Вы находитесь на странице: 1из 37

Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï.

XVI

Ê. ÖÓÊÅÐÌÀÍ

ÏÎËÈÒÈÊÀ ÂÈÇÀÍÒÈÈ Â ÑÅÂÅÐÍÎÌ ÏÐÈ×ÅÐÍÎÌÎÐÜÅ


ÏÎ ÄÀÍÍÛÌ NOTITIAE ÅPISCÎPATUUM *

Èìïåðñêîå òûñÿ÷åëåòèå â Ñåâåðî-Âîñòî÷íîì Ïîíòå.


Ïðåñòóïàÿ ãðàíèöû òðàäèöèîííîé ïåðèîäèçàöèè, I-XI ââ. îáðàçóþò â
Ïîíòèéñêîì ðåãèîíå åäèíûé èñòîðè÷åñêèé ïåðèîä. Ïîáåðåæüå ×åðíîãî ìîðÿ
ñòàíîâèòñÿ ñöåíîé äðàìû â òðåõ àêòàõ, ðàçûãðàííîé äâóìÿ àêòåðàìè, êî-
òîðûå íà ïðîòÿæåíèè òûñÿ÷åëåòèÿ ëèøü ìåíÿëè êîñòþìû: Èìïåðèÿ, áóäü
îíà Ðèìñêîé, Ïîçäíåðèìñêîé èëè Âèçàíòèéñêîé, è êî÷åâíèêè, èçâåñòíûå
ïîä ìíîæåñòâîì èìåí.
 ïåðâîì àêòå ìîëîäàÿ Ðèìñêàÿ èìïåðèÿ â õîäå êîíñîëèäàöèè ñâîèõ ãðà-
íèö ïî Äóíàþ è ñâîåé âëàñòè íàä ñîþçíûìè êàâêàçñêèìè öàðüêàìè ñòàëêèâà-
åòñÿ ñ ìîùíîé âîëíîé ìèãðàöèè èç Öåíòðàëüíîé Àçèè ïîä ïðåäâîäèòåëüñòâîì
àëàí.  êîíöå ² – íà÷àëå ²² ââ. Ðèì îòâå÷àåò íà íåå óñèëåíèåì âîåííîãî ïðè-
ñóòñòâèÿ ïî âñåìó ïåðèìåòðó ×åðíîãî ìîðÿ, âêëþ÷àÿ åãî ìàëîäîñòóïíóþ âîñ-
òî÷íóþ îêîíå÷íîñòü. Íàáåãè ãîòîâ âî âòîðîé ïîëîâèíå ²²² â. îñëàáëÿþò õâàòêó
èìïåðèè â ðåãèîíå, êîòîðûé îíà òàê è íå óñïåâàåò âíîâü ñåáå ïîëíîñòüþ ïîä-
÷èíèòü äî ïîñëåäîâàâøåãî ñòîëåòèå ñïóñòÿ íàøåñòâèÿ ãóííîâ. Âòîðîé àêò
íà÷èíàåòñÿ íà àïîãåå «Ïîçäíåé Èìïåðèè», â íà÷àëå öàðñòâîâàíèÿ Þñòèíèà-
íà, êîãäà èìïåðñêèå ñèëû âîññòàíàâëèâàþò ïëàöäàðìû íà Áîñïîðå è â Ëàçè-
êå, à çàòåì çàêðûâàþò áðåøü ìåæäó îáîèìè ðåãèîíàìè çà ñ÷åò ýêñïàíñèè íà
âîñòîê, â Çèõèþ. Èìïåðèÿ òåðÿåò áîëüøóþ ÷àñòü ýòîé òåððèòîðèè âî âòîðîé
ïîëîâèíå VII â., êîãäà íîâàÿ âîëíà ìèãðàöèè ñ Âîñòîêà, ñïðîâîöèðîâàííàÿ
õàçàðàìè, íàêðûâàåò Ïîíòèéñêèå ñòåïè. Äðóãèì ïåðåñåëåíöàì – áîëãàðàì,
âåíãðàì, ïå÷åíåãàì – óäàåòñÿ çàâëàäåòü ÷àñòÿìè ÷åðíîìîðñêîãî ïîáåðåæüÿ,
íî õàçàðû îñòàþòñÿ ãëàâíîé ñèëîé. Ïàäåíèå Õàçàðñêîãî êàãàíàòà â 960-õ ãã.

* Àíãëîÿçû÷íûé âàðèàíò ñòàòüè îïóáëèêîâàí: Zuckerman C. Byzantium’s Pontic Policy in the


Notitiae åpiscîpatuum // La Crimée entre Byzance et le Khaganat khazar / Åd. C. Zuckerman (Centre
de recherche d’Histoire et Civilisation de Byzance, Monographies 25). Paris, 2006, ð. 201-230.

399
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

âîçâåùàåò íà÷àëî òðåòüåãî àêòà, â êîòîðîì, ïî ìåðå îñëàáëåíèÿ Áîëãàðèè,


ïî÷òè âåñü ×åðíîìîðñêèé ðåãèîí âíîâü ïîïàäàåò ïîä âîåííîå èëè ïîëèòè÷åñ-
êîå âëèÿíèå Âèçàíòèéñêîé èìïåðèè. Çàòåì, ñ ñåðåäèíû XI â., äðóãàÿ ãðóï-
ïà êî÷åâíèêîâ èç Öåíòðàëüíîé Àçèè, òþðêè-îãóçû, ïðåãðàæäàåò ýòó ýêñ-
ïàíñèþ, ðàçðóøàÿ, òåïåðü óæå îêîí÷àòåëüíî, èìïåðñêèå àìáèöèè â ðåãèîíå.
Íàøåñòâèÿ êî÷åâíèêîâ â Ïîíòèéñêèå ñòåïè íå íà÷àëèñü è íå çàêîí÷è-
ëèñü â ïåðâîì òûñÿ÷åëåòèè íàøåé ýðû. Îäíàêî ýòîò ïåðèîä âûäåëÿåòñÿ
ñòàáèëüíûì ïðèñóòñòâèåì åäèíîé âëàñòè, îñóùåñòâëÿåìîé èç Ðèìà èëè
èç Êîíñòàíòèíîïîëÿ, êîòîðàÿ, èñïûòàâ óäàð, áûëà çàòåì ñïîñîáíà âîñ-
ñòàíîâèòü óòåðÿííûå ïîçèöèè.  ïåðèîä Âîñòî÷íîé èìïåðèè ïðèëèâû è
îòëèâû âèçàíòèéñêîãî ãðàæäàíñêîãî è âîåííîãî ïðèñóòñòâèÿ â ðåãèîíå ñî-
ïðîâîæäàëèñü, à èíîãäà è ïðåäâîñõèùàëèñü ôàçàìè àêòèâíîñòè èìïåðñ-
êîé öåðêâè. Êàêîâûìè áû íè áûëè èçíà÷àëüíûå óñïåõè àïîñòîëà Àíäðåÿ,
ïîääåðæàíèå õðèñòèàíñòâà íà âîñòî÷íîì è ñåâåðíîì ïîáåðåæüå ×åðíîãî
ìîðÿ ïîñòîÿííî òðåáîâàëî äîïîëíèòåëüíûõ óñèëèé. Âïðî÷åì, â äàííîé
ñòàòüå íàñ èíòåðåñóåò íå äåÿòåëüíîñòü ìèññèîíåðîâ, à äâà ñëó÷àÿ åå ïðå-
òâîðåíèÿ â öåðêîâíûå ñòðóêòóðû – åïèñêîïñêèå êàôåäðû è ìèòðîïîëèè –
â êîíòåêñòå óñèëåíèÿ èìïåðñêîé âëàñòè â ðåãèîíå.
Ðåãèîíàëüíûå ñòðóêòóðû Âèçàíòèéñêîé öåðêâè ñèñòåìàòè÷åñêè îïèñûâà-
þòñÿ â òàáåëÿõ î ðàíãàõ, ôÜîåéò, ÷àùå îáîçíà÷àåìûõ ïî-ëàòûíè êàê notitiae
episcopatuum, Êîíñòàíòèíîïîëüñêîãî ïàòðèàðõàòà. Íàèáîëåå ðàííÿÿ äîøåä-
øàÿ äî íàñ íîòèöèÿ ïðåäñòàâëåíà â âèäå Not. 1 â ñâîäå íîòèöèé Æ. Äàððóçå-
ñà. Ðàáîòàÿ ñ ýòèì òåêñòîì, ñëåäóåò ïîìíèòü ïðåäóïðåæäåíèå Äàððóçåñà,
÷òî îí íå ïûòàëñÿ âîññîçäàòü îðèãèíàëüíûé äîêóìåíò, êîòîðûé áûë áû ÷óòü
áîëåå ïîëíûì [1, p. 7-9 (ñ îáñóæäåíèåì äàòèðîâêè)]1. Ýòîò äîêóìåíò, íèæå
îáîçíà÷àåìûé êàê ïðîòîíîòèöèÿ, ïîõîæå, ïðåäñòàâëÿë ñîáîé äîñòàòî÷íî ïîë-
íûé ïåðå÷åíü íå òîëüêî ìèòðîïîëè÷üèõ è àðõèåïèñêîïñêèõ, íî è åïèñêîïñêèõ
ïðåñòîëîâ, ìèòðîïîëèÿ çà ìèòðîïîëèåé, ïî ñîñòîÿíèþ íà ñåðåäèíó VII â. Ñòîëü
æå ïîëíîå è íàäåæíîå èõ îïèñàíèå áûëî ïðîâåäåíî ïðèìåðíî 250 ëåò ñïóñòÿ
ïðè ïàòðèàðõå Íèêîëàå Ìèñòèêå. Îíî îáðåëî ôîðìó Not. 7 â ñâîäå Æ. Äàððó-
çåñà, êîòîðàÿ ðàññìàòðèâàåòñÿ âî âòîðîé ÷àñòè ýòîé ñòàòüè.  ïðîìåæóòêå
ïðîèçâîäèëèñü ëèøü ÷àñòè÷íûå ïîïûòêè àêòóàëèçèðîâàòü ïðîòîíîòèöèþ, áî-
ëåå èëè ìåíåå êîìïåòåíòíûå. Íàèáîëåå àìáèöèîçíîé è, âî ìíîãèõ îòíîøåíè-
ÿõ, íàèáîëåå ïîó÷èòåëüíîé ñðåäè ýòèõ êîìïèëÿöèé ÿâëÿåòñÿ Not. 3 ñâîäà
Äàððóçåñà, ÷àñòî îòìåòàåìàÿ ó÷åíûìè êàê ëèøåííàÿ èíòåðåñà ÷àñòíàÿ ôàí-
òàçèÿ. Ïåðâàÿ ÷àñòü ìîåé ðàáîòû ïîñâÿùåíà ðåàáèëèòàöèè ýòîãî äîêóìåíòà.
Ìû îáíàðóæèì, ÷òî äàííûå îáîèõ òåêñòîâ î öåðêîâíîé îðãàíèçàöèè Êðûìà
äàþò íîâûé, åùå íå îïðîáîâàííûé êëþ÷ ê èõ îáùåé èíòåðïðåòàöèè. È åñëè

1
Ðóêîïèñíàÿ òðàäèöèÿ Not. 1 óòðàòèëà íåñêîëüêî åïàðõèé, êîòîðûå ìîãëè áû áûòü áåç
êîëåáàíèé âîñïîëíåíû èç áîëåå ïîçäíèõ êîìïèëÿöèé, îñíîâàííûõ íà ïðîòîíîòèöèè.

400
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

äîêóìåíòû ïàòðèàðøåé êàíöåëÿðèè ïðîëèâàþò ñâåò íà ñèòóàöèþ â Êðûìó, òî


íàøè ïîçíàíèÿ î Êðûìå ñïîñîáñòâóþò ëó÷øåìó ïîíèìàíèþ íîòèöèé.

². Notitia 3 è Ãîòñêàÿ åïàðõèÿ.

Íîòèöèÿ Êîíñòàíòèíîïîëüñêîãî ïàòðèàðõàòà, íûíå èçâåñòíàÿ êàê Not. 3


ñâîäà Æàíà Äàððóçåñà, ñòàëà ïðåäìåòîì ãîðÿ÷èõ ñïîðîâ î÷åíü ñêîðî ïîñëå
òîãî, êàê îíà áûëà âïåðâûå îïóáëèêîâàíà Ê. äå Áîîðîì â 1891-1893 ãã. Ñàì
èçäàòåëü âîçâîäèë åå ê äîêóìåíòó ýïîõè ïåðâîãî èêîíîáîð÷åñòâà, òàê êàê
íàèáîëåå ðàçèòåëüíîé ÷åðòîé íîòèöèè ÿâèëîñü ñèñòåìàòè÷åñêîå âêëþ÷å-
íèå çàïàäíûõ åïàðõèé, âûâåäåííûõ Ëüâîì Òðåòüèì èç-ïîä ïàïñêîé þðèñ-
äèêöèè, â òàáåëü î ðàíãàõ êîíñòàíòèíîïîëüñêîãî ïðåñòîëà. Îäíàêî Ê. äå
Áîîð òàêæå îòìåòèë òåêñòóàëüíóþ çàâèñèìîñòü íîòèöèè îò ñïèñêà ó÷àñòíè-
êîâ ñåäüìîé ñåññèè Ñåäüìîãî Âñåëåíñêîãî Ñîáîðà 787 ã. Ïîýòîìó îí äîïóñ-
êàë, ÷òî ïóáëèêóåìûé èì òåêñò áûë ÷àñòíîé êîìïèëÿöèåé («die Arbeit eines
Privatmannes»), ñâåäåííîé èç ðàçëè÷íûõ èñòî÷íèêîâ, à íå îôèöèàëüíûì
äîêóìåíòîì; òåì íå ìåíåå, îí íàñòàèâàë íà èñòîðè÷åñêîì çíà÷åíèè íîâîãî
èñòî÷íèêà [2, 1891, p. 303-322, 519-534; 1893, p. 573-599]. Àíàëîãè÷íóþ ïîçè-
öèþ çàíÿë Ã. Ãåëüöåð, êîòîðûé óñïåë íàïå÷àòàòü ñâîé êîììåíòàðèé ê òåêñòó
åùå äî ïóáëèêàöèè êîììåíòàðèÿ äå Áîoðà [3, p. 419-436]2. Íî ñîâñåì èíóþ
îöåíêó âûñêàçàë â 1895 ã. Ë. Äþøåí. Òàêæå ïîä÷åðêèâàÿ çàâèñèìîñòü òåê-
ñòà îò àêòîâ Ñåäüìîãî Âñåëåíñêîãî Ñîáîðà è ïðåäïîëàãàåìîå èñïîëüçî-
âàíèå åãî ñîñòàâèòåëåì âíåöåðêîâíûõ èñòî÷íèêîâ (íàïð. «Ñèíåêäåì»
Èåðîêëà) ïðè êîìïèëèðîâàíèè íåñêîëüêèõ åïèñêîïñêèõ ñïèñêîâ (â ÷àñò-
íîñòè, â Ãðåöèè), îí ïðåäñòàâèë åãî êàê «âñå ÷òî óãîäíî, íî íå îôèöèàëüíîå
îòðàæåíèå ðåàëüíîé ñèòóàöèè» è ïðåäëîæèë ñ÷èòàòü åãî íåñîñòîÿâøèì-
ñÿ («de considérer comme non avenu ce nouveau document») [4, p. 375-385]3.
Çà ïîñëåäóþùåå ñòîëåòèå îáå ïîçèöèè, çàÿâëåííûå ïåðâûìè èññëåäîâà-
òåëÿìè, åùå áîëåå ðàçîøëèñü. Ã.È. Êîíèäàðèñ íàçâàë Not. 3 «íîòèöèåé èêîíî-
áîðöåâ» è îòíåñ åå ê êîíöó ïðàâëåíèÿ Ëüâà III èëè ê íà÷àëó öàðñòâîâàíèÿ Êîí-
ñòàíòèíà V. Ìíîãèå ó÷åíûå, ÷üè ðàáîòû ÿ ïîäðîáíî ïåðå÷èñëÿòü íå ñòàíó, ðàç-
äåëÿëè ýòî ïðåäñòàâëåíèå î òåêñòå; îòìå÷ó íåäàâíèå ñòàòüè Å. Êóíòóðû-Ãàëà-
êè è Â. Ïðèæàíà [6, p. 65-80; 7, p. 45-73; 8, p. 931-953], êîòîðûå âîçîáíîâèëè
èçó÷åíèå Not. 3, èñïîëüçóÿ åå â êà÷åñòâå èñòî÷íèêà ñåðåäèíû VIII â. Íàïðîòèâ,
Â. Ëîðàí, ñóðîâî êðèòèêóÿ Êîíèäàðèñà, íå ïðèâëåêàë òåêñò Not. 3 ê ðàññìîòðå-
íèþ. Æ. Äàððóçåñ, ïåðåä êîòîðûì âñòàëà çàäà÷à îïðåäåëèòü ìåñòî íîòèöèè â
åãî ñâîäå, íåëåñòíî îïèñàë åå êàê áåñïîðÿäî÷íóþ êîìïèëÿöèþ, êîòîðóþ ìîãëè áû
2
Ýòî èññëåäîâàíèå èçâåñòíî ìíå ïî ññûëêàì äå Áîîðà â ÷àñòè III åãî ‘Analekten’ (öèòèðóå-
ìîé âûøå).
3
Cð. ðàáîòó Ëåìåðëÿ, êîòîðûé èñïîëüçîâàë íàèáîëåå ðàçèòåëüíûå âûäåðæêè èç Äþøåíà
äëÿ îïðåäåëåíèÿ ñîáñòâåííîãî ïîäõîäà ê òåêñòó [5, p. 252].

26 ÌÀÈÝÒ-XVI 401
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

ñîñòàâèòü «â ëþáîå âðåìÿ ïîñëå ñîáîðà 787 ã. è äî XIV â. (äàòà åäèíñòâåííîé


ðóêîïèñè)», õîòü îíà ìåñòàìè («par endroits») è çàñòàâëÿåò äóìàòü î êîíöå
IX â. [1, p. 32]. Ýòîò êðèòè÷åñêèé ïîäõîä äîñòèã ñâîåãî àïîãåÿ â íåäàâíåé
ðàáîòå Ý. Ëàìáåðöà, ïðåäñòàâèâøåãî «òàê íàçûâàåìóþ íîòèöèþ èêîíîáîð-
öåâ» êàê ïîçäíþþ êîìïèëÿöèþ, ëèøåííóþ èñòîðè÷åñêîé öåííîñòè [9, p. 24-25].
Íàñòàëî âðåìÿ «ñîáèðàòü êàìíè» è ïîïûòàòüñÿ âûðàáîòàòü áîëåå ñáà-
ëàíñèðîâàííûé ïîäõîä ê òåêñòó. ß ïðèçíàþ, ÷òî ýòà ïåðåðàáîòêà ïðîòîíî-
òèöèè VII â. (cð. Not. 1 Äàððóçåñà) áûëà ïðîèçâåäåíà ñ ïðèâëå÷åíèåì àêòîâ
Ñåäüìîãî Âñåëåíñêîãî Ñîáîðà, òî åñòü ïîñëå 787 ã., è íå âèæó íèêàêèõ ïðè-
çíàêîâ òîãî, ÷òî â íåé îòðàçèëàñü íåêàÿ áîëåå ðàííÿÿ «èêîíîáîð÷åñêàÿ»
íîòèöèÿ. Îäíàêî èñòîðè÷åñêèé èíòåðåñ Not. 3 íåñîìíåíåí. Íîâûé àíàëèç
òåêñòà ïðîëüåò ñâåò íà öåëè è ìåòîäû êîìïèëÿòîðà, à òàêæå îïðåäåëèò
âðåìÿ è èäåéíóþ ñðåäó åãî äåÿòåëüíîñòè. Îí òàêæå ïîçâîëèò ïðîÿñíèòü
íàèáîëåå çàãàäî÷íóþ ÷àñòü òåêñòà î èíà÷å íåçàñâèäåòåëüñòâîâàííîé åïàð-
õèè Ãîòèè, îõâàòûâàþùåé âåñü Õàçàðñêèé êàãàíàò.

1. Äàòèðîâêà Not. 3.

Not. 3 ìîæåò áûòü äàòèðîâàíà äîâîëüíî óçêèì ïðîìåæóòêîì âðåìåíè, ñ


îïîðîé íà äâà îñíîâíûõ ïîêàçàòåëÿ, èìåþùèõ îòíîøåíèå ê öåðêîâíîé ñòðóê-
òóðå Ãðåöèè.
À. Òîãäà êàê öåðêîâíàÿ ïðîâèíöèÿ (eparkhia) Ãðåöèè ôèãóðèðóåò íåðàç-
äåëåííîé â àêòàõ 787 ã., Not. 3 îòìå÷àåò ðàçäåë ìåæäó åïàðõèåé Ïåëîïîí-
íåñà/Êîðèíôà (ñò. 57) è åïàðõèåé Ýëëàäû/Àôèí (ñò. 58). Öèòèðóÿ ïî÷òè ñî-
âðåìåííîå ñâèäåòåëüñòâî Õèëäóèíà, àááàòà Ñåí-Äåíèéñêîãî, Â. Ëîðàí
óêàçàë, ÷òî Àôèíñêàÿ êàôåäðà âîçâûñèëàñü äî ìèòðîïîëèè ïðè ïàòðèàðõå
Òàðàñèè, ìåæäó 787 è 806 ãã.; îí äîêàçûâàë óáåäèòåëüíî, õîòü è ìåíåå îä-
íîçíà÷íî, ÷òî ýòî âîçâûøåíèå ïðîèçîøëî âî âðåìÿ åäèíîëè÷íîãî ïðàâëå-
íèÿ èìïåðàòðèöû Èðèíû (797-802) [10, p. 58-72].
Á. Not. 3 óïîìèíàåò Ïàòðñêóþ åïàðõèþ êàê àâòîêåôàëüíîå àðõèåïèñêîï-
ñòâî (ñò. 55), ðÿäîì ñ äðóãèì àâòîêåôàëüíûì àðõèåïèñêîïñòâîì â Ïåëîïîí-
íåñå, Àðêàäèåé (ñò. 56). Òðàäèöèîííîé äàòîé âîçâûøåíèÿ Ïàòð äî ñòàòóñà
ìèòðîïîëèè, óêàçàííîé â ñõîëèè Àðåôû (îê. 932 ã.) è â íåñêîëüêèõ áîëåå ïî-
çäíèõ èñòî÷íèêàõ, ÿâëÿåòñÿ 805/6 ãã. (÷åòâåðòûé ãîä ïðàâëåíèÿ Íèêèôîðà I).
Â. Ëîðàí âûäâèíóë óáåäèòåëüíûé àðãóìåíò â ïîääåðæêó ýòîé äàòèðîâêè,
êîòîðàÿ ñåé÷àñ øèðîêî ïðèíÿòà [11, p. 129-141; 12, p. 15-78; 13, p. 71-78].
Äàððóçåñ óòâåðæäàë, ÷òî àðõèåïèñêîïñòâî Àðêàäèè, êîòîðîå Not. 3 ðàñïî-
ëàãàåò â Ïåëîïîííåñå, áûëî ñëó÷àéíûì ïîâòîðåíèåì îäíîèìåííîãî åïèñêîï-
ñòâà íà Êðèòå [1, p. 23 and 232 (l. 56)], íî ýòî óòâåðæäåíèå íå îïðàâäàíî. Êðèò-
ñêîå åïèñêîïñòâî Àðêàäèè íèãäå íå ôèãóðèðóåò êàê àðõèåïèñêîïñòâî. ß æå,
íàïðîòèâ, ñ÷èòàþ, ÷òî öåðêîâíàÿ êàðòà Ïåëîïîííåñà, êàê îíà ïðåäñòàâëåíà â

402
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

Not. 3 – ñ Êîðèíôñêîé ìèòðîïîëèåé, îòòîðãíóòîé ó ðàñïîëîæåííûõ çà ïåðå-


øåéêîì Àôèí, è äâóìÿ àðõèåïèñêîïñòâàìè – ñîäåðæèò â ñåáå îáúÿñíåíèå åå
ïîçäíåéøåé àíîìàëüíîé ñòðóêòóðû.  Not. 7 Êîðèíôñêîé êàôåäðå ïîä÷èíåíû
ãîðîäà âîñòî÷íîãî ïîáåðåæüÿ, íî òàêæå, íåîæèäàííî, äâà îñòðîâà ó çàïàäíî-
ãî ïîáåðåæüÿ, Êåôàëåíèÿ è Çàêèíô, îòäåëåííûå îò îñòàëüíîé åïàðõèè òåððè-
òîðèåé íîâîé åïàðõèè Ïàòð. Ýòî ÿâëåíèå áûëî áû íåîáúÿñíèìî, åñëè áû íî-
âàÿ öåðêîâíàÿ êàðòà Ïåëîïîííåñà áûëà ñîçäàíà ïðîñòûì ðàñïðåäåëåíèåì
âîñòîêà è çàïàäà ïîëóîñòðîâà ìåæäó Êîðèíôîì è Ïàòðàìè ñîîòâåòñòâåííî [êàê
ïðèìåð ýòîãî îáùåïðèíÿòîãî äîïóùåíèÿ, ñì.: 14, p. 388-400]. Íà ñàìîì æå äåëå
âíîâü ó÷ðåæäåííîé Ïàòðñêîé ìèòðîïîëèè áûëî, ïî âñåé î÷åâèäíîñòè, ïîä÷è-
íåíî, îê. 805 ã., íåäîëãîâå÷íîå àðõèåïèñêîïñòâî Àðêàäèè, èìåâøåå, âåðîÿòíî,
ñâîé öåíòð â Ëàêåäåìîíå è ñîîòâåòñòâîâàâøåå òåððèòîðèè, çàíÿòîé ñëà-
âÿíàìè, òîãäà êàê çàïàäíûå îñòðîâà îñòàëèñü çà Êîðèíôîì. Äàòà ýòîé
ðåôîðìû îáåñïå÷èâàåò íàäåæíûé terminus ante quem äëÿ ñîñòàâëåíèÿ Not. 3.
Íè îäèí õðîíîëîãè÷åñêè çíà÷èìûé ýëåìåíò â Not. 3 íå âûõîäèò çà ïðåäå-
ëû ýòîé äàòèðîâêè. Îäíàêî ñëåäóåò ñêàçàòü íåñêîëüêî ñëîâ î äàòå ââåäåíèÿ
öåðêîâíîé èåðàðõèè âèçàíòèéñêîãî òèïà íà Ñèöèëèè è â Êàëàáðèè. Äî ïðèñî-
åäèíåíèÿ îáîèõ ðåãèîíîâ ê Êîíñòàíòèíîïîëüñêîìó ïàòðèàðõàòó, èõ åïèñêîïû
(êàê è äðóãèå èòàëüÿíñêèå åïèñêîïû) áûëè ïîä÷èíåíû íàïðÿìèê ïàïå. Íà Ñåäü-
ìîì Ñîáîðå âñå ìíîãî÷èñëåííûå äåëåãàòû Ñèöèëèè è Êàëàáðèè çàïèñàíû
ñðåäè àâòîêåôàëüíûõ àðõèåïèñêîïîâ, òî åñòü êàê ïîä÷èíåííûå íåïîñðåä-
ñòâåííî ïàòðèàðõó, íåçàâèñèìî îò ðåàëüíîé çíà÷èìîñòè èõ êàôåäð4. Òàêàÿ
àíîìàëüíàÿ ñèòóàöèÿ íå ìîãëà ïðîäîëæàòüñÿ äîëãî, è â ñàìîì äåëå Ñèöèëèÿ
è Êàëàáðèÿ ïðåäñòàâëåíû â Not. 3 êàê òðàäèöèîííûå âèçàíòèéñêèå ìèòðîïî-
ëèè ñ ìèòðîïîëè÷üèìè êàôåäðàìè â Ñèðàêóçàõ è â Ðåäæèî ñîîòâåòñòâåííî. Â
êàæäîé ìèòðîïîëèè îäíà âèäíàÿ êàôåäðà, ñîîòâåòñòâåííî Êàòàíà è Íèêîïîëü
óäîñòîèëèñü ðàíãà àðõèåïèñêîïñòâà, à îñòàëüíûå çíà÷àòñÿ êàê åïèñêîïñêèå,
ïîä÷èíåííûå ñâîèì ìèòðîïîëèòàì5. Ïî îöåíêå Â. Ëîðàíà (áåçîòíîñèòåëüíî ê
Not. 3, êîòîðîé îí ïîñòîÿííî ïðåíåáðåãàë), ðåôîðìà öåðêîâíûõ ñòðóêòóð â
îáîèõ ðåãèîíàõ èìåëà ìåñòî îê. 800 ã. [15, p. 692 è 709, ñ êðàòêèì îáçîðîì
áîëåå ðàííåé áèáëèîãðàôèè, ñîãëàñóþùåéñÿ ñ ýòîé äàòîé]. Íåäàâíî À. Æà-
êîá è Æ.-Ì. Ìàðòåí ïðåäëîæèëè èíóþ õðîíîëîãèþ. Îíè óäðåâíèëè ñîçäà-
íèå Ñèöèëèéñêîé ìèòðîïîëèè äî ñåðåäèíû VIII â., îòëîæèâ ââåäåíèå òàêèõ
æå ðåôîðì â Êàëàáðèè (ðàâíî êàê âîçâûøåíèå Êàòàíû â ñòàòóñ àðõè-
åïèñêîïñòâà) äî âòîðîé ïîëîâèíû IX â. [16, p. 360-361]6. Îäíàêî ïîäîáíàÿ
4
Äëÿ îïðåäåëåíèÿ èåðàðõè÷åñêîãî ïîëîæåíèÿ åïèñêîïîâ íà Ñîáîðå ÿ îòñûëàþ ÷èòàòåëÿ
ê ñâîäíûì ñïèñêàì ó Ëàìáåðöà: 9, p. 46-48.
5
Ñì. Not. 3, ñò. 43, 61, 619-631 î Ñèöèëèè; ñò. 44, 71, 632-641 î Êàëàáðèè.
6
Ñð. [17, p. 482-487], ãäå Ìàðòåí ïîäðîáíî îáîñíîâûâàåò èäåþ î ïðîäâèæåíèè Ðåäæèî äî
ñòàòóñà ìèòðîïîëèè ëèøü â êîíöå IX – íà÷àëå X ââ. Äîïóñêàÿ íåêîòîðóþ íåîïðåäåëåííîñòü
òèòóëà àðõèåïèñêîïà â çàïàäíûõ åïàðõèÿõ, àâòîð îñïàðèâàåò ñòàòóñ ìèòðîïîëèè ó Ðåäæèî

403
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

ñõåìà èñêëþ÷àåòñÿ äëÿ Ñèöèëèè àêòàìè Ñåäüìîãî Âñåëåíñêîãî Ñîáîðà. Ïî-


ìèìî òîãî, ÷òî îíè ñîâåðøåííî íå îòðàæàþò îáúåäèíåíèÿ åïèñêîïñêèõ êà-
ôåäð ïîä âëàñòüþ ìèòðîïîëèòà, âñå òðè íàäåæíûõ ñïèñêà ó÷àñòíèêîâ ñòà-
âÿò Ôåîäîðà Êàòàíñêîãî âûøå Ãàëàòîíà Ñèðàêóçñêîãî7, ÷òî áûëî áû èñêëþ-
÷åíî, åñëè áû îáðàòíîå èåðàðõè÷åñêîå ñîîòíîøåíèå èõ êàôåäð áûëî óæå
óñòàíîâëåíî. Ìîè ñîáñòâåííûå íàáëþäåíèÿ íàä ñïèñêîì D ó÷àñòíèêîâ Ñî-
áîðà, ïðèâåäåííûå íèæå, ïîçâîëÿþò óòâåðæäàòü, ÷òî Ñèöèëèéñêàÿ ìèòðî-
ïîëèÿ áûëà ñîçäàíà íåñêîëüêî ëåò ñïóñòÿ ïîñëå Ñîáîðà. Îñòàâëÿòü åïèñ-
êîïîâ Êàëàáðèè îäíèõ âíå ðåãóëÿðíîé âèçàíòèéñêîé èåðàðõè÷åñêîé ñòðóê-
òóðû áûëî áû ñòðàííî, è ÿ íèêàêèõ ñåðüåçíûõ ñâèäåòåëüñòâ òîìó íå âèæó. Â
ïîëíîì ñîîòâåòñòâèè ñ õðîíîëîãè÷åñêîé îöåíêîé Â. Ëîðàíà, ïðåäëîæåííûé
âûøå terminus ante quem äëÿ Not. 3 ïðåäïîëàãàåò, ÷òî ñòðóêòóðà ìèòðîïî-
ëèè â Êàëàáðèè (äàæå åñëè åå ãëàâà ïî çàïàäíîé òðàäèöèè íîñèë òèòóë
àðõèåïèñêîïà) áûëà ñîçäàíà âñêîðå ïîñëå òàêîé æå ðåôîðìû íà Ñèöèëèè.
Åùå äâà íàáëþäåíèÿ ìîãóò áûòü ïîëåçíû äëÿ óñòàíîâëåíèÿ õðîíîëîãèè
Not. 3. Ãîðîä Âåðîÿ, àðõèåïèñêîïñòâî âî Ôðàêèè, áûë ïåðåèìåíîâàí â Èðè-
íîïîëü èìïåðàòðèöåé Èðèíîé â 784 ã. [18, p. 457]; åãî óïîìèíàíèå â Not. 3
ïîä ïåðâîíà÷àëüíûì íàçâàíèåì (ñò. 69, ñð. ñò. 662) äàåò îñíîâàíèå ïðåäïî-
ëîæèòü, ÷òî ýòîò òåêñò áûë ñîçäàí ïîñëå ñâåðæåíèÿ Èðèíû â 802 ã. Ìèòðîïî-
ëè÷üÿ êàôåäðà Ñåðäèêè (ñò. 49) íå ôèãóðèðóåò â äðóãèõ íîòèöèÿõ ïî òîé âåñ-
êîé ïðè÷èíå, ÷òî ãîðîä áûë çàõâà÷åí áîëãàðñêèì õàíîì Êðóìîì â 809 ã. è
âñå åãî íàñåëåíèå áûëî èñòðåáëåíî [18, p. 485]; íåò ñâèäåòåëüñòâ òîìó, ÷òî
îí áûë âïîñëåäñòâèè ñíîâà çàõâà÷åí âèçàíòèéöàìè. Ðàçóìååòñÿ, áåññìûñ-
ëåííî óòâåðæäàòü, áóäòî Not. 3 ÿâëÿåòñÿ õðîíîëîãè÷åñêè ïîñëåäîâàòåëü-
íîé âî âñåõ ñâîèõ ýëåìåíòàõ. Èìåÿ äåëî ñ ñîòíÿìè ãåîãðàôè÷åñêèõ íàçâà-
íèé, åå êîìïèëÿòîð íåèçáåæíî äîëæåí áûë óïóñòèòü êàêóþ-ëèáî èíôîðìà-
öèþ, à çà÷àñòóþ äàæå íå ïûòàëñÿ îáíîâèòü ñâîé ÿâíî óñòàðåâøèé îðèãè-
íàë. Ìîåé öåëüþ ÿâëÿåòñÿ ïîêàçàòü, ÷òî âîïðåêè îöåíêå Äàððóçåñà, òåêñò
íå ñîäåðæèò ýëåìåíòîâ, êîòîðûå óêàçûâàëè áû íà êîíòåêñò êîíöà IX â. Äà-
òèðîâàíèå Not. 3 ìåæäó êîíöîì 787 è 805 ãã., à ñêîðåå ìåæäó 802 è 805 ãã. íå
ïðåäïîëàãàåò ñóùåñòâåííûõ õðîíîëîãè÷åñêèõ íåóâÿçîê.
Êñòàòè, ïðåäëàãàåìûå êðèòåðèè òðåáóþò ïîìåíÿòü ìåñòàìè Not. 2 è 3 â
ñâîäå Æ. Äàððóçåñà. Not. 2, äàâíî èçâåñòíàÿ êàê íîòèöèÿ ïàòðèàðõà Íèêèôî-
ðà, îòðàæàåò ïåðâóþ ðóäèìåíòàðíóþ ïîïûòêó èíòåãðàöèè çàïàäíûõ åïàðõèé,
îäíàêî ýòî ãîðàçäî ìåíåå àìáèöèîçíàÿ, ìåíåå èíôîðìèðîâàííàÿ è ìåíåå
ïîñëåäîâàòåëüíàÿ êîìïèëÿöèÿ, ÷åì Not. 3. Äàððóçåñ äàòèðîâàë åå ïåðâîé
÷åòâåðòüþ IX â. è íàñòàèâàë íà åå êíèæíîì, à íå êàíöåëÿðñêî-îôèöèàëüíîì

â Not. 4 (ÿâëÿþùèéñÿ, íà ìîé âçãëÿä, áåññïîðíûì) è ïðèäàåò ÷ðåçìåðíîå çíà÷åíèå ïîëîæå-


íèþ Ðåäæèî â Not. 2, î÷åíü çàïóòàííîé âî âñåì, ÷òî êàñàåòñÿ Çàïàäà.
7
Ñì. ñïèñêè À, Â è îñîáåííî F ó Ëàìáåðöà [9, p. 46-47].

404
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

õàðàêòåðå [1, p. 19]. Ñòðàííî, ÷òî íåêîòîðûå ó÷åíûå ïðèíèìàþò ðóäèìåíòàð-


íîñòü çà ïîêàçàòåëü ðàííåé äàòû è ñ÷èòàþò ýòîò òåêñò êàê áû ÷åðíîâèêîì
íîâîé öåðêîâíîé èåðàðõèè, ñîçäàâàåìîé ïðè Ëüâå III8. Â ñàìîì äåëå, Not. 2
îáîçíà÷àåò Ïàòðû êàê ìèòðîïîëèþ (ñò. 39), è ýòî ÷åòêî äîêàçûâàåò, ÷òî
îíà áûëà ñêîìïèëèðîâàíà ïîñëå 805 ã. Ñïèñîê àâòîêåôàëüíûõ àðõèåïèñ-
êîïîâ ñîäåðæèò äîïîëíèòåëüíûå ïîêàçàòåëè. Â êîíöå åãî ôèãóðèðóåò Àìà-
ñòðèäñêàÿ êàôåäðà, êîòîðàÿ, êàê ñîîáùàåòñÿ â ïðåêðàñíî èíôîðìèðîâàí-
íîì Æèòèè Ãåîðãèÿ Àìàñòðèäñêîãî, áûëà âûâåäåíà èç ïîä÷èíåíèÿ Ãàíãðñ-
êîìó ìèòðîïîëèòó è âîçâåäåíà â ðàíã àðõèåïèñêîïèè â êîíöå ñëóæåíèÿ Ãå-
îðãèÿ. Êàê óáåäèòåëüíî ïîêàçàë Â. Âàñèëüåâñêèé, ýòî óêàçûâàåò íà íà÷à-
ëî ïðàâëåíèÿ èìïåðàòîðà Íèêèôîðà I, ñ êîòîðûì ñâÿòîé áûë áëèçîê, òî
åñòü íà âðåìÿ ìåæäó 802 ã. è ñìåðòüþ Ãåîðãèÿ â 806 èëè 807 ãã. [20, ñ. LXI-LXII
è ñ. 33-34 (òåêñò); cð. 15, p. 319]. Â Not. 3 (ñò. 329) Àìàñòðèäà ôèãóðèðóåò
êàê ïðîñòîå åïèñêîïñòâî, ÷òî ïîääåðæèâàåò ïðåäëîæåííûé ìíîé äëÿ ýòî-
ãî òåêñòà terminus ante quem, 805 ã. Åùå íåñêîëüêî åïèñêîïñêèõ êàôåäð
Not. 3 ôèãóðèðóþò â Not. 2 êàê àðõèåïèñêîïñêèå9. Òðàäèöèîííîå îòíåñåíèå
Not. 2 êî âðåìåíè ïðàâëåíèÿ ïàòðèàðõà Íèêèôîðà (806-815) èçíà÷àëüíî
áàçèðîâàëîñü íà åå ïîñòîÿííîì îáúåäèíåíèè â ðóêîïèñÿõ ñ Áðåâèàðèåì
Íèêèôîðà, ÷òî ñàìî ïî ñåáå íå ÿâëÿëîñü ðåøàþùèì àðãóìåíòîì, íî òå-
ïåðü ýòà äàòèðîâêà ïðåäñòàâëÿåòñÿ âñå áîëåå ïðàâäîïîäîáíîé.

2. Ìåòîä è öåëü êîìïèëÿòîðà.

Ââåäåíèå Äàððóçåñà ñîäåðæèò õîðîøî èíôîðìèðîâàííûé îáçîð ïðî-


öåññà ñëîæåíèÿ Not. 3. ×èòàòåëü, çíàêîìûé ñ áîëåå ðàííèìè èññëåäîâà-
íèÿìè òåêñòà, çàìåòèò, ÷òî Äàððóçåñ îòêàçûâàåòñÿ îò òðàäèöèîííîãî óï-
ðåêà (ðåçêî âûñêàçàííîãî Äþøåíîì) â òîì, ÷òî êîìïèëÿòîð èñïîëüçîâàë
ñâåòñêèé ãåîãðàôè÷åñêèé òðàêòàò Èåðîêëà äëÿ ïîïîëíåíèÿ äàííûõ î ïðîâèí-
öèÿõ, âíîâü ïðèñîåäèíåííûõ ê ïàòðèàðõàòó Êîíñòàíòèíîïîëÿ. Ïîäîáíîãî ðîäà

8
Ýòîò ïîäõîä îñîáåííî õàðàêòåðåí äëÿ ðàáîòû Å. Êóíòóðû [19, p. 279-289].
9
Íàèáîëåå çíà÷èìûì äîïîëíåíèåì ÿâëÿåòñÿ Àìîðèé, íàçâàííûé àðõèåïèñêîïñòâîì (ñò. 77),
íî íå èñêëþ÷åííûé èç âèêàðíûõ åïèñêîïñòâ Ïèññèíóíò (ñò. 301). Óæå àêòû 787 ã. íàçûâàþò
Àìîðèé àðõèåïèñêîïñòâîì (â êîíöå ñïèñêà [ñì.: 9, p. 51]), íî Not. 3 óêàçûâàåò åãî êàê âè-
êàðíîå åïèñêîïñòâî (ñò. 351); òàêîé íèçêèé ðàíã ãîðîäà, äîëæíî áûòü, ðåçóëüòàò íåäîñìîò-
ðà. Ïî ìíåíèþ Íåñáèòòà è Èêîíîìèäèñà [21, p. 88], Àìîðèé äàëåå âîçâûñèëñÿ äî ðàíãà
ìèòðîïîëèè «äî 803 ã.», ò.ê. åãî åïèñêîï Åâäîêñèé, ñîñëàííûé â ýòîì ãîäó, íàçâàí ìèòðî-
ïîëèòîì â Æèòèè Åâôèìèÿ [ñì.: 22, p. 27], íî âðÿä ëè ýòî òàê. Æèòèå Åâôèìèÿ, íàïèñàí-
íîå Ìåôîäèåì â îäèíî÷íîì çàêëþ÷åíèè â íà÷àëå 830-õ ãã., ìîãëî îòðàæàòü ñîâðåìåííóþ
ñèòóàöèþ, à íå öåðêîâíóþ èåðàðõèþ òðèäöàòèëåòíåé äàâíîñòè. Íàïðîòèâ, åñëè ðåäàêòîð
Not. 2 èçìåíèë ðàíã Àìîðèÿ â ñâîåì òåêñòå ïî ñðàâíåíèþ ñ èñòî÷íèêîì, îí, âåðîÿòíî,
çíàë, ÷òî äåëàë. Ïðèíèìàÿ âî âíèìàíèå äàòèðîâêó Not. 2, ÿ áû ïðèïèñàë âîçâåäåíèå Àìî-
ðèÿ â ñòàòóñ ìèòðîïîëèè åãî óðîæåíöó, Ìèõàèëó II (820-829).

405
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

çàèìñòâîâàíèå ñïèñêîâ ãîðîäîâ VI â. è èõ ïðåâðàùåíèå â ñïèñêè åïèñêîïñòâ


IX â. áûëî ïðîèçâåäåíî äëÿ Êðèòà è Ñèöèëèè â Not. 2, ÷òî è çàñëóæèëî åé ñî
ñòîðîíû Äàððóçåñà îöåíêó êàê «ïîäåëêè êíèæíèêà» (ñì. âûøå). ×òî æå êàñà-
åòñÿ ñîñòàâèòåëÿ Not. 3, òî ïåðåñìàòðèâàÿ è äîïîëíÿÿ ñâîé èñõîäíûé òåêñò,
ïðîòîíîòèöèþ (ñð. Not. 1), îí ÷àñòî ÷åðïàåò äàííûå èç èñòî÷íèêîâ, êîòîðûå
ìû íå ìîæåì èäåíòèôèöèðîâàòü. Êðàòêèé îáçîð, ãëàâíûì îáðàçîì îñíîâàí-
íûé íà íàáëþäåíèÿõ Æ. Äàððóçåñà, ïîçâîëÿåò îöåíèòü îáúåì è êà÷åñòâî ïðåä-
ïðèíÿòîé ðåäàêòîðîì ðåâèçèè.
Íàèìåíåå çàòðîíóòûìè èçìåíåíèÿìè îêàçàëèñü åïàðõèè Ìàëîé Àçèè. Êàæ-
äûé èç äâóõ ïîçäíåàíòè÷íûõ äèîöåçîâ, ïîä÷èíÿþùèõñÿ ïàòðèàðõó Êîíñòàí-
òèíîïîëÿ, Àçèàíà è Ïîíòèêà, èìåë îäèííàäöàòü ñâåòñêèõ ïðîâèíöèé. ×åòûðå
èç íèõ – Ïàìôèëèÿ è Ôðèãèÿ Ïàêàòèàíà â Àçèàíå, Êàïïàäîêèÿ II è Âèôèíèÿ â
Ïîíòèêå – áûëè èçäàâíà ïîäðàçäåëåíû êàæäàÿ íà äâå öåðêîâíûõ åïàðõèè.
Èç îáùåãî ÷èñëà â äâàäöàòü øåñòü åïàðõèé, îäèííàäöàòü ôèãóðèðóþò â Not. 3
áåç çíà÷èòåëüíûõ èçìåíåíèé ïî ñðàâíåíèþ ñ Not. 1 (Aðìåíèÿ II, Êàïïàäîêèÿ II/
Òèàíà, Ãàëàòèÿ II [Salutaris], Ãåëëåñïîíò, Ãîíîðèàäà, Êèêëàäñêèå îñòðîâà, Ëè-
êàîíèÿ, Ïàìôèëèÿ/Ñèäå, Ïàôëàãîíèÿ, Ôðèãèÿ Ñàëþòàðèñ è Ïîëåìîíîâ Ïîíò).
 ïÿòè ñëó÷àÿõ èçìåíåíèÿ íàñòîëüêî íåçíà÷èòåëüíû, ÷òî òðóäíî îòíåñòè èõ
íà ñ÷åò ðåäàêòèðîâàíèÿ, ñêîðåå, ýòî îøèáêè ïåðåïèñ÷èêà (Àçèÿ, Ãàëàòèÿ, Ëè-
êèÿ, Ïàìôèëèÿ/Ïåðãà).  äâóõ ñëó÷àÿõ, Êàïïàäîêèÿ II/Ìîêèññîñ è Ïèñèäèÿ,
äîáàâëåíèå íîâîé åïèñêîïñêîé êàôåäðû áûëî ÿâíî îñîçíàííûì, íî íå ê ìå-
ñòó: åïàðõèè áûëè äîáàâëåíû èç àêòîâ 787 ã. ïîòîìó, ÷òî êîìïèëÿòîð Not. 3 íå
îïîçíàë èõ â ñâîåì ïåðâîèñòî÷íèêå, ãäå îíè ôèãóðèðóþò â ñîîòâåòñòâóþùåé
ïðîâèíöèè, íî â íåñêîëüêî èíîì íàïèñàíèè. Ïÿòü ñïèñêîâ (Âèôèíèÿ/Íèêîìå-
äèÿ è /Íèêåÿ, Êàïïîäîêèÿ I, Êàðèÿ è Ãåëåñïîíò) áûëè ðàñøèðåíû íà îäíî íî-
âîå íàçâàíèå êàæäûé. Ýòîò êðàòêèé óïðîùåííûé îáçîð îñòàâëÿåò íàì òðè
ñëó÷àÿ, ãäå èçìåíåíèÿ áîëåå çíà÷èìû. Ñïèñêè îáåèõ åïàðõèé Ôðèãèè Ïàêà-
òèàíû («Kapatiana»), ñ ìèòðîïîëè÷üèìè êàôåäðàìè â Ëàîäèêåå è Èåðàïîëå,
áûëè òùàòåëüíî ïåðåñìîòðåíû êîìïèëÿòîðîì Not. 3, êîòîðûé ïðîÿâèë â ýòîì
ñëó÷àå õîðîøèå çíàíèÿ ñîâðåìåííîé öåðêîâíîé ãåîãðàôèè. Åïàðõèÿ Àðìå-
íèÿ I áûëà ïðîïóùåíà ïîëíîñòüþ, íåñîìíåííî, ïðåäíàìåðåííî, êàê óêàçû-
âàåò Æ. Äàððóçåñ; ýòà îïóñòîøåííàÿ «íè÷åéíàÿ» çåìëÿ ìåæäó Èìïåðèåé è
õàëèôàòîì òàêæå íå óïîìèíàåòñÿ â Not. 7.
Òðè áîëåå âîñòî÷íûå åïàðõèè, Êèïð, Èñàâðèÿ è Ëàçèêà, íå ïðèíàäëå-
æàëè íè ê Àçèàíå, íè ê Ïîíòèêå. Èñàâðèÿ èçíà÷àëüíî ïîä÷èíÿëàñü ïàòðè-
àðõó Àíòèîõèè, òîãäà êàê Êèïð óñïåøíî îòáèâàë ïîïûòêè ïîñëåäíåãî ïîä-
÷èíèòü åãî ñâîåé âëàñòè; îáå ÿâëÿëèñü ÷àñòüþ äèîöåçà Âîñòîêà. Ëàçèêà,
äîëãîå âðåìÿ ÿâëÿâøàÿñÿ ñîþçíûì öàðñòâîì, ïîñòåïåííî ñòàëà ïðè Þñ-
òèíèàíå ÷àñòüþ Èìïåðèè. È õîòÿ îíà íèêîãäà íå îðãàíèçîâûâàëàñü êàê ãðàæ-
äàíñêàÿ ïðîâèíöèÿ, îíà çàñâèäåòåëüñòâîâàíà íà ñîáîðå 553 ã. êàê ìèòðî-
ïîëèÿ, ïîä÷èíåííàÿ ïàòðèàðõó Êîíñòàíòèíîïîëÿ; íèæå ìû ðàññìîòðèì åå

406
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

äàëüíåéøóþ ñóäüáó. Èñòîðèÿ äâóõ äðóãèõ åïàðõèé èìååò ìàëî îáùåãî, íî


èõ ïðåäñòàâëåíèå â Not. 3 îòðàæàåò, êàæäîå ïî-ñâîåìó, ìåòîäèêó êîìïèëÿ-
òîðà è çàñëóæèâàåò êðàòêîãî êîììåíòàðèÿ.
Íåîáû÷íàÿ àâòîíîìèÿ ìèòðîïîëèòà Êîíñòàíòèàíû íà Êèïðå, èçáèðàåìî-
ãî ñîáñòâåííûìè åïèñêîïàìè è íåçàâèñèìîãî íè îò êàêîãî ïàòðèàðõà, áûëà
ó÷ðåæäåíà ñîáîðîì 431 ã. è âíîâü ïîäòâåðæäåíà â 692 ã.10 Åãî ïîçèöèÿ â ñïèñ-
êå ïîäïèñåé ñîáîðîâ 680/1 è 692 ãã. îòðàæàåò ýòîò îñîáûé ñòàòóñ. Â 680/1 ã. îí
çàíèìàåò ìåñòî ïîñëå ïÿòè ïàòðèàðøèõ ïðåñòîëîâ è àðõèåïèñêîïà Ôåññàëî-
íèêè, ïàïñêîãî âèêàðèÿ. Â 692 ã. Èîàíí Íîâîþñòèíèàíîïîëüñêèé (ðàíåå Êîí-
ñòàíòèàíñêèé) ïîäïèñûâàåòñÿ ñðàçó ïîñëå ïÿòè ïàòðèàðõîâ, à ñëåäóþùàÿ
ïîçèöèÿ ñîõðàíÿåòñÿ çà îòñóòñòâóþùèì àðõèåïèñêîïîì Ôåññàëîíèêè. Â îáî-
èõ ñëó÷àÿõ åãî âèêàðíûå åïèñêîïû ïîäïèñûâàþòñÿ ïåðåä âèêàðíûìè åïèñêî-
ïàìè ìèòðîïîëèòîâ, ïîä÷èíÿþùèõñÿ ïàòðèàðõó Êîíñòàíòèíîïîëüñêîìó [25, p.
145, cf. p. 217-221]. Ïîðûâàÿ ñ ýòîé òðàäèöèåé, Not. 3 ïîìåùàåò åïèñêîïà Êîí-
ñòàíòèàíû íà òðåòüåì ìåñòå ñðåäè ìèòðîïîëèòîâ Êîíñòàíòèíîïîëüñêîãî ïàò-
ðèàðõàòà è îòâîäèò ñîîòâåòñòâóþùóþ ïîçèöèþ äëÿ åãî âèêàðíûõ åïèñêîïîâ.
Èíûìè ñëîâàìè, Not. 3 ëèêâèäèðóåò àâòîêåôàëüíûé ñòàòóñ Öåðêâè Êèïðà,
ïîä÷èíÿÿ åå Êîíñòàíòèíîïîëþ. Ýòà êàðòèíà âûçûâàåò îæèâëåííûå äåáàòû
ñðåäè ãðå÷åñêèõ èñòîðèêîâ öåðêâè è ïîðèöàíèÿ â àäðåñ Not. 3 ñî ñòîðîíû
ïîáîðíèêîâ Êèïðñêîé àâòîíîìèè [ñì.: 26, p. 83-92]. Æ. Äàððóçåñ âèäèò â íåé
åùå îäíî äîêàçàòåëüñòâî íåóäà÷íîé àäàïòàöèè êîìïèëÿòîðîì ñïèñêîâ 787 ã.,
õîòü îí è âûíóæäåí ïðèçíàòü, ÷òî òîò îáëàäàë äîñòîâåðíûìè ñâåäåíèÿìè î
êèïðñêèõ åïèñêîïñòâàõ, êîòîðûå îí íå ìîã ïî÷åðïíóòü èç ñïèñêîâ. Ñîïîñòàâ-
ëåíèå ñ àêòàìè 787 ã. âàæíî åùå è äðóãèì. Âñå ñïèñêè ó÷àñòíèêîâ ïîìåùàþò
ìèòðîïîëèòà è åïèñêîïîâ Êèïðà ñðåäè èõ êîëëåã, ïîä÷èíÿþùèõñÿ ïàòðèàðõó.
Õîòü èõ ìåñòî âñåãäà ÿâëÿåòñÿ ïî÷åòíûì (òðåòüå äëÿ ìèòðîïîëèòà, ÷åòâåð-
òîå è ïÿòîå – äëÿ åãî âèêàðíûõ åïèñêîïîâ) [9, p. 42, 57], îíî ðàçèòåëüíî óñòó-
ïàåò èõ ñîâåðøåííî îñîáîìó ïîëîæåíèþ â 680/1 è 692 ãã. Òàêèì îáðàçîì àêòû
Íèêåéñêîãî ñîáîðà ÿñíî äîêàçûâàþò, ÷òî öåðêîâíàÿ èåðàðõèÿ Êîíñòàíòèíî-
ïîëÿ ðàññìàòðèâàëà ñòàòóñ Êèïðà â 787 ã. èíà÷å, íåæåëè âåêîì ðàíåå, è ýòî
ïðåäñòàâëåíèå ïî-ñâîåìó îòðàæàåòñÿ â Not. 3.
Ïðèìåð Èñàâðèè ïîìîãàåò íàì ëó÷øå îöåíèòü õàðàêòåð èçìåíåíèé. Ýòî îäíà
èç íåìíîãèõ ìèòðîïîëèé (âìåñòå ñî Ñêèôèåé è ̸çèåé), êîòîðûå âíåñåíû â
ïåðå÷åíü åïèñêîïñêèõ êàôåäð â òðåòüåé ÷àñòè Not. 3, õîòÿ èõ ìèòðîïîëèòû íå
ïðåäñòàâëåíû â ñïèñêå ìèòðîïîëèòîâ â ïåðâîé ÷àñòè äîêóìåíòà. Áîëåå òîãî,
Ñåëåâêèÿ, òðàäèöèîííàÿ êàôåäðà ìèòðîïîëèòà Èñàâðèè, ôèãóðèðóåò âî âòî-
ðîé ÷àñòè íîòèöèè ñðåäè àâòîêåôàëüíûõ àðõèåïèñêîïñòâ (ñò. 67). Ïðè÷èíà
ïîäîáíûõ êîëåáàíèé ÿñíà. Ñ êàíîíè÷åñêîé òî÷êè çðåíèÿ Êîíñòàíòèíîïîëüñ-
êèé ïàòðèàðõ èìåë íå áîëüøå ïðàâ ïðèñîåäèíÿòü åïàðõèþ Àíòèîõèéñêîãî

10
Ñì. î Êèïðå â Êàíîíàõ 692 ã. [23, p. 63-82, ðàáîòà, îñíîâàííàÿ íà: 24 (non vidi)].

407
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

ïàòðèàðõàòà, ÷åì íàðóøàòü íåçàâèñèìîñòü Öåðêâè Êèïðà. Îäíàêî êðàòêîå ïðè-


ìå÷àíèå â êîíöå Not. 4 ïîäòâåðæäàåò äàííûå Not. 3, óêàçûâàÿ, ÷òî ìèòðîïîëèÿ
Ñåëåâêèÿ Èñàâðèéñêàÿ ñ åå âèêàðíûìè åïèñêîïàìè áûëà îòäåëåíà îò äèîöåçà
Âîñòîêà è ïîä÷èíåíà ïàòðèàðõó Êîíñòàíòèíîïîëÿ (ñò. 493). Ýòà ïîìåòêà îòðà-
æàåò ðåàëüíóþ ñèòóàöèþ åïàðõèè Èñàâðèè, íî êàíîíè÷åñêîå ðåøåíèå áûëî
íàéäåíî òîëüêî â îôèöèàëüíî ïåðåñìîòðåííîé Not. 7. Â ýòîì òåêñòå Ñåëåâêèÿ
ñòàëà ìèòðîïîëè÷üåé êàôåäðîé óæå íå Èñàâðèè, à (åùå îäíîé) åïàðõèè Ïàìôè-
ëèè (ñò. 512). Ïðåâðàùåíèå Èñàâðèè â Ïàìôèëèþ îïðàâäûâàëî åå âêëþ÷åíèå â
íîòèöèþ Êîíñòàíòèíîïîëÿ. Ýòî ðåøåíèå íå î÷åíü ýëåãàíòíî, íî èíòåðåñíî óæå
òåì, ÷òî â íåì âîçíèêëà íåîáõîäèìîñòü. Èñàâðèÿ êàê òàêîâàÿ íå ìîãëà áûòü
ïîä÷èíåíà Êîíñòàíòèíîïîëþ de jure, ÷òî íå ïîìåøàëî ýòîìó ñîâåðøèòüñÿ
de facto çà ñòîëåòèå äî òîãî, êàê ÷åé-òî èçîáðåòàòåëüíûé óì äîäóìàëñÿ
ïåðåèìåíîâàòü åå â Ïàìôèëèþ. Ìåñòî Êèïðà â ñïèñêàõ 787 ã. è â Not. 3 íàâî-
äèò íà ìûñëü, ÷òî Êîíñòàíòèíîïîëü òðåòèðîâàë åãî òîãäà òàêèì æå îáðàçîì.
Ãëàâû ïî Êèïðó è Èñàâðèè îáúåäèíÿåò ïðàãìàòè÷íûé ïîäõîä ê ïðîáëå-
ìàì öåðêîâíîé èåðàðõèè è îòëè÷íîå çíàêîìñòâî ñ öåðêîâíîé ãåîãðàôèåé. Èì
ìîæíî ïðîòèâîïîñòàâèòü äâå íàèáîëåå ïðîáëåìàòè÷íûå ãðóïïû âèêàðíûõ
åïèñêîïîâ Not. 3, åïàðõèè «Ì¸çèÿ I» (ñò. 603-610) è Ñêèôèÿ (ñò. 642-656). Âíå-
ñåíèå ̸çèè â íîòèöèþ Êîíñòàíòèíîïîëÿ ñòàëî, êàê íè óäèâèòåëüíî, íîâî-
ââåäåíèåì Not. 3, ïîêàçàâøèì õîðîøåå çíàíèå ñòàðîãî àäìèíèñòðàòèâíîãî
äåëåíèÿ. Äåëî â òîì, ÷òî îøèáêà ïåðåïèñ÷èêà èëè ðåäàêòîðà ïðîòîíîòèöèè
ïðåâðàòèëà ̸çèþ II (Inferior) â äèîöåçå Ôðàêèè âî âòîðîé Ýìèìîíò (Not. 1, ñò.
36-37, 438-449, ñð. Not. 2, ñò. 35-36, 506-517 è Not. 4, ñò. 36-37, 457-467). Òî, ÷òî
ýòî, êîíå÷íî æå, ÿâëÿëîñü îøèáêîé, à íå ðåçóëüòàòîì àäìèíèñòðàòèâíîé ðå-
ôîðìû, ñòåðøåé ñ êàðòû ̸çèþ II, äîêàçûâàåò òîò ôàêò, ÷òî âñå ýòè òåêñòû
ïðàâèëüíî ëîêàëèçóþò àðõèåïèñêîïñòâî Îäåññêîå â åïàðõèè ̸çèè. Ðåäàê-
òîð Not. 3 íå îñìåëèëñÿ áðîñèòü âûçîâ àâòîðèòåòó ïðîòîíîòèöèè è óäàëèòü
«äðóãîé» Ýìèìîíò èç ñïèñêà âèêàðíûõ åïèñêîïîâ (ñò. 727-731) èëè åãî ìèòðî-
ïîëè÷üþ êàôåäðó, Ìàðêèàíîïîëü, èç ñïèñêà ìèòðîïîëèé (ñò. 50). Îäíàêî îí
ñîçäàë äîïîëíèòåëüíóþ åïàðõèþ ̸çèÿ I, ïîìåñòèâ ìèòðîïîëèòà â Îäåññå
(ñò. 603), àêêóðàòíî óäàëåííîì èç àðõèåïèñêîïñêîãî ñïèñêà, à Ìàðêèàíîïîëü
îí ïðèïèñàë ê ýòîé åïàðõèè êàê îäíî èç âèêàðíûõ åïèñêîïñòâ (ñò. 607). Åïàð-
õèÿ Ñêèôèÿ ñ ìèòðîïîëèòîì â Òîìè (ñò. 642), òàêæå óäàëåííîì èç ñïèñêîâ
àðõèåïèñêîïñêèõ êàôåäð, ÿâëÿåòñÿ åùå áîëåå ñìåëîé èííîâàöèåé, ò.ê. ýòà
ïðîâèíöèÿ òðàäèöèîííî èìåëà òîëüêî îäíîãî (àðõè)åïèñêîïà, â Òîìè, à âè-
êàðíûõ åïèñêîïîâ íå èìåëà. Ýòè íîâîââåäåíèÿ ïðèâëåêëè ìàëî âíèìàíèÿ
èñòîðèêîâ öåðêâè, ïîñêîëüêó îíè ÿâíî àáñóðäíû. È Ñêèôèÿ, è ̸çèÿ áûëè
çàâîåâàíû áîëãàðàìè âñêîðå ïîñëå ñîñòàâëåíèÿ ïðîòîíîòèöèè; íåîáû÷íûé
âèä, â êîòîðîì â íåé ïðåäñòàëà ̸çèÿ, íå ïîäâèãíóë ïîçäíåéøèõ êîìïèëÿòî-
ðîâ íà èñïðàâëåíèÿ ïîòîìó, ÷òî â ëþáîì îáëè÷èè ̸çèÿ áîëüøå íå ÿâëÿëàñü
÷àñòüþ ñóùåñòâîâàâøåé öåðêîâíîé ñòðóêòóðû.

408
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

Ýòè èñêóññòâåííûå îáðàçîâàíèÿ ïîäâîäÿò íàñ ê òîìó ðàçäåëó Not. 3,


êîòîðûé íàâëåê íà ñâîåãî àâòîðà íàèáîëåå ðåçêóþ êðèòèêó: åïàðõèÿ «Ýïèðà
I» (ñò. 769-776), ïîñëåäíÿÿ â ñïèñêå, ñîñòàâëåííàÿ èç âèêàðíûõ åïèñêîïîâ
Ýëëàäû/Êîðèíôà, ïðèíèìàâøèõ ó÷àñòèå â Ñåäüìîì Âñåëåíñêîì Ñîáîðå. Àò-
ðèáóöèþ ýòîãî ñïèñêà Ýïèðó ìîæíî îáúÿñíèòü òåì, ÷òî åïèñêîï Êåðêèðû
(Êîðôó), ê ñåâåðó îò Ïåëîïîíåññà, çàíèìàþùèé âòîðîå ìåñòî â ñïèñêå, îêà-
çàëñÿ åäèíñòâåííûì ïðåäñòàâèòåëåì Ýïèðà íà ñîáîðå è ïîäïèñàë åãî àêòû
âìåñòå ñ ñîñåäÿìè, âèêàðíûìè åïèñêîïàìè Ýëëàäû. Ýòî íàáëþäåíèå íå
äåëàåò àòðèáóöèþ Ýïèðó ñïèñêà â öåëîì ìåíåå èñêóññòâåííîé, íî óêàçûâà-
åò íà òî, â ÷åì ÿ âèæó ðåàëüíóþ öåëü êîìïèëÿòîðà. Îí ñòðåìèëñÿ ïîëíîñ-
òüþ îñâåòèòü ñôåðó âëàñòè Êîíñòàíòèíîïîëüñêîãî ïàòðèàðõà, êàê íà âîñòî-
êå, òàê è íà çàïàäå, à îñîáåííî â àííåêñèðîâàííîé Èëëèðèè, î êîòîðîé ó
íåãî áûëè ñàìûå ñìóòíûå ïðåäñòàâëåíèÿ. Êîìïèëÿòîð îáëàäàë íàäåæíûìè
äàííûìè îòíîñèòåëüíî íåêîòîðûõ çàïàäíûõ åïàðõèé, òàêèõ êàê Ñèöèëèÿ è
Êàëàáðèÿ [8], è âîîáùå íèêàêèìè î äðóãèõ, òàêèõ êàê Ñàðäèíèÿ è Äàëìàöèÿ
(ñò. 19, 54), êîòîðûå òîëüêî óïîìÿíóòû â ñïèñêå ìèòðîïîëèòîâ. ß ïðåäíàìå-
ðåííî èçáåãàþ ñïîðà îòíîñèòåëüíî åãî ñïèñêîâ åïèñêîïñòâ Ýëëàäû è Ìàêå-
äîíèè11, ò.ê. íåçàâèñèìî îò òîãî, ñîñòîÿëè îíè èç ðåàëüíûõ åïàðõèé èëè íåò,
îíè âûðàæàëè è êîíêðåòèçèðîâàëè åãî ïðèòÿçàíèÿ íà ýòè òåððèòîðèè. Òàê
íàèáîëåå íåóìåñòíûå ýëåìåíòû Not. 3, âçÿòûå âìåñòå, ñîñòàâèëèñü â èäå-
îëîãè÷åñêóþ äåêëàðàöèþ, ñîäåðæàíèå êîòîðîé ÿ ïîïûòàþñü ðàñêðûòü íèæå.

3. Not. 3 è ïåðåñìîòðåííûå ñïèñêè ó÷àñòíèêîâ Ñåäüìîãî Âñåëåíñêî-


ãî Ñîáîðà.

Õîòÿ óæå ïåðâûé èçäàòåëü Not. 3, K. äå Áîîð, óñòàíîâèë åå òåêñòóàëüíóþ


çàâèñèìîñòü îò ñïèñêîâ ó÷àñòíèêîâ Ñåäüìîãî Âñåëåíñêîãî Ñîáîðà, äàëüíåé-
øåå ðàçâèòèå ýòîãî íàáëþäåíèÿ áûëî çàòðóäíåíî îòñóòñòâèåì êðèòè÷åñêîãî
èçäàíèÿ ñîáîðíûõ ñïèñêîâ. Ñïèñîê A, îôèöèàëüíûé ðååñòð åïèñêîïîâ, ïðè-
ñóòñòâóþùèõ íà ïåðâîì çàñåäàíèè, è Ñïèñîê B, ðåãèñòðèðîâàâøèé ñëàâîñëî-
âèÿ íîâîé ïðàâîñëàâíîé äîãìå ñî ñòîðîíû ó÷àñòíèêîâ âòîðîãî çàñåäàíèÿ,
îñîáûõ ïðîáëåì íå ïðåäñòàâëÿþò. Ñïèñîê C, ñëàâîñëîâèÿ ñ òðåòüåé ñåññèè,
ÿâëÿåòñÿ ñëèøêîì íåïîëíûì, ÷òîáû áûòü ïîëåçíûì. Ñïèñîê F, ñîäåðæàùèé
ïîäïèñè åïèñêîïîâ, ïðèíèìàâøèõ ó÷àñòèå â îêîí÷àòåëüíîì ñåäüìîì çàñåäà-
íèè, âñåãäà ñ÷èòàëñÿ íàèáîëåå àâòîðèòåòíûì. Íàïðîòèâ, Ñïèñîê D (ïîäïèñè
ñ ÷åòâåðòîãî çàñåäàíèÿ) è Ñïèñîê E (ñïèñîê ïðèñóòñòâóþùèõ íà ñåäüìîì
11
Ñëåäóåò îòìåòèòü, ÷òî êîìïèëÿòîð âíîñèò Ëàðèññó êàê ïðåñòîë ìèòðîïîëèòà Ôåññàëèè, â
ñîîòâåòñòâèè ñ äðåâíåé íîìåíêëàòóðîé, êàê ñâåòñêîé, òàê è öåðêîâíîé (ðèìñêîé). Â âèçàíòèé-
ñêîé òðàäèöèè, îäíàêî, çàñâèäåòåëüñòâîâàííîé íà÷èíàÿ ñ Not. 2 (ñò. 40), ýòà åïàðõèÿ âñåãäà
íàçûâàëàñü Ýëëàäà (Hellas). Ýòî åùå îäíî äîêàçàòåëüñòâî ðàííåé äàòû Not. 3, ò.ê. àâòîð êîí-
öà IX â. âðÿä ëè âåðíóëñÿ áû ê ñòàðîìó íàçâàíèþ õîðîøî èçâåñòíîé ìèòðîïîëèè.

409
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

çàñåäàíèè) ÿâíî ïðîáëåìàòè÷íû. Ïðåäëàãàÿ ÷èòàòåëþ ïåðâîå ñèñòåìàòè-


÷åñêîå èññëåäîâàíèå ñïèñêîâ Ñåäüìîãî Ñîáîðà [27, p. 56-61], Æ. Äàððóçåñ
áûë íå ïåðâûì, êòî çàäàëñÿ âîïðîñîì, ïî÷åìó ñïèñîê åïèñêîïîâ, ïðèñóò-
ñòâîâàâøèõ íà îòêðûòèè ñåäüìîãî çàñåäàíèÿ (Å), çíà÷èòåëüíî äëèííåå ñïèñ-
êà ïîäïèñàâøèõ åãî äîãìàòè÷åñêîå îïðåäåëåíèå (F). Îí ïðåêðàñíî ïîíè-
ìàë, ÷òî íà ýòîì ýòàïå ñðåäè îòöîâ Ñîáîðà íå ìîãëî áûòü èíàêîìûñëÿùèõ,
êîòîðûå âîçäåðæàëèñü áû îò ïîäïèñàíèÿ. Áîëåå òîãî, Ñïèñêè D è Å íàçûâà-
þò òðåõ âèäíûõ ó÷àñòíèêîâ, ìèòðîïîëèòîâ Ôåññàëîíèê è Òðàÿíîïîëÿ, è àð-
õèåïèñêîïà Ïàòð, à òàêæå øåñòü åïèñêîïîâ, êîòîðûõ íåò â äðóãèõ ñïèñêàõ è
êîòîðûå âðÿä ëè ïðèíÿëè ó÷àñòèå âñåãî ëèøü â ïîëóòîðà çàñåäàíèÿõ [9, p.
30-31]. Òîãäà êàê Äàððóçåñ îòñòàèâàë àóòåíòè÷íîñòü Ñïèñêà Å, Ý. Ëàìáåðö
ïðåäëîæèë èíîé ïîäõîä â ñâîåì íîâàòîðñêîì èññëåäîâàíèè, êîòîðîå îñíî-
âûâàåòñÿ íà ïåðâîì âñåñòîðîííåì îáñëåäîâàíèè ðóêîïèñíîé òðàäèöèè àê-
òîâ Ñåäüìîãî Ñîáîðà è ïðåäâîñõèùàåò èõ êðèòè÷åñêîå èçäàíèå. Ëàìáåðö
óêàçàë, ÷òî íà ñåäüìîì çàñåäàíèè íå ïðåäïîëàãàëîñü ñîñòàâëåíèÿ íîâîãî
ñïèñêà ïðèñóòñòâóþùèõ, ò.ê. àêòû îòìå÷àþò çà÷èòûâàíèå èçíà÷àëüíîãî îôè-
öèàëüíîãî ñïèñêà (À) â íà÷àëå êàæäîãî çàñåäàíèÿ. Îí ïîêàçàë, ÷òî Ñïèñîê
Å ïðåäñòàâëÿåò ñîáîé êîìïèëÿöèþ, îñíîâàííóþ íà àóòåíòè÷íîì Ñïèñêå F è
íà íåêîåé âåðñèè Ñïèñêà D, óæå îòðåäàêòèðîâàííîé ïî ñðàâíåíèþ ñ åãî îðè-
ãèíàëüíîé âåðñèåé, íî â íåñêîëüêî ìåíüøåé ñòåïåíè, ÷åì òà âåðñèÿ, ÷òî
äîøëà äî íàñ â àêòàõ [9, p. 27-33].
Àðãóìåíòàöèÿ Ý. Ëàìáåðöà ÿâëÿåòñÿ êëþ÷åâîé äëÿ íàñòîÿùåé äèñêóñ-
ñèè, íî îñòàâëÿåò îòêðûòûì îäèí âàæíûé âîïðîñ. Êîãäà è ïî÷åìó áûë ñêîì-
ïèëèðîâàí è âíåñåí â òåêñò àêòîâ Ñïèñîê Å? Êîìïîçèöèÿ ñïèñêà äàåò íà-
÷àëî îòâåòà. Öåëüþ êîìïèëÿòîðà ÿâëÿëîñü ñîñòàâëåíèå ïî âîçìîæíîñòè
ïîëíîãî ñïèñêà îòöîâ Ñîáîðà, è ñ ýòîé öåëüþ îí âçÿë ñàìûé äëèííûé èç
âñåõ íàëè÷íûõ â àêòàõ ñïèñêîâ, D, â êîòîðîì áûëî 330 åïèñêîïîâ, è äîïîë-
íèë åãî èìåíàìè åïèñêîïîâ èç àâòîðèòåòíîãî Ñïèñêà F, ãäå èìåëîñü 307
ïîäïèñåé (âêëþ÷àÿ 5 ïàòðèàðõîâ). Îòìåòèì, ÷òî ðàçëè÷èå ìåæäó Ñïèñêà-
ìè D (â åãî äîøåäøåé äî íàñ ôîðìå) è F, êîòîðîå îáúÿñíÿëîñü ïî-ðàçíîìó,
íå ñâîäèòñÿ ê ðàçíîñòè ìåæäó îáîèìè ÷èñëàìè. Åñëè ÷èñëî èìåí, èíòåð-
ïîëèðîâàííûõ â Ñïèñîê D, íå ïðåâûøàåò äåâÿòè12, òî èçìåíåíèÿ â èåðàð-
õè÷åñêîì ïîðÿäêå ìèòðîïîëèòîâ è àðõèåïèñêîïîâ âåñüìà çíà÷èòåëüíû. Â
ñàìîì äåëå ñêðîìíîñòü äîïîëíåíèé ÿâëÿåòñÿ äîâîäîì â ïîëüçó äîáðîñî-
âåñòíîñòè êîìïèëÿòîðà. Èìåíà, äîáàâëåííûå â D, ìîãëè ïðèíàäëåæàòü
åïèñêîïàì, íå ñóìåâøèì ïðèíÿòü ó÷àñòèå â Ñîáîðå, íî ïîääåðæàâøèì åãî
ðåøåíèÿ ñðàçó ïîñëå åãî çàâåðøåíèÿ (êàê ýòî áûëî ïðåäóñìîòðåíî â 692 ã.

12
Íåêîòîðûå èç åïèñêîïîâ, êîòîðûå ïîÿâëÿþòñÿ òîëüêî â Cïèñêå D è çàâèñÿùåì îò íåãî
Ñïèñêå E, ìîãëè ïðèíèìàòü ó÷àñòèå òîëüêî â îäíîì çàñåäàíèè; òàêèå ñëó÷àè î÷åíü ðåäêè, íî
âñòðå÷àþòñÿ è â äðóãèõ Ñïèñêàõ.

410
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

äëÿ íåêîòîðûõ âàæíûõ åïàðõèé, âêëþ÷àÿ Ôåññàëîíèêè [25, p. 222-223]).


Ñòîëü æå ðàçèòåëüíà ñêðóïóëåçíàÿ ÷åñòíîñòü ñîñòàâèòåëÿ Ñïèñêà Å, êî-
òîðûé íå äîáàâèë íè îäíîãî èìåíè, êîòîðîãî íå áûëî â îäíîì èç åãî äâóõ
èñòî÷íèêîâ. Òàê êàê îáà ñïèñêà ÿâëÿëèñü ÷àñòüþ îáúåìèñòûõ ñîáîðíûõ
àêòîâ, êîòîðûå êîïèðîâàëèñü íå÷àñòî, ñàìûì ýêîíîìíûì ðåøåíèåì áûëî
áû, íà ìîé âçãëÿä, îòîæäåñòâèòü â îäíîì ëèöå êîìïèëÿòîðîâ Ñïèñêîâ D è
Å. Íå óäîâëåòâîðèâøèñü ïåðåñìîòðåííûì Ñïèñêîì D, êîòîðûé îí ñîñòà-
âèë äëÿ íîâîãî ñïèñêà àêòîâ, îí äàëåå âñòàâèë â òîò æå ñïèñîê áîëåå àì-
áèöèîçíîå òâîðåíèå, ïðåäñòàâëÿþùåå áîëåå ïîëíûé ñïèñîê ó÷àñòíèêîâ.
Òàêèì îáðàçîì îí ïîëó÷èë ñïèñîê èç (ïî ìåíüøåé ìåðå) 343 åïèñêîïîâ, ê
êîòîðîìó ñëåäóåò ïðèáàâèòü ïÿòü ïàòðèàðøèõ ïðåñòîëîâ. Âàæíî îòìåòèòü,
÷òî îáùåå ÷èñëî êàôåäð â Å, â îòëè÷èå îò D (330+5), ïðåâîñõîäèò ÷èñëî
ó÷àñòíèêîâ èêîíîáîð÷åñêîãî Ñîáîðà â Èåðåå (338).
Ïðåäëàãàåìàÿ ðåêîíñòðóêöèÿ âêëþ÷àåò íåñêîëüêî ãèïîòåòè÷åñêèõ ïîëîæå-
íèé, íî íåò ñîìíåíèÿ, ÷òî èìåííî ÷èñëà ÿâëÿþòñÿ êëþ÷îì ê ïîíèìàíèþ ïðî-
öåññà èçìåíåíèÿ ñïèñêîâ. Êîãäà â 790-791 ãã., ïðè îáñòîÿòåëüñòâàõ, êîòîðûå
íåìàëî çàíèìàëè ó÷åíûõ è â äîïîëíèòåëüíûõ êîììåíòàðèÿõ íå íóæäàþòñÿ,
áîãîñëîâû Êàðëà Âåëèêîãî îòâåðãëè Âòîðîé Íèêåéñêèé Ñîáîð (787 ã.), îíè îá-
âèíèëè åãî â äîãìàòè÷åñêîì îòêëîíåíèè îò ñèìâîëà âåðû Ïåðâîãî Ñîáîðà â
Íèêåå (325 ã.), íî òàêæå, ïîõîäÿ, îáëèëè åãî ïðåçðåíèåì èç-çà íåáîëüøîãî
êîëè÷åñòâà ó÷àñòíèêîâ: et ut cetera taceamus quae recensere longum est,
in illa CCCXVIII fuere pontifices, in ista, ut ipsi adseverant, CCCVI [28, IV, 13,
p. 516]. 306 (íà ñàìîì äåëå 307, íî îäíî èç èìåí áûëî óòåðÿíî â ëàòèíñêîì
ïåðåâîäå [9, p. 34]) ïîäïèñåé áûëî ïîñòàâëåíî ïîä äîãìàòè÷åñêèì îïðåäå-
ëåíèåì Ñîáîðà íà ñåäüìîé ñåññèè, è êàðîëèíãñêèå ïîëåìèñòû áûëè ïðàâû,
íàçûâàÿ ýòî ÷èñëî. Îäíàêî âñêîðå íà Çàïàäå ðàñïðîñòðàíèëîñü ÷èñëî, èñ-
ïðàâëåííîå è áîëåå ëåñòíîå. Áèîãðàôèÿ ïàïû Àäðèàíà (772-795) â Liber
Pontificalis ïðèïèñûâàåò ýòîìó ïàïå èíèöèàòèâó ñîçûâà â Íèêåå Ñîáîðà, êî-
òîðûé îáúåäèíèë îêîëî 350 åïèñêîïîâ (iuxta trecentorum quinquaginta
episcoporum) [29, p. 512]. Áîëüøàÿ ÷àñòü áèîãðàôèè Àäðèàíà ïèñàëàñü ïðè
åãî æèçíè, íî óïîìèíàíèå î Íèêåéñêîì Ñîáîðå, ïî-âèäèìîìó, ïðèíàäëåæèò
ðåäàêòîðó, êîòîðûé ïðèäàë îêîí÷àòåëüíóþ ôîðìó òåêñòó ïîñëå ñìåðòè ïàïû
â 795 ã. Îäíàêî ïîïîëíåíèå Liber Pontificalis íîâûìè æèçíåîïèñàíèÿìè áûëî
â òî âðåìÿ ñòàíäàðòíîé è áûñòðîé ïðîöåäóðîé, à áèîãðàôèÿ Àäðèàíà íå
íåñåò ñëåäîâ áîëåå ïîçäíåé ïåðåðàáîòêè13. Òàê, ïîëó÷àåòñÿ, ÷òî ê êîíöó
790-õ ãã. â Ðèìå áûëî èçâåñòíî, ÷òî êîëè÷åñòâî ó÷àñòíèêîâ Ñîáîðà 787 ã.
ïðèáëèçèòåëüíî ñîñòàâëÿëî 350 ÷åëîâåê. ×èñëî 350 ïðèâîäèòñÿ â ïèñüìå
ïàòðèàðõà Íèêèôîðà ïàïå Ëüâó III îò 811 ã. è â ïàíåãèðèêå Ñîáîðó 787 ã. Åïèôàíèÿ

13
Íåäàâíåå èññëåäîâàíèå ýòîãî òåêñòà ñì.: 30, p. 107-122. Ð. Äýâèñ ïîääåðæèâàåò ìíåíèå
Äþøåíà, ÷òî áèîãðàôèÿ Àäðèàíà áûëà ñîñòàâëåíà ñîâðåìåííèêîì.

411
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

Êàòàíñêîãî, êîòîðûé íå áûë ïðîèçíåñåí (êàê ñòàëî ïðèíÿòî â ïîçäíåé òðà-


äèöèè) íà ñàìîì Ñîáîðå, à áûë ñîñòàâëåí íåñêîëüêî ïîçæå14.
Åñòü òîëüêî äâà âîçìîæíûõ îáúÿñíåíèÿ î÷åâèäíîé ñâÿçè ìåæäó ÷èñ-
ëîì ó÷àñòíèêîâ Ñîáîðà, ïðèâîäèìûì èñòî÷íèêàìè êîíöà VIII – íà÷àëà IX ââ.,
è èõ ÷èñëîì â Ñïèñêå Å. Ìîæíî, êàçàëîñü áû, ïðåäïîëîæèòü, ÷òî îöåíêà
÷èñëà ó÷àñòíèêîâ 350-þ èçíà÷àëüíî âîøëà â îáîðîò áåç ìàëåéøåãî äîêó-
ìåíòàëüíîãî ïîäòâåðæäåíèÿ è ÷òî òîëüêî ïîçäíåå íåêèé ïðåäïðèèì÷èâûé
êëèðèê ñóìåë âñòàâèòü â ðóêîïèñíóþ òðàäèöèþ àêòîâ íîâûé ñïèñîê, Å, ÷òî-
áû îáîñíîâàòü ýòî ÷èñëî. Îäíàêî ýòîò âàðèàíò íå òîëüêî ìàëîâåðîÿòåí;
åãî ôàêòè÷åñêè èñêëþ÷àåò òî, êàêèì îáðàçîì Ñïèñîê Å áûë ñîñòàâëåí. Âðÿä
ëè åãî ñîñòàâèòåëü ìîã çíàòü çàðàíåå, ÷òî, ñâåäÿ èìåíà èç Ñïèñêîâ D è Å,
îí âûéäåò íà ÷èñëî ïðèìåðíî â 350 ïðåëàòîâ15. Äðóãèì îáúÿñíåíèåì, íà
ìîé âçãëÿä, åäèíñòâåííî âîçìîæíûì, áûëî áû ïðèçíàòü, ÷òî, êîãäà èñïðàâ-
ëåííàÿ öèôðà «(ïðèáëèçèòåëüíî) 350» äîøëà äî ñâåäåíèÿ Ðèìñêîé öåðêâè
è, áîëåå òîãî, êîãäà î 350 ó÷àñòíèêàõ ãîâîðèë ïàòðèàðõ Íèêèôîð, äîêóìåíò,
êîòîðûé îáîñíîâûâàë ýòî ÷èñëî, óæå ñóùåñòâîâàë.
Åñëè ïðèíÿòü ýòîò àðãóìåíò, òî Ñïèñîê Å îêàçûâàåòñÿ íå «ïîçäíåé êîì-
ïèëÿöèåé», êàê ñ÷èòàë Ý. Ëàìáåðö [9, p. 30], à òåêñòîì, ïîÿâèâøèìñÿ â ðóêî-
ïèñíîé òðàäèöèè àêòîâ î÷åíü ðàíî, î÷åâèäíî, â ïðåäåëàõ äåñÿòêà ëåò ïîñ-
ëå Ñîáîðà. Ïàòðèàðõ Òàðàñèé (784-806) áûë åäèíñòâåííûì, êòî ìîã âçÿòü
íà ñåáÿ èíèöèàòèâó ïîäîáíîé âñòàâêè â îôèöèàëüíûé ýêçåìïëÿð àêòîâ. Â
òàêîì ñëó÷àå Ñïèñîê Å áûë åãî äîñòàòî÷íî ÷åñòíûì îòâåòîì íà óïðåê, ÷òî
«åãî» Ñîáîð áûë ëèøåí àâòîðèòåòà èç-çà ìàëîãî ÷èñëà ó÷àñòíèêîâ. Êîð-
ðåêòèðîâêà èåðàðõèè ìèòðîïîëèòîâ, êîòîðàÿ èìåëà ìåñòî â Å (è â ïåðå-
ñìîòðåííîì D), ïî ñðàâíåíèþ ñ òðàäèöèîííîé òàáåëüþ î ðàíãàõ ïðèîáðå-
òàåò â ýòîì êîíòåêñòå íîâûé âåñ. Åñëè áîëüøèíñòâî ñîõðàíèâøèõñÿ notitiae
episcopàtuum âîñïðîèçâîäÿò òðàäèöèîííûé ïîðÿäîê êàôåäð ïîòîìó, ÷òî
êàê ÷àñòíûå êîìïèëÿöèè îíè íå îáëàäàþò ïîëíîìî÷èåì åãî ìåíÿòü, òî
Ñïèñîê Å îòðàæàåò èäåè ïàòðèàðõà Òàðàñèÿ îá îïòèìàëüíîì ðàñïîëîæå-
íèè âûñøèõ öåðêîâíûõ èåðàðõîâ íà ñåðåäèíó 790-õ ãã.
Çàâèñèìîñòü Not. 3 îò ñïèñêîâ Ñîáîðà òåïåðü òàêæå ïðîÿâëÿåòñÿ â íî-
âîì ñâåòå. Òîãäà êàê Æ. Äàððóçåñ óêàçûâàë íà ñõîäñòâî ìåæäó èåðàðõèåé
êàôåäð â Not. 3 è â Ñïèñêàõ D è Å [1, p. 22], óæå äå Áîîð ïðàâèëüíî ñîñðå-
äîòî÷èë âíèìàíèå íà ïîñëåäíåì. Íàèáîëåå ÿðêîå ðàçëè÷èå ìåæäó D è E

14
Ïîäðîáíåå ñì.: 9, p. 33-35. Ëàìáåðö ëèøü êðàòêî óïîìèíàåò áèîãðàôèþ Àäðèàíà â ïðè-
ìå÷àíèè 131, äîïóñêàÿ âîçìîæíîñòü, ÷òî åå ñëåäóåò äàòèðîâàòü ðàíåå, ÷åì ïèñüìî Íèêèôî-
ðà. ß æå íå ñîìíåâàþñü, ÷òî ýòî áûëî èìåííî òàê.
15
Íåêîòîðàÿ íåîïðåäåëåííîñòü îòíîñèòåëüíî êîëè÷åñòâà åïèñêîïîâ â Ñïèñêå E âûçâà-
íà îòñóòñòâèåì íåêîòîðûõ èìåí, îñîáåííî òåõ, ÷òî äàíû â ñïèñêå D, êîòîðûå áûëè, âåðîÿò-
íî, óòðà÷åíû â ðóêîïèñíîé òðàäèöèè. Èõ èçíà÷àëüíîå ÷èñëî, âíå ñîìíåíèÿ, ïðèáëèæàëîñü
ê 350-òè [cð.: 9, p. 30].

412
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

êàñàåòñÿ ìåñòà ìèòðîïîëèòà Ôåññàëîíèê: 4-å è 11-å ñîîòâåòñòâåííî; Not. 3


ñëåäóåò çà Å.  îñòàëüíîì ïîðÿäîê êàôåäð â ïåðåñìîòðåííîì D è â Å î÷åíü
áëèçîê, ÷òî ãîâîðèò â ïîëüçó èõ áëèçîñòè âî âðåìåíè. Åñëè, êàê ÿ, íàäåþñü,
ïîêàçàë, Not. 3 îòíîñèëñÿ ê ïîñëåäíèì ãîäàì Òàðàñèÿ, êîìïèëÿòîð âçÿë çà
îáðàçåö íàèáîëåå ñîâðåìåííûé è àâòîðèòåòíûé îáçîð öåðêîâíîé èåðàð-
õèè, âïèñàííûé â îôèöèàëüíûé ýêçåìïëÿð àêòîâ Íèêåéñêîãî Ñîáîðà. Ïîñ-
ëåäíèé áûë, ïî âñåé âåðîÿòíîñòè, äîñòóïåí òîëüêî â îäíîì ìåñòå – ïàòðè-
àðøåé êàíöåëÿðèè16, è òàì æå, ÿ äóìàþ, áûëà ñîñòàâëåíà è Not. 3. Òàêèì
îáðàçîì ïðåêðàñíîå çíàíèå öåðêîâíîé ãåîãðàôèè, ïðîäåìîíñòðèðîâàííîå
àâòîðîì îòíîñèòåëüíî ðÿäà åïàðõèé, íàõîäèò ãîòîâîå îáúÿñíåíèå.
Îáùèå ñïåöèôè÷åñêèå ÷åðòû Ñïèñêà Å è Not. 3 ïîäâîäÿò, ïî ëîãèêå ìîèõ
àðãóìåíòîâ, íå ê îòêàçó îò îáîèõ, à ê âûÿâëåíèþ òåíäåíöèè ê ïåðåñìîòðó
èåðàðõèè Êîíñòàíòèíîïîëüñêîãî ïàòðèàðõàòà îêîëî 800 ã.: ïðè Òàðàñèè è,
íåñîìíåííî, ïî èíèöèàòèâå ñàìîãî Òàðàñèÿ. Ýòè ñòðåìëåíèÿ áûëè ÿâíî ñïðî-
âîöèðîâàíû Ñîáîðîì 787 ã. Ïðîáëåìû «ìåñòíè÷åñòâà», ïðîèñòåêàþùèå èç
èíòåãðàöèè «ïàïñêèõ» åïàðõèé, îñòàâàëèñü òåîðåòè÷åñêèìè, ïîêóäà âûñøèì
èåðàðõàì íå áûëî íóæäû ðàññàæèâàòüñÿ âìåñòå èëè ñîñëóæèòü íà ëèòóðãèè,
íî èìåííî ýòî è ïðîèçîøëî íà Ñîáîðå. Ñïèñîê Å èëëþñòðèðóåò áîëåå ðàí-
íèé, à Not. 3 áîëåå ïîçäíèé ýòàï ïîèñêîâ ðåøåíèÿ âîçíèêøèõ ïðîáëåì. Äâà
ñâîåîáðàçíûõ äîêóìåíòà, êîòîðûìè òðàäèöèîííî ïðåíåáðåãàëè êîììåíòà-
òîðû, ïîääåðæèâàþò äðóã äðóãà, è òå, êòî õîòÿò îòáðîñèòü Not. 3 êàê ÷àñòíóþ
ôàíòàçèþ, äîëæíû îáúÿñíèòü, êàêèì îáðàçîì äîêóìåíòû, êîòîðûå ïîçâî-
ëÿþò ñåáå ðàçèòåëüíûå âîëüíîñòè ñ òðàäèöèîííîé òàáåëüþ î ðàíãàõ (Ñïèñêè
D è Å), ïðîíèêëè â ñîñòàâ àêòîâ Ñåäüìîãî Âñåëåíñêîãî Ñîáîðà.
Ïîëåìè÷åñêèé êîíòåêñò ýïîõè òàêæå îáúÿñíÿåò ãåîãðàôè÷åñêèé îõâàò Not. 3.
È íàêàíóíå Íèêåéñêîãî Ñîáîðà â ïèñüìå Êîíñòàíòèíó VI è Èðèíå è íåñêîëüêî
ëåò ñïóñòÿ ïîñëå Ñîáîðà â ïèñüìå Êàðëó Âåëèêîìó ïàïà Àäðèàí òðåáóåò âåð-
íóòü åìó ïðàâî ïîñâÿùàòü «àðõèåïèñêîïîâ è åïèñêîïîâ», êîòîðûõ èêîíîáîð-
÷åñêèå èìïåðàòîðû ïîä÷èíèëè Êîíñòàíòèíîïîëüñêîìó ïàòðèàðõó âîïðåêè òðà-
äèöèè è êàíîíàì [ñì.: 32, p. 14-31]. Ýòî áûëî òî åäèíñòâåííîå ïðåñòóïëåíèå
èêîíîáîðöå⠖ âåðîÿòíî, èõ íàèáîëåå ãðóáîå íàðóøåíèå öåðêîâíûõ êàíîíîâ
– çà êîòîðîå èõ íèêîãäà íå óïðåêàëè ïðàâîñëàâíûå ïîëåìèñòû. Âåðíóòü ïà-
ïàì Èëëèðèþ è Þæíóþ Èòàëèþ áûëî íåìûñëèìî, íî íåâîçìîæíî áûëî è èç-
ìûñëèòü àðãóìåíòû, ÷òîáû óçàêîíèòü ýòó àííåêñèþ. Íàèëó÷øèì ñïîñîáîì îò-
âåðãíóòü ïàïñêèå ïðèòÿçàíèÿ áûëî ïðåäñòàâèòü åå êàê ñâåðøèâøèéñÿ ôàêò.
Ýòî è áûëî çàäàíèåì äëÿ êëèðèêà, êîòîðîìó Òàðàñèé ïîðó÷èë ñîñòàâèòü íî-
âóþ íîòèöèþ – íàøó Not. 3. Ñóäÿ ïî ðåäêèì íåñîîòâåòñòâèÿì ìåæäó ñïèñêîì

16
Çàâèñèìîñòü Æèòèÿ Ñòåôàíà Íîâîãî (ñîñòàâëåíî ìåíåå ÷åì ÷åðåç äåñÿòü ëåò ïîñëå
Not. 3) îò àêòîâ 787 ã. äàëà Ì.-Ô. Îçåïè äîïîëíèòåëüíûé àðãóìåíò, ÷òîáû îòîæäåñòâèòü åãî
àâòîðà êàê ñîòðóäíèêà ïàòðèàðøåé êàíöåëÿðèè [ñì.: 31, p. 119-120].

413
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

ìèòðîïîëèòîâ è ñïèñêîì âèêàðíûõ åïèñêîïîâ, ñîõðàíèâøèéñÿ òåêñò áûë ðàáî-


÷èì äîêóìåíòîì, êîòîðûé òàê è íå áûë îêîí÷àòåëüíî îòðåäàêòèðîâàí. Ýòî åùå
îäèí äîâîä â ïîëüçó åãî äàòèðîâêè áëèçêî êî âðåìåíè ñìåðòè Òàðàñèÿ â ôåâðà-
ëå 806 ã. Îäíàêî ýòî ïðèçíàíèå íå óìàëÿåò ðàáîòû, âëîæåííîé â ïîäãîòîâ-
êó äîêóìåíòà, è íå ñòàâèò ïîä ñîìíåíèå âîïðîñ åãî èñòîðè÷åñêîé öåííîñòè.

4. Ïðîâàë ñâ. Èîàííà Ãîòñêîãî è åïàðõèÿ Ãîòèè â Not. 3.

Íàèáîëåå, êàê ÿ ïîëàãàþ, êîììåíòèðóåìîé è, êîíå÷íî æå, íàèáîëåå îðèãè-


íàëüíîé â Not. 3 ÿâëÿåòñÿ ãëàâà, îïèñûâàþùàÿ åïàðõèþ Ãîòèè. Èçíà÷àëüíî
îíà áûëà óêàçàíà ïîä íîìåðîì 37 (êîòîðûé ïðåâðàòèëñÿ â 38 â ðåçóëüòàòå
îøèáêè ïåðåïèñ÷èêà17), è òåì æå íîìåðîì 37 ïîìå÷åíî íåáîëüøîå ïðèëîæå-
íèå â êîíöå íîòèöèè, êîòîðîå îáúÿñíÿåò ìåñòîíàõîæäåíèå äâóõ èç ãîòñêèõ
åïàðõèé. Öåííûé êîììåíòàðèé ê ãëàâå áûë ïðåäëîæåí À.À. Âàñèëüåâûì â åãî
«Èñòîðèè ãîòîâ â Êðûìó» [33, p. 97-104], îíà ÷àñòî êîììåíòèðîâàëàñü è ïî-
çäíåå, íî íåêîòîðûå âîïðîñû îòíîñèòåëüíî èäåíòèôèêàöèè è ëîêàëèçàöèè
åïàðõèé îñòàþòñÿ íåðåøåííûìè. Ðåçèäåíöèÿ ìèòðîïîëèòà, Äîðîñ (ñò. 612),
ðàñïîëàãàëàñü, áåññïîðíî, íà Ìàíãóïå, ê âîñòîêó îò Ñåâàñòîïîëÿ. Åïàðõèÿ
õîòöèðîâ (×ïôæßñùí, ñò. 612) â Âîñòî÷íîì Êðûìó ïîäðîáíî îáñóæäàåòñÿ íèæå
(ãëàâà II). Ñëåäóþùàÿ åïàðõèÿ, Àñòèë ( óôÞë, ñò. 613), îïèñûâàåòñÿ â ïðèëîæå-
íèè êàê óêðåïëåíèå (êÜóôñïí), ïîëó÷èâøåå íàçâàíèå îò îäíîèìåííîé ðåêè â
Õàçàðèè (ñò. 779). Ýòî ñ÷èòàåòñÿ íàèáîëåå ðàííèì óïîìèíàíèåì ñòîëèöû õà-
çàð, Àòèëÿ, èçâåñòíîé, ãëàâíûì îáðàçîì, èç àðàáñêèõ èñòî÷íèêîâ; îíî îñòà-
åòñÿ òàêîâûì, äàæå åñëè ìû äàòèðóåì Not. 3 íå ýïîõîé ïåðâîãî èêîíîáîð÷å-
ñòâà, à íåñêîëüêî ïîçæå, îê. 805 ã. Ñëåäóåò îáðàòèòü âíèìàíèå íà îïèñàíèå
Àòèëÿ êàê óêðåïëåíèÿ. Åïàðõèÿ ×ïõÜëçò (ñò. 614) íàèáîëåå ïðîáëåìàòè÷íà.
Åå èäåíòèôèêàöèÿ êàê Õîðåçì ñòîëü ãèïîòåòè÷íà, ÷òî âðÿä ëè ìîæåò ñòàòü
ïðåäìåòîì ñåðüåçíîé äèñêóññèè. Îíîãóðû (ñò. 615) áûëè ëîêàëèçîâàíû â íè-
çîâüÿõ Êóáàíè, íà ñåâåðî-âîñòî÷íîì ïîáåðåæüå ×åðíîãî ìîðÿ [34, p. 218-224],
ê þãó îò Òàìàòàðõè íà Òàìàíè, êîòîðàÿ òàêæå ïîÿâëÿåòñÿ çäåñü êàê åïèñêîï-
ñòâî (ñò. 618). Ãóííû (ñò. 617) áûëè èäåíòèôèöèðîâàíû Âàñèëüåâûì è äðóãè-
ìè êàê ãóííû Äàãåñòàíà, êîòîðûå áûëè îáðàùåíû â êîíöå VII â. ìèññèîíåðàìè
èç Êàâêàçñêîé Àëáàíèè. Íàêîíåö, Âàñèëüåâ îáúÿñíèë ïðîèñõîæäåíèå íàçâà-
íèÿ Ðåòåã (ñò. 616) êàê èñêàæåíèå íàçâàíèÿ Òåðåã (èëè Òåðåê), êîòîðîå îí îòíî-
ñèë ê ãîðîäó Òàðêó èëè Òàðãó, êîòîðûé ïðèíÿòî ðàñïîëàãàòü â íèçîâüÿõ Òåðåêà.
Ñïèñîê «Ãîòñêèõ» åïàðõèé, èñêëþ÷àÿ ïðîáëåìàòè÷íûé ×ïõÜëçò, äîñòàòî÷-
íî ðàâíîìåðíî îõâàòûâàåò ãëàâíûå íàñåëåííûå öåíòðû Õàçàðñêîãî êàãàíàòà.
Îí âêëþ÷àåò õàçàðñêóþ ñòîëèöó, Àòèë (ëîêàëèçàöèÿ êîòîðîé ÿâëÿåòñÿ ïðåä-
ìåòîì äèñêóññèè), äâå åïàðõèè â Êðûìó, äâå äðóãèå íà ïðîòèâîïîëîæíîì,
17
Ðàíåå â òåêñòå ñ÷åò ïðè íóìåðàöèè åïàðõèé ïåðåñêàêèâàåò ñ 26 (êò´) íà 28 (êç´).

414
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

àçèàòñêîì ïîáåðåæüå Êåð÷åíñêîãî ïðîëèâà è åùå äâå â Äàãåñòàíå è íà ïðè-


ëåãàþùåì êàñïèéñêîì ïîáåðåæüå. «Ãîòñêàÿ» åïàðõèÿ ÿâëÿåòñÿ, áåññïîðíî,
õàçàðñêîé. Îäíàêî ñðåäè ó÷åíûõ øèðîêî ðàñïðîñòðàíåíî ìíåíèå, ñîãëàñíî
êîòîðîìó ýòà ãëàâà íîòèöèè ïðåäñòàâëÿåò ñîáîé ëèøü ïðîåêò âêëþ÷åíèÿ Õà-
çàðèè â èåðàðõè÷åñêóþ ñòðóêòóðó Âèçàíòèéñêîé öåðêâè, à íå ñîâåðøèâøèéñÿ
ôàêò [cð. íåäàâíþþ ðàáîòó: 35, ñ. 146-149]. Ìîé àíàëèç Not. 3 âîâñå íå îïðî-
âåðãàåò ýòó îöåíêó. Äîêóìåíò, êîòîðûé âêëþ÷àåò åïàðõèè «Ñêèôèÿ» è «Ì¸-
çèÿ», íå ìîæåò ïðåòåíäîâàòü íà íàøå áåçðàçäåëüíîå äîâåðèå. È âñå æå ñó-
ùåñòâóåò ðàçëè÷èå, êîòîðûì íåëüçÿ ïðåíåáðåãàòü. «Ãîòñêàÿ» åïàðõèÿ íå ÿâ-
ëÿëàñü íè íàñëåäèåì, êîòîðîå áûëî íåîáõîäèìî âîñòðåáîâàòü, íè íîâûì
ïðèîáðåòåíèåì, êîòîðîå íóæíî áûëî óòâåðäèòü; îíà íå íåñëà èäåîëîãè÷åñêî-
ãî ãðóçà ïðîøëîãî. Ïðîåêò èëè ðåàëüíîñòü, îíà íåñåò íà ñåáå ïå÷àòü ñîâðå-
ìåííîñòè. È õîòü ÿ è íå ìîãó äîêàçàòü íàëè÷èå ïðàâîñëàâíîãî åïèñêîïà â
Àòèëå, ÿ ìîãó îáðèñîâàòü êîíòåêñò, êîòîðûé ïîçâîëèë áû íàäåÿòüñÿ íà âîç-
íèêíîâåíèå òàì åïèñêîïñêîé êàôåäðû. Ýòîò êîíòåêñò îïðåäåëÿåòñÿ äàòîé
Not. 3, åå ïðîèñõîæäåíèåì èç ïàòðèàðøåé êàíöåëÿðèè, åå ñâÿçüþ ñî ñïèñêà-
ìè Ñåäüìîãî Âñåëåíñêîãî Ñîáîðà, à òàêæå ñâåäåíèÿìè î ïîëèòè÷åñêîé ñèòó-
àöèè â Ãîòèè íàêàíóíå Ñîáîðà, ñîäåðæàùèìèñÿ â Æèòèè ñâ. Èîàííà Ãîòñêîãî.
Íåñêîëüêî êîììåíòàòîðîâ îòìåòèëè èñêëþ÷èòåëüíî âûñîêîå ïîëîæåíèå
àðõèåïèñêîïà Ãîòèè â ñïèñêàõ Ñåäüìîãî Âñåëåíñêîãî Ñîáîðà. È â îôèöè-
àëüíîì ñïèñêå ïðèñóòñòâèÿ íà ïåðâîé ñåññèè (À), è â òîðæåñòâåííîì ðÿäó
ïîäïèñåé íà ñåäüìîé ñåññèè (F) ìîíàõ Êèðèëë, ïðåäñòàâëÿþùèé Íèêèòó
Ãîòñêîãî, çàíèìàåò âòîðóþ ïîçèöèþ ñðåäè àðõèåïèñêîïîâ, åìó ïðåäøåñòâóåò
òîëüêî Êîíñòàíòèí Ðåãèéñêèé. Â Ñïèñêå Ñ îí ñòîèò ïîñëå Õðèñòîôîðà, ìèòðî-
ïîëèòà Ôàñèéñêîãî, íî ýòîò êðàòêèé ñïèñîê ñëàâîñëîâèé äîâîëüíî õàîòè÷åí.
Êèðèëë óñòóïàåò íåñêîëüêî ïîçèöèé äðóãèì àðõèåïèñêîïàì â Ñïèñêå Â, â êî-
òîðîì òàêæå íåò óïîìèíàíèÿ î ãîòñêîì èåðàðõå, êîòîðîãî îí ïðåäñòàâëÿåò. Îñ-
òàþòñÿ òåñíî ñâÿçàííûå Ñïèñêè D è Å, êîòîðûå âíîñÿò íåñêîëüêî èçìåíåíèé.
Íåêîòîðûå èç ýòèõ èçìåíåíèé, ñêîëü áû îíè íè áûëè âàæíû, íå èìåþò
îòíîøåíèÿ ê Ãîòèè. Îáà ñïèñêà ñòàâÿò Åâõàéòó ïåðåä Ãîòèåé, îòäàâàÿ åé ïåð-
âîå ìåñòî ñðåäè àðõèåïèñêîïñòâ; ÿ íå ñïîñîáåí îáúÿñíèòü ýòî âîçâûøåíèå.
Îáà îïóñêàþò Êîíñòàíòèíà Ðåãèéñêîãî íà íåñêîëüêî ïîçèöèé. Ñïèñîê D, ïî
ñóòè, çàìåíÿåò åãî íà Ñòåôàíà, êîòîðûé ïðåäñòàâëåí â À è F (ãäå îí çàíèìàåò
íåñêîëüêî áîëåå íèçêóþ ïîçèöèþ) êàê åïèñêîï Ñèðàêóçñêèé è êîòîðîãî D òè-
òóëóåò àðõèåïèñêîïîì Ñèöèëèéñêèì18. Íîâîå ðàñïîëîæåíèå Ñèðàêóç ïîñëå
Ñèëëåÿ (Syllaion), ìèòðîïîëè÷üåé êàôåäðû â òî âðåìÿ, âïåðåäè âñåõ àðõè-
åïèñêîïîâ, ìîæåò òîëüêî óêàçûâàòü, â ñîåäèíåíèè ñ èõ íîâûì ðàíãîì, íà ñî-
çäàíèå Ñèöèëèéñêîé åïàðõèè. Ýòó ðåôîðìó ìîæíî òåïåðü îòíåñòè êî âðåìåíè,

18
Îòñóòñòâèå èìåíè Ñòåôàíà â ñïèñêå Å ìîæíî îáúÿñíèòü òîëüêî ïðîïóñêîì â ðóêîïèñíîé
òðàäèöèè.

415
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

î÷åíü áëèçêîìó ê çàâåðøåíèþ Ñåäüìîãî Ñîáîðà, íåçàäîëãî äî ñîçäàíèÿ ìèò-


ðîïîëèè Êàëàáðèè, âïåðâûå óïîìÿíóòîé â Not. 3. Äðóãîå èçìåíåíèå â D íåïîñ-
ðåäñòâåííî êàñàåòñÿ Ãîòèè. Ýòîò ñïèñîê çàìåíÿåò èìÿ ãëàâû Ãîòñêîé öåðêâè,
ïðåäñòàâëÿåìîãî Êèðèëëîì, íàçûâàÿ Èîàííà âìåñòî Íèêèòû. Ñïèñîê æå Å
òîëüêî óêàçûâàë èìÿ ïðåäñòàâèòåëÿ, à àðõèåïèñêîïà íå íàçûâàë. Êàê îñòðî-
óìíî ïîäìåòèë Ý. Ëàìáåðö, ýòî èçìåíåíèå âñòàåò â ðÿä èç ÷åòûðåõ-ïÿòè ïî-
ïðàâîê â D, ñîñòîÿâøèõ â âîñïîëíåíèè èìåíè åïèñêîïà òàì, ãäå áûëè íàçâà-
íû ëèøü ïðåäñòàâèòåëü è åïàðõèÿ. Ïîñêîëüêó íè îäíî èç ýòèõ èñïðàâëåíèé
(âêëþ÷àÿ òî, ÷òî êàñàëîñü Ãîòèè) íå ïåðåøëî â Ñïèñîê Å, Ëàìáåðö ïðèøåë ê
âûâîäó, ÷òî ýòà ðåäàêöèîííàÿ ðàáîòà áûëà ïðîâåäåíà ïîñëå ñîñòàâëåíèÿ Å íà
áàçå D19. Òðóäíî äàòèðîâàòü ýòó ïðàâêó, êîòîðàÿ êàñàåòñÿ è çàõîëóñòíûõ åïàð-
õèé; îíà ïðèñóòñòâóåò âî âñåõ âåòâÿõ ðóêîïèñíîé òðàäèöèè è íå ìîæåò áûòü
îòîäâèíóòà äàëåêî îò âðåìåíè Ñîáîðà. Îòâåòñòâåííûé çà ýòó ïðàâêó ðåäàêòîð
ïðîâåë èññëåäîâàíèå îòíîñèòåëüíî åïèñêîïîâ, ëèøü ïðåäñòàâëåííûõ íà Ñî-
áîðå, è îáíàðóæèë, ÷òî Êèðèëë äîëæåí áûë ïðåäñòàâëÿòü Èîàííà, à íå Íèêèòó.
Èîàíí Ãîòñêèé èçâåñòåí èç åãî ïî÷òè ïðèæèçíåííîãî Æèòèÿ, ñåé÷àñ äîñ-
òóïíîãî â êðèòè÷åñêîì èçäàíèè Ì.-Ô. Îçåïè [36, p. 69-86], êîòîðîå ïîìîæåò
îáúÿñíèòü çàìåíó Íèêèòû íà Èîàííà â Ñïèñêå D. Îäíàêî ïðåæäå ÷åì êîì-
ìåíòèðîâàòü ýòîò òåêñò, ÿ õîòåë áû ïîä÷åðêíóòü îñíîâíîé íà íàñòîÿùèé ìî-
ìåíò âûâîä. Ïîëîæåíèå Ãîòèè êàê ìèòðîïîëè÷üåé êàôåäðû â Not. 3 íå èìååò
ïàðàëëåëåé, ñòîëü æå áåñïðåöåäåíòíî åå âûñîêîå ïîëîæåíèå ñðåäè àðõèåïèñ-
êîïîâ â ñïèñêàõ Ñåäüìîãî Âñåëåíñêîãî Ñîáîðà (òîãäà êàê â Not. 7 îíà îïóñêà-
åòñÿ â ñàìûé êîíåö èõ ñïèñêà)20. Ïîëèòè÷åñêàÿ ñèòóàöèÿ, ñïðîâîöèðîâàâøàÿ
âîçâûøåíèå Ãîòèè íà Ñîáîðå, áûëà â òî÷íîñòè òà æå, ÷òî è èíñïèðèðîâàëà
ïðîåêò Ãîòñêîé åïàðõèè.
Îòñûëàÿ ÷èòàòåëÿ ê âñåñòîðîííåìó èññëåäîâàíèþ Æèòèÿ Èîàííà, ïðî-
âåäåííîìó Ì.-Ô. Îçåïè, õîòåë áû ïîäíÿòü âîïðîñ, â êîòîðîì ÿ ñ àâòîðîì íå
ñîãëàñåí. Èîàíí áûë èçáðàí «ïðàâîñëàâíûìè» (Ññèüäïîïé) Ãîòèè, «îñòàâ-
øèìèñÿ áåç ïàñòûðÿ», êîãäà ïðåäûäóùèé åïèñêîï áûë âîçâåäåí â ìèòðîïî-
ëèòû Ãåðàêëåè Ôðàêèéñêîé âñêîðå ïîñëå èêîíîáîð÷åñêîãî Ñîáîðà â Èåðåå
754 ã. (§ 2).  îòëè÷èå îò Ì.-Ô. Îçåïè, ÿ íå âèæó ïðè÷èí ðàññìàòðèâàòü Èîàííà
êàê åïèñêîïà-äèññèäåíòà, èçáðàííîãî ïðàâîñëàâíûìè, êîòîðûå ÿêîáû îòêà-
çàëèñü ïðèíÿòü «îôèöèàëüíîãî» åïèñêîïà-èêîíîáîðöà èç Êîíñòàíòèíîïîëÿ.
Âèçàíòèÿ íå ìîãëà íàâÿçàòü åïèñêîïà Ãîòèè, êîòîðàÿ ÿâëÿëàñü ÷àñòüþ Õà-
çàðñêîãî êàãàíàòà. Ãèïîòåçà î òîì, ÷òî òàêîé åïèñêîï ñóùåñòâîâàë, îñíî-
âûâàëàñü íà ïðåäïîëîæåíèè, ÷òî ìîíàõ Êèðèëë ïðåäñòàâëÿë â 787 ã. äâóõ

19
Ëàìáåðö [9, ð. 31] ïðèâîäèò D 71, ãäå âîñïîëíåíî èìÿ Íèêèòû, åïèñêîïà Êîëîíåè, D 104
(Ôèëèïï èç Ñèîíà), D 206 (Ôåîäîð èç Àíäðàïû), D 263 (Ãåîðãèé èç Èïñà); ñëó÷àé D 207 ÿâëÿ-
åòñÿ áîëåå ñëîæíûì.
20
Ýòîò ïàðàëëåëèçì íå óêðûëñÿ îò Æ. Äàððóçåñà [27, p. 19-21].

416
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

åïèñêîïîâ îäíîâðåìåííî, «îôèöèàëüíîãî», Íèêèòó, è «äèññèäåíòà», Èîàííà


[37, ñ. 324-331]. Îäíàêî ýòî ïðåäïîëîæåíèå, ñàìî ïî ñåáå ñïîðíîå, ñòàëî ñî-
âñåì èçëèøíèì ïîñëå òîãî, êàê Ý. Ëàìáåðö óáåäèòåëüíî ïîêàçàë, ÷òî èìÿ
Èîàííà ïðèíàäëåæèò êî âòîðîìó óðîâíþ ïðàâêè Ñïèñêà D. Èîàíí ôèãóðèðóåò
â ñâîåì Æèòèè êàê åäèíñòâåííûé åïèñêîï Ãîòèè, è åãî âïîëíå îôèöèàëüíîå
ïîëîæåíèå ïîäòâåðæäàåòñÿ åãî òåñíûì ñîòðóäíè÷åñòâîì ñ ïðàâèòåëåì (kyros)
Ãîòèè â ñëîæíûé ìîìåíò èñòîðèè ýòîé íåáîëüøîé ñòðàíû.
Ñîãëàñíî Æèòèþ, ñïóñòÿ íåêîòîðîå âðåìÿ ïîñëå ñìåðòè Ëüâà IV (780 ã.) è
äî îòñòàâêè è ñìåðòè ïàòðèàðõà Ïàâëà (784 ã.), Èîàíí ïîëó÷èë îõðàííóþ ãðà-
ìîòó îò èìïåðàòðèöû Èðèíû è ïðèáûë â Êîíñòàíòèíîïîëü äëÿ ïîääåðæêè äåëà
èêîíîïî÷èòàíèÿ. Íåóäèâèòåëüíî, ÷òî Æèòèå ïðèïèñûâàåò ýòîé àêöèè ðàñêàÿ-
íèå è îòñòàâêó Ïàâëà (§ 3). Íî, êàê óêàçûâàåò Ì.-Ô. Îçåïè, ïóòåøåñòâèå Èîàí-
íà íå èìåëî íè÷åãî îáùåãî ñ èêîíàìè (âîññòàíîâëåíèå ïî÷èòàíèÿ êîòîðûõ îí
âðÿä ëè ìîã ïðåäóãàäàòü), à áûëî ñâÿçàíî ñ âîîðóæåííûì êîíôëèêòîì, êîòî-
ðûé ïðîòèâîïîñòàâèë Ãîòèþ Õàçàðèè (§ 4). Îïèñàíèå ñîáûòèé â Æèòèè íå-
ñêîëüêî çàòåìíÿåò èõ ñóùíîñòü.  íåì ñíà÷àëà ðàññêàçûâàåòñÿ î ïóòåøå-
ñòâèè Èîàííà â Êîíñòàíòèíîïîëü è åãî âîçâðàùåíèè â Ãîòèþ íå ïîçæå ëåòà
784 ã., çàòåì î Ñîáîðå 787 ã., â êîòîðîì Èîàíí íå ó÷àñòâîâàë, è òîëüêî ïîòîì
(ìåô¦ ôáàôá) î çàõâàòå Èîàííà õàçàðàìè. Ïðè÷èíà çàõâàòà – âîññòàíèå Ãîòèè
ïðîòèâ õàçàð, â êîòîðîì Èîàíí èãðàë âåñüìà íåçàâèäíóþ ðîëü, óïîìèíàåòñÿ
ëèøü ïîñëå îïèñàíèÿ òîãî, êàê Èîàíí áûë çàäåðæàí (§ 4). Ñòîëü íåïîñëåäî-
âàòåëüíî ïîñòðîåííîå ïîâåñòâîâàíèå îáðåòàåò ëîãèêó è ïîñëåäîâàòåëüíîñòü,
åñëè ìû îòíåñåì óêàçàíèå ìåôá ` ôáàôá íå ê Ñîáîðó, â êîòîðîì Èîàíí íå ó÷à-
ñòâîâàë, à ê ïîñëåäíåìó îïèñàííîìó ñîáûòèþ, êàñàâøåìóñÿ åãî ëè÷íî: åãî
ïîåçäêå â Êîíñòàíòèíîïîëü.  òàêîì ñëó÷àå Èîàíí áûë çàõâà÷åí õàçàðàìè
âñêîðå ïîñëå åãî âîçâðàùåíèÿ â Ãîòèþ, â êîíöå 784 ã., åñëè ìû îòíåñåì åãî
âñòðå÷ó ñ ïàòðèàðõîì Ïàâëîì êî âðåìåíè íåçàäîëãî äî îòñòàâêè ïîñëåäíåãî.
Åñëè ýòî òàê, òî àíòèõàçàðñêîå âîññòàíèå, êîòîðîå ÿâèëîñü ïðè÷èíîé åãî àðå-
ñòà, îáúÿñíÿåò òàêæå è åãî ìèññèþ â Êîíñòàíòèíîïîëå. Àðåñò Èîàííà âñêîðå
ïîñëå åãî âîçâðàùåíèÿ êàê ðàç è ñòàë ïðè÷èíîé òîãî, ÷òî èíîé èåðàðõ âîçãëàâ-
ëÿë Ãîòñêóþ åïàðõèþ âî âðåìÿ Ñîáîðà.
Ñîãëàñíî Æèòèþ (§ 4), õàçàðñêèé êàãàí ïðèíÿë ðåøåíèå (êîòîðîå íèêàê íå
îáúÿñíÿåòñÿ) ïîñòàâèòü ñòðàæó èëè ãàðíèçîí (öýëáêáò, ôáîÜôïõò) â «çàìêå»
(êÜóôñïí) Ãîòèè, Äîðîñå, è òåì ñïðîâîöèðîâàë âîññòàíèå ìåñòíîãî ïðàâèòåëÿ
(êýñïò), åãî àðõîíòîâ è âñåãî íàðîäà, îáúåäèíèâøèõñÿ â ñòðåìëåíèè ïðîòè-
âîñòîÿòü ïîïûòêå õàçàð ïîëíîñòüþ îâëàäåòü (êáôáêõñéåàóáé) èõ ñòðàíîé. Èîàíí
ïðèñîåäèíèëñÿ ê âîññòàíèþ íàðîäà Ãîòèè, êîòîðûé èçãíàë õàçàðñêèé ãàðíè-
çîí è çàíÿë ãîðíûå ïåðåâàëû. Ýòè äåéñòâèÿ áûëè ïîòåíöèàëüíî ñàìîóáèé-
ñòâåííûìè, ó÷èòûâàÿ ïîëíîå íåðàâåíñòâî ñèë ìåæäó ãîòàìè è õàçàðàìè.
Ïîäîáíàÿ àêöèÿ ìîãëà áûòü çàäóìàíà (åñëè îíà áûëà ïðåäíàìåðåííîé) èëè
îñóùåñòâëåíà (åñëè ïðåäïðèíèìàëàñü ñãîðÿ÷à) òîëüêî ëèøü â ðàñ÷åòå íà

27 ÌÀÈÝÒ-XVI 417
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

ïîìîùü èçâíå, êîòîðóþ ìîãëà ïðåäîñòàâèòü òîëüêî Âèçàíòèÿ. Èîàíí îòïðà-


âèëñÿ â Êîíñòàíòèíîïîëü èñêàòü ïîìîùè, íî íå ïðåóñïåë â ñâîåé ìèññèè.
Òàêèì îáðàçîì âîññòàíèå ãîòîâ áûëî îáðå÷åíî íà ïîðàæåíèå, à Èîàííà (êàê
óêàçûâàåòñÿ â Æèòèè) âûäàë õàçàðàì åãî ñîáñòâåííûé íàðîä.
Ì.-Ô. Îçåïè îõàðàêòåðèçîâàëà Èîàííà êàê ïîëóíåçàâèñèìîãî âîåíà÷àëü-
íèêà («chef de guerre»), ïîä÷åðêèâàÿ åãî ðîëü â âîññòàíèè, íî Æèòèå íå óêà-
çûâàåò, ÷òî îí áûë àêòèâåí â êàêîé-ëèáî èíîé îáëàñòè, êðîìå äèïëîìàòè÷åñ-
êîé. Êàê åïèñêîï ìÿòåæíîãî «çàìêà», îí íå ìîã îñòàâàòüñÿ â ñòîðîíå îò ñîáû-
òèé. Âûäâèãàëàñü ãèïîòåçà, ÷òî çàâîåâàíèÿ àáàçãñêîãî (àáõàçñêîãî) öàðÿ Ëüâà II
â Ëàçèêå â 780-õ ãã., îñóùåñòâëåííûå ïðè ïîääåðæêå åãî òåñòÿ, ïðàâèòåëÿ Õà-
çàðèè, îñëîæíèëè îòíîøåíèÿ ìåæäó Õàçàðèåé è Âèçàíòèåé [38, c. 190-191].
Ýòî ìîãëî äàòü ïîâîä êèðó Ãîòèè è ãëàâå åå öåðêâè íàäåÿòüñÿ íà ïîääåðæêó
Âèçàíòèè. Íî êàêèìè áû íè áûëè èõ ðàñ÷åòû, èõ äèïëîìàòèÿ ïðîâàëèëàñü. È
äàæå åñëè íàïðÿæåííîñòü ìåæäó Õàçàðèåé è Âèçàíòèåé ñóùåñòâîâàëà ðàíåå,
îòêàç ïîñëåäíåé ïîääåðæàòü âîññòàâøèõ âíåñ ñâîé âêëàä â ñîçäàíèå òîé
àòìîñôåðû ðàçðÿäêè, êîòîðàÿ íàøëà îòðàæåíèå â ïîëîæåíèè Õàçàðñêîé Ãî-
òèè êàê íà Ñåäüìîì Ñîáîðå, òàê è â Not. 3.
Ïåðâûì ïðèçíàêîì ýòîé ðàçðÿäêè ÿâèëîñü ïðèíÿòèå Ñîáîðîì ïðååìíèêà
Èîàííà, Íèêèòû, êàê çàêîííîãî àðõèåïèñêîïà Ãîòèè. Ñîãëàñíî Æèòèþ, Èîàíí
ïðîâåë íåêîòîðîå âðåìÿ â çàòî÷åíèè â Ôóëàõ (§§ 4 è 8), çàòåì áåæàë â Àìàñ-
òðèäó íà ïðîòèâîïîëîæíîì áåðåãó ìîðÿ è ïðîæèë òàì ÷åòûðå ãîäà, äî ñàìîé
ñìåðòè (§ 5). Åãî ñìåùåíèå ñ ïðåñòîëà áûëî êàíîíè÷åñêè ñïîðíûì, è ýòî áûëî
íåñîìíåííîé ïðè÷èíîé òîãî, ÷òî ðåäàêòîð Ñïèñêà D âíåñ åãî èìÿ â ñïèñîê21.
Îäíàêî ýòî íå ïîìåøàëî åãî ïðååìíèêó áûòü ïîñâÿùåííûì, âåðîÿòíî, ñàìèì
ïàòðèàðõîì Òàðàñèåì, è áûòü ïðèíÿòûì Ñîáîðîì, ïîêóäà Èîàíí æèë â âû-
íóæäåííîé îòñòàâêå â Àìàñòðèäå.
Ìåñòî, îòâåäåííîå Íèêèòå Ãîòñêîìó ñðåäè àðõèåïèñêîïîâ íà Ñîáîðå, áûëî
ÿâíîé äåìîíñòðàöèåé ïîëèòè÷åñêîé äîáðîé âîëè â îòíîøåíèè Õàçàðèè. Äàëü-
íåéøåå ïîâûøåíèå ñòàòóñà Ãîòèè äî ìèòðîïîëèè â Not. 3, ñîñòàâëåííîé ëåò
÷åðåç ïÿòíàäöàòü ïîñëå Ñîáîðà, âûãëÿäèò êàê ëîãè÷åñêîå ïðîäîëæåíèå ýòîé
ïîëèòèêè. Ñëåäóþùèì ñîáûòèåì â ýòîé öåïè ñòàíîâèòñÿ ñòðîèòåëüñòâî êðå-
ïîñòè Ñàðêåë íà Äîíó âèçàíòèéñêèìè èíæåíåðàìè ïî ïðîñüáå õàçàð â 840/1 ã.
[îá ýòîì ýïèçîäå ñì.: 39, p. 210-215]. È ñàìà ïðîñüáà, è òîò ôàêò, ÷òî îíà
áûëà óäîâëåòâîðåíà, êàæóòñÿ èç ðÿäà âîí âûõîäÿùèìè, íî åäâà ëè áîëåå,
÷åì âíåñåíèå èíîñòðàííîé öåðêâè â âèçàíòèéñêóþ notitia episcopatuum (ñëå-
äóþùèì ïîäîáíûì ñëó÷àåì ñòàíåò Ðóñü). Íè÷òî èç ýòîãî íå äîêàçûâàåò, ÷òî
õàçàðñêèå åïàðõèè, îïèñàííûå â Not. 3, áûëè è â ñàìîì äåëå ñîçäàíû è

21
Íåò îñíîâàíèé ñ÷èòàòü, ÷òî ýòîò ðåäàêòîð, ðàñïîëàãàâøèé èíôîðìàöèåé î íåñêîëüêèõ
ñîâåðøåííî íåèçâåñòíûõ åïèñêîïàõ, èñïûòûâàë âëèÿíèå Æèòèÿ Èîàííà, êîòîðîå, êñòàòè, íè-
÷åãî íå ñîîáùàåò îá ó÷àñòèè ñâîåãî ãåðîÿ â Ñîáîðå.

418
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

ïîä÷èíåíû ïàòðèàðõó Êîíñòàíòèíîïîëüñêîìó. Íî â òîì, ÷òî êàçàëîñü äîëãèì


ìåäîâûì ìåñÿöåì ìåæäó Âèçàíòèåé è Õàçàðèåé â êîíöå VIII è â íà÷àëå IX ââ.,
ñâèäåòåëüñòâî Not. 3 íàõîäèò ñâîå ëîãè÷åñêîå ìåñòî, è åãî íåëåãêî îòáðîñèòü.

II. Âîñòî÷íûé Êðûì â íîòèöèè ïàòðèàðõà Íèêîëàÿ Ìèñòèêà.

 îòëè÷èå îò Not. 3, èçâåñòíîé íåìíîãèì áîëåå ñòîëåòèÿ è ñîõðàíèâøåé-


ñÿ êàê åäèíûé òåêñò â åäèíñòâåííîé ðóêîïèñè, íîòèöèÿ, îáîçíà÷åííàÿ â ñâî-
äå Æ. Äàððóçåñà íîìåðîì 7, èçâåñòíà ó÷åíûì óæå íåñêîëüêî âåêîâ, õîòÿ, êàê
ïðàâèëî, â ôîðìå membra disjecta, ðàçáðîñàííûõ â ðàçíûõ ñîñòàâàõ â ðàçíûõ
ðóêîïèñÿõ. Íàèáîëåå ÿðêîé ÷åðòîé ýòîãî äîêóìåíòà ÿâëÿåòñÿ âñòóïëåíèå ïàò-
ðèàðõà, êîòîðîå äàåò ïðåäñòàâëåíèå îá îáñòîÿòåëüñòâàõ è î öåëÿõ åãî ñî-
ñòàâëåíèÿ. Áîëüøèíñòâî ðóêîïèñåé îïóñêàþò ýòó ÷àñòü. Åãî íàèáîëåå óñòîé-
÷èâûì ýëåìåíòîì, ÷àñòî ïîäâåðãàâøèìñÿ ïîâåðõíîñòíîìó îáíîâëåíèþ, ÿâ-
ëÿåòñÿ ñïèñîê âèêàðíûõ åïèñêîïîâ, ñãðóïïèðîâàííûõ â 51 åïàðõèþ. Íàïðî-
òèâ, ñïèñêè ìèòðîïîëèòîâ è àðõèåïèñêîïîâ îáíîâëÿþòñÿ â áîëüøèíñòâå ðó-
êîïèñåé ãîðàçäî áîëåå çíà÷èòåëüíî. Ì. Ãåëüöåð áûë ïåðâûì, êòî ïîëó÷èë ÷åò-
êîå ïðåäñòàâëåíèå îá îðèãèíàëüíîì äîêóìåíòå, êîãäà îí îáíàðóæèë â Èåðó-
ñàëèìå ðóêîïèñü, ñîäåðæàâøóþ ïîäðÿä ñïèñîê 51 ìèòðîïîëèòà, ñïèñîê àðõè-
åïèñêîïîâ, êîòîðûõ òîæå îêàçàëîñü 51, è ñïèñîê 51 åïàðõèè. Ãåëüöåð óòâåðæ-
äàë, ÷òî ýòè òðè ýëåìåíòà áûëè åäèíîâðåìåííû äðóã ñ äðóãîì è ñ âñòóïëåíè-
åì ïàòðèàðõà, êîòîðîãî â Èåðóñàëèìñêîé ðóêîïèñè êàê ðàç íåò. Æ. Äàððóçåñ
ñìîã ïðèâëå÷ü äëÿ ñâîåãî èçäàíèÿ áîëåå äðåâíþþ ðóêîïèñü èç Èåðóñàëèìà,
ïðåäêà òîé, ÷òî îáíàðóæèë Ãåëüöåð. Â îñíîâíîì æå îí ïîñëåäîâàë çà Ãåëüöå-
ðîì, âîññòàíîâèâ äîêóìåíò â ÷åòûðåõ ÷àñòÿõ (íà çíà÷èòåëüíî ðàñøèðåííîé
ðóêîïèñíîé áàçå äëÿ êàæäîé ÷àñòè). È âñå æå, âíèìàòåëüíûé ÷èòàòåëü ïðåäèñ-
ëîâèÿ Äàððóçåñà ê Not. 7 îáíàðóæèò â íåì íåêîòîðûå ñîìíåíèÿ îòíîñèòåëüíî
ïðåäëàãàåìîé ðåêîíñòðóêöèè, êîòîðûå ëèøü óñóãóáèëèñü â åãî ïîçäíåéøåé ðà-
áîòå. ß ñ÷èòàþ, ÷òî ýòè ñîìíåíèÿ áûëè îñíîâàíû íà âåðíûõ íàáëþäåíèÿõ, íî
â êîíå÷íîì èòîãå íå ïîäòâåðæäåíû. ß íà÷íó ñ êðàòêîãî îáçîðà òåõ äîâîäîâ,
êîòîðûå çàñòàâèëè Äàððóçåñà óñîìíèòüñÿ â ñîáñòâåííîé ðåêîíñòðóêöèè, à
çàòåì ïîïûòàþñü ðàçðàáîòàòü êîíòðàðãóìåíòû ñ öåëüþ îòñòîÿòü ñâÿçíîñòü
è åäèíñòâî Not. 7, õîòü è â ñëåãêà âèäîèçìåíåííûõ õðîíîëîãè÷åñêèõ ðàìêàõ.

1. Ñîìíåíèÿ Æ. Äàððóçåñà.

Òåêñò Not. 7 â èçäàíèè Æ. Äàððóçåñà íà÷èíàåòñÿ ñ èìåíè åå èíèöèàòîðà,


ïàòðèàðõà Íèêîëàÿ Ìèñòèêà: ÍéêïëÜïõ ðáôñéÜñ÷ïõ ôïà ðáëáéïà (ñò. 1). Ýòà ôðà-
çà ïðåäñòàâëÿåò ñîáîé, îäíàêî, ÷òåíèå åäèíñòâåííîé ðóêîïèñè (L), îäíîé èç
øåñòè, êîòîðîå ÿâëÿåòñÿ âòîðè÷íûì äàæå â òîé âåòâè, ê êîòîðîé ýòà ðóêîïèñü
ïðèíàäëåæèò. Äâå äðóãèõ ðóêîïèñè òîé æå âåòâè (DÅ) ñîäåðæàò ëèøü êðàòêîå

419
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

óêàçàíèå ôïà áÙôïà (òîãî æå ïàòðèàðõà), êîòîðîå L ðàçâèëà â ñîîòâåòñòâèè ñ


òåì ôàêòîì, ÷òî ïðåäûäóùèé àêò ïðèíàäëåæàë Íèêîëàþ Ìèñòèêó. Îñòàëüíûå
òðè ðóêîïèñè, èñïîëüçîâàííûå Äàððóçåñîì äëÿ ñâîåãî èçäàíèÿ, íå ñîäåðæàò
óêàçàíèÿ íà àâòîðà íîòèöèè. Òàêèì îáðàçîì áóäóùèé èçäàòåëü íîòèöèè äîë-
æåí áóäåò îòáðîñèòü ïåðâóþ ñòðî÷êó òåêñòà Äàððóçåñà: çàãëàâèå ñïèñêà L
íåëüçÿ ïðèïèñàòü îðèãèíàëüíîé íîòèöèè, êîòîðàÿ, âî âñÿêîì ñëó÷àå, íå ìîã-
ëà îïèñûâàòü Íèêîëàÿ I êàê «äðåâíåãî» (ôïà ðáëáéïà). Íå ñïîðþ, îäíàêî, ÷òî
àòðèáóöèÿ Not. 7 Íèêîëàþ Ìèñòèêó íàõîäèò ïîääåðæêó â ðóêîïèñíîé òðàäè-
öèè, õîòü è íå ñòîëü ÿâíóþ, êàê ïîëàãàë Äàððóçåñ.
Âñòóïëåíèå ê Not. 7 ïðèïèñûâàåò ýòó ðåâèçèþ öåðêîâíîé òàáåëè î ðàíãàõ
ñîâìåñòíîé èíèöèàòèâå íåíàçâàííîãî ïàòðèàðõà è ñòîëü æå àíîíèìíîãî èìïå-
ðàòîðà. Òî÷íî òàê æå êàê ïåðâûé âñåãäà îïðåäåëÿëñÿ êàê Íèêîëàé Ìèñòèê, îòîæ-
äåñòâëåíèå âòîðîãî ñî Ëüâîì VI Ìóäðûì íèêîãäà íå ñòàâèëîñü ïîä ñîìíåíèå.
Äëÿ Ãåëüöåðà íîòèöèÿ íàõîäèò ñâîå ëîãè÷íîå ìåñòî ñðåäè çàêîíîâ è ïðî÷èõ
íîðìàòèâíûõ äîêóìåíòîâ, îïóáëèêîâàííûõ Ëüâîì VI. Íî îí òàêæå âïåðâûå ïî-
êàçàë, ÷òî öåðêîâíàÿ íîòèöèÿ, êîòîðàÿ â ñàìîì äåëå äîøëà äî íàñ ïîä èìåíåì
Ëüâà Ìóäðîãî, íå òîëüêî íå èìåëà íè÷åãî îáùåãî ñ èçäàâàåìûì èì òåêñòîì, íî
è áûëà ñîñòàâëåíà äâà ñòîëåòèÿ ñïóñòÿ ïîñëå ïðàâëåíèÿ Ëüâà [40, p. 549].
Ñõîäíûì îáðàçîì çàêëþ÷åíèå Äàððóçåñà îòíîñèòåëüíî àòðèáóöèè è äàòè-
ðîâêè Not. 7 ãðàíè÷èò ñ ïàðàäîêñîì: «Õîòÿ íè îäíà íîòèöèÿ íå ñîäåðæèò èìå-
íè ïàòðèàðõà Íèêîëàÿ, à òà, ÷òî íåñåò íà ñåáå èìÿ Ëüâà Ìóäðîãî, ÿâëÿåòñÿ àïîê-
ðèôîì (…), íåò íèêàêîãî ñîìíåíèÿ, ÷òî íîòèöèÿ 51 ìèòðîïîëèòà (…) è 51 àðõè-
åïèñêîïà (…) ÿâëÿåòñÿ òîé, êîòîðàÿ ñîîòâåòñòâóåò óêàçó, îïóáëèêîâàííîìó â
ïåðâîå ïàòðèàðøåñòâî Íèêîëàÿ, â öàðñòâîâàíèå Ëüâà VI, â 901-907 ãã.» [1, p. 55].
Òàêîãî ðîäà ëîãèêà íè ê ÷åìó íå ïðèâîäèò, ÷òî Äàððóçåñ õîðîøî îñîçíàâàë.
Ïåðâûì êàìíåì ïðåòêíîâåíèÿ äëÿ äàòèðîâêè òåêñòà öàðñòâîâàíèåì Ëüâà
VI ñòàëî óïîìèíàíèå, ïîä íà÷àëîì ìèòðîïîëèòà Êàìàõñêîãî â Àðìåíèè, êà-
ôåäðû Ðîìàíóïîëÿ (ñò. 666), êðåïîñòè, îñíîâàííîé Ðîìàíîì Ëàêàïèíîì. Ãåëü-
öåð ñ÷åë ýòî ïîçäíèì äîïîëíåíèåì ê íîòèöèè, òàê êàê Ðîìàíóïîëü, íàðÿäó ñ
äâóìÿ ïîñëåäóþùèìè âèêàðíûìè åïèñêîïàìè Êàìàõè, îòñóòñòâóåò â àäàïòà-
öèè Not. 7 ñåðåäèíû X â., ò.í. ÍÝá ÔáêôéêÜ ñ 53 ìèòðîïîëèòàìè [40, p. 565]. Ñ
Ãåëüöåðîì íå ñîãëàñèëñÿ Äàððóçåñ. Îí âûÿâèë åùå îäíó, áîëåå ðàííþþ àäàï-
òàöèþ, â êîòîðîé ê èñõîäíîìó ñïèñêó 51 ìèòðîïîëèòà äîáàâëåí òîëüêî îäèí,
Àìàñòðèäñêèé; â òðåòüåé ÷àñòè ýòîãî äîêóìåíòà, ãäå ïåðå÷èñëåíû âèêàðíûå
åïèñêîïû, Ðîìàíóïîëüñêèé è äâà ïîñëåäóþùèõ åïèñêîïà òàêæå îòñóòñòâóþò.
Îáà òåêñòà ïðèâëå÷åíû Äàððóçåñîì êàê ðóêîïèñè P è N â åãî èçäàíèè Not. 7, è
ÿ áû çàòðóäíèëñÿ âîçâåñòè èõ ê îáùåìó ïðåäêó, îòëè÷íîìó îò àðõåòèïà. Òåì
íå ìåíåå, Äàððóçåñ ñ÷èòàë, ÷òî ïðîïóñê Ðîìàíóïîëÿ áûë ñëó÷àéíûì è ÷òî
ýòà åïàðõèÿ, çàñâèäåòåëüñòâîâàííàÿ â áîëüøèíñòâå ñïèñêîâ, ïðèíàäëåæàëà
åñëè íå ê àðõåòèïó íîòèöèè êàê òàêîâîé, òî ïî êðàéíåé ìåðå ê àðõåòèïó âñåõ
ñîõðàíèâøèõñÿ ñïèñêîâ âèêàðíûõ åïèñêîïîâ, êîíòàìèíèðîâàííîìó â èñòî÷íèêå

420
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

[1, p. 305]. Îäíàêî ÿ íå íàøåë ó Äàððóçåñà ÷åòêîãî äîêàçàòåëüñòâà ïîäîáíîé


îáùåé êîíòàìèíàöèè. Ñëó÷àéíûé ïðîïóñê êëþ÷åâîãî õðîíîëîãè÷åñêîãî èíäè-
êàòîðà â äâóõ íåçàâèñèìûõ ñâèäåòåëüñòâàõ ìàëîâåðîÿòåí, îñîáåííî åñëè ó÷åñòü
òîò ôàêò (êîòîðûé Äàððóçåñ âî âíèìàíèå íå ïðèíÿë), ÷òî ðå÷ü èäåò î äâóõ äðåâ-
íåéøèõ àäàïòàöèÿõ èñõîäíîãî äîêóìåíòà. Ïðèçíàâàÿ âìåñòå ñ Ãåëüöåðîì ïî-
ÿâëåíèå Ðîìàíóïîëÿ çà âñòàâêó, ìû äîëæíû áóäåì åå îáúÿñíèòü, ó÷èòûâàÿ,
÷òî Ðîìàíóïîëü áûë îñíîâàí, âåðîÿòíî, âñêîðå ïîñëå ïîä÷èíåíèÿ ýìèðà Ìåëè-
òåíû Èìïåðèè â 927 ã. è, â ëþáîì ñëó÷àå, äî àííåêñèè ýòîãî ðåãèîíà â 934 ã.22
 áîëåå ïîçäíåé ðàáîòå Äàððóçåñ ÿâíî êîëåáàëñÿ îòíîñèòåëüíî äàòè-
ðîâêè Not. 7; òàì îí ïîêàçàë, ÷òî ïåðâûì ìèòðîïîëèòîì Åâõàéòû áûë íå Ôåî-
äîð Ñàíòàâàðåí, ïðèñïåøíèê Ôîòèÿ, à Ôèëàðåò, ÷üè ïå÷àòè íàçûâàþò åãî ñíà-
÷àëà àðõèåïèñêîïîì, à çàòåì ìèòðîïîëèòîì Åâõàéòû. Ýòîìó Ôèëàðåòó áûëî
àäðåñîâàíî ïèñüìî Àëåêñàíäðà Íèêåéñêîãî îò 945-946 ãã. Ïîñêîëüêó Åâõàéòà
çàïèñàíà â Not. 7 êàê ìèòðîïîëèÿ (ñò. 51), äàòèðîâêà ýòîãî òåêñòà ïåðèîäîì
äî ñìåùåíèÿ Íèêîëàÿ Ìèñòèêà Ëüâîì VI â 907 ã. áóäåò îçíà÷àòü, ÷òî Ôèëàðåò
îñòàâàëñÿ â ñâîåé åïàðõèè, ñíà÷àëà êàê àðõèåïèñêîï, à çàòåì êàê ìèòðîïîëèò, íà
ïðîòÿæåíèè áîëåå 40 ëåò. Äàððóçåñ óòâåðæäàë, ÷òî òàêîé äëèòåëüíûé ñðîê, áûòü
ìîæåò, è äîïóñòèì, íî â òîì æå èññëåäîâàíèè, ãîâîðÿ î Not. 7, ïèñàë ñ èðîíèåé î
«òåõ, êòî ñòðåìèòñÿ îáÿçàòåëüíî óñòàíîâèòü äàòó, èíîãäà ñ òî÷íîñòüþ äî äíÿ,
ýòèõ áîëåå è ìåíåå îôèöèàëüíûõ êîìïèëÿöèé». Áîëåå òîãî, îí âûñêàçàë èäåþ,
÷òî ñïèñîê ìèòðîïîëèòîâ è ñïèñîê âèêàðíûõ åïèñêîïîâ ìîãóò áûòü ðàçíîâðå-
ìåííûìè – ïðåäïîëîæåíèå, êîòîðîå ïîäðûâàåò ëîãèêó èõ ïðåçåíòàöèè â åãî ñîá-
ñòâåííîì èçäàíèè êàê åäèíîé íîòèöèè [42, p. 215-221 (avec n. 37), 213 (öèòàòà)].
Ñîìíåíèÿ, âûçâàííûå ñïèñêàìè ìèòðîïîëèòîâ è âèêàðíûõ åïèñêîïîâ,
áóäóò óñèëåíû íèæå óêàçàíèåì íà îäèí ýëåìåíò â ñïèñêå àðõèåïèñêîïîâ, êî-
òîðûé íàõîäèòñÿ â åùå áîëüøåì ïðîòèâîðå÷èè ñ òðàäèöèîííîé äàòîé Not. 7.
Îí ïðåäîñòàâëÿåò íàì, îäíàêî, òâåðäûé terminus post quem è òåì ïîäâîäèò ê
àëüòåðíàòèâíîé äàòèðîâêå äîêóìåíòà.

2. ßçû÷åñêàÿ öåðåìîíèÿ â Êîíñòàíòèíîïîëå.

Äâà ïèñüìà ïàòðèàðõà Íèêîëàÿ Ìèñòèêà, Ep. 66-67, ïîñâÿùåíû ïîçîð-


íîé èñòîðèè ïðîâåäåíèÿ ÿçû÷åñêèõ öåðåìîíèé ïðè ó÷àñòèè âûñøèõ äîëæ-
íîñòíûõ ëèö âèçàíòèéñêîãî äâîðà. Áûêè, ñîáàêè è îâöû áûëè çàáèòû â õîäå
öåðåìîíèè, â êîòîðîé ïàòðèàðõ óñìîòðåë ÿçû÷åñêîå æåðòâîïðèíîøåíèå;
22
Èññëåäîâàíèå Å. Õîíèãìàíà [41, p. 85-123] ìíå êàæåòñÿ íåóäîâëåòâîðèòåëüíûì â îòíî-
øåíèè êàê ëîêàëèçàöèè Ðîìàíóïîëÿ (ñëèøêîì äàëåêî ê âîñòîêó), òàê è äàòèðîâêè åãî îñíî-
âàíèÿ (ïîñëå 934 ã.). Àííåêñèÿ Ìåëèòåíû ñïðîâîöèðîâàëà âîçðîæäåíèå åïàðõèè Àðìåíèÿ I,
êîòîðàÿ ïðîïóùåíà â Not. 7 êàê çàïóñòåâøàÿ (êàê â Not. 3 ðàíåå). Ïîñëå àííåêñèè íå áûëî
ñìûñëà ïðèñîåäèíÿòü Ðîìàíóïîëü, íàõîäèâøèéñÿ íà òåððèòîðèè Ìåëèòåíû, ê îòäàëåííîé
Êàìàõå, à íå ê åïàðõèè Ìåëèòåíû.

421
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

ñîñòîÿëñÿ îáìåí êëÿòâàìè, è äîãîâîð ñ âàðâàðàìè áûë óòâåðæäåí. Ïèñü-


ìà íå ñîäåðæàò èìåíè àäðåñàòà, âûñøåãî ÷èíîâíèêà, íåñóùåãî ëè÷íóþ îò-
âåòñòâåííîñòü çà ïîçîðíîå ñîáûòèå, êîòîðîãî ïàòðèàðõ ïðèçûâàë â ïåð-
âîì ïèñüìå äîáðîâîëüíî ïðèíåñòè ïîêàÿíèå. Îáîñíîâûâàÿ ýòîò íåñêîëü-
êî íåîæèäàííûé ïðèçûâ, ïàòðèàðõ ïèñàë î íàãðàäå, êîòîðàÿ æäåò òåõ, êòî
ïîäâåðãàåò ñåáÿ öåðêîâíîìó íàêàçàíèþ ïî ñîáñòâåííîé âîëå. Èç âòîðîãî
ïèñüìà âûòåêàåò, ÷òî èìåííî òàê âñå è ïðîèçîøëî. Íå æåëàÿ îòïðàâèòüñÿ
êî äâîðó ëè÷íî, Íèêîëàé íàïðàâèë òóäà òðåõ ìèòðîïîëèòîâ, êîòîðûå íàëî-
æèëè ëåãêîå (íå îïèñàííîå â ïèñüìå) íàêàçàíèå íà ïðîâèíèâøèõñÿ, ê âåëè-
÷àéøåìó îáëåã÷åíèþ ïàòðèàðõà. Ðàòèôèêàöèÿ äîãîâîðà ñ ÿçû÷íèêàìè ïî
îáðÿäó, êîòîðûé òå ïðèçíàâàëè äëÿ ñåáÿ îáÿçûâàþùèì, ÿâëÿëàñü ðåàëü-
íî-ïîëèòè÷åñêîé íåîáõîäèìîñòüþ, è öåðêîâíûå èåðàðõè âûíóæäåíû áûëè
ñ ýòèì ñ÷èòàòüñÿ, êàê áû ñèëüíî èì ýòîò îáðÿä íè ïðåòèë. Íàèáîëåå èçâå-
ñòíû äîãîâîð Ëüâà V ñ áîëãàðàìè è äîãîâîðû X â. ñ Ðóñüþ, â êîòîðûõ íà-
áëþäàåòñÿ ñî÷åòàíèå õðèñòèàíñêèõ è ÿçû÷åñêèõ îáðÿäîâ; áîãîñëîâñêîå
îñìûñëåíèå ïðîáëåìû âîñõîäèò ê õîðîøî èçâåñòíîé Ep. 46 áë. Àâãóñòèíà.
Îäíàêî áîãîñëîâñêèé àñïåêò îïèñàííîãî Íèêîëàåì ñîáûòèÿ èíòåðåñóåò íàñ
ìåíüøå, ÷åì åãî õðîíîëîãèÿ è èäåíòè÷íîñòü åãî ãëàâíîãî äåéñòâóþùåãî ëèöà.
Ïîäîïëåêó îïèñàííîé öåðåìîíèè îïðåäåëèë Â. Ãðþìåëü; îí èäåíòèôè-
öèðîâàë âàðâàðîâ êàê ïå÷åíåãîâ (à íå áîëãàð, êàê ïðåäëàãàëîñü ðàíåå), à
äîãîâîð êàê çàêëþ÷åííûé Èîàííîì Âîãîé ïîñëå îïóñòîøèòåëüíîãî íàïà-
äåíèÿ öàðÿ Ñèìåîíà íà Âèçàíòèþ çèìîé 913/914 ã. [43, p. 82-92]. Ñîãëàñíî
Ïðîäîëæàòåëþ Ôåîôàíà, èìïåðñêèå âëàñòè îò÷àÿííî èñêàëè ñïîñîá îòðà-
çèòü ñëåäóþùåå íàïàäåíèå áîëãàð, êîãäà Èîàíí Âîãà ïðåäëîæèë îáåñïå-
÷èòü ñîþç ñ ïå÷åíåãàìè â îáìåí íà âîçâåäåíèå åãî â ðàíã ïàòðèêèÿ. Îí
ïîëó÷èë ýòîò ðàíã, áûë ñíàáæåí äîñòîéíûìè äàðàìè, îòïðàâèëñÿ ê ïå÷å-
íåãàì è çàêëþ÷èë ñîþç, ïðèâåäÿ çàëîæíèêîâ â Êîíñòàíòèíîïîëü. Ïðîäîë-
æàòåëü Ôåîôàíà ïîâåñòâóåò îá ýòèõ ñîáûòèÿõ â áåãëîé ïîñëåäîâàòåëüíî-
ñòè, ïåðåä îïèñàíèåì âèçèòà àðìÿíñêîãî öàðÿ Àøîòà II è ïðåäàòåëüñêîé
ñäà÷è Àäðèàíîïîëÿ Ñèìåîíó àðìÿíèíîì Ïàíêðàòóêîé, òî÷íî äàòèðóåìîé
ñåíòÿáðåì 914 ã. [44, p. 387]. Ýòà äàòà óêàçûâàåò, ÷òî Èîàíí Âîãà áûñòðî
çàâåðøèë ñâîþ ìèññèþ – åãî ïëàí áûë ÿâíî ïîäãîòîâëåí çàðàíåå – è ÷òî
ïèñüìî Íèêîëàÿ ñëåäóåò äàòèðîâàòü ëåòîì 914 ã. Ãðþìåëü, îäíàêî, íàìå-
òèë áîëåå ìåäëåííûé õîä ñîáûòèé, ïðåäïîëàãàÿ, ÷òî Èîàíí, âåðîÿòíî,
òîëüêî âåðíóëñÿ èç ñâîåé ìèññèè â 915 ã. è ÷òî ïðîòåñò Íèêîëàÿ ñëåäóåò
äàòèðîâàòü 916 ã. Ýòà ñõåìà áûëà îäîáðåíà èçäàòåëÿìè ïèñåì Íèêîëàÿ,
Äæåíêèíñîì è Âåñòåðèíêîì, êîòîðûå ÿâíî íå ñîçíàâàëè, íà êàêèõ ïðåçóì-
ïöèÿõ ñòðîèë ñâîþ àðãóìåíòàöèþ Ãðþìåëü.
 ïåðâîì ïèñüìå (Ep. 66) Íèêîëàé çàÿâëÿåò, ÷òî íîâîñòè î ÿçû÷åñêîé
öåðåìîíèè äîøëè äî íåãî êàê ñëóõè. Ýòî, äîëæíî áûòü, è îáúÿñíÿåò, ïî÷å-
ìó Ãðþìåëü áûë òàê òâåðäî óâåðåí, ÷òî ýòà öåðåìîíèÿ ïðîèñõîäèëà âäàëè

422
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

îò Êîíñòàíòèíîïîëÿ, â ñòðàíå ïå÷åíåãîâ, ãäå ó Èîàííà Âîãè íå áûëî èíîãî


ïóòè, êàê ñëåäîâàòü èõ îáðÿäàì. Ïîâèíóÿñü ýòîé ëîãèêå, Ãðþìåëü îòâåðãà-
åò ñâÿçü (à âîâñå íå óïóñêàåò åå, êàê çàÿâëÿþò Äæåíêèíñ è Âåñòåðèíê [43,
p. 9; 45, p. 554]) ìåæäó Ep. 66 è Ep. 67, à âåäü èìåííî ýòî âòîðîå ïèñüìî
äàåò ïîíÿòü, ÷òî íå îäèí ïðèäâîðíûé àðõîíò, à ìíîãèå çàñëóæèâàëè åïèòè-
ìèè. (Òðóäíî ïðèíÿòü âñåðüåç ãèïîòåçó Ãðþìåëÿ, ÷òî ãðåõ èõ, â äàííîì ñëó-
÷àå, çàêëþ÷àëñÿ íå â ó÷àñòèè â ÿçû÷åñêîé öåðåìîíèè, à â òîì, ÷òî ìíîãî
ëåò ñïóñòÿ îíè îòðåêëèñü îò ïàòðèàðõà Íèêîëàÿ). Åñëè æå âîññòàíîâèòü
ñâÿçü ìåæäó îáîèìè ïèñüìàìè, òî íå îñòàåòñÿ ñîìíåíèé â òîì, ÷òî öåðå-
ìîíèÿ ïðîèñõîäèëà â Êîíñòàíòèíîïîëå, ãäå â íåé ó÷àñòâîâàëè ìíîãèå âûñ-
øèå ÷èíîâíèêè íàðÿäó ñ ïðåäñòàâèòåëÿìè ïå÷åíåãîâ, ñ òåìè, êîíå÷íî, êîãî
Ïðîäîëæàòåëü Ôåîôàíà íàçâàë çàëîæíèêàìè. È öåðåìîíèÿ, è ïèñüìà ìî-
ãóò áûòü äàòèðîâàíû ëåòîì 914 ã., à òîãäà ðîáîñòü Íèêîëàÿ â íàëîæåíèè
öåðêîâíîãî âçûñêàíèÿ è åãî íåæåëàíèå ÿâèòüñÿ êî äâîðó ëè÷íî íàõîäÿò
ãîòîâîå îáúÿñíåíèå. Âñåãî ëèøü çà íåñêîëüêî ìåñÿöåâ äî ýòîãî èìïåðàò-
ðèöà Çîÿ â ÿðîñòè âûñòàâèëà åãî èç äâîðöà è ïðèêàçàëà çàíèìàòüñÿ äåëà-
ìè «ñâîåé ñîáñòâåííîé öåðêâè», ò.å. íå âìåøèâàòüñÿ â ïîëèòèêó [44, p.
386]. Ïîëîæåíèå Íèêîëàÿ áûëî âåñüìà øàòêèì, íî â îòëè÷èå îò 907 ã. îí
ïðåäïðèíÿë ïîïûòêó èçáåæàòü îòêðûòîãî ñòîëêíîâåíèÿ.
Äæåíêèíñ è Âåñòåðèíê èäåíòèôèöèðîâàëè àäðåñàòà Ep. 66-67 êàê Êîí-
ñòàíòèíà Ïàðàêèìîìåíà, âëèÿòåëüíîãî ìèíèñòðà ïðè äâîðå, êîòîðîìó ïàò-
ðèàðõ Íèêîëàé îäíàæäû ïîñëàë ïèñüìî ñ ñîáîëåçíîâàíèÿìè [45, p. 553, ñî
ññûëêîé íà 46, p. 164, n. 2, ãäå ýòà òî÷êà çðåíèÿ íèêàê íå îáîñíîâàíà]. Ýòî
âðÿä ëè ÿâëÿåòñÿ àðãóìåíòîì, è âîïðîñ îñòàåòñÿ îòêðûòûì. Îäíàêî ñëå-
äóþùåå ïèñüìî â ñâîäå, õîòÿ òàêæå ëèøåííîå èìåíè àäðåñàòà, âåäåò íàñ,
êàê ÿ ïîëàãàþ, ê îäíîçíà÷íîìó îòâåòó. Íèêîëàé ïîçäðàâëÿåò â íåì ãóáåð-
íàòîðà Õåðñîíà ñ áëàãîïîëó÷íûì ïðèáûòèåì ê ìåñòó ñëóæáû ïîñëå íåêî-
òîðûõ ñëîæíîñòåé â äîðîãå. Ïàòðèàðõ ïèøåò òàêæå îá îòïðàâêå íîâîãî àð-
õèåïèñêîïà â Õåðñîí, êîòîðîìó îí âåëåë çàåõàòü (åùå äî òîãî, êàê òîò çà-
íÿë «ñâîé òðîí»!) â Õàçàðèþ äëÿ ðóêîïîëîæåíèÿ ñâÿùåííèêîâ, ïîñëå òîãî
êàê ìåñòíîå íàñåëåíèå îòïðàâèëî äåëåãàöèþ ñ æàëîáîé, ÷òî èõ íåêîìó
íàñòàâèòü â èñòèííîé âåðå. Íèêîëàé ïðîñèë ãóáåðíàòîðà ïîääåðæàòü àð-
õèåïèñêîïà êàê â åãî ìèññèîíåðñêîé äåÿòåëüíîñòè, òàê è ïîçäíåå â Õåðñî-
íå. Óïîìèíàíèå î Õàçàðèè â ýòîì êîíòåêñòå ñîçäàëî ïóòàíèöó, òàê êàê çà-
åçä â Õàçàðñêèé êàãàíàò, îáðàùåííûé ê òîìó âðåìåíè â èóäàèçì è âðàæ-
äåáíûé Âèçàíòèè, ìîã ïðèíåñòè àðõèåïèñêîïó òîëüêî ìó÷åíè÷åñêèé âåíåö.
Ìû ðàññìîòðèì âîïðîñ, ÷òî ýòî áûëà çà Õàçàðèÿ, ðàçðåøèâ ïðîáëåìó õðî-
íîëîãèè. Âñå êîììåíòàòîðû âèäÿò ñâÿçü ìåæäó Ep. 68 è Ep. 106, â êîòîðîé
Íèêîëàé õâàëèë àðõèåïèñêîïà Õåðñîíñêîãî çà åãî «ðâåíèå ðàäè çàáëóäøå-
ãî íàðîäà, ïî÷òè ïîõèùåííîãî çëûì äåìîíîì èç ëîíà áëàãî÷åñòèÿ»; åãî
ìèññèîíåðñêèå óñèëèÿ áûëè ñòîëü óñïåøíû, ÷òî ïàòðèàðõ òåïåðü ñ÷èòàë

423
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

ýòîò íàðîä äîñòîéíûì èìåòü ñîáñòâåííîãî àðõèåïèñêîïà. Ep. 106 äàòè-


ðîâàíà òî÷íî. Äî ïîõâàëû â íåé ñîäåðæèòñÿ ñóðîâûé óïðåê çà òî, ÷òî àäðå-
ñàò íå ïðèñóòñòâîâàë íà ñèíîäå Åäèíåíèÿ â èþíå – èþëå 920 ã.; òàêèì îáðà-
çîì ïèñüìî ìîãëî áûòü íàïèñàíî ïîçäíèì ëåòîì èëè ðàííåé îñåíüþ 920 ã.,
äî çàêðûòèÿ íàâèãàöèè. ×òî æå êàñàåòñÿ Ep. 68, òî Äæåíêèíñ è Âåñòåðèíê
äàòèðîâàëè åå 919 / ïåðâîé ïîëîâèíîé 920 ãã., îòâîäÿ âñåãî íåñêîëüêî ìå-
ñÿöåâ (íå ó÷èòûâàÿ ìåäëåííîñòü ñîîáùåíèé) íà ìèññèîíåðñêóþ äåÿòåëü-
íîñòü, êîòîðàÿ âûâåëà Õàçàðèþ èç ñîñòîÿíèÿ «çàáëóäøåãî íàðîäà», ëè-
øåííîãî ñâÿùåííèêîâ, äî ñòàòóñà àðõèåïèñêîïñòâà. Ïîäîáíûé ãðàôèê äîë-
æåí áûòü ðàññìîòðåí, à çàòåì îòáðîøåí êàê ñëèøêîì ñæàòûé.
Äóêîé Õåðñîíà â êîíöå 910-õ ãã. áûë Èîàíí Âîãà. Êàê ìû óçíàåì èç Ep. 9
Íèêîëàÿ öàðþ Ñèìåîíó îò êîíöà àâãóñòà / íà÷àëà ñåíòÿáðÿ 917 ã., Èîàíí
Âîãà çàíèìàë ýòó äîëæíîñòü, èäåàëüíóþ äëÿ ñíîøåíèé ñ ïå÷åíåãàìè, íà-
êàíóíå ñðàæåíèÿ ïðè Àíõèàëå. Åñëè îí åùå íå áûë äóêîé Õåðñîíà äî äîãî-
âîðà 914 ã., òî åãî äîëæíû áûëè íàçíà÷èòü âñêîðå ïîñëå çàêëþ÷åíèÿ äîãî-
âîðà. Îñíîâíàÿ ïðè÷èíà ïîðàæåíèÿ Âèçàíòèè ïðè Àíõèàëå ñîñòîÿëà â íå-
ñïîñîáíîñòè ïå÷åíåãîâ, ïðèâåäåííûõ Èîàííîì Âîãîé, ïåðåéòè Äóíàé è
âñòóïèòü â áîé. Îäíàêî îñîáîå ðàññëåäîâàíèå, ïðîâåäåííîå ñåíàòîì, ïî-
êàçàëî, ÷òî Èîàíí íå áûë âèíîâåí â ïîðàæåíèè, âñÿ âèíà áûëà âîçëîæåíà
íà Ðîìàíà Ëàêàïèíà, êîòîðûé êîìàíäîâàë ôëîòîì [44, p. 390]. Äæåíêèíñ è
Âåñòåðèíê ñ÷èòàþò, ÷òî Ep. 68 áûëà àäðåñîâàíà ïðååìíèêó Èîàííà íà ïî-
ñòó äóêè; äàòèðóÿ åå âðåìåíåì ïîñëå ìàðòà 919 ã., îíè ïðåäïîëàãàþò, ÷òî
Èîàíí, ïîëíîñòüþ îïðàâäàííûé, ñîõðàíèë ñâîé ïîñò â Õåðñîíå è ÷òî åãî
êàðüåðà, äîëæíî áûòü, çàêîí÷èëàñü âñêîðå ïîñëå ïðèõîäà Ðîìàíà ê âëàñ-
òè. Íî ýòè âïîëíå ðàçóìíûå ñîîáðàæåíèÿ íå ñëóæàò àðãóìåíòîì â ïîëüçó
èäåè, ÷òî Ep. 68 áûëà àäðåñîâàíà ïðååìíèêó Èîàííà Âîãè, à íå åìó ñàìî-
ìó, è â ïîëüçó òîãî ÷ðåçâû÷àéíî æåñòêîãî ãðàôèêà äëÿ ìèññèîíåðñêîé
äåÿòåëüíîñòè àðõèåïèñêîïà â Õàçàðèè, êîòîðûé ñîçäàþò èçäàòåëè ïèñåì.
ß ñ÷èòàþ, ÷òî òðè ñîñåäíèõ ïèñüìà, Ep. 66-68 â ñâîäå Íèêîëàÿ Ìèñòèêà,
áûëè îòïðàâëåíû îäíîìó è òîìó æå àäðåñàòó, ïàòðèêèþ Èîàííó Âîãå, èíè-
öèàòîðó äîãîâîðà ñ ïå÷åíåãàìè, êîòîðûé è îòâå÷àë çà öåðåìîíèþ ðàòèôè-
êàöèè. Ïàòðèàðõ áûë íå âïðàâå áðîñèòü òåíü íà ñòîëü íåîáõîäèìûé ïîëè-
òè÷åñêèé àêò, è åìó îñòàâàëîñü òîëüêî ïðîñèòü âèíîâíîãî î äîáðîâîëüíîì
ïîêàÿíèè. Ïîçäíåå òîò îêàçàëñÿ ñïîñîáåí ïîìî÷ü àðõèåïèñêîïó Õåðñîíñêî-
ìó â âûïîëíåíèè åãî ìèññèè â Õàçàðèè, ïðè÷åì íå â ñâîåì îôèöèàëüíîì
êà÷åñòâå – äóêà Õåðñîíà ðàñïîëàãàë ëèøü íîìèíàëüíîé âëàñòüþ, íî íå âîé-
ñêàìè, – à èìåííî áëàãîäàðÿ ñâîèì ñâÿçÿì ñ ïå÷åíåãàìè, êîòîðûå, êàê ìû
óâèäèì, êîíòðîëèðîâàëè ðåãèîí. Ep. 67 áûëà íàïèñàíà ÷åðåç íåñêîëüêî äíåé
ïîñëå Ep. 66, à Ep. 68, âåðîÿòíî, íåñêîëüêî ìåñÿöåâ ñïóñòÿ ïîñëå Ep. 67.
Ìèññèÿ àðõèåïèñêîïà â Õàçàðèþ íà÷àëàñü îñåíüþ 914 ã. èëè âåñíîé 915 ã., à
ê ëåòó 920 ã. ïðèíåñëà ïëîäû, î êîòîðûõ ïîâåñòâóåò Ep. 106.

424
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

3. Êðûìñêàÿ Õàçàðèÿ è Ôóëüñêîå àðõèåïèñêîïñòâî â Not. 7.

Óïîìèíàíèå Íèêîëàåì Õàçàðèè âûçâàëî íåêîòîðóþ ïóòàíèöó, íî íîâåé-


øèå êîììåíòàòîðû ïðèçíàþò, ÷òî ðå÷ü íå ìîæåò èäòè î Õàçàðñêîì êàãàíàòå, è
ïîìåùàþò Õàçàðèþ â Êðûìó [íàïðèìåð: 47, ñ. 364; 48, p. 44-70]23. Â íàïèñàíèè
Gazaria ýòî ãåîãðàôè÷åñêîå íàçâàíèå ÷àñòî ïðèìåíÿëîñü ñ XIII â. ê òåððèòî-
ðèè èòàëüÿíñêîé êîëîíèçàöèè íà þãî-âîñòî÷íîì ïîáåðåæüå Êðûìà, à èíîãäà
ðàñïðîñòðàíÿëîñü è íà Çîëîòóþ Îðäó [49, ñ. 116-118]. Ïàðàëëåëüíîå âèçàí-
òèéñêîå ñëîâîóïîòðåáëåíèå ìîæíî íàéòè ó Èîàííà Ñêèëèöû: îí óïîìèíàåò
âîññòàíèå Ãåîðãèÿ Öóëû, êîòîðîå çàñòàâèëî îòïðàâèòü â ÿíâàðå 1016 ã. ôëîò
â Õàçàðèþ, ñòðàíó, ÷üèì àðõîíòîì áûë Ãåîðãèé [50, p. 354]. Íåñêîëüêî ïå÷àòåé
ïîêàçûâàþò, ÷òî ïðîòîñïàôàðèé Ãåîðãèé Öóëà çàíèìàë â íà÷àëå XI â. äîëæ-
íîñòü ñòðàòèãà Õåðñîíà, è èìåííî òàì-òî ó÷åíûå è ëîêàëèçîâàëè âîññòàíèå,
óïîìÿíóòîå Ñêèëèöåé, íåâçèðàÿ íà òîò ôàêò, ÷òî íè îäèí èñòî÷íèê íå íàçûâà-
åò Õåðñîí è åãî îêðåñòíîñòè Õàçàðèåé. Çàòåì âíîâü îáíàðóæåííàÿ ïå÷àòü
ïîäñêàçàëà èíîå ðåøåíèå. Íà íåé ôèãóðèðóåò ïðîòîñïàôàðèé Ãåîðãèé Öóëà,
î÷åâèäíî, òîò æå, ÷òî è íà ïå÷àòÿõ èç Õåðñîíà, ñ òèòóëîì «Áîñïîðñêèé»,
Ðï<ó>öüñ(ïõ). Ýòîò òèòóë ìîæåò òîëüêî óêàçûâàòü íà ïîñò ñòðàòèãà Áîñïîðà
Êèììåðèéñêîãî, âíåñåííûé â Ýñêóðèàëüñêèé òàêòèêîí24. Åñëè Ãåîðãèé Öóëà
íà âñåõ ïå÷àòÿõ ÿâëÿåòñÿ îäíèì è òåì æå ëèöîì, òî îí, äîëæíî áûòü, áûë
ïåðåâåäåí èç Õåðñîíà íà Áîñïîð (è ýòîò ïåðåâîä, êîòîðûé âðÿä ëè ìîæíî
ðàñöåíèâàòü êàê ïîâûøåíèå, ìîã ñòàòü ïðè÷èíîé åãî ìÿòåæà). Òîãäà Õàçàðèÿ
è ó Ñêèëèöû îáîçíà÷àåò Âîñòî÷íûé Êðûì, ýêâèâàëåíò Gazaria.
Ïàòðèàðõ Íèêîëàé ïðèìåíÿë íàèìåíîâàíèå Õàçàðèÿ ê òîìó æå ðåãèîíó
åùå â 914 ã., è ýòî ðàííåå ñëîâîóïîòðåáëåíèå ñëóæèò àðãóìåíòîì ïðîòèâ îá-
ùåïðèíÿòîãî îáúÿñíåíèÿ íàèìåíîâàíèÿ Gazaria êàê âîñïîìèíàíèÿ î Õàçàð-
ñêîì êàãàíàòå.  íà÷àëå Õ â. êàãàíàò áûë ìîùíûì è áëèçêèì ñîñåäîì, è äëÿ
Êðûìà èìåòü ñâîþ Õàçàðèþ îçíà÷àëî èìåòü ñâîèõ õàçàð. Èìè ìîãëè áûòü
òîëüêî õîòöèðû (Khotziroi), êîòîðûõ Not. 3 ïîìåùàëà â Êðûìó çà ñòîëåòèå äî
Íèêîëàÿ Ìèñòèêà.
Òåððèòîðèÿ, çàñåëåííàÿ õîòöèðàìè (Khotziroi), ïëåìåíåì, ñðåäè êîòîðîãî
ðàçäåë 37 â Not. 3 ïîìåñòèë îäíîãî èç åïèñêîïîâ Ãîòñêîé åïàðõèè, ðàñïîëàãà-
ëàñü, ñîãëàñíî ïîÿñíèòåëüíîé ïðèïèñêå ê ýòîìó ðàçäåëó, ðÿäîì ñ Ôóëàìè è ôïà
×áñáóßïõ. Ýòî ïîñëåäíåå íàçâàíèå òàì æå ïðàâèëüíî ïåðåâåäåíî (ñ òþðêñêîãî

23
Ñ.À. Èâàíîâ óñìàòðèâàåò â «çàáëóäøåì íàðîäå» êðûìñêèõ àëàí (÷üå ñóùåñòâîâàíèå â Õ â.
áóäåò òðóäíî äîêàçàòü) è óñòàíàâëèâàåò ñâÿçü ìåæäó èìåâøèìè ìåñòî ïðè Íèêîëàå ìèññèÿ-
ìè â Êðûìó è â Àëàíèè, êîòîðóþ ÿ ñ÷èòàþ íåîáîñíîâàííîé [35, p. 182-183].
24
Ýòà íîâàÿ ïå÷àòü áûëà îïóáëèêîâàíà è ïðîêîììåíòèðîâàíà È.Â. Ñîêîëîâîé [51, ñ. 68-
74; 52, ñ. 103-116 (ñ ïðèìå÷àíèÿìè)]. Òî÷êó çðåíèÿ Ñîêîëîâîé ïîääåðæàë Â.Ï. Ñòåïàíåíêî
[53, ñ. 125-129]. Ã.Ã. Ëèòàâðèí íåäàâíî ïîïûòàëñÿ âåðíóòü âîññòàíèå Öóëû íàçàä â Õåðñîí
[54, ñ. 215-223 (ñ ïîäðîáíîé áèáëèîãðàôèåé)].

425
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

Kara-su) êàê «Òåìíàÿ âîäà». Êàðà-ñó, îñíîâíîé ïðèòîê Ñàëãèðà, îãðàíè÷èâàåò


âîñòî÷íóþ ÷àñòü Êðûìñêîãî ïîëóîñòðîâà. ×òî æå êàñàåòñÿ ëîêàëèçàöèè Ôóë,
ñïîðû, êîòîðûå èñ÷åðïàëè âñå ðàçóìíûå è ìåíåå ðàçóìíûå âàðèàíòû, ïðèâå-
ëè ê èõ ïî÷òè åäèíîãëàñíîìó ðàçìåùåíèþ íà Òåïñåíå, ê çàïàäó îò Ôåîäîñèè
[55, ñ. 212-218]. Ýòà ÷àñòü Âîñòî÷íîãî Êðûìà, íàðÿäó ñ ðàñïîëîæåííûì íà
ñàìîì âîñòîêå Êåð÷åíñêèì ïîëóîñòðîâîì, áûëà ïëîòíî çàñåëåíà â VIII â. íî-
âûì íàñåëåíèåì, îïèñàííûì àðõåîëîãàìè êàê áîëãàðî-òþðêñêîå. Åãî ïðèáû-
òèå ÿâèëîñü ðåçóëüòàòîì õàçàðñêîãî çàâîåâàíèÿ, è åãî «ìàòåðèàëüíàÿ êóëü-
òóðà» áûëà îïðåäåëåíà È.À. Áàðàíîâûì êàê êðûìñêèé âàðèàíò ñàëòîâî-
ìàÿöêîé êóëüòóðû, íàèáîëåå âûðàçèòåëüíîé äëÿ Õàçàðñêîãî êàãàíàòà [56].
ß íå ïåðâûé çàìåòèë, ÷òî ýòî íîâîå íàñåëåíèå íîñèëî ïëåìåííîå íàçâà-
íèå õîòöèðû [56, p. 139-140] è ïðåäïîëîæèë, ÷òî îò õîòöèðîâ Not. 3 ïîøëî
íàçâàíèå Õàçàðèÿ, ïðèìåíÿâøååñÿ ïîçäíåå ê òåððèòîðèè èõ ðàññåëåíèÿ [33,
p. 98; 57, p. 72; 48, p. 61-62]. Áîëåå òîãî, â ðóññêèõ ëåòîïèñÿõ ñëîâî õàçàðû
ïèøåòñÿ ÷åðåç î â ïåðâîì ñëîãå (êîçàðå), à â àðìÿíñêèõ òåêñòàõ ÷åðåç i âî
âòîðîì ñëîãå (Xazirk’). Ýòî êîìáèíèðîâàííîå ñâèäåòåëüñòâî ïîäòâåðæäàåò,
÷òî íàçâàíèå õîòöèðû â Not. 3 íå îáîçíà÷àåò ïëåìÿ ðîäñòâåííîå èëè ñîþçíîå
õàçàðàì, à ÿâëÿåòñÿ âàðèàíòîì íàïèñàíèÿ ñàìîãî íàçâàíèÿ õàçàðû, îáðàçî-
âàííûì ðåäàêòîðîì íîòèöèè èëè åãî èíôîðìàòîðîì ñî ñëóõà. Ýòîò àðãóìåíò
èìååò ðåøàþùåå çíà÷åíèå äëÿ ñòîëü îáñóæäàåìîãî âîïðîñà îá ýòíè÷åñêîé
èäåíòè÷íîñòè õàçàð. Àðõåîëîãè ñêëîííû îòíîñèòü çíàòíûå çàõîðîíåíèÿ ê «ýò-
íè÷åñêèì» õàçàðàì è ïðèïèñûâàòü «ìàññîâûé» ìàòåðèàë áîëãàðàì, àëàíàì
èëè àëàíî-áîëãàðàì. Òþðêñêèå ìèãðàíòû â Âîñòî÷íûé Êðûì, êîòîðûå ñ êîíöà
VIII â. ñåëÿòñÿ òàêæå è â çàïàäíîé ÷àñòè ïîëóîñòðîâà, îïèñûâàþòñÿ, ñîîòâåò-
ñòâåííî, êàê «áîëãàðñêèå ñîþçíèêè õàçàð» [58, p. 422-423 (ñ äîïîëíèòåëüíû-
ìè ññûëêàìè)], òàê êàê ìàòåðèàë èç èõ ïîñåëåíèé è çàõîðîíåíèé äîñòàòî÷íî
ñåð è íåïðèìå÷àòåëåí. Çäåñü ìåíÿ, îäíàêî, èíòåðåñóåò íå àòðèáóöèÿ ðàííèõ
áîãàòûõ çàõîðîíåíèé è íå ïîèñê «ïîäëèííûõ» õàçàð. ß õî÷ó ëèøü ïîä÷åðê-
íóòü, ÷òî ýòíè÷åñêàÿ èäåíòèôèêàöèÿ õîòöèðû-õàçàðû áûëà çàêðåïëåíà çà
«òþðêàìè»-ìèãðàíòàìè â Êðûì óæå â Not. 3 îê. 800 ã. Ýòà èäåíòèôèêàöèÿ îò-
ëè÷àåò èõ â íîòèöèè îò ãóííîâ è îíîãóðîâ, ïëåìåí, çàñåëÿâøèõ òåððèòîðèþ
êàãàíàòà äî õàçàðñêîãî çàâîåâàíèÿ. Â ïåðèîä, áëèçêèé ê ïîÿâëåíèþ ñàëòîâî-
ìàÿöêîé êóëüòóðû, òþðêñêèå ïåðåñåëåíöû â Êðûìó âîñïðèíèìàëèñü êàê õà-
çàðû èõ ãðåêî-ãîâîðÿùèìè ñîñåäÿìè è, âåðîÿòíî, äàæå èìè ñàìèìè, íåçàâè-
ñèìî îò èõ îñîáûõ êîðíåé (õàçàðñêèõ, áàðñèëüñêèõ, áîëãàðñêèõ è ò.ä.). Èõ ýò-
íè÷åñêàÿ èäåíòè÷íîñòü áûëà äîñòàòî÷íî ñèëüíîé, ÷òîáû íàçâàíèå Õàçàðèÿ
îñòàëîñü çà òåððèòîðèåé èõ ïîñåëåíèÿ íà áóäóùèå âåêà. Ñëåäîâàòåëüíî, íà-
ñêîëüêî ýòíè÷åñêàÿ àòðèáóöèÿ àðõåîëîãè÷åñêèõ íàõîäîê âîîáùå èìååò ñìûñë,
è êðûìñêèé âàðèàíò ñàëòîâî-ìàÿöêîé êóëüòóðû, è âñÿ ýòà êóëüòóðà â öåëîì
ìîãóò îïðåäåëÿòüñÿ êàê õàçàðñêèå áåç êàâû÷åê è îãîâîðîê.
Ðåøåíèå Íèêîëàÿ Ìèñòèêà íàçíà÷èòü àðõèåïèñêîïà äëÿ ýòîãî íàðîäà

426
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

ÿâëÿåòñÿ äëÿ ìîåé àðãóìåíòàöèè êëþ÷åâûì. Îí äîâåðèë àðõèåïèñêîïó Õåð-


ñîíñêîìó âûáîð «àðõèåðåÿ, êîòîðûé äîëæåí æèòü ñðåäè íèõ» è íàêàçàë åìó
îòïðàâèòü êàíäèäàòà â Êîíñòàíòèíîïîëü äëÿ ðóêîïîëîæåíèÿ. Íàìåðåíèå ïàò-
ðèàðõà ëè÷íî ðóêîïîëîæèòü íîâîãî «ïàñòûðÿ äëÿ ñòàäà, êîòîðîå äî ñèõ ïîð
áûëî íåêîìó ïàñòè», íå îñòàâëÿåò ñîìíåíèé îòíîñèòåëüíî àðõèåïèñêîïñêîãî
çâàíèÿ íîâîãî àðõèåðåÿ. Òîëüêî îäíî íîâîå àðõèåïèñêîïñòâî áûëî ñîçäàíî â
Âîñòî÷íîì Êðûìó â ðàññìàòðèâàåìûé ïåðèîä: Ôóëû. Ýòî íàçâàíèå âïåðâûå
óïîìèíàåòñÿ îê. 800 ã. â Not. 3, ãäå èì îáîçíà÷åí ðåãèîí ðàññåëåíèÿ õîòöèðîâ,
íàçûâàâøèéñÿ âî âðåìåíà Íèêîëàÿ Õàçàðèåé. Ñîãëàñíî Æèòèþ Èîàííà Ãîòñ-
êîãî íà÷àëà IX â., â Ôóëàõ â 780-õ ãã. ñîäåðæàëñÿ â çàêëþ÷åíèè Èîàíí ïî ïðèêà-
çó õàçàðñêîãî êàãàíà. Â 861 ã. Êîíñòàíòèí Ôèëîñîô ïîñåòèë Ôóëû ïî ïóòè ê
õàçàðñêîìó êàãàíó èëè âîçâðàùàÿñü ïîñëå âñòðå÷è ñ íèì; îí óáåäèë ìåñòíûõ
æèòåëåé ñðóáèòü èõ ñâÿùåííîå äåðåâî, íàçûâàåìîå Àëåêñàíäð. Äëÿ íàñòîÿ-
ùåé äèñêóññèè âàæíî, ÷òî ïîêëîíÿþùèåñÿ äåðåâó, êîòîðûõ íàñòàâèë Êîíñòàí-
òèí, áûëè íå ÿçû÷íèêàìè, à íåðàäèâûìè õðèñòèàíàìè, êîòîðûõ áûëî ëåãêî
óáåäèòü îòêàçàòüñÿ îò ãðåõîâíîé ïðàêòèêè. Ýòîò îáðàç áëèçîê ïðåäñòàâëå-
íèþ Íèêîëàÿ î «çàáëóäøåì íàðîäå, ïî÷òè ïîõèùåííûì çëûì äåìîíîì èç ëîíà
áëàãî÷åñòèÿ». Ýòî òàêæå ñîãëàñóåòñÿ ñ óêàçàíèÿìè Not. 3, ÷òî õðèñòèàíñòâî
äîñòèãëî ýòîãî ðåãèîíà ê 800 ã. Ðåøåíèå, îáúÿâëåííîå Íèêîëàåì ëåòîì 920 ã.,
ìîãëî, ñëåäîâàòåëüíî, êàñàòüñÿ òîëüêî ñîçäàíèÿ Ôóëüñêîãî àðõèåïèñêîïñòâà.
Îíî ïðåâðàùàåòñÿ â terminus post quem äëÿ Not. 7, â êîòîðîé ýòî àðõèåïèñ-
êîïñòâî óïîìÿíóòî â ñàìûé ïåðâûé ðàç (ñò. 99).

4. Ïåðåñìîòð öåðêîâíîé òàáåëè î ðàíãàõ êàê ïîñëåäñòâèå Åäèíåíèÿ.

Íîâàÿ âðåìåííàÿ ãðàíèöà äëÿ ñîñòàâëåíèÿ Not. 7 ïðåæäå âñåãî ïîçâîëÿ-


åò îïðåäåëèòü ñîáûòèå, êîòîðîå äàëî ê òîìó òîë÷îê. Ïàòðèàðõ îñóæäàåò â
ñâîåì âñòóïëåíèè ïîçîðíûå ïåðåáðàíêè íà ñîáðàíèè âåðõîâíûõ öåðêîâíûõ
èåðàðõîâ, êîãäà ïðåäñòàâèòåëè áûâøèõ ïàïñêèõ åïàðõèé òîëêàëè ñâîèõ âîñ-
òî÷íûõ êîëëåã, ÷òîáû çàíÿòü ìåñòà, êîòîðûå îíè ñ÷èòàëè äëÿ ñåáÿ äîñòîéíû-
ìè, à òå òîëêàëè èõ âñïÿòü ñ íåìåíüøåé ñèëîé. Ýòî íåîòîæäåñòâëåííîå äî
ñèõ ïîð ñîáðàíèå ÿâíî ïðîèñõîäèëî ïîñëå äîëãîãî ïðîìåæóòêà âðåìåíè, â
òå÷åíèå êîòîðîãî ìèòðîïîëèòû íå âñòðå÷àëèñü, è òåïåðü îíî ìîæåò áûòü îï-
ðåäåëåíî êàê ñèíîä Åäèíåíèÿ èþíÿ – èþëÿ 920 ã. Äàëåå âî âñòóïëåíèè óêàçû-
âàåòñÿ, ÷òî íîâàÿ òàáåëü î ðàíãàõ áûëà ñîãëàñîâàíà ïîçäíåå, êîãäà ïàòðè-
àðõ, èìïåðàòîð è ìèòðîïîëèòû ñîáðàëèñü â öåðêâè ñâ. Èðèíû, äàáû îòïðàçä-
íîâàòü ïàìÿòü ïî÷òåííûõ ïàòðèàðõîâ (ôÞí ôîí ¢ïéäßìùí ðáôñéáñ÷îí ìíÞìçí).
Ýòîò ïðàçäíèê òîæå íå áûë äî ñèõ ïîð îòîæäåñòâëåí. Îäíàêî åäèíñòâåííîå
ïðàçäíè÷íîå ñîáûòèå, êîòîðîå ñâîäèëî ïàòðèàðõà è èìïåðàòîðà â öåðêâè ñâ.
Èðèíû, áûëî, ñîãëàñíî Êíèãå öåðåìîíèé, ïðàçäíîâàíèå Åäèíåíèÿ â èþëå [59,
p. 174]. ß íå ñîìíåâàþñü, ÷òî Íèêîëàé îïèñûâàåò, èñïîëüçóÿ íàèìåíîâàíèå,

427
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

êîòîðîå â ïîçäíåéøåé òðàäèöèè íå ñîõðàíèëîñü, ïåðâóþ òàêóþ öåðåìîíèþ â


èþëå 921 ã. Ýòî áûëî ïîäõîäÿùåå âðåìÿ äëÿ ïîïðàâëåíèÿ óðîíà, êîòîðûé
áûë íàíåñåí ãîäîì ðàíåå. ×òî æå êàñàåòñÿ íàèìåíîâàíèÿ ïðàçäíèêà, òî íóæ-
íî íàïîìíèòü, ÷òî äëÿ Íèêîëàÿ îñíîâîé Åäèíåíèÿ áûëî îïðåäåëåíèå ñïèñêà
«÷òèìûõ» ïàòðèàðõîâ, à òî÷íåå – èñêëþ÷åíèå èç ýòîãî ñïèñêà îäíîãî, êîòî-
ðûé íå çàñëóæèâàë òîðæåñòâåííîãî ïîìèíîâåíèÿ, åãî ñîïåðíèêà «àíòè-ïàòðè-
àðõà» Åâôèìèÿ. Ýòîò âçãëÿä íà ñîáûòèå èçìåíèëñÿ âñêîðå ïîñëå ñìåðòè Íè-
êîëàÿ, êîãäà èìÿ Åâôèìèÿ áûëî âîññòàíîâëåíî â äèïòèõàõ.
Íîâàÿ äàòèðîâêà Not. 7 ïîçâîëÿåò ïðåäëîæèòü ðåøåíèå ñòàðîé ïðîáëå-
ìû, êàñàþùåéñÿ åïàðõèè Õàëäèè. Âñëåä çà Â. Ãðþìåëåì è äðóãèìè, Æ. Äàððó-
çåñ ïðåäñòàâèë è ïðîáëåìó, è åå òðàäèöèîííîå ðåøåíèå â îäíîé èç ñâîèõ
ïîñëåäíèõ îïóáëèêîâàííûõ ðàáîò [42, p. 210-215]. Â Not. 7 Òðàïåçóíä ÿâëÿåò-
ñÿ ìèòðîïîëèåé åïàðõèè Ëàçèêà (ñò. 556), ïî÷åòíî ïîìåùåííîé âî âòîðîé òðå-
òè ñïèñêà ìèòðîïîëèòîâ, êàê è ïîäîáàåò ýòîé äðåâíåé åïàðõèè (ñò. 33). Â ñâî-
äå ïèñåì Íèêîëàÿ, îäíàêî, ìèòðîïîëèò Âàñèëèé Òðàïåçóíäñêèé, àäðåñàò Ep.
114 è 128, ïðåäñòàâëåí êàê ìèòðîïîëèò Õàëäèè, è òî æå íàçâàíèå îáîçíà÷àåò
ýòó åïàðõèþ â òåêñòå Ep. 74. Âñå òðè ïèñüìà äàòèðîâàíû èçäàòåëÿìè, êîòî-
ðûå ñëåäîâàëè çà Ðåãåñòàìè Ãðþìåëÿ, ìåæäó 913 è 919 ãã., ò.å. ïîçäíåå òðàäè-
öèîííîé äàòû Not. 7. Òðàïåçóíä áûë ñòîëèöåé ôåìû Õàëäèÿ, è ïîòîìó Äàððó-
çåñ è åãî ïðåäøåñòâåííèêè âûíóæäåíû áûëè ïðåäïîëîæèòü, ñ íåêîòîðûì
óäèâëåíèåì, ÷òî Íèêîëàé ïðåäïî÷èòàë ñâåòñêóþ íîìåíêëàòóðó îôèöèàëü-
íîìó íàçâàíèþ åïàðõèè â íîòèöèè, êîòîðóþ ñàì æå îí è ñîñòàâèë. Ýòî îáúÿñ-
íåíèå ìàëîïðàâäîïîäîáíî, è ìîæíî ïîêàçàòü, ÷òî â íåì íåò íåîáõîäèìîñòè.
 ñòàðîé òðàäèöèè, âîñõîäÿùåé ê ïðîòîíîòèöèè è îòðàæåííîé â Not. 1-4
Äàððóçåñà, åïàðõèÿ Ëàçèêà ñ ìèòðîïîëèåé â Ôàçèñå ñîîòâåòñòâîâàëà ðåàëü-
íîé Ëàçèêå íà âîñòî÷íîì áåðåãó ×åðíîãî ìîðÿ, òîãäà êàê Òðàïåçóíä áûë âñåãî
ëèøü âèêàðíûì åïèñêîïñòâîì Ïîëåìîíèéñêîãî Ïîíòà. Îäíàêî ñïèñêè Ñåäü-
ìîãî Âñåëåíñêîãî Ñîáîðà 787 ã. óêàçûâàþò íà ëþáîïûòíîå íîâîå ÿâëåíèå.
Ìèòðîïîëèò Õðèñòîôîð Ëàçèéñêèé, èäåíòèôèöèðîâàííûé êàê ôïà ÖÜóéäïò â
Ñïèñêàõ ABCE, ôèãóðèðóåò êàê Ôñáðåæïàíôïò â ïîñëåäíåì Ñïèñêå F. Ýòà ïîñ-
ëåäîâàòåëüíîñòü, êîòîðàÿ ïîðîäèëà ñî÷åòàíèå ôïà ÖÜóéäïò ½ôïé Ôñáðåæïàíôïò
â ïåðåñìîòðåííîì Ñïèñêå D, áûëà ïðàâèëüíî èíòåðïðåòèðîâàíà êàê óêàçà-
íèå íà òî, ÷òî âàêàíòíàÿ åïèñêîïñêàÿ êàôåäðà Òðàïåçóíäà áûëà îòäàíà Õðè-
ñòîôîðó âî âðåìÿ Ñîáîðà [9, p. 45; 42, p. 211]. Ýòîò ïåðåâîä, íåñîìíåííî,
ñâÿçàí ñ òåì, ÷òî âèçàíòèéñêèé ìèòðîïîëèò Ôàçèñà áûë èçãíàí ñî ñâîåé êà-
ôåäðû. Ýòî ñîáûòèå äîëæíî áûòü ñîîòíåñåíî ñ çàâîåâàíèåì àáàçãàìè (àáõà-
çàìè) Ëàçèêè-Åãðèñè, ÷òî âûâåëî åå èç ñîñòàâà Âèçàíòèè â 770-õ èëè 780-õ ãã.
[60, ñ. 213-218]25. Òàêèì îáðàçîì äàòà Ñîáîðà äàåò íàì terminus ante quem

25
Ïðåäïîëîæèòü, ÷òî Õðèñòîôîð áûë íàçíà÷åí ìèòðîïîëèòîì Ôàçèñà in partibus, ñ íåÿñ-
íûìè ïåðñïåêòèâàìè íà çàíÿòèå ïðåñòîëà, áûëî áû äëÿ VIII â. àíàõðîíèçìîì.

428
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

äëÿ ýòîãî çàâîåâàíèÿ, à òåì ñàìûì è äëÿ îêîí÷àòåëüíîé ýìàíñèïàöèè, ïîëè-


òè÷åñêîé è öåðêîâíîé, Àâàçãèè (è, êàê ñëåäñòâèå, Ëàçèêè) îò âèçàíòèéñêîé
çàâèñèìîñòè. Íî, êàê óêàçûâàë Äàððóçåñ, åäèíè÷íûé ñëó÷àé ñ Õðèñòîôîðîì
íå ñäåëàë Òðàïåçóíä ìèòðîïîëèåé. Â IX â. Not. 2 è 4 ïî íåáðåæíîñòè ïîìåùà-
þò Òðàïåçóíä êàê íà ñâîåì ñòàðîì ìåñòå âèêàðíîãî åïèñêîïñòâà, òàê è ñðåäè
àðõèåïèñêîïñòâ (Not. 2, ñò. 296 è 78; Not. 4, ñò. 251 è 75) [42, p. 211-212]. Òå æå
íîòèöèè ïîä÷èíÿþò åïàðõèþ Ëàçèêè/Ôàçèñà Êîíñòàíòèíîïîëþ, ÷òî â IX â. ÿâ-
ëÿëîñü àíàõðîíèçìîì. Çàòåì, íà ñëåäóþùåì ýòàïå, Not. 6 (ñïèñîê ìèòðîïîëè-
òîâ) ïîìåùàåò îäíîâðåìåííî ìèòðîïîëèòà Ôàçèñà â Ëàçèêå (ñò. 27) è ìèòðî-
ïîëèòà Òðàïåçóíäñêîãî áëèæå ê êîíöó ñïèñêà, ÷òî óêàçûâàåò íà âíîâü ñîçäàí-
íóþ êàôåäðó (ñò. 34). Òàêèì îáðàçîì âîçâûøåíèå Òðàïåçóíäà, ñòîëèöû Õàë-
äèè, äî ñòàòóñà ìèòðîïîëèè èçíà÷àëüíî íå èìåëî íè÷åãî îáùåãî ñ Ëàçèêîé.
Îäíàêî Not. 7 ïîêàçûâàåò ïðèìå÷àòåëüíîå óñòðîéñòâî, î êîòîðîì, äîëæíî
áûòü, ìèòðîïîëèòû äîãîâîðèëèñü ëåòîì 921 ã. Òîãäà êàê Ëàçèêà äîëæíà áûëà
áûòü óäàëåíà èç îáíîâëåííîé íîòèöèè âìåñòå ñ äðóãèìè óñòàðåâøèìè åïàð-
õèÿìè, ìèòðîïîëèòó Õàëäèè áûëî äîçâîëåíî ñîõðàíèòü çà ñîáîé ýòó äåíîìè-
íàöèþ, âûèãðûâàÿ òåì ñàìûì íåñêîëüêî ïîçèöèé â íîòèöèè. Íîìåíêëàòóðà
Ep. 74, 114 è 128 Íèêîëàÿ Ìèñòèêà îòðàæàåò òó æå ðåàëüíîñòü, ÷òî è Not. 6,
êîãäà Òðàïåçóíäñêàÿ åïàðõèÿ áûëà îòëè÷íîé îò Ëàçèêè. Íîìåíêëàòóðà æå
Not. 7 – ñòîëü æå íîâàÿ è èñêóññòâåííàÿ â ýòîì ñëó÷àå, êàê è âêëþ÷åíèå
Èñàâðèè ïîä èìåíåì Ïàìôèëèè (ñì. âûøå). Ñîâåðøåííî î÷åâèäíî, ÷òî Not. 7
ñëåäóåò äàòèðîâàòü ïîçäíåå, ÷åì ïèñüìà Íèêîëàÿ Ìèñòèêà.
Ýòî îáðàùåíèå ê èñêóññòâåííîé íîìåíêëàòóðå ïîìîãàåò îáúÿñíèòü îò-
ñóòñòâèå àðõèåïèñêîïà Àëàíèè â Not. 7. Èñòîðèÿ îáðàùåíèÿ Àëàíèè èçâåñòíà,
ãëàâíûì îáðàçîì, èç ïèñåì Íèêîëàÿ Ìèñòèêà, êîòîðûå äîâîëüíî õîðîøî äà-
òèðîâàíû. Ãðóïïà ìîíàõîâ âåëà ìèññèîíåðñêóþ ðàáîòó â ñòðàíå äî 912 ã., è
Íèêîëàé ïîçäðàâèë èõ ñ äîñòèãíóòûì âñêîðå ïîñëå ñâîåãî âîçâðàùåíèÿ íà
ïðåñòîë (Ep. 78). Àðõèåïèñêîï áûë îòïðàâëåí â Àëàíèþ â 914 ã. èëè â 915 ã., â
ïåðèîä ïîëóîïàëû Íèêîëàÿ (Ep. 52). Îí áûë ñèëüíî ïîäàâëåí ìåñòíûìè óñ-
ëîâèÿìè, à çàòåì, åùå â áîëüøåé ñòåïåíè, âîçâðàùåíèåì ìîíàõîâ-ìèññèîíå-
ðîâ, ñ êîòîðûìè îí íå óæèëñÿ. Ïèñüìà Íèêîëàÿ Ïåòðó, àðõèåïèñêîïó Àëàíèè,
ñîäåðæàò ñîâåòû è óòåøåíèå è äàòèðóþòñÿ îê. 915-918 ãã. (Ep. 53, 118, 133-
135). Äâà ïèñüìà ïàòðèàðõà öàðþ (exousiastes) Àáàçãèè 914-917 ãã. ñîäåðæàò
ïðîñüáó îêàçàòü ñîäåéñòâèå àðõèåïèñêîïó (Ep. 46, 51) [ñì. íåäàâíåå èññëå-
äîâàíèå: 61, p. 187-192]. Âèçàíòèéñêîå äóõîâåíñòâî áûëî èçãíàíî èç Àëàíèè
îê. 932 ã., êîãäà ýòà ñòðàíà áûëà âûíóæäåíà âíîâü ïîä÷èíèòüñÿ õàçàðàì [62, p.
254-255], íî â 921 ã. îíî, áåç ñîìíåíèÿ, òàì íàõîäèëîñü. Îòñóòñòâèå Àëàíñêîãî
àðõèåïèñêîïà â Not. 7 ìîæíî, íà ìîé âçãëÿä, îáúÿñíèòü òàèíñòâåííûì ïðèñóò-
ñòâèåì àðõèåïèñêîïà Ñåâàñòîïîëÿ â Àáàçãèè (ñò. 100). Ýòî äðåâíåå àðõèåïèñ-
êîïñòâî ôèãóðèðóåò â íîòèöèÿõ, íà÷èíàÿ ñ ñàìîé ïåðâîé, íî â ïîëíîñòüþ ïå-
ðåñìîòðåííîé Not. 7, îêàçûâàåòñÿ åäèíñòâåííûì î÷åâèäíûì àíàõðîíèçìîì.

429
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...

Êàê ìû óæå âèäåëè, öåðêîâü Àáàçãèè óòâåðäèëà ñâîþ íåçàâèñèìîñòü îò Êîí-


ñòàíòèíîïîëÿ åùå â 780-õ ãã.26 Áîëåå òîãî, âíåñåíèå â Not. 7 îäíîãî àðõèåïèñ-
êîïñòâà äëÿ ñòðàíû, ãäå àðõèåðååâ áûëî íåñêîëüêî, áûëî áû ñòîëü ÿâíîé
àíîìàëèåé, ÷òî íå ìîãëî áû ñëóæèòü äîêàçàòåëüñòâîì ðåèíòåãðàöèè Àáàçãèè
â âèçàíòèéñêóþ öåðêîâíóþ ñòðóêòóðó [60, p. 95-97]. Åùå îäèí êëþ÷ ïðåäîñ-
òàâëÿåò òîò ôàêò, ÷òî Ñåâàñòîïîëü èñ÷åçàåò èç îáíîâëåííîé âåðñèè Not. 7
ñåðåäèíû X â., ÍÝá ÔáêôéêÜ. Äëÿ Ì. Ãåëüöåðà ýòî «ÿâíàÿ îïèñêà», äëÿ Æ. Äàð-
ðóçåñà ýòî îòðàæåíèå «íîâîé ñèòóàöèè», ïðèçíàê ðàñòóùåé ýìàíñèïàöèè Àáàç-
ãèè îò Âèçàíòèè – äëÿ èñòîðèêîâ, êîòîðûå íå îáúÿñíÿþò, ïî÷åìó ïðîÿâëåíèå
ýòîãî ïðèçíàêà çàäåðæàëîñü äî ñåðåäèíû Õ â. [40, p. 560; 1, p. 57; ñð. 60, c. 96].
ß ñ÷èòàþ, ÷òî Ñåâàñòîïîëü â Not. 7 áûë íå ÷àñòüþ Àáàçãñêîé öåðêâè, êîòîðàÿ
óæå áîëåå âåêà íå ïîä÷èíÿëàñü Êîíñòàíòèíîïîëþ, à íîìèíàëüíîé êàôåäðîé
àðõèåïèñêîïñòâà Àëàíñêîãî, ñâîåâðåìåííî óäàëåííîé, êîãäà Àëàíèÿ ïåðåñòàëà
áûòü õðèñòèàíñêîé.
Ñîáðàíèå â öåðêâè ñâ. Èðèíû óòâåðäèëî òàáåëü î ðàíãàõ äëÿ ìèòðîïîëè-
òîâ è àðõèåïèñêîïîâ, òåõ, êòî ìîã áîðîòüñÿ çà ìåñòî â ïîñòîÿííîì ñèíîäå, íà
ïàòðèàðøåé ëèòóðãèè èëè íà ïðèåìå. Âèêàðíûå åïèñêîïû, ðåäêî ñîáèðàâøèå-
ñÿ âìåñòå, ðàññàæèâàëèñü è ïîäàâàëè ãîëîñà â ñîîòâåòñòâèè ñ ðàíãîì èõ ìèò-
ðîïîëèòà [40, p. 549-550]. Îäíàêî Not. 7 îòðàæàåò ãîðàçäî áîëåå àìáèöèîçíîå
ïðåäïðèÿòèå, ñîñòîÿâøåå â ïåðâîé ñèñòåìàòè÷åñêîé ðåâèçèè ñïèñêîâ åïèñ-
êîïñêèõ êàôåäð ïîñëå ïðîòîíîòèöèè VII â. Ïîäîáíûé ïåðåñìîòð òðåáîâàë
äîïîëíèòåëüíûõ ðàññëåäîâàíèé, âåðîÿòíî, â ôîðìå çàïðîñîâ, íàïðàâëåííûõ
êàæäîìó ìèòðîïîëèòó, îòíîñèòåëüíî ðåàëüíîãî ñîñòàâà êàôåäð ìèòðîïîëèè;
îòâåòû ñëè÷àëèñü ñî ñïèñêàìè, äîñòóïíûìè â ñèíîäå. Çàãëàâèå Not. 7 â äðåâ-
íåéøåé èåðóñàëèìñêîé ðóêîïèñè îïèñûâàåò åå êàê ðåçóëüòàò «ñèíîäàëüíîé
èíñïåêöèè» (™ê óõíïäéêÁò äéáóêÝøåïò); áóäü òî äîãàäêà èëè äîñòîâåðíàÿ èí-
ôîðìàöèÿ ïåðåïèñ÷èêà, íåò ñîìíåíèÿ, ÷òî ýòî îïèñàíèå îòðàæàåò ïðîöåäóðó
ñîñòàâëåíèÿ äîêóìåíòà. Âïðî÷åì, íà ïîäîáíîå îáñëåäîâàíèå ïîòðåáîâàëîñü
áû íå áîëåå ãîäà, è îíî íå ïðîòèâîðå÷èò èäåå Ãåëüöåðà î åäèíîâðåìåííîñòè
âñåõ òðåõ ÷àñòåé Not. 7. Íåñêîëüêî ðóêîïèñåé óêàçûâàþò â çàãëàâèè, ÷òî òà-
áåëü (taxis) õðàíèëàñü â ïàòðèàðøåì àðõèâå (chartophylakeion) [1, p. 272]. Ýòî
óêàçàíèå âàæíî äëÿ ïîíèìàíèÿ ðàííåé ýâîëþöèè òåêñòà. Ïàòðèàðøàÿ êàíöå-
ëÿðèÿ èçíà÷àëüíî ïûòàëàñü àêòóàëèçèðîâàòü òåêñò. Ðîìàíóïîëü è äâà äðóãèõ
âèêàðíûõ åïèñêîïñòâà Êàìàõè, äîáàâëåííûå â êîíöå 920-õ èëè â íà÷àëå 930-õ ãã.,
ïîõîæå, ñòàëè ïåðâûì îáíîâëåíèåì, è ýòî åùå îäèí äîâîä â ïîëüçó òîãî, ÷òî
26
Ïîïóòíî îòìå÷ó, ÷òî Ñåâàñòîïîëü, ïðåäñòàâëåííûé íà Ñåäüìîì Âñåëåíñêîì Ñîáîðå [9,
p. 49], äîëæåí áûë áûòü âîçâðàùåí â Àðìåíèþ II âìåñòå ñ ñîñåäíèì Íèêîïîëåì, ñëåäóÿ
communis opinio. Ëàìáåðö ðàçìåùàåò óêàçàííûå êàôåäðû â Àáàñãèè è Ôðàêèè ñîîòâåò-
ñòâåííî, îäíàêî ïðèñóòñòâèå â ñîáîðíûõ àêòàõ äâóõ íîâûõ àðìÿíñêèõ àðõèåïèñêîïñòâ îáúÿñ-
íèòü íåòðóäíî. Óòðàòèâ ñâîþ ìèòðîïîëèþ Ñåâàñòèþ, êîòîðàÿ ïîïàëà â ðóêè àðàáîâ, îáå
åïèñêîïñêèå êàôåäðû àâòîìàòè÷åñêè ñòàëè «àâòîêåôàëüíûìè».

430
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI

èñõîäíóþ íîòèöèþ ñëåäóåò äàòèðîâàòü íà÷àëîì 920-õ ãã., à íå äâàäöàòüþ ãîäàìè


ðàíüøå. Îôèöèàëüíûé ýêçåìïëÿð ïðîäîëæàë ïðàâèòüñÿ è ïîçæå, íî âñå ýòî
âðåìÿ îí ìîã áûòü ñêîïèðîâàí, à ÷àñòíûå êîïèè çàòåì ïîïîëíÿëèñü, ãëàâíûì
îáðàçîì â ñïèñêàõ ìèòðîïîëèòîâ è àðõèåïèñêîïîâ, â îáû÷íîì áåñïîðÿäêå.

«Ìàëåíüêàÿ âñåëåííàÿ» åïèñêîïñêèõ íîòèöèé.

 ïåðâûõ ñòðîêàõ ñâîåãî âñòóïëåíèÿ ê Not. 7 ïàòðèàðõ Íèêîëàé Ìèñòèê


èñïîëüçóåò ïðåêðàñíûé îáðàç äëÿ åå îïèñàíèÿ. Âûñøèå öåðêîâíûå äîëæíîñ-
òè âïèñàíû â ýòîò äîêóìåíò «áóäòî ñîáðàííûå â íåêîåé ìàëåíüêîé âñåëåí-
íîé, ëåãêî äîñòóïíûå äëÿ îáîçðåíèÿ æåëàþùåìó»27. Íîòèöèÿ ÿâëÿåòñÿ ìèê-
ðîêîñìîì öåðêâè, ìèíèàòþðíîé ìîäåëüþ åå ðàçìåùåíèÿ â ïðîñòðàíñòâå. Ìî-
äåëüþ, êîòîðàÿ â îòëè÷èå îò çåðêàëà îòðàæàåò íå îáúåêòèâíóþ ðåàëüíîñòü, à
çíàíèÿ è êîìïåòåíöèþ åå ñîçäàòåëÿ.
Ìíîãèå êðèòè÷åñêèå çàìå÷àíèÿ â àäðåñ Not. 3 êàñàëèñü îòðûâà îò ðå-
àëüíîñòè ñîäåðæàùèõñÿ â íåé ñïèñêîâ, êîòîðûå ïðåäñòàâëÿëè «âñå, ÷åãî
áû õîòåëîñü, êðîìå îôèöèàëüíîãî îòðàæåíèÿ ðåàëüíûõ âåùåé» (Äþøåí, öè-
òèðóåìûé âûøå). Íåäàâíåå èññëåäîâàíèå ðàñïðîñòðàíèëî ýòîò óïðåê íà âñå
íîòèöèè. Íà âîïðîñ, «êàêóþ ðåàëüíîñòü ïðåäñòàâëÿþò ýòè ñïèñêè», àâòîð
îòâå÷àåò, ÷òî «îíè óòðàòèëè ñâÿçü ñ ìåñòíîé ðåàëüíîñòüþ (...) åùå â VII â.»
[63, p. 144]. Íà ýòó îöåíêó åãî âäîõíîâèëè íàèáîëåå êîíñåðâàòèâíûå ãëàâû,
êàñàþùèåñÿ åïàðõèé çàïàäíîé Ìàëîé Àçèè, íî äàæå è òàì ñòîëü ðàäèêàëü-
íîå ñóæäåíèå, âåðîÿòíî, íå ñîîòâåòñòâóåò èñòèíå. Êàê ìû âèäåëè, ðàçíûå
íîòèöèè îòðàæàþò ðåàëüíîñòü â ðàçíîé ñòåïåíè. Òàêèì îáðàçîì íîòèöèè
ÿâëÿþòñÿ õîðîøèì èíäèêàòîðîì ñïîñîáíîñòè Êîíñòàíòèíîïîëüñêîé öåðêâè
ïîçíàòü ñàìó ñåáÿ â ïëàíå ñâîåãî òåððèòîðèàëüíîãî îõâàòà. Äàæå çàðîæäà-
ÿñü â ïàòðèàðøåé êàíöåëÿðèè, «îôèöèàëüíîå îòðàæåíèå» îòîáðàæàëî íå
«ðåàëüíîñòü âåùåé», à ëèøü òó ðåàëüíîñòü, êîòîðàÿ áûëà èçâåñòíà àâòîðó.
Åñëè ñ÷èòàòü íîòèöèè ïîêàçàòåëåì ñòåïåíè îñîçíàíèÿ öåðêîâüþ ñâîèõ
ñîñòàâëÿþùèõ ýëåìåíòîâ, òî ïðîáåëû â ïîçíàíèÿõ ñîñòàâèòåëÿ Not. 3 íå ìå-
íåå ïîó÷èòåëüíû, ÷åì òå ðàçäåëû, ãäå îí ïðîÿâëÿåò êîìïåòåíòíîñòü. Ýòè ïðî-
áåëû õàðàêòåðèçóþò íå ñòîëüêî åãî ëè÷íóþ ýðóäèöèþ, ñêîëüêî ñêóäíîñòü äàí-
íûõ â ïàòðèàðøèõ àðõèâàõ. Ïîõîæå, ÷òî îê. 800 ã., ïðè Òàðàñèè, âûñøèå êëèðè-
êè â Êîíñòàíòèíîïîëå çíàëè î÷åíü ìàëî î íåêîòîðûõ åïàðõèÿõ, êîòîðûå îíè
ñ÷èòàëè ñâîèìè. Êîãäà æå 120 ëåò ñïóñòÿ ïðè Íèêîëàå Ìèñòèêå îíè ñîçäàëè
íîâóþ ìîäåëü ñâîåé âñåëåííîé, â èõ ðàñïîðÿæåíèè îêàçàëèñü êóäà áîëåå
íàäåæíûå ìàòåðèàëû.
Ïåðåâîä ñ àíãëèéñêîãî Í.È. Ðàäî÷èíîé

27

431
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...
ÑÏÈÑÎÊ ÈÑÏÎËÜÇÎÂÀÍÍÎÉ ËÈÒÅÐÀÒÓÐÛ

1. Darrouzès J. Notitiae episcopatuum ecclesiae Constantinopolitanae. Paris, 1981.


2. de Boor K. Analekten (I-III). Nachträge zu den Notitiae Episcopatuum // Zeitschrift für
Kirchengeschichte. 1891. 12; 1893. 14.
3. Gelzer H. Die kirchliche Geographie Griechenlands vor dem Slaweneibruche // Zeitschrift für
wissenschaftliche Theologie. 1892. 35.
4. Duchesne L. Les anciens évêchés de la Grèce // Mélanges d’archéologie et d’histoire de
l’École Française de Rome. 1895. 15.
5. Lemerle P. Philippes et la Macédoine orientale à l’époque chrétienne et byzantine. Paris,
1945.
6. Kountoura-Galakè E. ÓõìâïëÞ óôçí ìåëÝôç ôçò âõæáíôéíÞò åêêëçóéáóôéêÞò éåñáñ÷ßáò êáôÜ ôÞí
ðåñßïäï ôçò ðñþôçò åéêïíïìá÷ßáò // Byzantiaka. 1994. 14.
7. Kountoura-Galakè E. ¹ «åéêïíïêëáóôéêç» Notitia 3 êáé ôï ëáôéíéêü ðñùôüôõðü ôçò // Symmeikta.
1996. 10.
8. Prigent V. Les évêchés byzantins de la Calabre septentrionale au VIIIe siècle // Mélanges de
l’École Française de Rome, Moyen Âge. 2002. 114.
9. Lamberz E. Die Bischofslisten des VII. Ökumenischen Konzils (Nicaenum II) (Bayerische
Akademie der Wissenschaften, Abhandlungen, phil.-hist. Klasse, NF Heft 124). München,
2004.
10. Laurent V. L’érection de la métropole d’Athènes et le statut ecclésiastique de l’Illyricum au
VIIIe siècle // Études byzantines. 1943. 1.
11. Laurent V. La date de l’érection des métropoles de Patras et de Lacédémone // Revue des
études byzantines. 1963. 21.
12. Kresten O. Zur Echtheit des sigillion des Kaisers Nikephoros I. für Patras // Römische
historische Mitteilungen. 1977. 19.
13. Oikonomides N. St Andrew, Joseph the Hymnographer and the Slavs of Patras // ËÅÉÌÙÍ.
Studies presented to Lennart Rydén on his Sixty-Fifth Birthday. Ed. J.O. Rosenqvist. Uppsala,
1996. (Ðåïðèíò â: Social and Economic Life in Byzantium. Aldershot, 2004, no XXIV).
14. Yannopoulos P. Métropoles du Péloponnèse mésobyzantin: un souvenir des invasions avaro-
slaves // Byzantion. 1993. 63.
15. Laurent V. Le corpus des sceaux de l’Empire byzantin, V, 1. Paris, 1963.
16. Jacob A., Martin J.-M. L’Église grecque en Italie (v. 650 – v. 1050) // Histoire du Christianisme,
sous la direction de J.-M. Mayeur, L. Piétri, A. Vauchez, M. Vénard, IV: Évêques, moines et
empereurs (610-1054), sous la responsabilité de G. Dagron, P. Riché, A. Vauchez. Paris,
1993.
17. Martin J.-M. Léon, archevêque de Calabre, l’Église de Reggio et la lettre de Photius (Grummel-
Darrouzès no 562) // EUPSYXEIA, Mélanges offerts à Hélène Ahrweiler (Byzantina Sorbonensia
16). Paris, 1998.
18. Theophanes. Chronographia. Åd. C. de Boor. I. Leipzig, 1883.
19. Kountoura E. New Fortresses and Bishoprics in 8th-Century Thrace // Revue des études
byzantines. 1997. 55.
20. Âàñèëüåâñêèé Â.Ã. Æèòèÿ ñââ. Ãåîðãèÿ Àìàñòðèäñêîãî è Ñòåôàíà Ñóðîæñêîãî // Òðóäû.
Ïåòðîãðàä, 1915. Ò. 3.
21. Nesbitt J., Oikonomides N. Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg
Museum of Art. 3. Washington, D.C., 1996.
22. Gouillard J. La Vie d’Euthyme de Sardes (†831), une œuvre du patriarche Méthode // Travaux
et Mémoires. 1987. 10.
23. Englezakis B. Cyprus, Nea Justinianoupolis // Englezakis B. Studies on the History of the
Church of Cyprus, 4th-20th Centuries. Aldershot, 1995.

432
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI
24. Ñîêîëîâ Ï.Ï. Ðóññêèé àðõèåðåé èç Âèçàíòèè è ïðàâî åãî íàçíà÷åíèÿ äî íà÷àëà XV âåêà.
Êèåâ, 1913.
25. Ohme H. Das Concilium Quinisextum und seine Bishofsliste. Berlin; New York, 1990.
26. Ioannou S. and M. The Position of Cyprus in the Episcopal Lists of the Seventh Ecumenical
Council // Englezakis B. Studies on the History of the Church of Cyprus, 4th-20th Centuries.
Aldershot, 1995.
27. Darrouzès J. Listes épiscopales du concile de Nicée (787) // Revue des études byzantines.
1975. 33.
28. Libri Carolini / Åd. A. Freeman, P. Meyvaert (Monumenta Germaniae Historica, Concilia,
Supplementum I). Hannover, 1998.
29. Le Liber Pontificalis / Åd. L.Duchesne Paris, 1886 (2-å èçä. – 1955).
30. Davis R. The Lives of the Eighth-Century Popes (Liber Pontificalis). Liverpool, 1992.
31. Auzépy M.-F. L’hagiographie et l’iconoclasme byzantin. Le cas de la Vie d’Étienne le Jeune
(Birmingham Byzantine and Ottoman Monographs 5), Aldershot, 1999.
32. Anastos M.V. The Transfer of Illyricum, Calabria and Sicily to the Jurisdiction of the Patriarchate
of Constantinople in 732-33 // Studi Bizantini e Neoellenici. 1957. 9 (Silloge Bizantina in onore
di S.G. Mercati) (Ðåïðèíò â: Studies in Byzantine Intellectual History. London, 1979. n° IX).
33. Vasiliev A.A. The Goths in the Crimea. Cambridge Mass., 1936.
34. Ðîìàøîâ Ñ.À. Áîëãàðñêèå ïëåìåíà Ñåâåðíîãî Ïðè÷åðíîìîðüÿ â V-VII ââ. // Archivum
Eurasiae Medii Aevi. 1992-1994. 8.
35. Èâàíîâ Ñ.À. Âèçàíòèéñêîå ìèññèîíåðñòâî: ìîæíî ëè ñäåëàòü èç «âàðâàðà» õðèñòèàíè-
íà? Ì., 2003.
36. Auzépy M.-F. Là Vie de Jean de Gothie (BHG 891) // La Crimée entre Byzance et le Khaganat
khazar / Åd. C. Zuckerman (Centre de recherche d’Histoire et Civilisation de Byzance,
Monographies 25). Paris, 2006.
37. Auzépy M.-F. Gothie et Crimée de 750 à 830 dans les sources ecclésiastiques et monastiques
grecques // ÌÀÈÝÒ. 2000. Âûï. VII.
38. Íîâîñåëüöåâ À.Ï. Õàçàðñêîå ãîñóäàðñòâî è åãî ðîëü â èñòîðèè Âîñòî÷íîé Åâðîïû è Êàâ-
êàçà. Ì., 1990.
39. Zuckerman C. Two Notes on the Early History of the thema of Cherson // Byzantine and
Modern Greek Studies. 1997. 21. (Ðóññêîÿçû÷íûé âàðèàíò ñòàòüè: Öóêåðìàí Ê. Ê âîïðîñó
î ðàííåé èñòîðèè ôåìû Õåðñîíà // Áàõ÷èñàðàéñêèé èñòîðèêî-àðõåîëîãè÷åñêèé ñáîðíèê.
Ñèìôåðîïîëü, 1997. Âûï. 1).
40. Gelzer H. Ungedrukte und ungenügend veröffentlichte Texte der Notitiae episcopatuum.
(Abhandlungen der k. bayerischen Akademie der Wissenschaften, I. Cl., XXI, 3). München,
1900.
41. Honigmann E. Une «scala» géographique copte-arabe et l’emplacement de Romanopolis
en Arménie // Honigmann E. Trois mémoires posthumes d’histoire et de géographie de
l’Orient chrétien. (Subsidia Hagiographica 35). Brussels, 1961.
42. Darrouzès J. Remarques sur des créations d’évêchés byzantins // Revue des études
byzantines. 1989. 47.
43. Grumel V. Sur les coutumes des anciens Bulgares dans la conclusion des traités // Èçâåñòèÿ
íà Èñòîðè÷åñêîòî Äðóæåñòâî â Ñîôèÿ. 1937. 17 (Mélanges Zlatarski).
44. Theophanes Continuatus / Åd. I. Bekker. Bonn, 1838.
45. Nicholas I Patriarch of Constantinople. Letters / Åd. R.J.H. Jenkins, L.G. Westerink (CFHB 6).
Washington, DC, 1973.
46. Jenkins R.J.H. A “Consolatio” of the Patriarch Nicholas Mysticus // Byzantion. 1965. 35. (Ðåï-
ðèíò â: Studies on Byzantine History of the 9th and 10th Centuries. London, 1970, n° XIX).
47. Àðòàìîíîâ Ì.È. Èñòîðèÿ õàçàð. Ë., 1962.
48. Ahrweiler H. Les relations entre les Byzantins et les Russes au IXe siècle // Bulletin

28 ÌÀÈÝÒ-XVI 433
Öóêåðìàí Ê. Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå ïî äàííûì...
d’Information et de Coordination de l’Association Internationale des Études Byzantines. 1971.
5. (Ðåïðèíò â: Byzance: les pays et les territoires. London, 1976. n° VII).
49. Ñêðæèíñêàÿ Å.×. Âåíåöèàíñêèé ïîñîë â Çîëîòîé Îðäå (ïî íàäãðîáèþ ßêîïî Êîðíàðî,
1362 ã.) // Âèçàíòèéñêèé âðåìåííèê. 1973. Ò. 35. (Ðåïðèíò â: Ðóñü, Èòàëèÿ è Âèçàíòèÿ â
ñðåäíåâåêîâüå. ÑÏá., 2001).
50. Ioannes Scylitza. Synopsis Historiarum / Åd. I. Thurn. Berlin; New York, 1973.
51. Ñîêîëîâà È.Â. Ïå÷àòè Ãåîðãèÿ Öóëû è ñîáûòèÿ 1016 ã. â Õåðñîíå // Ïàëåñòèíñêèé ñáîð-
íèê. 1971. Âûï. 23(86).
52. Ñîêîëîâà È.Â. Ìîíåòû è ïå÷àòè âèçàíòèéñêîãî Õåðñîíà. Ì., 1983.
53. Ñòåïàíåíêî Â.Ï. Ê èñòîðèè ñðåäíåâåêîâîé Òàâðèêè // ÀÄÑÂ. Âûï. 26. Âèçàíòèÿ è ñðåäíå-
âåêîâûé Êðûì. Áàðíàóë, 1992.
54. Ëèòàâðèí Ã.Ã. Âèçàíòèÿ, Áîëãàðèÿ è Äðåâíÿÿ Ðóñü (IX – íà÷àëî XII ââ.). ÑÏá., 2000.
55. Êðîïîòêèí Â.Â. Èç èñòîðèè ñðåäíåâåêîâîãî Êðûìà // ÑÀ. 1958. XXVIII.
56. Áàðàíîâ È.À. Òàâðèêà â ýïîõó ðàííåãî ñðåäíåâåêîâüÿ. Êèåâ, 1990.
57. Vernadsky G. Byzantium and Southern Russia // Byzantion. 1940-1941. 15.
58. Aibabin A. On Byzantium’s Northern Border: The Rural Population of the Mountainous Crimea
in the 6th to 9th Centuries // Les Villages dans l’Empire byzantin, IVe-XVe siècle / Åds. J. Lefort,
C. Morrisson, J.-P. Sodini. (Réalités byzantines 11). Paris, 2005.
59. Constantin Porphyrogénète. Le Livre des Cérémonies, 45(36) / Åd. A. Vogt. I. Paris, 1935.
60. Ãóíáà M.M. Aáõàçèÿ â ïåðâîì òûñÿ÷åëåòèè í.ý. Ñóõóìè, 1989.
61. Alemany A. Sources on the Alans. A Critical Compilation. Leiden; Boston; New York, 2000.
62. Zuckerman C. On the Date of the Khazars’ Conversion to Judaism and the Chronology of the
Kings of the Rus Oleg and Igor. A Study of the Anonymous Khazar Letter from the Genizah of
Cairo // Revue des études byzantines. 1995. 53. (Óêðàèíîÿçû÷íûé âàðèàíò ñòàòüè: Öóêåð-
ìàí Ê. Ïðî äàòó íàâåðíåííÿ õîçàð äî ióäà¿çìó é õðîíîëîãiþ êíÿçþâàííÿ Îëåãà òà Iãîðÿ //
Ruthenica. 2003. Ò. 2; ñð. Öóêåðìàí Ê. Ðóñü, Âèçàíòèÿ è Õàçàðèÿ â ñåðåäèíå Õ â.: ïðîáëå-
ìû õðîíîëîãèè // Ñëàâÿíå è èõ ñîñåäè. Ì., 1996. Âûï. 6).
63. Mitchel St. The Settlement of Pisidia in Late Antiquity and the Byzantine Period: Methodological
problems // Byzanz als Raum. Zu Methoden und Inhalten der historischen Geographie des
östlichen Mittelmeerraumes / Åds. K. Belke, F. Hild, J. Koder, P. Soustal. Vienna, 2000.

434
Ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè Òàâðèè. Âûï. XVI
Öóêåðìàí Ê.

Ïîëèòèêà Âèçàíòèè â Ñåâåðíîì Ïðè÷åðíîìîðüå


ïî äàííûì Notitiae åpiscîpatuum

Ðåçþìå

 ñòàòüå ðàññìàòðèâàþòñÿ íîòèöèè Êîíñòàíòèíîïîëüñêîãî ïàòðèàðõàòà, îïóáëèêîâàí-


íûå Æ. Äàððóçåñîì [1]. Íàèáîëåå ðàííÿÿ íîòèöèÿ ïðåäñòàâëåíà â âèäå Not. 1. Ýòîò äîêó-
ìåíò äàåò äîñòàòî÷íî ïîëíûé ïåðå÷åíü íå òîëüêî ìèòðîïîëè÷üèõ è àðõèåïèñêîïñêèõ, íî è
åïèñêîïñêèõ ïðåñòîëîâ, ìèòðîïîëèÿ çà ìèòðîïîëèåé, íà ñåðåäèíó VII â. Ñòîëü æå ïîëíîå
è íàäåæíîå èõ îïèñàíèå áûëî ïðîâåäåíî ïðèìåðíî 250 ëåò ñïóñòÿ, ïðè ïàòðèàðõå Íèêî-
ëàå Ìèñòèêå. Îíî îáðåëî ôîðìó Not. 7 â ñâîäå Äàððóçåñà, êîòîðàÿ ðàññìàòðèâàåòñÿ âî
âòîðîé ÷àñòè ñòàòüè.  ïðîìåæóòêå ïðîèçâîäèëèñü ÷àñòè÷íûå ïîïûòêè àêòóàëèçèðîâàòü
Not. 1. Íàèáîëåå àìáèöèîçíîé ñðåäè ýòèõ êîìïèëÿöèé ÿâëÿåòñÿ Not. 3 ñâîäà Äàððóçåñà,
÷àñòî îòìåòàåìàÿ ó÷åíûìè êàê ëèøåííàÿ èíòåðåñà ÷àñòíàÿ ôàíòàçèÿ. Ïåðâàÿ ÷àñòü ñòà-
òüè ïîñâÿùåíà ðåàáèëèòàöèè ýòîãî äîêóìåíòà.

Öóêåðìàí Ê.

Ïîë³òèêà ³çàíò³¿ â ϳâí³÷íîìó Ïðè÷îðíîìîð’¿


çà äàíèìè Notitiae åpiscîpatuum

Ðåçþìå

Ó ñòàòò³ ðîçãëÿäàþòüñÿ íîòèö³¿ Êîíñòàíòèíîïîëüñüêîãî ïàòð³àðõàòó, îïóáë³êîâàí³ Æ.


Äàððóçåñîì [1]. Íàéá³ëüø ðàííÿ íîòèö³ÿ ïðåäñòàâëåíà ó âèãëÿä³ Not. 1. Öåé äîêóìåíò
íàäຠäîñèòü ïîâíèé ïåðåë³ê íå ëèøå ìèòðîïîëè÷èõ ³ àðõ³ºïèñêîïñüêèõ, àëå ³ ºïèñ-
êîïñüêèõ ïðåñòîë³â, ìèòðîïîë³ÿ çà ìèòðîïî볺þ, íà ñåðåäèíó VII ñò. Íàñò³ëüêè æ ïîâíèé
³ íàä³éíèé ¿õ îïèñ áóâ ïðîâåäåíèé ïðèáëèçíî 250 ðîê³â îï³ñëÿ, ïðè ïàòð³àðõó Ìèêîë³
̳ñòèêó. ³í çíàéøîâ ôîðìó Not. 7 â òðóä³ Äàððóçåñà, ÿêà ðîçãëÿäàºòüñÿ â äðóã³é ÷àñ-
òèí³ ñòàòò³. Ó ïðîì³æêó áóëè çðîáëåí³ ÷àñòêîâ³ ñïðîáè àêòóàë³çóâàòè Not. 1. Íàéá³ëüø
àìá³òíîþ ñåðåä öèõ êîìï³ëÿö³é º Not. 3 Äàððóçåñà, ùî ÷àñòî â³äì³òàºòüñÿ â÷åíèìè ÿê
ïîçáàâëåíà ³íòåðåñó ïðèâàòíà ôàíòàç³ÿ. Ïåðøà ÷àñòèíà ñòàòò³ ïðèñâÿ÷åíà ðåàá³ë³òàö³¿
öüîãî äîêóìåíòà.

435