ
калган, чи\гис болгаш ораажып ]нер чечектер шыпкан, х[й-ле
ыяштардан бедик хана болган. А олар шуут чоокшулап келгеш,
кажан-бир шагда хаалга турган дугаланчак ]тт] эскерип кааннар,
ам ону э\ бедик яблоня дуй ]нген турган. Эртер дээш, олар
элээн каш будукту сыяр ужурга таварышкан. Ынчан уруглар
карак чылчырыктаар чидиг чырыктан карактарын шийипкеннер.
Олар б]г] таладан ханалар долгандыр турар делгем ш[лч]геште
келген болганнар. Ында ыяштар чок, ч]гле оът-сиген болгаш

13
/каспиан тажы/

сарыг чечектер ]нген база адыг-кирижи куу ханаларны ораап


алган турган. Чырык, ыржым, ужуру билдинмес болгаш элээн
му\гаргай чер болган. Д[ртелээ оо\ ортузунче ооргазын х[нд]р]п
база буттарын сула шимчедип шыдаар апарганынга [[р]п ]н]п
келгеннер.

14
II
Эрте-бурунгу эртине
шыгжамыры
– Бо сад эвес-тир – деп, С}}зен хенертен
чугаалаан, – а иштики ш[лд]г орду-шивээ-дир.
– Сээ\ии шын боор – деп, Питер ч[пшээрешкен. – Суур-
ганы\ арткан кезээ бо-дур. Ма\аа [р] ]нер чада турар ужурлуг. А
бо калбак чавыс тепкииштер улуг залды\ эжиктеринче чедирер
турган боор.
– Бо б]г]н]\ к[ст]п турарын бодап к[[р болза, шаг
шаанда ындыг турган-дыр – деп, Эдмунд чугаалаан.
– Ийе, эрте шагда – деп, Питер харыылаан. – Бо орду-
шивээге кым база кажан чурттап турганын билип алган болза.
– Олче к[[р]мге, элдептиг бодал-сагыш тыптып кээр-
дир – деп, Л]]си чугаалаан.

15
/каспиан тажы/

– Ындыг бе, Л]]? – деп, Питер эргилип келгеш, ду\-


мазынче топтап к[рген.
– Мээ\-биле база бир-ле ол ышкаш ч]ве болуп тур. Бо
элдептиг х]нде болган б]г] ч]вени\ э\ кайгамчыы ол-дур. Со-
лунун аа, бис кайда бис база бо б]г]н]\ утказы ч]л?
Чугаалашпышаан, олар иштики ш[лд] кешкеш, эжик
]д]н дамчыштыр мурнунда зал турган черде келгеннер. Ам зал
база ш[л дег апарган, дээвиири ]релип бузулган, а шалазын си-
ген болгаш сарыг чечектер дуй ]нген болган, ч]гле зал иштики
ш[лден чи\ге болгаш кыска, а ханалары бедик. Залды\ ырак
ужунда шаладан бир метр хире к[д]рл]п чыдар улаштыр туткан
чер ышкаш ч]ве бар болган.
– Ийе, ма\аа зал турган-дыр – деп, С]]зен чугаалаан. –
А бо ч]] ындыг улаштыр туткан черил?
– Угаанныгбайны сени-даа – деп, Питер х[лзеп харыы-
лаан, – таанда-ла, билбейн тур сен бе? Ма\аа бедиктээш турган-
дыр, оо\ кырынга турар кол ширээге хаан болгаш ат-сураглыг
нояннар олуруп турган-дыр. Бис хааннар болгаш кадыннар
турар шаавыста, улуг залывыска шак-ла мындыг бедиктээшке
олурганывысты уттупканы\ ол бе кай?
– Кэр-Паравелде бисти\ ордувуска – деп, С]]зен к]зе-
линге алзып база арай ш[е аарак чугаалаан, – Нарнияда, {нд]р
хем аксында. Мен канчап уттуптар кижи мен?
– Ону эгидип алган болза! – деп, Л]]си х[лзей берген.
– Кэр-Паравелде бис деп даап бодап боор-дур бис. Бо зал бисти\
дойлап турган залывыска дыка-ла д[мей-дир.
– Харалаан, дой чок-тур – деп, Эдмунд эскерип каан.
– Орайтап ор. К[р]\ер даан, х[легелерни\ узунун. Соой база
берип-тир.
– Ма\аа д]н чарып аар дизе, одаг херек – деп, Питер
чугаалаан. – Менде оттуг-ыяш бар. Кургаг чээргенден барып
чыып аарын шенеп к[рээли\ерем.
Шупту оо\-биле ч[пшээрешкеш, дараазында чартык
шакта ч]тк]лд]г-ле ажылдааннар. Садта тааржыр чээрген чок
болган. Залды\ ийинде бичии эжик дамчыштыр ]нгеш, кажан-
бир шагда коридорлар болгаш бичии [рээлдер турган, ам шагар-
оът болгаш ыт-кады дуй ]нген даштан б]ткен [р] к[д]рл]р,
куду бадар черлерни\ будулгаазынынче кире бергеннер. Оон
олар шивээ ханазында делгем дежик чер тып алгаш, аргада кел-
геннер; ында кара\гызы кедереп, улуг ыяштар ]нген турган.

16
Эрте-бурунгу эртине шыгжамыры

Оон четчир хемчээлдиг улуг-биче кургаг будук-шагбан, б]р]лер


болгаш шиви чочагайлары тыпты берген. Уруглар бедиктээшке
аажок улуг оваа чыып алгыжеге чедир, чээргенни каш-даа катап
куспактап эккелгеннер.
Бешки удаа эртип чыда, олар мыры\ай зал чанындан
кудук тып алганнар. Ол бок ]н]ш аразында чаштып чыткан,
ынчалза-даа уруглар ону бичии аштаптарга, арыг суглуг ханы
кудук апарган. Ону долгандыр даш камгалал чаакты\ артыы
чыткан. Оон кызыжактар ам-даа яблок чыып аары-биле чоруп-
каннар, а оолдар бедиктээшти\ азыынга одаг салыпкан. Олар э\-
не чылыг болгаш таарымчалыг чер ында деп шиитпирлээннер.
Оолдар ]р-ле ]релдежип, э\дерик оттуг-ыяш чарыгдааннар,
адак соонда от кыва берген. Оон д[ртелээ ханаже ооргаландыр, отче
к[р]нд]р олуруп алгаш, яблоктарны будуктарга дискеш, быжы-
рып эгелээннер. Ынчалза-даа чигир чокта, быжырган яблоктар-
ны\ амданы шоолуг эвес болган: олар изиг турда, чиири берге,
а соой бергеннерин шуут чиген-даа херээ чок. Ынчангаш олар
чиг яблоктар-биле сеткил ханып артканнар, а Эдмунд оларны\
школачы д]штеки чемнерге хамаарылгазы моон со\гаар багай
эвес апаар боор деп эскерген. «}с чагган кылын кескинди хлеб
дугайында чугаалаваска безин» – деп, ол немеп каан. Ынчалза-
даа оларны\ сеткил-сагыжында ужуралдарже ч]тк]л-сорук от-
туп кээп, кым-даа школаже дедир барыксаваан.
Яблоктар чиртинген соонда ]р болбайн, С]]зен суг узуп
аар дээш кудукче баргаш, холунда бир-ле ч]ве тудуп алган
дедир келген.
– К[р]\ер – деп, ол аяар ]н-биле чугаалаан, – кудук
чанындан тып алдым – дээш, тудуп турган ч]везин Питерге
берипкен.
Уруг ам дораан ыглай бээр ышкаш сагындырган. Эдмунд
биле Л]]си Питерни\ адыжында чыдар, одаг чырыында кыла\айны
берген чайынныг бичии ч]]лч]гешти топтап к[[р]-биле х[лзеп
до\гая бергеннер.
– К[к дээр кырымга д]шс]н – деп, Питер чугаалаан,
оо\ ]н] база-ла элээн чиктиг ды\налган. Оол демги ч]]лд]
арткан [[р]нче сунган.
Шупту шыдыраа аъдын к[р]п кааннар – [й-тап хем-
чээлдиг, ынчалза-даа анаа эвес аар, ч]ге дээрге ону арыг ал-
дындан кылган аът болган. Оо\ карактары ийи хензиг рубин,
ылавылаарга, ча\гыс караа, ч]ге дээрге [скези д]ж]п калган.

17
/каспиан тажы/

– Оо\ д[мей деп ч]везин – деп, Л]]си кайгай берген. –


Кэр-Паравелге хааннар болгаш кадыннар тургаш, ойнай бээривис
алдын шыдыраа бодаларыны\ бирээзинге д[мейин.
– Х[\н]\ баксыратпа, С]] – деп, Питер [ске ду\ма-
зынга чугаалаан.
– Бодум-биле ч]н]-даа канчап шыдавас-тыр мен –
деп, С]]зен харыылаан. – Б]г] ч]ве эглип келген-дир… О,
ол дээрге кайы хире кайгамчык эки ]елер турган ийик. Кижи-
хуналар болгаш буянныг даг-кижилер-биле шыдыраа ойнап тур-
ганывысты, далай ээлери кыстарны\ ырлажырын сактып кел-
дим, а мээ\ тулган эки аъдым…
– Че – деп, Питер к[\г]с [ске аянныг чугаалаан, –
д[ртелдиривиске таптыг боданыр ]е келген-дир.
– Ч]н]\ дугайында? – деп, Эдмунд айтырган.
– Таанда-ла, силерни\ кайы\ар-даа кайда турарывысты
даап бодавааны ол бе? – деп, Питер айтырган.
– Уламчыла, уламчыла – деп, Л]]си к]тк]п чугаалаан.
– Ме\ээ ам каш шак дургузунда бо чер бир-ле кайгамчык ча-
жытты кадагалап чыдар ышкаш сагындырып келди.
– Чугаалап к[рем че, Питер – деп, Эдмунд харыылаан,
– бис ды\нап тур бис.
– Кэр-Паравелди\ бузундуларында турар-дыр бис –
деп, Питер чугаалаан.

18
Эрте-бурунгу эртине шыгжамыры

– Ынчаарга ды\нам че – деп, Эдмунд х[лзеп сонуур-


гаан, – сен ч]ге ынчаар бодай берди\? Бо орду-шивээ ]релип
бузулгандан бээр дыка х[й чылдар эрткен-дир. Шуут-ла хаалга
ортузундан ]нген аажок улуг ыяштарже к[р даан. Даштарже к[р
даан. Ма\аа кым-даа ч]с-ч]с чылдарда чурттавааны илде\-дир.
– Ону билип тур мен – деп, Питер чугаалаан, – ха-
мык ужур ында-ла болгай. Ол дугайында ам чугаалашпаалы\ар
аа. Мен ч]вени\ ужурун дес-дараалаштыр тывыксап тур мен. Би-
рээде, бо залды\ хемчээли болгаш хевири Кэр-Паравелде залдыы
дег-дир. Кырывыста сери, оът-сиген орнунда мозаикалыг шала
болгаш ханаларда хевис-шывыглар бар деп бодапты\ар даан, ын-
чан бисти\ найырлаар хаан залывыс ол-ла хевээр ]н]п кээр-дир.
Кым-даа удурланмаан.
– Ийиде – деп, Питер уламчылаан, – орду кудуу база
ол-ла черинде – улуг залдан арай мурнуу ч]кте турар-дыр, оон
ы\ай шак-ла ындыг хевирлиг, хемчээлдиг-дир.
Ам база кым-даа харыылаптар ч]ве тыппаан.
– }ште, С]]зен бисти\ шыдыраавыс бодаларыны\ би-
рээзин тып алды – олар шуут кара олчаан-дыр.
Катап база кым-даа ыыттаваан.
– Д[ртте, таанда-ла, сагынмас-тыр силер бе, Калормен-
ден элчиннер келгижеге чедир, х]нн]\-не кылып турган ажыл-
херээвисти аан – Кэр-Паравелди\ со\гу хаалгазыны\ чанын-
га сад тарып турганывысты сагынмас-тыр силер бе? Арга-эзим
ээлери кыстарны\ э\ [нд]р улуу – Помона боду – сад-биле
буянныг илби-шиди кылып кээп чорду чоп. А чер казып тур-
ган кайгамчык эки бичии дедир-даваннар? Х]]рээн даянып ал-
гаш: «Ме\ээ б]з]реп к[р]\ер, дээрги мындаагылар, кажан-бир
шагда бо чимистер силерни амырадыр» – деп турган дедир-
даваннарны\ каттырынчыг кырган башты\ын уткан-дыр силер.
А оо\уу шын болду ышкажыл!
– Ийе-ийе – деп, Л]]си бадыткап, адыштарын часкай
каапкан.
– Ынчалза-даа ды\нап к[рем, Питер – деп, Эдмунд эгелеп
алган. – Ол б]г] хей ч]ве-дир. Бис ыяштарны шуут-ла хаалгага
чедир олуртуп турбаан болгай бис, ону безин бода даан. Ындыг
мелегей турбаан ийик бис.
– Ынчанмаанывыс-ла шын – деп, Питер харыылаан,
– ынчалза-даа ол ]еден бээр сад мыры\ай хаалгага чедир тарап
[зе берген-дир.

19
/каспиан тажы/

– База бир ч]]л – деп, Эдмунд уламчылаан. – Кэр-


Паравел ортулукка турган эвес.
– Ийе, мен ону бодум база кайгап тур мен. А ынчан
ма\аа чартык ортулук турду, ол дээрге барык-ла ортулук ыш-
кажыл. Оон бээр ол б]р]н]-биле ортулук апарып болбас турган
бе? Бир-ле кижи буга каскан боор.
– Бичии мана – деп, Эдмунд Питерни ]зе кирген. – Оон
бээр деп тур сен. Ынчалза-даа Нарниядан эглип келгенивистен
бээр ч]гле ча\гыс чыл эртти. Сен бодаары\га, ча\гыс-ла чыл
иштинде орду ]релип буступ, улуг арга-эзим [з]п ]н]п, а бисти\
олуртуп каанывыс бичии ыяштар аажок улуг эрги сад кылдыр хуу-
ла берип боору ол бе? Ол дээрге болдунмас херек-тир.
– Мындыг-дыр эвес бе – деп, Л]]си чугаага киржи бер-
ген, – бир эвес бо Кэр-Паравел болза, мында, бедиктээшти\
ужунда, эжик турар ужурлуг. Бис ам олче хая к[р]нд]р олурар
боор бис. Сакты-дыр силер бе – эртине шыгжамырынче эжик.
– Мында эжик чок хире-дир – деп, Питер турбушаан чугаа-
лаан. Оларны\ артында хананы адыг-кирижи шыва алган болган.
– Бис дилеп к[рз]в]ссе – дээш, Эдмунд одагга белет-
кеп алганнары будук ап алгаш, адыг-кирижи шыва алган хана-
ны соктап эгелээн. Будук дашты «тук-тук» кылдыр соп турган,
катап база-ла «тук-тук». А оон хенертен к[\г]с [ске, «бум-
бум» деп дааш ды\налган – ыяшты\ харыы-ыыды ол.
– Ол-дур ол! – деп, Эдмунд х[лзеп алгырган.
– Адыг-кирижин аштап кааптар херек – деп, Питер
чугаалаан.
– Даартага чедир со\гаарладыр-дыр – деп, С]]зен са-
нал киирген. – Бир эвес ма\аа хонар апарзывыссса, артывыска
ажык эжик, [тт]р хаккан хат болгаш [л-шыктан-даа дора [ске-
бир ч]ве ]н]п кээп болур [\гегер кара улуг ]т турары к]зенчиг
эвес-тир. Удавас кара\гылап база кээр.
– С]]зен! Сен канчап ынча дээринден чалданмас сен? –
деп, угбазынче чемелелдиг к[ргеш, Л]]си чугаалаан.
Оолдар х[л]н эрттир х[лзеп турган болгаш, С]]зенни
ды\наар хире эвес болганнар. Олар адыг-кирижин холдары-биле
тура тыртып, ону Питерни\ до\гураа-биле, ол сыйлып калгыжеге
чедир, ]зе кезип-ле турганнар. Оон Эдмундуну\ бижээн ап алган-
нар. Удатпайн долгандыр б]г] девискээрни адыг-кирижи дуглай
берген, а адак соонда олар эжикче эртер чер хостап апканнар.

20
Эрте-бурунгу эртине шыгжамыры

– Хааглыг болбайн канчаар – деп, Питер чугаалаан.


– А ыяш ирик-тир – деп, Эдмунд удурланган. – Эжик-
ти д]ргени кончуг бузулдур ]реп кааптар бис, тулган оттулар
ыяш болур. Че-ве!
}рээринге оларны\ бодап турганындан х[й ]е ]нген,
ынчангаш олар ону дооспаанда-ла, имир д]ж]п, баш кырында
сылдыстар к[ст]п келген. Ам С]]зенден [скелери база арай
дидиреп эгелээн. Оолдар чарып-оонактааш, оваалап каан ыяш
чанынга туруп алгаш, холдарын чодуп, соок кара ]тче топтап
к[р]п турганнар.
– Чырыткыдан кылып аар-дыр – деп, Питер саналдаан.
– Ында утка бар бе? Эдмунд чугаалады чоп… – деп,
С]]зен эгелеп бар чыткан.
– Мен ам чугаалавайн тур мен – деп, Эдмунд ону ]зе
кирген. – Сактырымга, удавас б]г] ч]ве билдингир апаар ыш-
каш. Куду бада бээр бис бе, Питер?
– Бада бээр ужурлуг бис – деп, Питер харыылаан. –
С]]зен, омакшып к[р. Ам, кажан Нарнияже эглип келгенивисте,
боттарывысты бичии уруглар дег алдынмас ужурлуг бис. Сен
мында кадын сен. А оон, бо тывызыкты тыппаан шаавыста,
бисти\ кайывыс удуп шыдаарыл?
Уруглар узун будуктардан чырыткылар кылып аарын
оралдажырга, т]\нел чок мындыг. Оларны\ хып турар ужун [р]
баштандыр тударга, [ж]п каар, а куду баштандырыптарга, хол-
ду чиптер, а ыш карак ажыдар болган. Адак соонда Эдмунду-
ну\ электри фонарын ап аар ужурга таварышканнар; аас-кежик
бооп, ол ону ч]гле бир неделя бурунгаар т[р]тт]нген х]н]нде
белек кылдыр алган болгаш, батарейкалар ам-даа оттуг хевээр.
Эдмунд мурнунда чырыдып бар чыткан. Оо\ соондан Л]]си,
оон С]]зен, Питер шуушканнарны\ соонга чораан.
– Мен ]ст]к] тепкииште келдим – деп, Эдмунд чугаалаан.
– Тепкииштерни сана – деп, Питер саналдаан.
– Бир… ийи… ]ш – деп, Эдмунд куду батпышаан чугаа-
ланып, он алды чедир ынчалдыр санаан. – Мен ам э\ адаанда
келдим! – деп, ол алгыра каапкан.
– Ынчаарга бо ылап-ла Кэр-Паравел-дир – деп, Л]]си
чугаалаан. – Он алды тепкииштиг ч]ве.
Д[ртелээ чаданы\ адаанга чыглып келгижеге чедир, уруг
оон ы\ай ч]]-даа дивээн. Эдмунд фонары-биле долгандыр оо-
жум чырыткылаан.

21
/каспиан тажы/

– О-о-о-о! – деп, уруглар ча\гыс угда алгыржыпкан.


Ам шупту ылап-ла боттарыны\ хаан ордузу Кэр-
Паравелди\ эрте-бурунгу эртине шыгжамырында турарын
билип кааннар. Ортузунда эртер чер бар, а ийи талазында,
эртине-байлак камгалаан дайынчылар-даа ышкаш, бай дайын-
чы дериг-херекселдер тургулаан. Оо\ соонда улуг ]нелиг эр-
тинелер – моюнга азар каасталгалар, билектээштер, билзектер,
алдын дашкалар, тавактар, х[рекке кыстырар, башка салыр ты-
рыкы каасталгалар болгаш алдын илчирбелер. Хыралаваан эр-
тине даштарны, оваалаан картофель дег, каътташтыр салып каан
чыткан – алмазтар, рубиннер, карбункулдар, изумрудтар, топаз-
тар болгаш аметистер. Шалада демир-биле шап, сенчиге кедирер
шоочалар-биле дуглап каан улуг дуб аптаралар турган. Соогу аа-
жок болгаш, уруглар боттарыны\ тыныжын ды\нап каггы дег
ыржым. Эртине-байлакты доозун дуглап алган болгаш, уруглар
эт-херекселдерни\ х[й кезиин танааш, бо эртинелер-дир деп
арай боорда х]лээп к[р]п турганнар: шыгжамырлыг чер адаа
му\гаргай болгаш арай коргунчуг болган, ол б]г] шаг шаанда-
ла кагдынган ышкаш сагындырган. Кезек када шупту ыытташ-
пайн барганнар.
Оон харын олар ы\ай-бээр кылаштажып, каасталгалар,
эт-херекселдерни к[р]п эгелевейн канчаар. Ол ч]]л эрги [\н]ктери-
биле ужуражылга ышкаш болган. Силер а\аа турган болзу\арза,
оларны\ мынча деп х[лзеп алгыржып турарын ды\нап каар ийик
силер: «К[р-к[р! Бисти\ д]ж]лгеге саадаарда, кеткен билзекте-
ривис… Э\ баштай оларны кедип алганывысты сакты-дыр сен
бе?.. А мен бо бичии кызыткыышты чиде берген деп бодап тур-
ганым кай… Ды\нам, бо дайынчы дериг-херекселдерни кедип
алгаш, Озалааш Ортулуктарга эрттирген дайынчы маргылдаага
киришчик сен бе?.. Бир-ле гномну\ бо чепсекти ме\ээ кылып бер-
генин сакты-дыр сен бе?.. Бо мыйыс савадан ижип турганывысты
утпаан боор сен аа?.. Сактып келди\ бе?.. Утпаан-дыр сен бе?..»
Хенертен Эдмунд:
– Ды\на\арам, батарейкаларны камнаар херек. Олар-
ны\ биске кайы хире удаа-дараа херек апаарын кым билир боор.
К]зээн ч]вевисти ап алгаш, моон ]не берээли\ер – дээн.
– Белектеривисти ап аар ужурлуг бис – деп, Питер
чугаалаан. Шаг шаанда ол, С]]зен болгаш Л]]си Нарнияга Чаа
чылда боттарыны\ б]г] к]р]незинден артык ]нелээри белектер

22
Эрте-бурунгу эртине шыгжамыры

алган турган ч]ве-дир. Ча\гыс-ла Эдмунд белек албаан, ч]ге


дээрге ол х]ннерде олар-биле кады турбаан. (Ук чорук оо\ боду-
ну\ буруузу-биле болган, ол дугайы [ске номда бижиттинген.)
Шупту Питер-биле ч[пшээрешкеш, шыгжамырны\ ынды-
кы ханазынче чорупканнар. Белектерин ында азып каан турар деп
олар б]з]рээн. Л]]сини\ белээ – э\ бичии хемчээлдии – улуг
эвес саважыгаш. Ону шил эвес, а алмазтан кылган. Ол саважыгаш
шупту балыгларны база аарыгларны экиртиптер хуулгаазын суук
эм-биле орту киир долдунган турган. Л]]си ыыт чок, ынчалза-даа
аажок байырлалдыы-биле бодуну\ белээн ап алгаш, баан эгин
ажылдыр кеткеш, шилчигеш шаандагы ]елерде оо\ а\аа анаада
астынган чорууру быктында катап база бар деп билип каан. С]]-
зенни\ белээ согуннарлыг ча болгаш эдиски турган. Ча болгаш
экидир ч]глеп каан согуннар долган чаан с[[г]нден кылган саа-
дак мында бар болган, а…
– С]]зен – деп, Л]]си айтырган, – а эдиски кайыл?
– Харалаан – деп, С]]зен бичии бодангаш, харыылаан,
– сактып келдим. Мен ону Ак Иви а\наанывыс Нарнияга с[[лг]
х]н]в]сте ап чораан мен. {ске черже, Англияже дээрим ол-дур
ийин, ээп келгенивисте, ол чиде берген боор.
Эдмунд сыгыра каапкан. Ол болза харааданчыг чидириг,
эдиски илбилиг-ле болгай: ону этсиптери\ерге, силер каяа-даа
туру\арда, дуза албан кээр.
– Ол ма\аа херек апаар турган боор – деп, Эдмунд эскерген.
– Сагыш човава – деп, С]]зен харыылаан, – менде ча
бар-дыр.
– Кирижи ирий бербээн-дир бе, С]]? – деп, Питер айтырган.
Эртине шыгжамырыны\ агаары бир-ле илби-шидилиг
турган боор – кириш канчанмаан-даа болган. (С]]зен ча ада-
рынга база эштиринге э\ улуг чедиишкиннерлиг турган.) Ол
чаны доп-дораан ээй тырткаш, киришти суйбагылаан. Кириш
ырлап, [рээлди ыыт дола берген. Шак ол ыыт уругларга шаан-
дагы х]ннерни [ске-бир ч]]лден артык к]шт]г сагындырыпкан.
Олар тулчуушкуннар, а\наашкыннар болгаш найыр-дойларны
сактып келгеннер. Уруг чаны х[нд]ргеш, саадакты эгин ажыр
астып алган.
Оон Питер бодуну\ белээн – аажок улуг, чидиг кызыл
арзыла\ д]рз]з] сиилбээн дозуг-камгалал болгаш хаанны\ хы-
лыжын ап алган. Ол чепсектерже ]р]п, доозунун д]ж]р кактап,

23
/каспиан тажы/

24
Эрте-бурунгу эртине шыгжамыры

шалага ]ст]рг]лепкеш, дозуг-камгалалды холунга кеткеш, хы-


лышты ийинге астып алган. Питер баштай хылыш хынга дада-
рып каап болур деп коргуп турган. Ынчалза-даа б]г] ч]ве анаа
болган. Ол хылыжын чайыптарга, чепсээ фонарьжыгаш чырыын-
га кыла\айны берген.
– Мээ\ Риндон деп хылыжым – деп, ол чугаалаан, –
оо\-биле б[р] [л]рген мен.
Оолду\ ]н]нде бир-ле чаа аян тыптып келген, ол база
катап Дээди Хаан Питер дээрзи билдинип турган. Бичии бол-
гаш, батарейкаларны камнаар ужурлуун шупту сактып келген.
Олар тепкииштер дамчып [р] ]нгеш, улуг одаг ужуткаш,
до\мазы-биле бот-боттарынче сы\нып алгаш чыдыпканнар. Чер
кадыг, чыдарга эпчок болган, ынчалза-даа адак соонда шупту
удуп калганнар.

25
III
Гном
Бажы|ы| эвес, анаа черге удаан болзу|за,
э\ анчыг ч]]л – дыка эрте оттуру. А оттуп кээри\ге, дораан ту-
рар апаар – чер кедергей кадыг, чыдары аажок эпчок. А оон-даа
дора ч]ве – эртенги чемде, яблоктардан [ске, чиир чем чогу,
д]]н кежээ база ч]гле яблоктар чиген болгай сен. Кажан Л]]-
си чигзиниг чок шынныы-биле: «Бо – кайгамчык эртен-дир!»
– дээрге, оон [ске кандыг-бир [[р]нч]г ч]]л чугаалаттынар-
даа хире эвес болган. Эдмунд [скелерни\ шуптузуну\ бодап
турган ч]везин чугаалапкан: «Бис бо ортулуктан ]н]п чоруур
ужурлуг бис».
Кудук суун ижип, чунуп алгаш, олар дамыракты куду
алзы далай эриинче чорупкаш, оларны улуг кургаг черден а\-
гылап турган буганы топтап к[р]п эгелээннер.
– Ону эштип кежер ужурлуг бис – деп, Эдмунд саналдаан.
– Ол-даа С]]ге тааржыр херек-тир – деп, Питер ха-
рыылаан (С]]зен школага эки эштири дээш б]г] ша\налдарны
чаалап ап келген). – А [скелер канчаарыл?
«{скелер» дээш, ол школа бассейнини\ ийи узун дуртун
эштип шыдавас Эдмундуну болгаш мыры\ай м[лд]к-калдык
эштир Л]]сини бодап турган.
– Оон а\гыда – деп, С]]зен чугаалаан, – мында к]шт]г
агым туруп болур. Билбес черинге эштип болбас деп ачам чугаа-
лаан ч]ве.

26
Гном

– Питер – деп, Л]]си эскерген, – бажы\га болза эштип


шыдавазымны билир мен – Англияга дээрим ол. Ынчалза-даа
шаг шаанда Нарнияга хааннар болгаш кадыннар тургаш, эштип
билир турдувус чоп. Аът безин мунуп билир ийик бис. Сен ч]]
деп бодаар сен?..
– Бис ынчан улуг улус турган бис – деп, Питер ону ]зе
кирген, – х[й чылдарда чагырып, х[й ч]]лдерге [[ренип алган
турдувус. А ам бис катап база бичии апарган-дыр бис.
– Ой! – деп, кым-даа болза чугаазын соксаткаш, ону
ды\наар хире ]н-биле Эдмунд чугаалай каапкан. – Мен шупту
ч]вени билип кааптым.
– Ч]н] билип каапты\? – деп, Питер айтырган.
– Шупту ч]вени аан – деп, Эдмунд харыылаан. – Нар-
нияны каггаш барганывыстан бээр ч]гле бир чыл эрткен-даа
болза, б]г] ч]ве Кэр-Паравелде ч]с-ч]с чылдарда кым-даа чурт-
тавайн турар ышкаш к[ст]р] эрткен д]не бисти а\гададыпкан
болгай. Сен ам-на билип кааптады\ бе? Кажан бис Нарнияга
х[й чыл чурттааш, хеп шкавы дамчыштыр эглип кээривиске,
карак чивеш дээр аразы безин эртпээн болду чоп.
– Уламчыла – деп, С]]зен дилээн, – мен бодаарымга,
билип эгелей бердим ышкаш.
– А ол дээрге – деп, Эдмунд уламчылаан, – сен
Нарнияда эвес болзу\за, нарнияжы ]ени\ канчаар эртип ту-
рарын билбес болуру\ ол-дур. Ч]ге мындыг бооп болбас деп:
бисти\ Англияда бир чыл эртип турда, Нарнияда ч]с-ч]с
чылдар эрте бээр.
– К[к дээр бо, Эд – деп, Питер чугаалаан, – бодаа-
рымга, сээ\ии шын ышкаш. Ынчалдыр алыр болза, бисти\ Кэр-
Паравелге чурттап турганывыстан бээр ч]с-ч]с чылдар эрткен-
дир. А ам бис Нарнияже, амгы ]ени\ Англиязынче азы бурунгу
сакстар, азы бритоннар, азы [ске-бир ындыг янзылыг ]е-д]пт]\
улузу эглип келген дег, эглип келгенивис ол-дур.
– Олар бисти к[р]п кааш, кайы хире кайгаар ирги…
– деп, Л]]си эгелеп чорда, [ске бирээзи:
– Аяар! К[р]\ер! – деп алгыра каапкан.
Улуг кургаг черде арай о\ талада аргалыг шенек к[ст]р
боорга, уруглар оо\ ындында хем аксы бар боор деп бодап тур-
ганнар. А оон демги шенек ындындан хеме к[ст]п келген. Ше-
некти эрткеш, хеме ээй тырткаш, буганы кежип эгелээн. Ында
ийи кижи олурган. Бирээзи эжип чораан, а [скези хеме бажында

27
/каспиан тажы/

холдарында дириг ышкаш тырыкыланып, тыртыжа\наан боошкун


тудуп алган олурган. Олар ийилээн шериглер ышкаш чиик куяк
хептер болгаш ка\ камгалал б[рттер кеткен салдыг кижилер бол-
ган. Арыннары кадыг-дошкун шырайлыг. Уруглар аргаже дедир
кире халышкаш, чаштынып алгаш, оларны хайгаарап турганнар.
– {й] келди – деп, хеме уругларны\ чаны-биле эжин-
дирип эртип чыдырда, оо\ бажынга олурган шериг чугаалаан.
– Буттарынга даштан баглап каар бе, капрал? – деп,
эшкииштер тудуп органы айтырган.
– Ч]] деп турар кижи сен? – деп, биргизи хыйланган.
– Оо\ херээ ч]л. Таптыг баглап каар болзувусса, ол боду-ла
сугже, октаан даш дег, мойт дээр.
Ынча дээш, ол шериг туруп кээп, боошкунну к[д]р]пкен.
Питер ам к[[рге, боошкун шынап-ла дириг, ол болза хол-будун
баглап каан гном болган. Гном бар шаа-биле удурланып турган.
Ынчан Питер оо\ кулааны\ кыры-биле бир-ле ч]вени\ сыгы-
рып эрткенин ды\нап каан. Оон шериг кижи хенертен гномну
хеме д]в]нче оскунупкаш, сугже кээп д]шкен. Ол ырак эрикче
эштип ]нерин кызыдып дырба\наан, а Питер к[[рге, С]]зенни\
согуну оо\ камгалал б[рг]н д]ж]р адыпкан болган. Арны агара
берген, ийиги согунун киришче эптей салып турар ду\мазынче
оол хая к[рн]п келген. Ынчалза-даа согунну\ херээ чок апар-
ган. {ске шериг эжини\ кээп д]шкенин к[р]п кааш, ды\зыдыр
алгырыпкаш, хемеден д]же халып, база-ла сугда дырба\нап эге-
лээн (ында тере\и оо\-биле де\ болган), а оон улуг кургаг черде
аргаже дезе берген.

28
Гном

– Д]рген! Хемени ырадыр аппарбаанда! – деп, Питер


алгыра берген. Ол С]]зен-биле кады бугаже хептиг хевээр шу-
рай бергеш, суг оларны\ эгиннерин ашкалакта, хемеге эштип
баргаш, ону эрикче ]нд]р тыртып, гномну уштуп алганнар, а
Эдмунд до\гураа-биле хендирлерни ]зе кезип эгелээн. (Питер-
ни\ хылыжы чидиг, ынчалза-даа оо\-биле ындыг ажыл кылыры
эпчок болбааже.) Гном ам-на хосталы бергеш, к[ж]й берген хол-
будун д]рб]г]лээш, кайгап ды\зыдыр чугаалаан:
– Че, улус ч]]-даа дижип турар болза, силер хей ч]-
велерге д[мей эвес-тир силер!
Ол болза чолдак тыры\, калбак х[ректиг, гномнарны\
х[й кезии дег, бир метр хире узун, а кадыгзымаар кызыл-сарыг
сегел болгаш чаак салы ч]гле ыргак думчуун база кыла\айнып
турар кара карактарын ажык арттырып каан гном болган.
– Ч]]-кандыг-даа болза – деп, ол уламчылаан, – хей
ч]велер азы хей ч]велер эвес-даа болзу\арза, мээ\ амы-тыным
алды\ар, ол дээш улуу-биле [[р]п четтирдим.
– Ч]ге бис хей ч]велер болур ужурлуг бис? – деп,
Л]]си айтырган.
– Б]г] назынымда ме\ээ чугаалап келген ч]ве – деп,
гном тайылбырлаан, – далай эриинде бо аргаларда хей ч]велер
ыяштар ышкаш х[й деп. Ындыг т[[г] ч]ве бо. Ынчангаш, кажан
олар кайы-бир амытандан адырлып аар дээнде, анаада ону бээр
с[[рт]п эккелгеш (мени дег), хей ч]велерге арттырып каар бис
дээр. Ме\ээ ]рг]лч] х[[к]йлерни сугже д]ж]р октаптар азы
боскун ]зе кезип каар турганнар боор деп сагындырар турган.
Мен кажан-даа хей ч]велерге шыны-биле б]з]ревес турдум, а
ол ийи кортук кижи б]з]рээр болду. Олар мени [л]мче аппар
чыткан, а боттары менден артык коргар болганнар!
– Ынчангаш олар ийилээн дезе берген ышкажыл – деп,
С]]зен чугаалаан.
– А олар дезе берди бе? – деп, гном айтырган.
– Ийе – деп, Эдмунд харыылаан. – Улуг кургаг черже.
– Мээ\ [л]рер дээш атпаанымны билип ап к[р]\ер –
деп, С]]зен тайылбырлаан. Оо\ дугайында [ске-бир кижи ол
ындыг чоок черден чазыптып болур деп бодаарын уруг к]зевээн.
– Хм – деп, гном харыылаан, – оларны\ дескени эки
эвес-тир база олар боттарыны\ амы-тынын бодааш, аксын шып
албас-ла болза, багай ч]]лдер биске кыжанып боор-дур.

29
/каспиан тажы/

– Олар силерни ч]] дээш сугже д]ж]рер деп турду? –


деп, Питер айтырган.
– О, мен – коргунчуг херек ]]лгедикчизи мен – деп,
гном каттырган. – А ол дээрге узун т[[г] болбазыкпе. Силер
мени эртенги чем чиир кылдыр чалаар болзу\арза, [[р]]р ийик
мен. Х[лзеп-д]в]рээрге, чем чиксээри\ кедерей бээр-дир.
– Мында ч]гле яблоктар бар – деп, Л]]си му\гаргай
чугаалаан.
– Куругдан дээре-дир, ынчалза-даа чаа балык оон-даа
эки – деп, гном сорук кирип чугаалаан. – Ынчан мен харын
силерни эртенги чемче чалаар мен. Хемеде сыырткыыштар бар,
ч]гле ортулукту\ [ске талазынче эжиндирип чоруй баар херек,
оон башка бисти улуг кургаг черден эскерип каар.
– Мен ол дугайында бодум бодап каар турган-дыр мен
– деп, Питер ч[генген.
Д[рт уруг болгаш гном сугну с]з]п киргеш, элээн к]-
жениишкин-биле хемени эриктен ы\ай идипкеш, кырынче хал-
бактанып ]не бергеннер. Башкарылганы гном бодунга алган.
Эшкииштер а\аа эмин эрттир улуг болбайн канчаар, ынчангаш
Питер эжип чораан, а гном буганы дургаар баштай со\гу ч]кче,
а оон ч[[н ч]кче шиглей ортулукту\ кыдыы-биле башкарып ор-
ган. Моон уруглар хемни-даа, оо\ ындында б]г] мугулдурларны-
даа, шенектерни-даа к[р]п шыдааннар. {з]п ]нген арга б]г] ч]-
вени [скертипкен болгаш, олар ч]н]-даа танып чадап каан.
Кажан уруглар ортулукту\ ч[[н талазы-биле ажык да-
лайже ]н]п келгенде, гном балык тудуп эгелээш, элээн каш
[\г]р будуттунган балыкты белени-биле тудуп алган, олар ук
тывышты Кэр-Паравелге шаандагы ]елерде д]штеки чемнерин-
ден сактып арткан болганнар. Четчир балык тудуп алган соонда,
олар хемени бичии ээтпекче шиглеп,
доктаагаш, ону ыяшка баглап каан-
нар. Ч]н]-даа кылып билир гном
(чамдык улус куурумчу гном-
нарга таваржып турган-даа
болза, мелегей гномнарны
кым-даа к[рбээн боор) ба-
лыкты чара кезип, аштааш:
– Ам биске чээрген
херек-тир – дээн.

30
Гном

– Ордуда бисте чээрген-не х[й – деп, Эдмунд харыылаан.


Гном сыгыра каапкан:
– Салдамнар болгаш салдар! – деп, ол кайгап чугаа-
лаан. – Ынчаарга мында ылап-ла орду бар бе?
– Ч]гле бузундулар – деп, Л]]си харыылаан.
Гном д[рт кижиже сонуургап к[рген.
– А кым херек кырында... – деп, ол эгелеп чоруй, доп-
дораан бодун ]зе кирип чугаалаан. – Ол-даа чугула эвес, баш-
тай эртенги чем. Ч]гле шимчеп ]н]птеривис бетинде, ча\гыс-ла
ч]]л. Силер кандыг-даа ажыт-чажыт чокка мээ\ ылап-ла дириим-
ни б]з]редип шыдаар силер бе? Сугга д]ж]п [лбээнимге, бис
шупту хей ч]велер эвес бис дээрзинге б]з]реп болур мен бе?
Олар ону оожургадып каан соонда, балыкты канчап
[скээр аппаарыл деп айтырыг туруп келген. Ону шарып аар
ч]]-даа чок, ап чоруур хааржак база чок. Адак соонда олар Эд-
мундуну\ шляпазын ажыглааннар, ч]ге дээрге шляпа ча\гыс-ла
ында бар болган. Б[р] ышкаш чем чиксээри эвес болза, Эдмунд
шляпазы дээш оон-даа артык х[\н] баксыраар турган боор.
Гном баштай ордуга ындыг-ла таарзынмаан. Ол долган-
дыр к[рд]н]п, азырып база: «Хм-хм, к[[рге, элээн мегезиг-дир.
Хей ч]велер чыды база кээп турар» – деп чугаалангылаан. А
кажан одагны кыпсыптарга, ол сергей берип, чаа балыкты к[ст]г
х]лге канчаар быжырарын оларга айтып берген.
Изиг балыкты серээлер чокка, бежелээ ча\гыс до\гурак-
биле чиири белен эвес болган, чамдыктары салааларын чиртип
алган. Ынчалза-даа да\ бажында-ла тура халаан болзу\за, эр-
тенгини\ тос шакта чиртип алган чери\че сагыш салбайн баар
сен. Шупту кудук суу ижип алгаш, ийи-ийи яблок чип алган-
нар, а гном бир карыш хире да\за уштуп эккелгеш, таакпызын
тип, кыпсып алгаш, чаагай чыттыг ышты\ улуг булудун ]нд]р
]р]пкеш:
– Канчаар бис че? – дээн.
– Сен баштай боду\ну\ т[[г]\н] чугаалап берем –
деп, Питер дилээн. – А оон бис се\ээ боттарывыстыын чу-
гаалап бээр бис.
– Ындыг-дыр – деп, гном ч[пшээрешкен, – силер мээ\
амы-тыным алган болганы\арда, ол черле ч[пт]г-д]р. Ч]гле мен
ч]] ч]веден эгелээрин билбейн тур мен. Бирээде, мен – Каспиан
хаанны\ медээчизи мен.
31
/каспиан тажы/

– А ол кымыл? – деп, д[ртелээ хары угда айтырган.


– Онгу Каспиан, Нарнияны\ хааны, оо\ чагыргазы ]р-ле
болзунам – деп, гном харыылаан. – Азы, ылавылаарга, ол Нар-
нияны\ хааны апаар ужурлуг, бис ындыг болур деп идегеп турар
бис. Ам ол ч]гле бисти\, эрги нарнияжыларны\, хааны.
– Эрги нарнияжылар деп кымнарны ынчап турары\ ол?
– деп, Л]]си айтырган.
– Аа, бис дээрге – деп, гном харыылаан, – тура халыыш-
кын ]нд]рген улус-тур бис.
– Мен билип кагдым – деп, Питер чугаалаан, – Каспиан
– эрги нарнияжыларны\ башты\чызы-дыр.
– Ынча деп-даа болур-ла – деп, бажын дырбавышаан
гном ч[пшээрешкен, – ынчалза-даа херек кырында ол чаа нар-
нияжылардан ]нген, бир эвес мени билип ап шыдаптар болзу\за,
ол – телмарин кижи-дир.
– А мен билбедим – деп, Эдмунд эскерген.
– Бо херекти сайгарары дыка-ла берге, будулгаазынныг-
дыр – деп, Л]]си немеп каан.
– Чок – деп, гном чугаалаан, – мен х[л]н эрттир багай
чугаалап тур мен. Бодаарымга, эгезинче, Каспианны\ бодуну\
акызыны\ ордузунга канчаар [з]п келгенинче база оо\ канчап
бисти\ талавыста апарганынче эглир болза эки-дир. Ынчалза-
даа ол узун т[[г].
– Тергиин-дир – деп, Л]]си эскерген, – бис т[[г]лерге
ынак бис.
Гном эптиг кылдыр туруп алгаш, бодуну\ чугаазын эге-
лээн. Уруглар ону бо-ла ]зе кирип турган, ынчангаш мен чу-
гааны долузу-биле катаптавас мен, ол х[л]н эрттир узун болуп,
херекти будулдуруп кааптар, оо\ кадында уругларны\ соонда
билип алганы ]елер база турган. А т[[г]н]\ алыс ужур-утказы,
оларны\ адак соонда билип алганын езугаар, мындыг болган.

32
IV
Гномну| Каспиан тажы
дугайында чугаазы
Каспиан тажы Нарнияны| т{в}нде
канчаар-даа аажок улуг ордуга бодуну\ акызы – Нарнияны\
хааны Мираз-биле база кызыл-сарыг баштыг чаавазы Призмия-
биле кады чурттап турган. Каспианны\ ава-ачазы [л]п калган.
Оол ону кижизидип [ст]рген чалча херээженге кымдан-даа ар-
тык ынак турган. Оолда кайгамчык эки, ч]гле чугаалап билбес
ойнаарактар бар-даа болза (ол тажы-ла болгай), х]н ажып тур-
да, ойнаарактарны шыгжап кааптар, а кижизидикчи херээжен
тоолдарын чугаалап эгелээр шак-]е а\аа э\-не тааржыр турган.
Каспиан акы-чаавазынга ындыг-ла ынак эвес, ынчалза-даа не-
деляда ийи катап акызы ону кыйгыртып аар, оон олар ордуну\
о\ талазында деспекке чартык шак хире агаарлап кылаштажыр
ча\чылдыглар. Бир катап агаарлаашкын ]езинде хаан оолга
мынча дээн:

33
/каспиан тажы/

– Че, оол, бис сени удавайн аът мунуп, хылыш эдилээр


кылдыр [[редип каар бис. Акы-чаава\ бисти\ ажы-т[л чо-
гувусту билир болгай сен, ынчангаш мен чок апаарымга, хаан
апаар ышкаш-тыр сен. Ол дээш сеткили\ ханар-дыр бе?
– Мен билбес мен, акый – деп, Каспиан харыылаан.
– Билбес мен? – деп, Мираз катап айтырган. – Кижи
оон [ске ч]н] к]зеп боорун билип алыксаар-дыр мен!
– А менде бир к]зел черле бар ийин.
– Ынчаарга к]зели\ ч]л?
– Мээ\ к]зелим… мээ\ к]зелим… шаандагы ]елерде
чурттаарын к]зээр-дир мен – деп, Каспиан чугаалаан (ол ынчан
балдыр-бээжек оолчугаш-ла болгай).
Амдыгаа чедир Мираз хаан Каспиан-биле чалгаараан
аян-биле чугаалажып турган (улуг улус харыы оларга солун эвес
деп ыяк б]з]рээрде, ынчаар чугаалажыр ийик), а ынчан ол хе-
нертен оолче топтап к[ре каапкан.
– Ындыг бе? Ч]н] чугаалап турары\ ол? Кандыг шаан-
дагы ]елерни бодап тур сен?
– Таанда-ла билбес силер бе, акый? – деп, Каспиан
эгелеп алган. – Ынчан б]г] ч]ве бир [ске турган. А\нар чугаа-
лажып билир, дамырактар болгаш ыяштарга кайгамчык чараш ээ
кыстар – наядалар болгаш дриадалар чурттап турган ]е-дир. Ын-
чан гномнар, а аргаларга дуюгларлыг магаданчыг бичии кижи-
хуналар чурттап турган. Оон ы\ай…
– Ол б]г] хоозун ч]ве-дир, чаштарга ыдар тоолдар-дыр
– деп, хаан шы\гыы чугаалаан. – Ды\нады\ бе, ч]гле чаштарга.
Сен ындыг хей ч]ве ды\наар хире эвес улгады берген-дир сен.
Бо хире назылыы\да бичии уруглар тоолдары эвес, а тулчууш-
куннар болгаш маадырлыг чоруктар дугайында бодаар херек.
– А ол ]елерде тулчуушкуннар-даа, маадырлыг чоруктар-
даа база турган-дыр ийин – деп, Каспиан удурланган, – кайгам-
чык ужуралдар база. Бир катап Ак Кадай к[ст]п келгеш: «Б]г]
чуртту\ Кадыны мен» – дээш, ]рг]лч]-ле кыш турар кылдыр
илбилеп каан. А оон бир-ле черден ийи оол болгаш ийи уруг
чедип келген. Олар Кара илбичи Кадайны [л]ргеш, Нарнияны\
хааннары болгаш кадыннары апарганнар. Оларны\ аттарын Пи-
тер, С]]зен, Эдмунд болгаш Л]]си дээр турган. Оларны\ чагыр-
газы ]р база аас-кежиктиг болган. Ол б]г] ынчалдыр боттанган,
ч]ге дээрге Аслан…

34
Гномну\ Каспиан тажы дугайында чугаазы

– А ол кымыл? – деп, Мираз айтырган.


Бир эвес Каспиан бичии-ле улуг турган болза, акызыны\
чугаалаан аянындан ыыттавазы угаанныг боорун билип каар
ийик. А ол х[гл]г шуугаазынын уламчылаан:
– Билбес силер бе кай? Аслан – далай ындындан кээп
турар {нд]р улуг Арзыла\-дыр.
– Дээрги мындаагылар тажы – деп, мынчага чедир че-
дип алгаш чорааны Каспианны\ холун салыпкаш, Мираз хаан
негээн, – ме\ээ харыы херек. Мээ\ карактарымче чиге к[р. Ын-
дыг мегени се\ээ кым чугаалады?
– Кижиз… кижизидикчи… – деп, с[ске илдигип хими-
ренгеш, Каспиан ыглап бадырыпкан.
– Ындыг чугаа-сооду\ соксат – деп, акызы чугаалааш,
Каспианны\ эктинден сегирип алгаш, бичии силгий каапкан.
– Соксат. Моон со\гаар ол мелегей т[[г]лер дугайында сээ\
чугаалап, оон туржук бодап безин турары\ны мен кажан-даа
ды\навас болуйн. Ындыг хааннар болгаш кадыннар кажан-даа
турбаан. Канчап черле ча\гыс угда ийи хаан турар ч]вел? Аслан
база кажан-даа турбаан. Арзыла\нар деп а\нар чок. Дириг амы-
таннар кажан-даа чугааланмайн чораан. Мени ды\нап тур сен бе?
– Ийе, акый – деп, Каспиан ишкирни каапкан.
– Ол дугайында моон со\гаар чугаа турбазын – деп,
хаан айыткан. Оон деспекти\ ырак ужунга турган чалчалары-
ны\ бирээзин кыйгыргаш, до\гун чугаалаан:
– Дээрги мындаагылар тажыны турар [рээлинче ]деп
чедиргеш, оларларны\ кижизидикчизи кадайны доп-дораан
менче чорудувут.
Даартазында х]нд]с Каспиан ч]н] ]]лгедип алганын
билип каан – кижизидикчи угбайны, а\аа оол-биле байырла-
жып аарын безин ч[пшээревейн, дедир чорудупканнар, а тажыга
ол ам чаа дагдыныкчы башкылыг болурун ды\натканнар.
Каспиан кижизидикчизин аажок чоктап, х[й-ле карак
чажы т[ккен. Ол кедергей аас-кежик чокталып, шаандагы ]елер
дугайында анаадазындан оранчок х[й бодаар апарган. Д]нени\-
не ол гномнар болгаш ыяш ээлери кыстарны д]жээр апарган,
оон ы\ай ордуда бар диистер болгаш ыттарны оо\ боду-биле
чугаалажыр кылдыр шенеп албадап турган. Ынчалза-даа ыттар
ч]гле кудуруун чаяр, а диистер киргирээр болган.

35
/каспиан тажы/

Каспиан бодуну\ башкызын к[рбестей бээринге б]з]-


рээн, ынчалза-даа бир неделя болгаш, демгизи чедип кээрге,
а\аа ынак эвес боору шуут болдунмас херек деп билген. Ол
болза Каспианны\ кажан-бир шагда к[рген улузундан э\ бичии
дурт-сынныг болгаш э\ чоон кижи болган. Оо\ узун м[\г]ннел-
чек шиш баштыг салы курлак чедир баткан, а х]ре\, сыгыгларлыг
арны мерген угаанныг, буянныг болгаш д]рз]з] багай к[ст]р.
Ол чоон ]н-биле чугаалаар, карактары х[гл]г, ону эки билбес бол-
зу\за, кажан оо\ баштактанып турарын, а кажан шы\гыы апаарын
билип аары берге. Оо\ адын Корнелиус башкы дээр болган.
Корнелиус башкы-биле б]г] кичээлдерден Каспианга
т[[г] э\ таарышкан. Мынчага чедир оол Нарнияны\ т[[г]з]н
ч]гле кижизидикчизини\ чугааларындан билир турган болгаш,
оо\ хаан угу бо чуртче келгенден бээр ындыг-ла ]р ]е эртпээнин
дыка элдепсинип билип алган.
– Дээрги мындаагылар тажы силерни\ [гбе\ер болур
Бирги Каспиан – Нарнияны эжелеп алгаш, ону бодуну\ к]р]-
нези кылып алган кижи ол-дур – деп, Корнелиус чугаалаар.
– Силерни\ чону\арны бо чуртче ол эдертип эккелген. Силер
т[р]мели\ерден нарнияжылар эвес силер. Шупту\ар телма-
риннер силер азы Барыын дагларны\ ырак артында чыдар Тел-
мар деп чурттан келген улус силер. Бирги Каспианны Эжелекчи
Каспиан дээр.
– Чугаалап к[р]\ерем, башкы – деп, Каспиан айтырган,
– бис шупту Телмардан бээр к[ж]п кээривис мурнунда, Нар-
нияга кымнар чурттап турганыл?

36
Гномну\ Каспиан тажы дугайында чугаазы

– Телмариннер Нарнияны эжелеп аар мурнунда, а\аа


кижилер чурттап турбаан, ылавылаар болза, дыка эвээш кижилер
чурттап турган – деп, Корнелиус харыылаан.
– А мээ\ ырак улуг [гбем ч]н] эжелеп алганыл?
– Ч]н] эвес, а кымны, дээрги мындаагылар тажы. Ын-
чаарга т[[г]ден грамматикаже шилчиир ]е келген ышкаш.
– Ам бичииден аа – деп, Каспиан дилээн, – мээ\ ай-
тырыым мындыг – тулчуушкун болган бе? {гбем кым-биле-даа
дайылдашпаан болза, ч]ге Эжелекчи Каспиан деп адатканыл?
– Нарнияга кижи амытан дыка эвээш турган дидим чоп
– деп, Корнелиус бичии оолче улуг к[ст]к [тт]р чиктии кончуг
к[рб]шаан харыылаан.
Каспиан бичии када а\гадай берген, а оон оо\ ч]рээ
тикки\ейнир соп эгелээн.
– Ч]] деп бодап турары\ар ол – деп, оол сымыранган,
– а\аа [ске амытаннар турган деп бе? Б]г] ч]ве тоолдарда ыш-
каш болуп турган деп бе? Ол ышкаш бе?..
– Оожум! – деп, Каспианче эргилип келгеш, Корнелиус
чугаалаан. – Ам ча\гыс-даа с[с этпе\ер. Силерни\ кижизидик-
чи\ерни эрги Нарния дугайында чугаалап турган дээш чору-
дупканын билбээни\ер ол бе? Хаанга бо чугаа таарышпас. Бир
эвес ол мээ\ силерге чажыттар ажыдып берип турарымны билип
каар болза, силерни эттеп согар, а мээ\ бажым одуруп каар.
– Ч]ге? – деп, Каспиан айтырган.
– Грамматикаже эглир ]е келген-дир – деп, Корнели-
ус башкы ды\зыдыр чугаалаан. – Дээрги мындаагылар тажы,
силер ындыг эвиле\ болуп, «Чаагай чаш угааннарга ажыткан
Грамматика сесерлиини\ азы Морфология [ргээзини\» д[ртк]
арнын ажыдып к[[р силер бе?
Оон мыры\ай д]штеки чемге чедир олар ч]гле ч]ве ат-
тары болгаш кылыг с[стери [[ренип келгеннер, ч]гле ол х]н
Каспианны\ х[й ч]ве ши\гээткени ч[генчиг-ле боор. Ол х[л]н
эрттир х[лзей берген. Корнелиус башкы, кажан-на ийик, оон-
даа х[йн] чугаалап бээр дивээн болза, ынча х[й ч]ве чугаалавас
турган боор дээрзинге оол б]з]рээн.
Ол часпаан болган. Каш хонганда, башкы мынча дээн:
– Б[г]н мен силер-биле астрономия кичээли эрттирерим
ол. Орай д]не ийи [нд]р-чаагай планета, Тарва болгаш Аламбил,
аразында хемчээли бир градус чоок кылдыр каржып эртер-дир.

37
/каспиан тажы/

Оларны\ ындыг чоокшулажыышкыны ийи ч]с чыл хире ]еде


эскертинмээн, дээрги мындаагылар тажы, силер ону катап база
к[р]п шыдавас силер. Анаадазындан бичии эртежик удуп чыдып
алган болзу\арза, эки боор ийик. Сылдыстарны\ каттыжарын хай-
гаараар [й кээрге, мен силерни кээп оттуруптар мен.
Каспиан ол ч]]лд]\ оо\ дугайында аажок ды\наксааны
эрги Нарния-биле харылзаалыы кандыг-ла болду деп бодаза-даа,
д]не када суургаже ]нери черле солун-на болгай. Оол [[р]й
берип, удувас боор мен деп б]з]рел-биле орун-д[жээнче чыдып
алган, ынчалза-даа ол дораан удуп калбайн канчаар. Оол сактыр-
га, шай хайындырым хире безин ]е эртпээн ышкаш болганда,
бир-ле кижи ону эптиг-ээлдек силгип эгелээн.
Ол орунунга олуруп алгаш, ай чырыы [рээлди шыва ап-
канын к[р]п каан. Корнелиус башкы аткаар а\дара каар б[ртт]г
плащ кедип алган оо\ чанында турган. Холунда ол бичии де\-
ниг болган. Каспиан ч]н] канчаар деп турганнарын сактып кел-
ген. Ол тура халааш, кеттине каапкан. Чайгы, ынчалза-даа шору
сериин д]н д]шкен болгаш, эртемден а\аа база шак-ла ындыг
аткаар а\дара каар б[ртт]г плащ болгаш чылыг чымчак эжеш
майыктааш бээрге, оол амырай берген. Бичии болгаш, кара\гы
коридорларга ды\налбас база к[з]лбес кылдыр кеттинип алган
башкы биле [[реникчи [рээлден ]н]п чорупканнар.
Каспиан Корнелиусту\ соо-биле х[й санныг коридор-
ларны эртип, элээн каш чаданы [р] ]нген, оон адак соонда олар
суургада бичии эжик дамчыштыр калбак ш[лч]гешче ]н]п кел-
геннер. Бир талада суурганы\ бизе\нери, [ске талада – бажы\
ооргазыны\ кадыр иемдии, адаанда – х[легелиг, чырыткыла\-
нап турар орду сады, оларны\ кырында – сылдыстар болгаш ай.
Олар ордуну\ т[п суургазынче ]нд]ре бээр эжикке келгеннер.
Корнелиус ону ажыдыптарга, олар кара\гы ээрилчек чадалап
к[д]рл]п эгелээннер.
Каспиан дыка х[лзеп чораан – оо\ мурнунда ма\аа кы-
лаштаарын а\аа кажан-даа ч[пшээревейн турган. Чада узун, ка-
дыр болган, ынчалза-даа олар суурга кырынче ]н]п келгенде
база Каспиан тыныш апканда, ол бодуну\ к]жениишкиннери
дээш хараадавайн барган. О\ талада Барыын даглар шала-була
к[з]лг]лээн, солагай талада {нд]р хем кыла\айнып чыткан, аа-
жок ыржым бооп, ол моон б]д]н чартык километр хире черде
Кундустар боогдалында шуралгакты\ даажын ды\нап турган.

38
Гномну\ Каспиан тажы дугайында чугаазы

Олар дээш ийи кижини\ бээр чедип келгени ийи сылдысты


к[р]п каары берге эвес болган. Сылдыстар дээрни\ мурнуу та-
лазында бот-боттарындан дыка чоок астыга берген, ийи бичии
ай ышкаш, чайынналдыр чырып турганнар.
– Олар ]ск]лежир ужурлуг бе? – деп, ханы х]нд]ткел-
диг коргуушкун си\ген ]н-биле Каспиан айтырган.
– О, мээ\ хайыралыг тажым – деп, башкы сымыранып
чугаалаан, – дээрни\ [нд]р улуг нояннары боттарыны\ самы-
ны\ шимчээшкиннерин эмин эрттир эки билир. Оларже топ-
тап к[р]\ер даан. Оларны\ ужуражыышкыны аас-кежиктиг-дир
база му\гаргай Нарния к]р]неге чедимчени оштап турар-дыр.
Тиилелгени\ нояны Тарва Тайбы\ны\ агайы Аламбилди мен-
дилеп турар-дыр. Ынчангаш олар бот-боттарынче ынчаар чоок-
шулажып келген-дир.
– Харалаан, эки к[[р дээрге, ыяш шаптыктап тур – деп,
Каспиан харыылаан. – Ол ындыг бедик эвес-даа болза, [ске
суургадан таптыг к[р]п болур турган-дыр бис.
Корнелиус сылдыстарже шиглей к[р]п алгаш, ыыт чок
турган. Оон хандыр улуг тынгаш, Каспианче эглип келген.
– Силер мында – деп, ол чугаалаан, – кажан-даа
к[рбээни\ер база ам чурттап турар улустан кым-даа к[рбес ч]вени
к[р]п турары\ар ол-дур. Ийе, силернии шын, чавыс суургадан
к[[р болза эки. Ынчалза-даа мен силерни [ске чылдагаан-биле
боже эккелдим.
Каспиан олче к[рген: башкызы арнын аткаар а\дара каар
б[рт-биле дуглап алган болган.
– Бо суурганы\ эки талазы ч]дел дээрге – деп, ол улам-
чылааан, – бисти\ адаавыста алды ээн [рээл болгаш узун чада
барында база суургаже ]нер эжикти хаап каанында. Бисти ма\аа
б]д]] ды\наалавас.
– Силер ме\ээ мурнунда чугаалап шыдавас турганы\ар
бир-ле ч]ве чугаалаксап тур силер бе? – деп, Каспиан айтырган.
– Ийе – деп, башкызы харыылаан, – ынчалза-даа сак-
тып алы\ар! Ийилээн ч]гле ма\аа – Кол суурганы\ бажынга
чугаалажыр ужурлуг бис.
– Мен аазап тур мен – деп Каспиан чугаалаан, – ч]гле
чугаалап-ла к[р]\ер.
– Ды\на\ар – деп, эртемден эгелеп алган, – силерни\
эрги Нарния дугайында билир б]г] ч]ве\ер – шын. Бо болза

39
/каспиан тажы/

кижилер чурту эвес-тир. Бо – Асланны\ чурту-дур, оттуп келген


ыяштар болгаш оларны\ ээлери кыстарны\, кижи-хуналарны\,
гномнар болгаш даг-кижилерни\, хем ээлери, кижи-аскырлар
болгаш чугаалап билир а\нарны\ чурту-дур. Бирги Каспиан
оларга удур дайылдажып турган. Ол дээрге силер – телмарин-
нер а\нар, ыяштар болгаш сугларны чугаалавас кылдыр алба-
дапкан силер, гномнар болгаш кижи-хуналарны силер [л]р]п
каапкан база ]нд]р сывырыпкан силер, а ам олар дугайында
сактыышкынны база чажырып, ]нд]р кызар деп турар силер.
Хаан ол дугайында чугаалаарын безин ч[пшээревес-тир.
– Бисти\ ону ]]лгеткенивис дыка-ла харааданчыг-дыр.
Ч]н]-даа эгидип аары болдунмас-даа болза, шаандагы ]ени\
оода турганы дээш дыка-ла [[р]]р-д]р мен.
– Силерни\ чону\ардан х[й улус база ынчаар бодап
турар – деп, Корнелиус чугаалаан.
– Башкы – деп, Каспиан айтырган, – ч]ге силер мээ\ чо-
нум кылдыр чугаалаар силер? Боду\ар телмарин эвези\ер ол бе?
– Мен бе? – деп, башкызы айтырган.
– Че, бети дизе, кижи-дир силер.
– Мен бе? – деп чавыс ]н-биле катаптааш, эртемден
плащ-биле тудуш б[рг]н аткаар октаптарга, Каспиан ай чырыын-
да оо\ арнын тода к[р]п каан.
Хенертен оол шынны угаап билип, оо\ мурнунда-даа даап
бодап болур турганын бодап каан. Корнелиус шынап-ла ындыг
узун салдыг, чолдак болгаш чоон турган-на болгай. Каспианда
ийи минниишкин холужа берген. Бирээзи – коргуушкун: «Ол
езулуг кижи эвес-тир, шуут-ла кижи эвес-тир, ол – гном-дур,
мени бээр [л]р]п каар дээш эккелген-дир». А [скези – э\ долу
улуг магадал: «Езулуг гномнар ам-даа бар ышкажыл, а мен ам-
на оларны\ бирээзин к[р]п тур мен».
– Ам силер адак соонда даап билип кагды\ар – деп,
Корнелиус чугаалаан, – ылавылаарга, барык-ла даап билип каг-
ды\ар. Мен арыг ханныг гном эвес мен, ч]ге дээрге менде кижи
ханы база бар. Х[й гномнар тулчуушкуннардан менди ]н]п, ди-
риг арткаш, салдарын ч]л]п, бедик ээжектерлиг идиктер кедип
алгаш, боттарын кижилер кылдыр к[рг]з]п эгелээннер. Олар
телмариннер-биле холужуп калган. Мен ындыгларны\ бирээзи
мен, ч]гле бир чартыым гном. А бир эвес мээ\ езулуг гномнар
болур т[релдерим арга-эзимде, бир-ле черде, ам-даа дириг бар

40
Гномну\ Каспиан тажы дугайында чугаазы

болза, олар мени чигзиниг чокка сатты-


ныкчы деп санаар база бак к[р]п эгелээр.
Ындыг-даа болза, б]г] бо чылдар дургу-
зунда бис боттарывысты\ чонувус дугай-
ында, Нарнияны\ [ске б]г] аас-кежиктиг
амытаннарыны\ дугайында болгаш шагда
чидиргенивис хосталга ]езини\ дугайын-
да утпайн келген бис.
– Мен… мен хараадап тур мен –
деп, Каспиан химиренген, – ол дээрге мээ\ буруум эвес-тир.
– Мен ону силерге черле чемелел кылдыр чугаалавайн
тур мен, хайыралыг тажы – деп, башкызы харыылаан. – Силер
мээ\ ч]ге ынчанмыже ол дугайында чугаалап турарымны айты-
рар боор силер. Менде ийи чылдагаан бар. Бирээде, мээ\ кыр-
ган ч]рээм ол чажыттарны дыка ]р кадагалап келди, ынчангаш
силерге сымыранмаан болзумза, чарлы бээр турган боор. Ийиде,
хаан апаргаш, силер биске дузалап шыдаар силер, ч]ге дээрге
телмарин-даа болзу\арза, шаандагы ]елерге ынаа\арны билир
болгай мен.
– Ийе-ийе – деп, Каспиан бадыткаан, – а мен силерге
канчалдыр дузалап шыдаар мен?
– Силер гномнарны\ мен ышкаш салгалынга эки сет-
килдиг бооп болур силер. Эртемден б]д]]-билирлерден чыып
алгаш, ыяштарны оттурарын шенеп болур силер. Б]г] озалааш
булу\нарны, ээн черлерни дириг кижи-хуналар, чугаалап турар
а\нар болгаш гномнар дилээри-биле шинчилеп болур силер.
– Силерни\ бодалы\ар-биле, шак ындыг амытаннар ам-
даа бар бе? – деп, Каспиан [[р]п айтырган.
– Мен билбес мен… билбес мен… – деп, хандыр улуг
тынып, Корнелиус харыылаан. – Чамдыкта кым-даа артпаан
боор деп коргар-дыр мен. Оларны\ истерин б]г] назынымда
дилеп келдим. {йлеп-[йлеп сактырымга, дагларда гномнарны\
41
/каспиан тажы/

дамбыразын ды\наан-даа ышкаш мен. Чамдыкта д]нелерде ар-


гага ыракта самнап турар кижи-хуна к[ст]ш кылынган ышкаш
сагындырар, ынчалза-даа чоокшулап кээримге, кым-даа чок
боор-дур. Мен идегелим бо-ла ышкыныптар-дыр мен, ынчалза-
жок кезээде ону катап оттуруптар бир-ле ч]ве болу бээр-дир.
Мен билбес мен. А адак с[[л]нде, силер боду\арны\ акы\ар
ышкаш эвес, а Дээди Хаан Питер ышкаш чагырыкчы болуп
шыдаар силер.
– Ынчаарга хааннар болгаш кадыннар база Ак Кадай
турганы шын ышкажыл? – деп, Каспиан айтырган.
– Шын болбайн канчаар – деп, Корнелиус харыылаан.
– Ол хааннарны\ чагыргазыны\ ]ези Нарнияны\ Алдын ]ези
турган. Чурт оларны кажан-даа утпас.
– Олар бо ордуга чурттап турган бе, башкы?
– Чок, хайыралыг оглум, бо орду чоокта чаа тыптып
келген. Ону силерни\ кырган-ача\арны\ кырган-ачазы тудуп
каан. Адамны\ ийи оглун болгаш Еваны\ ийи кызын Аслан
Боду д]ж]лгеге олуртуп каанда, олар Кэр-Паравел ордуга чурт-
тап чораан. Амгы ]еде чурттап турар улустан кым-даа шак ол
кайгамчык чараш ордуну к[р]п к[рбээн, ам оо\ бузундулары
безин тывылбас чадавас. Орду моон ыракка, {нд]р хемни\ ак-
сынга, далайны\ мыры\ай эриинге турган дээрзин билир бис.
– Ах! – деп, сырбаш дээш, Каспиан чугаалаан. – Силер
Кара арга-эзимни бодап турары\ар ол бе? А ында… че, билир-ле
болгай силер… ында хей ч]велер чурттап турар.
– Дээрги мындаагылар тажы, силерге [[редип каан меге
ч]]лд] чугаалап тур силер. А ол дээрге меге-дир, телмариннер
чогааткан тоолдар-дыр. Ында хей ч]велер чок. Силерни\ хаан-
нары\ар далайдан аажок коргар, ч]ге дээрге б]г] тоолчургу чу-
гааларда Асланны\ далай ындындан кээп турарын уттуп шыда-
вааннар. Олар далайже чоокшулаар х[\н] чок база ынаар [ске
амытаннарны\ чоокшулаарын к]зевейн турарлар. Олар ботта-
рыны\ чонун далай эриинден ]зе кирип, шуут чагдатпас дээш,
эзимнерге кедергей улгаттыр [з]п ]нер арга бергеннер. Олар
эзимнерден коргар, ч]ге дээрге ыяштар-биле бактажып алган-
нар. Эзимнерден корткаш, олар ында хей ч]велер эмгежок деп
даап бодап турарлар. Далайны база арга-эзимни к[[р х[\н] чок
хаан болгаш ызыгууртаннар ол сагыжынга боттары б]з]реп, [ске
улусту база ындыг б]з]релдиг кылдыр арттырып турарлар. Бир

42
Гномну\ Каспиан тажы дугайында чугаазы

эвес Нарнияда кым-даа далай эриинче ]н]п, далайже – Аслан-


ны\ чуртунче, да\ хаяазы болгаш делегейни\ ч[[н кыдыынче
к[[р]н дидинмес болза, хаанны\ сагыжы оожургаар.
Кезек [йде д]лей ыржым тергиидеп турган. Оон Корнелиус:
– Чоруулу\ар. Бис ма\аа элээн ]р болдувус. Куду бадаа-
лы\ар, удуур [й келген-дир – дээн.
– {й] келген че? – деп, Каспиан айтырган. – Мен ол
дугайында шак-шагы-биле чугаалажыксаар-дыр мен.
– Бир эвес моон ам д]же бербес болзувусса, бисти дилеп
эгелээр – деп, Корнелиус чугаалаан.

43
V
Каспианны| дагларга
ужуралдары
Каспиан болгаш оо| башкызы Оо| соонда
Кол суурганы\ бажынга оон-даа х[й чажыт чугаалар кылган.
Каспиан ол чугаалардан эрги Нарния дугайында улам-на х[йн]
билип ап турган, ындыг болганда, к]зелдер болгаш шаандагы
]елер дугайында, олар эглип келген болза, кайы хире эки боору-
ну\ дугайында бодалдар б]г] хостуг ]ени долдуруп турган.
Ынчалза-даа хостуг ]е эвээжээн, ч]ге дээрге ам тажы-
ны\ [[редилгезин ылаптыы-биле чорудуп эгелээннер. Ол хы-
лыш ажыглап билип, аът мунуп, эштип-шымнып, ча адып база
лимби болгаш чадаганга ойнап, ивилер а\нап, оон оларны союп-
бузуп [[ренип турган, оон а\гыда ол космография, риторика,
геральдика, ш]л]к тургузуу болгаш, чугаажок, т[[г], эвээш-
бичии эрге-хоойлу, физика, алхимия болгаш астрономия эртем-
нери [[ренген. Илби-шидини ол ч]гле теория кырынга эрткен,

44
Каспианны\ дагларга ужуралдары

ч]ге дээрге Корнелиус башкы оо\ практикага ажыглаар кезээ


тажыларга таарышпас ч]]л-д]р дээн. «Мен бодум – деп, ол не-
меп каан – аажок таарыы илби-шидичи мен, ынчангаш ч]гле э\
б[д]]н илби-шидилерни-ле м[лд]к-калдык кылып шыдаар мен».
Далайга эжиндиреринге (оо\ дугайында эртемден: «Ол болза
т[лептиг болгаш маадырлыг уран ч]]л-д]р» – дээр турган) оол
[[ренмээн, ч]ге дээрге Мираз хаан далай болгаш корабльдерни
ч[пс]нмес турган.
Оон ы\ай Каспиан ч]гле бодуну\ караа болгаш кулаан
ажыглап х[йн] билип алган. Бичии оолак тургаш безин, ол бо-
дуну\ чаавазы Призмия кадынга ч]ге ынак эвезини\ дугайында
бо-ла боданыр турган, ол ам оо\ чылдагаанын билип каан: хамык
ужур кадынны\ а\аа ынак эвезинде бооп-тур. Оол оон ы\ай Нар-
ния аажок аас-кежик чок чурт дээрзин билип эгелээн. }нд]р]глер
– бедик, хоойлу-д]р]м – кадыг-дошкун, а Мираз – каржы.
Элээн каш чыл эрткенде, мындыг ч]ве болган: кадын-
на аарып турар ышкаш, ол чылдак-биле ордуга д]в]рээзин,
х[лзээзин к[д]р]лген, эмчилер бо-ла кээп, орду д]ж]меттери
сымыранчып каап чоруп турган. Ол чорук чай эгезинде болган.
Бир-ле катап, ол х[лзээшкин кидин-т]л]к турда, Каспианны д]н
ортузунда Корнелиус оттурупкан.
– Бис астрономия [[ренир апардывыс бе, башкы? – деп,
Каспиан айтырган.
– Оожум – деп, эртемден сымыранган. – Ме\ээ б]з]-
ре\ер база мээ\ чугаалаан аайым-биле кылы\ар. Кеттинип алы\ар,
силер ам ]р аян-чорук кылыр силер.
Каспиан дыка элдепсинген, ынчалза-даа бодуну\ башкы-
зынга б]з]реп [[ренген болгаш, дораан-на ону тооп ды\наан.
Оол кеттинип аарга, Корнелиус:
– Сумка бо-дур, чанында [рээлче баргаш, ынаар дээрги мын-
даагылар тажыны\ кежээки чемини\ артыын суп аар-дыр – дээн.
– А ында чалчалар бар – деп, Каспиан кайгай берген.
– Олар бо дораан оттур хире эвес удуп чыдар – деп,
башкызы харыылаан. – Мен аажок кошкак илби-шидичи мен,
ынчалза-даа оларны удудуптар харыым бар.
Олар [ске [рээлче чорупкан, ында шынап-ла чымчак
сандайларда хере тепкен ийи чалча хаарыктап чыткан. Корнели-
ус соок дагаа эъдини\ артыын, элээн каш кескинди иви эъдин,
хлеб, яблоктарны д]рген чыггаш, оларны бичии хойлааракта

45
/каспиан тажы/

арага-биле кады Каспианга тутсуп кааны сумкаже катай-хаара


суп алган. Сумка багларлыг, ону, школачы ранец ышкаш, эгин
ажыр ч]ктеп ап болур болган.
– Хылыжы\ар мында бе? – деп, Корнелиус айтырган.
– Ийе – деп, Каспиан харыылаан.
– Ынчаарга, хылыш биле сумканы чажырып, бо каът-
тангыны кедип алы\ар. Кончуг эки-дир. Бис ам Кол суургаже
]нгеш, чугаалажыр ужурлуг бис.
Кажан олар суурганы\ бажынга келгенде (Тарва биле
Аламбилди\ чоокшулашканын к[ргени д]нге шуут д[мей эвес,
булуттарлыг д]н турган), Корнелиус башкы мынча дээн:
– Х]нд]л]г тажы, силер ам дораан ордуну каапкаш,
боду\арны\ эки чолу\ар дилеп, чырык черни кезип чоруптар
ужурлуг силер. Ма\аа силерни\ амы-тыны\ар айыыл адаанда-дыр.
– Ч]ге? – деп, Каспиан айтырган.
– Ч]ге дээрге силер – Нарнияны\ езулуг хааны Онгу
Каспиан, Тоску Каспианны\ оглу болгаш салгакчызы силер.
Дээрги мындаагыларны\ назыны узун-на болзунам – дээш, оон
хенертен бичии кижижигеш бир дискек кырынга олургаш, Ка-
спианны кедергей кайгадып, оо\ холун ошкап каан.
– Бо ч]] деп ч]вел? Мен ч]н]-даа билбейн тур мен! –
деп, Каспиан х[лзеп чугаалаан.
– Силерни\ менден айтырбайн турары\арны мен ]рг]лч]
кайгаар турдум – деп, Корнелиус чугаалаан, – ч]ге-ле силер,
Каспиан хаанны\ оглу, хаан болбааны\арны аан. Дээрги мын-
даагылар силерден [ске улус Мираз эрге-чагырга эжелекчизи
кижи дээрзин билир. Бодуну\ чагыргазыны\ эгезинде ол хаан
эвес, а бедик байдалдыг ноян турганын билирлер. Силерни\ ка-
дын ава\ар чок апаарга (ол эки м[з]л]г кадын турган болгаш
телмариннерден ч]гле чааскаан ме\ээ эптиг-эвиле\ хамаарыл-
галыг чораан ч]ве), ача\арны билир чораан б]г] нояннар база
улаштыр [л]п калган азы читкилей берген. Душ бооп эвес бол-
байн канчаар. Мираз оларны чайладып каапканы ол. Оо\ улу-
зу Белизар биле Ювиласты а\наашкын ]езинде ча-биле адып
кааш, озал-ондактыг таварылга болган деп чарлааннар. Пасса-
ридтерни\ угундан шупту дайынчыларны со\гу кызыгаарда
даг-кижилер-биле тулуштуруп чорудуптарга, олар а\аа кырлып
калган. Арлиан, Еримон болгаш [ске-даа он шаа кижини меге
буруудадыышкын-биле шаажылап каан. Ийи кижини, угааны

46
Каспианны\ дагларга ужуралдары

солуудаан деп чарлааш, хааглыг черде тудуп турар. А адак


соонда Мираз чеди чаагай сеткилдиг ноянны, б]г] телмариннер
аразында далайдан кортпас турган кижилерни, Ч[[н Далайлар-
же чаа черлер дилеп эжиндирер кылдыр б]з]редип каапкан, оо\
бодап алганы дег, олардан кым-даа ээп келбээн. Силерге болчуп
ча\гыс с[с-даа чугаалаар кижи артпайн баарга, чашпаачылар
(Миразты\ бодуну\ дужаалын езугаар!) оон хаан боорун дилеп
эгелээннер. Ол ч[пшээрешпейн канчаар ч]вел.
– Ол ам мени база [л]рер деп турар диди\ер бе? – деп,
Каспиан айтырган.
– Ийе, ындыг ийин – деп, Корнелиус башкы харыылаан.
– А ч]ге ыяап ам ч]вел? – деп, Каспиан айтырган. –
Ч]ге Мираз х[й чылдар мурнунда ынчанмааныл? Мен а\аа
ч]м-биле шаптыктай бергеним ол?
– Ол бодуну\ шиитпирин [скертипкен, ч]ге дээрге ийи
шак бурунгаар кадын оол божупкан.
– А ол кандыг хамаанныгыл дээрзин билбейн тур мен –
деп, Каспиан чугаалаан.
– Билбейн тур силер бе?! – деп, башкызы алгыра каапкан.
– Мээ\ т[[г] болгаш политика талазы-биле шупту кичээлде-
рим силерге тайылбыр бербейн тур бе? Ынчаарга ды\на\ар че.
Мираз бодуну\ ажы-т[л] чок тургаш, ол [лген соонда, силер-
ни хаан болзун деп бодап турган. Силер дээш ол эмин эрттир
сагыш-даа салбайн келген, ынчалза-даа д]ж]лгеге [ске кижи
эвес, а силер олуруп алзы\арза, дээре деп санаан. Ам, ол боду
оолдуг апарганда, бодуну\ т[л] ону солуп, хаан боорун к]зээр.
А силер оо\ оруунда турар-дыр силер. Ынчангаш ол силерни
чайладып кааптар.
– Ол ылап-ла ындыг багай кижи бе? – деп, Каспиан
айтырган. – Ол мени [л]р]п каар бе?
– Ол силерни\ ача\арны [л]р]п каан – деп, Корнелиус
харыылаарга, Каспианны элдептиг сагыш-сеткил хаара тудуп, ол
ч]] деп-даа харыылаваан.
– Мен силерге ол т[[г]н] чугаалап берип боор мен –
деп, эртемден немеп каан. – Ч]гле ам эвес. Бисте ]е чок-тур.
Моон дезип ]нер ужурлуг силер.
– Мээ\-биле кады баар силер бе? – деп, Каспиан айтырган.
– Мен диттикпейн тур мен – деп, Корнелиус харыылаан.
– Ынчан айыыл улгады бээр. Ийи кижи истеп тывары, ча\гыс

47
/каспиан тажы/

кижиге к[[рде, белен болгай. Х]нд]л]г тажы, х]нд]л]г Каспи-


ан хаан, эрес-дидим болуп к[р]\ер. Силер чааскаан боорда, ам
дораан чоруптар ужурлуг силер. Мурнуу кызыгаарны эрткеш,
Арченландияны\ хааны Нейнни\ [ргээзинче чеде бээрин шенеп
к[р]\ер. Ол силерге эки хамаарылга к[рг]зер.
– Бис силер-биле кажан-даа ужурашпас бис бе? – деп,
Каспиан сирилээш ]н-биле айтырган.
– Ужуражы бээривиске идегээр мен, х]нд]л]г хаан –
деп, Корнелиус харыылаан. – Менде бо делегейде, дээрги мын-
даагылар силерден а\гыда, эш-[[р чок. Оо\ кадында шаам-биле
илби-шидичи мен. А ам э\ кол ч]ве – д]ргедээри. Бо болза си-
лерге ийи белек-тир. Алдынныг бичии акша хавы бо – харалаан,
ордуну\ б]г] эртине-байлаа хоойлу езугаар силернии-ле болгай.
Ынчалзажок оон эки бир ч]ве база бар.
Ол бир ч]вени Каспианны\ холунче салып каарга, оол
суйбангаш, мыйыс тудуп алганын билип каан.
– Бо болза Нарнияны\ [нд]р улуг, ыдыктыг эртинези-
дир. Чалыы шаамда ону тып аар дээш, х[й-ле айыылга тава-
рышкан мен, х[й-ле илби-шидилиг с[стер чугаалаан мен. Ол
– С]]зен кадынны\ хуулгаазын Эдискизи-дир; ол ону Алдын
]ени\ т[нч]з]нде Нарниядан чиде бээрде, каапкаш барган. Ону
эдискен кижи кайгамчык дуза алыр деп чугаа бар, ынчалза-даа
ол кандыг дузал дээрзин кым-даа билбес. Бо Эдиски Л]]си ка-
дын, Эдмунд хаан, С]]зен кадын болгаш Дээди Хаан Питерни
эрткен ]еден келдиртиптер к]шт]г турган чадавас, ынчан олар
б]г] ч]вени эдип-чазаптар. Ол Асланны\ Бодун-даа кый дептери
чадавас. Эдискини ап алы\ар, Каспиан хаан, ынчалза-даа кедер-
гей херек апарбаанда, ону ажыглава\ар. А ам – далажы\ар-ла,
далажы\ар-ла, далажы\ар. Суурганы\ мыры\ай таваанда садче
кирер бичии эжик ажык. Бис ма\аа чарлыр ужурлуг бис.
– Мен бодумну\ Ч]г]р]]мн] ап ап болур мен бе? – деп,
Каспиан айтырган.
– Ону дем-не эзертеп каан, ол силерни сад азыында ма-
нап турар.
Узун чадалап бадып орларда, Корнелиус башкы арга-с]ме-
лерин сымыранып бээрин уламчылаан. Каспианны\ ч]рээ кортка-
нындан даамчыраарга, ол кызып туттунуп чораан. Оон – садты\
арыг агаары, эртемденни\ хайныышкынныг хол тутчуп байыр-
лашканы, ая\ кежир ма\нааны, Ч]г]р]кт]\ мендилеп киштээни

48
Каспианны\ дагларга ужуралдары

– Онгу Каспиан хаан бодуну\ ада-[гбезини\ ордузун каапкаш


барган. Хая к[р]нгеш, ол чаа тажыны\ т[р]тт]нгенинге турас-
кааткан фейерверкти к[р]п каан.
Каспиан д]нн] [тт]р мурнуу ч]кче, чуртту\ билири ке-
зээнге чорааш, хайыы оруктар, аргада кокпалар шилип ап хал-
дып орган, а оон улуг оруктар-биле чоруп эгелээн. Ээзи ышкаш,
Ч]г]р]к база-ла шак ол анаа эвес аян-чоруктан х[лзеп чораан.
Каспиан Корнелиус башкы-биле ыглап байырлашкан-даа болза,
ам бодун эрес-дидим болгаш аас-кежиктиг кылдыр медереп би-
лип турган, ч]ге дээрге ам ол болза ужуралдарга уткуштур хал-
дып бар чыдар, солагай быктында хылыш, о\ быктында – С]]-
зен кадынны\ хуулгаазын Эдискизин азынган хаан-на болгай.
Ынчалза-даа х]н ]н]п, дымырааш чаъзын эккээрге, ол долган-
дыр к[рд]нгеш, дескиндир турар билдинмес арга-эзимнер, ээн
ховулар болгаш ак-к[к дагларны к[р]п кааш, делегейни\ кайы
хире [нд]р-улуун бодап, бодун бичии ынай корткан оолчугаш
кылдыр бодавыткан.
Чер кыры шуут чырып кээрге, ол орук ийинге аъттан
д]шкеш, аргага оът-сиген дуй ]нген ая\ тып алгаш, а\аа дыш
ап алган. Оол Ч]г]р]кт]\ ч]генин уштуп, ону оъттаары-биле
бош салыпкаш, соок дагаа эъдин чип, виноград арагазы ишкеш,
дораан-на удуп чыдыпкан. Каспиан улуг д]ъште оттуп келгеш,
катап база чемненип алгаш, эвээш кижилиг черлер таварты мур-
нуу ч]кче аян-чоруун уламчылап чорупкан. Б]]релчиннерлиг
чер таваржып, ол ]рг]лч]-ле бирде [р] к[д]рл]п, бирде куду
бадып, ч]]-даа болза, к[д]рл]р] колдап бар чыткан. Б]]релчин
тей б]р]з]нден ол бодуну\ мурнунда улам-на бедип, улам-на
карарып орар дагларны к[р]п чораан. Кежээ д]ж]п орда, оол
даглар белинге келген. Хат киткеп, чаъс чайыкче шилчип, ди\-
мирээшкин чыжыраан, Ч]г]р]кке шимчээри бергедеп-ле орган.
Ам олар кара\гы болгаш ужу-кыдыы чок ышкаш сагын-
дырар хадылыг аргага арай деп бурунгаарлап бар чытканнар,
а Каспианны\ сагыжынга оо\ ды\нааны ыяштарны\ кижиге
адаан-[жээнини\ дугайында т[[г]лер кирип чораан. Ол бол-
за телмарин кижи, чер болганда ыяштар кезип, арга-эзимни\
чурттакчылары-биле дайылдажып турарларны\ бирээзи дээрзин
оол сактып келген, ол боду ындыг эвес-даа болза, ыяштар ону
билбейн барып болур-ла болгай.

49
/каспиан тажы/

Олар шынап-ла билбес болбайн канчаар. Хат шуурган


кылдыр хуула берген, долгандыр ыяштар шыгырткайнып, чо-
вууртап каап турган. Хенертен дазырт дээн. Орукче шуут-ла оо\
артында ыяш кээп ушкан. «Оожум, Ч]г]р]к, оожум!» – дээш,
Каспиан аътты\ мойнун суйбагылаза-даа, боду сири\ейни бер-
ген, ч]ге дээрге [л]р часканын медереп билген. Ча\нык кызаш
деп, ди\мирээшкин даажы дээрни мыры\ай оо\ бажыны\ кы-
рынга ийи чара шаапкан ышкаш сагындырган. Ам аът ылап-ла
аскымнап ма\нап чорупкан.
Каспиан эки мунукчу турган, ынчалза-даа аътты док-
таадыптар к]ш оолда чок болган. Ол эзерге ам-даа ызыртынып
чорза-даа, бо уш-баш чок ма\ уламчылап турда, оо\ амы-тыны
кес кырында дээрзин билген. Имирти\де оо\ оруунга чаа-чаа
ыяштар таваржып-ла чораан, оол оларны арай деп оюп халдып
орган. Хенертен бир-ле ч]ве Каспианны\ хаваанче сопкан, ол
оон ы\ай ч]н]-даа билбейн барган.
------------
Каспиан одаг хып турар бир-ле черге о\гарлып келген.
Оо\ хол-буду к[к черлерлиг, бажы аарышкылыг болган. Чанын-
да бир-ле улус аяар чугаалажып турган.
– Ол ам-даа одунмаанда – деп, бир ]н чугаалаан, – ону
канчаарывысты шиитпирлеп аар ужурлуг бис.
– {л]рер – деп, [ске ]н саналдаан. – Ону дириг арт-
тырып каап шыдавас бис. Ол бисти айтып бериптер.
– Бис ону дораан [л]р]п каап азы чааскаандырзын
арттырып каап болур турган бис – деп, ]шк] ]н киржи берген.
– Бээр эккелгеш, балыгларын шарып берген соовуста, ам канчап
ону [л]рер бис? Ол дээрге аалчыны [л]рери боор-дур.
– Акыларым – деп, Каспиан кошкак ]н-биле чугаалаан,
– силер мени канчап-даа кааптар болзу\арза, мээ\ багай аъдым-
га эки хамаарылгалыг боору\арга идегээр-дир мен.
– Аъды\ сени тып аарывысты\ оранчок мурнунда-ла
ма\нап чоруй барган-дыр – деп, бирги ]н чугаалаан (ол ]н кай-
гамчык хыйылааш дээрзин Каспиан эскерип каан).
– Оо\ сени ээлдек с[стер-биле будап кааптарын болдурба
– деп, ийиги ]н чугаалаан. – А мен оон ы\ай мынча дээр мен…
– Мыйыттар болгаш мый-ыттар! – деп, ]шк] ]н алгыра
каапкан. – Ону [л]рбес болбайн канчаар бис. Ыядып к[р, Ни-
кабрик! А сен ч]] дээр сен че, М[[г]жей? Ону канчаар бис?

50
Каспианны\ дагларга ужуралдары

– Мен а\аа суг ижиртийн – деп, М[[г]жейнии хире


бирги ]н чугаалаан.
Кандыг-ла-бир кара ч]ве д[жекче чоокшулап келген.
Каспиан билип чыдарга, бир-ле кижи холун – бир эвес ол хол
болган болза аан – оо\ эктини\ адаанче эптиг-ээлдек суп тур-
ган. Оо\ кырынче ээгип келген кижини\ д]рз]з]нде бир-ле шын
эвес ч]ве бары эскертинген. Арнында база бир анаа эвес ч]ве
бар. Арын узун думчуктуг, д]к-биле дуй шыптынган, а оо\ ийи
талазында элдептиг ак дилиндектер к[з]лген. «Бо-даа маска-д]рз]
боор – деп, Каспиан боданган – азы халыын уржуундан ын-
чаар к[ст]п тур боор». Оо\ аксыны\ чанынга амданныг болгаш
изиг суук ч]]л куткан аяк кээрге, ол ижипкен. Ол [йде бир-ле
кижи одагже ]р]пкен. От чайынналдыр кыва берип, оо\ кырын-
да арын хенертен чырып кээрге, кайгай берген Каспиан алгыра
каапкан. Кижинии эвес, морзуктуу боорда, морзуктуундан улуг,
эп-найыралдыг, угаанныг арын болган. Оон ы\ай оо\ чугаалап
билири илде\.
Каспиан куй иштинде [вээнчи чаткан д[жекте чыдарын
ам билип каан. От баарында ийи бичии салдыг кижижигеш
олурган. Оларны\ дурт-сыны чавыс, арган, а д]г] Корнелиус
башкызыныындан-даа сырый ]нген болган, оон ол хенертен бо
болза езулуг гномнар-дыр, дамырларында ча\гыс-даа дамды
кижи ханы чок эрте-бурунгу гномнар-дыр деп даап бодаан.
Каспиан эрги нарнияжыларга ам-на таваржы бергенин билип
каан. Ынчан б]г] ч]ве оо\ мурнунга шокара\айны берген.
Каш хонгаш, Каспиан оларны аттарындан ылгап [[рени
берген. Морзукту\ адын М[[г]жей дээр, ]ш амы-
танны\ э\ улуг назылыы база э\ эки
сеткилдии ол болган. Каспианны

51
/каспиан тажы/

[л]р]п каар деп турганы х[л]г]р кара гном болган (оо\ бажы-
ны\ д]г] болгаш салы кара [\н]г, аът чели ышкаш, чи\ге, кадыг
турган). Оо\ адын Никабрик дээр. {скези – дилги кежи ышкаш
д]кт]г кызыл-сарыг гном, оо\ адын Трам дээр.
– Ам бис – деп, баштайгы-ла кежээде, кажан Каспиан
бодун олуруп алгаш, чугаалажыптар хире ч]гээртеп келген кыл-
дыр минни бергенде, Никабрик чугаалаан, – бо кижини канчаа-
рын шиитпирлээр ужурлуг бис. Силер ийи ме\ээ ону [л]р]п
каарын ч[пшээревейн, эки херек кылып тур бис деп бодаар-дыр
силер. А мээ\ бодалым-биле, т]\нелинде бис ону б]г] назынын-
да кул кылдыр тудар апаар бис. Мен оо\ дириг чоруй баарын –
бодуну\ кижи угунче чоруй баргаш, бисти\ шуптувусту айтып
бээрин – ч[пшээревес мен.
– Б[мб]ктер болгаш б[рзектер! Никабрик! – деп, Трам
алгыра каапкан. – Ч]ге ындыг каржы чугаалыг сен? Бисти\
]\г]р]в]ст]\ мыры\ай дужунга бажын ыяшка чара ]з]п алган
дээш бо кижи буруулуг бе кай? Мен бодаарымга, ол саттынык-
чыга д[мей эвес ышкаш.
– Силер оода айтырбады\ар – деп, Каспиан чугаалаан,
– дедир эглирин к]зеп турар мен бе деп. А мээ\ чанар х[\н]м
чогул. Силер-биле кады артып калыксап тур мен – ч[пшээрээр-
ле болзу\арза. Мен силер ышкаштарны б]г] назынымда дилеп
келдим.
– Доруун-на т[[г]-д]р – деп, Никабрик химиренген, –
сен кижи боорда, телмарин-дир сен, ындыг ийик бе? Боду\ну\
улузу\че эгликсеп турбайн канчаар сен.
– Эгликсээр-даа болзумза, шыдавас мен – деп, Каспи-
ан чугаалаан. – Мен бо озал-ондактыг таварылга болур душта,
амы-тынныг артар дээш дезип бар чыттым. Хаан мени [л]рер
деп турар. Бир эвес мени [л]р]п каар болзу\арза, оо\ к]зелин
хандырары\ар ол-дур.
– Кайын ам – деп, М[[г]жей чугаалаан, – солунун аа!
– Ол ч]] деп уткалыг ч]вел? – деп, Трам айтырган. –
Сээ\ назыны\да Мираз-биле бактажып четтигиптер хире ч]]
ындыг ч]ве кылып алганы\ ол, кижи?
– Ол мээ\ акым… – деп, Каспиан эгелээлек чорда, Ни-
кабрик бижээн сегирип алган.
– Че, ол-дур – деп, Никабрик дыттып ]нген, – ч]гле
телмарин эвес, а бисти\ э\ улуг дайзынывысты\ т[рели болгаш

52
Каспианны\ дагларга ужуралдары

салгакчызы! Тенек аарый берген болгаш, бо амытанны диригге


арттырар деп тур силер бе?!
Ол Каспианны бижээ-биле шанчыптар часкан, харын-даа
морзук биле Трам оо\ оруун дуй турупкаш, к]ш-биле дедир ап-
парып олуртуп кааннар.
– Болзун, Никабрик – деп, Трам чугаалаан, – чок-ла
болза боду\ну туттунуп чор, чок-ла болза М[[г]жей-биле кады
сээ\ кыры\че олуруп аар бис.
Никабрик д]нд]е берип, бодун эки алдынарын аазаан,
оон олар Каспиандан оо\ т[[г]з]н чугаалап бээрин дилээннер.
Ол доозуптарга, ыржым апарган.
– Бо болза мээ\ кажан-бир шагда ды\наан т[[г]лерим-
ни\ э\ элдептии-дир – деп, Трам эскерген.
– Ол ме\ээ таарышпады – деп, Никабрик чугаалаан. –
Бисти\ дугайывыста чугаа улус аразында ам-даа чоруп турарын
билбээн-дир мен. Бисти\ дугайывыста улус эвээшти билир болза,
экизи-ле ол. А кырган кижизидикчи кадай. Ол ч]ве ыыттаваан
боору кай. Бо б]г]же оо\ башкызы – саттыныкчы гномну\ хол-
башкан бооп турары. Мен оларны кижилерден артык к[[р х[\н]м
чок. Мээ\ с[з]мн] сактып алы\ар – оон эки ч]]-даа ]нмес.
– Ужурун билбес ч]ве\ дугайында чугаалава, Никабрик
– деп, М[[г]жей удурланган. – Силер, гномнар, кижилер ышкаш
уттуучал болгаш [скерлиичел силер. А мен а\ боорда, морзук-
тур мен. Бис [скерилбес бис. Ол-ла хевээр артып каар бис. Мен-
не болза ол чорук х[й-ле эки ч]ве аазап турарын чугаалаар-дыр
мен. Мында бис-биле кады Нарнияны\ алыс шынныг хааны –
езулуг Нарнияже эглип келген езулуг хаан бар-дыр. Гномнар
ону уттупкан-даа болза, ч]гле Адамны\ т[лдери хааннар турда,
Нарнияга шупту ч]ве эки турганын бис, а\нар, утпаан бис.
– Эдискилер болгаш эмискиктер! – деп, Трам чугаа-
лаан. – А ол дээрге, М[[г]жей, бисти\ чуртувусту кижилерге
бериптер деп турары\ ол бе?
– Мен ынча диведим – деп, морзук харыылаан. –
Нарния кижилер чурту эвес-тир (кым ону менден эки били-
рил?), ынчалза-даа оо\ хааны кижи болур ужурлуг. Бис шупту
авыралдыг-ла болуп к[рээли\ер, ынчаарга Дээди Хаан Питер
кижи турган эвес ч]ве бе?
– Сен ол шаандагы тоол-домакка б]з]рээр-дир сен бе?
– деп, Трам айтырган.

53
/каспиан тажы/

– Бисти\, а\нарны\, [скерилбезивисти силерге чугаа-


ладым чоп – деп, М[[г]жей чугаалаан. – Утпас база бис. Мен
Дээди Хаан Питерге болгаш Кэр-Паравелге чагырып турган [ске
кижилерге, Асланны\ Бодунга б]з]рээрим дег, база б]з]рээр
мен.
– Че, билдингир-дир – деп, Трам узун-суук чугаалаан.
– А кым бисти\ ]еде Асланга б]з]рээрил?
– Мен б]з]рээр мен – деп, Каспиан чугаалаан. – Бир
эвес мурнунда А\аа б]з]ревейн-даа турган болзумза, ам б]з]рей
бердим. Ында, кижилер аразында, Асланны шоодуп турар улус
чугаалажып билир а\нар болгаш гномнар дугайында т[[г]лерни
база шоодуп турар. Чамдыкта мен Аслан ылап-ла бар бе деп
чигзинип-даа тургулаан мен; силерни\ бары\арга база чигзинип
турган мен. Ындыг-даа болза, бар-дыр силер.
– Силернии шын-дыр, Каспиан хаан – деп, М[[г]жей
чугаалаан. – Эрги Нарнияга бердинген чоруур шаа\арда, олар
ч]] деп-даа турар болза, мээ\ хааным боор силер. Дээрги Мын-
даагылар делгерезин!
– Мээ\ оон х[[н]м булганыр-дыр, морзук – деп, Ника-
брик химиренген. – Дээди Хаан Питер болгаш [скелер кижилер
турганы чадавас, ынчалза-даа олар к[\г]с [ске кижилер турган-
дыр. А бо дээрге каргыштыг телмариннерни\ бирээзи-дир. Олар
чалгаа чазып а\наар болгай. А сен а\наваан сен бе кай? – деп,
Каспианче хенертен эргилбишаан, ол немеп каан.
– Шынын чугаалаар болза, а\нап турган мен – деп,
Каспиан харыылаан, – ч]гле чугаалап билир а\нарны эвес.
– Че, ол хамаан чок херек-тир – деп, Никабрик чугаалаан.
– Чок, чок – деп, М[[г]жей удурланган. – Ындыг эвес
дээрзин сен билир болгай сен. Бисти\ ]еде Нарнияда а\нар, Ка-
лорменде азы Телмарда ышкаш, ч]гле ]н чок кылдыр чаяаттын-
ган, мелегей к]ж]рлер дээрзин кончуг эки билир сен. Оо\ ка-
дында оларны\ мага-боттары бичиижек, база чартык гномнарны\
силерден ылгалынга к[[рде, бистен ылгалы улуг бооп турар.
Олар ам-даа элээн ]р маргыжып келген, ынчалза-даа адак
соонда Каспиан артып каар ужурлуг деп шупту ч[пшээрешкен,
харын-даа (кажан ол кылаштай бээрге) Трамны\ «[скелер» деп
адааны амытаннар-биле таныштырып каарын аазааннар, ч]ге
дээрге бо ээн черлерге, эрги Нарнияга турганы дег, шак-ла ын-
дыг янзы-б]р] амытаннар чаштынып турган ч]ве-дир.

54
VI
Арга-эзимде чаштынып
чурттаан амытаннар
Ам Каспианга э| аас-кежиктиг х}ннер
келген. Кайгамчык х]ннээрек эртен, шалы\ оът-сигенге д]ж]пкенде,
ол морзук болгаш ийи гном-биле кады чорупкаш, арга ишти-биле
дагларда бедик кертилекче к[д]рл]п ]нгеш, х]н херели шыва
алган мурнуу ийже бада берген, а оон Арченландияны\ ногаан
оргулааштары к[ст]п чыткан.
– Баштай ]ш Чоонмай адыгга баар бис – деп, Трам
чугаалаан.
Олар ая\да чи\гис шыва апкан ко\гулдуг кырган ыяшче
]н]п келгеннер. М[[г]жей ыяш унун аспаа-биле ]ш катап хапкан.
Кым-даа харыылаваан. Ынчан ол катап база хапкан. Иштинде
хыйылааш ]н: «Ырап чору\ар, турар [й ам-даа келбээн» – дээн.
А кажан морзук база бир соптарга, улуг эвес чер шимчээшкини
ышкаш дааш ды\налып, эжик дег бир ч]ве ажыттынган соонда,
оон ]ш х]ре\ адыг карактарын чиве\неткилеп к[ст]п келген.
Оларга херекти\ ужурун тайылбырлаарга (а ол х[й ]е ээлевээн,
ч]ге дээрге олар аажок уйгузураан болган), олар Нарнияны\

55
/каспиан тажы/

хааны Адамны\ оглу болур ужурлуг деп М[[г]жей-биле


ч[пшээрешкеш, Каспианны аажок [л болгаш чыпшынчак аксы-
дылы-биле ошкааш, а\аа ары чигири бергеннер. Каспиан ындыг
эрте хлеб чокка ары чигири чиксевээн, ынчалза-даа ойталаары
х]нд]лел чок дээрзин билип турган. Соонда холдарын, арнын
чуур ужурга таварышкан.
Оон олар оруун уламчылап чорза-чорза, бедик
п[штер аразынга келгеннер. Ынчаарда М[[г]жей: «Палыраа!
Палыраашпай!» – деп кый дептерге, чорумалдар оларны\
бажыны\ кырынга келгиже, бир будуктан [ске будукче шурап
кел чыткан дии\ни к[р]п кааннар. Кызыл-сарыг, Каспианны\
кажан-бир шагда к[рген дии\нерини\ э\ каас-чаражы дии\
болган. Ол дии\ орду садында анаа дии\нерден оранчок улуг,
бичежек ыт дег хемчээлдиг, а оо\ карактарынче к[р]пс]\ерзе,
ол чугаалап билир дээрзин дораан билип каар ийик силер. А
берге ч]ве – ону канчап доктаадыры, б]г] дии\нер ышкаш,
ол дии\ шуугакчы турган ч]ве-дир. Ол доп-дораан Каспианны
мендилээш, оо\ тоорукка ынаан айтырган. Каспиан [[р]п
четтиргеш: «Ынак мен» – дээн.
Палыраа тоорук эккээр дээш халып чоруй баарга, М[[г]-
жей Каспианга: «Ынаар эвес, [скээр к[р. Дии\нерде бир дии\
бодуну\ курлавырынче бар чыдырда (курлавыр кайдазын
билип аар бодап турар дег сен), олче к[[р] бак аажы кылдыр
санаттырар» – деп сымыранган. Палыраа тооруктуг ээп келген,

56
Арга-эзимде чаштынып чурттаан амытаннар

Каспиан ону казып чип алган, а дии\


кижи дугайында медээни арткан
амытаннарже дамчыдар бе деп айтырган.
«Даваннарым черге дегбейн шимчээр-
ле болгай мен» – деп, ол чугаалаан.
М[[г]жей болгаш гном ол кончуг эки идея-
дыр деп ч[пшээрешкеш, э\ элдеп аттарлыг
амытаннарже баар х[й-ле даалгаларны дии\ге
бергеннер. Палыраа оларга дойлаашкынче база
Самнаар оймакка ]ш д]н эрткенде болур ч[в]лелче чалалга
дамчыдар ужурлуг турган. «Ол дугайында Чоонмай адыгларга
база чугаала – деп, Трам немеп каан, – а оон башка бис оларны
сагындырарын уткан-дыр бис».
Оон олар Шылырааш аргада чеди алышкыже чорупкан.
Трам [[р]н дагда кертилекче дедир аппарган, а оон со\гу ий-
биле ч[[н ч]кче, даштар болгаш шивилер аразында кара\гы
оймакче эдерткеш чорупкан. Дыка ]р чоруп келгеннер, Каспиан
хенертен оо\ будуну\ адаанда чер, бир-ле кижи ынаар куду
маска-биле соктап турган дег, сири\ейнип турарын билип
каан. Трам оларны доскаар д]в] хире хемчээлдиг калбак дашка
чедире бергеш, ону буду-биле соктапкан. Элээн болганда, даш
чыла берип, кара т[герик ]т ажыттынган соонда, оон изиг агаар
]н]п кээп, Трамга дыка д[мей гномну\ бажы бакылап келген.
Олар ийилээн ]р-ле чугаалашкан, гном, дии\ азы адыгга к[[рде,
кайгааны аажок ышкаш болган, ынчалза-даа адак соонда б]г]
б[л]кт] бадып кээр кылдыр чалааннар. Чорумалдар кара\гы
чадалап чырык к[р]п каггыжеге чедир бадып келгеннер. Чырык
болза чалынналган х[р]к, а куй – дарганнаар чер болган. Ында
чер адааны\ дамырак суу агып чыткан. Ийи гном дарганнаар
х[р]к чанында турган, ]шк]з] д[ж]де кызыдыр изидип каан
демирни кыскаш-биле тудуп турган, а д[ртк]з] ону маска-биле
соп турган, база ийи гном бичии хаварык холдарын хирлиг
союндак-биле чотпушаан, аалчыларже уткуй далаштыг кел
чытканнар.
Каспиан дайзын эвес, а [\н]к деп оларны б]з]редип
аарынга элээн ]е негеттинген, ынчаарга адак соонда олар бир де\-
ге: «Хаан делгерезин!» – деп алгыржыпкаш, шупту аалчыларга
кайгамчык белектер – куяк камгалал хептер, б[рттер болгаш
хылыштар берген. Морзук ындыг белектерден ойталап, ол а\

57
/каспиан тажы/

дээрзин, бир эвес дыргактар болгаш диштери оо\ кежин б]д]н


кадагалап шыдавас болза, ону кадагалаан-даа херээ чок дээрзин
эскерген. Чепсек-херекселдерни дарганнап кылганы кончуг эки
болган, ынчангаш Каспиан гномнар соп кылган хылышты оо\
чанынга чевен борастап каан ышкаш к[ст]р хылыжыны\ орнунга
алырын аас-кежик деп к[рген. Чеди алышкы (олар кызыл-сарыг
гномнар турган) Самнаар оймакка чедип кээрин аазаан.
Элээн болганда, Каспиан ]декчилери-биле кады беш кара
гномну\ кую турган кургаг сай-даштыг кашпалга келгеннер.
Каспианны к[р]п кааш, олар база кайгай берген, ынчалза-даа
адак соонда оларны\ э\ улуу: «Бир эвес ол Миразка удур болза,
ону хаан деп х]лээп к[[р бис» – дээн. А [скези: «Дагларже
бедидир ]не берээли\ер. Ында ийи магачын болгаш шулбус
кадай чурттап турар. Оларны се\ээ эдертип эккеп болур бис» –
деп немеп каан.
– Чок, херекчок – деп, Каспиан харыылаан.
– Мен база херекчок деп бодадым – деп, М[[г]жей
чугаалаан, – бисти\ талавыска ындыг амытаннар турарын
к]зевес-тир бис.
Никабрик ч[пшээрешпээн, а Трам биле морзук
маргылдаага ажып ]нген. Эрги Нарниядан ч]гле эки эвес, а
коргунчуг-даа амытаннар ам-даа ]ре-салгалдыг бооп турарын
Каспиан кайгап каан.
– Бир эвес ол шаарланчак б[л]кт] эккээр болзувусса,
Аслан бисти\ талавыста болбас – деп, олар кара гномнар
куюндан ]н]п келгенде, М[[г]жей чугаалаан.
– А-а, Аслан! – деп, Трам кочулай аарак чугаалаан. –
Силер-биле кады мээ\ турбазым ылап болгу дег боор.
– А сен Асланга б]з]рээр сен бе? – деп, Каспиан
Никабриктен айтырган.
– Мен кымга-даа, ч]]-даа ч]веге болза б]з]рээр мен –
деп, Никабрик харыылаан. – Бир эвес ол каргыштыг каржы
телмариннерни узуткап каар азы оларны Нарниядан ]нд]р
сывырыптар-ла болза. Кым-даа, ч]]-даа болза. Аслан азы Ак
Кадай-даа болза, ме\ээ ылгал чок.
– Аяар, аяар – деп, М[[г]жей чугаалаан, – ч]н] чугаалап
турары\ны билбес-тир сен. Ол Кадай Мираз болгаш оо\ б]г]
аймаандан-даа артык хоралыг дайзын турган.
– Ынчалза-даа гномнар дайзыны эвес – деп, Никабрик
удурланган.
58
Арга-эзимде чаштынып чурттаан амытаннар

Оларны\ дараазында барган черинге ужуражылга


оранчок [[р]нч]г болган. Олар чавызап бадып кээрге, даглар
улуг шынаага азы д[в]н куду дажыг хемчигештиг аргалыг
кашпалга орнун чайлап берген. Хемчигешти\ эриин ч]ск]ктелчек
эм ]н]ш болгаш ыт-кады дуй ]нген, а агаарны арыларны\
шиилээри долуп турган. М[[г]жей: «Гленсторм! Гленсторм!» –
деп кыйгырыптарга, Каспиан дуюглар даажы ды\нап каан. Дааш
ды\зыза-ды\зыза, адак соонда шынаа б]р]н]-биле сири\ейни
берип, шырыштарны таптавышаан, Каспианны\ к[ргени б]г]
амытаннарны\ э\ улуг-чаагайлары – [нд]р-бедик кижи-аскыр
Гленсторм болгаш оо\ ]ш оглу к[ст]п келген. Гленстормну\
чырык х]ре\ быгыннары кыла\айнып турган, а калбак х[рээн
алдынналчак-кызыл-сарыг сал шыва апкан. Ол б]д]]-билир база
чурагачы болгаш, оларны\ кээрин билип турган.
– Хаан делгерезин! – деп, ол алгыра каапкан. – Мен болгаш
мээ\ оолдарым дайынга белен бис. Тулчуушкун кажан боорул?
Ол ]еге чедир Каспиан-даа, [скелер-даа дайын дугайында
таптыг бодап к[рбээн ч]ве-дир. Олар кижилер аалдарынче
болгаш аргаже эмин эрттир ханылап кирип келген а\чыларже
халдаашкыннар кылырын планнап турганнар. Колдуунда-ла
олар арга-эзимнер болгаш куйларга боттары канчап амыдырап-
чурттаарын база хоргадаан черинге эрги Нарнияны чоорту
катап тургузарын бодап турганнар. Ынчалза-даа Гленстормну\
с[стерини\ соонда шупту боданы бергеннер.
– Силер Миразты Нарниядан ]нд]р сывырар сорулгалыг
езулуг дайын дугайында бодап тур силер бе? – деп, Каспиан
айтырган.
– А оон ы\ай ч]л? – деп, кижи-аскыр чугаалаан. – Оон
ы\ай ч]] дээш дээрги мындаагылар куяк хеп кедип, белинге
хылыш астып турарыл?
– Ол болдунар бе, Гленсторм? – деп, морзук айтырган.
– }е-шаг келген-дир – деп, кижи-аскыр харыылаан. –
Мен сылдыстарны хайгаарап турдум, морзук, ч]ге дээрге мээ\
херээм хайгаараары, а силернии – сактып артары. Тарва биле
Аламбил сылдыстар дээрни\ делгемнеринде ужуражы берген-
дир, а черде Адамны\ оглу а\-ме\ни чагырар дээш база оларга
аттар тыпсыр дээш катап база к[д]р]лген-дир. Шаг-]е келген-
дир. Самнаар оймакка бисти\ ч[в]леливис шериг ч[в]лели
болур ужурлуг.

59
/каспиан тажы/

Кижи-аскыр ону Каспиан болгаш б]г] [ске амытаннар


боданмайн-даа б]з]рей бээр кылдыр чугаалаан; олар ам
дайынга тиилеп шыдаар бис деп, ону ыяап-ла эгелээр ужурлуг
бис деп б]з]рей бергеннер. Х]н д]ъш чедип турган, ынчангаш
олар кижи-аскырлар черинге дыштанып олуруп алгаш, кижи-
аскырларны\ анаада чиир чемин – сула, яблоктар, ногаа аймаа
болгаш быштакты чигеннер, арага-дарыны ишкеннер.
Оларны\ чедер дээни дараазында чер дыка чоок турган,
ынчалза-даа кижилер чурттап турар суурну оюп эртер дээш
дескинер орук-биле чоруур ужурга таварышканнар. Долгандыр
кажаалап каан чылыг оргу ш[лдерге чедип келгеннерде, кежээ-
даа д]шкен. М[[г]жей ногаан оът-сиген шыпкан чалда бичии
]\г]р аксынга доктаагаш, ээзин кый депкен.
}\г]рден Каспианны\ к[[р]н барык-ла манавааны
амытан – чугаалап билир к]ске бажын уштуп келген. Ол анаа
к]скелерден улуг болбайн канчаар, артыы даваннарынга турда,
оо\ узуну ]жен сантиметр чедип турган. Оо\ кулактары барык-
ла тоолайныы ышкаш узун (оранчок калбак-даа болза) болган.
Адын Рипичип дээр, х[гл]г болгаш эрес-дидим к]ске ч]ве-
дир. Быктында ол селемелиг, бодуну\ узун чаак салын, эрин
салы ышкаш, долгап алган чоруур. «Мында он ийи бис, дээрги
мындагылар – деп, ол эрестиг болгаш аянныг м[гейбишаан
чугаалаан, – мен бодумну\ б]г] дайынчы б[л]]мн] силерни\
б]р]н эрге\ерге х]лээдирим бо». Каспиан каткызын арай деп
тудуп алган (ону чедиишкинниг кылган-даа): Рипичипти\ б[л]]
б]р]н]-биле кымны\-даа к[д]р]п шыдаары хапка чайлыг сы\а
бээр боор деп ол бодаан.
Ол х]н Каспианны\ ужурашкан амытаннарын ]р-ле адап
санап болур – Х]]рекпен дедир-даван, Азыглыг ]ш алышкы
(олар М[[г]жей ышкаш морзуктар турган), Камилло койгун,

60
Арга-эзимде чаштынып чурттаан амытаннар

Теннигбей чараа-чечен. Адак соонда чорумалдар ам-на оргу


оът-сигенниг оймак кыдыында бедик шарланнар долганган
суг бажынга дыштаныр аргалыг болганнар. Х]н ажып турган
болгаш, шарланнарны\ х[легелери оймакты кежилдир ш[йл]п
чыдыпкан: чечектер хагдынчы берген, а тааннар д]ннээр черинче
ужуп чорупкан. Олар ап чораан аъш-чемин чип алганнар, Трам
да\зазын тиге берген (Никабрик таакпылавас турган).
– Бир эвес ыяштар болгаш суг ээлерин база оттуруп
шыдапкан болзувусса, б[г]н дыка-ла эки ажылдаан боор-дур
бис – деп, морзук чугаалаан.
– А ону кылып болур бе? – деп, Каспиан айтырган.
– Чок – деп, М[[г]жей харыылаан, – оларны чагырар
эрге бисте чок. Кижилер бо чуртче келгеш, ыяштар ужуруп,
дамырактар ч]дедип эгелээн соонда, ыяш, суг ээлери кыстар
ханы уйгуже д]лн] берген. Кым билир боор – олар катап
база оттуп шыдаар бе? Ол биске кончуг улуг чидириг-дир.
Телмариннер аргадан дыка коргар, бир эвес ыяштар киле\нээш,
оларже шимчеп ]н]птер болза, кортканындан угааны солуудап,
Нарниядан шыдаар-ла шаа-биле д]рген чоруй баарлар.
– Бо а\нарны\ сагыжын ч]] дээрил аан! – деп,
ол б]г]ге б]з]ревес Трам чугаалаан. – Ыяштар болгаш
суг баштары-биле кызыгаарланган херээ ч]л? Даштар база
кырган Миразче боттары октаттынып эгелээр болза, оон-даа
эки эвес бе?
Морзук харыызынга ч]гле «хм» деп каан, оон дыка ]р
ыржым д]ж]п, кажан Каспианга арганы\ ханызындан кошкак
х[гж]м ]н] ды\налган ышкаш сагындырганда, ол барык-ла
удуп калган турган. Уйгу-д]ж]м-д]р деп шиитпирлээш, ол [ске
талазынче а\дарлып алган; ынчалза-даа оо\ кулаа черге дээптери
билек, ол кошкак тепсээшкин болгаш барабан догдураажын ды\-
нап каан. Оол бажын к[д]р]п келген. Шимээн оожургай берген,
ынчалза-даа х[гж]м ]н] тода ды\налып турган. Лимбилерге
ойнаан ышкаш болган. Каспиан М[[г]жейни\ аргаже кезе к[р]п
орарын эскерип каан. Оймакты айны\ чидиг чырыы шыва апкан;
оол бодаанындан х[й ]ени удуп эрттирипкени илде\. Х[гж]м
]н] чоокшулап-ла орган, ынчалза-даа аялга ам-даа тода эвес, х[й
санныг чиик буттарны\ тепсенгени ды\зып кел чыткан. А оон
ам-на Каспианны\ б]г] назынында бодап келген амытаннары
арга иштинден ай чырыынче самнап ]н]п келгеннер. Олар

61
/каспиан тажы/

62
Арга-эзимде чаштынып чурттаан амытаннар

гномнардан бичии-ле дап, ынчалза-даа аянныг болгаш ырбыскын


к[ст]р болганнар. Дыдыраш баштарда бичежек мыйысчыгаштар
к[з]лген, мага-боттар бел-кежиктен [р] чанагаш боорда, б]л]ргей
чырыкта чайынналып турган, буттар [шк]н]] дег.
– Кижи-хуналар! – деп, тура халывышаан Каспиан
алгыра каапкан, ол [йде олар ону б]зээлеп келген. Байдалды
оларга ]р тайылбырлаан херээ чок бооп, олар Каспианны
дораан-на х]лээп апкан. Ч]н] кылып турарын медереп билбейн
чыткаш-ла, оол кижи-хуналар-биле кады самнап б[[лдени берген
болган. Трам ындыг чиик, суук шимчеп шыдавас-даа болза, база
самнай берген, М[[г]жей безин шупту амытаннар-биле кады
ка\дай шурап эгелээн. Ч]гле Никабрик туружундан шимчевейн,
ыыт чок хайгаарап турган. Кижи-хуналар Каспианны дескиндир
шуражып, шоорларга ойнап турганнар. Оларны\ элдептиг, ча\-
гыс угда му\гаргай болгаш х[гл]г кылдыр к[ст]р арыннары оо\
арнынче чоокшулап кээп турган; оларны\ х[й] аажок: Ментиус,
Обентиус, Думнус, Волнус, Волтинус, Гирбиус, Нименус, Наусус
болгаш Оскунс. Палыраа шуптузун чыып эккелген.
Каспиан дараазында эртен оттуп келгеш, ол д]ш эвес-
тир деп арай боорда б]з]рээн; ынчалза-даа оът-сиген адыр
дуюгларны\ бичии истери-биле шыптынган болган.

63
VII
Эрги Нарния айыылда

Каспиан болгаш оо| эш-{{р}н}| кижи-
хуналарга таварышкан чери Самнаар оймак болбайн канчаар,
олар а\аа {нд]р улуг Ч[в]лел болур д]нге чедир артып калган-
нар. Каспиан ам сылдыстар адаанга удуп, булак суун ижип, ч]гле
тооруктар болгаш чимистер чип чурттай берген. Оо\ мурнунда
тажы торгу ак-чоорганнарлыг, хевистерни долдур азып каан ор-
дуга чалчалар эккелген алдын-м[\г]н тавактардан аъш-чем чип
ча\чыгып калган, ынчангаш мынчаар чурттаары а\аа чаа ч]]л
болган. Ынчалза-даа а\аа кажан-даа ындыг эки болуп к[рбээн.
Кажан-даа оо\ уйгузу ынчаар ханып к[рбээн, аъш-чем ындыг
амданныг болбаан: оо\ мага-боду дадыга берген, а арнында хаан-
зыг шинчи к[ст]п келген.
{нд]р улуг д]н д]жерге, Каспианны\ элдептиг албатыла-
ры оймакче – ча\гыстап, ийилеп, ]штеп, б]д]н-б]д]н б[л]ктеп
– дуюкаа эртип чыглып эгелээн. Айды\ы аажок бооп, албатыла-
рыны\ чеже х[й]н к[ргеш база оларны\ амыр-мендизин ды\нааш,

64
Эрги Нарния айыылда

оо\ ч]рээ кедергей [[рээн. Оолду\ таныжып ап четтигипкен


амытаннары шупту мында болган: Чоонмай адыглар, кызыл-
сарыг болгаш кара гномнар, дедир-даваннар болгаш морзуктар,
койгуннар болгаш чараа-чеченнер, база оо\ ам-даа к[рбээни
[ске амытаннар – дилгилер дег кызыл-сарыг беш кижи-хуна,
дижинге чедир чепсегленген болгаш трубаны\ [тк]т ]н]нге
]деткен базып турар чугаалап билир к]скелерни\ б]д]н б[л]],
элээн каш ]г], Кускуннуг дагдан келген кырган Кускун. С[[л]нде
кижи-аскырлар-биле кады (Каспианны\ тыныжы безин бачымнай
берген) э\ улуг эвес, ынчалза-даа езулуг даг-кижи – {л]г даг
чурттуг Казыргы-Тей чедип келген. Ол ооргазынга б]д]н хаар-
жак долу, далай аарыындан аараан дег, х[[н булгандыр чайга-
дып каапкан гномнарны ч]ктеп эккелген.
Чоонмай адыглар баштай найыр-дой боорун, а оон, ар-
галыг болза даарта, ч[в]лел боорун к]зээннер. Рипичип болгаш
оо\ к]скелери ч[в]лел-даа, дой-даа манап болур, а ол-ла д]не
Миразты\ ордузунче х[ме таварып кирер херек деп санап тур-
ганнар. Палыраа болгаш [ске дии\нер: «Хары угда чугаа кы-
лып база чемненип шыдаар бис, ынчангаш ч[в]лел биле дойну
ч]ге бир угда эрттирип болбазыл» – дээннер. Дедир-даваннар
ч]н]\-даа мурнунда оймакты дескиндир о\гар казып аарын са-
налдааннар. Кижи-хуналар байырланчыг самдан эгелеп аары
э\ дээре деп бодап турганнар. Кырган Кускун б]г] ч[в]лелди
кежээки чемге чедир эрттирип болбас дээрзинге адыглар-биле
ч[пшээрешкеш, с[с ап, кыска чугаа кылыр ч[пшээрел дилээн. А
Каспиан, кижи-аскырлар болгаш гномнар ол саналдарны\ шуп-
тузун х]лээп албайн, ам дораан езулуг шериг ч[в]лели эрттире-
рин шудургу негээннер.
Кажан б]г] чыышты улуг т[герик кылдыр оожум олуруп
аарын дугуржуп алганда база «Ыытташпа\ар! Шупту ыытташ-
па\ар, хаан чугаалаары ол-дур!» – деп ы\ай-бээр алгырып ха-
лып турган Палырааны арай деп соксадып алганда, Каспиан арай
х[лзей аарак туруп келген. «Нарнияжылар!» – деп, ол эгелеп ал-
гаш, уламчылап шыдаваан, ч]ге дээрге ол [йде Камилло койгун:
«Ыытташпа\ар! Мында бир черде кижи бар-дыр» – дээн.
Олар дээрге оваарымчалыг, оларны а\нап турарынга ча\-
чыга берген а\нар турган, ынчангаш, даш к[жээлер дег, шим-
чевейн турупканнар. А\нар Камиллону\ айтып турган черинче
думчуктарын шиглеп, чыт хакканнар.

65
/каспиан тажы/

– Кижинии ышкаш чыттыг, ынчалза-даа шуут кижи база


эвес-тир – деп, М[[г]жей сымыранган.
– Ол чоокшулап кел чыдыр – деп, Камилло чугаалаан.
– Ийи морзук болгаш ]ш гном, чалары\ар кезенип
алгаш, а\аа уткуштур ды\налбас кылдыр бары\ар – деп,
Каспиан айыткан.
– Че, бис ону уткуптар бис – деп, согунун киришке таа-
рыштырбышаан, бир кара гном д]нд]й]п чугаалаан.
– Бир эвес ол чааскаан болза, атпа\ар – деп, Каспиан
немеп каан. – Тудуп эккели\ер.
– Ч]ге? – деп, гном айтырган.
– Се\ээ канчаар дужааганыл, ынчаар к]]сет – деп, Глен-
сторм кижи-аскыр чугаалаан.
}ш гном болгаш ийи морзук шимээн ]нд]рбезин кызы-
дып, оймакты\ со\гу-барыын кыдыында ыяштарже ма\нап бар
чыдырда, шупту ыыт чок манап турган. Оон [тк]т кыйгы:
– Тур! Мында кымыл? – дээн соонда, бир гном хе-
нертен шурай берген, хензиг болгаш, Каспианны\ кончуг эки
билири ]н:
– Б]г] ч]ве анаа, б]г] ч]ве анаа, мен чепсек чок мен. К]-
зээр болзу\арза, холдарымдан тудуп алы\ар, т[лептиг морзуктар,
ч]гле ызырба\ар. Мен хаан-биле чугаалажыйн дээш – дээн.
– Корнелиус башкы! – деп [[р]шк]л]г алгырыпкаш,
бодуну\ кырган башкызын уткуп аар дээш, Каспиан бурунгаар
халый берген. Шупту долгандыр б[л]глежип келгеннер.
– Тьфу! – деп, Никабрик хыйланган. – Саттыныкчы
гном. Хирелиг хей, эки-даа эвес, багай-даа эвес. Хылыжымны
оо\ боскунче киир шанчыптайн бе?
– Оожурга, Никабрик – деп, Трам чугаалаан, – ада-
[гбезини\ кандыг болганы дээш ол буруу чок.
– Ол дээрге мээ\ амы-тыным камгалап каан э\ эки
[\н]]м-д]р – деп, Каспиан тайылбырлаан. – Оо\-биле харыл-
зажыр х[\н] чок амытан мээ\ шериимни доп-дораан каапкаш
барып болур. Хайыралыг башкы, мен силерни катап к[ргеним
дээш аажок [[р]п тур мен. Бисти канчап тып чедип келди\ер?
– Э\ б[д]]н илби-шиди ажыгладым, дээрги мындаагы-
лар – деп, д]рген кылаштаанындан тыныжы бачыдап турар эр-
темден эгиштевишаан тайылбырлаан. – Ынчалза-даа ам ону чу-
гаалажыр чай чок-тур. Бис моон доп-дораан чоруур ужурлуг бис.

66
Эрги Нарния айыылда

Силерни садыпкан, ынчангаш Мираз халдап ]н]пкен. Даарта


д]ъшке чедир б]зээледип алган турар силер.
– Садыпкан! – деп, Каспиан алгыра каапкан. – А кым?
– Чигзиниг чок, кандыг-бир саттыныкчы гном боор – деп, Ни-
кабрик чугаалаан.
– Силерни\ Ч]г]р]]\ер – деп, Корнелиус тайылбыр-
лаан. – Ынчалза-даа к]ж]р малда буруу чок. Силер эзерден
чайлып, кээп д]жери\ерге, аъды\ар ордуну\ мал кажаазынче
ээп келбейн канчаар ч]вел. Ынчан дезипкени\ер илерей берген.
Миразты\ эрии-шаажы [рээлинге айтырыгларга харыылавас
дээш чиде хона берип, илбилиг кристалл дузазы-биле силер-
ни кайыын дилээрин белени-биле даап билдим. Д]]н аргага
Миразты\ истекчилерин х]нзедир к[р]п келгеш, оо\ шерии
бээр ]н]пкенин билип кагдым. Силерни\ чамдык, хм, хайнак
эвес гномнары\арда аргага чурттаар арга-мергежил х[й боор деп
бодаар турган мен. Бо черни долгандыр дыка х[й ис арттырып
каан болду\ар. Улуг частырыг-дыр. Кандыг-ч]]-даа болза, Ми-
раз эрги Нарния, оо\ идегеп турганы дег, шуут-ла ээнзиреп кал-
баан дээрзин билип кааш, х[делип кирипкен-дир.
– Ур-рра! – деп, бир-ле амытанны\ чи\ге болгаш [тк]т
]н] эртемденни\ мыры\ай будуну\ адаандан ды\налган. – Тул-
чуп ]нер-дир! Мен ч]гле мени база мээ\ б[л]]мн] хаан бурун-
гаар тургузуп каарын дилээр-дир мен.
– Бо ч]л? – деп, Корнелиус айтырган. – Дээрги мын-
даагылар бодуну\ шериинче шерги азы ымыраа х]лээп ап турар
чоор бе? – Ол ээккеш, к[ст]к [тт]р топтап к[ргеш, каттыра
каапкан. – Арзыла\ ады-биле да\гыраглап тур мен – деп, ол
чугаалаан, – к]ске ышкажыл. Дээрги к]ске, силер-биле чоок та-
ныжып аарын к]зээр-дир мен. Ындыг эрес-дидим а\-биле ужу-
ражыры ме\ээ улуг алдар-х]нд]-д]р.
– Мээ\ найыралым силерге бараан болзун, эртемден
кижи – деп, Рипичип сыйтылаан. – Кандыг-даа гном азы даг-
кижи силер-биле х]нд]лээчел болбас болза, мээ\ селемем дуга-
йында утпас ужурлуг.
– Ол б]г] мелегей ч]]лдер чугаалажыр чай бар ч]ве бе?
– деп, Никабрик айтырган. – Бисти\ планнарывыс кандыгыл?
Тулчур бе азы дезер бе?
– Херек болза, бис тулчур бис – деп, Трам чугаалаан. –
Ынчалза-даа амдыызында белеткеливис багай-дыр, бо чер база
камгаланырынга арай таарышпас-тыр.
67
/каспиан тажы/

– Дезер бодалга таарышпас-тыр мен – деп, Каспиан


удурланган.
– Ды\на\ар, ону ды\на\ар – деп, адыглар ышкыштап
чугаалаан. – Ч]н]-даа кылып турар болзувусса, дезип ма\-
навас ужурлуг бис, ыла\гыя кежээки чем мурнунда азы оо\
соонда дораан.
– Баштай дезе берген амытан с[[л]нде база албан дезер
эвес – деп, кижи-аскыр чугаага киржи берген. – А ч]ге бис бот-
тарывыс туруш шилип алыр орнунга, оларны\ шериинге туруш
ээлеп аарын ч[пшээрээр ужурлуг бис? Боттарывыс тааржыр чер
тып алганывыс дээре боор.
– Кончуг мерген угаанныг бодал-дыр, дээрги хааным –
деп, М[[г]жей чугаалаан.
– Дээрги мындаагылар – деп, Корнелиус саналдап эге-
лээн, – а ол ышкаш силер б]г]де, янзы-б]р] амытаннар. Мен
бодаарымга, бис ч[[н ч]кче, хемни куду алзы арга-эзимче к[жер
ужурлуг бис. Телмариннер ол черни к[[р х[\н] чок. Олар да-
лайдан база оон чедип кээп болур б]г] ч]веден кезээде коргар
турганнар. Ынчангаш олар а\аа кончуг улуг аргалар [з]п ]не-
рин болдурганнар. Бир эвес тоолчургу чугаалар шынын чугаа-
лап турар болза, эрте-бурунгу Кэр-Паравел орду хемни\ аксын-
да турар. Ол чер дайзыннарывыска эвес, а биске дузалаар. Бис
Асланны\ базырык-тейинче чоруй баар ужурлуг бис.
– Асланны\ базырык-тейи? – деп, элээн каш ]н ды\-
налган. – А ол ч]] деп ч]вел?
– Ол болза [нд]р улуг аргаларны\ кыдыында турар, нар-
нияжыларны\ эрте-бурунгу ]еде хуулгаазын Даш турган черде
– ол ам-даа ында бар чадавас – оваалап тургузуп кааны дыка
улуг тей-дир. Ол тейни [д]глер болгаш аргыжар черлер б]р]н]-
биле ]ттеп каапкан, а Даш т[п куйда турар. Базырыкка бисти\
курлавырларывыс сы\а бээр, а чаштынар черлер хереглээрлер
азы чер адаанга чурттап ча\чыгып калганнар куйларга чурттап
туруп аар. Артканнарывыс аргага чурттаар. Херек апарганда,
б]г] амытаннар (х]нд]ткелдиг даг-кижиден а\гыда) тей иштин-
че чаштына бээр, бис а\аа аштан [ске б]г] айыылдардан камга-
лалдыг боор бис.
– Бисти\ аравыста эртемден кижи бары эки-дир – деп,
М[[г]жей чугаалаан.
А Трам думчуктап хыйланган: «М[[ннер болгаш м[[г]-
лер! Бисти\ башты\нарывыс кадайлар ыткан шаандагы тоолдар
68
Эрги Нарния айыылда

дугайында эвээш бодап, а аъш-чем, х]незин болгаш чепсегле-


ниишкин дугайында х[й бодаарын к]зээр-дир мен». Ынчалза-
даа шупту амытаннар Корнелиусту\ саналын х]лээп алгаш, ол-
ла д]не шимчеп ]н]пкеннер. Х]н ]нер душта, олар Асланны\
базырык-тейинге чеде бергеннер.
Ол чер шынап-ла ыдыктыг бодалдарны оттуруптар бол-
ган. Тейни\ бажында бопурук ногаан д[\н] шагда-ла ыяштар
дуй ]нген. Иштинче кирер эжик бар. {д]глерни сактып албаан
шаа\арда, оларга аза бээри к[\г]с белен. Ханаларны оргу хоюг
даштар-биле шап каан, Каспиан кара\гыда Арзыла\ны\ д]рз]з]
катаптаттынып-ла турар чуруктар, нарын уулзалар болгаш хээ-
лерни арай деп ылгап к[рген. Ол б]г] а\аа ол дугайында кижи-
зидикчи кадайны\ чугаалаанындан-даа эрте-бурунгу Нарнияга
хамааржып турган.
Олар базырык-тей иштинге база ону долгандыр турум-
чуп алганда, чедимче оларны\ холунче кирбестей берген. Мираз
хаанны\ хайгыылчылары удавайн оларны\ чаа хоргадал черин
тып чедип келген, хаан шерии-биле арга кыдыынга туруп ал-
ган. Болганчок-ла ындыг боору дег, дайзыннар оларны\ бодап
турганындан к]шт]г болган. Ч]с шериг соондан чаа-чаа ч]с
шериглер кээп-ле турарын к[ргеш, Каспианны\ ч]рээ даамчы-
рай берген. Миразты\ улузу аргалардан коргар-даа болза, хаан-
ны\ бодундан коргары оон к]шт]г болгаш, оо\ дужаалын езу-
гаар, нарнияжыларны аргаже улам хандыр, чамдыкта мыры\ай
базырык-тейге чедир кызып кел-ле чытканнар. Каспиан болгаш
[скелер ]н]]шк]ннер кылып, халдап турбайн канчаар. Олар ын-
чалдыр х[й х]ннерде, д]ннерде безин чаалажып келгеннер, а
оон Каспианны\ шерии аштырып эгелээн.
Адак соонда оон дора ч]]-даа турбас кончуг багай д]н
д]шкен: чаъс х]нн] бадыр чаггаш, ч]гле д]н ортузунда соксап,
[л-шык болгаш соокка орнун чайлап берген. Ол эртен Каспиан
улуг тулчуушкун чоокшулап орарын, хамык идегел ол тулчууш-
кунда дээрзин билип каан.
Да\ бажында ол гномнар-биле кады хаанны\ шериини\
о\ эктинче халдап кирген, а тулчуушкунну\ кидин ]езинде
Казыргы-Тей даг-кижи, кижи-аскырлар болгаш [ске-даа к]шт]г
а\нар [ске таладан келгеш, хаанны\ шериини\ о\ эктин ]зе
кириптер ужурлуг турган. Ынчалза-даа ч]]-даа б]тпээн. Даг-
кижилерни\ угааны чер албас дээрзин (ол дугайында кым-даа

69
/каспиан тажы/

сактып албаан болгаш) Каспианга кым-даа сагындырбаан ч]ве-


дир. К]ж]р Казыргы-Тей, арзыла\ ышкаш эрес-дидим-даа болза,
угааны-биле езулуг-ла даг-кижи турган. Ол таарымча чок ]е бол-
гаш таарышпас черни шилип алган, т]\нелинде оо\-даа б[л]],
Каспианны\-даа б[л]] дайзынга улуг чидириг таварыштырбайн,
боттары дыка когарааннар. Элээн каш адыг балыглаткан, кижи-
аскыр база, а Каспианны\ б[л]]нде ханын т[кпээн каш-ла амы-
тан бар. Ам му\гаргай б[л]к кежээки чемин чиири-биле ыяштар
адаанга м[[\нежип келгени бо.
Б]г]деден э\ му\гаргайы даг-кижи боду болган. Буруу-
даан дээрзин ол билип турган, ынчангаш улуг карак чаштарын
т[п, ыыт чок олурган. Карак чажы оо\ думчууну\ бажынга дам-
дылаштыр чыглып кээп, ол дамды чаа-ла кургап, удумзурап эге-
лээн к]скелер чыдынынче ыыткыр чайт кыннып кээп д]шкен.
К]скелер сугну д]ж]р силгиленип, бичии чоорганнарын сы
тудуп, ч]к башка тарай ма\нажып, даг-кижиден [тк]т, до\гун
]ннер-биле: «Бис ол чокка-ла к[к м[[н кылдыр [де бергенивис-
ти к[рбес сен бе?» – деп айтырып турганнар. Оон [ске амытан-
нар оттуп келгеш, к]скелерге олар дээрге концерт б[л]] эвес, а
хайгыылчылар дээрзин чугаалап, боттарын оожум алдынарын
дилээннер.
Казыргы-Тей му\гаралга алзып орарынга а\аа кым-даа
шаптык катпас чер дилеп, бут баштап кылаштап чорупкаш, бир-
ле амытанны\ кудуруун базыпкан, а ол (дилги ышкаш болган)
даг-кижини ызырыпкан. Шупту бужурганып калганнар.
А базырык-тейни\ иштинде хуулгаазын чажыт [рээлде
Каспиан хаан, Корнелиус, М[[г]жей, Никабрик болгаш Трам
ч[в]лежип органнар. Эрте-бурунгу ]еде кылган чоон адагаштар
дээвиирни тудуп турган. Т[в]нде Даш боду – дап-дал ортузун-
дан чара шаптырыпкан, кандыг-ла-бир бижиктер-биле шыптын-
ган Даш Ширээ – бо турган. Даш Ширээни\ кырында базырык-
тейни оваалап кагбаанда-ла, ч]с-ч]с чылдарны\ чаъзы, хады
болгаш хары бижиктерни б]р]н]-биле балап каапкан болган.
Олар Ширээ артынга эвес – ол эмин эрттир ыдык-ла болгай
– а арай кыдыында чудуктар кырынга, б[д]]н ыяш стол артын-
га олурганнар, оо\ кырында б[д]]н дой чырыткы оларны\ куу
арыннарын чырыдып база ханаларже улуу аажок х[легелерни
октап турган.
– Бир эвес дээрги мындаагылар Эдиски ажыглаар деп
турар болза – деп, М[[г]жей чугаалаан, – ол ]е келген-дир.
70
Эрги Нарния айыылда

Каспиан бодуну\ эртинезини\ дугайында каш хонук бу-


рунгаар оларга чугаалаан турган.
– Ийе, бис улуг бергедээшкинде-дир бис – деп, Каспиан
харыылаан. – Ынчалза-даа бисти оон-даа дора байдал манап турар
чадавас, а бис Эдискини ам ажыглап кааптар деп турар-дыр бис.
– Ынчалдыр бодаар болза – деп, Никабрик удурланган, –
дээрги мындаагылар х[л]н эрттир орай апаарын манап аар-дыр.
– Мен оо\-биле ч[пшээрежир мен – деп, Корнелиус
башкы чугаалаан.
– А сен ч]] деп бодаар сен, Трам? – деп, Каспиан
айтырган.
– Мени алыр болза – кызыл-сарыг гном ол б]г] мар-
гылдааны шуут тоомча чок ды\нап турган, – дээрги мындаа-
гылар мээ\ Эдиски дугайында, шак ол чара шаптырган Даш
дугайында, силерни\ [нд]р улуг хааны\ар Питер дугайында,
силерни\ Аслан арзыла\ы\ар дугайында – ол-ла б]г] хоозун
ч]ве дугайында ч]н] бодап турарымны билир болгай. Ме\ээ
дээрги мындаагыларны\ кажан Эдиски этсири хамаан чок. Ч]гле
шеригге ол дугайында чугаалавазын негеп тур мен. Хуулгаазын
дузага идегээр сагышка алзып аары, а оон х[[н калыры, мен
бодаарымга, багай боор ийик.
– Ынчаарга Асланны\ ады дээш С]]зен кадынны\
Эдискизин этсир бис – деп, Каспиан чугаалаан.
– База бир ч]]лд] [[ренип к[[р херек, дээрги мындаа-
гылар – деп, Корнелиус чугаалаан, – дуза кандыг хевирлиг кээ-
рин билбес-тир бис. Эдиски далай ындындан Асланны\ Бодун
кыйгырыптары чадавас. А мен бодаарымга, ол болза, шынап-ла,
Дээди Хаан Питер болгаш эрткен ]еде оо\-биле кады чагырып
турган к]ч]л]глер болур боор. Кандыг-даа болза, дуза ылап-ла
бо черже чедип кээр деп б]з]релдиг болбас ужурлуг бис…
– Силер кажан-даа ынча х[й шынныг с[стер чугаалап
к[рбээн силер… – деп, Трам эгелеп алган.
– Мен бодаарымга – деп, эртемден кижи уламчылаан,
– олар азы Ол Нарнияны\ бир-ле эрте-бурунгу черинге кээр
боорлар. Бисти\ ам турар черивис дыка эрте-бурунгу хуулгаа-
зын чер-дир, ынчангаш бодап-даа к[[рге, ол ма\аа болур боор.
Ынчалза-даа [ске ийи чер база бар. Бирээзи – Фонарьлыг ада-
гаш оргулаажы, хемни\ бажында, Кундустар боогдалындан ч[[н
ч]кте, тоолчургу чугаа езугаар, хаан уругларны\ Нарнияга э\

71
/каспиан тажы/

баштай к[ст]п келген чери. {скези хем аксында, оларны\ Кэр-


Паравел ордузу турган черде турар. А бир эвес Аслан Боду кээр
болза, Ону Кэр-Паравелге уткааны дээре, ч]ге дээрге б]г] бурунгу
чугаалар езугаар, Ол – далай ындында чуртту\ Чагырыкчызы-
ны\ Оглу болур база оон чедип кээп турар. Мээ\ бодалым-биле,
бис ийи а\гы черже – Фонарьлыг адагаш оргулаажынче база
хем аксынче, оларны азы Ону дилеп тывар дээш, т[лээлекчилер
чорудар ужурлуг бис.
– А мен бодаарымга – деп, Трам химиренген, – ол
мелегей чорукту\ баштайгы т]\нели – ийи дайынчыны чиди-
реривис болур.
– Кымнарны чорутса эки деп бодаар силер, Корнелиус
башкы? – деп, Каспиан айтырган.
– Дии\нер кымдан-даа артык тааржыр – деп, М[[г]жей
чугаалаан. – Олар дайзынны\ ээлеп алган девискээрин таварты
эскет чок эрте берип шыдаар.
– Бисти\ хамык дии\неривис (а олар ындыг-ла х[й
эвес) – деп, Никабрик удурланган, – эмин эрттир бодал чок-тур.
Ындыг херекти б]з]реп боорум ча\гыс-ла дии\ – Палыраа.
– Ынчаарга Палырааны чорудуптаалы\ар – деп, Кас-
пиан ч[пшээрешкен. – А [ске т[лээлекчи кым боорул? Сээ\
барып боору\ну билир мен,
М[[г]жей, ынчалза-даа дыка
оожум кылаштаар-дыр сен. Си-
лер база, башкы.
– Мен барбас мен – деп,
Никабрик чугаалаан. – Шак бо
а\нар болгаш кижилер аразын-
га гномнарга ч[пт]г хамаарылга
к[рг]з]п турарын хайгаарап шы-
даар гном турар ужурлуг.

72
Эрги Нарния айыылда

– Ди\мирээштер болгаш дилгилер! – деп, Трам хорадап


алгырган. – Хаан-биле канчаар чугаалажып турары\ ол?! Мени
чорудупту\ар, дээрги мындаагылар, мен барайн.
– Ме\ээ сен Эдискиге б]з]ревес кылдыр сагындырга-
ны\ кай – деп, Каспиан кайгай берген.
– А мен б]з]ревес-даа мен, дээрги мындаагылар. А оон
ч]л ынчаш? Мен ма\аа тургаш дег, хоозун ч]ве с]р]п, хат тудуп
алыр деп чорааш, база белени-биле [л]п каап болур мен. Силер
мээ\ хааным-дыр силер. С]ме кадары биле дужаалдар к]]се-
дирини\ аразында ылгалды билир мен. Силер мээ\ с]мемни
ды\нады\ар, ам дужаалдар к]]седир ]е келген-дир.
– Мен ону кажан-даа утпас мен, Трам – деп, Каспиан
чугаалаан. – Палырааны келдиртипти\ер. А мен кажан Эдис-
ки этсийн?
– Да\ бажын манап алза эки боор деп бодай-дыр мен,
дээрги мындаагылар – деп, Корнелиус харыылаан. – Ол шак-]е
Ак илби-шиди кылырынга чамдыкта ужур-уткалыг болур ч]ве.
Бичии болгаш, Палыраа чедип кээрге, а\аа даалганы
тайылбырлап бергеннер. Ол, [ске [[р] дии\нер ышкаш, эрес-
дидим, шиитпирлиг чорук, сорук-к]ш болгаш опчок чорук-
биле (менээргек чорук дивес-ле болза) долдунган турган, ын-
чангаш чедир ды\навайн чыткаш-ла, ы\ай боор деп барган. Ол
Фонарьлыг адагаш оргулаажынче, кажан Трам хем аксынче бо-
дуну\ дии\ниинден кыска аян-чоруун эгелээри шакта, ма\нап
чоруптар кылдыр дугуржуп алганнар. Ийи т[лээлекчи далаштыг
чемнени каапкаш, хаанны\, морзукту\ болгаш Корнелиусту\
[[р]п четтирген сеткил хайныышкынныг с[стеринге ]детпишаан
чорупканнар.

73
VIII
Уруглар ортулукту канчап
каапкаш барганнарыл

– Ынчангаш – деп, Трам чугаалаан (ч}ге
дээрге силерни\ билип алганы\ар дег, чогум-на ол гном бо
т[[г]н] Кэр-Паравелди\ ]релип бузулган залынга чугаалап
берип турган), – ынчангаш мен-даа карманымче ийи хлеб карты
суп алгаш, бижектен [ске, б]г] чепсээмни каапкаш, да\ бажында
аргаже чорупканым ол. Х[й-ле шак калгып келгеш, хенертен
чуртталгамда кажан-даа ды\навааным дааш ды\нап каан мен.
Ийе, ону уттур ужурум чок. Ол дааш агаарны дола берген, ди\-
мирээшкин ышкаш, ч]гле оон узун-суук, сериин болгаш, сугда
ойнаан х[гж]м дег, тааланчыг база арга сири\ейни бээр к]шт]г
дааш болган. Мен ынчан иштимде: «Бир эвес ол Эдиски болбаан
болза, мээ\ кырым сынзын» дээн мен. Хаан ч]ге оо\ мурнунда
ону эдиспээнин кайгадым…
74
Уруглар ортулукту канчап каапкаш барганыл

– Каш шакта ол ды\налды? – деп, Эдмунд айтырган.


– Тос шак биле он шак аразында – деп, Трам харыылаан.
– Таптыг-ла бис станцияга турувуста-дыр! – деп,
билип каапкан к[р]штерин солчушпушаан, уруглар ды\зыдыр
чугаалаан.
– Уламчылап к[р]\ерем – деп, Л]]си гномга чугаалаан.
– Че, чугаалааным дег, кайгай берген мен, ынчалза-даа
бир шаам-биле д]рген шимчеп бар-ла чыттым. Д]нн] [тт]р
чоруп келдим, а оон, барык-ла чырый бергенде, хемни\ ээтпээн
кызырып кааптар дээш ажык черлеп эрте бээрин диттигиптер
ышкажым ч]л (мээ\ угааным даг-кижиниинден улгатпас дег
аан). Мени а\аа туда шаап алдылар. Шериглер безин эвес, а
ол черде Миразты\ с[[лг] ч[ленир туружу болур бичии шивээ
кадарган сы\зыг кырган мелегей. Мээ\ дугайымда шынны олар
билип албаанын чугаалааш-даа канчаар, ынчалза-даа гном-дур
мен, оларга ол-ла четчир болган. Лилиялар болгаш лилипуттар!
Оларны\ удуртукчузуну\ ындыг сы\зыг, мелегей болганы ме\ээ
аайлашкан де. {ске кым-даа болза мени анаа-ла шанчып каар ийик,
а ол коргунчуг кеземчеге таварыштырар деп – «хей ч]велерже»
езулалды б]р]н]-биле сагывышаан чорудуптар деп шиитпирлээн.
А оон бо аныяк хайырааты кыс (ол С]]зенче айыткан) бодуну\
чазын ажыглапты – чугаалаарын ч[пшээреп к[р]\ер, ол-даа
тергиин адыышкын болду – а оон мында олурарывыс бо-дур.
Ч]гле оларны\ алгаш барганы мээ\ бижээм чок-тур.
Гном да\зазын кактап каапкаш, катап база таакпы тип алган.
– {ршээ-дадай – деп, Питер чугаалаан, – шак ол
Эдиски – сээ\ эдиски\ аан, С]], д]]н эртен бисти платформада
сандайдан д]ж]р тыртыпкан-дыр! Ол ындыг болган деп
билдингир-даа болза, б]з]рээри берге-дир.
– Ч]ге а\аа б]з]ревейн тур сен, билбес-тир мен –
деп, Л]]си чугаалаан, – илби-шидиге черле б]з]рээр болзу\-
за аан. Т[[г]лерни\ шуптузунда илби-шиди кижилерни бир
черден [скезинче к[ж]р]птер деп чугаалавайн турар ийик
бе? «Бир болгаш му\ д]не» деп тоолда илбичи кижи джинни
кыйгырыптарга, ол чедип кээрин сактып кели\ер даан. Бис база
ынчалдыр боже келген-дир бис.
– Ийе харын – деп, Питер чугаалаан, – ол т[[г]лерни\
шуптузунда бисти\ делегейде кый деп турар бир-ле кижи бар
болгаш, джинн кайыын кээп турарыл деп кым-даа боданмас

75
/каспиан тажы/

болгай, ынчангаш мен бодумну ындыг чиктиг кылдыр медереп


билип тур мен.
– Бис ам джинни\ ч]н] медереп билип турарын даап
бодап болур бис – деп, Эдмунд аяар каттырган. – Сени
мынчалдыр кыйгырыптып боорун билип аары ындыг-ла эки
эвес-тир. Ачавысты\ телефонга чагырткан амыдырал дугайында
чугаалап турарындан-даа дора ч]ве-дир о\.
– Ынчалза-даа Аслан ону к]зеп турар болза – деп, Л]]-
си чугаалаан, – бис ма\аа туруксаар-ла болгай бис.
– А ч]н] кылыр бис? – деп, гном айтырган. – Мен
бодаарымга, Каспиан хаанче эглип, дуза келбес дээрзин
чугаалазымза эки боор деп бодап тур мен.
– Канчап келбес ч]вел? – деп, С]]зен кайгай берген. –
Б]г] ч]ве болдуна берди ышкажыл. Бис мында-дыр бис.
– Хм… хм… ийе… ону к[р]п тур мен – деп, гном
чугаалаан (оо\ да\зазы [ж]п-даа калза, ам ол ону кактаар хире
чай тыппайн турган). – Ынчалза-даа… че… мен бодаарымга…
– Таанда-ла, бисти\ мында турарывысты к[рбейн тур сен
бе? – деп, Л]]си х[лзеп чугаалаан. – Анаа мелегей-дир сен о\.
– Шаандагы тоолчургу чугаалардан д[рт уруг – силер
дээрзинге б]з]рээр мен – деп, Трам чугаалаан. – Силер-биле
ужурашканым дээш аажок [[рбейн канчаар мен. Чугаажок, ол
дыка солун-дур. Ынчалза-даа… силер хомудай бербес силер бе?..
– дээш, ол катап база ыыт чок барып, бодалынче д]лн] берген.
– Че… хомудавайн к[р]\ер – деп, Трам узун-суук
тайылбырлаан, – билип к[р]\ер, хааным, М[[г]жей болгаш
Корнелиус эртемден – ч]] деп тайылбырлаар ч]вел аан – дуза
манап турганнар. {скээр чугаалаарга, олар силерни к]шт]г
дайынчылар деп бодааннар боор. Бис уругларга онза ынак,
черле оларга эки сагыштыг болбайн канчаар бис, ынчалза-даа бо
]еде, дайын ортузунда… ону боттары\ар-ла билип турары\арга
б]з]рээр мен.
– Сен бисти таарышпас деп бодап тур сен бе? – деп,
арны кыспышаан, Эдмунд чугаалаан.
– Дилеп тур мен, хомудавайн к[р]\ер – деп, гном ]зе
кирген, – мээ\ хайыралыг бичии [\н]ктерим, б]з]редип тур мен…
– Сен бисти бичиилер деп канчап адап диттир сен? –
дээш, Эдмунд тура халаан. – Беруна чанынга тулчуушкунга
бисти\ тиилээнивиске б]з]ревейн турар ышкаш сен. Мээ\

76
Уруглар ортулукту канчап каапкаш барганыл

дугайымда к]зээр-ле б]г] ч]ве\ни чугаалап болур сен, ч]ге


дээрге билир мен…
– Изигленмейн к[р – деп, Питер ду\мазын ]зе кирген. –
Оо\ орнунга шыгжамырга барып, а\аа чаа чепсек шилип бергеш,
боттарывыс база чепсегленип алыылы\ар, а ол дугайында соонда
чугаалашкай-ла бис.
– Ч]ге дээрзин билбейн тур мен… – деп, Эдмунд эгелеп
чыдырда, Л]]си оо\ кулаанга: «Питерни\ чугаалаан ч]везин
кылза эки эвес бе? Ол – Дээди Хаан-на болгай. Сактырымга, ол
бир-ле бодалдыг турган боор» – деп сымыранган.
Эдмунд ч[пшээрешкеш, фонарьжыгаш кыпсып аарга,
олар шупту Трам-биле кады катап база сериин д]мбейже болгаш
шыгжамырны\ доозуннуг байлактарынче бада бергеннер.
Полкаларда чыдар эртине-байлакты к[ргеш (чыкпак
гном бут баштап турар ужурга таварышкан), Трамны\ карактары
кыптыга берген, ол иштинде: «Никабрикке ону к[рг]з]п болбас»
деп химиренген. Уруглар гномга тааржыр хемчээлдиг камгалал
куяк хеп, хылыш, б[рт, дозуг-камгалал, ча болгаш саадакты
белени-биле тып алганнар. Камгалал б[ртт] честен кылгаш,
рубиннер-биле каастаан, хылышты\ тудазын алдыннап каан:
Трам б]г] назынында ындыг байлакты к[р]п-даа, а оон байтык
эдилеп-даа к[рбээн. Уруглар база куяк хептер болгаш б[рттер
кедип алганнар. Эдмундуга хылыш болгаш дозуг-камгалал, а
Л]]сиге ча тып бергеннер; Питер болгаш С]]зенде белектери
бар-ла болгай. Куяк хептерин шы\гыратпышаан, олар [р] ]н]п
келгенде, боттарын колдуунда [[реникчилер эвес, а нарнияжылар
кылдыр медереп билип турганнар. Оолдар бир-ле план чугаалажып,
арай соонда чорааннар. Л]]си ды\наарга, Эдмунд:
– Чок, ме\ээ ч[пшээреп к[р. Бир эвес мен тиилеп аар
болзумза, а\аа хомуданчыы кедергей боор, а бир эвес тиилеттирип
алзымза, биске когарал эвээш болур.
– Ындыг-дыр, Эд – деп, Питер харыылаан.
Олар х]н чырыынче ]н]п келгенде, Эдмунд гномче
эргилип келгеш, дыка ээлдек мынча дээн:
– Мен силерлерден дилег кылыр бодадым. Уругларга
силерлер ышкаш ындыг дуржулгалыг дайынчы-биле ужуражыр
арга ховар таваржыр. Мээ\-биле бичии хылыштажып, маргылдаа
кылыр силер бе? Силерлерни\ тала\ардан ол эвиле\ чорук
болур ийик.

77
/каспиан тажы/

– Ойт, оол – деп, Трам чугаалаан, – хылыштар чидиг


болдур ийин.
– Билир мен, ынчалза-даа мен силерлерге кажан-даа
дээп шыдаар эвес мен, а силерлерни\ дуржулга\ар ме\ээ хора
халдатпайн, чепсээм хураап аарынга четчир болгай.
– Ол айыылдыг оюн-дур, ынчалза-даа к]зээр болзу\за,
бир-ийи удаа шенеп к[рейн.
Ийи хылыш ол дораан кылаш кылынган, [ске уруглар
шупту бедиктээштен д]же халышкаш, ырадыр туруп алган. Ол-
даа ылап к[р]п болгу дег, сцена кырынга селемележир ]й-балай
демиселге (театрга шпагалар-биле сокчур к[ст]р] эки демиселге
база) мыры\ай д[мей эвес херек болган. Хылыштар-биле
сокчур езулуг демисел эгелээн. Сен удурланыкчы\ны будунче
шанчыптарын оралдажыр сен, ч]ге дээрге оо\ мага-бодуну\ ча\-
гыс-ла камгалал чок чери ында. А удурланыкчы шанчып турда,
согуг бут адаа-биле эрте берзин дээш, [р] шурай бээр херек.
Ол чорук гномга артык болур арга берип турган, ч]ге дээрге
Эдмунд бедик болгаш, до\гаяр ужурлуг болган.
Эдмунд Трам-биле чээрби д[рт шак бурунгаар демисешкен
болза, оолга кандыг-даа ынаныш турбас ийик. Ынчалза-даа
олар ортулукка келген соонда, оол Нарнияны\ агаарын тынып
эгелээн болгаш, шаандагы тулчуушкуннарны\ б]г] дуржулгазы
олче эглип, холдар биеэги арга-мергежилин сактып келген. Ам
ол ылап-ла Эдмунд хаан апарган. Согугга согуг улажып, ийи
дайынчы дескинип-ле, дескинип-ле турган, а С]]зен (ындыг
оюннарга ол черле ынак болуп шыдаваан): «Кичээнгейлиг бол!»
– деп алгырыпкан. А оон дыка д]рген, ч]] болганын кым-даа
билбээнде (Питерден а\гыда болбайн канчаар), Эдмунд тускай
арга-биле бодуну\ хылыжын эргилдир тудупкаш, гномну\
хылыжын холундан ушта шаапкан, а Трам билээн туттунган.
– Силерге аарышкы чедирбээн боор мен аа, мээ\
хайыралыг бичии [\н]]м? – деп, берге тынмышаан база
хылыжын хынче чажырбышаан, Эдмунд айтырган.
– К[р]п тур мен – деп, Трам кургамзык ]н-биле
чугаалаан, – мээ\ билбезим арга билир-дир силер.
– Ынчанмайн канчаар – деп, Питер чугаага киржи
берген, – делегейде тергиин дайынчыны\ безин чепсээн, бир
эвес ол билбес болза, демги арга-биле хураап ап болур. Мен
бодаарымга, Трамга [ске-бир хевирге кордал берген болза, ч[пт]г

78
Уруглар ортулукту канчап каапкаш барганыл

ышкаш. Мээ\ ду\мам уруг-биле ча адарынга маргыжар к]зели\ер


бар бе? А\аа кандыг-даа кажар аргалар турар эвес.
– Ча, баштак кижилер-дир силер – деп, гном чугаалаан.
– Ам билип тур мен. Б[г]нг] эртенни\ соонда оо\ кайы хире
адып шыдаарын мени билбес-даа дег. Ындыг-даа болза, шенеп
к[рейн дээш.
Трам хорадаксап чугаалаза-даа, оо\ карактары кыптыга
берген. (Гном кончуг эки адыгжы деп алдаржаан турган.) Бежелээ
дашкаар ]не бергеннер.
– Кара кандыг боорул? – деп, Питер айтырган.
– Мен бодаарымга, дуу ол будукта хана кырында
хала\айнып турар яблок – деп, С]]зен саналдаан.
– Кончуг эки-дир, кызыжак – деп, Трам чугаалаан, –
дугаланчак черни\ ортузунда халая берген сарыг яблок деп
турары\ ол бе?
– Чок ы\ар – деп, С]]зен харыылаан, – хананы\
бизе\ини\ мыры\ай кырында кызыл яблок аан.
Гномну\ арны хуула берген. «Яблокка эвес, а
тоорукчугашка д[мей-дир» деп, ол иштинде химирензе-даа, ды\-
налдыр ч]]-даа дивээн.
Олар кым баштай адарыл деп ]л]г тыртып, чоос октааннар
(Трамны ол дыка сонуургаткан – мурнунда гном кажан-даа
чоос дузазы-биле ]л]г тыртып турарын к[рбээн ч]ве-дир), С]]-
зен уттуруп алган. Адаанчылар залдан иштики ш[лче ]нд]ре
бээр чаданы\ ]ст]к] тепкиижинден адарын дугуржуп алганнар.
Гномну\ туружун ээлеп, чазын к[д]ргеш, адарынга белеткенип
алганын шупту к[р]п турганнар.
Кириш тыры\айны берген. Ол тергиин адыышкын болган.
Согун дыка чоок эртип, азарганчыг яблок чайганы берген, а бир
б]р] куду ужуп бадыпкан.
С]]зен ынчан ]ст]к] тепкиишке баргаш, чазын
хере тыртып алган. Уруг бо маргылдаадан Эдмундуну\ оо\
мурнундазындан алганы ышкаш к]зел ханыышкынны\ чартыы-
даа хире к]зел ханыышкыны албаан; ол маргылдааны\ т]\-
нелинге чигзинмээн, ч]гле а\аа мыры\ай чаа аштырыышкынга
таварышкан удурланыкчызын тиилээри кээргенчиг болган.
Гном оо\ киришти кулаанга чедир хере тыртып алганын х[лзеп
хайгаарап турган. Доп-дораан кошкак согуушкун дагжаан, ол
кавыны\ ыржымында дааш тода ды\налган – С]]зенни\ согуну
[тт]р адыпкан яблок оът-сигенче кээп д]шкен.
79
/каспиан тажы/

– Тергиин-дир, С]]! –
деп, уруглар алгыржы каапкан.
– Бо адыышкын
силерниинден дээредевес-тир – деп,
С]]зен гномга чугаалаан. – Мен
бодаарымга, силер адып туру\арда,
кошкак хат к[д]р]лд] ышкаш.
– Ол ындыг эвес – деп, Трам
удурланган, – мени аргалавайн барып болур
силер. Аштырганым маргыш чок дээрзин билир
мен, ынчангаш с[[лг] балыым орну холумну дедир
аппаарынга шаптыктады деп сылдаглавас мен.
– Силер балыглаткан турду\ар бе? – деп, Л]]си
айтырган. – Ме\ээ к[[р]н ч[пшээре\ер.
– Ол бичии уруглар к[[р ч]ве эвес-тир – деп, Трам
эгелеп чоруй, хенертен шак д]шкен. – Ам база мелегей ч]ве
эдиптер деп турдум. Бир эвес силерни\ акы\ар [нд]р улуг
дайынчы, а угба\ар – кайгамчык ча адыгжызы болза, силер ч]-
ге мергежилдиг эмчи бооп болбас деп силер.
Гном тепкииштерге олуруп алгаш, куяк хевин уштуп,
х[йле\ин куду бадыргаш, бичии уруг холундан улгатпас
хемчээлдиг, де\-дески хевирлеттинген д]кт]г болгаш
далайжыныы дег м[чек шы\ганнарлыг холун чанагаштапкан.
Эктинде б[д]]н шарыг чораан. Л]]си шарыгны чазыптарга, оо\
адаанда аажок ыжа берген, хевир чок к[ст]р балыг бар болган.
«Х[[к]й Трам! – деп, Л]]си чугаалаан. – Коргунчуун!» Оон
уруг бодуну\ шил савазындан ды\ ча\гыс дамдыны ынаар
дамдыладыпкан.
– Эй, бо канчап барды\ар?! – деп, Трам алгырган.
Ынчалза-даа гном бажын кайнаар-даа эргилдиргеш база салын
чеже-даа ы\ай-бээр силгигилээш, эктин к[р]п чадап каан. Оон
ол холун суйбаарын шенеп, оозу-биле четпес черин дырбаарын
оралдашкан дег, холун шимчеткилээн. А оон холун чайып,
[р] к[д]ргеш, шы\ганнарын ды\зыктыргаш, адак соонда:
«Дая болгаш даг-кижилер! Аарбайн тур! Чап-чаа дег!» – деп
алгырбышаан тура халып келген. Трам кедергей каттыргылааш,
мынча дээн:
– Мен бодумну э\ мелегей гном дег алдынып турган-
дыр мен. Силерни\ хомудавааны\арга-ла идегээр-дир мен.
80
Уруглар ортулукту канчап каапкаш барганыл

Дээрги мындаагылар силерлерге ч[пш]л м[гейип тур мен.


Камгалал, экирээним, эртенги чем болгаш [[редии\ер дээш
[[р]п четтирдим.
Уруглар ча\гыс угда ол дугайында чугаалаан-даа херээ
чок деп харыылааннар.
– А ам – деп, Питер чугаалаан, – бир эвес сен ылап-ла
биске б]з]рээр деп шиитпирлээн болзу\за…
– О, ийе! – деп, гном алгыра каапкан.
– Ынчаарга ч]н] кылырывыс мыры\ай илде\-дир. Бис
доп-дораан Каспиан хаанга каттыжып аар ужурлуг бис.
– Д]ргедээнивис-ле дээре. Мээ\ мелегей чоруум б]д]н
шак ]е чипти.
– Сээ\ келген оруу\-биле чоруур болзувусса, ол ийи х]н
]е ээлээр, ч]]-даа болза бис ындыг ]р чоруп кээр бис. Гномнар
силер ышкаш, д]не-даа, х]нд]с-даа чоруп шыдаар эвес бис. –
Питер [скелерже эргилип келген. – Трамны\ Асланны\ базырык-
тейи деп турар чери Даш Ширээ ол-дур дээрзи билдингир-дир.
Сактыр-дыр силер бе, оортан Беруна чанында кежигге чедир
чартык х]н (азы оон бичии эвээш) чоруур ийик…
– Беруна чанында к[в]р]гге чедир – деп, Трам
немеп каан.
– Бисти\ ]евисте а\аа к[в]р]г турбаан – деп, Питер
тайылбырлаан. – А Берунадан Кэр-Паравелге чедир база ийи-
бир х]н. Далаш чок чораанывыста, анаада ийиги х]нде улуг
д]ъште ээп кээр турдувус. Д]ргедээр болза, б]д]н чартык х]н
иштинде чеде бээривис чадапчок.
– Арга б]г] ч]вени дуй [зе бергенин утпа\ар – деп,
Трам сагындырган. – Дайзыннардан база чаштынар апаар.
– Ды\на\арам – деп, Эдмунд чугаага киржи берген, –
а ч]ге бисти\ Хайыралыг Бичии {\н]]в]ст]\ келген оруу-биле
чоруур ужурлуг бис?
– Силерни\ ме\ээ хамаарылга\ар эки болза, моон со\гаар
мени ынчаар адава\ар – деп, гном дилээн.
– Ындыг-дыр, а мен «Бисти\ Х.Б.{.» деп болур мен бе?
– Оо\-биле [л]р]шпейн к[р – деп, С]]зен чугаалаан.
– Сагыш човава, кысчыгаш, хм… мен дээрги мындаагылар
дээр бодадым – деп, Трам каттырымзаан. – Одап-дузаарга,
сугла\гы ]нер эвес. (Ол ]еден бээр-ле, ол ч]] деп уткалыын шуут
уттупкужеге чедир, олар ону бо-ла Х.Б.{. деп адаар турган.)
81
/каспиан тажы/

– Мээ\ чугаалааным дег – деп, Эдмунд уламчылаан,


– биске ол-ла оруктап чорууру албан эвес. Ч]ге Кылагар
мугулдурга чедир мурнуу ч]кче углай эжиндирип чеде бербес
бис? Ол бисти Даш Ширээже дыка чоокшуладыр, а далайга
айыыл чок болур бис. Бир эвес ам дораан ]н]птер болзувусса,
хемге кара\гылаваанда чеде бергеш, каш шак удупкаш, эртен
эрте Каспиан-биле кады турар бис.
– Далай эриин билир боору чугула – деп, Трам чугаалаан.
– Бистен кым-даа Кылагар мугулдурну билбес-тир.
– А ч]н] чиир бис? – деп, С]]зен айтырган.
– Яблоктар ап аар херек – деп, Л]]си саналдаан. – Оон
ы\ай бир-ле ч]веден кылып к[рээли. Мында ийи хонуп тур бис,
а мынчага чедир ч]н]-даа кылбадывыс.
– Ийе, ам мээ\ шляпамга кым-даа балык дажыглавазын
– деп, Эдмунд немеп каан.
Олар бир плащты шоодай кылдыр шарааш, яблоктар-
биле долдур дыгып алганнар. Оон кудуктан суксун хандыр
ижип алгаш (эрикке доктааваан шаанда, дус чок сугну кайыын-
даа ап шыдавастар болгай), хемеже чорупканнар. Уругларга
Кэр-Паравелди каары харааданчыг болган. Ол ]релип буступ-
даа калган чытса, олар а\аа боттарын д[мей-ле бажы\ында дег
медереп билип турганнар.
– Х.Б.{. башкарза эки боор – деп, Питер чугаалаан,
– Эд болгаш мен эшкииштер тудуп аар бис. Бичии манапты\ар.
Куяк хептерни уштуп алзывысса эки – изиг хаарып кээр боор.
Кыстар хеме соонга олуруп алгаш, Х.Б.{.-ге уг-шигни айтып берип
чорзуннар. Ортулукту эртпээн шаавыста, далайже углай туду\ар.
Удавайн ортулукту\ ногаан аргалыг эрии ырак соонда
чыдып калган, бичии шенектер биле мугулдурларны\ д]рз]лери
чиде берген, а хеме оожум бырла\наашта к[д]рл]п база чавызап
каап чайганып чораан. Далай оларны б]зээлеп, ырактан ак-к[к
ышкаш к[ст]п, а чоогундан ногаарарып база к[в]ктелип чыткан.
Дуссуп, дыка ыржым апарган, ч]гле хемени\ кыдыгларынче хаккан
суг даажы, эшкииштер чазылаары болгаш оларны\ дээктерини\
кыжыраары ды\налган. Х]нн]\ изидери дам барган.
Л]]си биле С]]зен хемени\ соонга олуруп алгаш, сугже
холдарын чедир сунарын оралдажып, сагыш-сеткили магалыг
эки, далайны\ кызыл-х]ре\ суг ]н]штерини\ ойбуннары ховар
таваржыр арыг куу элезин шыпкан д]в]н к[р]п чорааннар.

82
Уруглар ортулукту канчап каапкаш барганыл

– Шаандагы ]елерде дег-дир – деп, Л]]си чугааланган.


– Теревинфия болгаш Галмаже, Чеди Ортулук болгаш Озалааш
Ортулуктарже аян-чоруктарывысты сактыр-дыр сен бе?
– Сагынмайн канчаар – деп, С]]зен харыылаан, – бисти\
«Кристалл» дээривис, мурнунда куу куш д]рз]з] бар, палуба
кыдыгларында оюп хээлээн чалгыннарлыг корабливисти база.
– Торгу парустарны, мурнунда дыка улуг
фонарьларны база.
– Шоолуг-ла таарымча чок байдалга дойларны,
х[гж]мч]лерни база.
– А сактыр-дыр сен бе, х[гж]мч]лер мачтаже к[д]р]лгеш,
х[гж]м шуут-ла дээрден ды\налган дег кылдыр лимбилерге кайы
хире ойнап туржуктар?
Оон С]]зен Эдмундуну\ эшкиижин ап алган, а оол Л]]-
сини\ чанынга олуруп алган. Олар ам ортулукту эрте бергеш,
база-ла ындыг арга-эзимниг болгаш ээн эрикче чоок эжиндирерин
оралдажып чорааннар. Олар аргалар чок, салгынчыгаш эзиннээн,
долгандыр эш-[[р] турган ]ени сагынмазын кызытканнар.
– Ух, дыка-ла шыладанчыг ажыл-дыр – деп, Питер
чугаалаан.
– Мен бичии эжейн бе? – деп, Л]]си айтырган.
– Эшкииштер се\ээ эмин эрттир улуг-дур – деп, Питер
кысказы-биле харыылаан (хорадааш эвес, а чугаа кылырынга
оо\ тыныжы четпейн турганы ол).

83
IX
Л}}сини| к{рген ч}вези
С}}зен болгаш оолдар с{{лг} шенекти
оюп эрткеш, Кылагар мугулдурну\ аксынга чеде бээрини\ ырак
мурнунда-ла, эжеринден шылай бергеннер. Л]]сини\ бажы х]н
болгаш сугну\ чайынналчаандан аарып турган. Трам безин аян-
чорук т[нерин к]зей берген. Оо\ руль артында башкарып олурган
сандайын гномнар эвес, а кижилерге таарыштыр кылган болгаш,
оо\ буттары хеме д]в]нге четпейн турган: кижи б]р]з] оо\ кайы
хире эпчогун билир. Могап-шылаары дам барган тудум, олар-
ны\ соруккуру [ж]п-ле орган. Уруглар баштай ч]гле Каспианга
канчап чеде бээрини\ дугайында бодап чорааннар. Оон ону тып
алганда, ч]н] канчаарыны\ база гномнар болгаш арга чурттак-
чыларыны\ дузазы-биле улуг улусту\ шериинге канчап ашты-
рыышкын таварыштырарыны\ дугайында бодай бергеннер.
Кара\гылап эгелээн, а олар ам-даа Кылагар мугулдурну\
ээтпектеринде оожум чылып бар чытканнар. Эриктер чоокшула-
жып, ыяштар оларны\ баштарыны\ кырынче ээгип, имирти\и
кедерээн. Дыка ыржым апарган – далайны\ б]г] ыыт-шимээни
84
Л]]сини\ к[рген ч]вези

оларны\ соонда [л] бергензиг. Кылагар мугулдурже киир аккан


бичии дамырактарны\ шылыраары безин ды\налып турган.
Ам-на олар эрикке доктааган. Шупту одаг кыпсыр хире
эвес турупкан болгаш, а\нап шенээр орнунга, кежээки чем
кылдыр яблоктар чип аарын (олар яблоктарны идээлээр чы-
гыы чип-даа алганнар болза) дээре деп санааннар. Яблоктарны
ыыт чок дайнап алгаш, олар д[рт улуг хады аразынга чи\гис
болгаш д]шкен б]р]лерже х[мд]нгеш чыдыпканнар.
Л]]сиден [скелери, д[герези дораан удуп калган. {[р]нден
арай эвээш турупкан Л]]си эптиг чыдын тып аар дээш чадажып
каан. Оо\ кадында ол гномнарны\ канчаар хаарыктаарын уттуп-
кан болган. Удуур дээш кызытпас болзу\за, д]рген удуп боорун
уруг билир турган, ынчангаш карактарын ажыдып алган. Бу-
дуктар аразында чырык черлер [тт]р мугулдурда суг болгаш
оо\ кырында дээр к[з]лген. Л]]си Нарнияны\ сылдыстарын
[[р]шк]л]г танып чыткан (оларны уруг, бисти\ делегейни\
сылдыстарынга к[[рде, эки билир турган, ч]ге дээрге Нарния-
ны\ кадыны турган ]езинде, Л]]си орай удуп болур турган-на
болгай). Оо\ чыткан черинден а\аа ]ш чайгы [[р сылдыс –
Хеме, Маска болгаш Ирбиш к[з]лген. «Эрги [\н]]м Ирбиш»
– деп, ол [[р]шк]л]г химиренген.
Удуур туржук, оо\ уйгузу шуут чаштай берген – ол
дээрге элдептиг, д]неки, удуп калганда дег, удувазы болган. Хем
улам-на чырый берген – ай ]н]п келген, ынчалза-даа ыяштар
артындан к[з]лбээн. Л]]си арга-эзим оо\-биле кады оттуп кел-
генин ожаап билип каан. Ч]ге ынчап турарын боду-даа билбейн,
ол д]рген туруп келгеш, турлагдан ырап чорупкан.
«Магалыын» деп, Л]]си иштинде чугааланган. Сериин,
сооксумаар болган, долгандыр бир-ле кайгамчык таптыг ч]ве чыт-
талган. Чоогунда айла\-кушту\ баштайгы тырылаажы ды\налган,
куш ырлап эгелеп чоруй, доктаагаш, катап база ырлай берген.
Бурунгаарлаарга, оон-даа сооксумаар апарган. Уруг чорза-чорза,
ыяштар тарамык ]нген черже ]н]п келген, кайда-даа ай чырыы-
ны\ былчактары болгаш х[[лбектери агарып чыткан, ынчалза-
даа чырык биле х[леге аажок холушкан болуп, уруг ч]н]-даа
таптыг к[р]п чадап каан. Ол [йде айла\-кушту\ ]н] ам-на чаза-
лып, тергиин дээн тырылаашты бадырыпкан.
Л]]сини\ карактары чырыкка ча\чыга берип, ол бодуну\
чанында ыяштарны к[р]п каап шыдаан. Ыяштарны\ чугаалажып
турганы ]ени эгидер деп изиг к]зел ону хаара тудупкан. Бир
85
/каспиан тажы/

эвес ыяштарны оттуруп шыдапкан болза, оларны\ канчаар чу-


гаалажы бээрин ол билип турган, кандыг кижилерге оларны\
д[мейин база сактып турган. Л]]си м[\г]ннелчек хады\че
к[рген: оо\ ]н] чымчак, ко\гулуур дег куттулуп кээр, ол боду
х[н] сынныг, бажыны\ д]г]н арнын долгандыр тарай октап-
кан аныяк кыс ышкаш сагындырган. Уруг дубче к[рген: ол када
берген, ынчалза-даа ам-даа быжыг дыдыраш салдыг база арны
болгаш холдарында с[[лдерлиг (оларында база д]ктер ]нген)
кырган ашак болган, а кымдан-даа дээрези бодуну\ адаанда ту-
рары хады турган: ол болза аянныг кыс бурган, д]]ревес болгаш
[нд]р чаагай ча\ныг арганы\ дээрги агайы болган.
– Ыяштар, ыяштар, ыяштар – деп, Л]]си эгелеп
алган (шуут-ла чугаалаар дивейн турган боду-ла), – оттуп
кели\ер, ыяштар, оттуп кели\ер. Сагынмас-тыр силер бе? Мени
сагынмас-тыр силер бе? Ыяш, суг ээлери кыстар, бээр кели\ер,
менче чедип кели\ер!
Салгын эзинневээн-даа болза, ыяштар шылырткайны
берген, б]р]лер даажы с[стер ышкаш ды\налган. Айла\-куш,
бир-ле ч]ве ды\нап каан дег, ырлаарын соксадыпкан. Л]]сиге

86
Л]]сини\ к[рген ч]вези

ыяштарны\ чугаалаксаан ч]везин ол ам дораан билип каар


ышкаш сагындырган. Ынчалза-даа оон ч]]-даа ]нмээн. Шылы-
рааш чиде берип, айла\-куш катап ырлай берген. Арга катап
база анаада ышкаш к[з]лген. Л]]си бир-ле ч]]лд] чедир кыл-
байн барганын (атты сактып кээрин кызыдып туру\да, ындыг
боор ийик, барык-ла сактып кээр сен, ынчалза-даа ону чугаа-
лаптары\ бичии-ле бетинде, ол чиде бээр) билип турган: чок-ла
болза ыяштар-биле бичии-ле эрте азы бичии-ле орай чугаала-
жы берген, чок-ла болза бир-ле ч]вени шын эвес чугаалапкан.
Хенертен уруг аажок шагзыраанын билип каан. Турлагже ээп
келгеш, ол С]]зен биле Питерни\ аразынче сы\нып киргеш,
дораан-на удуп калган.
Эртен соок болгаш [[р]шк] чок болган. Аргада куу
х[легелер кедереп (х]н ам-даа ]нгелек), мага-бот ыстап-шылап
турган, шупту хирлиг болганнар.
– Яблоктар, ээ-хайт – деп, Трам му\гаргай чырыын
чыртайтып чугаалаан. – Эрте-бурунгу хааннар болгаш кадын-
нар, боттары\арны\ албатылары\арны ындыг-ла эки чемгер-
бейн турары\арны сагындырар ужурлуг мен!
Олар туруп кээп, кактанып алгаш, долгандыр к[рд]нгеннер.
Ыяштарны\ чоон уннарыны\ артында ч]]-даа к[з]лбес болган.
– Дээрги мындаагылар орукту эки билир дээрзинге иде-
геп болур ирги мен бе? – деп, гном айтырган.
– Билбес мен – деп, С]]зен харыылаан, – бо аргалар-
ны моо\ мурнунда кажан-даа к[рбээн-дир мен. Ам сактырымга,
хем эриин дургаар чоруур ужурлуг турган бис.
– Сен мурнунда-ла ынча деп болур турду\ – деп,
Питер шыжыгып харыылаан.
– Угбамче сагыш салба – деп, Эдмунд чугаалаан, –
ол кезээде бужурганчыг ийик. Сенде карман компазы бар бе?
Бисти\ байдалывыс кедергей эки-дир. Со\гу-барыын ч]кче чо-
рупкаш, бичии хемчигешти – оо\ адын ч]] дээр ийик – а, Шап-
кынмай, ийе, ону кежер херек.
– Сактып тур мен – деп, Питер харыылаан, – ол Беру-
на чанында кежиг чоогунга азы, Х.Б.{.-н]\ чугаалап турары дег,
к[в]р]г чоогунга {нд]р хемче киир агар ч]ве.
– Шын-дыр, Хемни кежип, тейже ]нгеш, Даш Ширээ
чанынга (Асланны\ базырык-тейи деп турарым ол) эртенгини\
сес шак хиреде чеде бээр бис. Каспиан хаан бисти эртенги чем-
биле чемгерип каар деп идегээр-дир мен!
87
/каспиан тажы/

– Сээ\ии шынныг болза, эки-ле-дир – деп, С]]зен улуг


тынган, – мен ындыг тода сагынмас-тыр мен.
– Кыстар-биле берге-ле-дир – деп, Эдмунд Питер бол-
гаш гномга чугаалаан, – оларны\ бажынга чер чуруу кажан-даа
ызырынмас-тыр.
– Ч]ге дээрге бисти\ бажывыста оон-даа чугула ч]]лдер
бар болган-дыр – деп, Л]]си с[ске алыспаан.
Эгезинде б]г] ч]ве багай эвес чоруп орган. Олар эрги
кокпа тып алган ышкаш сагындырган: аргага се\ээ черле кокпа
тывылган ышкаш сагындырар ийик. Ынчалза-даа ындыг кокпа-
лар бичии болгаш, чиде бээр, оон сен дараазындазын тып аар
сен (ол чаа эвес, а демги-ле кокпа-дыр деп идегел-биле), а кажан
уг-шигни шуут чидирип алганы\да, олар дээрге кокпалар-даа
эвес дээрзин билип каар сен. Ынчалза-даа оолдар болгаш гном
аргаларга ча\чыгып калган болгаш, кокпаларга х[л]н эрттир
б]з]ревейн чорааннар.
Олар чартык шак хире ырбаалап келгенде (]ш кижи-
ни\ мага-боттары д]]нг] эжиишкинден ам-даа к[ж]п калган
чораан), Трам хенертен: «Туру\ар!» – деп сымыранган. Шупту
доктаай берген. «Бир-ле амытан бисти\ соовустан кел чыдыр –
деп, ол аяар чугаалаан – азы, ылавылаарга, бисти\ чанывыста,
мында, солагай талавыста». Шупту шимчевейн барып, карак-
кулаа аарый бергижеге чедир, топтап к[р]п база ды\наалап тур-
ганнар. «Чаларывысты кезенип аар-дыр» – деп, С]]зен Трамга
саналдаан. Гном бажын сога\наткан, ийи чаны ээлери адарынга
белеткей берген.
Олар ам арай тарамык аргада боттарын ]рг]лч] сезиктиг
ап бар чытканнар, а оон шыргай чада\ ]н]штер, чавыс ыяштар
аразынче кирип келгеннер. Ол кезек черни эрте бээрлери билек,
ырланыышкын ды\налган соонда, бир амытан сыйлы берген
сыптар артындан ча\нык дег д]рген ]не халып келгеш, Л]]сини
ужур таварыпкан. Кээп д]ж]п чыда, уруг кириш тырылаанын
ды\наан, а о\гарлып келгеш, быктында Трамны\ согуну кадалган
дыка улуг коргунчуг куу адыгны\ [л]г чыдарын к[р]п каан.
– Бо маргылдаага Х.Б.{. сени ажып кагды, С]] – деп,
Питер арай боорда х]л]мз]р]п чугаалаан. Ол бичии коргуксай-
даа берген.
– Мен… х[л]н эрттир орай адыптым – деп, С]]зен ыя-
дыксап харыылаан. – Бисти\ адыгларывысты\ бирээзи, чугаалап

88
Л]]сини\ к[рген ч]вези

билир адыг боор деп бодадым. (С]]зен кымны-даа [л]рер х[\н]


чок кижи турган.)
– Коргунчуун – деп, Трам чугаалаан, – а\нарны\ х[й
кезии ]н чок амытаннар болгаш дайзыннар апарган, ынчалза-даа
[скелери база артып калган болгай. Кажан-даа ылаптыг б]з]рел
турбас, ч]гле саадап болбас.
– Х[[к]й кырган мажаалай – деп, С]]зен му\гарап чу-
гаалаан, – ол чугаалаар турган деп бодаар-дыр сен бе?
– Чок ийин – деп, гном харыылаан. – Мен оо\ хаайын
к[рд]м, ырланганын ды\надым. Ол анаа-ла эртенги чем кылдыр
бичии уругну алыксаан-дыр. Шынап, эртенги чем дугайында:
дээрги мындаагылар силерлерни\ Каспиан хаанга эки эртенги
чем чиир идегели\ерни чок болдурар дивейн-дир мен, ынчалза-
даа турлагда курлавырлар дыка эвээш. А адыг эъди – тергиин
чем-дир. Б]д]н ко\ эъттен ч]н]-даа албайн, кааптары ыянчыг
херек. Ол ]р болбас. Аныяк оолдар – хааннар дээр бодадым –
адыгны союп бузуп билир боор деп бодай-дыр мен.
– Ырадыр туруп алыылы – деп, С]]зен Л]]сиге чугаа-
лаан. – Дыка анчыг ажыл-херек дээрзин билир мен.
Л]]си сырбаш кыннып ч[пшээрешкен. Олар олуруп
алганда, Л]]си хенертен:
– Бажымга коргунчуг бодал кирип келди, С]] – дээн.
– Кандыг бодал?
– Бир эвес бисти\ делегейивиске кажан-бир шагда ки-
жилер а\нар дег черликший бээр, а даштыкы хевири кижилер
дег болганындан кымны\ кым болуру ылгаттынмас апарза,
ч]] боорул?
– Бисти\ мында, Нарнияда, ол чокка-ла сагыш човааш-
кын четчир, ындыг ч]ве даап бодаар хире ]е эвес-тир – деп,
С]]зен харыылаан.
Олар арткан [[р]нче эглип кээрге, ап алгаш баргы дег
эки борбак эъттерни ]зе кезип каапкан болган. Карманнарже чиг
эът сугары ындыг-ла таптыг эвес, ынчалза-даа олар ону ногаан
б]р]лерге ораап алганнар. Кажан ылап аштай бээрге, шак ол
чымчак база кижи х[\н] чок д]ргектерге хамаарылгазы кандыг
апаарын олар билип турганнар.
Чорумалдар х]н ]н]п, куштар ырлажы бергижеге чедир
(баштайгы-ла дамырак чанынга чуурун негеп келген холда-
рын чуур дээш доктаагыже), калгып чоруп органнар. Кара-ай

89
/каспиан тажы/

сыптарында к]зенчиг эвес х[й ымыраа-сээк шиилешкен. Д]]нг]


эжиишкинден холдар ам аарбастай берген. Шуптузуну\ х[[н]
чазалып келген. Х]н чылдып эгелээрге, олар камгалал б[рттерин
уштуп алган.
– А бис шын бар чыдыр бис бе? – деп, Эдмунд, бир шак
эрткенде, айтырган.
– Х[л]н эрттир солагай талаже чайгылбазы чугула –
деп, Питер чугаалаан.– О\ талаже углаар болзувусса, то\ дора
дээрге-ле ]е чидирер бис, ч]ге дээрге {нд]р хемге д]рген ]з]п
кээр бис, оюп эртер оруувус узай бээр.
Олар оруун уламчылап чорупкан, базымнар болгаш куяк
хептер даажындан [ске, ч]]-даа ды\налбайн чораан.
– А шак ол бак чаяанныг Шапкынмай кайыл? – деп, ]р
ыытташпааныны\ соонда Эдмунд айтырган.
– Мынчага чедир а\аа ]з]п кээр ужурлуг бис деп бодап
чордум – деп, Питер харыылаан. – Бурунгаарлаарындан [ске,
арга артпаан-дыр.
Гном ыыттаваза-даа, оларга ажыныксап турарын ийи оол
билген. Олар оруун уламчылап куяк хептерлиг чоруурга, изии
дам барган.
– Бо ч]л?! – деп, Питер хенертен алгыра каапкан.
Улуг эвес эл эриинче ]н]п келгенин олар эскербээн бол-
ган, а оортан д]в]нде хемчигеш агып чыдар хооргалче бакылап
болур турган. {ске талазында хаялар оон-даа бедик болган. Эд-
мунд биле Трамдан [ске, хаяларже ]н]п билир кижи бар эвес.

90
Л]]сини\ к[рген ч]вези

– {ршээп к[р]\ер – деп, Питер чугаалаан, – бээр че-


дип келгенивис мээ\ буруум-дур. Аза берген-дир бис. Мен бо
черни мурнунда кажан-даа к[рбээн мен.
Гном диштерин [тт]р сыгыра каапкан.
– Ындыг болза, дедир баргаш, [ске оруктан тып аар-дыр
– деп, С]]зен саналдаан. – Бо аргага азып чиде бээривисти э\
эгезинде-ле билир турдум.
– С]]зен – деп, Л]]сини\ ]н] чемелелдиг ды\налган, –
Питерге шорулбайн к[р. Ол ак сеткилдиг чорук эвес-тир, акым
кылып-ла шыдаар б]г] ч]везин кылды чоп.
– А сен С]]зен-биле аас былаашпа – деп, Эдмунд чугаа-
лаан. – Мен бодаарымга, оо\уу мыры\ай шын-дыр.
– Аяктар болгаш ала-саасканнар! – деп, Трам алгыра
каапкан. – Бис аза берип четтигипкен болзувусса, дедир орук-
ту тып шыдаар бис бе? Ортулукче эглип, б]г] ч]вени катап
эгелээри – ону кылып шыдаптар-даа болзувусса – утка чок
херек-тир. Бисти\ ынаар чеде бээривисти\ бетинде-ле, Мираз
Каспианны узуткап каары чугаажок.
– Бурунгаарлаар херек деп бодаар-дыр сен бе? – деп,
Л]]си айтырган.
– Дээди Хаан ылап-ла аза берген дээрзинге мен б]з]-
ревес-тир мен – деп, Трам харыылаан. – Бо хемчигеш демги
Шапкынмай боорунга ч]] шаптыктап турарыл?
– А Шапкынмай хооргал ишти-биле агып чыдар эвес –
деп, Питер киле\ин арай боорда тудуп турган.
– Дээрги мындаагылар «агып чыдар эвес» дээр-дир –
деп, гном удурланган. – А «агып чытпаан» дээри шын болур.
Бо чуртту силер ч]с-ч]с, харын-даа му\ чыл мурнунда билир
турган-дыр силер. Таанда-ла, ол [скерли берип болбас турган
бе? Ындыы талада эрик ойлуп д]шкеш, тас даштар артып каап,
эл тургустуна берген-дир. Шапкынмай чылды\-на унун ханыла-
дырга, бо талага база эл тывылган-дыр. Чер шимчээшкини азы
[ске-бир ындыг ч]ве болган чадавас.
– Мээ\ бажымга ындыг бодал кирбеди – деп, Питер
чугаалаан.
– Оо\ кадында – деп, Трам уламчылаан, – бо хемчигеш
Шапкынмай эвес-даа болза, ол чиге со\гу ч]кче агып чыдар,
ынчангаш {нд]р хемче киир акпайн канчаар. Хемни куду алзы

91
/каспиан тажы/

чоруп ора, адырык ышкаш бир суг эскерген ышкаш болдум. Ын-
дыг болганда, агым аайы-биле о\ талаже чоруптар болзувусса,
{нд]р хемге чеде бээр бис. Идегеп турганывыс дег, ындыг чоок
эвес-даа болза, ол орук мээ\ келген оруумдан дорайтавас-тыр.
– Трам, эр хей-дир сен! – деп, Питер мактай каапкан. –
Чоруптаалы\ар. Хооргалды\ бо талазындан бада берээли\ер.
– К[р]\ер! К[р]\ер! – деп, Л]]си алгыра берген.
– Ч]]? Кайда? – деп, артканнары х[лзеп ]нген.
– Арзыла\ – деп, Л]]си айыткан, – Аслан Боду.
К[рбейн тур силер бе? Уругну\ арны [скерлип, карактары
чырый берген.
– Сен… бодап тур сен бе? – деп, Питер эгелээн.
– Кайыл ынчаш, сактыры\га, кайда кылдыр Ону к[р]п
тур сен? – деп, С]]зен айтырган.
– Че, улуг улус ышкаш чугаалашпа\ар – дээш, Л]]си
буттарын тепсенгилээн. – Ме\ээ ч]]-даа сагындырбайн тур, мен
Ону к[р]п тур мен.
– Кайда, Л]]? – деп, Питер айтырган.
– Дуу ол х[[р]]стер аразында, хооргалды\ бо талазын-
да. Адаанда эвес, а ]ст]нде, бисти\ баар деп турар черивистен
мыры\ай а\гы черде. Ол бисти Оо\ турар черинче – ]ст]нче
углай – барзын деп тур.
– Оо\ ч]н] к]зеп турарын канчап билди\? – деп, Эд-
мунд айтырган.
– Ол… мен… мен анаа-ла билир-дир мен… Оо\ арнындан.
Шупту аайын тыппайн ыыт чок барып, удур-дедир
к[р]шкеннер.
– Дээрги мындаагылар арзыла\ к[р]п болур турган –
деп, Трам чугаалаан. – Бо аргаларда арзыла\нар бар дээрзин
ме\ээ чугаалап турган ч]ве. Ынчалза-даа, демги адыг ышкаш,
оо\ эп-найыралдыы, чугаалап билири кандыг-ла болду.
– Мелегей болба\ар – деп, Л]]си х[лзеп ]нген, – бо
чоонду\ар, мени Асланны танывас деп бодап тур силер бе?
– Ол ам, чугаажок, мыры\ай кырып калган боор – деп,
Трам эгелеп алган. – Бир эвес силер Ону шаандагы ]елерде би-
лир турган болзу\арза. Ол база, [ске х[й а\нар ышкаш, черлик,
]н] чок апарган чадавас.
Л]]сини\ арны кыза бергеш, бир эвес Питер холун оо\ эк-
тинче салбаан болза, Трамче шурай бээри чайлаш чок турган боор.

92
Л]]сини\ к[рген ч]вези

– Х.Б.{. билбейн турар-дыр. Ол канчап билип аар-даа


деп? Трам, сен анаа-ла б]з]рээр ужурлуг сен, бисти Асланны
ылап-ла билир деп, че, бичии билир деп аан. Оо\ дугайында ч]-
ве чугаалава. Ол мелегей болгаш чедимчелиг болбас чугаа-дыр.
Ч]гле ол ылап-ла Аслан болган бе дээрзин билип аары чугула-
дыр – деп, Питер тайылбырлаан.
– Ылап-ла Ол-дур дээрзин билир мен – дээрге, Л]]-
сини\ карактарын чаштар дола берген.
– Ынчанмайн канчаар, Л]], ынчалза-даа билип к[рем,
бис Ону к[рбейн тур бис – деп, Питер чугаалаан.
– Ма\аа ч]гле бадылаашкын дузалаар – деп, Эдмунд
саналдаан.
– Шын-дыр – деп, Питер харыылаан, – улуувус сен
болгай сен, Х.Б.{., сен ч]] дээш бадылаар сен? {р] ]нер бе азы
куду бадар бе?
– Куду – деп, гном шиитпирлээн. – Мен Аслан дуга-
йында ч]н]-даа билбес мен. Ынчалза-даа бир эвес солагай талаже
ээпкеш, хооргалды\ кыдыы-биле [р] алзы чоруптар болзувусса,
ону кежер чер тывылгыжеге чедир, б]д]н х]н эртерин билир
мен. А бир эвес о\ талаже ээпкеш, куду алзы чорупсувусса, ийи
шак болгаш, {нд]р хемге чеде бээр бис. Мында езулуг арзыла\-
нар бар болза, олар-биле ужурашпааны-ла дээре.
– Сен ч]] дээр сен, С]]зен?
– Хорадавайн к[р, Л]] – деп, С]]зен харыылаан. – А
мен бодаарымга, куду алзы чоруптар херек. Пат туруптум. Бо
хайлыг аргадан болдунар шаа-биле д]рген ]нер ужурлуг бис.
Оон а\гыда, сенден [ске, кым-даа ч]н]-даа к[рбээн-дир.
– Эдмунд? – деп, Питер айтырган.
– Мында ч]гле ча\гыс бергедээшкин бар-дыр – деп
д]рген чугаалай каапкаш, Эдмундуну\ арны арай кыза бер-
ген. – Кажан бис Нарнияга бир чыл (азы му\-даа чыл чадавас)
бурунгаар э\ баштай келгенивисте, ол чуртту Л]]си баштай тып
алды чоп, а а\аа кым-даа б]з]ревээн болгай. Шуптувусту\ э\
багы болганымны билир мен. А оо\уу шын болду чоп. Силер
а\аа бо удаада база б]з]рээринден кортпазы\арза кандыгыл?
Мен [р] алзы чорууру дээш бадылап тур мен.
– О, Эд! – деп, Л]]си [[р]п алгыргаш, оо\ холундан
сегирип алган.
– Ээлчег ам сенде келди, Питер – деп, С]]зен чугаалаан,
– мен идегеп тур мен…
93
/каспиан тажы/

– Ыыттавайн к[р, кижиге боданыр аргадан бер – деп,


Питер ону ]зе кирген. – Шиитпир ам менден хамааржып турар
болгай.
– Силер – Дээди Хаан-дыр силер – деп, Трам шиитпир-
лиг чугаалаан.
– Куду! – деп, Питер ]р ]з]ктелиишкин соонда дужааган.
– Л]]синии шын бооп болурун билир мен, ынчалза-даа дузалап-
тар шаам чогул. Бир-ле шиитпир х]лээп аар ужурлуг бис.
Ынчангаш олар хооргалды\ кыдыы-биле о\ талаже,
агымны куду алзы чорупканнар. Л]]си э\ с[[л]нде [[ледир
ыглап чоруп орган.

94
X
Арзыла|ны| ээп келгени

Хооргалды| эриинден чайлавазы сагын-
дырары дег белен деп бе. Бичии чоруткаш, олар мыры\ай хооргал
эриинде ]нген аныяк шивилиг аргажыкка ]з]п келгеннер. Дорттап
эрте бээрин оралдашканнар, ынчалза-даа ол сагыш б]тпээн, ч]-
ге дээрге д]рген чоруур арга чок болган. Дедир ээпкеш, олар
арга-эзимден ]н]п алгаш, оюп чорупканнар, ынчалза-даа х[л]н
эрттир о\ талалааш, хаяларны к[рбейн барып, хем даажын ды\-
навастааш, ам база астывыс аа деп корга бергеннер. Каш шагыл
дээрзин кым-даа билбес болган, ч]гле изии-ле кедерээн.
Кажан олар катап база хооргал эриинче (хемни б]д]н
чартык километр хире куду алзы) ]н]п келгенде, эрикте хаялар
ам ындыг бедик эвезин к[р]п кааннар. Удавайн олар хооргалды
куду бадар чер тып алгаш, хемчигешти\ эриин дургаар

95
/каспиан тажы/

чорупканнар. А ч]н]\-даа мурнунда олар шупту дыштанып, суг


ижип алганнар. Ам кым-даа Каспианга баргаш, чиир эртенги азы
оода-ла д]штеки чем дугайында ыыттаваан.
Кыры-биле чорууруну\ орнунга, хемче бадып келгеш, олар
шын кылган болган. Ам чогуур угже бар чыдарынга б]з]релдиг
болуп, аргага аза бээринден оон ы\ай кортпайн чорааннар. Арга
кырган, кандыг-даа кокпалар чок болгаш, а\аа дорттап чорууру
берге, шырыштар, кээп д]шкен ыяштар, тулааланчак черлер
болгаш шыргай чавыс арга шаптыктап турган. Шапкынмайны\
агып батканы хооргал база-ла сагышка ындыг-ла кирбес болган.
Ыла\гыя далаш чоруктуг улуска. Бир эвес оларны мурнунда шай-
суксуннуг х[глээшкинниг дойжугаш манап турган болза, [ске
херек. Хооргалда ч]]-даа бар: аажок шимээргээн хорулааштар,
м[\г]ннелчек ужарлар, ханы, янтарь [\н]г х[лч]гештер, чи\-
гистелчек даштар, эрикте чыдар, кажыкка чедир с]зерге, таптыы
кончуг чи\гис, янзы-б]р] кара-айлар, ч]з]н-баазын инеликтер;
а чамдыкта баш кыры-биле
хартыга, харын-даа (Питер биле
Трамны\ бодааны дег) эзир
куштар ужуп эртер. А уруглар
болгаш гном {нд]р хемни,
Берунаны база Асланны\
базырык-тейинче орукту д]рген
к[р]п каарын к]зеп чорааннар.
Олар ынчалдыр чоруп-ла
орган, а кокпа улам-на кадыр
апар чыткан. Аян-чорукчулар ам кылаштап эвес, а дырбактанып
]н]п бар чытканнар. Уруглар тайгыр даштарлыг болгаш
чарыктарда айыылдыг черлерни эртип турганнар, а д[в]н куду
хем хорадап м[[реп чыткан.
Б]з]реп болур силер, олар [ске эрикте хаяларже,
к[д]рл]п ]не берип болгу дег чарык азы чер дилеп, топтап
к[р]п-ле турганнар. Ынчалза-даа хаялар чагдаар аргажок бооп
артпышаан. Ол чорук башты тенидип турган: хооргалдыг, ол
чарыында Каспианны\ башкарылга т[в] турар черже кыска
болгаш белен селг]]стээшкин манап турарын олар билбейн
канчаар деп.
Оолдар болгаш гном ам ч]гле одаг болгаш шиштээн адыг
эъдини\ дугайында к]зээринге [йлешкеннер. С]]зен ындыг

96
Арзыла\ны\ ээп келгени

планга таарзынмаан, ол кайнаар-даа болза чылып чоруткаш, бо


халаптыг аргадан ам-на ]н]п аарын к]зээн. Л]]си х[л]н эрттир
шагзыраан база х[\н] баксыраан болгаш, ол маргылдаага киржир
хире эвес болган. А олар ч]н]-даа чугаалажып турза, долгандыр
кургаг ыяштар тывылбаан. Аштаан оолдар чиг эът чиири ылап-
ла ындыг чииртим бе деп чигзинип эгелээннер. Трам оларга
ажырбас херек-тир деп б]з]редип турган.
Уруглар ындыг аян-чорукту каш х]н бурунгаар, Англияга
кылып шенээн болза, олар шагда-ла шыгырт туруптар ийик. Мен
моо\ мурнунда-ла Нарнияга оларны\ канчаар [скерли бергенин
тайылбырлаан ышкаш мен. Л]]си безин ам ч]гле ]шт]\ биринде
бичии [[реникчи уруг турган, а ]шт]\ ийизинде Нарнияда
кадын апарган дээр ч]ве бе.
– Ам-на! – деп, С]]зен амырай берген.
– Ур-аа! – деп, Питер алгыра каапкан.
Хем бир ээптерге, оларны\ мурнунга делгем к[ст]р чер
чаттыла берген. Уруглар шуут-ла чер биле дээрни\ тудушкаанга
чедир ш[й]лген ажык оргулаашты к[р]п кааннар, олап {нд]р
хемни\ м[\г]ннелчек кожаазы дыйла\айнып агып чыткан. Олар
хемде оо\ мурнунда Беруна чанында кежиг бооп турган калбак
болгаш сыык черни к[р]п кааннар, ам оо\ эриктерин узун
дугаланчак к[в]р]г тудуштуруп турган. К[в]р]гн]\ ындыы
ужунда бичии хоорайжыгаш к[з]лген.
– К[к дээр бо! – деп, Эдмунд чугаалаан, – Беруна чанынга
тулчуушкунга ылап-ла ам хоорай турар черге чаалашкан бис!
Ол с[стер оолдарны аажок омакшыдыпкан. Ч]с-ч]с чылдар
бурунгаар [нд]р улуг тулчуушкунга тиилээш, к]р]нени чаалап
алганы черже к[ргеш, оларны\ бот-минниишкини бедий берген.
Питер биле Эдмунд сактыышкыннарга аажок хандыккаш, туруп-
могапкан буттарын база эгиннерин базып турар куяк хептерин
уттупканнар. Гномга база солун болган.
Олар ам базымнарын д]ргедедипкен. Кылаштаарыны\
кашпагайын канчаар. Солагай талада чалым хаялар ам-даа
уламчылаза-даа, о\ талада улам-на иемдик апар чыткан. Удавайн
хооргал шынаа кылдыр хуула берген. Шуралгактар оон ы\ай
таварышпаан, чорумалдар бир к[[рге, катап база шыргай аргада
турганнар.
Хенертен манавааны ыыт «дз-з-з» кылдыр ды\налган
соонда, торга ыяш унун хаайы-биле соктапкан дег болган. Уруглар

97
/каспиан тажы/

кажан ол ыытты ды\наанын (шаг шаанда) база ч]ге оо\ оларга


ынчаар таарышпайн турарын сактып эгелеп турда, Трам дораан:
«Чыды\ар!» – деп алгырыпкаш, оо\ чанынга келген Л]]сини
кара-айларже кээп д]жер кылдыр албадапкан. Питер ол дии\-
нер-дир деп бодаан, ынчалза-даа ыяшче мыры\ай оо\ бажыны\
кырында кадалы берген узун быжыг согунну к[р]п кааш, б]г]
ч]вени билип каан. Ол С]]зенни чыттыр тыртыпкаш, боду база
барып ушкан, ынчан [ске согун оо\ эктини\ кыры-биле [тк]т
ыыттыг ужуп эрткеш, черже кадалы берген.
«Д]рген! Д]рген! Дедирлени\ер! }\ге\ер!» – деп,
Трам алгырып-ла турган. Олар эргилгеш, ийни [р] алзы кара-
айлар болгаш шиилээн булутталчак м[[\ ымыраа [тт]р ]\геп
чорупканнар. Согуннар оларны долгандыр [тк]т сыгырып-
ла турган. Бирээзи С]]зенни\ камгалал б[рг]нге деггеш,
ы\ай чаштай берген. Олар улам д]рген ]\гепкеннер, дер-бус
шаалаар ч]ве; оон к]д]й]п алгаш ма\нажыпканнар. Оолдар
хылыштарынга илдиге бээринден коргуп чорза-даа, оларын
холунга тудуп алгаш чорааннар. Тейже к[д]рл]п ]н]п, мыры\ай
чаа оортан келген черинче эглири хомуданчыг болган. Олар
ам оон ы\ай, боттарыны\ амы-тынын камгалаар дээш безин,
ма\нажып шыдавастааннар. Тыныжы бачыдап, олар шуралгак
чанында инек-даш артында шык чи\гисче кээп д]шк]лээш, кайы
хире бедип ]н]п келгеннерин билип кааш, кайгай бергеннер.
С]р]кч]лер шимээни-даа ды\налбаан.

98
Арзыла\ны\ ээп келгени

– Ам б]г] ч]ве анаа боор – дээш, Трам хандыр улуг


тынган. – Олар аргага дилээшкин кылбадылар. Мен бодаарымга,
та\ныылдар хире. Ындыг болганда, адаанда Миразты\ мурнуку
доскуулу-дур. Шилдер болгаш шиштээн эъттер, ындыг болзажок,
биске берге-ле болду.
– Силерни бо орук-биле эдертип турар, шуут аймап
калганым ол боор – деп, Питер буруузунган.
– Ынча диве\ер, дээрги мындаагылар – деп, гном
удурланган, – ол дээрге силерни\ хаан ду\ма\ар, Эдмунд,
Кылагар мугулдурну кежир эжиндирерин саналдаан болгай.
– Х.Б.{.-нии шын боор деп сести-дир мен – деп, ол
дугайында ылап-ла утту каапкан Эдмунд ч[пшээрешкен.
– {ске талазында – деп, Трам уламчылаан, – бир эвес
мээ\ келгеним орук-биле чорупкан болзувусса, база-ла ол дег
мурнуку доскуулга, база-ла ындыг уржуктар-биле таваржыр
турган боор бис. Кылагар мугулдур кежир аян-чорук канчаарга-
даа э\ эки арга ол-дур.
– Ч]] ч]ве биске эки боору илде\ эвес-тир – деп, С]]-
зен чугаалаан.
– Шуут-ла илде\ эвес-тир! – деп, Эдмунд алгыра каапкан.
– Бис ам хооргалды [р] алзы чоруур ужурлуувуска
б]з]рээр мен – деп, Л]]си чугаага киржи берген.
– Сен маадыр-дыр сен о\, Л]] – деп, Питер харыылаан.
– «Мен чугаалап турдум чоп» деп болур эрге\ бар болгай.
Чоруптаалы\ар.
– Аргаже ханылап кире бергенивисте – деп, Трам
айыткан, – ам ч]н] кылыры\ар ме\ээ хамаан чок апаар, ынчан
мен одаг салгаш, кежээки чемден белеткептер мен. Ч]гле моон
ырадыр чоруй бараалы\ар.
Оларны\ хооргал-биле дедир с[[рт]н]п бар чытканын
тодарадып бижээн-даа херээ бар бе. Берге-ле болган, ынчалза-
даа чеже-даа элдеп болза, шупту сергей бергеннер. Тыныш
хозап келген, «кежээки чем» деп с[стер ол хире кайгамчык эки
дээштиг болган.
Чорумалдар чырыкта-ла ынча х[й багай ч]вени оларга
таварыштырган шивилиг аргага чедип келгеннер. Чээрген
чыыры дыка шыланчыг болуп, одаг чалбыышталдыр хып, х]нн]
д[рт хана иштинге эрттирген кижи б]р]з]нге ч]дек кылдыр

99
/каспиан тажы/

сагындырар адыг эъди орааган [л болгаш хирлиг д]ргектер к[ст]п


кээрге, шупту [[р]й бергеннер. Гном кедергей-даа чемни чогаады
шаапкан. Яблок б]р]з]н (олардан каш-ла борбаа арткан) диле
кескен эът-биле ораагаш, далган-биле холуй быжырган балыктар
дег, ч]гле далган орнунда эът бар, шиш баштыг будуктарга
кедиргеш, быжырыпканнар. Чулук эътке си\нигип, быжырган
хаван эъди-биле кады салыр яблок соузун сагындырып турган.
{ске а\нарны чемиш кылыр адыглар эъди ары чигири болгаш
кат-чимис чиир адыглар эъди дег чаагай эвес. Яблоктар эътке
онза амдан киирип, тергиин-даа чем болу берген. Аяк-сава-даа
чугган херээ чок – дораан-на ойта д]ж]п чыдыпкаш, Трамны\
да\зазындан ш[й]лген ышты хайгаарап к[р]п, турупкан
буттарны к[ст]пкеш, шуугап болур. Олар даарта Каспиан
хаанны тып алгаш, каш хонганда, Миразты чылча шаварынга
идегеп турганнар. Оларны\ байдалы [скерилбээн, ынчалза-даа
шупту х[гл]г апарып, уйгуже улаштыр д]рген д]лн] бергеннер.
Л]]си ханы уйгудан чырык чер кырында оо\ э\ ынак
]н] ону кый депкен деп сагыш-биле оттуп келген. Баштай уруг
ол дээрге оо\ ачазы-дыр деп, а оон – Питер-дир деп бодаан. Ол
турар х[\н] чок болган. Бодун х[л]н эрттир могапкан кылдыр
медереп билгеш-даа эвес – харын-даа, ол магалыг дыштанып
апкан, эът-боду-даа аарбастаан – ол анаа-ла аас-кежиктиг турган,
оо\ сагыжынга тааржыры кончуг болган. Уруг Нарнияны\
айынче (бистиинден улуг), сылдыстыг дээринче к[р]п чыткан,
оларны\ турлаг кылып алган черинде ыяштар эвээш турган.
«Л]]си» – деп, демги ]н (ачазыны\-даа, Питернии-даа эвес)
катап база кый дээн. Уруг х[лзээнинден сири\ейнип, ынчалза-даа
коргуушкун чок олуруп алган. Ай аажок чайынналдыр чырыдып
турган болгаш, арга х]нд]с дег, ынчалза-даа анаадазындан ээн
ышкаш к[з]лген. Артында шивилиг арга, о\ талада – хооргал-
ды\ ындыы чарыында – хаяларны\ бизе\нелчек баштары, чиге
мурнунда – оймакчыгаш бар, оо\ ындында согун адымы хире
черде ыяштар [з]п ]нген. Л]]си оларже топтап к[рген.
«Сактырымга, олар шимчеп турлар ышкаш – деп, ол
бодунга чугааланган, – оон ы\ай бир ч]ве чугаалажып турлар
ышкаш…»
Оо\ ч]рээ х[лзеп сога берген, ол туруп келгеш, ыяштарже
чорупкан. Оймакта к]шт]г хат ]езинде ыяштарны\ ]нд]рери дег
шимээн тода ды\налган, а хат-даа чок. Ындыг-даа болза, ол б]р]н]\

100
Арзыла\ны\ ээп келгени

анаа шимээни эвес хире. Л]]си ында бир-ле аялга барын билип
каан, ынчалза-даа эрткен д]не ыяштарны\ чугаалаан с[стерин
билип ап шыдавааны дег, оо\ х[[н]н илип ап шыдаваан. Ол
болза шимченгир, аяннашкак, х[гл]г аялга болган, чоокшулап
келгеш, уруг оо\ буттары самнап эгелээнин медереп билип каан.
Ам ыяштар шимчеп турар дээрзинге чигзиниг артпаан – ы\ай-
бээр, бирээзи [скезинче, к[дээ нарын танцы-ла. («Ынчанмайн
– деп, Л]]си боданган, – ыяштар танцызы ылап-ла кедергей
к[дээзиг танцы болур ужурлуг».)
Ынчан уруг ыяштар аразынче кире берген. Ол баштай
а\аа ыяш эвес, а агбагар салдыг, бажыны\ д]г] шырыштарзыг
узун кижи кылдыр сагындырар ыяшты к[р]п каан. Л]]-
си кортпаан: ол ындыг ч]]лд] мурнунда-даа к[р]п чораан.
Ынчалза-даа уруг ыяшты катап к[р]птерге, ол ам, шимчеп-даа
турза, катап база ыяш ышкаш сагындырган. Силер оо\ буттары
бе азы дазылдары бе дээрзин ылгап шыдавас болбайн канчаар
силер, ч]ге дээрге ыяштар шимчеп тура, чер кыры-биле чорувас,
а чер ишти-биле, бисти\ суг с]з]п кылаштаарывыс дег, чылып
чоруй баар. Уругну\ к[ргени ыяш-биле чогум-на ындыг ч]]л
болуп турган. Баштай олар эп-найыралдыг, магалыг эр-кыс даг-
кижилер ышкаш к[з]лгеннер – арганы\ чонун эки илби-шиди
долу чуртталгаже кыйгырарга, ынчап баарлар – оон катап база
ыяштар апарып турганнар. Кажан олар ыяштар ышкаш к[ст]п
турда, олар кижилерге элдептиг д[мей ыяштар турган, кажан
кижилер кылдыр к[ст]п турда, олар будуктарлыг, б]р]-биле
шыптынган кижилер турган. Элдептиг, аяннашкак, шылырааш,
сериин, х[гл]г ыыт-шимээн соксаал чокка ]рг]лч]лээн.
«Олар барык-ла оттуп келген-дир, ч]гле шуут эвес» –
деп, Л]]си чугаалаан. А ол боду шуут оттуп келген, харын-даа
анаа одунган дээри эвээш хире. Оо\ бодунда бир-ле чаа ч]ве
база оттуп келген ышкаш болган.
Л]]си ыяштар аразында коргуш чок чоруп, самнап,
шурап, бир кончуг улуг эжинден [скезинче ма\нап турган.
Ынчалза-даа танцы-сам ону б]р]н]-биле хаара тутпаан. Ол бир-
ле [ске ч]веже, ону кый деп турар ]нче ч]тк]п бар чыткан.
Удавайн уруг ыяштарны соонга каапкаш (ынчалдыр-ла
олче ээгип турган кончуг улуг самнакчыларны\ четтинчипкен
дескиниинге тура, будуктарга азы холдарга дээп турганын билип
шыдавайн), чырык болгаш д]мбейни\ тудушкаандан ]н]п

101
/каспиан тажы/

келгеш, оргу, таарып каан дег оймакты к[р]п каан – ыяштар


ону долгандыр самнап турган бооп-тур. А ында – о, [[р]шк]!
Оо\ мурнунда ай чырыында кыла\наан, артында аажок улуг
кара х[легелиг кончуг улуг Арзыла\ бо турган!
Арзыла\, кудуруу шимчевээн болза, даш ышкаш
сагындырар турган ийик, ынчалза-даа Л]]сини\ бажынга ындыг
ч]ве кирбээн. Уруг Арзыла\че, Оо\ сагыш-х[\н] эп-найыралдыг
бе дээрзин боданмайн-даа, х[ме шурай берген. Хензиг-даа ]ени
чидирип аар болза, оо\ ч]рээ чарлы бээрин ол медереп билип
каан. А оон Л]]си Оо\ мойнун кужактап, арнын кайгамчык,
сырый, торгуланчак чел иштинче супкаш, Ону ошкай берген.
–Аслан, Аслан, хайыралыг Аслан – деп, уруг ыглай
берген. – Ам-на келди\!
Кончуг улуг А\, Л]]си Оо\ мурнуку даваннарыны\
аразынга [ндейип чыдып, олуруп ап шыдаар кылдыр быктынче
чуглуп алган. Ол ээккеш, уругну\ думчуун дылы-биле чылгай
каапкан. Чылыг тыныш Л]]сини б]ргей апкан. Уруг Оо\ аажок
улуг мерген угаанныг арнынче топтап к[р]п-ле турган.
– Кирип моорла, т[л]м – деп, Ол чугаалаан.
– Аслан – деп, Л]]си чугаалаан, – Сен улам улуг
апарып-тыр сен.
– Сен улгадыры\га, ынчап барган-дыр, бичиикей – деп,
Ол тайылбырлаан.
– А Сен улгатпаан сен бе?
– Мен улгатпадым. {скен тудум, сен эскерери\ге, Мен
база улуг апар чыдар-дыр мен.
Уруг аажок аас-кежиктиинден чугаалажыр безин х[\н]
чок болган. Ынчалза-даа Аслан чугаалай берген:
– Л]]си, бис ма\аа ]р чытпас ужурлуг бис. Сээ\ ажыл-
херээ\ бар болгай, х[й ]е хилис эрткен-дир.
– Харааданчыын аа – деп, Л]]си х[лзеп чугаалаан, –
мен Сени ылап-ла к[рген болгай мен. Олар ме\ээ б]з]ревейн
барды. Олар шупту…
Асланны\ иштинден, оо\ ханы д]в]нден дег,
ырланыышкын элдээрткензиг ]н ды\налган.
– Мени [ршээп к[р – деп, Оо\ ч]н] бодап турарын
билип кааш, Л]]си аксын туттунган, – мен [скелерни бак с[глээр
диведим. Ынчалза-даа ол мээ\ буруум эвес-ле болгай але?
Арзыла\ оо\ караанче чиге к[рген.

102
Арзыла\ны\ ээп келгени

– Аслан, Сен бодаары\га, мен буруулуг мен бе? Канчап


ынчап болур мен… шупту улусту каапкаш, Сенче чааскаан
к[д]рл]п ]н]п шыдавадым. Канчап ынчап болур мен? Менче
ынчалдыр к[рбе… ийе, билир мен, ынчап болур турганымны.
Сээ\-биле мен чааскаан эвес боор турган мен. Канчаар кылыр
ужурлуг турганым ол?
Аслан ч]]-даа дивээн.
– Б]г] ч]ве канчап-чооп анаа апаар турган деп бодап
тур сен бе? – деп, Л]]си харык чок уламчылаан. – А канчап?
Айтып к[рем, Аслан. Мен билир боор ужурлуг турган мен бе?
– Ч]] болу бээрин билген болза деп бе, т[л]м?– деп, Аслан
чугаалаан. – Чок. Ону кым-даа, кажан-даа билип ап шыдавас.
Л]]си: «Ой-ой» – дей каапкан.
– Ч]] болурун кым-даа билип ап боор – деп, Арзыла\
уламчылаан. – Сен ам арткан [[р]\че дедир барып, оларны
оттурупкаш, Мени база катап к[ргени\ни болгаш олар шупту
тургаш, Мени эдерер ужурлуг деп чугаалаар болзу\за, ч]]
боорул? А ол дээрге билип аарыны\ ча\гыс-ла аргазы-дыр.
– Мээ\ ынчаар кылырымны к]зеп тур сен бе? – дээш,
Л]]си улуг тынган.
– Ийе, бичиикей.
– А [скелер база Сени к[р]п каар бе? – деп, Л]]си
айтырган.
– Дораан эвес болбайн канчаар, с[[лз]реди к[[р] чадавас.
– Олар ме\ээ б]з]ревейн баар! – деп, Л]]си алгыра
каапкан.
– Ында кандыг-даа ылгал чок.
– Аслан, Сени катап тып алганым дээш аажок [[р]п
четтирип тур мен. Сен ме\ээ артып каарын ч[пшээрээр боор
сен деп бодадым. Сен ырланыпкаш, дайзыннарны\ шуптузун –
эрткен ]еде дег – сывырыптар боор сен деп бодадым. А ам б]г]
ч]ве дыка-ла коргунчуг-дур.
– Се\ээ ол берге боор, бичиикей, ынчалза-даа ч]]-даа
ч]ве катаптанмас. Биске Нарнияга моо\ мурнунда-даа берге
бооп тургулаан.
Л]]си Асланны\ к[р]ж]нден чаштыр дээш, арнын Оо\
челинче супкан. Оо\ челинде база илби-шиди бар турган хире.
Уруг бодунда арзыла\ к]ж] барын билип каан. Хенертен ол
х[нд]рл]п кээп, олуруп алган.
– {ршээп к[р, Аслан – деп, уруг чугалаан, – мен белен мен.
103
/каспиан тажы/

– Сен ам кыс арзыла\ сен – деп, Аслан чугаалаан. – Ам


б]г] Нарния катап тургустунар. Бар че. }е чидирип болбас.
Аслан туруп келгеш, уругну\ аразы-биле эрте бергени
самнап турар ыяштарже [нд]р чаагай болгаш дааш чок базып
чорупкан; Л]]си сирилээн холун челче салып алгаш, Оо\-биле
кады чорупкан. Ыяштар оларны эрттирипкеш, хензиг када
б]р]н]-биле кижи хевирлиг апарганнар. Л]]сини\ мурнунга
Арзыла\га с[г]рген кайгамчык чараш эр-кыс бурганнар
шывараш кылынган. Доп-дораан олар ам-даа с[г]рб]шаан база
оларны\ с[г]р]]шк]н] катап база танцы-сам ышкаш боор
кылдыр будуктар болгаш уннарын аяннаштыр ээлдирипкеннер,
а оон биеэги хевээр ыяштар апарганнар.
– Ам, т[л]м – деп, ыяштарны соонга каапканнарда,
Аслан уругга чугаалаан, – Мен ма\аа манаар мен. Арткан
[[р]\н] барып оттургаш, сени эдерерин оларга чугаала. Бир
эвес олар барбас болза, сен Мени чааскаан эдерер ужурлуг сен.
Боду\дан улуг болгаш аажок могап-турупкан д[рт кижини
оттурары, оларны\ б]з]ревези ч]вени оларга чугаалаары база
оларны ылап-ла кылыксавайн баары ч]вени кылыр кылдыр
албадаары дыка-ла берге.
«Мен боданмас ужурлуг мен, анаа-ла х[делир ужурлуг
мен» деп, Л]]си бодунга чугааланган. Ол баштай Питерге чеде
бергеш, ону силгипкен.
– Питер – деп, уруг оолду\ кулаанче сымыранган, –
одун. Д]ргеде. Аслан мында. Бис ам дораан Ону эдерип чоруур
ужурлуувусту Ол чугаалады.
– Ынчанмайн канчаар, Л]], кайнаар к]зей-дир сен –
деп, Питер хенертен чугаалаан. Уруг амырай берген, а Питер ол
дораан [ске талазынче а\дарлып алгаш, катап база удуй берген.
Оон уруг С]]зенни оттурарын оралдашкан. С]]зен ылап-
ла оттуп келген, ынчалза-даа ч]гле аажок хорадаан улуг кижи
]н]-биле мынча дээр дээш: «Л]]си, ол ч]вени д]ж]\ге к[рген-
дир сен. Удуп чыдывыт».
Ынчан Л]]си Эдмундуну силгип эгелээн. Ону
оттурарыны\ бергезин канчаар, адак соонда уруг сорулгазын
чедип аарга, оол шынап-ла оттуп кээп, олуруп алган.
– Ч]л че? – деп, ол хорадаксап айтырган, – ч]] деп
тур сен?
Уруг б]г] ч]вени катаптаан. Ынчаарга оо\ бергезин

104
Арзыла\ны\ ээп келгени

канчаар, ч]ге дээрге катаптаан санында-ла, с[стер улам б]з]рел


чок ды\налыр болган.
– Аслан! – деп, Эдмунд [р] шураан. – Ура! Кайда!
– Ол-дур сен. К[рбейн тур сен бе? Мыры\ай ыяштар
мурнунда.
Эдмунд кезек када кезе к[р]п турган, а оон мынча дээн:
– Ында ч]]-даа чогул. Ай чырыы караа\ чылчырыктадып,
будап каапкан-дыр. Ындыг база болгулаар-дыр ийин. Мен база
сактырымга, бичии када бир-ле ч]ве к[рген ышкаш болдум. Бо
дээрге карак… ч]] дээр ийик мо\?..
– Мен Ону ]рг]лч] к[р]п тур мен – деп, Л]]си
чугаалаан. – Ол шуут-ла бисче к[р]п тур.
– Ынчаарга мен ч]ге Ону к[рбейн турарым ол?
– Силерни\ к[р]п шыдавазы\арны Ол чугаалаан ч]ве.
– Ч]ге?
– Билбес мен. Ол ынча диди.
– Че, бо ч]] деп ч]вел – деп, Эдмунд улуг тынган,
– бисти\ к[р]п шыдавас ч]вевисти ]рг]лч] к[[р болганы\
харааданчыг-дыр. Че, ындыг-дыр, [скелерни оттурар апаар
хире-дир бис.

105
ХI
Арзыла|ны| ырланы
бергени

Шупту {{р}н ам-на оттуруп алганнарда,


Л]]си бодуну\ т[[г]з]н д[ртк] удаа чугаалап берген. Тоомча
чок а\гаданчыг ыржым д]шкен.
– Мен ч]н]-даа к[рбейн тур мен – дээш, Питер
карактарын аартыр топтап к[рг]лээн. – А сен, С]]зен?
– Чок болбайн канчаар – деп, С]]зен ажыныксап
харыылаан, – ч]ге дээрге ында к[[р хире ч]ве чок-тур. Ол б]г]н]
д]ж]нде к[рген-дир бо. Удуп чыдып ал, Л]]си.
– А мен черле б]з]рээр-дир мен – деп, Л]]си сирилээш
]н-биле чугаалаан. – Мээ\-биле кады баары\арга аан. Ч]ге дээрге…
ч]ге дээрге мен д[мей-ле Оо\-биле кады чоруур ужурлуг мен.
– Хей ч]ве чугаалава – деп, С]]зен харыылаан, – сен
кайнаар-даа чааскаан барбас сен ол-ла. Питер, а\аа ч[пшээрел
бербе. Ол шуут-ла с[с ды\навас апарып-тыр.

106
Арзыла\ны\ ырланы бергени

– Бир эвес ол чоруур ужурлуг болза, оо\-биле кады баар


мен – деп, Эдмунд эп-сеткил илереткен. – Оо\ мурнунда ол
шынныг боор турган-на болгай.
– Ындыг дээрзин билир мен – деп, Питер ч[пшээрешкен.
– Бо эртен база оо\уу шын турган чадавас. Бис орукту чедимче
чок шилип алганывыс илде\-дир. Ынчалза-даа д]н ортузунда…
Ынчаарга Асланны бис ч]ге к[рбейн тур бис? Кажанда-даа ынчаар
болбаан болгай. Ол ындыг турган эвес. А Х.Б.{. ч]] дээрил?
– Мен ч]]-даа дивес мен – деп, гном харыылаан. – Бир
эвес шупту чоруур болзу\арза, силер-биле кады барбайн канчаар
мен; а бир эвес силерни\ б[л]к чарлы бээр болза, мен Дээди
Хаан-биле кады баар мен. Ол болза оо\ мурнунга база Каспиан
хаанны\ мурнунга мээ\ х]лээлгем-дир. Ынчалза-даа мээ\ хуу
саналым ды\наксаар болзу\арза, мен – орукту х]нд]с тыппаан
черивистен д]не када тып аары белен деп бодавайн турар анаа
гном-дур мен. Чугаалап билир, ынчалза-даа чугаалавайн турар
кайгамчык арзыла\нарда, эп-найыралдыг-даа болза, эки ч]н]-
даа кылбайн турар арзыла\нарда, кончуг улуг, оларны кым-даа
к[рбейн турар арзыла\нарда ажык-дуза барын к[рбейн тур мен.
Бодап турарым езугаар, ол б]г] хей, ялымчок ч]ве-дир.
– Арзыла\ черни аспаа-биле хап, бисти далаштырып тур
– деп, Л]]си чугаалаан. – Бис ам дораан чоруптар ужурлуг бис.
Бети дизе мен.
– Биске ындыг янзылыг удурланырын шенээр болзу\за,
сээ\ии шынныг эвес-тир. Бис д[рт бис, а сен ча\гыс-тыр сен,
артында-ла э\ бичиивис-тир сен – деп, С]]зен удурланган.
– Бараалы че! – деп, Эдмунд алгыра каапкан. – Бис
чоруур ужурлуг бис. Чоруптаан шаавыста, эп-найырал турбас.
Оол Л]]сиге б]р]н]-биле каттышкан, ч]гле ону
оттурупкан дээш хорадап, аажок ажынчак чугаалап турган.
– Ынчаарга чорук кылып ]н]птээли\ер – деп, Питер
холун дозуг-камгалалды\ бааны\ адаанче шагзыргай сукпушаан
база камгалал б[рг]н кетпишаан дужаап чугаалаан. {ске ]еде
болза, ол бодуну\ ынак ду\мазы Л]]сиге бир-ле [[р]нч]г ч]-
вени албан чугаалаар ийик, ч]ге дээрге а\аа ам кайы хире му\-
гаранчыын, болуп турар ч]ве дээш оо\ буруузу чогун билип
турбайн канчаар. Ынчалза-даа Питер акызы анчыгзынганындан
долузу-биле адырлып шыдаваан.

107
/каспиан тажы/

С]]зен арткан уруглардан дора болган:


– Мен бодумну Л]]си ышкаш алдынып эгелээн дижик
мен – ма\аа д[мей-ле артып каар мен деп кыжанып эгелээн
дижик мен. А мен ыяап-ла ынчаар кылыр-даа мен.
– Дээди Хаанга чагырты\ар, дээрги мындаагылар
силерлер – деп, Трам чугаалаан, – ынчангаш чоруптаалы\ар.
Удуур арга чок болза, ма\аа маргыжып турарыны\ орнунга, бар
чытканы дээре.
Олар шимчеп ]н]пкен. Л]]си сагыжында бар б]г] ч]вени
С]]зенге ыыттавас дээш эриннерин ызырнып алган мурнап бар
чыткан. Ынчалза-даа Асланче к[ре каапкаш, Л]]си б]г] [ске
ч]вени уттупкан. Арзыла\ хая к[р]нгеш, оларны ]жен метр
хире мурнап оожум базып чорупкан. Арткан уруглар ч]гле Л]]-
сини\ соо-биле чоруп шыдаар болгаш, Асланны к[рбээннер
база Оо\ базымнарын ды\навааннар. Оо\ улуг, моортайныы дег
аспактары оът-сигенге дааш чок базар болган.
Уруглар танцылап турар ыяштарны\ (а олар танцылаарын
уламчылап турган бе дээрзин кым-даа билбээн, ч]ге дээрге Л]]-
си ч]гле Арзыла\че, а [скелер Л]]сиже к[р]п турган) о\ талазы-
биле, чооганы\ кыдыынче чоокшуладыр чорупканнар.
«Боовалар болгаш борбак даштар – деп, Трам бодап
чораан, – угаанывыс солуудааны ай чырыткан ийге сыйылган
моюннар-биле доозулбас боор деп идегеп тур мен».
Аслан элээн ]р чооганы\ мыры\ай кыдыы-биле бар
чыткан. Оон оо\ эриинде каш борбак бичии ыяш ]н]п турган
черге чеде бергеш, ээй тырткан соонда, оларны\ аразында
барган. Л]]си тын тынмас апарган: сактырга-ла, Арзыла\
хаядан шымындыр шурай берген дег болган, ынчалза-даа уруг
ону к[рбейн чидирип аарындан х[л]н эрттир сезингеш, доктаай
берип, боданыр чай албаан. Ол базымнарын д]ргедедипкеш,
боду база ыяштар аразында барган. Куду харап к[ргеш, даштар
аразында ийленчектеп баткан кадыр чи\ге кокпажыгашты
база олап бадып чыдар Асланны уруг эскерип каан. Арзыла\
эргилгеш, олче х[гл]]-биле к[р]пкен.
Уруг адыштарын часкапкаш, куду ]\геп бадып эгелээн.
Артында ол [скелерни\ ]ннерин ды\нап чораан: «Эй! Л]]си!
Оваарымчалыг бол. Сен чооганы\ мыры\ай кыдыында-дыр сен.
Ээп кел…» Оон бичии болгаш, Эдмундуну\ ]н] ]нген: «Чок, ол
шын бар чыдар-дыр. Мында куду бадар чер бар-дыр».
Кокпаны\ ортузунга Эдмунд ду\мазын с]р]п чедип келген.
108
Арзыла\ны\ ырланы бергени

– К[р! – деп, ол аажок х[лзеп чугаалаан. – К[р! Бисти\


мурнувуста ч]] ындыг х[леге оожум шимчеп чорууру ол?
– Ол дээрге Оо\ х[легези-дир – деп, Л]]си харыылаан.
– Сээ\ии шын дээрзинге мен ам б]з]реп тур мен, Л]].
Ону мурнунда канчап к[рбээнимни билбес-тир мен. А Ол
Боду кайдал?
– Бодуну\ х[легези-биле кады болбайн канчаар. Ону
к[р]п тур сен бе?
– Ам чаа к[р]п турарым-даа ышкаш сагындырды. Мында
чырык дыка элдеп-тир.
– Мана\ар, Эдмунд хаан, мана\ар – деп, оларны\ кырында
Трамны\ ]н] ды\налган, а оон ырактан Питерни\ ]н] база:
– Кактанып каавыт, С]]зен. Холу\ менче сун. Болап
бичии уруг-даа бада берип болур чер-дир. Химиренири\ соксат.
}р болбаанда, олар адаанда турган, сугну\ м[[рээн
даажындан кулак уюк. Моортайлаштыр чымчак баспышаан,
Аслан бир даштан [ске дашче шурап, сугну кежип бар чыткан.
Агым ортузунга келгеш, Ол суг ижип аары-биле до\гая берген,
а оон [де берген челдиг бажын к[д]р]п, катап база оларже
к[рн]п келген. Эдмунд ынчан Ону к[р]п каан. «О, Аслан!» –
деп алгырыпкаш, ол бурунгаар шурай берген. А Арзыла\ хая
к[р]нгеш, Шапкынмай хемчигешти\ ол чарык эриини\ ийин
[р] к[д]рл]п эгелээн.
– Питер! Питер! – деп, Эдмунд кыйгырган. – К[рд]\ бе?
– Бир-ле ч]вени к[рд]м – деп, Питер чугаалаан. –
Ынчалза-даа ай чырыында аайын тывары дыка берге болду.
Ынчанмыже чоруп ор бис, Л]]сиге ]ш катап ура! Мен ам могап-
шылаанымны\ чартыын безин медеревейн тур мен.
Аслан оларны солагай талаже чооганы [р] алзы чайгылыш
чок эдертип аппар чыткан. Аян-чорук элдептиг, д]ште дег болган
– м[[реп аккан суг, [л куу оът-сиген, оларны\ чоокшулап орары
б]л]ргей хаялар база баштап бар чыдар А\ны\ [нд]р-чаагай,
ыыт чок кылажы. С]]зен болгаш гномдан а\гыда, шуптузу Ону
к[р]п каан. Хенертен олар элди [р] ]нген [ске кадыр кокпага
чедип келгеннер. Ол кокпа оларны\ бадып келген кокпазындан
оранчок узун болуп, [р] алзы орук ]р болгаш шыланчыг ыргак
шугум дег болган. Аас-кежик бооп, ай хооргал кырында ону
чырыдып турган.
Л]]си эгиштеп туруп берген, ынчалза-даа Асланны\
кудуруу болгаш артыкы аспактары хооргалды\ кырыкы эриини\
109
/каспиан тажы/

артынче к[з]лбейн баарга, уруг буттары тендирип, тыныжы


боглуп турза-даа, с[[лг] к]жениишкини-биле Оо\ соондан
дап бергеш, Кылагар мугулдурну каапканындан бээр оларны\
ынаар ч]тк]д]п келгени тейни к[р]п каан. Узун иемдик ий
([вээнчи, [ске оът-сиген база ай чырыында агарып к[ст]р каш
инек-даш) олардан сес ч]с метр хире черде имиргей кыла\-
нашкан ыяштар кыдыыны\ артынче шиглиг чиде берип турган.
Уруг ол черни танып каан. Даш Ширээлиг тей ол болган. Куяк
хептерин кы\гыратпышаан, арткан уруглар соонда халбактанып
]н]п кел чыткан. Аслан мурнунда ]\гей аарак чылып, олар Оо\
соо-биле чоруп орган.
– Л]]си – деп, С]]зен ды\налыр-ды\налбас чугааланган.
– Ч]л? – деп, Л]]си хая к[рн]п келген.
– Мен ам Ону к[р]п кагдым. {ршээп к[р.
– Ажырбас, шупту ч]ве анаа.
– Мен сээ\ бодап турары\дан артык багай мен. Шынында
д]]н Ол-дур деп б]з]реп турдум. Шивилиг аргаже барбазын Ол
биске сагындырып турда. Д]не сен бисти оттурупканы\да, Ол-
дур деп шынында б]з]реп турдум. Ишти-х[\н]м ханызында аан,
билип тур сен бе. Азы к]зээн болзумза, б]з]реп болур турдум.
Ынчалза-даа бо аргадан ]н]ксээрим аажок болган, ынчангаш… о,
билбес-тир мен. А ам А\аа ч]] дээр мен?
– Х[й ч]ве чугаалаан херээ чок бооп чадавас – деп,
Л]]си с]ме каткан.
Уруглар удавайн ыяштарга чеде бергеш, оларны [тт]р
оларны\ чоруп турганы ]е-шагдан бээр Ширээ кырында бедий
берген {нд]р улуг Тейни, Асланны\ базырыын, к[р]п кааннар.
– Бисти\ туруштарывысты багай камгалап турар-дыр
– деп, Трам химиренген. – Ону эдер болза эки-дир… болур
бетинде…
– Оожум! – деп, д[ртелээ ]зе кирген, ч]ге дээрге Аслан
доктаагаш, оларже хая к[рн]п келген, Оо\ к[ст]р] кедергей
[нд]р-чаагай боорга, оларны [[р]шк] (ынчалза-даа коргуушкун-
биле холушкан [[р]шк]) болгаш коргуушкун (ынчалза-даа
[[р]шк]-биле холушкан коргуушкун) хаара тыртыпкан. Оолдар
бурунгаар базыпкан, Л]]си оларны бурунгаар эрттирипкен, а
С]]зен болгаш гном аткаарлай берген.
– О, Аслан – дээш, Питер бир дискээни\ кырынга
олурупкаш, Арзыла\ны\ аар аспаан эриннеринче к[д]р]п
келген, – мээ\ [[р]]р]мн] ч]] дээр. Буруум миннип тур мен. Э\
110
Арзыла\ны\ ырланы бергени

эгезинден-не, ыла\гыя д]]н эртен бодумну шын эвес ап келдим.


– Мээ\ эргим оглум – деп, Аслан харыылаан. Ол оон
эргилип келгеш, Эдмундуну мендилээн. Арзыла\ оолду:
– Кончуг эки-дир! – деп мактап каан.
Оон, коргунчуг узун ]з]ктелиишкин соонда, сеткилди\
ханызындан ]нген ]н:
– С]]зен – дээн. С]]зен харыылаваан, ынчалза-даа
оларны\ шуптузунга уруг ыглап турар ышкаш сагындырган.
– Сен коргуушкунга алзып алды\, т[л]м – деп, Аслан
чугаалаан. – Бээр кел кай, сенче тынайн. Коргуушкуну\ уттувут.
Сен ам катап база дидим апарды\ бе?
– Бичии-ле дидим, Аслан – деп, С]]зен химиренип каан.
– А ам – деп, Аслан ды\зыы кончуг чугаалаан, Оо\ ]н]нде
ырланыгны элдээрткени ды\налган, кудуруу быгыннарын улдап
турган. – А демги бичии гном, хылыш-биле сокчур талазы-
биле билдингир дайынчы, арзыла\нарга б]з]ревес ча адыгжызы
кайыл? Бээр кел, черни\ т[л], БЭЭР КЕЛ! (С[[лг] с[с езулуг-
ла ырланыышкын ышкаш апарган.)
– Хей ч]велер болгаш херечилер – деп, Трам ды\налыр-
ды\налбас сымыранган.
Асланны\ ча\ын эки билир болгаш, гном А\аа аажок
тааржып турарын билип каан уруглар кортпаан. Ындыг Арзыла\
дугайында чугаалаваска безин, оо\ мурнунда кажан-даа арзыла\-
нар черле к[рбээн Трам болза [ске херек. Ынчалза-даа ол угаанныг
кылган: дезе бээрини\ орнунга, Асланче тенди\недир кылаштап
чорупкан. А Аслан ону хенертен сегирип алган. Авазы аксында
аппар чыдар чаш дииспеекти кажан-бир к[рген силер бе? Бо
таварылга ындыг ч]]лге д[мей болган. Ч[генчиг д]ргекчигеш бооп
д]рл] берген гном Асланны\ аксында хала\нап турган. Арзыла\
ону ды\зыг эвес силгиптерге, гномну\ б]г] чепсеглениишкини,
чайырлакчы кижини\ сакпы\нары дег, кээп д]шк]лээн, а оон
ол боду опаш дээш, агаарже ужуп ]не берген. Ол, бодуну\ орун-
д[жээнде дег, айыыл чок турган, ынчалза-даа ону билбээн. Куду
ужуп бадыптарга, ону аажок улуг хоюг аспактар, авазыны\
холдары дег, эргелиг тудуп алгаш, оът-сигенче (база-ла ынчаар
камныг) салып кааннар.
– Черни\ оглу, [\н]ктер болур бис бе? – деп, Аслан
айтырган.
– И-ийе – деп, ам-даа тыныш албаан гном ышкып
чугаалаан.
111
/каспиан тажы/

– Ам ай ажары ол-дур – деп, Аслан чугаалаан. –


Соо\арже к[р]\ер: да\ адып ор. }евис к[\г]с эвээш арткан-дыр,
ону чидирип шыдавас бис. Силер ]желээ – Адамны\ оолдары
болгаш черни\ оглу, Тей иштинче киргеш, оон тып аар ч]ве\ерни
эмгелеп к[р]\ер.
Гном ам-даа тыныш албаан, а оолдар Аслан олар-
биле кады баар бе деп айтырарындан дидинмээннер. }желээ
хынындан ужулган хылыштары-биле езулааш, эргилип, куяк
хептерин кы\гырадып, имирже ажыт кире бергеннер. Л]]си
эскерип к[[рге, оларны\ арыннарындан шагзырал ис чок чиде
берген болган. Дээди Хаан болгаш Эдмунд хаан ам элээди оолдар
эвес, а аныяк эрлер ышкаш к[з]лгеннер. Кызыжактар оларны
даштыгаа, Асланны\ артынга манап турганнар. Чырыдары бир
янзы апарган. Нарнияны\ эртенги сылдызы Аравир ч[[н ч]кте,
бичии ай ышкаш, чиве\ейнип турган. Улам улуг ышкаш к[ст]р
Аслан бажын к[д]ргеш, челин силгип, ырланы берген.
Х[ректен ]нер сагыш-сеткилди доюлдуруптар ыыт, орган
деп х[гж]м херекселинде дег, чавыс нотадан эгелээш, черни база
агаарны сириледип, б]г] Нарнияны бир кылдыр дола бергижеге
чедир, бедик болгаш ды\зыг, оон-даа ды\зыг апарган. Кудулдур,
Миразты\ турлаанда, улус оттуп келген. Арны агара берип, олар
бот-боттарынче ]зе к[рж]п, чепсээн сегирип алганнар. Оон-даа
куду {нд]р хемде шак ол соок эртенги шакта сугдан оо\ ээлери
кыстарны\ баштары болгаш хем бурганыны\ аажок улуг салдыг
бажы уштунуп келгеннер. Долгандыр – хову-ш[лдер, аргалар
болгаш ]\г]рлерден тоолайларны\ сезик алган кулактары
к[ст]п келген, куштар чалгыннарыны\ адаандан уйгузу
сергевээн баштарын уштуп келген, ]г]лер ]]-х]ктеп эгелээн,
дилгилер ээре берген, чараа-чеченнер хыйланып эгелээн, ыяштар
шылырткайны берген. Хоорай-суурларда иелер коргуп к[рд]н]п,
уругларын улам к]шт]г куспактап алганнар, ыттар сыйы\айны

112
Арзыла\ны\ ырланы бергени

берген, эр улус чырыкты суйбанып кыпсып, тура халышканнар.


Ырак со\гу кызыгаарда та\дыны\ даг-кижилери боттарыны\
шивээлеринден бакылап к[ргеннер.
Л]]си болгаш С]]зен оларже чоок-кавы тейлерни\
шуптузундан бир-ле кара ч]ве бадып орарын к[р]п кааннар.
Баштай ол ч]ве черде чаттылган кара туман ышкаш, а оон
карара берген далайны\ шуурганнаан чалгыглары ышкаш
болган (чоокшулаан тудум, олар бедип-ле, бедип-ле турганнар),
адак соонда арга-эзимни\ шимчеп ]н]пкени билдине берген.
Делегейни\ б]г] ыяштары Асланче углапкан дег сагындырган.
Чоокшулап ора, олар ыяштар эвес апарып турган, удавайн
олар м[[\]-биле м[гейип с[г]рб]шаан база Асланче узун
чи\ге холдарын сунмушаан, Л]]сини долганып келгеннер.
Уруг к[[рге, олар шупту кижилерзиг д]рз]лерлиг апарган
болганнар. Асланны к[[р]-биле хады\-кыстар баштарын [р]
октагылап, а тал-кадайлар бажыны\ д]г]н аткаар октап турган,
хааннарзыг хадылар А\аа м[гейгилээш, оожум турганнар,
селбегер дубтар, чи\ге болгаш му\гак шарланнар, дыдыраш
чидиг-б]р]лер дээр ]н]штер (боттары кара-ногаан, а оларны\
кадайлары [\г]р каттар-биле каастанып алган) болгаш шокар
х[[р]ктер до\гайгаш, катап база к[д]рл]п: «Аслан! Аслан!» –
деп, чалгыглар даажы ышкаш, киргирткейнип кыжыраан ]ннери-
биле кыйгырып турганнар.
Асланны долганып алгаш, холдарындан четтинчипкен,
ырлажып шимчээн м[[\ чон (оларны\ шимчээшкини ам танцыга
улам-на д[мей апар чыткан) аажок д]рген к[в]деп турарын
к[ргеш, Л]]си аймап д]в]рей берген. Ыяштар аразында тенип
халып-шурап турар [ске улусту\ кайыын келгенин уруг билбейн
турган. Оларны\ бирээзи ч]гле иви кежи кедип алган, дыдыраш
бажын долгандыр виноград б]р]лери ораап алган аныяк оол
болган. Оо\ арны ындыг черликсиг к[з]лбээн болза, аныяк
оолга хамаарыштыр х[л]н эрттир чараш деп болур турган ийик.
Силер база, каш хонганда Эдмунд ышкаш: «Бо аныяк эр ч]н]-даа
кылып шыдаар-дыр – мыры\ай ч]н]-даа» – дээр ийик силер.
Ол эрни\ ады-ла х[й турган: Бромий, Бассарей, Кошкар – ч]гле
]ш ады ол-дур. Оо\-биле кады дыка х[й, база-ла черлик, аныяк
уруглар келген. Элчиген мунган бир кижи безин бар. Шупту
каттыржып, шупту: «Эван, эван, эвоэ-э-э-э!» – деп алгыржып
турганнар.

113
/каспиан тажы/

– Бо Оюн бе, Аслан? – деп, аныяк эр алгырган. Ийе,


ол б]г] оюн ышкаш болган. Ынчалза-даа барык шупту улус
янзы-б]р] оюннар ойнап турар бис деп санап турганнар. Ол
болза дегзир-оюн-даа бооп болур, ынчалза-даа Л]]си кымны\
баштап чоруп турарын билбээн. Карак шарып ойнаары ышкаш
сагындырган, ынчалза-даа кижи б]р]з] бодун ылап-ла оо\
караан шарып каан дег алдынып турган. Чаштынчыр оюнга-даа
д[мей дег болган, ынчалза-даа чаштына берген кижини дилевейн
турган. Элчиген мунган коргунчуг чоон кырган кижини\ хенертен:
«К]ш киир чемненип аар-дыр! Чемненир [й келген-дир!» –
деп алгыргаш-ла, элчигенден кээп д]ж]п туруп бээри херекти
улам нарыыдадыр болган. {ске улус ону дедир олуртуп турган,
а элчиген ол б]г]н] цирк деп бодааш, артыкы даваннарынга
кылаштап, к[рг]з]г кылырын оралдашкан. Кайда-даа улам-на
х[й, улам-на х[й виноград б]р]лери, а оон виноград сыптары
к[ст]п кээп туруп берген. Сыптар б]г]деге ораажып, кижи-
ыяштарны\ буттарын [р] алзы к[д]рл]п, оларны\ моюннарын
долганып турган. Л]]си бажыны\ д]г]н аткаар октаары-биле
холун к[д]р]п келгеш, виноград будуун аткаар октап турарын
эскерип каан. Элчигенни\ б]тк]р боду виноград-биле шыптынган
болган. Оо\ кудуруу сыптарга мыры\ай ораажы берген, бир-ле
кара ч]ве оо\ кулактарыны\ аразында чайганып турган. Л]]-
си катап база к[ргеш, ол дээрге виноград салбактары болганын
к[р]п каан. Кайда-даа виноград: баш кырында, буттар адаанда,
долгандыр.
– К]ш кирип аар-дыр! К]ш кирип алыылы\ар! – деп,
кырган ашак алгырган. Шупту чемненип эгелээн. Силер кандыг-
даа кат-ногаа [ст]рер чылыткылыг черлерге барган болзу\арза,
кайыын-даа ындыг виноград тыппас силер. Уруглар оо\ мурнунда

114
Арзыла\ны\ ырланы бергени

кажан-даа ындыг ылап чаагай, дашты быжыг, дыгый, аас иштинге


сериин, чаа кылдыр чара дайнаттына бээр виноградты сагыш
хандыр чип к[рбээннер. Мында ол четчир болгаш артар болган
база чемненирде бодун алдынарыны\ д]р]мнерин сагыыры шуут
албан эвес болган. Кайда-даа чыпшынчак, былчашкан салаалар.
А аастар шупту долу-даа болза, каткы база «Эван, эван, эвоэ-
э-э-э!» деп аажок чи\ге ]ннерлиг алгы-кышкы, кажан ол улус
д[гере ча\гыс [йде Оюн (бир эвес ол оюн турган болза) биле
дойлаашкын т[нер ужурлуг дээрзин билип каггыжеге чедир,
соксавайн келген. Ынчан олар тыныжы бачыдап, черже мет кээп
д]шк]лээш, Асланны ды\наары-биле Олче к[рн]п келгеннер.
Ол ]еде х]н ]н]п келген, а Л]]си бир-ле ч]ве сактып
келгеш, С]]зенге сымыранган:
– С]], мен олар кымнар дээрзин билир мен.
– Кымнар?
– Черлик арынныг аныяк оол – Вакх, а элчиген мунган
ашак – Силен*. Сактыр-дыр сен бе, шаг шаанда Тамнус акый
биске олар дугайында чугаалап турду чоп?
– Ийе, сагынмайн канчаар. А мен се\ээ чугаалап
к[рейн, Л]]...
– Ч]н], С]]зен?
– Бир эвес Вакх болгаш оо\ черлик кыстары-биле Аслан
чок черге ужуражып келген болзувусса, сагыш амыр болуп
шыдавас ийик мен.
– Мен база – деп, Л]]си ч[пшээрешкен.

* Вакх (азы Бромий, Бассарей, Кошкар) – грек мифологияда черни\


]н]ш-д]ж]тк]р к]штерини\, виноград [ст]рерини\, виноград арагазы
кылырыны\ бурганы, Зевс бурган биле Семела да\гынаны\ оглу Дионисти\
аттары. Силен – бойдусту\ к]штерини\ боттанылгазы, ]н]ш-д]ж]тк]р
бооруну\ символ-демдээ. Вакх азы Дионисти эдергеннерни\ санынче кирип
турган. Ону элчиген мунуп алгаш, к[гээржиктен арага ижип чоруур кыр-
ган ашак кылдыр чуруур турган.
115
XII
Кара илби болгаш
{скерликчи чорук
Ол аразында Трам болгаш оолдар Тейни|
иштинче кирер кара\гы, дугаланчак бичии даш хаалгаже
углапканнар. Та\ныылдап турган ийи морзук (Эдмунд ч]гле
оларны\ чаактарында ак дилиндекти к[р]п шыдаан) диштерин
агараш кылгаш, хыйланчак ]ннер-биле:
– Кым кел чор? – деп айтырганнар.
– Трам – деп, гном харыылаан. – Нарнияны\ ырак
эрткен ]едеги Дээди Хаанын эдертип кел чыдыр мен.
Морзуктар оолдарны\ холдарын чыттаан.
– Ам-на – деп, олар чугаалаан, – ам-на.
– Биске чырыктан кыпсып бери\ер – деп, Трам дилээн.
Морзуктар чырыткы эккээрге, Питер ону кывыскаш,
Трамче сунган.
– Х.Б.{. баштазын – деп, Питер чугаалаан, – бис мында
орукту билбес-тир бис.
Трам чырыткыны ап алгаш, кара\гы [д]гже чорупкан.
{д]г соок, кара, д]д]кс]г болгаш ээремчик дузаа-биле шыптынган
болган. Кезек болгаш-ла, чырыткы чырыында часкылар далбаш
деп ужуп турган. Оолдар (демир-орук станциязынга дем эртен
турганындан бээр олар ]рг]лч] даштыгаа турганнар) боттарын

116
Кара илби болгаш [скерликчи чорук

какпада азы кара-бажы\да дег медереп билип кааннар.


– Питер – деп, Эдмунд сымыранган, – ханаларда ойган
бо сиилбирже к[рем. Ол эрги ышкаш к[з]лбес-тир бе? А бис
оон улуг назылыг-дыр бис. Ма\аа с[[лг] катап кээп чорувуста,
ону ам-даа сиилбирлевээн турган.
– Ийе – деп, Питер чугаалаан, – ол ч]]л кижини
боданырынче албадаптар-дыр.
Гном дорт бар чыткан, а оон о\ талаже, оон – солагай
талаже ээпкеш, каш тепкииш куду баткан, оо\ соонда катап
солагай талаже чорупкан. Адак соонда олар мурнунда чырык
– т[п [рээлде эжик адаанда чырык к[р]п кааннар, оон дыка
хорадаан ]ннер ды\нап кааннар. Бир-ле кижи аажок ды\зыг
чугаазы-биле оларны\ базымнарыны\ даажын аяарладыпкан.
– Ыыт черле ]нд]рбе\ер – деп, Трам сымыранган, –
бичии када ды\наалаар-дыр.
}желээ шуут-ла эжик чанынга туруп алганнар.
– Силер шупту ч]вени эки билир силер – деп, ]н
ыыттаан («Ол болза хаан-дыр» – деп, Трам сымыранган), – ч]-
ге бис да\ бажында Эдиски эдиспээнивисти. Таанда-ла, Мираз
бисче, Трам чорупкан соонда, дораан халдап келгенин база амы-
тынывыс дээш демисежип эгелээнивисти уттупканы\ар ол бе?
Бичии чай апкаш-ла, эдискеним ол-дур.
– Ме\ээ ону уттуптары белен эвес-тир – деп, хорадаан
]н ]нген, – ч]ге дээрге мээ\ гномнарым кол согуушкунну
боттарынга х]лээп алган болгай, ынчан оларны\ бешкизи-
ле [л]рт]п калды. («Ол болза Никабрик-тир» – деп, Трам
тайылбырлаан.)
– Ыядып к[р, гном – деп, чавыс ]н киржи берген («М[[г]-
жей» – деп, Трам чугаалаан). – Бис шупту, гномнар ышкаш,
х[йн] кылып келдивис, а хаандан х[йн] кылган кым бар деп.
– Тоолдары\ар чугаалава\ар – деп, Никабрик харыылаан.
– Чок-ла болза Эдискини х[л]н эрттир орай эдискен, чок-ла
болза ында билди-билиг чок болган боор, а ч]гле дуза келбейн
барды. Сен – [нд]р улуг бижик-биликтиг сен, илби-шидичи
сен, билбес ч]ве\-даа чок болгай; Асланга, Питер хаанга болгаш
[скелерге-даа идегээрин сен биске с]мелеп турбаан сен бе?
– Миннир ужурлуг мен… ону х]лээвес аргам чок… Эдиски
эдискенивисти\ т]\нелдери мени дыка-ла му\гаратты – деп

117
/каспиан тажы/

харыы ды\налган. («Ол Корнелиус эртемден болур ужурлуг» –


деп, Трам сымыранган.)
– Ажыы-биле чугаалаарга – деп, Никабрик чугаалаан,
– сээ\ акша\ хавы куруг, чуургалары\ чыдый берген, балыы\
туттунмаан, аазаашкыннары\ к]]сеттинмээн. Ам кыдыынче
чайлай бергеш, [скелерге ажыл-херек б]д]рер аргадан бер. Ол
болза ч]ге дээрге…
– Дуза чедип кээр – деп, М[[г]жей ону ]зе кирген. –
Мен Аслан дээш туржур мен. Шыдамык болу\ар, а\-ме\ден ]легер
алы\ар. Дуза чедип кээр. Ол эжик чанында турар чадавас.
– Тьфу! – деп, Никабрик хыйланган. – Силер, морзуктар,
ногаан аът тывылгыжеге чедир, бисти манаар кылдыр албадаар
деп турар силер. Манап шыдавазывысты се\ээ чугаалап тур
мен. Аъш-чем т[нер четти; бичии тулчуушкун боорга-ла,
чидириивис бодап турарывыстан оранчок улуг боор-дур; бисти\
талалакчыларывыс тарай ма\нажып тур.
– А ч]ге? – деп, М[[г]жей айтырган. – Ч]ге ындыын
се\ээ чугаалап берейн. Шупту амытаннар: «Эрги шагдан хаанны
кыйгырарывыска, хаан харыылаваан» – деп шуугажып турар
болгаш, ындыызы ол-дур. Чоруптар бетинде ([л]мче уткуй
чадавас) Трамны\ с[[лг] с[стери мындыг болган: «Бир эвес
Эдиски этсир болзу\арза, ч]ге этсип база ч]] ч]веге идегеп
турары\арны шериг билбес болур ужурлуг». Ынчалза-даа ол-ла
кежээ шуптузу билип каан ышкаш-тыр.
– Мени аксы бош кижи дээрини\ орнунга, боду\ну\ куу
хаайы\ны ары [[нче супканы\ дээре боор ийик – деп, Никабрик
харыылаан. – Аксы-с[з]\ дедир тыртып ал, оон башка…
– Кайы\ар-даа сокса\ар – деп, Каспиан хаан
оожургаткан. – Никабрикти\ кылыр-дыр деп саналдап турар
ч]везин билип алыксап тур мен. А оо\ бетинде бисти\ ч[в]-
лелче оо\ эдертип эккелгени, мында кулаа ажык, аксы хааглыг
апарган турар танывазывыс ийи кижи кымнарыл деп билип
алыксаар-дыр мен.
– Олар дээрге мээ\ [\н]ктерим-дир – деп, Никабрик
чугаалаан. – Сен боду\ база мында, ч]гле Трам биле морзукту\
[\н]] болгаш, турар-дыр сен. А бо кара хептиг кырган мелегей,
сээ\ [\н]]\ боордан башка, ма\аа турар кандыг ындыг
эргелигил? Ч]ге ча\гыс мен-не бодумну\ [\н]ктеримни эдертип
эккеп шыдавас мен?

118
Кара илби болгаш [скерликчи чорук

– Дээрги мындаагылар Каспиан дээрге сээ\ шынчы боорун


да\гыраглаан хааны\-дыр – деп, М[[г]жей шы\гыы чугаалаан.
– Ордуга бодун алдынар аажы-ча\, ч]гле орду аажы-
ча\ы ындыг боор – деп, Никабрик химиренген. – Бо ]\г]рге
бис ажыы-биле чугаалажып болур бис. Сен билир сен – ол боду
база билир – бо телмарин оол, оо\ кире бергени айыылдыг
байдалдан ]неринге а\аа дузалашпас болзувусса, бир неделя
болгаш-ла, кымны\-даа хааны эвес апаар.
– Силерни\ чаа [\н]ктери\ер – деп, Корнелиус
чугаалаан, – биске боттарын боттары таныштырары дээре деп
санаары чадавас. Чугаалап к[р]\ерем, кымнар силер, ма\аа
ч]ге келди\ер?
– Х]нд]л]г дээрги эртемден – деп, чи\ге ыылааш ]н
чугаалаан, – бир эвес мындаагылар ды\наарын к]зээр болза,
мен х[[к]й ядыы кырган кадай-дыр мен, х]нд]ткелдиг гномнар
б[л]]нге, эп-найыралдыг оларларга, аажок [[р]п четтирип
чоруур мен. Дээрги мындаагылар, силерлерни\ кайгамчык
чараш арны\ар алгаг-й[рээлдиг болзунам, куя\ аарыындан
б]шк]е берген, отка салыр ийи чо\гу безин тыппас кырган
кадайдан сезинмейн барып болур силер. Мээ\ биче-бача билир
ч]вем бар – дээрги эртемден силерге канчап чедер ийик мен
– ]]рмек шишпилге, илби кылыры, кара\ к[рн]р]-д]р ийин,
мен ол билиимни мында турар б]г] улусту\ ч[пшээрели-биле
силерни\ дайзыннары\арга удур [[р]шк]л]г ажыглаар мен. Ч]-
ге дээрге оларны к[[р х[\н]м чок. О, ийе. Оларны к[[р х[\н]
чогу мээ\иинден к]шт]г амытан чок.
– Ол дыка солун-дур база… э-э-э… элээн эки-дир – деп,
Корнелиус чугаалаан. – Кым силер дээрзин билип кааптым
ышкаш, агай. Никабрик, силерни\ [ске [\н]]\ер база бодуну\
дугайында кандыг-бир ч]веден чугаалап берип боор бе?
Шагзыргай хирелиг ]н ону ды\нап каан Питерни\ б]г]
бодун сириледир харыылаан:
– Аштап тур мен. Суксааш, хинчектени бердим. Дижим-
биле ызырып алзымза, [лбээн шаамда, олча-тывыжым салбас
мен, [лгеним соонда безин, сегирип алганым дайзынны\ мага-
бодуну\ кезээн ]зе кескеш, мээ\-биле кады х[[рж]дер апаар. Ч]с
чыл чем чивейн шээрленгеш, [лбейн барып шыдаар мен. Дошка
ч]с д]не чыткаш, до\майн барып шыдаар мен. Ханныг б]д]н
х[лд] ижипкеш, чарылбайн барып шыдаар мен. Дайзыннары\
арны ме\ээ к[рг]з]\ер.
119
/каспиан тажы/

– Бо ийи амытан турда, боду\ну\ планы\ны чугаалажыр


бодады\ бе? – деп, Каспиан айтырган.
– Ийе – деп, Никабрик харыылаан, – оларны\ дузазы-
биле оомну боттандырар бодадым.
Элээн [йде Трам болгаш оолдар Каспиан болгаш оо\
ийи [\н]] аяарлаткан ]ннер-биле чугаалажып турарын ды\-
наан, ынчалза-даа с[стерни билип чадап кааннар. Оон Каспиан
ды\зыдыр чугаалап эгелээн.
– Че, Никабрик, сээ\ планы\ны бис ды\наалы\ар.
}з]ктелиишкин аажок ]р бооп, Никабрик ч]ге эгелевейн
турарыл деп оолдар кайгай берген, а ол эгелеп алгаш, оо\
чугаалап турар ч]вези бодунга безин шоолуг-ла таарышпайн
турар-даа дег, дыка аяар чугаалаар болган.
– Б]г] ч]ве шынзыдып тур – деп, ол тода эвес
чугаалаан, – бисти\ кайывыс-даа Нарнияны\ эрте-бурунгу
]езини\ дугайында шынны билбес-тир бис. Трам ол т[[г]-
лерни\ ча\гызынга-даа б]з]ревес турду. Мен оларны шенелдеге
таварыштырып болур мен. Бис баштай Эдискини шенеп к[ргеш,
чедимче чок болдувус. Бир эвес Дээди Хаан Питер, С]]зен
кадын, Эдмунд хаан болгаш Л]]си кадын олар бар болза, чок-ла
болза бисти ды\навааннар-дыр, чок-ла болза кээп шыдавааннар-
дыр, чок-ла болза олар – бисти\ дайзыннарывыс-тыр…
– Азы олар орукта-дыр – деп, М[[г]жей немеп каан.
– Мираз бисти ыттарынга чем кылдыр каап бергижеге
чедир, сен ынча деп болур сен. А мен болза эрте-бурунгу
тоолчургу чугааларны\ бирээзин шенеп к[[р]в]ске, ол биске эки
ч]ве эккелбеди деп чугаалап тур мен. Ындыг-дыр! Хылыштар
сыйлып каарга, бижектерни ушта тыртар апаар. А т[[г]лер,
эрте-бурунгу хааннар болгаш кадыннардан а\гыда, [ске к]штер
дугайында база биске чугаалап турар. Оларны кыйгырып аар
болзувусса ч]] боорул?
– Бир эвес Аслан дугайында бодап турар болзу\за –
деп, М[[г]жей чугаалаан, – Ону азы хааннарны кыйгырары
д[мей-ле. Хааннар Оо\ чалчалары турган. Бир эвес Ол оларны
чорудуптар болза (а мен чорудуптарынга чигзинмейн тур мен),
Боду база кээр ирги бе?
– Чок. Сээ\ии шын – деп, Никабрик уламчылаан, –
Аслан болгаш хааннар кады кээр ужурлуу шын. Чок болза Аслан
[лген-дир, чок болза Ол бисти\ талавыста эвес-тир. Чок болза

120
Кара илби болгаш [скерликчи чорук

Оон к]шт]г бир-ле амытан Ону саададып турар-дыр. А бир


эвес Ол чедип кээр-даа болза, Ол – бисти\ [\н]]в]с дээрзин
канчап билип аар бис. Билдингир б]г] ч]ве езугаар, Ол кезээде
гномнарны\ эки [\н]] чорбаан болгай. Б]г] а\-ме\ни\ база.
Б[р]лерни сактып кел даан. А оон а\гыда, мээ\ ды\нааным-
биле, Ол Нарнияга ч]гле ча\гыс катап, ]р эвес келгеш барган.
Сен Асланны барымдаалавайн барып болур сен, мен [ске-бир
к]ш дугайында бодап тур мен.
Кым-даа харыылаваан, элээн [йде аажок ыржым апарып,
Эдмунд морзукту\ ш]ж]лээрин база киргирээш тыныжын ды\-
нап турган.
– Сен кымны бодап тур сен? – деп, Каспиан адак
соонда айтырган.
– Мен, бир эвес т[[г]лер шынын чугаалап турар болза,
Асландан дыка улуг бооп, Нарнияны х[й чылдарда илби-шиди-
биле хаара тудуп турган к]шт] бодап тур мен.
– Ак Кадай! – деп, хары угда ]ш ]н алгыра берген, а Питер
]нген шимээнден ]ш амытан тура халаанын даап бодап каан.
– Ийе – деп, Никабрик оожум болгаш тода ды\налгыр
чугаалаан, – мен Ак Кадынны бодап тур мен. Олуруп алы\ар. Ол
аттан, бичии уруглар дег, кортпа\ар. Бис к]шт], бисти\ талавыста
турар к]шт], к]зеп турар бис. А т[[г]лер Ак Кадын Асланны
аштырыышкынга таварыштыргаш, Ону х]л]п баглааш, мында
турар бо Даш кырынга [л]р]п каан деп турар эвес ийик бе?
– Т[[г]лер оон ы\ай Ол катап дирлип келгенин чугаалап
турар – деп, морзук хорадап чугааланган.
– Ийе, чугаалап турар – деп, Никабрик харыылаан.
– Ынчалза-даа эскерип к[р, Оо\ оон ч]н] кылып турганын
барык-ла билбес-тир бис. Ол т[[г]ден анаа-ла чиде берген.
Бир эвес Ол шынап-ла тынгарлып келген болза, ону канчаар
тайылбырлаарыл? Ындыг болбаан хире-дир, а т[[г]лер Оо\
дугайында ыыттавайн турар, ч]ге дээрге оон ы\ай чугаалаптар
ч]ве чок болган-дыр.
– Ол д]ж]лгеже хааннар болгаш кадыннарны олуртуп
каан болгай – деп, Каспиан удурланган.
– {нд]р улуг тулчуушкунга тиилээн хаан д]ж]лгеже
черле бодун боду олуртуп аар, сургуулдадып [[редип каан
арзыла\нар дузазы хереглевес – деп, Никабрик эскерген.
Харыызынга каржыланган ырланыышкын ды\налган, ол
М[[г]жей болган ышкаш.
121
/каспиан тажы/

– Оон а\гыда – деп, Никабрик уламчылаан – хааннар-


биле база оларны\ к]р]нези-биле ч]] болганыл? Олар база чиде
берген-дир. А Ак Кадын болза [ске херек. Ол ч]с-ч]с чылдарда
чагырып турган дээр-дир: кышты\ ч]с чылдары. Билип алыксаар
болзу\арза, к]ш ол-дур. Ажыктыг бир ч]ве ол-дур.
– Ынчалза-даа, чер биле дээр! – деп, хаан алгыра каапкан.
–Ол э\ коргунчуг дайзын дээрзин билбес бис бе? Ол Миразтан
ч]с катап дора кадыг-дошкун чагырыкчы турбаан бе?
– Чадавас – деп, Никабрик тоомча чок харыылаан, – бир
эвес силерни\ кайы-бирээ\ер ол ]еде чурттап турган болза, Ак
Кадын силерни\, кижилерни\, дайзыны турган чадавас. Ол а\-
ме\ни\ дайзыны турган чадавас. Ол, диттигип чугаалап к[рейн,
кундустарны узуткап турган, ынчангаш ам олар Нарнияда
артпаан. Ынчалза-даа ол биске, гномнарга, кезээде ч[пт]г
хамаарылгалыг турган. Мен – гном мен, бодумну\ чонум дээш
туржур мен. Ак Кадындан кортпас бис.
– А силер биске каттыжып алды\ар чоп – деп, М[[г]жей
сагындырган.
– Ийе, ынчаарга ол чорук мээ\ чонумга канчаар
дузалааныл?! – деп, Никабрик х[ректенген. – Кымнарны э\
айыылдыг черже ыдар ийик? Гномнарны! Аъш-чем чедишпейн
турда, кымнарга э\ эвээшти берип турган ийик? Гномнарга!..
– Меге. Шупту меге – деп, морзук ону ]зе кирген.
– Бир эвес мээ\ чонумга дузалап шыдавас болзу\арза
– Никабрикти\ ]н] алгы чедир бедий берген, – мен шыдаптар
амытанче баар мен!
– Ол дээрге биске ажыы-биле [скерлип турары\ ол-дур,
гном! – деп, хаан хорадап алгырган.
– Хылыжы\ны дедир хыннап ал, Каспиан – деп,
Никабрик соксаткан. – Ч[в]лелге [л]р]]шк]н? Ындыг ]]лгедиг
кылыры\ ол бе? Мелегей ч]ве кылба. Мени сенден коргуп турар
деп бодады\ бе? Мында турарларны\ ]ж] мээ\ таламда, ]ж] –
сээ\ тала\да-дыр.
– Ынчаарга бурунгаар – деп, М[[г]жей ырланган,
ынчалза-даа ону Корнелиус ]зе кирген:
– Доктаа\ар, доктаа\ар! Х[л]н эрттир далажып тур
силер. Кара илбичи Кадай [л]г. Ол дугайында шупту тоолчургу
чугааларда айтып турар. Никабрик ону канчап кыйгырар деп
турарыл?

122
Кара илби болгаш [скерликчи чорук

Ынчан оларны\ дем чаа ды\нааны ка\ дег болгаш


коргунчуг ]н:
– Ол ылап-ла [л]г бе? – дээн.
Оон чидиг ыылааш ]н киржи берген:
– Сээ\ ч]рээ\ алгаг-й[рээлдиг болзун; сээ\ хайыралыг
бичии дээрги\ Ак Кадын [л]г деп сагыш човавазын. Х]нд]ткелдиг
эртемден мен ышкаш багай кырган кадай-биле анаа-ла баштактанып
ойнап тур боор. Э\ таптыг дээрги эртемден, эртемниглерни\
эртемнии дээрги башкы, кара илбичилер ылап-ла [л]п каарын
кым ды\наан ч]вел? Оларны кезээде дедир эгидип ап болур.
– Ону кыйгыр – деп, ка\ дег ]н ды\налган, – бис белен
бис. Т[гериктен чуру. Ак-к[к чалбыыштан белетке.
Морзук улам к]шт]г ырланы берген, Корнелиус алгыра
каапкан, а ол б]г]н]\ кырында Каспиан хаанны\ ]н] ди\мирээшкин
дег ча\гыланган:
– Сээ\ планы\ ындыг ышкажыл, Никабрик! Кара илби-
шиди болгаш чииртим хей ч]ве кыйгырары! Сээ\ [\н]ктери\
кымнар дээрзин к[р]п тур мен – шулбус кадай болгаш кижи-б[р]!
Ынчан б]г] ч]ве холужа берген. А\нарны\ ырланганы,
ка\ны\ даажы ды\налган. Оолдар болгаш Трам [рээл иштинче
ч]тк]п киргеннер. Питер карааны\ ужу-биле боду хире назылыг
оолче халдап халый берген коргунчуг, к[к, узун дургаар ш[йл]
берген чартыы кижи, чартыы б[р] амытанны эскерип каан.
Эдмунд, содаалашкан моортайлар дег, шалада ол-бо чуглуп
турар морзук биле гномну к[р]п каан. Трам шулбус кадай-биле
]ск]лежип келген. Шулбусту\ думчуу болгаш сегели, тоорук
бузар кыскаш дег, сорая берген, оо\ бажыны\ хирлиг д]г] эстеп-
хадып турган. Ол Корнелиусту\ боскундан сегирип алган. Трам
хылыжын карбаш кылырга, шулбусту\ бажы шалада чуглу берген.
Ол [йде чырыткыны ужур шаапкан болгаш, каш секунда иштинде
хылыштар, диштер, дыргактар база идиктер ажылдап турган.
Оон ыржым д]шкен.
– Шупту ч]ве анаа-дыр бе, Эд?
– Мен… ажырбадым ышкаш – деп, Эдмунд харыылаан.
– Демги кончуг багай Никабрикти тудуп алдым, а ол ам-даа
дириг-дир.
– Шойлар болгаш шоодайлар! – деп, хорадаан ]н ды\-
налган. – Силер мээ\ кырымда олур силер. Д]ж]\ер! Аныяк
чаан дег-дир силер.

123
/каспиан тажы/


– Буруулуг болдум, Х.Б.{., мынчалдыр эки-дир бе?
– Ой, чок! – деп, Трам эде каапкан. – Силер майыктаа-
жы\арны мээ\ аксымче супту\ар. Ам дораан уштуп к[р]\ер.
– А Каспиан хаан кайыл? – деп, Питер айтырган.
– Мен мында мен – деп, кошкак ]н чугаалаан. – Бир-ле
ч]ве мени ызырыпты.
Шупту оттуг-ыяш шаккан дааш ды\нап кааннар. Ол
Эдмунд болган. Кошкак чалбыыш оо\ ак тос хирлиг арнын
чырыдыпкан. Оол суйбанып чорупкаш, лаа тып алгаш (олар чула
кыпсып шыдаваан, ч]ге дээрге ]с т[кт] берген болган), ону столче
салып, кыпсыпкан. Чалбыыш [[ск]п кыва бээрге, шупту тура
халышканнар. Алды эжеш карак лаа чырыында чиве\нешкен.
– Дайзыннар артпаан ышкаш-тыр – деп, Питер чугаалаан.
– Бо шулбус-тур, ол [л]г-д]р (оол карактарын д]рген-не дестире
берген). – Бо Никабрик-тир, база [л]г. А бо, мен бодаарымга,
кижи-б[р]-д]р. Мен оларны шагдан бээр к[рбээн мен. Бажы
б[р]н]], мага-боду кижинии. Ол дээрге оо\ [л]рт]п каан ]езинде
кижиден б[р] кылдыр хуулуп бар чытканы ол-дур. А сен, мен
бодаарымга, Каспиан хаан боор сен аа?
– Ийе – деп, оол харыылаан, – а мен сен кым боору\ну
билбейн тур мен.
– Ол – Дээди Хаан Питер-дир – деп, Трам чугаалаан.
– Дээрги мындаагылар силерни мендилеп тур мен! –
деп, Каспиан [[р]п алгыра каапкан.

124
Кара илби болгаш [скерликчи чорук

– Дээрги хаан, сен база сол-менди бол! – деп, Питер


харыылаан. – Билип ап к[р, мен сени д]ж]лге\ден д]ж]рер
дээш эвес, харын ынаар олуртур дээш келген мен.
– Дээрги мындаагылар – деп, Питерни\ шенээни\
чанында ]н ды\налган. Ол хая к[рн]п кээрге, морзук-биле
арыннарын к[р]шт]р турар болганнар. Питер до\гайгаш, а\ны
кужактааш, д]кт]г бажынче чыттап каан: ол болза кыс уругларзыг
аажы-ча\ эвес турган, ч]ге дээрге ол Дээди Хаан-на болгай.
– Морзуктардан э\ дээрези – деп, Питер чугаалаан, –
сен ча\гыс-даа катап чигзинмеди\.
– Ол болза мээ\ ачы-хавыяам эвес-тир – деп, М[[г]-
жей чугаалаан, – мен а\-дыр мен, а бис [скерлир эвес бис. Мен
морзук мен, оон артык ч]] дээр боор, ол ышкаш бис эрги езудан
быжыг туттунар-дыр бис.
– Мен Никабрик дээш хараадап тур мен – деп,
Каспиан х[\н]н ажыткан. – Ол мени к[рген дораан-на к[[р
х[\н] чок апарган-даа болза. }р хилинчек-човагдан база
истеп с]р]]шк]ннерден ол [ж]ге берген-дир. Бис д]рген
тиилеп алган болзувусса к[рем, тайбы\ ]еде ол эки гном боор
турган ийик. Бисти\ кайывыс ону [л]р]п каанын билбес-тир
мен. Билбезивис дээш харын-даа [[р]п тур мен.
– Х[й хан чидирип тур сен – деп, Питер коргуп эгелээн.
– Ийе, мени ызырыпты. Дем бирээзи – б[р]з]г амытан.
Балыгны чууру болгаш шарыыры х[й ]е ээлээн, кажан
б]г] ч]ве кылдынганда, Трам:
– Че, ол-ла-дыр. Ам, эвээш-даа болза, эртенги чем чий
тыртып алза эки боор – дээн.
– Ч]гле ма\аа эвес – деп, Питер харыылаан.
– Шын – деп, Каспиан сырбаш кылынган, – кайы-бир
кижи сектерни чайладып каапсын.
– Бо ч]велерни о\гарже киир октапса, ажырбас – деп,
Питер айыткан, – а гномну оо\ чонунга х]лээдип бээр херек,
олар ону боттарыны\ ча\чылын езугаар ажаап кагзын.
Ам-на олар Асланны\ базырыыны\ [ске кара\гы
[рээлинге чемненип алганнар. Оларны\ к]зээни ышкаш эртенги
чем эвес болган. Каспиан биле Корнелиус быжырган иви
эъди чиксеп турган; Питер биле Эдмунд чигге хайындырган
чуургалар болгаш изиг кофе к]зээннер; а оларда ч]гле бичии
ынай соок адыг эъди (оолдарны\ карманынга чораан), борбак

125
/каспиан тажы/

кадыг быштак, согуна бажы болгаш суглуг до\га бар турган.


Ынчалза-даа болган б]г] ужуралдар соонда ындыг чем оларга
амданныг ышкаш сагындырган.

126
XIII
Дээди Хаан чагырып турар
– Ам – деп, олар чемненип доозупканда,
Питер чугаалаан, – Аслан болгаш уруглар (С]]зен кадын биле
Л]]си кадын аан, Каспиан) бо чоокта боор. Асланны\ ч]н] кы-
лыр деп турарын билбес мен. Бис эвес, Ол Боду к]зей бээр
болза, ынчан бир-ле ч]ве кылыр дээрзинге чигзинмейн тур мен.
Ынчалза-даа кылып шыдаптарывыс ч]вени кылып-ла турар
болзувусса, А\аа таарымчалыг боор. Каспиан, Мираз-биле чаа-
лажыр хире к]ж]в]с чок деп тур сен бе?
– Ындыг боор деп сести-дир мен, Дээди Хаан – деп,
Каспиан харыылаан. А\аа Питер дыка таарышкан. Ынчаарга Ка-
спиан бодуну\ бодалдарын ындыг-ла эки илередип билбес кижи
болган. Оон а\гыда эрги т[[г]лерден [нд]р улуг хааннар-биле
ужуражыры а\аа оон-даа элдептиг болуп турган.
– Ынчаарга мынчаптар-дыр – деп, Питер шиитпирлээн,
– мен ону ийилээн тулчурунче кыйгырайн.
Кым-даа ол дугайында мурнунда бодап безин к[рбээн
ч]ве-дир.
127
/каспиан тажы/

– Тулчур кижи мен болзумза кандыгыл? – деп, Каспиан


дилээн. – Мен ачам дээш [жээн негексеп тур мен.
– Сен балыглаткан-дыр сен – деп, Питер харыылаан. –
Оон а\гыда сен кыйгырары\га, Мираз анаа-ла каттырып каар
эвес бе? Бис-ле сени хаан база дайынчы кылдыр к[[р-д]р бис, а
ол сени элээди оол деп бодап турар дээрим ол-дур ийин.
– Дээрги мындаагылар – деп, Питерни\ чанынга олу-
рупкаш, оон карак салбайн келген морзук чугаалаан, – силер-
даа болза тулчурунче кыйгырары\арга, Мираз х]лээп аар ирги
бе? Оо\ шерии артык к]шт]]н ол билир-ле болгай.
– Х]лээп албазы-даа чадавас, ынчалза-даа бисте ынаныш
бар-дыр. А бир х]нн]\ улуг кезиин ды\надыкчылар солчулгазы
болгаш [ске-даа ындыг янзылыг ч]]лдерже ]нд]р]п боор-дур
бис. Аслан база бир-ле ч]ве кылыптары чадавас. Адак соонда
мен шериг к[р]лдези кылып, туруштар быжыглап шыдаптар мен.
Тулчурунче кыйгырыгны чорудуптайн. Ону ам дораан бижип-
тейн дээш. Силерде демир-]ж]к, будук бар бе, дээрги эртемден?
– Ол чепсектери чок эртемден кижи турбас ч]ве, дээрги
мындаагылар – деп, Корнелиус харыылаан.
– Кончуг эки-дир, мен адап бижидиптейн.
Эртемден эттеп каан х[мн] чазып, будуктуг мыйысты
ажыдып, демир-]ж]к бажын бизеп турар аразында, Питер ший-
динчек карактарлыг боду аткаар ойтайып алгаш, х[й чылдар
мурнунда Нарнияны\ Алдын ]езинде оларны\ бижип турганы
албан дылын угаанынга киирип ап олурган.
– Че – деп, ол ыржымны ]зе кирген, – белен болзу\арза,
эгелээр-дир.
Корнелиус демир-]ж]к бажын будукче супкан, а Питер
адап бижидип эгелээн:
– «Питер, Асланны\ хайырлааны-биле, шилип алдынганы-
биле, эрге-к]ж] болгаш эжелеп алганы-биле Нарнияда б]г] хаан-
нардан Дээди Хаан, Озалааш Ортулуктарны\ Чагырыкчызы
болгаш Кэр-Паравелди\ Тергиидекчизи мен. Арзыла\ны\ чаагай
сеткилдиг каттыжылгазыны\ дайынчызындан – Сески Каспи-
анны\ оглу, бир шагда Нарнияны\ ноян-хайгааракчызынга, ам
бодун Нарнияны\ хааны деп адап турар Миразка амыр-менди».
Четтигип тур силер бе?
– Миразка амыр-менди – деп, Корнелиус катаптаан. –
Ийе, дээрги мындаагылар.

128
Дээди хаан чагырып турар

– Ам чаа параграф. «Хан т[г]]шк]н] болдурбазы-биле


база Нарния к]р]неге [[скээн дайын-чаадан ]н]п турар [ске
б]г] айыыл-халапты чайладыры-биле, бисти\ к]зээривис болза
бисти\ эргим ынаавыс база биске шынчы Каспианны\ [м]нээ-
зинден ак сеткилдиг демиселге бисти\ хаан бодувусту айыыл-
га таварыштырарын база хайырааты силерни тиилээрин дам-
чыштыр телмариннерни\ хоойлуларынга д]]шт]р ]ст]нде адын
адаан Каспиан – Нарнияны\ биске чагырткан болгаш бисти\
хайырлаанывыс-биле д]р]м езугаар хааны дээрзин к[рг]зери база
хайырааты силерни ийи дакпыр: ]ст]нде адын адаан Каспианга
[скерилгени дээш база оо\ Нарнияны чагырар эргезин бузурга-
ны, силерни\ буянныг сеткилдиг дээрги\ер болгаш акы\ар – ол
т[реде Тоску Каспианны\ ханын т[п, бужар-багы-биле [л]рге-
ни\ер дээш буруулуг деп к[рг]зери болур. Ынчангаш бис ноян
силерни ]ст]нде айытканывыс тулчуушкунче к]зелдиивис-биле
албадап, саналдап, кыйгырып тур бис база бо с[стерни бисти\
хайыралыг хаан ду\мавыс Эдмундуну, бир шагда Нарнияга бисти
чагырып турган хаанны, Фонарьлыг адагаш оргулаажыны\
герцогун, Ширээ каттыжылгазыны\ дайынчызын дамчыштыр
ды\надып тур бис, ол ышкаш а\аа ]ст]нде айыттынган тул-
чуушкунну\ негелде-чурумун хайырааты силер-биле тодарадыр
б]г] б]р]н эргени берип тур бис. Асланны\ базырык-тейинде
бисти\ оран-сававыска Нарнияны\ хааны Онгу Каспианны\
чагыргазыны\ бирги чылыны\ Ногаан б]р] айыны\ он ийиги
х]н]нде берген».
– Ол эргежок чугула – дээш, Питер хандыр улуг тын-
ган. – Ам Эдмунд хаан-биле кады ийи элчин чорудар херек.
Мээ\ бодалым-биле, оларны\ бирээзи даг-кижи болур ужурлуг.
– Билир ирги силер бе, ол… оо\ угааны чер албас – деп,
Каспиан чугаалаан.
– Билир мен. А даг-кижи б]р]з] ч]гле чугааланмас-ла
болза, аажок т]рл]г к[ст]р. Ол оо\ х[[н]н к[д]р]п чорзун. А
ийигизи кым боорул?
– Мээ\ии-биле – деп, Трам немээн, – к[р]ж]-биле
[л]р]п шыдаар кандыг-бир кижи к]зези\ерзе, Рипичипти чору-
дупту\ар.
– Мээ\ ды\наан б]г] ч]вем езугаар – деп, Питер хаан
х]л]мз]рб]шаан чугаалаан, – ол ындыг бичии болбаан болза,
чугаажок тааржыр боор. Чыпшыр чедип келбээн шаанда, телма-
риннер ону безин эскербес-даа!
129
/каспиан тажы/

– Гленстормну чорудупту\ар, дээрги мындаагылар –


деп, М[[г]жей саналдаан, – кижи-аскырны кым-даа шоотпас.
Бир шак болганда, Миразты\ шериинден ийи ат-сураглыг
ноян, Глозел болгаш Сопеспиан, боттарыны\ туружун дургаар
агаарлавышаан база эртенги чем соонда тулчуушкунга таваржып
каапканы диштерин чушкувушаан, аргадан кижи-аскыр биле
Казыргы-Тей деп даг-кижи база оларны\ аразында танывазы
бир кижи ]н]п орарын к[р]п кааннар. Шынап, Эдмундуну оо\
школазындан оолдар база ол [йде к[р]п кагза, танывас турган
боор: Асланны\ тыныжыны\ ачызында ол [нд]р-чаагай хевир
кире берген.
– Бо ч]л? – деп, Глозел ноян айтырган. – Х[ме тава-
рыышкын бе?
– Чугаалажыышкын кылыр т[лээлекчилер болду-ла бе
– деп, Сопеспиан ноян харыылаан. – К[р]\ер даан, олар ногаан
будуктар чайып тур. Д]ж]п бээр дээш келгеннер ышкаш.
– Кижи-аскыр биле даг-кижини\ аразында кел чыдар
кижини\ шырайындан к[[рге-ле, тиилекчи [ршээзин дээш д]ж]п
бээр хире эвес кижи-дир – деп, Глозел эскерген. – Ол кым бооп
боорул? Каспиан оолчугаш эвес-тир.
– Ол эвес болбайн канчаар, харыылап болур мен, ол –
к]шт]г-шыырак маадыр-дыр, ч]гле ол ]ймээнчилерге кайыын
тыптып келгенил? Оо\ к[ст]р] (ч]гле хайырааты силерни\
кулаа\арга сымыраныйн), Мираз-биле де\нээрге, хааннарзыы
аажок-тур. А оо\ куяк хевин к[р]\ер. Бисти\ дарганнарывыс
ындыг камгалал хеп кылып билир эвес.
– Бора-шокар аъдымны салып тур мен – ол д]ж]п бе-
риишкин эвес, а тулчуушкунче кыйгырыг эккел чыдар деп.
– Ынчаарга ч]л? – деп, Сопеспиан айтырган. – Бис
мында дайзынны аспактап алган-дыр бис. Мираз ийи кижи
тулчур сегиржип алыышкын кылгаш, ол хире артык байдалын
алзыптар хире мелегей эвес болдур ийин.
– Хаан тулчуушкунче кыйгырыгны х]лээп аар кылдыр
ону б]з]редип болур – деп, Глозел ]н]н чавызадыпкан.
– Аяар – деп, Сопеспиан чугаалаан, – та\ныылдарны\
кулаандан ырадыр чоруй бараалы. Че, ол-дур. Хайырааты силер-
ни\ ч]н] бодап турары\арны мен шын билген боор мен аа?
– Бир эвес хаан тулчур болза – деп, Глозел сымыранган,
– ол чок-ла болза [л]р]п каар, чок-ла болза [л]рт]п аар.

130
Дээди хаан чагырып турар

– Ийет – деп, Сопеспиан бажын сога\наткан.


– Бир эвес ол [л]р]п каар болза, дайынга тиилеп аар бис.
– Ынчанмайн канчаар. А [л]рт]п аар болза?
– Че, ынчалза, дайынга, хаан барда-даа дег, ол чокта-даа,
тиилеп аар арга биске туруп кээр. Мираз ындыг кончуг [нд]р
улуг шериг башты\чызы эвес дээрзин хайырааты силерге чу-
гаалаан херээ чок боор. А оон бис, хаан чокта-даа, тиилекчилер
апаар бис.
– Мындаагылар, силерге база ме\ээ, хаан чокта, бо чурт-
ту башкарары, ол барда-даа дег, эптиг болур чадавас деп бодап
тур ирги силер бе?
Глозелди\ арны тыртыя берген:
– Д]ж]лгеге бис ону олуртуп каанывысты утпа\ар. Бо
чылдар дургузунда ол сагыш-сеткили ханып келди, а бис кандыг
ажык алдывыс? Ол биске [[р]п четтиргенин канчаар илеретти?
– Ам ча\гыс с[с-даа ыытташпаалы – деп, Сопеспиан
харыылаан, – к[р]\ер даан, бисти хаанны\ майгынынче кый-
гырып тур.
Чеде бергеш, олар к[[рге, Эдмунд база оо\-биле кады
келген ийи эжи саадап олурганнар, а оларны боовалар болгаш
арага-биле х]нд]леп турган. Олар тулчуушкунче кыйгырыгны
дамчыткаш, хаан ону боданып турда, манап олурганнары ол.
Ийи телмарин ноян келгеннерже чоогундан к[ргеш, олар ]желээ
дыка т]рл]г хевир-д]рз]л]г-д]р деп шиитпирлээннер. Майгын
иштинге нояннар Мираз-биле ужуражы берген, хаан чепсек
чок, чаа-ла эртенги чемин т[нд]р чип олурган. Оо\ арны кыза
берген, хорадаан дег к[з]лген.
– Ма! – деп, оларже стол ажылдыр бижиктиг х[мн]
октавышаан, ол х[ректенген. – К[р]\ер, бисти\ ыят чок ду\-
мавыс кижизидикчизи кадайны\ кандыг тоолдарын бисче
чорудупкан-дыр.
– Дээрги мындаагыларны\ ч[пшээрели-биле – деп, Гло-
зел чугаалаан, – бир эвес даштыгаа к[ргенивис аныяк дайынчы
чагаада адап турар Эдмунд хаан ол болза, мен ону кижизидикчи
кадайны\ тоолу эвес, а айыылдыг адаанчы деп адап к[рейн.
– Тьфу, Эдмунд хаан – деп, Мираз харыылаан, – хайы-
рааты силер кырган кадайны\ Питер, Эдмунд болгаш [скелер
дугайында хоозун чугааларынга б]з]рээри\ер ол бе?
– Мен бодумну\ карактарымга б]з]рээр мен, дээрги
хааным.
131
/каспиан тажы/

– Че, ол чугула эвес ч]ве-дир – деп, Мираз харыылаан,


– а тулчуушкунче кыйгырыгга хамаарыштыр алырга, бисти\ бо-
далывыс ча\гыс деп б]з]рээр мен.
– Мен база б]з]рээр мен, дээрги мындаагылар.
– А кандыгыл? – деп, хаан айтырган.
– Ойталап кааптары э\ шын боор ийик – деп, Глозел
чугаалаан. – Мени кажан-даа кортук деп адавайн-даа турган
болза, ол аныяк оол-биле тулчуушкунга таваржыры мээ\ эрес-
дидимимни\ х[л]н эрттир улуг шылгалдазы болурун чугаалап
каайн. А бир эвес оо\ акызы, Дээди Хаан (ындыг бооп болур),
оон артык айыылдыг болза, мээ\ чагырыкчым, силерни\ амы-
тыны\ар дээш оо\-биле шуут холбашпайн к[р]\ер!
– Ол ч]] дээри\ ол! – деп, Мираз алгыра берген. – Ын-
дыг харыы манавадым. Мен сенден ол Питер-биле (бир эвес ол
ылап-ла бар ч]ве болза) ужуражылгадан коргар-кортпазымны
айтырып турар деп бодады\ бе? Оон коргуп турар деп бодады\
бе мени? Сенден ол херек угаанныг бе дээрзин айтырдым; артык
к]шт]г тургаш, ийи кижини\ демиселинге эки байдалын айыылга
таварыштырган ажыы бар бе?
– Мен а\аа ч]гле тулчуушкунче кыйгырыгдан ойталаар
херек деп харыылап шыдаар мен ы\ар, дээрги хааным. Демги
элдептиг дайынчыны\ шырайында [л]м к[ст]п турар чорду.
– Ол-дур сен, ам база ол дугайында! – Мираз ам [д]
чарылгыже хорадай берген. – Мен бодумну база, хайырааты
силер ышкаш, кортук кижи кылдыр миннип алыр ужурлуг мен
бе, ынчап турары\ар ол бе?
– Дээрги мындаагылар к]зээн б]г] ч]везин чугаалап
болур – деп, Глозел авыяастап харыылаан.
– Сен кырган кадай ышкаш-тыр сен, Глозел – деп, хаан
чугаалаан. – А сен ч]] дээр сен, Сопеспиан мындаагылар?
– Ол дугайында чугаалаан херээ чок, дээрги хааным–
деп харыы ды\налган. – Силерлерни\ бодамчалыг болур ду-
гайында чугаалааны\ар аажок чогуур ]езинде болду. Ол дээрги
мындаагылар силерлерге ат-алдары\ар азы эрес-дидими\ер чиг-
зинигге таварышпас кылдыр кыйгырыгдан ойталаар кончуг эки
чылдакты бээр.
– О, кудай-дээр! – деп, тура халывышаан, Мираз х[лзеп
алгырган. – Сени база илби-шидилеп каапкан ышкаш-тыр аа?
Мени ойталаар чылдак дилеп турар деп бодады\ бе? Сен мени
оон ы\ай ажыы-биле «кортук сен» деп с[глеп болур турду\.
132
Дээди хаан чагырып турар

Чугаа ийи ноянны\ к]зээнин езугаар чоруп турган, ын-


чангаш олар ыыттавайн эрттирипкеннер.
– Ол ч]] деп уткалыын билип тур мен – дээш, Мираз
оларже топтап к[рген, оо\ карактары, о\гарларындан ушта халы-
гы дег, херли бергеннер. – Силер боттары\ар кортук койгуннар
силер, мээ\ эрес-дидимим силернии ышкаш деп сагыжы\арга бо-
даптар хире ыят чок-тур силер! Демисел орнунга ойталаар чыл-
дактар дилээр де! Дайынчылар силер бе? Телмариннер силер
бе? Эрлер силер бе? А бир эвес мен ойталаар болзумза (кол ко-
мандылакчыны\ ады болгаш дайын байдалыны\ албадап турары
дег), силер мени корга берген деп бодаар база [скелерни ынчаар
сургаар силер. Ч]л, ындыг эвес бе?
– Ча\гыс-даа угаанныг шериг – деп, Глозел чугаалаан,
– дээрги мындаагылар хире назылыг кижини к]ш-шыдалы че-
дишкен [нд]р улуг дайынчы-биле тулчурундан ойталаан дээш
кортук деп адавас.
– Ынчаарга мен ч]гле кортук эвес, а бир буду-биле че-
вегде базып алган кырган ашак ышкажыл мен! – деп, Мираз
х[ректенген. – Ол ч]] деп уткалыын силерге чугаалап берейн,
мындаагылар. Боттары\арны\ эрзиг эвес с]мелери\ер-биле
(олар шын, ды\ ча\гыс бодамчалыг шиитпирден хоюп-дезип
турар) боттары\арны\ сорулга\арга удурланышкак ч]ве чедип
аар силер. Мен тулчуушкунче кыйгырыгдан ойталаар деп бодап
турдум. Ам мен ону х]лээп аар мен. Ды\нап тур силер бе, мен
х]лээп аар мен! Кандыг-бир илби-шиди азы [скерликчи чорук
силерни\ ийилдири\ерни\ ханы\ар до\урупканы дээш бак атка
кирбес мен.
– Дилеп тур бис, дээрги мындаагылар – деп, Глозел
эгелеп бар чорда, Мираз майгындан ]не халаан. Оо\ Эдмундуну
мендилеп алгырганы ды\налган.
Нояннар удур-дедир к[р]шкеш, аяар каттыржып кааннар.
– Бир эвес дыка изигленир болза, ол ынчаар кылырын
билип турдум – деп, Глозел чугаалаан, – а оо\ мени кортук
дээнин утпас мен. Б]г] ч]ве харыылыг боор ужурлуг.
Б]г]деге медээни ды\надырга, Асланны\ базырык-
тейинге кедергей х[лзээзин эгелээн. Эдмунд Миразты\ ка-
питаннарыны\ бирээзи-биле ийи кижини\ демисежир черин
демдеглеп айтып, ону долгандыр чоон хендирлер болгаш узун
[ргеннер тургузуп турганнар. Ийи телмарин кижи азыгларга, а

133
/каспиан тажы/

]шк]з] бир таланы\ ортузунга сегиржип алыышкынны\ башка-


рыкчылары бооп туруп аар болган. {ске ]ш кижини Дээди Хаан
тургузар. Питер таптыг-ла Каспианга, олар оо\ д]ж]лгези дээш
сокчур деп турар болганда, тажы башкарыкчы бооп шыдавас
дээрзин тайылбырлап турда, хенертен [тк]т уйгузураан ]н:
– Дилеп тур мен, дээрги мындаагылар – дээн.
Питер эргилип келгеш, ол болза Чоонмай адыгларны\
улуу дээрзин к[р]п каан.
– Дээрги мындаагыларны\ ч[пшээрели-биле – деп, ол
чугаалаан, – мен адыг мен ийин.
– Ынчанмайн канчаар, тергиин адыг дээрзинге чигзин-
мейн тур мен – деп, Питер харыылаан.
– Кезээде-ле – деп, демгизи эгелеп алган, – маргылдаага
бир башкарыкчы салыры адыгларны\ эргезинде болур турган.
– А\аа ч[пшээреве\ер – деп, Трам Питерге сымыранган,
– ол эки амытан, ынчалза-даа силерни бак атче киирер. Удуп
калгаш, дайзынны\ мурнунга безин аспаан соруп чыдып бээр.
– Ч]н]\-биле-даа дузалап шыдавас мен – деп, Питер
гномга чугаалаан, – ч]ге дээрге оо\уу ылап-ла шынныг-дыр.
Адыглар ындыг артык эргелиг турган. Ынча х[й ч]ве уттундура
бергенде, оо\ угаанга канчап кадагалаттынып артканын бодаары
безин берге-дир.
– Дилеп тур мен, дээрги хааным – деп, адыг катаптаан.
– Ол дээрге сээ\ эрге\-дир, башкарыкчыларны\ бирээзи
болур сен – деп, Питер ч[пшээрээн. – Ч]гле сактып ал – аспак
соруп болбас.
– Болбас болбайн канчаар – деп, адыг аажок ажына берген.
– А ам ч]н] кылып тур сен че?! – деп, Трам алгыра каапкан.
Адыг аспаан аксындан ушта соккаш, ды\наваан хевир-
лиг турган.
– Дээрги хааным! – деп, чи\гежек ]н адаанда бир-ле
черден сыйтылаан.
– А, Рипичип! – дээш, Питер, оларга к]ске ч]ве чугаа-
лаан улусту\ кылыры дег, бодун долгандыр к[рд]нген.
– Дээрги хааным! – деп, Рипичип медеглээн, – мээ\
амы-тыным силерни\ эрге\ерде, ынчалза-даа мээ\ ат-алдарым
– бодумну\ [нч]м. Дээрги хааным, мээ\ улузумну\ аразында
дээрги мындаагылар силерни\ шерии\ерде труба этсир ды\ ча\-
гыс амытан бар. Мен бодаарымга, чогум-на бисти тулчуушкунче

134
Дээди хаан чагырып турар

кыйгырыг дамчыдары-биле чорудар турган-дыр. Дээрги хааным,


мээ\ улузум аажок му\гарап тур. Бир эвес мени маргылдааны\
башкарыкчызы кылып кагзы\арза, томуйлаашкын оларны\ к]-
зелин хандырар чадавас.
Казыргы-Тей даг-кижи, сагыш-сеткилге э\-не тааржыр
даг-кижилерни\ безин сундулуу, ындыг-ла х]нд]лээчел эвес
каткыларны\ бирээзин сала кааптарга, ди\мирээшкинге дыка
д[мей дааш ]ст]нде бир-ле черден ды\налган. Кажан Рипичип
каткы кайыын келгенин тодарадыптары билек, даг-кижи доп-
дораан каткызын тудуп ап, шы\гыырай берген.
– Харалаан, ону кылыры болдунмас-тыр – деп, бичии-
даа баштаксымаар аян чокка Питер харыылаан. – Чамдык улус
к]скелерден коргар боор-дур…
– Мен ону эскерип турдум, дээрги хааным – деп, Рипи-
чип немээн.
– Миразка хамаарыштыр ол ак сеткилдиг эвес боор –
деп, Питер уламчылаан, – бир эвес ол оо\ эрес-дидимин кошка-
дып болур бир ч]ве к[р]п каар болза аан.
– Дээрги мындаагылар – ак сеткилди\ к[р]нч]] – деп,
к]ске аянныы аажок м[гейип каан, – ынчалза-даа чамдык улус
силерни\ бодалы\арны ч]]лд]гз]нмейн турар-дыр… Ам чаа бир
кижи каттырганын ды\наан ышкаш болдум. Бир эвес кайы-бир
кижи мени бодуну\ кочулаар ч]]л] кылып аар деп турар болза,
мен а\аа, ол ч]гле чайлыг апаары билек, бодумну\ хылыжым-
биле б]р]н бараан болуп к[рейн.
135
/каспиан тажы/

Ол сагындырыг соонда шып-шыпшы\ апарган, а Питер


ону ]зе кирип:
– Даг-кижи, адыг болгаш кижи-аскыр бисти\ талавыстан
башкарыкчылар болзун. Ийи кижини\ демисели д]ъш соонда
ийи шакта эгелээр. Д]штеки чем дал д]ъште – деп чарлаан.
– Ды\нам – деп, Эдмунд Питерни [скээр аппарган, – а
б]г] ч]ве шын бе? Сен ону тиилеп шыдаар сен бе дээрим ол-дур.
– Ону билип аар дээш тулчурум ол-дур – деп, Питер
харыылаан.

136
XIV
Б}г}дени| чай чок болганы
Ийи шак бичии четпээнде, Трам болгаш
морзуктар арткан б]г] [[р]-биле кады арга кыдыынга согунну\
ийи адымы хире черге турган Миразты\ шериини\ кыла\наан
одуруунга удур туруп алганнар. Ортузунда оът-сигени дески ]нген
д[рбелчин черни ]з]ктеп каан. Ийи ырак азыгда Глозел биле
Сопеспиан хындан ужулган хылыштарлыг турганнар. Чоок
азыгларда Казыргы-Тей даг-кижи биле Чоонмай адыг турганнар;
Чоонмай сагындырыгларны\ ча\гызын-даа тоовайн, аспаан со-
руп, шынын чугаалаарга, мелегейзии аажок к[з]лген. Оо\ ор-
нун дуглаары-биле, Гленсторм ш[лд]\ о\ талазында, кадап каан
дег, ч]гле ында-хаая со\гу дуюу-биле черни тепсеп каап турган;
солагай талада оо\ чиге дужунда турар телмарин д]ж]метке
к[[рде, ол дыка х[рл]г ышкаш к[з]лген. Питер Эдмунд биле
Корнелиусту\ холдарын туткаш, демисежир черже чорупкан.
Ол б]г] кончуг чугула маргылдааны\ эгези ышкаш, ынчалза-
даа оон оранчок дора болган.
– Аслан бо б]г] эгелээр бетинде ээп кээрин к]зээр-дир
мен – деп, Трам чугаалаан.

137
/каспиан тажы/

– Мен база – деп, М[[г]жей ч[пшээрешкен. – Ынчалза-


даа хая к[рн]п к[р даан.
– Кайгалдар болгаш каарганнар! – деп, хая к[рн]пкеш,
гном чугаалаан. – Бо кымнарыл? Аажок улуг улус – кайгам-
чык чараш улус – эр-кыс бурганнар-ла, даг-кижилер-ле. Олар
мыры\ай артывыста, ч]с-ч]с, му\-му\.
– Ол болза ыяштар ээлери-дир – деп, М[[г]жей тайыл-
бырлаан. – Аслан оларны оттурупкан-дыр.
– Хм! – деп, гном чугаалаан. – Бир эвес дайзыннар кара
сагыштыг ]]лгедиг кылыр болза, ол ч]]л ажыктыг, ынчалза-
даа Мираз хылышты Дээди Хаандан аваангыр ажыглап били-
рин бадыткаптар болза, оо\ а\аа канчаар-даа болза дузалаптары
кандыг-ла болду.
Морзук харыылап четтикпээн, ч]ге дээрге ол [йде Питер
биле Мираз ийилээн чадаг, куяк камгалал хептерлиг, б[рттерлиг
болгаш дозуг-камгалалдарлыг ш[лче удур талалардан ]н]п кел-
геннер. Барык кожалажып келгижеге чедир, олар бурунгаар кы-
лаштажып органнар. Ийилээн м[гейгилээш, аразында чугаала-
жы берген ышкаш болганнар, ынчалза-даа с[стер ды\налбаан.
Дараазында кыска ]еде ийи хылыш кылаш дээн. Хылыштар
даажы хензиг када ды\налгаш, ол дораан дуй шаптырыпкан, ч]-
ге дээрге ийи шериг, бут б[мб]]н]\ ш[л]нде аарыкчылар дег,
алгыржып эгелээн.
– Кончуг эки-дир, Питер, тергиин-дир! – деп, Мираз-
ты\ б]д]н чартык базым аткаарлаанын к[ргеш, Эдмунд алгыра
берген. – Ону д]рген с]р]п чет!
Питер оо\ аайы-биле ыйыда берген, кезек када демисел
тиилелгелиг т[нер ышкаш сагындырган. А оон Мираз к]ж]н
чыыпкаш, бодуну\ узунун болгаш де\зизини\ аарын ажыглап
эгелээн. «Мираз! Мираз! Хаан! Хаан!» – деп, телмариннер кыш-
кырышкан. Каспиан биле Эдмундуну\ арыннары х[[н булган-
дырар коргуушкундан агара берген.
– Ол Питерге коргунчуг-ла согуглар берип тур – деп,
Эдмунд чугаалаан.
– Эй! – деп, Каспиан алгыра каапкан. – Ч]] болуп тур?
– Ийилээн а\гы башка тарай бердилер – деп, Эдмунд
тайылбырлаан. – Бодаарымга, эгиштей бергеннер боор. Манаг-
зынып турарлар-дыр. А ам база, бо удаада улам мергежилдиг
эгелей бердилер. Бот-боттарыны\ четпестерин билип аар дээш
долганып-ла, тырыкыланып-ла турлар.
138
Б]г]дени\ чай чок болганы

– Мираз бодуну\ сокчур мергежилин эки билир боор


деп сести-дир мен – деп, Корнелиус химиренген. Ынчалза-даа
оо\ с[стерин эрги нарнияжыларны\ ]нд]ргени кулак уюк адыш
часкаашкыннары, ээрги болгаш дуюглар даажын [тт]р ылаптыг
ды\наары берге болган.
– Ол ч]л? Ол ч]л? – деп, эртемден айтырган. – Мээ\
кырган карактарым к[рбейн тур.
– Дээди Хаан оо\ колдууну\ адаанче шанчыпты – деп,
Каспиан адыштарын часкай каапкан. – Куяк хепте че\ орну оо\
адаанче кирер арга берип турар черже. Баштайгы хан.
– А ам катап база байдал дорайтады – деп, Эдмундуну\
х[\н] баксырай берген. – Питер бодуну\ дозуг-камгалалын шуут-
ла ажыглавайн тур. Ол солагай холун кемдедип алган боор.
Оо\уу шын болган. Питерни\ дозуг-камгалалы сорук
чок хала\айны бергенин шупту к[р]п кааннар. Телмариннерни\
алгы-кышкызы ийи катап ды\зый берген.
– Сен, ме\ээ к[[рде, х[й тулчуушкуннар к[рген болгай
сен – деп, Каспиан айтырган, – ам кандыг-бир ынаныш арткан бе?
– Улуг эвес – деп, Эдмунд харыылаан, – Питер ону
ышкынмас боор деп идегээр мен. Чогумча-ла турар болза.
– Бис ч]ге а\аа ч[пшээрел бердивис? – деп, Каспиан
чугаалаан.
Хенертен ийи таладан алгы-кышкы шимээн чок барган.
Эдмунд баштай аайын тыппаан, а оон:
– О, билип кааптым. Ийилээн дыштанып аар деп
дугурушкан-дыр. Бараалы, башкы. Дээди Хаанга кандыг-бир
дуза кадып шыдаптар чадавас бис.
Олар ш[лче ма\нажыпкан, а Питер хендирлер артындан
оларга уткуштур ]н]п келген. Оо\ арны кызыл болгаш дерлиг
болган, а х[рээ аары кончуг [нде\ейнип-ле турган.
– Солагай холу\че балыгладыпты\ бе? – деп, Эдмунд
айтырган.
– Ол чогум балыг-даа эвес – деп, Питер харыылаан. –
Мен согугну\ байгы к]ж]н дозуг-камгалал-биле х]лээп алдым
– терге ч]ъг] тууйбу дег аар болду – ынчан дозуг-камгалалды\
бир кыдыы билээмче сопту. Ол сыйылбаан боор деп бодай-дыр
мен, ынчалза-даа булчуй берген чадавас. Ды\зыдыр шарыптар
болзу\арза, холумну ажыглап шыдаптар боор мен.
Олар шарыг кылып турар аразында, Эдмунд д]в]реп
айтырган:
139
/каспиан тажы/


140
Б]г]дени\ чай чок болганы

– Оо\ дугайында ч]] деп бодап тур сен, Питер?


– Шыдамык-тыр – деп, Питер харыылаан, – дыка
шыдамык. Менде ынаныш бар, бир эвес ону бодуну\ де\зизи
биле тыныштаары а\аа удур апаар кылдыр ]р шураарынче ал-
бадап шыдаптар болзумза, оо\ кадында изиг х]н база. Шынын
чугаалаарга, менде [ске ынаныш чок. Мээ\ оларга ынаамны
б]г] улуска… бажы\да б]г] улуска дамчыдар сен, Эд, бир эвес
ол ме\ээ к]ш чедиптер болза. К[р даан, ол катап база ш[лче кел
чыдыр. Байырлыг, к]ж]р]м. Корнелиус башкы, ужурашкыже.
Эд, Трамга бир эки ч]веден мээ\ адымдан чугаалап каар сен аа.
Ол – эр хей-дир.
Эдмунд ча\гыс с[с-даа ыыттап шыдаваан. Ол катап база
аажок х[\н] булганып, оларны\ одуруунче дедир чорупкан.
Чаа демисел эгелээн. Питер катап база дозуг-камгалалын
ажыглап шыдапкан болгаш биеэгизинден х[й ма\нап турган. Ол
ам, Мираз-биле ]рг]лч] дегзир-оюн ойнаан дег, дайзынны чоокшу-
латпайн чайлап-былдап, ону элээн харыксырадыр ма\надыпкан.
– Кортук! – деп, телмариннер сыгырышкан. – Ч]ге
арын к[р]шт]р согушпайн тур сен? Таарышпас болду бе? Танцы-
лаар дээш эвес, а тулчур дээш мында келгени\ни утпа. Че-ве!
– Питер оларны ды\навайн турар деп идегээр-дир мен
– деп, Каспиан чугаалаан.
– Ды\навайн турар – деп, Эдмунд б]з]реткен. – Сен
ону билбес-тир сен.. Ой!
Ол [йде Мираз ам-на Питерни\ камгалал б[рг]нче согуг
кылыпкан. Питер тенди\ейни бергеш, тайып, бир дискек кы-
рынга олура д]шкен. Телмариннерни\ алгы-кышкызы, далай
даажы дег, к[д]рл]п келген. «Че, Мираз – деп, олар алгырыш-
кан, – че-ве! Д]рген! Ону [л]р]п каг!» А эрге-чагырга эжелек-
чизин к]тк]ткен херээ чок турган. Ол Питерни\ кырында-ла
келген. Дээди Хаанны\ кырынга хылыш кылаш дээрге, Эдмунд
эрнин ханзырадыр ызырып алган. Кагыг оо\ бажын одура шаап-
тар ышкаш сагындырган. Ынчалза-даа Дээрлерге алдар! – хы-
лыш о\ эктин куду тая берген. Гномнарны\ дарганнаан куяк
х[йле\и быжыг бооп, орулбаан.
– О, [ршээ! – деп, Эдмунд алгырыпкан. – Ол катап
к[д]рл]п ор. Питер, че, Питер!
– Мен ч]] болуп турарын к[рбейн тур мен – деп, Кор-
нелиус х[лзей берген. – Ол канчап ынчаар кылыпты?

141
/каспиан тажы/

– Миразты\ холу бадары билек, ол ону сегирип алды –


деп, Трам магадаанындан мыры\ай танцылай берген. – Ындыг
кончуг кижи-дир! Дайзынны\ холун быра кылдыр ажыглай
кааптар! Дээди Хаан! Дээди Хаан! Бурунгаар, эрги Нарния!
– К[р]\ер – деп, М[[г]жей чугаалаан. – Мираз кылык-
танып тур. Ол эки-дир.
Олар ам бар шаа-биле сокчуп турган: к]шт]г согуглар-
ны\ х[й]нден олар ийилээн [л]рт]п каар ужурлуг кылдыр са-
гындырган. Х[лзээшкин кедерей бээрге, алгы-кышкы катап база
шимээн чок барган. К[р]кч]лер тынар-тынмас апарган. Ол к[р]ш
коргунчуг-даа, [нд]р-чаагай-даа болган.
Эрги нарнияжылар олурган черде ды\зыг алгы ды\нал-
ган. Мираз кээп д]шкен. Питерни\ согуундан эвес, а д[\гел-
чикке илдиккеш, куду к[р]нд]р барып ушкан. Питер аткаарлай
бергеш, оо\ к[д]рл]п кээрин манап турган.
– Ынчап канчаары ол! – деп, Эдмунд бодунга боду чу-
гаалаан. – Ындыг чурумнуг болган херээ бар бе? Ол ынчаар
кылыр ужурлуг турган деп сести-дир мен. Ол дээрге езулуг да-
йынчы болгаш Дээди Хаан кижи болгай. Асланга ындыг чорук
тааржыр деп б]з]рээр мен. Ынчалза-даа демги адыгуузун бичии
болгаш, туруп кээр, а ынчан…
Ынчалза-даа «демги адыгуузун» оо\ соонда турбаан.
Глозел ноян биле Сопеспиан ноян олар планы боттанганын билип
кааннар. Хааны кээп д]шкенин к[р]п каан дораан-на, олар ш[лче:
– Кара сагыш! Кара сагыш! Хаан канчаар-даа харык
чок чыдырда, Нарниядан [скерликчи оо\ ооргазынче шанчып-
ты! Чепсээ\ тут! Чепсээ\ тут, Телмар! – деп алгырышпышаан
халчыпканнар.
Питер ч]] болуп турарын арай боорда билип турган.
Ийи узун кижи хындан ужулган хылыштарлыг олче ма\нажып
орарын оол к[р]п каан. Оон ]шк] телмарин оо\ солагай тала-
зындан хендирни ажа халаан.
«Нарния, чепсээ\ тут! {скерликчи чорук!» – деп, Питер
алгыра каапкан. Бир эвес ]ш дайзын хары угда халдап кел-
ген болза, ол кажан-даа катап база чугаалавас турган ийик.
Ынчалза-даа Глозел кээп д]шкен чыдар хаанын шанчыптар
дээш доктаай д]шкен. «Ма, б[г]н мени дорамчылааны\ дээш
ал» – деп, хылыжы-биле шанчып тура, ол сымыранган.

142
Б]г]дени\ чай чок болганы

Питер Сопеспианче халдай бергеш, хылыш-биле оо\ бут-


тарынче сопкан, а оон ийиги согуг-биле бажын одура шаапкан.
Эдмунд ам акызыны\ чанында: «Нарния! Нарния! Арзыла\!»
– деп алгырып турган. Б]г] телмарин шериг оларже ма\на-
жып орган. Ынчан даг-кижи оожум кылаштап, мо\ун чайып бу-
рунгаар ]н]п келген. Кижи-аскырлар халдап кирген. Артында
тырылаан дааш ды\налып, баш кырында тыры\айнып турган –
ол болза гномнарны\ чалары-дыр. Трам солагай талада сокчуп
турган. Тулчуушкун чаттыла берген.
– Дедирлен, Рипичип, бичии мугулай! – деп, Питер хо-
руп алгырган, – сени анаа-ла [л]р]п каар! К]скелер чаалажыр
чер эвес-тир бо.
Ынчалза-даа эрес-дидим бичии амытаннар ийи шеригни\
буттарыны\ адаанда самнап-шурап, боттарыны\ селемелери-
биле шанчып-ла турганнар. Х[й-ле телмарин дайынчыларга олар-
ны\ буттарын ине-биле шиштеп турган ышкаш сагындырган.
Олар аарышкыдан до\гайып алгаш дырба\нап, ча\гыс бут кы-
рынга шурап турганнар, а чамдыктары кээп д]шк]лээн. Барып
ушканнарны к]скелер, а ушпайн барза, [ске бир амытан [л]р]п
каап турган.
Эрги нарнияжылар таптыг изиргендир сокчуп четтикпейн
тура, оларны\ дайзыннары аткаарлап эгелээнин к[р]п кааннар.
Ындыг чайгылыш чок кылдыр к[з]лген дайынчыларны\ арны
агарып, эрги нарнияжылардан эвес, а оларны\ артында бир-ле
ч]веден аажок кортканнар; олар чепсээн октапкаш: «Арга! Арга-
эзим! Делегейни\ т[нч]з]!» – деп алгыржы бергеннер. Удавайн
оларны\ алгы-кышкызы-даа, чепсээни\ даажы-даа ды\налбайн
барган, ч]ге дээрге б]г] ч]ве оттуп келген ыяштарны\, далай
чалгааны дег, коолаан шимээнинче д]ж]п кире берген. Ыяш-
тар телмариннерни с]р]п, Питерни\ шериини\ одуругларыны\
аразы-биле [тт]р эртип турганнар. Улчумал мурнуу-барыын хат
долу к]ж]-биле коолап турда, кончуг улуг арганы\ кыдыынга
бедик эл кырынга кажан-бир шагда турган силер бе? Ол ыытты
бодап к[р]\ер даан. А ам арга ча\гыс черге турарыны\ орнун-
га, силерже х[ме халдап кээрин, ол дээрге ам ыяштар эвес, а
аажок улуг, ыяштар ышкаш кижилер дээрзин даап бодапты\ар
даан; оларны\ узун холдары будуктар дег чайганып турар, олар
баштарын к[д]р]п кээрге, б]р]лер оларны долгандыр чайык дег

143
/каспиан тажы/

чаап бадып турар. Телмариннер-биле ындыг ч]]л болган. Нар-


нияжылар безин бичии д]в]рей берген.
Элээн болгаш, Миразты\ б]г] улузу {нд]р хемче куду
алзы дезипкен. Олар Беруна хоорайже баар к[в]р]гн] кешкеш,
шивээни\ камгалал чалдарыны\ база дуглаглыг хаалгазыны\
артынга камгалал тып аарын кордааннар.
Телмариннер хемге кээрге, к[в]р]г чок болган. Д]]нг]
х]нден бээр б]г] ч]ве [скерли берген. Девидээшкин болгаш кор-
гуушкун оларны хаара тудупкан, олар д]ж]п берипкен.
А к[в]р]г-биле ч]] болганыл?
Эртен эрте, каш шак удаан соонда, уруглар Аслан олар-
ны\ кырында туруп алган: «Б[г]н биске дыштаныр х]н болур»
– деп турарын к[р]п кааннар. Олар карактарын д]рб]г]лээш,
долгандыр к[рд]нгеннер. Ыяштар чоруй барган, ынчалза-даа
оларны\ Асланны\ базырык-тейинче кара дилиндек бооп шим-
чеп бар чыдарын ам-даа к[р]п болур болган. Вакх, менадалар*
болгаш Силен олар-биле артып калганнар. Дыштанып, к]ш ки-
рип алган Л]]си тура халаан. Шупту улус, амытаннар оттуп
келген, шупту каттыржып, ырлап турган, лимбилер, чадаганнар
ойнап эде берген. Чугаалап билбес а\нар оларже б]г] таладан
чыглып кээп туруп берген.
– Бо ч]л, Аслан? – деп, Л]]си айтырган. Оо\ карактары
кыптыгып, буттары самнаар деп ч]тк]п эгелээн.
– Бараалы\ар, уруглар – деп, Арзыла\ чугаалаан. –
Б[г]н мээ\ ооргамче олурупту\ар.
– Кайгамчык эки-дир! – деп, Л]]си амырай берген, ийи
уруг, шаг шаанда кылып турганы дег, Оо\ чылыг алдынналчак
ооргазынче халбактанып ]не халааннар. Оон б]г] б[л]к шимчеп
]н]пкен – Аслан мурнунда, Вакх болгаш оо\ халып-шурап, дук-
пуртуланган менадалары база оларны долгандыр х[гл]г ойнап
ч]г]рген а\нар, а хамыкты\ соонда – алгырып чоруур элчиген
мунган Силен.
Олар арай о\ талаже ээпкеш, кадыр тейден бадып келгеш,
мурнунда Беруна чанында узун к[в]р]г турарын к[р]п кааннар.
Ындыг-даа болза, олар ону кырлай базып четтикпээнде, сугдан
аажок улуг [л салдыг баш к[ст]п келген. Кижи бажындан улуг
хемчээлдиг, хыыргыыш-биле орааттынган баш болган. Баш Ас-
ланче к[ргеш, чоон ]н-биле:

* Менадалар – Вакх бурганны эдерип, х[глеп чоруп турган калчаа кыстар.


144
Б]г]дени\ чай чок болганы

– Амыр-менди-ле, Дээрги! Мени илчирбеден хостап


к[р]\ерем – дээн.
– Бо кымыл? – деп, С]]зен сымыранган.
– Хем бурганы боор деп бодап тур мен. Аяар – деп,
Л]]си чугаалаан.
– Вакх – деп, Аслан дужааган, – ону илчирбеден хоста.
«Аслан к[в]р]гн] бодап тур боор» деп, Л]]си боданган.
Ындыг болган-даа. Вакх болгаш оо\ чоок амытаннары сыык суг-
же мойтуладыр шурай бергеннер, ынчан кайгамчык ч]]л бол-
ган. Адыг-кирижини\ аажок улуг к]шт]г будуктары к[в]р]гн]\
тавактарын долгандыр, одагны\ [[ск]п кывары дег, д]рген та-
рай [з]п, даштарны ораагаш, оларны буза шаап, чарып, а\гылап
туруп берген. К[в]р]гн]\ камгалал чаактары бичии болганда,
долаанадан херим кылдыр хуула берген, оон б]г] ч]ве шапкын,
дааштыы кедергей ойлуп д]ж]]шк]н бооп, суг ээргиижинче
кире берген. Х[глээннер суг чашчып, алгыржып, каттырбышаан
кежигни с]з]п, эштип, самнай аарак кежип («Ур-р-аа! Ам база
Беруна чанында кежиг турупту!» – деп, уруглар алгыржып чо-
раан), хоорайже [ске эриктен к[д]рл]п ]н]п турганнар.
Кудумчуга б]г] улус оларны\ мурнунга тарай ма\на-
жып турган. Оларны\ чеде бергени бирги бажы\ школа болган:
кыс уруглар [[ренир, бажыны\ д]г]н ды\зыды баглап алган,
д]рз]нч]г тар моюндуруктарлыг болгаш чоон буттарында ызы-
рып турар дег уктарлыг э\дерик х[й нарнияжы кызыжактарны\

145
/каспиан тажы/

т[[г] кичээлинде олурганы школа. Миразты\ чагырган ]езинде


Нарнияга [[редип турган т[[г] эртеми э\ шынныг чугаадан-даа
чалгааранчыг база э\ хаара тудуптар ужуралдырлыг номдан-даа
элдептиг турган.
– Гвендолен, кичээнгейлиг болбас болзу\за – деп, баш-
кы херээжен чугаалаан – база со\гаже кайганырын соксавас
болзу\за, мен се\ээ чуруму\ дээш багай демдек салыр мен.
– Ынчаарга [ршээп к[р]\ер, Призл башкы… – деп,
Гвендолен эгелеп чорда, демгизи уругну ]зе кирип айтырган: –
Мээ\ чугаалаан ч]вемни ды\нады\ бе?
– Ынчаарга [ршээп к[р]\ер, Призл башкы – деп, Гвен-
долен катаптаан, – мында АРЗЫЛА| тур!
– Хоозун ч]ве чулчуруп турары\ дээш чуруму\ ужун ийи
багай демдек алыр сен – деп, Призл башкы харыылаан. – А ам…
Ону ырланган ]н ]зе кирипкен. Классче адыг-кирижи
дыйла\надыр союп кирип келген. Ханалар эмгежок х[й чин-
ди\ейнип турар ногаан оът-сиген кылдыр хуула берген, баш-
тар кырында, дээвиир турган черде, б]р]лер-биле шыптынган
будуктар эгли\ейнип турган. Призл башкы к[[рге, арганы\
ая\ында оът-сиген базып турар болган. Кээп д]шпези-биле ол
бижик бижиир столдан туттунуптарга, стол роза сывы апарган.
Ону долгандыр мурнунда оо\ бодап безин шыдавазы хайжок
кижилер м[[\нелдир чыглып келген.
Оон башкы Арзыла\ны к[р]п кааш, алгыра кааптып, ма\-
нап ы\ай болган, оо\-биле кады колдуунда-ла чолдак тыры\,
чоон буттарлыг чурумнуг уруглардан тургустунган класс база
ма\нап ы\ай болган. Гвендолен боданып туруп калган.
– Мээ\-биле артып каар сен бе, сеткилимни\ [[р]шк]з]?
– деп, Аслан айтырган.
– А болур бе? Се\ээ четтирдим, [[р]п четтирдим – деп,
Гвендолен алгыра каапкан. Хенертен уруг холун ийи менадаже
сунуптарга, олар ону х[гл]г самга дескиндир б[[лдеп, артык
болгаш эпчок хевин ужулчуп бергеннер.
Бичии хоорай Берунага олар каяа-даа кээрге, ол-ла ч]ве
катаптап турган. Улусту\ х[й кезии камгаланыры-биле дезе бээр,
чамдык улус оларга каттыжып аар болган. Хоорайны каапкаш
барып турда, оларны\ б[л]] улам х[й кижилиг, х[гл]г апарган.
Олар хемни\ со\гу азы солагай талакы эриинде калбак
ш[лдерни дургаар ма\нажып органнар. Фермалардан хамык

146
Б]г]дени\ чай чок болганы

дириг амытаннар оларга каттыжары-биле ма\нап кээп турган.


Кажан-даа [[р]шк] билбес чораан му\гаргай элчигеннер катап
база чалыыткап, илчирбелиг ыттар оозун ]зе тыртып турган;
аъттар тергелерин буза шапкаш, оларны\ соо-биле дазырадыр
челип ма\нап, малгашты дуюглары-биле чаштадып, [[р]шк]л]г
киштеп турганнар.
Кудук чанынга олар бир оолчугашты эттеп турар эр ки-
жиге таваржы бергеннер. Оо\ холунда шыкпыыш чечек кылдыр
хуула берген. Эр кижи розаны октаптарын оралдажырга, чечек
оо\ адыжынга чыпшынып калган. Хол – будук, мага-бот – ыяш
уну, буттар – дазылдар апарган. Оо\ бичии мурнуу чарыында
ыглап турган оол каттырыпкаш, оларга катчып алган.

Кундустар боогдалынче орукту\ чартыын эрткеш, ийи


хемни\ белдиринде бичии хоорайжыгашка олар [ске школага
келген. Ында могап-турупкан кыс башкы хаваннар ышкаш б[л]к
оолдарны санга [[редип турган. Башкы кыс со\гаже бакылааш,
кудумчуда ырлажып турар кайгамчык чорумалдарны к[р]п каар-
га, [[р]шк]л]г аарышкы оо\ ч]рээн шиштей каапкан. Аслан
мыры\ай со\га адаанга доктаагаш, олче топтап к[рген.
– О, чок-чок – деп, кыс чугаалаан. – Дыка-ла к]зеп тур
мен. Ынчалза-даа шыдавас мен. Ажылдаар ужурлуг мен. Силерни
к[р]п кагза, оолдар база корга бээр.
– Корга бээр че? – деп, э\ хаванзыг оолчугаш айтырган.
– Ол кым-биле со\га [тт]р чугаалажып турар чоор? Башкывыс

147
/каспиан тажы/

бисти [[редирини\ орнунга, улус-биле со\га [тт]р чугаалажып


турар-дыр деп директорга чугаалаар херек.
– Кымыл дээрзин барып к[рээлем – деп, [скези чу-
гаалаарга, оолдар шупту м[[\]-биле со\гаже дап бергеннер.
Оларны\ бак сагыштыг арыннары ч]гле к[ст]п кээри билек,
Вакх: «Эван, эвоэ-э-э-э!» – деп ды\зыдыр алгыра берген.
Оолдар коргуп кускуннап, бот-боттарын кырлап эжик-
терже чуглуп, со\галардан ]не халчып эгелээннер. Улусту\
чугаазы-биле (та шын, та меге ч]ве), оолчугаштарны кым-даа оон
ы\ай к[рбээн бооп турар; ындыг-даа болза, ол черге оо\ мурнун-
да а\аа турбаан бир кодан тергиин хаванчыгаштар тывылган.
– Бээр кел че, ч]рээмни\ [[р]шк]з] – деп, Аслан башкы
кыска чугаалаарга, ол со\гадан ]не халааш, оларга катчып алган.
Кундустар боогдалынга олар хемни кежип алгаш, ч[[н
ч]кче шиглей мурнуу эрик кыдыы-биле чорупкаш, эжик аксын-
да кыс уруг ыглап турар бичии бажы\га келгеннер.
– Ч]ге ыглап тур сен, ынакпайым? – деп, Аслан айтырган.
Арзыла\нарны чурукка безин к[рбээн бичии уруг кортпайн:
– К]]й]м аарып тур – деп харыылаан, – ол [л]п чыдыр.
Аслан ынчан бажы\чыгашче кирер дээрге, оо\ эжии
х[л]н эрттир тар болган. Ынчангаш Ол бажын эжикче суккаш,
экти-биле идипкеш (Ол иде бээрге, Л]]си биле С]]зен д]же
халааннар), бажы\ны б]д]н]-биле к[д]р]птерге, б]г] ч]ве ч]к
башка кээп д]шкен. А ында бодуну\ орунунда – а орун ажык
черде турган – бичиижек кырган кадай чыткан. Гномнар ханы
оо\ ханында холушканы илде\ болган. Ол [л]р деп чыткан,
ынчалза-даа карактарын ажыдыпкаш, оо\ арнынче к[р]п ту-
рар Арзыла\ны\ челдиг х[гл]г шырайын к[р]п каан. Кадай
алгырбаан-даа, моорай бербээн-даа. Ол мынча дээн:
– Аслан! Ол шын дээрзин билир турдум. Сени б]г] на-
зынымда манап келдим. Мени алгаш баар дээш келди\ бе?
– Ийе, мээ\ хайыралыым – деп, Аслан харыылаан, –
ч]гле ам дээрезинде ырак аян-чорукче эвес.
Ол ынча дээри билек, да\ бажында булутту шыва аптар
долбан дег, кадайны\ куурарган арнынче [\нер эглип кээп, оо\
карактары улам чырык кыптыгып, ол олуруп алгаш:
– Бодумну\ байдалым оранчок экижий бергенин медээ-
леп тур мен. Бо эртен х[й эвес эртенги чем чип шыдаар ышкаш
мен – дээн.

148
Б]г]дени\ чай чок болганы

– Ынчап к[р]\ер, авакым – деп, до\ганы кудукче сук-


каш, оон кырган кадайже сунмушаан, Вакх чугаалаан.
До\гада ам суг эвес, а чаагай амданныг, инек-караа дег
кызыл [\н]г, ]с дег хоюг, эът дег быжыктырыптар, чай дег чы-
лыдыптар, шалы\ дег сериидедиптер арага бар болган.
– Бисти\ кудуувусту канчапты\ сен? – деп, кырган
кадай айтырган. – Кайгамчык ч]]л-д]р.
Оон ол д[жээнден тура халаан.
– Ооргамче олурувут – дээш, Аслан С]]зен биле Л]]-
сиге немеп чугаалаан: – ийи кадын ам ма\напса-даа ажырбас.
– Ол база кайгамчык эки-дир – деп, С]]зен
ч[пшээрешкен, оон олар катап база орукче ]н]пкен.
Ынчалдыр-ла олар шупту шурап-самнавышаан, ыры-
х[гж]м-биле, каттыржып, ырланып, ээрип болгаш киштевишаан,
Миразты\ шериглери хылыштарын октапкан, холдарын к[д]р]п
алган турар, а Питерни\ дайынчылары чепсээн ды\зыг тутпу-
шаан база бергедеп тынмышаан оларны б]зээлеп алган, кадыг-
дошкун болгаш аас-кежиктиг шырайларлыг турар черже ам-на
чедип келгеннер. Ынчан мындыг ч]ве болган: кырган кадай Ас-
ланны\ ооргазындан д]же халааш, Каспианче шурай берген; оон
олар куспактажыпкан, ч]ге дээрге ол кадай оолду\ кижизидик-
чизи болган.

149
XV
Асланны| агаарда
эжик кылганы
АСла|ны| к{р}ж}нден телмарин шериг-
лерни\ чаактары агара берген, оларны\ дискектери сири\ейнип,
элээн х[й] до\гая кээп д]шкеннер. Олар мурнунда арзыла\нар-
га б]з]ревес турган, ол чорук оларны\ коргуушкунун к]штелди-
рипкен. Кызыл-сарыг гномнар безин, Оо\ бээр [\н]к бооп чедип
келгенин билир-даа болза, аксын ажыдыпкаш, шимчевес-тей
берип, ча\гыс с[с-даа ыыттап шыдавааннар. Никабрикти\
[\н]ктери болур чамдык кара гномнар ийленип алгаш, аткаар-
лап эгелээннер.
А чугаалап шыдаар б]г] а\нар [[рээнинден киргиреп,
кыртылап, сыйтылап болгаш улувушаан, Арзыла\ны долган-
дыр м[[\нежип келгеннер; олар кудуруун чайып, Оо\ быктынга
[генип, думчуу-биле х]нд]ткелдиг дээп, Оо\ адаанга база Оо\
аспактарыны\ аразынга ы\ай-бээр ма\нажып турганнар. Силер
кажан-бир шагда эки билири улуг ытка чассаан бичии моортай
150
Асланны\ агаарда эжик кылганы

к[рген болзу\арза, оларны\ ч]н] канчап турганын билип каар


боор силер. Питер ынчан Каспианны эдертипкеш, м[[\ а\нар
аразы-биле чаза таварып эртип келген.
– Бо Каспиан-дыр, Хайырааты – деп, Питер чугаалаан.
Каспиан ынчан дискектенип олурупкаш, Арзыла\ны\ аспаан
ошкап каан.
– Эртип моорла\ар, тажы – деп, Аслан чугаалаан, –
Нарния к]р]нени баштаарынга боду\ну т[лептиг деп бодаар-
дыр сен бе?
– Мен… т[лептиг деп бодавайн тур мен, хайырааты –
деп, Каспиан харыылаан. – Мен ч]гле элээди оол-дур мен.
– Кончуг эки-дир – деп, Аслан чугаалаан. – Бир эвес
боду\ну т[лептиг деп бодап турар болзу\за, сээ\ а\аа таарыш-
пазы\ны\ бадыткалы ол болур ийик. Ынчангаш бисти\ база
Дээди Хаанны\ чагыргазыны\ адаанга сен Нарнияны\ хааны,
Кэр-Паравелди\ Тергиидекчизи болгаш Озалааш Ортулуктар-
ны\ Чагырыкчызы болур сен. }ре-салгалы\ ]з]лбээн шаанда,
сен база сээ\ салгакчылары\ ындыг болур. А сээ\ д]ж]лгеге
саадаары\… а бо ч]л?
Ол [йде шууштур кылашташкан х[кт]г бичии амытаннар
к[ст]п келген – он бир к]ске, оларны\ алдызы будукчугаш-
тардан кылган носилкаларда (носилкалар улуг номдан улгатпас
к[ст]р) бир-ле ч]ве к[д]р]п алгаш чорааннар. Ажыг-ш]ж]]нге
бо хире алыскан к]скелерни амдыгаа чедир кым-даа к[рбээн.
Олар малгашка – а чамдыктары ханга – борашкан, кулактары
халайып бада берген, салдары халагар, кудуруктары оът-сигенде
с[[ртт]нген, а бирээзи бичии трубада му\гаргай аялга ойнап чо-
раан. Носилкаларда оваалай салган [л кешчигештер дег бир ч]ве
чыткан – Рипичиптен артып калган б]г] ч]ве ол. К]ске ч]гле
ишти тынныг, колдуу [л]г болган: ханы балыглар-биле шыптын-
ган, холу чуурук, кудурук орнунда шарып каан кезиндилиг.
– Че, Л]]си – деп, Аслан чугаалаан.
Л]]си ол дораан бодуну\ алмаз шил савазын уштуп
келген. Рипичипти\ бир балыынга-ла ч]гле ча\гыс дамды четчир-
даа турган болза, балыглар дыка х[й болгаш, коргунчуг ыржым
]рг]лч]лелдиг болган, а оон уруг эмнээшкинни доозуптарга,
к]ске чыткан черинден тура халаан. Оо\ бир холу доп-дораан
селемезини\ тудазында барган, [ске холу-биле ол салын долга-
гылааш, м[гейип каан.

151
/каспиан тажы/

– Амыр-менди\ер айтырып тур мен, Аслан – деп, чидиг


]н ды\налган, – алдар деп санап…
А ынчан ол хенертен шимээн чок барган. Херекти\ ужу-
ру оо\ кудурууну\ чогунда бооп-тур – чок-ла болза Л]]си ол
дугайында уттуптарга, ындыг болган бе, чок-ла болза оо\ эм
суук ч]]л], балыгларны экиртип-даа турза, чаа кудурук [ст]р]п
шыдавас болган бе – Рипичип м[гейип тура, бодуну\ чидириин
медереп билип каан; оо\ турум байдал тудуп шыдаарында бир-ле
ч]ве [скерли берген чадавас. Ол о\ эктин ажылдыр к[рд]нген.
Бодуну\ кудуруун к[[р дээш ч]тк]п, мойнун ы\ай эргилдирзе-
эргилдирзе, эгиннерин, а оо\ соонда б]г] мага-бодун база эргил-
дирип келген. А ол дораан оо\ артыы талазы база эргилгеш, ол
ч]н]-даа к[р]п чадап каан. Оон ол эктин ажыр соон к[[р дээш
катап база эргилерин оралдашкан, ынчалза-даа т]\нел биеэги
хевээр болган. Ч]гле бодуну\ [зээн долгандыр ]ш катап эрги-
липкен соонда, к]ске коргунчуг шынны билип каан.
– Мен кайгап тур мен – деп, Рипичип Асланга чугаа-
лаан, – шуут-ла о\ум оскунуп тур мен. Силерни\ [ршээлдиг
боору\арны дилээр ужурлуг мен, ч]ге дээрге ындыг таарымча
чок д]рз]-хевирлиг апарган-дыр мен.
– Ол се\ээ тааржыр-дыр, бичиикей – деп, Аслан эскерген.
– Д[мей-ле – деп, Рипичип харыылаан, – бир эвес
кандыг-бир ч]ве кылыптар арга турза… Дээрги мындаагылар,
кандыг ирги? – деп, ол Л]]сиге м[гейген.
– А се\ээ кудурукту\ херээ ч]л? – деп, Аслан айтырган.

152
Асланны\ агаарда эжик кылганы

– Хайырааты – деп, к]ске чугаалаан, – мээ\ хааным


дээш кудурук чокка-даа чемненип, удуп база [л]п шыдаар мен.
Ынчалза-даа кудурук – к]скени\ ат-алдары-дыр.
– Эжикей – деп, Аслан айтырган, – боду\ну\ ат-
алдары\ дугайында х[л]н эрттир х[й бодап турар эвес сен бе?
– Дээди Хааннарны\ э\ [нд]р улуу – деп, Рипичип чу-
гаалаан, – биске, к]скелерге, дыка бичии хемчээл хайырлаанын
Силерге сагындырарын ч[пшээреп к[р]\ер. Бир эвес бодувусту\
ат-алдарывысты камгалавас болзувусса, чамдыктар (боттарыны\
дурт-сыны дээш ]неледип турарлар) боттарынга биске хамаа-
рыштыр д]]шпес оюн-баштактар чугаалаары ажырбас кылдыр
бодай бээр. Ынчангаш мен турумда, к]ске какпалары азы быш-
так дугайында чугаалаар болза, бо селемени мээ\ холумну\ че-
дир сунуптар шаа-биле ч]рээнге чоок кылдыр медереп билип
каарын амылыглар шупту сактып алзын дээш чамдык к]же-
ниишкиннерни кылган мен; кым-даа, Нарнияда э\ бедик меле-
гей безин, Хайырааты!
Борта к]ске Казыргы-Тейче дошкуурадыр к[рген,
ынчалза-даа ]рг]лч] артынга турар даг-кижи ол б]г]н] кулаа-
ны\ дашты-биле эрттирипкен.
– Айтырып болур мен бе, ч]ге сээ\ эштери\ селемеле-
рин хындан уштуп алды? – деп, Аслан айтырган.
– Бир эвес Дээди Дээрги мындаагылар к]зенчиг деп
к[[р болза – деп, Пипичик дээр ийиги к]ске чугаалаан, – бисти\
башты\ывыс кудурук чок артар ужурлуг болза, бис шупту ку-
дуруктарывыс ]зе кезип кааптар деп тур бис. Башты\ывыска
ч[пшээревээн ат-алдарны эдилээр бак аттыг бооп шыдавас бис.
– Силер мени хандыкшыдыпты\ар – деп, Аслан ырла-
нып чугаалаан, – сеткил-ч]рээ\ер кайгамчык эки-дир. Рипичип,
ат-алдары\ дээш эвес, а сээ\ биле сээ\ чону\ну\ аразында ынак-
шыл дээш база оон-даа артык, сээ\ чону\ну\ шаг шаанда ме\ээ
к[рг]скени – Даш Ширээге х]л]гл]г чыдырымда, хендирлерни
]зе ызырып каапканы ачы-дуза\ар дээш (ынчангаш, силер ону
шагда уттупкан-даа болзу\арза, чугаалап билир к]скелер апарга-
ны\ар ол-дур), сен ам катап база кудуруктуг болур сен.
Аслан чугаалап дооспаанда-ла, чаа кудурук ол-ла турар
черинге ]н]п келген.
Оон Асланны\ дужаалын езугаар, Питер Каспианны
арзыла\ ч]ректиг маадыр кылдыр х]лээп аарыны\ езулалын

153
/каспиан тажы/

кылган. А Каспиан, боду ындыг дайынчы апаргаш-ла, М[[г]-


жей, Трам болгаш Рипичипти езулал эрткен дайынчылар кы-
лып кааш, Корнелиус эртемденни бодуну\ эре\гей-сайыт нояны
кылдыр томуйлааш, Чоонмай адыгны маргылдаалар башкарар
онза эргелиг кылдыр доктаадып каан. Чыылганнар шупту адыш-
тарын часкай берген.
Оо\ соонда телмарин шериглерни шиитпирлии-биле,
ынчалза-даа кочулавайн база эттеп-сокпайн, кежиг дамчыштыр
[скээр к[ж]р]п, Беруна хоорайга кара-бажы\нап кааннар; олар-
га а\аа инек эъди болгаш арага-дары берген. Хемни кежип тура,
оларны\ д]в]рээри аажок болган, ч]ге дээрге арга болгаш а\-
нарны ышкаш, шапкын хем суун к[[р х[\н] чок, оон коргар
улус турган ч]ве-дир. Адак соонда б]г] нарын херектер дооступ,
ол узун х]нн]\ э\-не [[р]нч]г кезээ эгелээн.
Л]]си Асланны\ чанынга эптиг кылдыр олуруп алгаш,
ыяштарны\ ч]н] кылып турарын аайын тыппайн турган. Баш-
тай уругга ыяштар анаа самнап турар ышкаш сагындырган; олар
четтинчипкеш, ийи дээрбек тургузуп алгаш, бир дээрбек о\ тала-
же, [ске дээрбек солагай талаже оожум шимчеп эгелээннер. Оон
Л]]си к[[рге, олар дээрбекти\ ортузунче бир-ле ч]ве – чок-ла
болза бажыны\ д]г]н]\ узун д]ргектерин ]зе кескеш, чок-ла
болза салааларын оора тырткаш – октап турар ышкаш сагын-
дырган. Ындыг турган болза, оларны\ курлавырда салаалары
э\дерик болган-дыр, ынчангаш оларга хора халдавайн турар-
дыр. Оларны\ октапкан ч]вези черге кээп д]шкеш, чээрген апа-
рып турган. Оон ]ш азы д[рт кызыл-сарыг гном оттуктары-биле
бурунгаар ]н]п келгеш, оваалаан будуктарны кыпсыптарга, олар
баштай дызырап чыткаш, чайынналдыр чалбыраашталып кыва
берген, а оон коолап эгелээн: чайгы д]не аргада одаг черле ын-
чаар шимээргээр. Шупту ону долгандыр олуруп алганнар.
Оон Вакх, Силен болгаш менадалар ыяштар самындан-
даа дыка хайжок самны эгелепкеннер; ч]гле х[глээшкин болгаш
чараш-каасты\ (ол х[гл]г болгаш чараш-даа болза) самын эвес,
а элбекшилди\ илби-шидилиг самын. Ынчангаш оларны\ тава-
рып эрткен черлеринге найыр-дой эгелеп турган: борбак арганы
нарын чаагай чыт-биле долдуруп турар хаарган ко\ эъттер, кызыл-
тас болгаш суладан быжырган боовалар, ары чигири, [\-баазын
чигирзиг аъш-чем, сула кадыы дег хоюг болгаш турум суг
дег дески [реме; абрикостар, персиктер, гранаттар, грушалар,

154
Асланны\ агаарда эжик кылганы

виноград, честек-кат, мыжыраш-кат – чимистерден тургустунган


пирамидалар болгаш шуралгактар. Оон э\дерик х[й ыяш даш-
калар, до\галар болгаш кундагаларга арага эккелгеннер; кара-кат
чулуу дег кара\гы, митпек, чуургаш, суук ч]]л кылдыр хуулду-
рупкан кызыл инек-караа дег чидиг кызыл, сарыг болгаш ногаан,
сарыг-ногаан болгаш ногаанзымаар-сарыг [\н]г арагалар.
Кижи-ыяштарга [ске чем белеткеп каан. Л]]си а\гы-а\гы
черлерде (оларны Вакх айтып берген) дедир-даваннарны\
чер к[рже\и казып турарын база ыяштарны\ ону чиир деп тура-
рын билип каан соонда, а\аа арай анчыг апарган. А уруг ол чем
черни к[р]п каарга, а\аа оранчок эки апарган. Кижи-ыяштар шо-
колад ышкаш к[ст]р х]ре\ дойну чип эгелей берген; дой шоко-
ладка аажок д[мей болуп, Эдмунд бичии кезээн шенексей берген,
ынчалза-даа оолга таарышпас болган.
Аш ыяштар ол дойну б]р]н]-биле сыырыпкан соонда,
олар шуут-ла ягаан-кызыл довурак чип кирипкеннер. Ол чер
чиик болгаш амданныг дээрзин чугаалаар болганнар. Быштак
орнунга ыяштар чугайлыг х[рз]н чиген, а оон чигирзиг чем –
м[\г]н холумактыг кончуг эки амданныг довурак чип, чемненирин

155
/каспиан тажы/

оо\-биле доосканнар. Олар эвээш арага ишкен, ине-б]р]л]глер-


ни\ чугаа-сооду ]н]п келген: ыяштар колдуунда-ла суксунун
ч]гле аргада чечектерни\ чыды болгаш туманны\ амданын
холуп каан шалы\ болгаш чаъс сууну\ холуксаазы-биле хан-
дырар болгай.
Аслан х]н ажып, сылдыстар к[ст]п келген соонда-даа,
нарнияжылар-биле ам-даа ]р дойлаан, ынчаарга улуг одаг ам
улам чырык, ынчалза-даа ындыг шимээнниг эвес апарып,
кара\гы аргада, уг-шиг айтыкчызы маяк дег, чырып турган, а
коргуп-с]ртээн телмариннер ону ырактан к[ргеш, ол ч]] боор
деп кайгай бергеннер. Ол найыр-дойга э\ [[р]нч]г ч]ве оо\ сок-
савазы болгаш кымны\-даа тарап чанмааны болган, оон чугаа-
соот аяар, оожум апарган, шупту уйгузурап сога\нап эгелээш,
буттарын отче сунупкаш, ам-на удуп калганнар. Кайызыны\-
даа чанында эки эштери чыткан. Долгандыр ыржым д]шкен,
Беруна чанында кежигде сугну\ шылыраары ды\налы бер-
ген. Д]нн] [тт]р Аслан болгаш Ай бот-боттарынче [[р]шк]л]г
к[рж]п хонганнар.
Даартазында х]нд]с шапкынчыларны (колдуунда дии\-
нер болгаш куштарны) чуртту\ б]г] булу\нарынче тарай ма\-
нажы берген телмариннерже, Берунада туттурганнарны кады
санавышаан, кыйгырыг чедиртип айбылап чорудупканнар.
Шапкынчылар Каспиан ам хаан дээрзин, Нарния моон со\гаар
а\нар, гномнар, ыяштар ээлери, кижи-хуналар болгаш [ске-даа
амытаннарга кижилер-биле чергелештир хамааржыр дээрзин
чарлап чорааннар. К]зээн-не кижи ындыг негелделерге чагыр-
тып артып каап болур, а ол байдалды таарымча чок деп к[[р
улуска Аслан [ске оран-чурт саналдап турар. {скээр к[жер дээн
кижи б]р]з] Аслан болгаш хааннарга Беруна чанында кежиг-
ге бешки х]нн]\ д]ъште чедип кээр ужурлуг. Телмариннерни\
канчаарыл деп чушкуузун дырбап турганын даап бодап болур
силер. Оларны\ чамдыызы – колдуунда аныяктар, Каспиан
ышкаш, шаандагы ]е дугайында т[[г]лер билирлери – б]г]
ч]ве эглип келгени дээш [[р]п, янзы-б]р] амытаннар-биле
найыралдажып аарынга белен турганнар. Олар шупту Нар-
нияга артып каар деп шиитпирлээн.
Ынчалза-даа улуг назылыг улусту\ х[й кезии, ыла\-
гыя Мираз турда, улуг эрге-дужаал ээлеп турганнар му\гаргай
х[[н кирип, чагырып шыдавас апаары чуртка артып каарын

156
Асланны\ агаарда эжик кылганы

к]зевээннер. «Ма\аа эжен-э\дерик каргыштыг [[редип каан а\-


нар-биле чурттаар де! Хей ч]ве» – деп, олар чугаалап турган.
«Оо\ кадында хей ч]велер – деп, чамдыктары сири\ейнип не-
мээр болган. – Ч]] ындыг ыяш ээлерил, оларны\ сагыжын кым
билир боор. Дыка-ла оваарымча чок-тур». Олар каразып турган:
«Мен-не оларга б]з]ревес мен – бо коргунчуг арзыла\га-даа,
арткан б]г] амытаннарга-даа. Ол бисти удавайн б[ле аспактап
аар эвес бе, к[[р-даа силер». Ынчаарга олар Оо\ чаа оран-чурт
бээр болган аазаашкынынга база б]з]ревээннер. «Бисти моон
бодуну\ чурттап турар черинче аппаргаш, таваар ча\гыстап
чиптер» – деп, олар химиренип турган. Телмариннер ону с]-
мележип чугаалашкан тудум, улам-на му\гаргай, каралыг апар
чытканнар. Ынчалза-даа доктааткан х]нде оларны\ чартыындан
х[й] чыглып чедип келген.
Аслан оймакты\ кыдыынга кижиден бедик ийи ыяш ада-
гашты аразы бир метр хире кылдыр тургузарын дужааган. }шк]
чиик ыяш кезээн оларны тудуштуруп, баштарынга баглап каан,
ынчангаш ол херексел кайыын-даа эвестен кайнаар-даа эвес эр-
тер эжик дег к[з]лген. Оо\ мурнунда Аслан Боду о\ талазын-
да Питер болгаш солагай талазында Каспиан-биле кады турган.
Оларны долгандыр С]]зен болгаш Л]]си, Трам болгаш М[[г]-
жей, Корнелиус ноян, Гленсторм, Рипичип болгаш [скелер-даа
сы\марлаштыр б[лд]нч]п келген. Уруглар болгаш гномнар Ми-
разты\ ордузунда (ол ам Каспианны\ ордузу апарган) хаанны\
хеп шыгжамырын ажыглааннар, ынчангаш торгу болгаш алдын,
че\нерни\ ]ттеринден к[ст]п кээп турар хар дег ак иштики хеп-
тер, м[\г]н камгалал хептер, тудаларын эртине даштар-биле аа-
жок каастаан хылыштар, ч]глер-биле шимээн шляпалар болгаш
алдыннап каан б[рттер (оларже к[[рге, карак аарый бээр кылдыр
кыла\нап турганнар) четчир болгаш артар болган. А\нар безин
моюннарында байлак илчирбелер азынган. Ынчалза-даа кым-
даа оларже база уругларже к[рбейн турган. Асланны\ челини\
дириг алдыны б]г] ч]вени ажа берген. Арткан нарнияжылар
оймакты долгандыр туруп алган. Ыраккы кыдыында телмарин-
нер тургулаан. Х]н херелдендир чырыдып, кошкак хатчыгаштан
туктар х[лбе\нешкен.
– Телмарны\ улузу – деп, Аслан эгелеп алган, – чаа чер
дилеп турарлар, Мээ\ с[з]мн] ды\на\ар. Мен силерни Мээ\
билирим, а силерни\ билбези\ер боттары\арны\-на чурту\арже
чорудуптар мен.
157
/каспиан тажы/

– Бис Телмарны сагынмас бис. Оо\ кайдазын билбес


бис. Оо\ ч]] ч]веге д[мейин-даа билбес бис – деп, телмариннер
химиренишкен.
– Силер Нарнияже Телмардан келген силер – деп, Аслан
чугаалаан. – Ынчалза-даа Телмарже силер [ске черден келген си-
лер. Черле бо делегейден эвес силер. Элээн каш салгал бурунгаар
Дээди Хаан Питернии болур ол-ла делегейден келген силер.
Ынчан телмариннерни\ чартык кезии: «Че-че. Чугаа-
лап т[[рет харын. Ол бисти бо делегейден ]нд]р ш[л]пкеш,
д[геревисти [л]р]п каар деп турар-дыр» – деп сымыранып эге-
лээннер. А [ске чартыы х[рээн [ндейтип, бот-боттарыны\ оор-
галарынче часкап: «Ол-дур к[р! Бис шак бо элдептиг, кижи к[[р
х[\н] чок, анаа эвес амытаннарлыг черден ]нмээнивисти даап
бодап болур турган-дыр. Бис хаан уктуг-дур бис, к[р]\ер» – ди-
жип турганнар.
Каспиан, Корнелиус болгаш уруглар безин Асланче
кайгап к[р]п келген.
– Ыыттава\ар – Асланны\ ]н] ырланыышкынга чоок
ды\налган. Чер арай сирилеш дээн ышкаш сагындырган, б]г] ди-
риг амытаннар, даштан б]ткен дег, к[ж]й бергеннер.
– Сен, Каспиан хайырааты – деп, Аслан чугаалаан,
– бир эвес Адамны\ оглу турбаан болзу\за база оларны\
делегейинден келбээн болзу\за, эрте-бурунгу хааннар ышкаш,
Нарнияны\ езулуг хааны бооп шыдавас турганы\ны билип ал.
Сен – Адамны\ оглу сен. Дыка х[й чылдар бурунгаар ол деле-
гейге, тере\ Мурнуу далайга, к]шт]г шуурган пират корабльды
ортулукче ]нд]р октапкан. Олар а\аа пираттарны\ черле кы-
лыр ч]везин кылганнар: эр улусту [л]р]п каапкаш, ол чер чурт-
туг кадайлар-биле [гленишкеш, пальмадан кылыр арага кылып
ижип, эзирип, пальма ыяштар х[легезинге ужуп каап, чокшуп-
кыржып, а чамдыкта бот-боттарын [л]рж]п турганнар. Бир ындыг
]ск]лежиишкин ]езинде алды кижи дезип тынныг ]нгеш, ботта-
рыны\ херээженнери-биле кады ортулукту\ ханызынче алдыр-
байн чорупкаш, чаштынары-биле дагже ]нгеш, оларны\ бодап
турганы дег, куйже кире бергеннер. А куй болза ол делегейни\
илби-шидилиг черлерини\ бирээзи, бо делегей биле ол делегей-
ни\ аразында харылзажыр ]ттерни\ бирээзи болган. Эрги шагда
делегейлер аразында ]ттер х[й турган ч]ве-дир, ам олар ховар
таваржыр. Ол ]т с[[лг]лерни\ бирээзи турган. Мен с[[лг]з]

158
Асланны\ агаарда эжик кылганы

база диведим. Ынчангаш олар азы кээп д]шкеш, азы [р] к[д]р]лгеш,
азы тептиге бергеш, азы ынаар шурай бергеш, бо делегейге – ынчан
ээн турган Телмар деп чуртка – келген болганнар. Ч]ге оо\ ээн
турганы – узун т[[г], ону ам чугаалавас мен. Оон Телмарга
оларны\ салгакчылары чурттай бергеш, каржы-дошкун, турамык
улус апар чытканнар, а элээн каш салгал солчурга, олар Телмар-
га аштап эгелээш, ынчан кезек када корум-чурум чок байдалга
турган (ол база-ла х[л]н эрттир узун т[[г]) Нарнияже халдап
киргеш, ону эжелеп ап, чагырып эгелээннер. Сен ол б]г]н] сак-
тып ап тур сен бе, Каспиан хаан?
– Мен кызыдып тур мен, Хайырааты – деп, Каспиан
харыылаан, – ынчалза-даа оон алдар-х]нд]л]г ук-ызыгуурлуг
болуксаар-дыр мен.
– Сен Адам биле Евадан укталган сен – деп, Аслан чу-
гаалаан, – а ол болза ядамыкты\ ядыызы кижи безин бажын
к[д]р]п алгаш чоруур хире х]нд]л]г база э\ [нд]р улуг ча-
гырыкчыны\ бажын черге чедир до\гайтыптар хире ыянчыг
ч]]л-д]р. Сеткили\ оо\-биле ханар болзун.
Каспиан м[гейип каан.
– А ам – деп, Аслан чугаалаан, – Телмарны\ эр-
херээжен улузу, силерни\ ада-[гбе\ерни\ оортан келгени кижи-
лер делегейинде демги ортулукче ээп чанар силер бе? Ол багай
эвес чер. Биеэги пираттар кырлып калган, ортулук ам ээн. Ында
эки ижер суг баштары, д]ж]тк]р х[рз]н, тудуг кылыр ыяш бар,
далай ээтпээнде балык-байла\ х[й; ол делегейде [ске улус орту-
лукту ындыг дораан тыппас. Силерни\ ээп чанар эжии\ер ажык,
ынчалза-даа сагындырар ужурлуг мен – ону дамчыштыр эрте
бээри\ер билек, ол силерге кезээ шагда хагдына бээр. Оон ол
эжик [тт]р делегейлер аразынга харылзаа оон ы\ай турбас.
Хензиг када ыржым д]шкен. Оон телмарин шериглер
аразындан к]ш-шыдалдыг, ак сеткилдиг к[ст]р аныяк эр бурун-
гаар шургуп ]н]п келгеш:
– Кончуг эки-дир, мен саналды х]лээп ап тур мен – дээн.
– Ол шын шилилге-дир – деп, Аслан ону ч]]лз]нген.
– Кымны-даа мурнай диттигипкени\ дээш Мен сенче ээ к[рн]р
мен. Сээ\ келир ]е\ эки боор-дур. Бурунгаар кылашта.
Аныяк эр арны арай агара берип, бурунгаар ]н]п келген.
Аслан болгаш оо\-биле кады турганнар эжикти\ куруг ]д]нче
эртер черни хостуг арттырып, кыдыынче чайлай бергеннер.

159
/каспиан тажы/

– Ону [тт]р бар че, оглум – дээш, Аслан олче чоокшу-


лап, думчуу-биле оо\ арнынга дээпкен. Арзыла\ны\ тыныжы
а\аа билдинип кээрге-ле, оо\ карактарында чаа аян-шинчи тып-
тып келген – корткан-даа болза, аас-кежик база бар – ол бир-ле
ч]вени сактырын оралдашкан дег. Оон ол х[нд]рл]п келгеш,
эжикче шиглей базыпкан.
Шупту карактар оон салдынмайн турган. Олар ]ш кезек
ыяшты, а оларны\ артында чада\ ]н]штер, оът-сиген болгаш Нар-
нияны\ дээрин к[р]п турган. Оон олар эжик кастыктарыны\ ара-
зында кижини к[р]п кааннар, а оон ол доп-дораан чиде берген.
Оймакты\ бо талазында артып калган телмариннер тура
халышкаш:
– Эй! Оо\-биле ч]] болду? Сен бисти [л]рер деп тур
сен бе? Бис ол орук-биле чорбас бис – деп алгыржы бергеннер.
А бир угаанныг телмарин мынча дээн:
– Бис бо ыяштар артында [ске делегей барын к[рбейн
тур бис. А\аа б]з]рей бээривисти к]зээр болзу\арза, силерни\
бирээ\ер ч]ге барып болбазыл? Эштери\ер шупту ол ыяштар-
дан ыракта турар ышкажыл.
Хенертен Рипичип бурунгаар ]н]п келгеш, м[гейген:
– Аслан, бир эвес мээ\ ]легерим Силерге дуза чедирип шы-
даар болза, мен бичии-даа боданмайн, Силерни\ дужаалы\ар
езугаар бо дугаланчак ]тт] [тт]р он бир к]скени эрттириптер мен.
– Чок, бичиикей – дээш, Аслан Бодуну\ хили\нелчек
аспаа-биле Рипичипти\ бажынга аяар дээп каан, – ол делегейге
сээ\-биле коргунчуг ч]]лдер кылырлар. Сени садыг кылган чер-
лерге к[рг]зе бээр. Улусту [скелер эдертир ужурлуг.
– Бараалы\ар – деп, Питер хенертен Эдмунд биле
Л]]сиге чугаалаан, – бисти\ ]евис келген-дир.
– Сен ч]н] бодап турары\ ол? – деп, Эдмунд кайгай берген.
– Бээр кели\ер – дизе-ле, С]]зен ч]н] кылырыл дээр-
зин билир ышкаш сагындырган, – ыяштар артынче кире берээ-
ли\ер. Эде кеттинип алзывысса эки.
– Ч]н] эде кедип алыр? – деп, Л]]си айтырган.
– Бисти\ хевивисти болбайн канчаар – деп, С]]зен ха-
рыылаан. – Англи станцияны\ поезд доктаар черинге бо хептиг
турзувусса, даштыкы хевиривис кандыг боор-дур.
– А бисти\ хевивис Каспианны\ ордузунда-ла болгай –
деп, Эдмунд чугаалаан.

160
Асланны\ агаарда эжик кылганы

– Чок, ында эвес – дээш, Питер шыргай аргаже чо-


рупкан, – хевивис шупту мында. Оларны шарып, хаптааш,
бээр эккелген. Б]г] ч]вени дугуржуп каан турган.
– Ынчаарга Аслан сээ\-биле база С]]зен-биле бо эртен
ол дугайында чугаалажып турду бе? – деп, Л]]си айтырган.
– Ийе… ол дугайында болгаш [ске бир ч]ве дугайында
база – Питерни\ арны шы\гыы болган. – Мен силерге б]г]
ч]вени чугаалап шыдавас мен. Аслан ону С]]зен биле ме\ээ чу-
гаалаан, ч]ге дээрге бис моон со\гаар Нарнияже ээп келбес бис.
– Кажан-даа бе?! – деп, Эдмунд биле Л]]си коргуп
алгыржы каапкан.
– Силер ийи ээп кээр силер – деп, Питер харыылаан.
– Арзыла\ны\ чугаалаан ч]везинден силерни\ кажан-бир шагда
ыяап-ла ээп кээри\ерни билип алдым. Ынчалза-даа С]] биле мен
эвес. Бис ийи х[л]н эрттир улгады бергенивисти Ол чугаалады.
– Питер – деп, Л]]си харыылаан, – коргунчуун аа. Си-
лер ону шыдап эртер харыктыг силер бе?
– Че, мен бодаарымга, шыдаптар боор мен, ол к[\г]с мээ\
бодап турганым дег эвес болду. А силер с[[лг] катап кээри\ерни
база билип каар силер. Д]ргеде\ер, бисти\ хевивис бо-дур.
Хааннар хептерин ужулгаш, ында х[й чыылган улус тур-
да, сургуул форма (оо\ кадында ындыг-ла арыг эвес) кедери эл-
деп болгаш шоолуг-ла [[р]нч]г эвес болган. Э\ бак телмариннер
каттыржып эгелээн. А [ске амытаннар: «Ура!» – деп алгырыш-
каш, Дээди Хаан Питер, Мыйыс кадыны С]]зен, Эдмунд хаан
болгаш Л]]си кадынга алдар-х]нд] к[рг]з]п келгеннер. Эрги
[\н]ктерини\ шуптузу-биле чылыг, чымчак болгаш карак чажы
б]лде\ейнип баткан (Л]]сиге хамаарыштыр) чарлыышкын
болган – а\нарны\ ошкап-чыттааны, Чоонмай адыгларны\
ды\зыг куспактааны, Трамны\ хол тудушканы болгаш адак
соонда оларны кужактаан М[[г]жейни\ кижиргенчиг салы.
Каспиан С]]зенге Эдискини дедир ап аарын саналдаан, а С]]-
зен Эдискини хаан бодунга арттырып ап болур дээн болбайн
канчаар. Оон кайгамчык болгаш коргунчуг ч]ве – Асланны\
Боду-биле чарлыышкын. А оон Питер бодуну\ турар черин ээ-
лепкен, С]]зенни\ холу оо\ эктинде, Эдмундуну\ холу угба-
зыны\ эктинде, Л]]сини\ холу Эдмундуну\ эктинде, а телма-
риннерни\ баштайгызыны\ холу Л]]сини\ эктинде салдынган,
ындыг узун шуушкак-биле олар эжикче чорупкан.

161
/каспиан тажы/

Оо\ соонда тодарадып бижиири дыка берге [й келген,


ч]ге дээрге уругларга олар ча\гыс угда ]ш делегейни к[р]п турар
ышкаш сагындырган.
Биргизи – карак чылчырыктаар ногаан ]н]шче болгаш
Оожум океанда к[герерген ортулукче ажыттынган куй аксы –
эжик дамчып эрткен телмариннер а\аа к[ст]п кээр ужурлуг
турган. Ийигизи – Нарнияда оймак, гномнар болгаш а\нарны\
арыннары, Асланны\ о\гак карактары болгаш морзукту\ чаа-
гында ак дилиндектер. }шк]з] ([ске ийизин д]рген си\ирип
апканы) – хоорай даштында станцияны\ поезд доктаар чери-
ни\ куу, сай т[п каан кыры болгаш оларны\ шуптузуну\ кажан-
даа оон шимчеп ]нмээн-даа дег олурары ч]ък салган сандай – ол
кезек черни\ уруглар а\аа чеде бергени [йде ча\гыс аайлан-
чак болгаш баш му\гаш чалгааранчыг ышкаш к[з]лген хевири.
Ынчалза-даа ында бир-ле сагыш-сеткилге тааржыр манавааны
ч]]л база бар болган: демир-орукту\ таныш чыды, англи дээр
болгаш чайгы х]н.
– Ой-ой! – деп, Питер чугаалаан, – биске анаа-ла эвес
]е эртти!
– Ах, аазатпай мени-даа – деп, Эдмунд хараадап чугаа-
лаан, – Нарнияда чаа фонарьжыгажым уттупкан-дыр мен!

162
ДОПЧУЗУ
I Ортулук / 7

II Эрте-бурунгу эртине шыгжамыры / 15

III Гном / 26

IV Гномну\ Каспиан тажы


дугайында чугаазы / 33

V Каспианны\ дагларга ужуралдары / 44

VI Арга-эзимде чаштынып
чурттаан амытаннар / 55

VII Эрги Нарния айыылда / 64

VIII Уруглар ортулукту канчап


каапкаш барганнарыл / 74

IX Л]]сини\ к[рген ч]вези / 84

X Арзыла\ны\ ээп келгени / 95

XI Арзыла\ны\ ырланы бергени/ 106

XII Кара илби болгаш [скерликчи чорук / 116



XIII Дээди Хаан чагырып турар / 127

XIV Б]г]дени\ чай чок болганы / 137

XV Асланны\ агаарда эжик кылганы/ 150