Вы находитесь на странице: 1из 262

В апреле 1895 г.

в здании Гостиного
двора, построенного в начале XIX века по
проекту архитектора Ф.Е.Емельянова, был
открыт Казанский городской музей, ныне
Государственный объединенный музей
Республики Татарстан.
Основу музея составили экспонаты
Казанской научно-промышленной
выставки 1890 г. и собрание известного
археолога, историка и коллекционера
А.Ф.Лихачева.
Сейчас собрание музея насчитывает
около 700 тысяч единиц хранения и
является не только предметом гордости и
заботы музея, но и национальным
достоянием Республики Татарстан.

Головное здание Государственного


объединенного музея Республики
Татарстан
Татарстан Республикасының
Берләштерелгән дәцләт музееның
men бинасы.
The main building of the State United
Museum of the Republic ofTatarstan.
М.К.Завьялова

ИЗ СОБРАНИЯ ГОСУДАРСТВЕННОГО МУЗЕЯ


Р Е С П У Б Л И К И Т А Т А Р С Т А Н

Казань

и з д а т е л ь с т в о "ЗАМАН" Ф о н д "ТУРАН"
19 9 6
М.К.Завьялова

ТАТАР М И Л Л И К И Е М Е
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ
ДӘҮЛӘТ МУЗЕЕ ТУПЛАНМАСЫННАН

Казан

'ЗАМАН" н ә ш р и я т ы "ТУРАН" ф о н д ы

1 9 9 6
M.Zavyalova

T A T A R C O S T U M E
FROM THE COLLECTION OF THE TATARSTAN
R E P U B L I C ' S S T A T E M U S E U M

Kazan

"ZAMAN" P u b l i s h e r s Fund "TURAN"

1996
УДК 7 4 5 / 7 4 9
ББК 85.12
313

ЗАВЬЯЛОВА М.К.
Татарский костюм: из собрания Государственного музея Республики Татарстан -
Казань: Издательство " З А М А Н " , - 1996. -256с. 237 иллюстр.
313
Научный редактор 3. С. Миннуллин
Художник И.П.Чирков
Фотограф Д.Р.Юсупов, Э.Т.Золондинов и др.
Перевод на татарский язык И.Г.Хадиев
Перевод на английский язык Р.Э.Люкманов
Компьютерная верстка Г.С.Латыповой

3 4904000000 без объявления


Статья, художественное оформление.
ISBN 5-89052-004-0 © Издательство "Заман", Казань, 1996 г.
СОДЕРЖАНИЕ. ЭЧТӘЛЕК. CONTENTS.
ВВЕДЕНИЕ. КЕРЕШ. INTRODUCTION 7

1 ГЛАВА БУЛГАРО-ТАТАРСКИЙ КОСТЮМ VIII - XVIII вв 17


1 БҮЛЕК VIII - XVIII ЙӨЗЛӘРДӘ БОЛГАР-ТАТАР КОСТЮМЫ 50
CHAPTER 1 THE BULGAR TATAR COSTUME OF THE 8th - 18th CENTURIES 51

2 ГЛАВА КОСТЮМ НАЧАЛА И СЕРЕДИНЫ XIX вв 57


2 БҮЛЕК XIX ЙӨЗ БАШЫ - XIX ЙӨЗ УРТАСЫ КОСТЮМЫ 90
CHAPTER 2 THE COSTUME OF THE EARLY AND MID-19th CENTURIES 91

3 ГЛАВА ГОРОДСКОЙ КОСТЮМ ВТОРОЙ ПОЛОВИНЫ XIX в 97


3 БҮЛЕК XIX ЙӨЗНЕҢ ИКЕНЧЕ ЯРТЫСЫНДА ШӘ ӘР КОСТЮМЫ 114
CHAPTER 3 THE COSTUME OF TOWNSPEOPLE IN THE SECOND HALF OF THE 19th CENTURY .115

4 ГЛАВА СЕЛЬСКИЙ КОСТЮМ ВТОРОЙ ПОЛОВИНЫ XIX - НАЧАЛА XX вв 119


4 БҮЛЕК XIX ЙӨЗНЕҢ ИКЕНЧЕ ЯРТЫСЫ - XX ЙӨЗ БАШЫ АВЫЛ КОСТЮМЫ 140
CHAPTER 4 THE RURAL CLOTHING AT THE TURN OF 19th AND 20th CENTURIES 141

5 ГЛАВА ДЕТСКАЯ ОДЕЖДА 145


5 БҮЛЕК БАЛАЛАР КИЕМЕ 166
CHAPTER 5 CHILDREN'S CLOTHES 167

6 ГЛАВА НАЦИОНАЛЬНЫЙ КОСТЮМ КОНЦА XIX - НАЧАЛА XX вв 171


6 БҮЛЕК XIX ЙӨЗ АХЫРЫ - XX ЙӨЗ БАШЫ МИЛЛИ КОСТЮМЫ 208
CHAPTER 6 NATIONAL DRESS OF 19th - 20th CENTURIES 209

7 ГЛАВА КОСТЮМЫ ТАТАР ЭТНИЧЕСКИХ И ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ГРУПП


ВТОРОЙ ПОЛОВИНЫ XIX в 215
7 БҮЛЕК XIX ЙӨЗНЕҢ ИКЕНЧЕ ЯРТЫСЫНДА ТАТАР ХАЛКЫНЫҢ ЭТНИК
ӘМ ТЕРРИТОРИАЛЬ ТӨРКЕМНӘРЕНЕҢ КОСТЮМНАРЫ 244
CHAPTER 7 COSTUMES OF THE ETHNIC AND TERRITORIAL GROUPS
OF TATARS IN THE SECOND HALF OF THE 19th CENTURY 245

ЛИТЕРАТУРА. ӘДӘБИЯТ. BIBLIOGRAPHY 252


ВВЕДЕНИЕ КЕРЕШ INTRODUCTION
® альбоме, представлена крллек; Ялъбомда Шатарстан 'Республи- This book_ covers the collection of
иия ^Государственного объединенного касы берләштерелгән Иәцләт Музее- State Associated 'Museum of the
Му^ея Республики Шатарстан по ның, татар xiалкынып, традицион Kepublic of 'Tatarstan on traditional
традиционной одежде татарского Киемнәреннән торган коллекциясе dress of Tatars. 'The national costume
народа. 'Костюм — наиболее яркий урын алды. 'Костюм — Миллилекнең, is the most vivid and original identi-
и самобытный определитель нацио- аеруга агык. әм щенгәлекле курсәт-
fier of a nationality, where the mate-
нальной принадлежности, где Мате- Кеге, анда Лштди башлангыг уткәннен
rial aspect integrates in harmony loith
риальное нагало целостно согетает- рухи дөньясы белән тулаем яраша.
the spirit of the past.
ся с духовным миром прошлого. Костюмда игенге әм терлекге
ата-бабаларыбызнын шөгыльләре, As in a mirror, the costume
® костюМе КР-К. в зеркале отра-
ава шартлары әМ сәцдә юллары, reflects the walki of life of the
зились занятия предков: землепаш-
гцзәллек. идеаллары әм дин, ancestors - ploughmen and cattlemen;
цев и скотоводов; климат и пути
соииалъ-икътисади шартларныц climate and trade routes; religion and
торговли; идеалы красоты и рели-
уЗгәрце әм башка халыклар белән ideals of physical beauty; changes in
гия; изменение социалъно-экономи-
аралашулар көзгедәге кебек, гагыла. social and economic life and relations
геских условий и контакты с
'Кешенен тышкы кыяфәте белән with other people.
другими народами.
бергә кушылып, костюм аны киеп 'Being merged -with a physical
Сбиваясь с физигескиМ обликом
йәрцгенен шәхси хосусиятләре, аның appearance of a person, the costume
геловека, костюм рассказывает об
яше, социаль хәле, характеры, эсте-
индивидуальных особенностям его tells about individual features of its
тик, зәвыгы хакында сөйли. 'Үз Мил-
носителя, его возрасте, социальном hearer, its age, social position, charac-
ләте кешеләренең, ин затлы кыяфә-
положении, характере, эстетигеских ter, aesthetic taste and still it embod-
те хаКында хилык. тудырган шешен-
вкуса^ но это и воплоцьение поня- ies the people's ideas on the ideal
гәнен гәцдәләнеше дә ул. УЛарихиыц
тия народа об идеальном облике image of a person belonging to this
төрле горларында костюмда тради-
людей своей нации. И разные Tiepu- nation. In different historical periods
цияләрнең. көге, әхлак_ тәртипләре,
оды истории в костюме согеталасъ Халыкның тарихи хәтере Кешенең the costume combined strength of tra-
сила традиций, Моральны^ норм, яңалыкка әм камиллеккә табигый ditions, morals, nation's historical
историгеская память народа с омтылышы белән ярашкан. memories zvith natural longing of
естественным стремлением геловека Югарыда әйтелгәннәр, барыннан human being towards novelty and
К. новизне и совершенству. да бигрәк! хатын-кыз костюмына perfection.
Вышесказанное в большей Мере Карый, гөнки хитын-кызларншн, 1he above is especially true for
относится к. женскому костюму, негкә табигатьлелегенә, Матурлыкка
womens' costumes which, by virtue of
Который, в силу эмоциональности булган эгке ихтыя ларына бәйле
women's emotionality and inner need
женщин и внутренней потребности рәвештә, аларныц киеМ-салыМы га-
for beauty, features extraordinary orig-
К. красоте, отлигается необыгайныМ дәти булмаган узенгәлекләр белән
inality. !As a result, women's clothing
своеобразием. ® результате этого в аерылып тора. Моның нәти әсе бц-
in different variations are prevalent
альбоме преобладают комплексы ларак^ альбомда хатын-кыз киемнә-
ренең, төрле вакыт аралыкларына ки- in this boo!
женской одежды в разлигных
By analysing the ancient cos-

7 ~
временных вариациях- раган ыелмалары өстенлек, алган. tume and chronologizing this material,
Анализируя костюм древности, Ъорынгы чор костюмнарын •we wish to demonstrate the reasons
размещая Материал в хронологигес- тикшереп. Материалны хрон°логик_ effecting the changes in the costume
Кой последовательности. Мы хотели эзлеклелектә урнаштырып без and to present traditional dress as a
показать причины, повлиявшие на костюмнарның гдгәрешләр кцчерценә variable phenomenon of 'Tatar national
Ход перемен в костюме, а сам Китерә торган сәбәпләрне курсәтер- life.
народный костюм представить как. гә, а Милли крстюМныц узен татар
It is generally recognised that the
подвижное явление духовной жизни Халкындагы рухц торМышныц хәРә'
costume of any nation is developed
татарского народа. Кәтчән бер куренеше итеп тасвир-
to a greater extent in those areas
Общеизвестно, что костюм ларга теләдек•
Шеләсә кайсы халыкта костюм- where more textiles can be found,
любого народа быстрее развивается
ның цсеше Мәдәният әМ сәцдә where the culture and trade are con-
там, где больше тканей, где сосре-
бергә тупланган, тукымалар щбрәк. centrated. Since long this role for the
доточены культура и торговля. 1>ля
булган урыннарда көчлерәк, икәнлеге 'Tatars played Kazan and trans-Kazan
татарского народа таким центром
гомум МәгълцМ. Шатар халкы өчен region inhabited by the richest part
являлась Казань и Заказанье, где
Мондый узәк_ булып коры ир әМ of population, where (and and water
издавна переплетались сухопутные и
су юллары кисешкән, өнәрчелек. әМ routes were intertwined and crafts
водные пути, развивались промыслы,
итештерц цсеш алган, халыкнын -were developed. Kazan - the spirituat
проживала наиболее богатая прос-
да хәллерәк, катлавы яшәгән Казан center of Tatar major ethnic group,
лойка населения. Казань — духовный
әМ К?Зан ярты төбәге тора. XIX the Kazan Tatars, that were domi-
центр основной этнической группы
йөз ахыры — XX йөз башында та-
татарского народа — казанских nant for formation of Tatar bourgeois
тар буржуаз Милләте барлыкка КЦ-
татар, ставших доминантой в nation in the (ate 19th and ear(y
лудә беренче урынны тоткан к?зан
сложении татарской буржуазной 20th centuries. 'This fact well explains
татарларының, - татар халКынын
нации в конце XIX — нагале XX the authors desire to display the cos-
төп этник. төркеМенец — рухи
векрв. Отсюда вполне объяснимо tume of Kazan Tatars most compre-
Мәркәзе ул Казан. ЮиМәк автор-
стремление автора наиболее подроб- hensively and thoroughly, -which is
ның, казан татарлары костюмын
но и всесторонне показать костюм ентекләп әМ әрьяклап курсәтер- also contributed by collection of the
казанских татар, чеМу способствует гә омтылуы ачык. аңлашыла. Museum covering the period of the
и состав коллекции Музея, хроноло- Музейныц хронологик, яктан XIX early 19th and mid-20th centuries,
гически охватывающий период с йөз башыннан XX йөз уртасына zvith some elements of earlier outfits.
начала XIX века до середины XX Кадәрге вакыт аралыгын эченә This Collection began to form
века при наличии и более ранних алган, киемнәрнең, тагын да борын-
деталей одежды. гырак. өлешләре курсәтелгән крллек;
Сложение этой коллекции ииясе дә бу эшкә булышлык, итә. Комплекс татарской одежды
началось с первых лет существова- 'Бу коллекциянең туплануы 1894 I половины XIX века на
ния Музея, основанного в 1894 году, елда нигез салынган Музей эшчәнле-
юбилейной выставке "Старый
и продолжается в настоящее время. генен беренче елларында ук. башлана
музей".
Она состоит из 412 ед. хранения, әМ хә2срж вакытта да дәвам итә.
"Иске музей " юбилей
где плечевая одежда (рубахи, камзо- Ул 412 саклау берәмлегеннән тора,
шулардан өс киемнәре (кулМәкләр, кургэзмэсендэ XIX йөзнең I
лы, чапаны и пр.) насчитывает 122
Камзуллар, чапаннар .6.1 122 саклау яртысына караган татар
ед.; другие детали одежды (головные
уборы, нагрудники, обувь и пр.) - берәмлеге, киемнәрнең, башка өлешлә- киеме комплексы.
290 ед.; ювелирные украшения — ре (баш киемнәре, кукрәкчәләр, аяк. Set of Tatar clothes of the first
киеме .б.1 290 берәмлек1 ювелир
более 2 тысяч ед. хранения. half of the 19th century at the
бизәну әйберләре 2 Меннән артык,
Первым фондообразователеМ "Old Museum "Jubilee
саклау берәмлеге белән исәпләнә.
Музея и собрания одежды казанских Exhibition.
Музей фондларын, аерым алган-

~ 8
9
татар, в гастности, был извест- да, ка$ан татарларының, киемнәре Фрагмент выставки
ный угеный и коллекционер тупланЛшсын оештыругы — кцренекле "Традиционные художественные
Я.ф.Яи\агев. 'Большой вклад в галиМ fwM коллекционер Я.ф.Яи\а- промыслы татар середины XIX -
начало создания татарской крллек: гев. 'Революциягә кадәрге горныц
началаXXвв."с костюмными
ции внесли и другие краеведы и башка коллекционерлары әм туган
комплексами.
коллекционеры дореволюционного якны өйрәнцгеләре дә - Я.О.Сиклер,
"XIX йөз уртасы - XX йөз
периода: Я.О.Сиклер, ПЖСи^ов, ОТМ'.Сщов, Я.Я.1Итукенберг - та-
башында татарларның
Я.Я.И1тукенберг. 'Ими собраны наи- тар тупланмасын оештырып ибә-
рцгә зур өлеш керткәннәр. И1ә әр- традицион сэнгати өнәрләре"
более ценные ар?(аигные образцы
нец бай татарлары киеп йөргән өс күргәзмәсенең костюм
татарской одежды и головны?с убо-
ров 2ажитогны?(_ слоев города, раз- әм баш киеМнәренец аеруга кыйм- комплекслары куелган бер өлеше.
носторонняя вжокрро/дожественная мәтле әцвәлге урнәкләре, ювелир би- Part of the exhibition "Traditional
коллекция ювелирны^ украшений. әйберләренең, цтә нәфис крллек: Crafts of Tatars in the mid-19th and
циясе алар тарафыннан тупланган. the early 20th centuries" with cos-
Это позволяет достатогно
Ъу тупланмалар XIX йэ$нец tumes.
полно представить общий стиль
беренге яртысына караган, нигезенә
одежды первой половины XIX века
туника рәвешендәге киселеш алынган
с его трапециевидным силуэтом, в
трапециясыМан силуэтлы, игътибар-
основе которого лежит тунико- since the ultimately "oriental" rich-
ны жәлеп итә торган бизәкләр
обра^ный крой, а также предельной ness of coCours supplemented by
белән тулыландырылган, твсләрнец
"востогной" насыщенностью цветов, showy ornaments. Once gained a
"шәрыкъа" артык, куелыгы ?(ас бул-
дополненный эффектныАш украше- foothoU within the city, basic trends
ган киеМнәрнец гоМуМи өслцбен
ниями. Утвердившись в городе, как. in costume became widely popular,
Ку^алларга мөмкинлек, бирә. И/ә әр-

10 ~
правило, основные тенденции костю- дэ кабул ителгәннән әм урнашкан- however, with more simple materials
ма принимались широкими слоями нан сон, кагыйдә буларак, крстюм and less expensive ornaments.
населения, но в упрощенном вариан- уЗгәреш-цсешенен men юнәлешләре Я/ter the Revolution this
те Материалов в комплекте с Халыкның киц катлавы тарафыннан, Collection was enlarged by exhibits
Менее дорогостоящими г/крашениями. ләкин Материалларның гадиләштерел- from the Oriental :Museum 11922),
® послереволюционный период гән вариантында, бәяләре артык, S'LLt^E'Dl'TPKP'MSOJUZ
поступили коллекции Музея 'Восто- кыйммәт булмаган бизәну әйберләре (Agricultural Credit Industrial Union
ка (1922 г.), селькредитпроМсспоза белән берлектә кабул ителгән. - 1926), ethnographic collections of
(1926 г.), этнографические сборы Революциядән соңгы чорда Шә-
1'orobyev and P.M. Dulsky
ХМБоробьева и ЯМ.Яулъскрго рык. 'Музее (1922 ел), селькредит-
{1923-1927), along with acquisitions
(1923—1927 гг.), дополненные закуп- проМсоюз (1926 ел) коллекцияләре,
from individuals - Япапуег'а, 1'alieva,
ками у гр.Янаньевой, Налиевой, ЗКЖИоробьев әм П.М.Т>улъскийнын
(1923—1927 еллар) этнографик, ыел- Cjafurova, and targeted search of
Уафуровой, целевым сбором сотруд-
малары кабул ителгән, алар Янаньева, Museum collaborators in 1957 in the
ников Му^ея в 1957 году в Зака-
заны и ЪалтасинскрМ районе ЧЗәлиева, Уафгурова фамилияле кеше- trans-Kazan region and the
'.Республики Шатарстан. ләрдән сатып алынган, 1957 елда Haltasinslqj district of Tatars tan.
Казан артында әм Шатарстаннын T-xhibits collected during this peri-
Сборы этого периода датируют-
Балтач районында Музей хе$мәтк§рлә- od mostly date date bacty. to the
ся, в основном, второй половиной
ре тарафыннан Максатчан рәвештә second half of the 19th and early
XIX - началом XX века. 'Истори-
жыелган әйберләр белән тулыланган. 20th centuries. Their historical value
ческая их ценность — в широте
Ъу чор ыелмалары нигездә lies in wide character of displaying
показа одежды всех, социальных
XIX йөзнең, икенче яртысы — XX
групп населения, как. города, так. и outfits being typical for all social
йөз башы белән билгеләнә. Яларныц
села, с подразделением на празднич- groups, both rural and urban, subclas-
тарихи кыйммәте шә әр халкыныц
ную, будничную и рабочую одежду. sified into fancy dress, daywear, and
да, авыл хаЛ1<ынын да барлык,
Т>остаточная полнота этой части working clothes. Sufficiency of this
социаль төркемнәренә хас Киемнәрне
коллекции дает возможность про- part of Collection makes it possible
бәйрәм, көндәлек, әм эш киемнәренә
следить в последующих главах час- for us to trace - in the chapters
бцлеп курсәтцдә. ЖцпланМаныц бу
тую смену кроя (женское платье), that follow - frequent changes in cut
өлеше шактый тулы булу алдагы
видоизменение головных уборов и бцлекләрдә шә әр халкы киеМнәренец (women's dress), changes in type and
других деталей одежды городского әм традицияләрне саклауда купкә shape of headdresses and other cos-
населения, а также сельского — эзлеклерәк, булган авыл халКы tume components of townspeople and
более последовательного в сохране- КиеМнәренен киселеше еш алмашыну- rural population being more consistent
нии традиций. ® отдельную главу ын (хатын-кыз щлмәге), баш кием- with respect to preserving traditions.
выделен показ детской одежды, ко- нәренең, кыяфәте, киеМ-салыМныц Separate chapter covers children's cos-
торая, являясь отражением одежды башка өлешләре узгәруен кузәтергә tumes, which, while being the reflec-
взрослых имела свои особенно тро- мөмкинлек, бирә. Өлкәннәр киеМенец
tion of grown-ups' clothes, has its
гательные возрастные особенности. чагылышы булган балалар киемен
own touching specific features.
Завершает историческую линию курсәтугә аерым бцлек. багышланган;
развития казанскр-татарскрго кос- балалар кцеМе аларныц яше белән Я historical evolution of the
тюма глава "'.Национальный костюм бәйле тәэсирле щенчәлекләргә ия. Kazan Tatars costume is culminat-
конца XIX — начала XX вв." Осо- Казан татарлары крстюМыныц ed in the chapter "The national cos-
бенности кроя одежды казанских тарихи усеш юлын "XIX йөз aVlVM tume of the late 19th and early 20th
татар этого периода, головные убо- - XX йөз башы Милли костюмы" centuries". Peculiarities observed in
ры, обувь и другие детали одежды, дигән булек. тәмамлый. Ъу чорда this period in Kazan Tatars' cos-
Манера ношения были окончательно казан татарлары киеМенец киселеш tume, headdresses, footwear, and other
приняты этническими и территори- узенчәлекләре, баш әМ аяк. киемнә- components of their outfits, along
ре, киеМ-салыМныц башка өлешләре,

~ 11
Участники историке -
этнографической экспедиции
музея со старожилами села Кулле
Киме Атнинского района
Республики Татарстан. 1995 г.
Музейның тарихи-этнографик
экспедициясендә катнашучылар
Татарстан Республикасының
Әтнә районы Кулле Киме
авылының өлкән кешеләре белән.
1995 ел.
Participants of historic and ethno-
graphic expedition of the museum
with old-timers of Kulle Kime village,
Atninsk district of the Republic of
Tatarstan. 1995.

альными группами татарского на- Киемне киеп йөру рәвеше татар


рода, повлияли на крой и состав Халкының, этник, әм территориаль
национальной одежды других тюрко- төркемнәре тарафыннан тулаем ка- with the manner of wearing them,
я^ыгных мусульманских народов, в бул ителгән, төрки телле башка were finally adopted by ethnic and
первую очередь - среднеазиатских- Халыкларныц, беренче чиратта Урта territorial groups of the 'Tatar nation
В собрании Музея одежда этни- Язиялеләрнец Милли кием киселе- and influenced greatly the costumes
ческих (татары — кряшены) и тер- шенә әм төзелешенә тәэсир иткән.
of other Turkic-speaking Moslem
риториальных (касимовских при- 1970 елга кадәр Музей туплан-
nations, primarily those of Central
уральских и др.) групп казанских маларында казан татарлары этник,
Asia.
татар, а также Мишарского суб- (керәшен татарлары) әм террито-
риаль (косыйм, Урал буе татарла- Until 1970 the dress of ethnic
этноса до 1970 г. практически от-
ры) төркемнәренец, шулай ук. Ми- (the Kryashnas) and territorial groups
сутствовала. ^Проведенный анализ
шәрләрнец киемнәре юк. иде диярлекj ithe Kasimov Tatars, the Ural Tatars,
состава татарских коллекций лег в
ОЛатар крллекцияләренен төзелешенә etc) of the Kazan Tatars, as well
основу плана целевого научного ком-
уткәрелгән анализ U1i элек. экспеди- as the Mishar ethnic subgroup was
плектования, где акцент делался на
ция ыюларына басым ясалган practically absent in the Collection.
экспедиционные сборы. "Ежегодные
Максатчан фәнни туплау әм Analysis performed on composition of
историкр-бытовые, этнографические
тулыландыру эше планыныц the Tatar Collection forms the basis
экспедиции Музея, выезды сотрудни-
нигезендә ята. Музейнын ел саен for the targeted scientific plan of col-
ков в составе экспедиций научных
оештырыла торган тарихи-көнкуреш, lection completing with focus on
учреждений города Казани позволи-
этнографик, экспедицияләре, хг3^1әт~ eTqjeditionary finds. Annual historical,
ли в какрй-то степени заполнить
Кәрләрнен "Казан шә әрендәге башка ethnographic expeditions of Museum
тематические пробелы.
гыйльми оеш/чалар уткәрә торган associates including those together
В настоящее время традицион- экспедицияләрдә катнашулары тема- with other Kazan scientific institu-
ная одежда кряшен (110 ед.) пред- тик. бушлыкларны купмедер дәрә ә- tions enabled to somewhat fill the
ставлена комплексами середины XIX дә тутырырга мөмкинлек, бирде.

~ 12
ВВЕДЕНИЕ

— начала XX Стека ряда локальных Хәзерге вакытта керәшеннәрнен topical gaps.


групп, приобретенными & МаМа- традицион киеме (110 берәмлек] iAfowadays the traditional dress of
дышскоМ, "ЯестречинскоМ, Кук^'орс- республиканыц Мамадыш, Литрәч, the Kryashnas (110 items) is pre-
КрМ, Рыбно-СлободскрМ, Ъалтасинс- KyKjiapa, 'Палык. "Бистәсе, 'Балтач, sented hy wear of some local groups
КоМ. '.ЕлабужскрМ, Яабережно- Ялабуга, Яр "Наллы, Япас (Мәлки of the mid-19th and early 20th cen-
'ЧелнинскрМ, ЯпастовскоМ (Молъке- керәшеннәре) районнарында, Киров turies, acquired in the Mamadyshski,
евскце кряшены) района^ республики, өлкәсенең МалМыж районында алын-
the "Pestrechinsky, the Kukmorsky, the
в МалМыжскоМ районе Кировской ган ирле төркемнәр рәтенец XIX
Rybno-Slobodsky, the "Baltasinsky, the
области. 'Комплекс свадебной женс- йөз уртасы - XX йөз башы ыел-
"Elabuzhsky, the 9{aberezno-Chelninsky,
кой одежды начала XX бека, голов- маларында чагыла. Хатын-кызнын
XX йөз башына караган туй киеме the Apastovsky (Molkeevsk. Kryashnas)
ные уборы и украшения (7 ед.) при-
ыелмасы, баш киемнәре әм бизә- regions of the Republic, in the
ведены uj экспедиции в Кировскую
ну әйберләре (7 берәмлек] Киров Malmyzhky region of 'Kirov oblast.
область (каринские татары I Отдель-
өлкәсенә (кариле татарлары) оешты- 'The bridal outfit, headdresses and
ные детали одежды приуральских
рылган экспедициядән алып кайтыл- decorations (7 items) (early 20th cen-
татар (10 ед.1 переданы в 1986 г.
Мщею в составе коллекции сотруд- ды. Урал буе татарлары киеМнәре- tury! were brought by expeditions to
никами Института языка, литера- нсн аерым өлешләре тулы бер кол- the Kirov oblast ('Karinsls( Tatars!.
лекция эчендә Музейга Р."ИБра иМов Certain components of 'Ural Tatars'
туры и истории иМ.Т.РСбрагиМова.
исемендәге 'Мел, әдәбият әм тарих dress (10 itemsI were transferred as a
® ЗакаМских районах "Республики
институты хезМәткәрләре тарафын- port of collection by associates of the
УПатарстан, Ульяновской, Пензенс-
нан 19S6 елда тапшырылды. ОПатарс- Ibrahimov institute of Language,
кой, Саратовской. 'Нижегородской
тан Республикасының "ЧулМан
областях собраны части женского Literature and Pfistory in 1986. In
аръягы районнарында, Ульяновск,
народного костюма поволжских the trans-Kama regions of 'Tatarstan,
Пенза, Саратов, Шубән ^Новгород
татар-Мишарей [16 ед.). Контакты Ulyanovsk, Penza, Saratov, '3\izhny
өлкәләрендә "Идел буе mamap-Muuwp-
с населением столицы республики и ovgorod oblasts the components of
ләренен хатын~кыз киеме өлешләре
других городов пополнили Музей women's folk, costume (16 items! were
(16 берәмлек] ыелды. Республика
одеждой касимовских татар (13 ед.! collected from "Mishar Tatars of the
башкаласында әм башка шә әрләрдә
и татарской диаспоры в городе 'i'olga area. .'Is a result of contacts
яшәучеләр белән бәйләнешкә керуләр
'Бухаре (10 ед.). нәти әсендә Музей косыйм татар- with residents of Kazan and other
Эти коллекции позволяют лары (13 берәмлек] әм 'Бохара шә- cities, the Museum collection was
представить костюм татар во әрендәге татар диоспорасы (10 бе- enriched with clothes of Kasimov
всем разнообразии вариантов, рәмлек) киемнәре белән тулыланды. Tatars (13 items) and Tatar communi-
декоративных особенностей, способов ОЛатар крстюМыныц традицион ty in "Buhara (10 items).
ношения его деталей при сохранении төрләр составын саклаган хәлдә, бу
These collections makes it possible
традиционного видового состава. коллекцияләр аны вариантларының,
to display the Tatar costume nnth its
Этнографы выделяют 7 локальных бизәлеш щенчәлекләренец, киеп йөру
ысулларының барлык, төрлелегендә -aide variety of versions, decorative
вариантов женских костюмов на
Каилларга мөмкинлек, бирә. Этно- features, manners of wearing its com-
период середины XIX века. Обшир-
графлар XIX йөз ЧРтасы хатин-кыз ponents -with the typical traditional
ность территории расселения
Костюмының 7 ирле вариантын make-up remained. In the mid-19th
татар, различный уровень социаль-
аералар. ОЛатарлар яши торган тер- century period, ethnographists differen-
но-экономического развития, этни-
риториянең зурлыгы, социаль-икъти- tiate 7 local versions of women's cos-
ческие факторы были причиной
сади усеш дәрә әсенең төрлелеге, эт- tume. fast territories settled by
возникновения Местных Культурных
ник. факторлар ирле Мәдәни тра- Tatars, different levels of socio-eco-
традиций и сохранения до середины
дицияләр барлыкка кцлцгә әМ XIX nomic development, ethnic factors -
XIX века, иногда крниа XIX века,
йөз уртасына, кайбер очракта аның all resulted in emergence of local cut-
архаизмов в одежде, что особенно
ахырына кадәр киемнәрдә татар

13
важно для изучения истории костюмы тарихын әйрәну өчен tural traditions and retention of
татарского костюма. аеруча Мө иМ архаизмнар (әувәлге archaic components in dress up to the
Музейное собрание одежды узенчәлекләр) саклануга сәбәп булган. mid-19th or sometimes the [ate 19th
тщательно изучено на основе разра- "Музейдагы кием-салым туплан- century, which is of particular impor-
ботанной Методики его описания, масы аны тасвирлау өчен эшләнгән tance when studying the history of
снабжено территориально-временной Методика нигезендә ентекләп өйрә- the Tatar costume.
датировкой и сведениями бытования нелгән, территориаль-вакыт билгелә-
Museum collection of dress was
в определенной социальной среде. мәсе әм аерыМ бер социаль тирә-
thoroughly studied on the basis of
Этому способствовали обширная лекнен яшәеш МәгълцМатлары белән
technique developed for its description
научная этнографическая и искус- тәэмин ителгән. Бу эшләрнец баш-
and provided with territory and time
ствоведческая литература, консуль- карылуына купсанлы фәнни этногра-
фик. әдәбият әм сәнгать белеме data along zvith information on rele-
тации специалистов, изучение ана-
әдәбияты, белгечләрнец кццәш-кон- vant social environment. This become
логов других Музеев, научных архи-
сультацияләре, башка Музейларныц possible owing to extensive ethno-
вов Государственного объединенного
әм Шатарстан Республикасы graphic and art study literature, spe-
Музея "Республики "Шатарстан и
опыт Многолетней полевой работы. берләштерелгән "Вәуләт Музее фәнни cialist consultations, study of similar
архивларының охшаш тупланмаларын items from other museums, research
Б альбоме публикуются как
әйрәну, кыр шартларында эшләунец work. in the archives of the Tatarstan
отдельные детали одежды, представ-
купьеллык, тә рибәсе ярдәм итте. Republic Central Museum and experi-
ляющие самостоятельную художест-
Ялъбомда киеМ-салыМнын Мөс- ence of field work, accumulated over
венную ценность, так. и комплексы,
тәкыйль сәнгати кыйммәткә ия years.
наиболее полно передающие стиль
аерым өлешләре дә, татар костю-
татарского костюма. Костюмные This book, introduces both sepa-
Мынын өслубен аеруча тулы курсә-
комплексы в ряде случаев составле- туче ыелмалар да урын ала. rate components of dress being of
ны из самостоятельных предметов, ЯерыМ очракларда крстюМ комплекс- independent artistic value and outfits
поступивших в Музей в разное лары Музейга төрле вакытта төрле that most completely represent the
время из разных источников. чыганаклардан кергән Мөстәкыйль style of Tatar costume. Sometimes
Основанием всегда является их әйберләрдән төзелә. Яларныц фәнни outfits are combined from independent
научная атрибуция. атрибуциясе әрвакыт Мона нигез items brought to the Museum at dif-
Большой исторической ценностью булып тора. ferent times and from different
обладают уникальные этнографичес- Музей фототекасында саклана sources. This is always based on sci-
кие фотографии конца XIX - нача- торган XIX йөз ахыры - XX йөз entific attribution.
ла XX вв., хранящиеся в фототеке башы кабатланмас этнографик.
Museum photograph library is in
Музея. Ранний период развития костю- фоторәсеМнәренен тарихи кыйммәте
possession of unique ethnographic pho-
ма представлен археологическими бик. ЗУР• КрстюМ усешенен иц
tos of great historic value dated back,
коллекциями в сочетании с әувәлге чоры рәсеМ-рекрнструкцияләр
to the late 19th and early 20th cen-
рисунками-реконструкциями, позднее белән берләштерелгән археологик,
коллекцияләр, сонгырак. чоры рәсем turies. "Early period of costume devel-
- изобразительными материалами.
Материаллары аша курсәтелә. opment is represented by archaeological
Б подаче комплексов одежды
КиеМ-салыМ комплексларын collections together with reconstruction
присутствует постановочный, экспо-
курсәтудә аларны курсәту өчен кую pictures, later - by graphic materials.
зиционный МоМент - предметная
среда, дающая зрительное ощущение сыйфаты, ягъни спозщион сыйфат The outfits under presentation are
единства костюма с эпохой и бар. Бу — костюМныц чор әм given certain character of exposition
особенностями бытового уклада татар халкы көнкуреше у^енчәлек: and performance - their environment
татарского народа. Богатейшие ләре белән бердәмлеген куреп тоюга consisting of artefacts causes visual
юл ача торган әйберләр тирәлеге sensation of unity of the costume
исторические коллекции и
булу. "XIX йөз УРтасы - XX йөз
интерьеры выставки "'.традиционные with its epoch and the way of Tatar

14
Художественные промыслы татар башында татарларның, традицион domestic life. Richest historical collec-
середины XIX - нагала XX вв." сәнгати өнәрләре" дип аталган tions and interiors of exhibition
помогают этоМу. КургәзМәнен га әеп бай тарихи named ""Traditional Ягts and Crafts
"Костюмы, по возможности, де- Коллекцияләре әМ интерьерлары of Tatars in The mid-19th and T.arly
монстрируются на людях- Это поз- Моңа ярдәм итә. 20th Centuries" contribute greatly to
воляет передать форму и пропор- Мөмкинлекләргә карап костюм- this impression.
ции одежды, пластику объемов, за- нар кешеләргә кцертелгән хәлдә кур-
Where possible, the clothes are
дающие тон осанке, а такр<се под- сәтелә. Ъу киеМнец гәцдәгә аерым
displayed by live models. This enables
черкивающие степенность и досто- бер рәвеш бирә торган әМ шулай
to show shapes and proportions of
инство личности. УК. шәхеснең дәрә әсен, абруен калку
the dress, its plastic volumes affecting
Особой благодарности заслужи- итеп курсәтә торган формасын әМ
пропорцияләрен, куләМнәр пластика- the manner of its wearing but accen-
вают сотрудники Музея, друзья и
сын бирергә мөмкинлек, тудыра. tuating person s sedateness and digni-
Знакомые, с большим энтузиазмом
РэсеМгә төшерцләрдә теләп кат- ty.
участвоСтавшие в съемках воссоздав-
нашкан, кием-салымны киеп йөрцнен 'We should express special thanks
шие глубоко национальную Манеру
ношения крстюМа; художник. чын Милли рәвешләрен әцвәлгечә гәц- to the associates of the Museum,
Я.Я.Мазанов 3а предоставление дәләндергән Музей TfegMaткәрләре, дус- friends and acquaintances, who enthu-
рисунков татарской одежды XI'III лар әМ танышлар аерым рәхмәткә siastically take part in filming and
века, скопированных им в архивах лаекц reconstruct the national manner of
и Музеях Санкт-Петербурга и Матар халык, киемнәре крллек: wearing costume.
Москвы. циясенә этнографлар әМ сәнгать The collection of Tatar folk, cos-
белгечләре, кино әМ телевидение tumes is instrumental for ethno-
К коллекции народной татарс-
Хезмәткәрләре, китап рәссамнары,
кой одежды постоянно обращаются graphists, art critics, cinema and Tl'
Халык, ансамбльләре рәссамнары, ба-
этнографы и искусствоведы, работ- workers, illustrators and folk, ensemble
лаларның нәфис сәнгать түгәрәкләре
нику кино и телевидения, художни- art directors, tutors of children's
мөгаллимнәре, Модельерлар әМ юга-
ки книги и народных ансамблей, artistic studios and study groups,
ры уку йортлары студентлары Мө-
преподаватели детских изостудий и рә әгать итә. Шатарстанда әМ designers and art students in their
кружков, Модельеры и студенты аннан читтә кургәзМәләр оештырыл- work related to Tatar folk. art. Ms a
вузов. ® составе выставок. Музея ганда куеМ-салыМ да курсәтелә. part of Museum exhibitions, the dress
одежда экспонируется в Матарста- Мәеле рәсемнәр, кисц сызымнары, is demonstrated in Tatarstan and out-
не и 3а его пределами. Публикуя в анлатМа-искәрМәләр белән тәэмин side. "When publishing this book,
альбоме комплексы одежды, снаб- ителгән кием-салым комплексларын colour illustrations of the outfits are
женные комментариями, чертежами альбом рәвешендә тәкъдим итеп, provided with comments and cut
Кроя, цветными иллюстрациями, автор татар халкының, бу бай drawings. We hope to expand the
автор надеется расширить круг Мирасыннан файдалану даирәсен sphere of application for this rich
использования этого богатого Киңәйтергә, шуның белән бергә heritage of Tatar nation, along with
наследия татарского народа и оригиналларның узләрен киләчәк,
preservation of the original items for
вместе с тем сохранить сами буыннар өчен саклап калырга
generations yet unborn.
оригиналы для будущих поколений. өметләнә.

15
БуЛТ АР О -ТАТАР СК1Ш КОСТЮМ
Vlll - XV11166.
Комплекс главной мечети
Великого города.
XII - XIII вв. Реконструкция
С.СЛйдарова.
Боек шә әрнең эмигъ
мәчете комплексы.
XII - XIIIйөзләр. С.СЛйдаров
реконструкциясе.
Main Mosque Complex in the
Great City in 12th-13th century.
Reconstruction by S.S. Aidarov.
Национальный татарский костюм
прошел длинный путь исторического
развития. Как элементу материальной
культуры, ему было свойственно
совершенствование от простого к
сложному. Однако, говорить о древнем
и средневековом этапе его развития,
за недостаточностью источников,
можно только в общих чертах.

— 17 ~
БУАТАР О -ТАТАР CK11U КОСТЮМ
V111 - XV11166.

Ткани домашнего
изготовления для
пошива одежды. Основная часть населения Волжской
Льняные и конопляные
Булгарии, Джучиева Улуса (Золотой
нити.
Орды) и Казанского ханства
Кием тегу өнен өй использовала для изготовления одежды
шартларында эшләнгэн материалы домашней выделки:
тукымалар. итен әм шерстяные, льняные и конопляные
киндер епләр.
ткани, сукно, кожу, мех домашних
Home-made textiles for
животных. Очень ценился мех диких
dress making. Flax and
зверей: черно-бурой лисицы, куницы,
hemp fabrics.
соболя, бобра.
Традиции знати носить одежду из
парчевых, шелковых тканей
поддерживали купцы, привозившие эти
ткани и одежды из Китая, Средней
Азии, Византии, арабских стран по
сухопутному пути через Хорезм или
водному - через Каспий, по Волге. В

18 ~
БУЛГАР0-ТАТАРСК1Ш КОСТЮМ
v n i - x v m 66.

период средневековья одежда из


восточных тканей, наряду с
благовониями, жемчугом и
украшениями, фигурировала и в
качестве даров, о чем пишет в своей
книге Ибн-Фадлан, посетивший страну
булгар в 922 году.
Характерной чертой древней одежды
было свойственное ей единство или
сходство покроев одежды разных полов
и возрастов, а отличия выступали как
признаки второстепенные.
Основой мужской и женской одежды
были рубаха и штаны с широким
шагом. Поверх них надевали (по
терминологии археологов) "куртку" с
Крой мужской рубахи - "туникообразный". короткими рукавами или без них.
"Туникасыман"ир-ат кцлмэге киселеше. Верхней одеждой служил "кафтан" -
The "tunic-like " cut of men's shirt.
длиннополая одежда с длинными
рукавами в легком или утепленном
вариантах. Верхней "почетной"
Крой мужских и женских штанов "с широким шагом". одеждой, информация о которой
Ир-ат әм хатын-кыз ыштаннары киселеше. наиболее многочисленна, был халат.
The cut of "wide-pace " men's and women's trousers. Стремление наиболее рационально
использовать материал и упростить
шитье одежды породило крой, который
ученые условно называют
"туникообразным". Он возник еще в
глубокой древности на Востоке; дал
основные типы накладной и распашной
одежды, бытовавшей не только на
большой территории Евразии, но и в
Европе до X - XI вв.
Полотнище ткани, перегнутое на
плечах, образовывало остов, к
которому в верхней части пришивались
прямые рукава. Подол расширялся за
счет скошенных к низу боковин, иногда
дополнительных клиньев. На месте
стыка рукава с боковинами вшивалась
ластовица, предохраняющая это место
от разрыва. Шейный вырез

20 ~
БУЛГАРО-ТАТАРШШ КОСТЮМ
V111 - XV11166,

Булгарин VIII - IX в.
Реконструкция автора по
материалам Болъше-
Тархановского могильника.
Рисунок О.Р.Гасимова.
VIII - IX йөзләрдә болгар
кешесе. Олы Тархан каберлеге
материаллары буенча автор
реконструкциясе.
О.Р.Гасыймов рәсеме.
A Bulgar men in Sth-9th cen-
turies. Reconstruction by the
author using materials from
Bolshe-Tarchanovsky burial
ground. Picture by O.R.
Gasimov.

~ 21 ~
БУЛГАРО-ТАТАРШШ КОСЛОМ
Y i n - x v i n ее.

на нательной и распашной одежде был


овальный и обшивался на манер
небольшого воротника-стойки полоской
ткани, грудной подрез располагался
всегда посередине.
Особенностью кочевого варианта
туникообразных одежд в период
раннего средневековья было
значительное расширение подолов. В
кочевом хозяйстве, где женщинам
приходилось ездить верхом или
работать, присев на корточки, такой
покрой был удобен. Верхняя одежда
отличалась манерой ношения: запах ее
был, как правило, на левую сторону.
Распространенной традицией было
носить ее наглухо застегнутой, что
объяснялось неглубоким запахом. Но,
когда ее не застегивали в верхней
части, полы отворачивались,
образовывая двусторонние лацканы.
Большему прилеганию и запаху
"кафтана" способствовали подольные


Шейная гривна. Серебро. Волжская
Булгария. VIII -X вв.
Муен тәңкәсе. Көмеш. Идел
Болгарстаны. VIII-X йөзләр.
Silver grivna necklet. Volga Bulgaria,
8th-10th centuries.

Поясные наборы. Бронза. Литье.


Волжская Булгария. X - XII вв.
Пута ыелмалары. Бронзадан коелган.
Идел Болгарстаны. X - XII йөзләр.
Belt sets of cast bronze. Volga Bulgaria,
10th-12th centuries.

Детали кроя мужского сапога и детских


туфелек. Кожа. Тиснение. г.Биляр,
Булгар. XI - XIII в.
Ир-ат итегенең әм балалар
башмагының кисем өлешләре. Кун.
Бастырып эшләнгән бизәк. Биләр,
Болгар шә әрләре. XI - XIII йөзләр.
Details from man's boots and children's
shoes of stamped leather. City ofBilyar,
Bulgar, 11th-13th centuries.

23
БУЛГАР0-ТАТАРСК1Ш КОСТЮМ
v i n - x v i n ее.

клинья, вшитые между основной точей


и боковинами, или остов из двух точь
со швом по центру спинки.
Но в целом в период раннего
средневековья (VIII - X вв.)
туникообразность покроя верхней
одежды ("кафтан", "халат") сближала ее
по зрительному восприятию (так
воспринял ее Ибн Русте в начале X в.),
т.к. была она одинаково длиннополой,
свободной в плечевой части, имела
однотипный срединный запах пол и
застежки в нагрудной и поясной частях.
Период позднего средневековья в
развитии булгарско-татарского костюма
характеризуется усовершенствованием
кроя рукавов верхней одежды
(вырезные проймы), приталиванием
спинки по вертикальным швам и

Шейная гривна, браслет. Серебро. Плетение, зернь, г.Булгар. X - XIV вв.


Муен тәңкәсе, беләзек. Көмеш. Үреп, бөртекләндереп башкарылган. Болгар
шә әре. X - XIV йөзләр.
Grivna necklet and bracelet of twisted silver wire, granular work. Bulgar, 10th-14th
centuries.

25 ~
Крой женской рубахи -
"туникообразный ".
"Туникасыман " хатын-
кыз кцлмэге киселеше.
The "tunic-like" cut of
women's shirt.

дополнительных подольных клиньев по


бокам, развитием воротника,
варьированием ширины рукавов. Это
дало вариации одежды: приталенный
легкий казакин и его утепленный
вариант - бешмет, шубы; оставшиеся
прямоспинными с прямыми проймами
джиляны и чекмени. Покрой нательной
рубахи остается прежним, изменяется
длина. Мужская рубаха становится
короче, слегка закрывая колено.
Женская же удлиняется, получая в
подоле дополнительный неширокий
волан и обрастая декоративными
деталями.
БУЛГАР0-ТАТАРСК1Ш КОСТЮМ
V111 - XV111 66.

Височная женская подвеска. Золото. Скань,


зернь. Волжская Булгария. XI - XIII вв.
Хатын-кызларның чигә эленмәсе. Алтын.
Үреп-бөтереп, бөртекләндереп эшләнгән. Идел
Болгарстаны. XI - XIII йөзләр.
Woman's golden temple ring; filigree and granu-
lar work. Volga Bulgaria, 11th-13th centuries.

Булгарка. VIII - IX вв. Реконструкция автора по


материалам Больше-Тархановского могильника.
Рисунок О.Р.Гасимова.
Болгар хатын-кызы. VIII - IX йөзләр. Олы Тархан
каберлеге материаллары буенча автор
реконструкциясе. О.Р.Гасыймов рәсеме.
A Bulgar woman in 8th-9th centuries. Reconstruction by
the author using materials from Bolshe-Tarchanovsky bur-
ial ground. Picture by O.R. Gasimov.

~ 27 ~
Вооружение Казанского
воина. Середина XVI в.
Казан гаскәриенең
кораллары. XVI йөз уртасы.
Armament of a Kazan warrior
in the mid-16th century.

Костюм воина. Джучиев Улус (Золотая Орда). Конец XIV в.


Предметная реконструкция М.В.Горелика.
Гаскәри киеме. учи Олысы (Алтын Урда). XIVйөз ахыры.
М.В.Горелик реконструкциясе.
Costume of a Juchi Ulus (Golden Horde) warrior of the late 14th
century. Item reconstruction by M. V. Gorelik.
Казанский Кремль. I
Постепенно изменяется и половина XVI в.
короткая одежда - камзол ("куртка"), Реконструкция
который воины в древности носили с А.Х.Халикова и
кольчугой, а большинство населения С.С.Айдарова. Акварель
- под верхней одеждой для тепла. Ф.Г.Халикова.
Развитие его идет по все большему Казан Кремле. XVI
облеганию тела за счет кроя, потери йөзнең I яртысы.
рукавов. В женском варианте А.Х.Халиков әм
камзола появляется треугольный С.САйдаров
скошенный нагрудный вырез, а реконструкциясе.
облегание делает его более Ф.Г.Халиков аквареле.
Kazan Kremlin in the first
соответствующим особенностям
half of the 16th century.
женской фигуры.
Reconstruction by A.K.
Непременной и необходимой Khalikov and S.S. Aidarov,
деталью мужского костюма периода water-colour painting by
средневековья были пояса, тканевые F.G. Khalikov.
или кожаные, для подвешивания
оружия, сумочек и других
необходимых предметов. Они
украшались нашивными

~ 29 ~
Поясные застежки. Серебро, позолота, самоцветы. Штамповка,
гравировка, инкрустация. XVIII в.
Пута каптырмалары. Көмеш, йөгертелгән алтын, асылташлар.
Штамповкалап, граверлап, инкрустацияләп эшләнгән. XVIII йөз.
Sibvergitt belt-buckles with semi-precious stones; stamping, engraving,
inlaid work. 18th century.

Пуговицы. Серебро, позолота. Скань. XV -XVI вв.


Төймәләр. Көмеш, йөгертелгән алтын. Үреп-бөтереп
эшләнгән. XV - XVI йөзләр.
Sihergilt buttons in openwork filigree. 15th-16th centuries.

Казанский татарин. Рисунок из книги


С.Герберштейна "Записки о московских делах".
XVI в.
Казан татары. С.Герберштейнныц "Мәскәц
хәлләре хакында язмалар" китабыннан
алынган рәсем. XVI йөз.
A Kazan Tatar. Picture from the book "Notes on
Moscow Affairs" by S.Gerberstain. 16th century.

30
БУЛГАР О -ТАТАРСКИЙ КОСТЮМ
V111 - XV111 66.

металлическими бляшками, имели


фигурные застежки. Большое внимание
уделялось и пуговицам, костяным,
металлическим, литым и ажурным
сканым. На одежде они располагались
по-разному, соответствуя модным
традициям. Например, в XVI - XVIII вв.
пуговицы нашивались горизонтальными
рядами по 2-3 штуки в ряд, соединяясь
шнурками, и всему костюму из
однотонных тканей придавался
дополнительный декоративный эффект.
Такой вид застежки можно видеть у
татарина служилого сословия на
рисунке С.Герберштейна.
Наиболее древним видом обуви
татар была обувь кожаная: сапоги и
туфли в виде тапочек, башмачков и
галош. Их носили с суконными или
холщовыми чулками "тула оек",
близкими по покрою к сапогам, иногда
с портянками "аякчу".
Обработка кожи и шерсти у древних
булгар достигла такой степени
совершенства, что у многих народов
Европы и Азии вошло в обычай
именовать хорошо выделанные юфть,
сафьян "булгари", "товар булгарский".
Археологи в раскопках X - XIII вв.
находят такую обувь с совершенным
кроем, украшенную тиснением и даже
металлическими фигурными
накладками. Для декорировки
применялись также аппликация из кожи
разных цветов и вышивка.
От финно-угорских соседей древние
булгары переняли легкую лыковую
обувь - лапти, которую также носили с
БУЛГАР О -ТАТАР СК1Ш КОСТЮМ
V111-XV111 66.

"тула оек" во время сельскохозяйственных


работ. Комплекс обуви пополнился и
валенками.
Следует сказать и о прическах. По
мере распространения ислама у мужчин
укоренилась традиция брить голову,
сбривать или подбривать бороду и усы.
Женщины заплетали две косы с прямым
пробором на голове и носили их в
роспуск на спине. Причесывались с
помощью костяных и деревянных
гребешков, украшенных незатейливым
орнаментом, смотрясь в круглые
бронзовые зеркала. Распространен был
обычай носить гребешки подвешенными к
поясу одежды. Прически сформировали
соответствующие формы головных уборов
и накосных украшений у женщин.
Обычай покрывать голову шапками для
булгар начала X в. отмечает Ибн-Фадпан.
Изготовлялись они из войлока, меха,
шерстяных и других тканей или их
сочетаний. Наиболее распространенным
типом была сфероконическая шапка,
сшитая из четырех клинообразных кусков.
Такую простеганную шапочку воины
надевали под шлем - у булгар
закругленной формы, а в период
Казанского ханства - с более острым
завершением. Зимние шапки шились на

Казанский татарин. Гравюра из книги


И.Георги. 1768 г.
Казан татары. И.Георги китабыннан
алынган гравюра. 1768 ел.
A Kazan Tatar. Engraving tinted with water-
colourfrom the book byJ.Georgy. 1768.

— 32 ~
БУЛТАР0-ТАТАРСК1Ш КОСТЮМ
V111 - XV11166,

Фрагмент сапога. Кожа. Вышивка шелком. XV - первая половина XVI вв.


Итек фрагменты. Кун. Ефәк белән чигелгән. XV йөз - XVI йөзнең I яртысы.
Detail from a leather boot worked with silk. 15th - first half of the 16th centuries.

33 ~
БУЛГАРО-ТАТАРШШ КОСТЮМ
¥111 - XV11166,

Изделия из кожи: мужская обувь, кнут и седло.


XVIII -XIX в.
Кцн эшләнмәләр: ир-ат аяк киеме, камчы әм ияр.
XVIII - XIX йөзләр.
Leather items: man'sfootwear, whip, and saddle.
18th-19th centuries.

Сапожок женский с наборным каблуком. XV-XVI в.


из көмеш таккан ыелма цкчәле хатын-кыз
читеге. XV - XVI йөзләр.
Woman's boot with decorated heel. 15th-16th centuries.

Сапог мужской. XVIII в.


Ир-ат читеге. XVIII йөз.
Man's boot. 18th century.
БУЛТАРО-ТАТАРСКШ КОСТЮМ
V111-XV11166.

Гребень. Кость. Резьба.


Волжская Булгария. X - XII в.
Тарак. Сөяк. Кисеп сырлап
ясалган. Идел Болгарстаны.
X - XII йөзләр.
Comb of carved bone. Volga
Bulgaria, 10th-12th centuries.

меху и повторяли ту же форму, но, как


правило, имели меховую внешнюю
опушку. Головные уборы знати
изготовлялись из дорогого меха, а
тулово их то вытягивалось вверх, то
уплощалось согласно моде.
Декорировка следовала
соответствующим художественным
стилям.
В ранний период бытовал еще один
тип шапок - разрезных с большими
полями. В среде сельского населения в
виде войлочных шляп, но уже без
разрезов они сохранились до конца
XIX в., меховые ("колакчын") в
единичных случаях - до XVIII в.

Костюм горожанки середины XVI века. Предметная реконструкция автора.


XVIйөз уртасында шә әр хатын-кызы костюмы. Автор реконструкциясе.
Costume of a townswoman in mid-16th century. Item reconstruction by the author.

37
"Казанская шапка". Золото,
самоцветы. Скань. Татарские
мастера-ювелиры. XVI в. Оружейная
палата Московского Кремля.
"Казан бцреге". Алтын, асылташлар.
Үреп-бөтереп эшләтэн. Татар
осталары-ювелирлары. XVI йөз.
Мәскәц Кремленең Кораллар
палатасы.
The Cap of Kazan of bejewelled gold fili-
gree. Tatarjewellers of 16th century.
Moscow Kremlin Armoury.
БуЛГАРО-ТАТАРСКий КОСТЮМ
V111 - XV111 66,

Семейный портрет
(Царица Сююмбека).
Копия неизвестного
худоокника с
утраченного оригинала
XVII века. Холст,
масло.
Гаилә портреты
(Сөембикә ханбикә).
XVII йөзнең югалган
оригиналыннан
билгесез рәссам ясаган
кцчермэ. Киндер,
майлы буяу.
Family portrait (Tatar
Queen Syuyumbikeh).
Copy by unknown
painter of non-extant
painting. 17th century.

Головные уборы женщин были более


разнообразными. В них четче
отражались возрастные и семейные
отношения, а также социальное
положение их носительниц.
Девушки носили шапочки
сферической формы, мягкие белые
калфачки, тканые или вязаные из белых
нитей. Налобная и височная часть
головы дополнительно украшалась
налобным украшением из полоски кожи
(ранние булгары) или ткани с
нашитыми бляхами, бусинами,
височными подвесками.

39
Семейный портрет
(Царица
Сююмбека).
Гравюра с
утраченного
оригинала XVIII в.
Гаилә портреты
(Сөембикә ханбикә).
XVIII йөзнең
югалган
оригиналыннан
гравюра.
Family portrait
(Queen
Syuyumbikeh).
Engraving - copy of
non-extant original
picture. 18th century.

Еще в древности обязательной


частью убора замужних женщин было
матерчатое покрывало. В этой
традиции отразились древние
языческие воззрения о магии волос,
закрепленные позднее более
совершенной религией - исламом,
рекомендующим нивелировать
очертания фигуры и прикрывать лицо.
До универсального платка XIX века
покрывала прошли долгий путь
эволюции и разнообразия форм. Самое
древнее покрывало "тастар" в виде
узкого полотенца (точи холста)

41
Шейно-височное женское .
украшение. Серебро, позолота, fi
Скань, инкрустация. Конец У
XVIII - начало XIX вв.
Хатын-кызның муен-чигэ бизэнц
әйбере. Көмеш, йөгертелгән
алтын. Үреп-бөтереп,
инкрустацияләп эшләнгән. XVIII
йөз ахыры - XIX йөз башы.
Silvergilt neck and temple pendant;
openwork filigree and inlaid work.
Late 18th - early 19th centuries.
БУЛТАРО-ТАТАРШШ КОСТЮМ
V111 - XV111 66.

Способ ношения
шейно-височной
подвески в
комплекте с
шапочкой.
Муен-чигэ
асылмасын бурек
белән киеп йврц
рәвеше.
The way of wearing
neck and temple pen
dant together with a
cap.

требовало сложной драпировки и


дополнительных тканевых частей, чтобы
отвечать всем этим требованиям.
Широкие привозные ткани, доступные
знати, больше отвечали этим задачам и
развили покрывала треугольной формы
(өрпек) и прямоугольной большого
размера. Эти покрывала закреплялись
на голове узкими повязками,
первоначально съемными, позднее -
нашитыми, которые в силу яркости
материала, иногда усиленного
металлическими деталями, являлись
дополнительным украшением. Сверху
надевались шапочки сферической или
конической формы. Усложненным их
вариантом являлось "кашпау",
имеющее наушники, смыкающиеся под

~ 43
Вид Казани. Гравюра подбородком, и наспинную часть в
О.Коха из книги Адама виде полосы ткани, закрывающую косы,
Олеария. 1630 г. В зависимости от социального
Казан куренеше. Адам положения эти уборы зашивались
Олеарий китабыннан сверху чешуеобразно монетами,
О.Кох гравюрасы. 1630 ел. кораллами, жемчугом, бляшками.
View of Kazan. Engraving В период позднего средневековья
by O.Koch from the book by (XVI - XVIII вв.), в силу общей
Adam Oleary. 1630. тенденции моды, верхняя часть таких
головных уборов у знати сильно
вытягивается в высоту, получает
жесткую основу, тщательно
декорируется и превращается в
наиболее эффектную деталь женского
костюма. Женские меховые шапки по
форме приближались к мужским.

44
БуЛГАРО-ТАТАРСКии к о с т ю м
V111 - Ш 1 6 В ,

mm

.«I»'!"""

Казанская татарка XVIII в. Из альбома рисунков к


сочинению И.Георги.
Девица Казанских татар. Художник А.Мартынов.
XVIII йөз казан-татар хатын-кызы. И.Георги
1808 г.
әсәренә ясалган рәсемнәр альбомыннан.
Казан татарлары кызы. Рәссам А.Мартынов. 1808 ел.
A Kazan Tatar Woman of 18th century. Picture from the
A Kazan Tatar Maiden. Painting by A.Martynov. 1808. album to the book byJ.Georgy.

45 ~
БУЛГАР0-ТАТАРСК1Ш КОСТЮМ
VIII - ХУШ 66,

В одном стилевом решении с


костюмом были и съемные украшения -
нагрудные, накосные, украшения для
рук. Для их изготовления
использовалось, в основном, серебро,
которое обрабатывалось в ранний
период в технике чеканки, литья, зерни;
в средневековье преобладала сканая
техника. Декор украшений, наряду с
геометрическим, растительным
орнаментом, содержал и зооморфные
мотивы. Сохранение их, хотя и в сильно
стилизованном виде, объяснялось
памятью предков.
В целом булгарско-татарский костюм
раннего периода, оставаясь близким по
покрою к одежде других народов
Среднего Поволжья, отличался общим
силуэтом и цветовой насыщенностью
под влиянием ярких восточных тканей и
эстетических идеалов мусульманского
мира. Полихромия в одежде нарастала
постепенно, утверждаясь в городах в
среде феодально-торговой прослойки
населения. Значительно позже она
проникла и в отдаленные районы, в
сельский быт.

Казанская татарка. Художник И.Б.Лопренс. 1768 г.


Казан-татар хатын-кызы. Рәссам И.Б.Лопренс. 1768 ел.
A Kazan Tatar Woman. Painting byJ.B. Laprince. 1768.

~ 47
Застежки женские на воротник. Серебро. Литье, штамповка, гравировка. XVII - XVIII вв.
Хатын-кызларның яка каптырмасы. Көмеш. Коеп, штамповкалап, граверлап эгиләнгән. XVII - XVIIIйөзләр.
Woman's collar buckles of cast silver with stamped and engraved decoration. 17th-18th centuries.

~ 48
БУЛТАРО-ТАТАРШШ КОСТЮМ
V111 - XV11166,

Браслет женский. Серебро. Гравировка. XII - XIII вв.


Хатын-кыз беләзеге. Көмеш. Граверлап эшләнгән. XII -
XIII йөзләр.
Woman's bracelet of engraved silver. 12th-13th centuries.

Накосники. Бронза. Литье, гравировка. XVII - XVIII вв.


Чулпылар. Бронза. Коеп, граверлап эшләнгән. XVII -
XVIII йөзләр.
Hair ornament of cast bronze with engraved decoration.
17th-18th centuries.

Браслет. Серебро, самоцветы. XVII - XVIII вв.


Беләзек. Көмеш, асылташлар. XVII - XVIII
йөзләр.
Silver bracelet with semi-precious stones. 17th-18th
centuries.

~ 49
1 БҮЛЕК

VIII - XVIII ЙӨЗЛӘРДӘ БОЛГАР-ТАТАР КОСТЮМЫ

Татар милли костюмы тарихи үсешнең озын озын чабулы, озын иңле иңелчә яки калын каф-
юлын үткән. Матди мәдәниятнең бер кисәге буларак, тан хезмәт иткән. Затлы ес киеме чапан турында
аңа гадидән катлаулыга таба камилләшү хас. Шулай мәгълүматлар бик күп сакланган.
да, чыганакларның итмәве сәбәпле, аның Материалны азрак тоту әм кием тегүне гади-
үсешендәге борынгы әм урта гасырлар чоры хакын- ләштерү омтылышы галимнәр шартлы рәвештә "туни-
да гомуми рәвештә генә сөйләргә мөмкин. Идел касыман" дип атый торган киселешне тудырган. Ул
Болгарстаны, учи Олысы (Алтын Урда) әм Казан бик борынгы заманнарда ук Шәрыкта барлыкка
ханлыгының төп халкы кием-салымнар тегү өчен килгән; ялганма (төймәле) әм илбәгәй (төймәсез)
йортта эшләнгән материалларны: йон әм итен киемнең төп типларын биргән, алар исә Евразиянең
тукымаларны, постау, күн, йорт хайваннарының зур территориясендә генә түгел, ә Европада X - XI
тиреләрен файдаланган. Ә кыргый анварларның - йөзләргә кадәр гамәлдә булган. илкәләрдә урталай
кара-кәрән төлке, сусар, кеш, кондыз - тиреләре бөкләнгән тукыма иңе төп калыпны тәшкил иткән,
бигрәк тә кыйммәт йөргән. аның өске өлешенә туры иңнәр утыртылган. Итәк
Аксөяк катлауларның парчадан, ефәк тукымалар- аска таба киңәя барган ян өйләре, кайбер очракта
дан тегелгән киемнәр кию традицияләрен коры ир өстәмә чөйсыман ялгаулар исәбенә киңәйгән. иңнең
юлы белән Харәзем аша, су юлы белән Идел буй- ян әйләре белән тоташкан урынына ертылудан
лап Каспий диңгезе аша Кытайдан, Урта Азиядән, саклау эчен канатсыман ялгау тегеп куелган. Эчке
Византиядән бу тукымаларны әм киемнәрне кайта- әм илбәгәй (төймәсез) киемнәрдә муен уемы
ручы сәүдәгәрләр дә хуплаган. Урта гасырларда озынча түгәрәксыман булган, тасма тукымадан
шәрык тукымаларыннан тегелгән кием-салым ислемай- эшләнгән кечкенә утыртма яка белән каймаланган,
лар, эн е-мәр ән әм бизәнү әйберләре белән күкрәк уемы әрвакыт уртага урнаштырылган.
беррәттән бүләк итеп тә бирелгән, 922 елда Болгар Урта гасырларның башлангыч чорында туникасы-
иленә килгән Ибне Фазлан бу хакта үзенең китабын- ман киемнәрнең күчмә тормышка яраклаштырылган
да язып калдырган. Төрле енестәге әм яшьтәге төрләренең үзенчәлеге - итәкләренең шактый
кешеләрнең киемнәрендә киселешнең бер үк яки киңәюе. Хатын-кызларга ат өстендә йөрергә яки
охшаш булу үзенчәлеге борынгы кием-салымның чүгәләп эшләргә туры килә торган күчмә тормыш
характерлы сыйфаты булган, ә аермалыклар икенчел ху алыгында мондый киселеш уңайлы булган. Өс
билгеләр рәтендә торган. киеме киеп йөрү рәвеше белән аерылып торган:
Ир-ат әм хатын-кыз киеменең нигезе булып күл- кагыйдә буларак, каплатмасы (запах) сул якка ятып
мәк әм киң атламлы ыштан торган. Алар өстеннән торган. Өс киемен бөтенләй каптырып кию тради-
кыска иңле яки иңсез камзул (археологлар терми- циясе киң таралган, бу каплатманың киң булмавы
нологиясендә "куртка") кигәннәр. Өс киеме булып белән аңлатыла. Өске өлеш каптырылмаган очракта

50 ~
CHAPTER 1

THE BULGAR TATAR COSTUME OF THE 8th - 18th CENTURIES

The national Tatar costume has advanced along a The want for most efficient use of material and
complicated path of historic development. /4s every simplification of sewing process resulted in a style
element of material culture, it underwent the process arbitrarily called by scientists the 'tunic-like cut". It
of increasing perfection. However, for lack of informa- originated from the Orient as early as the ancient
tion, the ancient and medieval periods of its develop- times and created the basic types of wrap-around and
ment can be described only in general. pull-over dress, that was current at that time in the
The major part of the population in the Volga most part of the Eurasian territory, as well as in
Bulgaria, Juchi Ulus (Golden Horde) and Kazan Europe up to the 10th and 11th centuries.
Khanate used home-made materials for dress making, The cloth bent over the shoulders formed the
such as wool and flax textiles, leather, fur of domes- basis to which straight sleeves were sewn in the
tic animals. Highly valued was the fur of wild animals: upper part. The dress was of bell-bottomed type due
silver fox, marten, sable, and beaver. to side parts expanded downwards or additional gores.
Traditions of the elite to wear brocade and silk The gussets were sewn in the joint of the sleeves
dress were supported by the merchants, who brought with side parts protecting this place from being torn.
these textiles and cloths from China, Central Asia, Neckline of wrap-around and pull-over dress was given
Byzantine and Arabic countries by land routes through an oval shape and edged by textile strip to form a
Khorezm or by water via the Caspian Sea and along low-stand collar; the breast cutout was always located
the Volga river. In the medieval period, the clothes in the middle.
made of Oriental textiles were used as gifts together A specific feature of nomadic tunic-like dresses of
with aromatics, pearls and jewellery. This fact was the early medieval period is that skirts were signifi-
mentioned in the book of Ibn-Fadlan who visited the cantly enlarged. For a nomadic life style, where
country of Bulgars in 922. women had to ride or work squat-like, this was quite
The unity or similarity of dress styles irrespective a comfortable cut. Outer clothes differed in manner of
of sex and age was characteristic of ancient dress, its wearing: wrap-around as a rule to the left side.
while differences were of much less importance. To wear it fastened up was a common tradition,
Men's and women's clothing was based on shirts which was due to its small wrap-around. However, if
and wide-bottomed trousers. The short-sleeved or worn the dress unfastened in the upper part, the
sleeveless "jacket" (in archaeologic terms) was worn flaps were tucked to the sides forming lapels. Closer
over these items. The long-skirted and long-sleeved fitting and bigger wrap-over of the "caftan" were creat-
"caftan", light or warmed, served as outer clothes. ed by flap gores, sewed in between the back part
Much more evidence is available regarding the "hon- and sides, or the back made of two parts with a
orary" outer wear, the robe. seam running through the middle.
1 БҮЛЕК
VIII - XVIII ЙӨЗЛӘРДӘ БОЛГАР-ТАТАР КОСТЮМЫ

чабулар әйләндерелеп ике яклы кайтарма барлыкка яки күннән ясалган путалар саналган. Алар өстән
китергәннәр. Төп өлеш әм ян әйләр арасына тегеп куелган металл тәңкәләр белән бизәлгән, сыр-
тегелгән итәк ялганмалары яки ике аерым тукыманы лы каптырмалары булган. Сөяктән, металлдан эшлән-
бер-берсенә арттактаның үзәге буенча беркетү гән, коеп әм челтәрләп-бөтереп ясалган төймә-
кафтанның каплатмасы киң булуны, гәүдәгә ятып, седәфләргә зур игътибар бирелгән. Модалы традиция-
сыланып торуны тәэмин иткән. ләргә туры китереп, киемдә алар төрлечә урнашты-
Ләкин, гомумән, урта гасырларның башлангыч рылганнар. Мисал эчен, XVI - XVIII йөзләрдә төймә-
чорында (VIII - X йөзләр) өс киеменең (кафтан, ләр рәттә 2-3 әр данә булып горизонталь рәвештә
чапан) туникасыман өлгеле булуы әммәсен охшаш тегелгәннәр, баулар белән тоташтырылганнар, шуның
итеп күрсәткән (X йөз башы авторы Ибне Рәстә белән бер генә төстәге тукымадан тегелгән костюмга
нәкъ шулай кабул иткән), чөнки өс киемнәре бер үк өстәмә бизәлеш эффекты бирелгән. Каптырманың
дәрә әдә озын чабулы, илкә өлешләрендә иркен, шундый төрен С.Герберштейн рәсемендә сурәтләнгән
чабулары уртада каплатмады, күкрәк әм бил йомышлы татар кешесе киемендә күрергә була.
өлешләрендә каптырмалы булган. Татарларда иң борынгы аяк киеме булып күн аяк
Болгар-татар костюмы үсешендә урта киемнәре санала: итекләр әм үкчәсез иңел туфлилар,
гасырларның соңгы чоры өс киемендә иңнәр башмаклар әм галошлар. Аларны тула оек дип аталган,
кисүнең камилләшүе (уеп ясалган иң тәбе), калыбы белән итеккә охшаш постау яки киндер оеклар
арттактаны вертикаль әйләр буенча билгә яткырып белән, кайвакыт аякчу - чолгаулар белән кигәннәр.
тегү, итәкләргә ян әйләр буйлап ялганмалар өстәү, Борынгы болгарларда тире-күн әм йон эшкәртү
яканың камилләшүе иң киңлеген төрлечә итү белән шулкадәр дәрә әдә камилләшкән ки, Европа әм
сыйфатлана. Болар кием төрләрен арттырган: билле Азиянең күп халыкларында яхшы эшкәртелгән йомшак
иңел казаки әм аның калын тәре - бишмәт, күнне, сәхтиянне "болгари", "болгари товар" дип атау
туннар; туры арттакталы, туры киселешле калган гадәткә кергән. X - XIII йөз казылмаларында архео-
иләннәр әм чикмәннәр. Эчтән киелгән күлмәкнең логлар камил киселешле, басып төшерелгән бизәкле
киселеше элеккечә кала, озынлыгы үзгәрә. Ирләр әм хәтта сырлы металл бизәкләр ябыштырылган шун-
күлмәге кыскара, тезләрне бераз гына каплап тора. дый аяк киемнәре табалар. Бизәлеш өчен шулай ук
Хатын-кыз күлмәге исә итәгенә киң булмаган бала төрле төстәге күн әлге-аппликацияләр дә кулланылган.
итәк өстәлеп әм бизәк өлешләре белән тулыланып Чәч йөртү хакында да әйтү кирәк. Ислам дине
озыная. тарала барган саен ир-атларда чәчне бөтенләй кыру,
Борынгы заманнарда гаскәриләр көбә күлмәк сакал-мыекны китәрү, чит-читләрен кыру традициясе
белән, ә халыкның күпчелеге ылылык өчен өс ныгып урнаша. Хатын-кызлар чәчләрен баш өстендә
киеме астыннан киеп йөргән кыска кием - камзул туры чәч юлы калдырып ике толымга үргәннәр,
("куртка") да акрынлап үзгәрә. Аның үсеше киселеше аларны аркага салып йөрткәннәр. Чәч йөртүнең бу
үзгәреп, иңнәр юкка чыгу исәбенә торган саен төрләре баш киемнәренең әм хатын-кызларда то-
гәүдәгә ныграк сылану юнәлешендә бара. Хатын-кыз лымга тагыла торган бизәнү әйберләренең шуңа
камзулында өчпочмаклы кыекча күкрәк уемы туры килгән формаларын барлыкка китергән.
барлыкка килә, ә сыланып торуы аны хатын-кыз X йөз башы болгарларында башны каплау гадә-
сынына тагын да ныграк яраша торган итә. тен Ибне Фазлан да телгә ала. Баш киемнәре киез-
Урта гасырлар чорындагы ир-ат костюмының дән, тиредән, йон әм башка төрле тукымалардан
мә бүри әм зарури өлеше булып корал, букча әм яки аларның кушылмаларыннан эшләнгән. Чөйсыман
башка кирәкле әйберләр беркетелә торган, тукымадан дүрт кисәктән торган шар-конус рәвешле бүрек аеру-

~ 52
CHAPTER 1
THE BULGAR TATAR COSTUME OF THE 8th - 18th CENTURIES

Viewed in the large, however, in the early were sewn on horizontally, 2-3 in a line, connected
medieval period (8th-10th centuries) the tunic-like cut by laces, thus creating additional decorative effect for
of the upper garments ("caftan", "robe") brought them costumes made of monochrome textiles. This type of
together visually (as it was described by Ibn Ruste - fastening may be seen from a Tatar of service class
writer of the early 10th century), since they were sim- (persons bound by obligations of service to the
ilarly long-skirted, loose in shoulders, had the same Muscovite Russian State) in the picture by
wrap-over in the middle and fastenings on the breast S. Herberstein.
and waist. The most ancient type of Tatar footwear was
Late medieval period of Bulgar Tatar costume is leather footwear - boots and shoes, slippers and
characterised by modernisation of upper wear sleeve golosh shoes. Tatars wore these items with canvas or
cut (curved armholes), back fitting along vertical linen tula оек stockings being similar in cut to the
seams, emergence of additional side godets, collar boots, or occasionally with ayakchu putties.
development, variations in sleeve width. Ancient Bulgars have achieved such perfection in
These resulted in the following dress versions: leather and wool processing, that many nations in
light fitted kazakin coat (man's knee-length coat with Europe and Asia used to call well-dressed yuft and
pleated skirt) and its warmer version - beshmet quilted morocco leather "bulgari" or "Bulgarian ware". In exca-
coat, fur coats; still straight-backed jilyan and chekmen vations of the 10th-13th centuries, archaelogists have
jackets with straight armholes. The cut of underwear found this perfectly cut footwear, decorated with
shirt remained unchanged unlike its length. The man's imprints and even with figured metal onlay plaques.
shirt became shorter hardly covering the knees. The Embroidery and leather appliques of different colours
woman's shirt became longer while getting additional were also used for decoration.
rather narrow flounce down the waist and increasing The Bulgars have adapted from their Finno-Ugric
number of decorative elements. neighbours light bast footwear - lapti sandals, which
Gradual changes also affected the short clothes - they wore in the same manner with tula оек stock-
doublets ("jackets"). Ancient warriors wore these items ings during agricultural work. The number of footwear
under the chain armour, while the majority of the articles was also replenished by valenki felt boots.
population - as a warm clothing under upper gar- Few words should be said about hairstyles. /4s
ments. Evolution of such clothes went towards more Islam propagated, the men have practised a custom
and more close clinging to the body owing to the cut to shave heads, shaved off or trimmed beard and
and loss of sleeves. V-neck appeared in female ver- moustaches. The women did up their hair in two
sion of the doublet, while, due to clinging, the gar- plaits with partings in the middle or wearing them
ment became a better fit for woman's figure. loosely. Such hairstyles formed corresponding types of
Used for weapons, bags, and other necessary headdresses and woman's hair ornaments.
accessories, waistbands made of cloth or leather were In the early 10th century, a tradition of Bulgars to
obligatory and indispensable components of men's cos- cover head with a cap was mentioned by Ibn-Fadlan.
tume in the medieval period. They were decorated by Headdresses were fabricated of felt, fur, woollen or
sewn-on metal plaques and had figured buckles. Great other textiles, or their combinations. Sphero-conical cap
attention was also paid to buttons made of bone, made from four wedge-shaped parts was the most
metal-cast or open-work filigree ones. Their location on prevalent type. The warriors wore this cap under the
a garment was dependent of traditions and fashion. helmet - rounded with Bulgars, and more sharp in the
For instance, in the 16th-18th centuries the buttons upper part during the Kazan Khanate period. Winter

~ 53 ~
1 БҮЛЕК
VIII - XVIII ЙӨЗЛӘРДӘ БОЛГАР-ТАТАР КОСТЮМЫ

ча киң таралган төрләрдән була. Шундый сырган бү- гәннәр. Бу япмалар тар бәйләвеч ярдәмендә башка
рекне гаскәриләр очлым (шлем) астыннан кигәннәр - беркетелгәннәр, ул бәйләвечләр башлангыч чорда
болгарларда ул өсте түгәрәкләнгән рәвештә булса, алынма, соңрак тегеп куела торган булган, соңгыла-
Казан ханлыгы чорында өсте очланып тәмамлана. ры тукыманың ачык төстә булуына бәйле рәвештә
Кышкы бүрекләр тиредән тегелгән әм шул ук ка- кайвакыт металл өлешләр белән тулыланып, өстәмә
лыпны кабатлаган, ләкин, кагыйдә буларак, тыштан бизәнү әйбере булып хезмәт иткән. Япма өстеннән
тире белән кырпу тотылган. Аксөякләрнең баш киеме түгәрәк шарсыман яки конус рәвешле бүрек киелгән.
кыйммәтле тиреләрдән эшләнгән, модага карап өскә Ияк астында тоташа торган колакчынлы әм арка
таба сузынкы яки басынкы тәбәнәк рәвешле булган. өлешендә толымнарны каплаучы тукымалы "кашпау" -
Бизәлешләре аларның сәнгатьчә нәфис өслүбенә шуларның катлауландырылган бер тәре. Иясенең
ярашкан. Әүвәлге чорда бүрекләрнең тагын бер тәре социаль халәтенә бәйле рәвештә, баш киемнәре
- зур кырлары булган ерыклы бүрекләр дә киелгән. өстенә балык тәңкәсе кебек итеп акчалар, эн е-мәр-
Авыл халкы мохитендә киез эшләпәләр рәвешендә, әннәр, из тәңкәләр тегеп куелган.
ләкин инде ерыксыз хәлдә апар XIX йөзнең ахырына Урта гасырларның соңгы чорында (XVI - XVIII
кадәр, "колакчын" дип аталган тире бүрекләр аерым йөзләр), моданың гомуми юнәлешенә бәйле хәлдә,
очракларда XVIII йөзгә кадәр сакланган. аксөякләрнең мондый баш киемнәре өскә таба нык
Хатын-кыз баш киемнәре төрле-төрле булган. кына сузыла, каты нигезле итеп эшләнә, ентекләп
Аларда яшь үзенчәлекләре әм гаилә мөнәсәбәтләре, бизәлә әм хатын-кыз костюмының аеруча көчле
шулай ук киеп йөрүченең социаль халәте ачык тәэсир ясый торган өлешенә әверелә.
чагылган. Кызлар түгәрәк калыплы бүрекләр, тукыл- Алынма бизәнү әйберләре - күкрәккә, толымнар-
ган яки ак епләрдән бәйләнгән йомшак ак калфак- га, кулларга беркетелә яки киелә торган әйберләр
чыклар кигәннәр. Башның маңгай әм чигә өлешләре дә костюм белән бер үк әслүбкә буйсындырылган
өстәмә рәвештә күн тасмадан (әүвәлгерәк болгарлар) була. Аларны ясау өчен нигездә көмеш кулланылган,
яки тәңкәләр, сәйләннәр, чигә алкалары беркетелгән ул әүвәлге чорда чүкеп нәкышьләү, кою юлы белән
тукымадан торган маңгай бизәкләре белән бизәлгән. эшкәртелгән; вак шарчыклар рәвешендә бәртеклән-
Борынгы заманнарда ук кияүдәге хатын-кызлар дерелгән әм ябыштырып куелган; урта гасырларда
баш киеменең мә бүри өлеше тукымадан эшләнгән бөтереп-үреп эшкәртү өстенлек алган. Геомәтрик
япма булган. Бу традициядә чәчләрнең сихере турын- орнаментлар, үсемлек орнаментлары белән беррәттән
да борынгы мә үси карашлар чагылыш тапкан. бизәкләрдә зооморф мотивлар да бар. Аларның нык
Соңрак бу карашлар буй-сын сызымталарын тигез- өслүбләшкән хәлдә булса да сакланып калуы ата-
ләргә әм йөзне капларга куша торган камил дин - бабалар истәлеге белән аңлатылган.
ислам дине белән беркетелгән. XIX йөздәге универ- Гомумән алганда, әүвәлге чор болгар-татар кос-
саль яулыкка кадәр япмалар форма төрлелегенең тюмы өлгесе белән Урта Идел буенда яшәгән башка
әм үсешнең озын юлын үткәннәр. Барлык бу таләп- халыклар кием-салымына якын булган хәлдә, гомуми
ләргә авап бирү эчен "тастар" дип аталган тар силуэты әм ачык төстәге шәрык тукымалары,
сәлге рәвешендәге иң борынгы япмага катлаулы киң мөселман дөньясындагы эстетик омтылышлар
бөрмәле материя әм өстәмә тукыма кисәкләре тәэсирендә туган төсләр күплеге белән аерылып
кирәк булган. Читтән кайтарылган, аксөякләр генә торган. Киемдәге күптөслелек шә әрләрдә, халыкның
сатып алырдай киң тукымалар бу таләпләргә күбрәк феодаль-сәүдәгәр катлавы мохитендә ныгып,
авап биргәннәр, өчпочмаклы япмаларны (өрпәк) әм акрынлап көчәя барган. Шактый соңрак ул ерактагы
зур үлчәмле турыпочмаклы япмаларны камилләштер- төбәкләргә, авыл көнкүрешенә үтеп кергән.

~ 54 ~
CHAPTER 1
THE BULGAR TATAR COSTUME OF THE 8th - 18th CENTURIES

caps made of fur were of similar shape, but as a served as additional decorations due to bright textiles
rule, had outer fur trimming. Headdresses of the elite sometimes ornamented with metal pieces. Spherical or
were fabricated of precious furs, while their body was conical cap was put onto this covering. Kashpau
alternately stretched or flattened in accordance with headdress represented more complicated version of the
the fashion. Decoration followed corresponding artistic styles. same, having earflaps that connected under the chin,
In the early period there was one more type of and back part formed stripe of cloth to cover plaits.
caps - wide-brimmed hats with slits. With rural popula- Depending on social position, these headdresses were
tion they were in use, already without slits, up to the worked scaly from the top with coins, corals, pearls
end of the 19th century, fur hats (kolakchyn) - up to and plaques.
the 18th century. By virtue of general fashion trends in the late
Women's headdresses were much more diverse medieval period (16th-18th centuries), the upper part
and more distinct in reflecting age and family rela- of such headdresses of the elite was significantly
tions, as well as social position of their bearers. stretched upwards, obtained rigid base, was thoroughly
Maidens wore spheroidal caps, soft white kalfak decorated and thus became the most fancy component
headdresses, woven or knitted of white thread. of woman's costume. Fur caps for women came close
Forehead and temples were additionally decorated with in shape to those for men.
leather (early Bulgars) or doth bands with plaques, Ornamentation - pectorals, hair ornaments, rings,
beads, temple rings. and bracelets were of the same stylistic solution as
Even in ancient times the textile head covering that for the costume. For their manufacturing, silver
was the part and parcel of married woman's head- was basically used, that was chased, cast, or granu-
dress. This tradition originated as a result of ancient lated in the early period, while in the medieval period
heathen views on the magic of hair, which were fur- the filigree technique was prevalent. Along with geo-
ther developed by more perfect religion, Islam, that metric and foliate ornaments, decoration patterns also
recommended to hide body lines and cover face. Prior contained zoomorphic subjects. Conservation of these
to the universal headscarf of the 19th century, the zoomorphs, though strongly stylized, was due to
head coverings have advanced the long path of evolu- remembrance of ancestors.
tion and diversification. The most ancient tastar cover- ,4s a whole, the Bulgar-Tatar costume of early
ing in the shape of narrow towel (linen length) period, while being close in cut to the dress of other
required complicated draping and additional parts of Middle Volga peoples, differed in general silhouette
cloth to be adequate for all these needs. Imported and richness of colours under the influence of bright
wide fabrics available for the elite, answered these Oriental fabrics and aesthetic ideals of the Moslem
needs more thoroughly and contributed to emergence world. Polychromy in dress was built up gradually, as
of three-cornered oerpek coverings and large rectangu- it gained a foothold in the cities among feudal and
lar coverings. These headdresses were fixed by initial- merchant strata. Well after it penetrated into far away
ly removable and later sewn narrow fillets, which locations, into rural life.

55
костюм
НАЧАЛА U СЕРЕДИНЫ XIX 6.

Праздничный костюм Первая половина XIX в. - это время


зажиточной горожанки бурного развития татарского торгового
первой половины XIX в. капитала, нацеленного царским
XIX йөзнең I яртысында правительством на торговлю со
бай шә әр хатын- Средней Азией, развитие
кызының бәйрәм промышленности, что сказалось и на
костюмы. эволюции одежды. Костюм этого
Festive costume of a well- времени наследует в целом стилевой
off woman in the first half ансамбль предыдущего периода
of the 19th century. (особенно XVIII в.), но некоторые его
детали видоизменяются.

57 ~
костюм
МЧАЛА 11 СЕРЕД11НЫ X I X 6.

Мужская одежда состояла из белой


рубашки туникообразного покроя с
воротником-стойкой, шитой, в
зависимости от имущественного
состояния, из холста или тонкой
полотняной материи. Праздничные
рубахи горожан иногда шились с
отложным воротником, украшенным
вышивкой, но прямой грудной разрез
сохранялся неукоснительно. В обычае
было носить двое штанов: нижние
("штан") из светлой тонкой ткани и
верхние ("чалбар") более темных тонов,
чаще в полоску. Сверху одевали камзол
("камзул"), представляющий легкую
домашнюю одежду. Настоящим же
верхним платьем для выхода на улицу в
теплое время года являлся
приталенный казакин или
прямоспинный джилян и чекмень
(" илән" и "чикмән"), чаще без
подкладки. Камзолы, казакины и
джиляны в этот период времени шили
из ярких разноцветных шелковых,
атласных, парчевых восточных тканей; а
чекмени - из темных, однотонных,
шерстяных.

Мужские штаны из
холста и шелка.
Киндердән әм
ефәктән ир-ат
ыштаннары.
Man's trousers made
of linen and silk.
Мужская рубаха. Ситец.
Ир-ат щлмәге. Ситсы.
Man's shirt made of chintz.

Свадебная портянка с золотной тамбурной вышивкой.


Туйда киелгән алтын тамбур чигцле аяк чолгавы.
Weddingfoot-binding chain-stitched with gold thread.
Камзол из парчи.
Парча камзул.
Doublet made of brocade.
костюм
НАЧАЛА И СЕРЕД11НЫ XIX 6.

Зимней одеждой являлись Мужские тюбетейки.


приталенный утепленный бишмет и Бархат, позумент,
шубы как облегающие фигуру, так и золотное шитье.
прямоспинные. Подпоясывали только Середина XIX в. Конец
XIX в.
зимнюю одежду для тепла.
Облегающая одежда выполнялась Ир-ат тцбәтәйләре.
путем забора ткани на талии в Бәрхет, укалы тасма
вертикальные швы спинки и боков. (позумент), алтын еп
Глубокий запах верхней одежды белән тегелгән. XIX йөз
уртасы. XIX йөз ахыры.
достигался дополнительными боковыми
клиньями на подоле. Это придавало Man's velvet skullcaps
татарской одежде приталенный вид, в worked with gold thread;
galloon trimming. Mid-
целом трапециевидный силуэт, что
19th - late 19th century.
соответствовало и европейским тен-
денциям моды первой половины XIX в.
Головным убором, который мужчины
носили постоянно, была тюбетейка
("такыя"). Она представляла собой
полусферу или невысокий конус. Шили
ее из ярких тканей с рисунком;
однотонные же сплошь покрывали
вышивкой и аппликацией позументной
лентой. На тюбетейку надевали зимой
меховую шапку также в форме
полусферы. У лиц, занятых в торговле,
начинают появляться шапки в форме
невысокого цилиндра, из меха
каракуля, с плоским верхом, но
широкого распространения в этот
период они не получили.

— 61 ~
костюм
НАЧАЛА U СЕРЕДИНЫ XIX 6.

В XVIII веке такой формы шапки,


отороченные более высоким мехом,
встречались тоже редко, в основном, в
среде служилых татар.
В женской одежде, как и в мужской,
основными являлись рубашка и штаны.
Далее шли: камзол, бишмет, шуба и
джилян, того же покроя, как и мужские,
с небольшими отличиями. Большей
оригинальности достигла рубаха,
превратившись из нательной одежды
собственно в платье, хотя и носилась
непременно с камзолом и сохранила
туникообразный покрой. Это связано с
патриархальным укладом быта, когда
женщина большую часть времени
проводила дома.
Уже к концу XVIII в. заканчивается
замена белого холста для пошива
женской рубахи на однотонный -
крашеный или пестрядь. Этот процесс,
продиктованный практичностью, у
казанских татар завершается на
столетие раньше, чем у других
этнических и территориальных групп

Перстень-печатка. Серебро, позолота,


самоцвет.
Мө ерле йөзек. Көмеш, йөгертелгэн алтын,
асылташ.
Silvergilt signet ring with a semi-precious stone.

Крой казакина, бешмета и приталенных шуб (вид


спереди и сзади).
Казаки, бишмәт әм билле тун киселеше (алдан
әм арттан куренеше).
The cut ofkazakin coat, beshmet coat and fitted fur
coats (front and rear view).
костюм
НАЧАЛА 11 СЕРЕДИНЫ XIX 6.

татар и финно-угорских народов.


Толчком к этому послужили яркие
восточные ткани, позднее и то, что к
1815 году Европа расстается с белым
цветом для торжественных случаев,
считая его непригодным, признаком
бедности.
Окрашенные естественными
красителями нити давали все оттенки
приглушенно-красного цвета, цвета
охры, светло-коричневого, зеленого,
синего, желтого. При ткачестве их
выполняли в виде розеток, полосок и
клеток, подражая контрастной цветовой
структуре восточных тканей и
мануфактурных изделий. На таких ярких
по тональности женских рубахах
вышитый орнамент, располагавшийся
ранее вдоль грудного разреза, на
подоле, рукавах, и в древности
имевший, кроме эстетического, и
охранительный характер, стал
незаметен. Он заменяется тканевой

Крой джиляна.
илән киселеше.
The cut of jilyan jacket.

64
Праздничные костюмы
зажиточных горожан.
Шә әр байларның
бәйрәм костюмнары.
Festive costumes of well-
off townspeople.
аппликацией на подоле и груди. Так
возникает "изу" - закругленный
нагрудник из полосок ткани и лент,
обрамляющий грудной разрез и
первоначально не являющийся
съемным. Разноцветные полоски
нагрудника объединяли контрастные
цвета плечевой одежды и головного
убора. Это акцентное значение "изу"
позволяло варьировать детали
костюма, для удобства его сделали
съемным. Вышивка сохраняется только
в отдельных случаях сверху подольного
волана на цветных, но однотонных
тканях.

Женский костюм с нагрудной тканевой


аппликацией "изу"и перевязью "хәситә".
Кцкрәк өлешендә тукыма аппликацияле изце әм
бәйләвеч хәситәсе булган хатын-кыз костюмы.
Woman's costume with izyu ruffle and khasiteh shoul-
der-belt.

Нагрудное съемное украшение - "изц". Шелк,


бархат, позумент, самоцветы.
Кцкрәк өлеше өчен алынмалы бизәк - "изц". Ефәк,
бәрхет, укалы тасма, асылташлар.
Izyu ruffle with a galloon-trimmed silk and velvet base
with semi-precious stones.
костюм
НАЧАЛА 11 СЕРЕДИНЫ XIX 6.

Женский камзол из золотной парни.


Алтынлы парчадан тегелгән хатын-кыз камзулы.
Woman's doublet made ofgold-thread brocade.

Так как рубаха никогда не носилась


как самостоятельная деталь костюма,
то на обшивку камзола перешли
"охранительные" украшения белой
рубашки. Тот же принцип соблюдался и
для оформления женских и мужских
джилянов.

68
Калфаки. Трикотаж, бархат. Вышивка синелью,
ушковая аппликация лентами.
Калфаклар. Трикотаж, бәрхет. Чук ебе белән
чигелгән, тасмалардан элмәкле аппликация
ясалган.
Kalfak knitted and velvet headdresses worked in che-
nille; silk applique.

С XVIII веком уходят в прошлое


громоздкие и тяжелые шапки -
"кашпау", унизанные монетами.
Молодые женщины и девушки носят
мягкие калфачки, достаточно объемные
для того, чтобы можно было их надеть
на голову, закрыть волосы и шею
сзади. В деревне их вяжут из тонких
хлопчатобумажных нитей. Городские
женщины для их пошива используют
привозное тонкое трикотажное полотно
или бархат. Ранние калфаки

70 ~
Костюм молодой горожанки.
Шә әрдә яшяуче яшь хатын-кыз
костюмы.
Costume of a young townswoman.
костюм
НАЧАЛА 11 СЕРЕДИНЫ XIX 6.

украшались только вышивкой в


налобной части, съемной или пришитой
бахромой - повязкой "үкә-чәчәк",
височными кистями и кисточкой у
завершения конуса. Позднее городские
женщины, имевшие больше времени
для занятия рукоделием, превратили
калфачки в подлинные произведения
искусства. Яркая аппликация из
разноцветных лент по всей
поверхности, вышивка пушистыми
нитями синели, дополненная
бусинками, жемчугом, металлическими
нитями на полосатом фоне сделали
калфак центральным декоративным
элементом костюма.

Праздничный костюм зажиточной горожанки.


Шә әрдә яшәцче бай хатын-кызның бәйрәм
костюмы.
Festive costume of a well-off townswoman.

Декоративное оформление калфака. Ушковая


аппликация шелком по бархату; вышивка бисером,
золотной канителью, блестками.
Калфакның бизәлеше. Бәрхеткә ефәк белән
элмәкле аппликация ясалган, сәйлән, алтын ука-
еп, ялтыравык тәңкәләр белән чигелгән.
Kalfak headdress decoration. Silk аррИдий on velvet;
worked with glass beads, gold bullion, paillettes.

72
КОСТЮМ
НАЧАЛА U СЕРЕДИНЫ XIX 6.

В едином комплексе с калфаком


смотрелся и старинный накосник
("тезмә" и "чәч-тәңкәсе") из 1-2 полос
ткани, зашитый монетами, бляхами,
кисточками и проч. Внешним видом он
напоминал наспинную часть кашпау. В
комплекте с мягким калфаком,
удерживаясь завязками у основания
косы, перекрываясь убором в верхней
части, он смотрелся как единое целое.
Позднее калфаки стали драпировать на
правый бок.

Казанские татарки. Художник К.Гун. 1862 г.


Казан-татар хатын-кызлары. Рәссам К.Гун.
1862 ел.
Kazan Tatar Women. Painting by K.Gun. 1862.
Накосники - тезмә. Ткань, жетоны, бляхи.
Тезмәләр. Тукыма, жетоннар, из тәңкәләр.
Tezmeh hair ornament on textile base with medals
and plaques.
костюм
НАЧАЛА U СЕРЕД11НЫ XIX 6.

В конце XVIII - начале XIX вв. во


Франции и России очень популярными
становятся кашемировые шали (Индия).
Большой спрос вызвал большой их
ввоз из Франции и бурный рост
производства платков и шалей в
России. В их декоре использовались
часто восточные мотивы.
С первой половины XIX в. ситцевые,
шелковые, парчевые платки и шали
мануфактурного производства
пополнили головные уборы татарских
женщин. Покрывала подразделялись на
два типа: нижние и верхние.
Нижние ("тастар", "өрпәк", "яулык")
белого цвета с вышивкой надевались
непосредственно на голову и плотно
закрывали голову, лоб, шею. С
появлением фабричных платков в
начале века тастар вышел из
употребления, название "яулык" было
перенесено с расшитого убора на
квадратный платок, способ
повязывания которого (в роспуск)
повторял прежнюю форму. Называли
такие платки "француз яулык". На них
надевали шапочку - сферическую

Головное покрывало - "өрпәк". Шелк, золотный


позумент, бахрома.
Баш япмасы - өрпәк. Ефәк, алтын укалы тасма,
чуклар.
Orpaek head covering of silk; gold galloon trimming
and fringe.

~ 76 ~
Покрывало "өрпәк" в комплексе с шапкой "камчат
бурек". Флеровая ткань, золотный позумент,
капитель. Мех, бархат.
Баш япмасы "өрпәк" камчат бурек белән
берлектә. Өрфия тукыма, алтын укалы тасма,
ука- еп. Мех, бәрхет.
Orpaek head covering of crape cloth worked with gold
galloon trimming and bullion with kamchat burek cap
of fur and velvet.
костюм
НАЧАЛА 11 СЕРЕДИНЫ XIX 6.

тканевую или меховую, или закрепляли


дополнительным платком, сложенным
на угол, с узлом сзади. Замужние
женщины, соблюдая приличия, ходили
дома в нижнем покрывале; в гостях -
часто не снимали верхнего.
Верхние покрывала служили для
выхода из дома и были ярких
расцветок. По форме они представляли
вытянутый прямоугольник, надеваемый
на боковую кромку или квадрат,
сложенные на угол. Свободно свисая с
головы, они позволяли закрыть нижнюю
часть лица и фигуру. Для таких верхних
покрывал служили восточные шелковые
ткани или парчовые фабричные платки,
иногда два неразрезанных между
собой.

Женщина Казанских татар. Художник


А.Мартынов. 1808 г.
Казан татарлары хатын-кызы. Рәссам
А.Мартынов. 1808 ел.
A Kazan Tatar Woman. Painting by A. Martynov.
1808.
Туфелька женская. Шелк, фольга, золотная
вышивка.
Хатын-кыз башмакчыгы. Ефәк, фольга, алтын
епләр белән чигеш.
Woman's silk slippers worked with foil and gold
thread.

78
КостюМе'молоаоии пожилой горожанок.
Шә әрдә яшәцче яшь әм өлкән яшьтәге хатын-кыз
костюмнары.
ч JЙлЖУ&йЩрг* young and old townswomen.
' • ,-v
Фрагмент вышитого "орпека". Шелк. Тамбур.
Чигцле өрпәк фрагменты. Ефәк. Тамбурлы чигеш.
Detail of silk orpaek head covering worked in chain stitch.
Головное женское верхнее покрывало. Восточный шелк с золотными нитями.
Хатын-къаның баш япмасы. Алтын епле көнчыгыш ефәге.
Woman's outer head covering of Oriental silk with gold thread.
Ювелирные женские украшения
этого времени - показатель
материального достатка и
общественного положения семьи. Как
правило, украшения изготовлялись из
серебра, сверху золотились,
инкрустировались камнями.
Предпочтение отдавалось коричневому
сердолику и голубовато-зеленой
бирюзе, наделявшейся магической
силой. Часто встречались сиреневые
аметисты, дымчатые топазы и горный
хрусталь. У женщин из богатых семей
имелся полный набор традиционных
ювелирных украшений. Здесь и
перстни, кольца, ношение которых
связано с общемусульманской
традицией; браслеты разных видов;
разросшиеся до огромных размеров
застежки ворота - "яка чылбыры";
накосники; нагрудная перевязь -
синтез оберега и украшения и др.

Платки парчовые с восточными


узорами. Подмосковные
мануфактуры. Первая половина
XIX в.
Шэрыкча бизәкле парча
яулыклар. Мәскәц яны
мануфактуралары. XIX йөзнең
беренче яртысы.
Brocade headscarves with Oriental
patterns. Moscow region manufac-
tories, first half of 19th century.

Накосники - чулпы. Серебро, самоцветы. Скань,


гравировка, инкрустация.
Чулпылар. Көмеш, асылташлар. Үреп-бөтереп,
граверлап, инкрустацияләп эшләнгәннәр.
Chulpa hair ornament in silver filigree with engraved
decoration and inlaid work; semi-precious stones.
костюм
НАЧАЛА 11 СЕРЕДИНЫ XIX 6.

Серьги. Серебро. Гравировка.


Начало XIX в.
Алкалар. Көмеш. Граверлап
ясалган. XIX йөз башы.
Ear ornaments of solid silver
voith engraving. Early 19th
century.

Казанско-татарские украшения
достигли в первой половине XIX в.
апогея своего развития как по
массивности и законченности, так и по
изяществу, совершенству исполнения,
полихромии, за счет большего
использования ажурной скани и
драгоценных камней.
В женском костюме украшения
дополняли пластичность и цветовой
эффект тканей, а кроме того создавали
при движении звуковой эффект.
Зажиточные горожанки, кроме
украшений, достаточно широко
применяли косметику, дававшую
возможность достичь идеала
национальной красоты: темных
блестящих бровей и волос,
миндалевидных глаз сквозь опущенные
пушистые ресницы, нежной кожи лица
и рук, луноликости образа. Брови
окрашивали усмой, ресницы - сурьмой,

84
костюм
НАЧАЛА U СЕРЕД11НЫ XIX 6.

Нагрудная перевязь - хәситә. Ткань, позумент, ювелирные бляхи.


Кцкрэк бәйләвече - хәситә. Тукыма, укалы тасма, ювелир из тәңкәләр.
Khasiteh shoulder-belt: a galloon-trimmed textile base with jewellery plaques.

~ 85 ~
костюм
НАЧАЛА U СЕРЕД11НЫ XIX 6.

Косметика татарских
женщин.
Татар хатын-
кызларының бизэщ
әйберләре.
Cosmetics of Tatar women.

лицо - китайскими белилами,


ввозимыми из Средней Азии и Китая.
Краску для ногтей - хну - женщины
изготовляли сами из растертых листьев
комнатного цветка - бальзамина с
добавлением квасцов. Хну привязывали
к ногтям на ночь, и к утру они
окрашивались в желтовато-красный
цвет. Широко был распространен
способ мытья волос кислым молоком -
катыком, что способствовало хорошему
промыванию, а также, по мнению
женщин, их сохранению и росту. С
Востока поступали и ароматические
средства - мускус, сок душистого
базилика, розовое масло.
В целом костюм этого времени,
сохраняя основные компоненты
традиционный одежды и общий силуэт,
имеет предельно насыщенную
цветовую структуру, построенную на
умножении декоративных эффектов. Но

~ 87 ~
Воротниковая застежка - "яка чылбыры". Серебро, позолота.
Самоцветы. Скань, инкрустация камнями.
Яка чылбыры. Көмеш, йөгертелгән алтын. Асылташлар. Үреп-
бөтереп, ташлар белән инкрустацияләп эшләнгән.
Yaka chylbyry collar pendant ofsilvergilt in openwork filigree, set with
semi-precious stones.

88 ~
костюм
НАЧАЛА И СЕРЕДИНЫ XIX 6,

Накосники - чулпы.
Серебро, позолота,
самоцветы. Скань,
инкрустация.
Чулпылар. Көмеш,
йөгертелгән алтын,
асылташлар. Үреп-бвтереп,
инкрустацияләп эшләнгән.
Chulpa hair ornaments ofsil-
vergilt in openwork filigree,
set with semi-precious stones.

при всей своей цветовой экзотичности,


"восточности", он не выпадает из
общей мировой тенденции моды:
приталенного силуэта, отказа от
больших плоскостей белого цвета,
широкого использования подольного
неширокого волана, украшения
объемными цветами, позументами,
драгоценностями.

89 ~
2 БҮЛЕК

XIX ЙӨЗ БАШЫ - XIX ЙӨЗ УРТАСЫ КОСТЮМЫ

XIX йәзнең беренче яртысы - патша хөкүмәте киеменең тирән каплатмалы булуына чабуның ян
тарафыннан Урта Азия белән сәүдә итү, промыш- әйләренә чөйсыман ялганмалар ясау ярдәмендә
ленность үсеше максатларына юнәлдерелгән татар ирешелгән. Бу татар киеменә билле әм трапеция
сәүдә капиталының көчле үсеш алган вакыты. Бу рәвешле силуэт биргән, ә мондый үзенчәлекләр
кием-салым үсеш-үзгәрешендә дә чагылыш таба. моданың XIX йәзнең беренче яртысындагы европа
Шушы заман костюмы алдагы чорның (бигрәк тә юнәлешләренә дә туры килгән.
XVIII йәзнең) әслүб бөтенлеген тулаем кабул итә, Ир-атлар даими киеп йөргән баш киеме -
ләкин аның кайбер өлешләре үзгәрешләр кичерә. түбәтәй (такыя). Ул ярымшарны яки биек
Ир-ат киеме иясенең мал-мөлкәте күпме булуга булмаган конусны хәтерләткән. Аны рәсемле ачык
карап киндердән яки юка тукымадан тегелгән, төстәге тукымалардан теккәннәр, бертөрле генә
туникасыман киселешле, утыртма якалы ак тукымадан тегелсә, бөтен өслеген чигү, аппликация
күлмәктән торган. Шә әр кешеләренең бәйрәм әм укалы тасма белән бизәгәннәр. Кышын
күлмәкләре кайбер очракларда чигүле кайтарма яка түбәтәй өстенә ярымшар кыяфәтле тире бүрек
белән тегелгән, ләкин туры күкрәк уемы аермачык кигәннәр. Сәүдә белән мәшгуль булган кешеләрдә
сакланган. Ике ыштан: ачык төсле юка тукымадан каракүл тиредән тегелгән, яссы түбәле, тәбәнәк
эчке ыштан әм караңгырак төсләрдәге, еш кына цилиндр рәвешле бүрекләр күренә башлый, ләкин
буй-буй сызыклы чалбар киеп йөрү гадәте булган. бу чорда алар киң таралмый.
Өскә әй киеме булып саналган иңел камзул Озынрак мех белән кырпу тотылган мондый
кигәннәр. Елның ылы вакытында урамга киеп кыяфәтле бүрекләр XVIII йөздә шулай ук сирәк,
чыга торган әс киеме булып билле казаки яки йомышлы татарлар арасында гына очраган.
туры аркалы, еш кына эчсез илән әм чикмән Ир-ат киемендәге кебек, хатын-кыз киемендә дә
торган. Бу чорда камзулларны, казаки әм күлмәк әм ыштан төп урында торган. Шулай ук
иләннәрне шәрыктән кайтарылган төрле төстәге ир-атлардагы кебек кыса белән тегелгән, бераз
ефәк, атлас, парча тукымалардан, ә чикмәннәрне гына аерылып торган камзул, бишмәт, тун әм
бертөрле караңгы төстәге йон тукымалардан илән киелгән. Камзул белән генә киелсә дә,
теккәннәр. туникасыман киселешне сакласа да, эчке киемнән
Кышын билле калын бишмәт әм тәнгә сыла- хатын-кызның өске күлмәгенә әверелгән күлмәк зур
нып торган яки туры аркалы туннар кигәннәр. оригинальлеккә ирешкән. Бу хатын-кызның күп
ылылык эчен кышкы киемне билдән буганнар. вакытын әйдә үткәрә торган патриархаль көнкүреш
Киемнең тәнгә сыланып, ятып торуы рәвеше белән бәйле.
гадәттәгечә бил өлешендә тукыманы арттакта әм XVIII йәзнең ахырына таба хатын-кыз күлмәге
ян әйләрен тарайту юлы белән барган. Өс тегү эчен кулланылган ак киндер бертөрле генә

~ 90 ~
CHAPTER 2

THE COSTUME OF THE EARLY AND MID-19th CENTURIES

The first half of the 19th century was charac- silhouette to the Tatar dress, which complied with
terised by both the growth of Tatar trading capital European fashion trends in the first half of the 19th century.
directed by the tsarist government to trading with Men's headdresses for permanent wear, takya
Middle Asia and industrial development, which also scullcaps, were shaped to the form of hemisphere or
affected the evolution of dress. The costume of that low truncated cone. They were made of bright pat-
time as a whole inherited stylistic ensemble of the terned fabrics, while one-coloured scullcaps were
previous period (especially that of the 18th century), worked all over with embroidery and appliques of gal-
but some details underwent certain changes. loon lace. During the winter season, fur caps of the
The men's clothing comprised white shirt of tunic- same hemispheric shape were put onto these scull-
like cut with stand-up collar made of linen or thin caps. Low flat-topped cylindrical astrakhan caps were
woollen fabric depending of property status. Festive coming into use among persons dealing with mer-
shirts of townspeople were sometimes fabricated with chantry, but they have not received much recognition
turndown collars decorated with embroidery, but in that period.
straight breast cutout was indispensable. It was a cus- In the 18th century, the caps of the same shape,
tom to wear two pants: shtan underpants of light thin but trimmed with higher fur, were also few and could
fabric and outer chalbar trousers of darker colours, be mostly found among Tatars of service class.
mostly striped. Camsul doublet being light house dress As in the men's wear, basic clothes for women
was used as upper garment. /4s regular outer dress, comprised shirt and pants. Other garments included
i.e. summer outdoor clothes, Tatars wore fitted kazakin doublet, beshmet coat, furcoat and jilyan jacket of the
coat or straight-back jilyan and chekmen jackets, most- similar cut as those for men, with minor differences.
ly unlined. At that time camsul doublets, kazakin coats The shirt, with its tunic-like cut remained, became
and jilyan jackets were made of bright multicoloured more original and transformed from an undergarment
silk, satin, brocade fabrics of Oriental origin; while into the dress proper, though it was still a must to
chekmen jackets - of dark plain woollen fabrics. wear it with the doublet. This was associated with the
Winter wear was represented by quilted beshmet traditions of patriarchal society, where the woman
coat and furcoats, both fitted and straight-back. Only stayed at home for the most part of her life.
winter clothes were girdled for warming. As early as the end of 18th century white linen
Fitting of dress traditionally followed the path of used for women's shirts was largely superseded by
taking material at the waist in vertical seams between one-coloured or motley fabrics. This process, inspired
back and sides. Deep wrapover of outer clothes was by practicality, was completed by Kazan Tatars hun-
attained by additional side godets. This approach dred years early as compared with other ethnic and
imparted fitted appearance and generally trapeziform territorial Tatars and Finno-Ugric groups. This was

~ 91 ~
2 БҮЛЕК
XIX ЙӨЗ Б А Ш Ы - XIX ЙӨЗ УРТАСЫ КОСТЮМЫ

бу яулы яки чуар киндергә алышынып бетә. Уңай- калфаклар маңгай өлешендә чигү белән, салынма
лылык ә әтеннән килеп чыккан бу процесс казан яки тегелгән чук-чачак - "ука-чәчәк" бәйләвеч, чигә
татарларында татарларның башка этник әм тер- чуклары әм конусның тәмамланган өлешендә
риториаль төркемнәре, фин-угор халыклары белән кечкенәрәк чук белән бизәлгән. Соңгырак чорда
чагыштырганда йөз елга иртәрәк тәмамлана. Моңа кул эше белән шөгыльләнергә вакытлары күбрәк
ачык төстәге шәрык тукымалары таралу әм шулай булган шә әр хатыннары калфакларны чын сәнгать
ук соңрак Европаның 1815 елда ак төсне яраксыз- әсәрләренә әверелдергәннәр. Өслекне тулаем
га, фәкыйрьлек билгесенә санап, тантаналы очрак- каплаган, төрле төстәге тасмалардан торган якты-
лар өчен аны файдаланмый башлавы да этәргеч бирә. ачык аппликация, буй-буй фонда сәйләннәр, эн е,
Табигый буяуларга манылган епләр тонык металл епләр белән тулыланып, мамыклы чук
кызыл төснең, кызгылт-сары, ачык кызгылт көрән, ебе белән чигелгән бизәкләр калфакны
яшел, зәңгәр, сары төсләрнең барлык төсмерләрен костюмның төп декоратив өлеше иткән.
биргәннәр. Тукыганда аларны шәрык тукымалары- Металл акчалар, из тәңкәләр, чуклар .б. те-
ның әм мануфактур эшләнмәләренең контрастлы зеп тегелгән бер-ике тасма тукымадан торган "тез-
күптөслелегенә охшатып чәчәкләр, буй-буй сызык- мә" әм "чәч тәңкәсе" калфак белән берлектә йөр-
лар әм шакмаклар рәвешендә туры китергәннәр. телгәннәр. Тышкы күренеше белән ул кашпауның
Мондый ачык төсле хатын-кыз киемнәренең элек арка өлешен хәтерләткән. Йомшак калфак белән
күкрәк уемы кырыена, итәгенә, иңнәренә чигел- берлектә, толым төбеннән бау белән бәйләнеп әм
гән, борынгы заманнарда матурлык сыйфатыннан өске өлешеннән башка кием белән капланып, ул
тыш, саклагыч сыйфатында да кулланылган бизәк бербэтен булып күренгән. Соңрак калфакларны уң
югалып калган. Ул итәктә әм күкрәктә тукыма якка таба каплатып кия башлаганнар.
аппликация белән алмашына. Шул рәвешле изү - XVIII йөз ахыры - XX йөз башында Франциядә
тасмалардан әм тар-тар тукыма кисәкләреннән әм Россиядә кәшемир шәлләр ( индстан) бик
торган, күкрәк уемын каймалаган әм башлангыч популярлашып китә. Аларга сорауның зурлыгы
чорында алынмый торган түгәрәк күкрәкчә барлык- Франциядән күпләп кайтартылуын әм шәлләрне,
ка килә. Чигү аерым очракларда гына бала итәк яулыкларны Россиядә итештерүнең көчле үсешен
өстендә, бертөрле төстәге тукымада сакланган. китереп чыгарган. Аларны бизәүдә еш кына
Күлмәк бервакытта да костюмның мөстәкыйль көнчыгыш мотивлары файдаланылган.
өлеше буларак киелмәгәнлектән, ак күлмәкнең XIX йөзнең беренче яртысыннан мануфактур
"саклагыч" бизәкләре камзулны каймалауда итештерүдәге ситсы, ефәк, парча яулык әм шәл-
кулланыла башлаган. Хатын-кыз әм ир-ат ләр татар хатын-кызларның баш киемнәрен тулы-
иләннәрен бизәүдә дә шушы кагыйдә үтәлгән. ландырганнар. Япмалар ике төргә: тыштан әм эч-
XVIII йөз белән бергә кашпаулар - тәңкәләр тән ябулыларга бүленгән.
тезеп бизәлгән зур әм авыр бүрекләр дә үткәндә Эчтән ябулы, ак төстәге чигүле тастарлар,
кала. Яшь хатыннар әм кызлар башка кияргә, өрпәк әм яулыклар турыдан-туры башка бөркелгән
чәчләрне әм арттан муенны капларга мөмкинлек әм башны, маңгайны, муенны тулысынча
бирү өчен итәрлек зурлыктагы йомшак калфак- каплаганнар. Чор башында фабрика яулыклары
чыклар кигәннәр. Авыл ирендә аларны нечкә пәйда булу белән, тастар кулланылыштан төшеп
ки е-мамык епләрдән бәйлиләр. Шә әр хатын- кала, "яулык" атамасы чигүле япмадан шакмаклы
нары калфак тегү өчен читтән кайтарылган юка гадәти япмага күчә, ул әүвәлге буйлап бәйләү
трикотаж тукыма яки бәрхет кулланган. Әүвәлгерәк рәвешен кабатлый. Мондый яулыкны "француз

92 ~
CHAPTER 2
THE COSTUME OF THE EARLY AND MID-19th CENTURIES

stimulated by bright Oriental textiles, and later by the Kalfak headdress formed a united set with ancient
fact, that by 1815 Europe did away with white colour hair ornaments (tesmeh and chech-tankeseh) made of
for solemn occasions, considering it to be a sign of 1-2 textile bands covered with coins, plaques, tassels,
poverty and thus not fit. etc. It was close in appearance to the back part of
Being processed using natural dyes, the threads kashpau headdress. When complemented soft kalfak
offered all tints of subdued red colour, ochre, light headdress, it looked as a single whole, being held by
brown, green, blue, yellow. During weaving they were laces at the top of the plait and overlapped by the
combined in rosettes, stripes, and checks imitating headdress in the upper part.
contrast colour structure of Oriental fabrics and In the late 18th and early 19th centuries the
draperies. Originally located along the breast cutout, cashmere shawls became very popular in France and
on the skirt and sleeves, embroidered ornament which Russia. Great demand resulted in their vast imports
in ancient times was used for both decorative and from France and rapid growth of headscarf and shawl
protective purposes, became indistinguishable on such production in Russia. In their decoration the Oriental
bright women's shirts. It was superseded by cloth motifs were often used.
applique on the skirt and breast. Thus appeared izyu Since the first half of the 19th century the calico,
ruffle - a rounded pectoral made of textile bands and silk, and brocade headscarves and shawls of manufac-
laces framing breast cutout and initially being not tory production have come into use along with other
detachable. Embroidery remained occasionally above women's headdresses. Head coverings were subdivided
skirt flounce on dyed but one-coloured fabrics. into two types - outer and under ones.
Since the shirt has never be considered as an Head under coverings (tastar, oerpek, yaulyk)
independent part of the costume, "protective" orna- made of white textile with embroidery were put directly
ments from white shirt was transferred to the doublet on the head and closely covered head, forehead, and
trimming. The same principle was also observed when neck. With the advent of factory-made headscarves in
trimming men's and women's jilyan jackets. the beginning of this period, the tastar covering went
By the end of the 18th century heavy kashpau out of use, the name of yaulyk was transferred from
headdresses covered with coins have become the the embroidered headdress to the square kerchief,
thing of the past. Young women and maidens wore which was tied using the same way as the previous
soft kalfak headdresses that had sufficient volume to one (unfolded). These kerchiefs were called "frantsuz
cover hair and the back of the neck. In the villages yaulyk". Tatar women wore them under the spherical
they were knitted with thin cotton yarn, townswomen textile or fur cap, or fixed with additional headscarf
used imported thin knitted fabric or velvet. Early kalfak folded to form a corner, with the knot behind.
headdresses were decorated only with detachable or Being brighter in colour, head outer coverings
sewn-on fringe - uka-chachak bandeau, temple tassels served as street headdresses. They were made in the
and tassel on the top of the cone. More recently, form of a square or an extended rectangle put on
townswomen who had more time to do needlework the head with a lateral edge in front, folded to form
made kalfak headdresses into real artwork. Bright a corner. Freely fallen from the head, they enabled to
appliques of variegated ribbons throughout the surface, close the lower part of face and the body. To make
work in fluffed chenille threads together with beads, these outer coverings the Oriental silk fabrics or bro-
pearls, metal threads on striped background made cade factory-made kerchiefs - sometimes a pair of
kalfak headdress the central decorative component of uncut ones - were used.
the costume. Women's jewellery of that time was indicative of

93 ~
2 БҮЛЕК
XIX ЙӨЗ БАШЫ - XIX ЙӨЗ УРТАСЫ КОСТЮМЫ

яулык" дип атыйлар. Аның өстеннән ярымшар күп куллану исәбенә барлыкка килгән күптөрлелеге
рәвешле тукыма яки мех бүрек кигәннәр, яки буенча да XIX йөзнең беренче яртысына караган
почмаклап, төенен артта калдырып бәйләнгән казан-татар бизәнү әйберләре үсешләренең иң биек
икенче яулык белән эләктереп куйганнар. ноктасына ирешкәннәр.
Тыштан бәйләнә торган япмалар өйдән чыккач Хатын-кыз костюмында бизәнү әйберләре сы-
киеп йөрү өчен хезмәт иткәннәр әм якты, ачык гылмалылыкны әм тукымалардагы төсләр эффек-
төсле булганнар. Формалары белән почмакланган, тын тулыландырганнар, моннан тыш хәрәкәт иткән-
ян як кырыена киергелә торган сузынкы тур ы поч- дә чылтырау, чыңлау авазлары тудырганнар.
макны яки шулай ук почмакланган квадратны Бай шә әр хатыннары бизәнү әйберләреннән
хәтерләткәннәр. Баштан иркен хәлдә асылынып тө- тыш косметика да кулланганнар. Ул милли матур-
шеп алар йөзнең аскы өлешен әм буй-сынны кап- лык, гүзәллек идеалына - ялтырап торган кара
ларга мөмкинлек биргәннәр. Мондый тышкы (яки, кашлы әм чәчле, төшеп торган йомшак керфекләр
икенче төрле, өске) япмалар өчен көнчыгышның арасындагы миндальсыман күзле, бит әм кулларда
ефәк тукымалары яки парчадан эшләнгән фабрика нәфис тиреле, ай кебек йөзле булуга ирешү мөм-
яулыклары хезмәт иткән. Соңгылары кайвакыт кинлеге дип саналган. Кашларны уема, керфекләр-
киселмәгән ике яулыктан торган. не сөрмә, битне Урта Азиядән әм Кытайдан
Бу заманның ювелир бизәнү әйберләре - матди кайтарылган кытай акшары белән буяганнар.
байлыкларның әм әмгыятьтә гаилә тоткан урын- Тырнак буяу өчен кынаны хатын-кызлар йортта үсә
дәрә әнең күрсәткече. Кагыйдә буларак, бизәнү торган кына гөленең уылган яфракларына ачуташ
әйберләре көмештән эшләнгәннәр, өстеннән алтын өстәп ясаганнар. Кынаны тәнгә тырнакларга
йәгертелгән, асылташлар белән инкрустацияләнгән- бәйләгәннәр әм иртә беләнгә тырнаклар саргылт-
нәр. Сихри көчкә ия дип саналган кызгылт көрән кызыл төске кергән. Чәчләрне катык белән юу киң
сердоликка әм зәңгәрсу-яшел фирүзәгә өстенлек таралган булган, бу чәчләрнең чиста юылуына әм,
бирелгән. Шәмәхә аметист, күксел соры топаз әм хатын-кызлар фикеренчә, саклануына әм үсүенә
тау бәллүре дә еш кулланылган. Бай гаиләләрдән дә ярдәм иткән. Шәрыктән хуш исле мускус,
булган хатын-кызларда традицион ювелир бизәнү базилик суы, роза мае кайтартылган.
әйберләренең тулы ыелмасы булган. Монда го- Гэмумән, бу чор костюмы традицион киемнең
муммөселман традициясенә бәйле рәвештә киелгән төп өлешләрен әм гомуми силуэтны саклаган хәл-
йөзек әм балдаклар да, төрле рәвештәге беләзек- дә, декоратив эффектларның күплегенә нигезләнгән
ләр дә, бик зур үлчәмнәргә кадәр иткән яка гаять бай төсләр төрлелегенә ия. Әмма үзенең эк-
чылбырлары, чулпылар, саклану әм бизәнү кушыл- зотик төслелегенә, "шәрыклыгына" карап, ул дөнья-
масы булган күкрәк бәйләвечләре дә бар. күләм мода юнәлешләреннән - биле нечкәртелгән
Киң таралганлыкпары әм тәмам эшләнеп силуэттан, ак төснең сирәк, тар бала итәкләрнең
иткәнлекләре буенча да, нәфислеге, камил киң кулланылуыннан, күләмле төсләр, укалы тасма-
эшләнеше, асылташларны әм челтәрләп ясауны лар, асылташлар белән бизәүдән - читкә чыкмый.

~ 94
CHAPTER 2
THE COSTUME OF THE EARLY AND MID-19th CENTURIES

prosperity and social position of a family. /Is a rule, and hair, almond-shaped eyes through fluffy eyelashes,
the jewellery was made of silver or silvergilt with pre- tender skin of face and hands, moon-faced appear-
cious or semi-precious stones. As they were believed ance. The eyebrows were dyed by usma, the eyelash-
to have magic power, brown carnelians and bluish- es - by surma, the face - by China ceruse imported
green turquoise were preferred. Lilac amethysts, smoky from Central Asia and China. Nail dye - henna - was
topazes, and rock-crystals were also used rather wide- made by women themselves using grinded leaves of
ly. Women of well-to-do families had complete set of balsam indoor flower with addition of alum. They
traditional jewellery - finger-rings and simple rings, to applied henna to the nails and left it overnight, after
wear which was an all-Moslem tradition; various which the nails turned yellowish-red. It has become
bracelets; yaka chylbyry collar fastenings grown up to the common practice to wash the hair with katyk sour
huge size; hair ornaments; shoulder-belts - a synthesis milk that was favourable to good washing of the hair
of amulet and decoration, etc. and - in the women's opinion - to its preservation
Evolution of Kazan Tatar jewellery has reached its and growth. Aromatics - musk, fragrant basilica sap,
climax in the first half of the 19th century, as regards attar of roses, were also imported from the Orient.
both massiveness and completion, and refinement, per- As a whole, while retaining the basic components
fection, polychromy, due to the extended use of open- of traditional dress, the costume of that period had
work filigree and jewels. ultimately rich colour structure formed by means of
Jewellery in women's costume complemented plas- multiplied ornaments. However, despite its colourful
ticity and bright colours of textiles; in addition, they exotic and "Oriental" character, it did not drop out of
produced sound pattern when in motion. the worldwide fashion trends - fitted silhouette, rejec-
Apart from jewellery, well-to-do townswomen rather tion to use large planes of white colour, wide applica-
often applied cosmetics that enabled them to attain tion of rather narrow skirt flounce, decoration with
the national ideal of beauty - dark bright eyebrows onlay flowers, galloons, jewellery.

~ 95 ~
Г0РОДСШ костюм
ВТОРОЙ п о л о в и н ы XIX 6.
Отличаясь своеобразием, татарский
костюм второй половины XIX в.
находился под влиянием часто
меняющейся общегородской моды,
которая, в свою очередь, была сильно
европеизирована. Концентрация в
городах наиболее зажиточной части
татарского населения, занятого в
общественно-значимом торгово-
промышленном деле и в силу этого
светски образованного, способствовала
созданию наиболее полного комплекса
традиционной народной одежды и
украшений. Утвердившиеся в городе
новые варианты народного костюма
распространялись затем и в сельские
районы.
Покрой нательной и верхней

97 ~
Семья богатого Казанского купца в костюмах XIX - начала XX вв. Фото. г.Казань, 1910 г.
Казаннныц бай сэцдэгэре гаиләсе XIX йөз - XX йөз башы костюмнарында. Фото. Казан шә әре. 1910 ел.
Family of rich Kazan merchant in the costumes of 19th - early 20th centuries. Photo. Kazan. 1910.

мужской одежды не изменился.


Основное внимание обращалось на
качество тканей и совершенствование
обработки деталей одежды при
пошиве. Произошло это благодаря
широкому распространению швейных
машин с конца 50-х годов XIX в.
В мужском костюме стала
преобладать функциональность за счет
частичной утраты цветовой
декоративности. Камзолы, казакины,
чекмени, покрытие шуб шились из
фабричных тканей темных тонов.
Только пожилые люди продолжали
носить казакины и камзолы из
бухарских цветных тканей. Отказались
мужчины и от парчевых джилянов. Их
стали изготовлять из умеренно ярких
однотонных хлопчатобумажных и

98
Костюм городского муллы (рубаха, чалма,
стеганый джилян).
Шә әр мулласының костюмы (кцлмәк,
чалма, сырган илән).
Costume of mullah living in town (shirt, chalma
turban, quiltedjilyan coat).
ГОРОДСКОЙ костюм
второй половины Х1Х 6.

шелковых материалов желтого,


бежевого, светло-коричневого и
зеленого цветов. Такие джиляны очень
украшала фигурная ручная стежка по
всей поверхности. Небольшое
бытование имели бухарские
многоцветные халаты - "чапаны", как
одежда духовных лиц, в основном
выпускников бухарских медресе.
В целом сдержанный колорит
мужского костюма этого времени
оживляли полоской белого воротника
рубашки, видимой из-за стоячего
низкого воротника верхней одежды,
вышитыми тюбетейками, мехом на
шапках.

100
городской костюм
ВТОРОЙ ЛОЛОВиНЪ! XIX 6.

Семья городских татар. Фото. Конец XIX -


начало XX в.
Шә әрдә яшәцче татар гаиләсе. Фото. XIX йөз
ахыры - XX йөз башы.
Family of Tatar town-dwellers. Photo. Late 19th-early
20th century.

Во второй половине XIX века


большой популярностью пользовались
меховые шапки цилиндрической формы
с плоским верхом. Шились они
полностью из каракуля или из широкой
полосы меха бобра, куницы, соболя, с
матерчатым донышком, придавали
костюму солидность и завершенность.
В комплекте с шапкой нового типа
стали носить и тюбетейку новой формы
- "каляпуш", в виде низкого усеченного
конуса. Каляпуш кроился в виде двух
частей - околыша и плоского верха. Их
шили преимущественно из бархата
темных оттенков. Встречались как
вышитые, так и гладкие уборы. На
тюбетейку традиционной формы
"такыя" надевались по-прежнему
полусферические шапки, скроенные из
четырех кусков ткани, на меховой
подкладке, часто с узким меховым
околышем. Низшие слои городского
населения на такыю надевали
войлочную шляпу традиционного
фасона с небольшими полями.
Женщины высших сословий в 50-е
годы XIX в. отказались от

Костюм женщины-горожанки.
Шә әр хатын-кызы костюмы.
Costume of a townswoman.

— 101 ~
Черемисская (марийская)
девушка гадает "на поясе"
молодой татарке. Гравюра
ЛЛ.Серякова. 1875 г.
Чирмеш (мари) кызы яшь
татар хатын-кызына "путага
карап" курәзәлек итә.
ЛА.Серяков гравюрасы. 1875
ел.
A Cheremis (Man) girl is telling
fortune "with the belt" to a young
Tatar woman. Engraving by
L.A.Seryakova.
городской костюм
второй половины Х1Х 6.
использования тяжелой и жесткой
парчи для изготовления нательной
рубахи - платья и полностью перешли
на шерстяные, шелковые и
хлопчатобумажные ткани светлых
тонов: голубых, розовых, зеленых,
сиреневых, светло-коричневых. В
орнаментике таких тканей в 50-70-е
годы преобладали клетка, полоска; в
конце века превалировали гладкие
ткани с фактурным рисунком. В начале
периода парча еще оставалась на
длинных камзолах. Но предпочтение
оказывали парче с более мелким
рисунком, где количество
металлических нитей на поверхности
было уменьшено за счет преобладания
цветных. Позднее камзолы стали шить
только из шелка и бархата, ценя их
мягкость и большую эластичность при
драпировке.
Одним из показателей
общественного положения главы семьи
в середине XIX в., принадлежности его
к богатому сословию было и
количество ткани, израсходованной для
пошива одежды жены. Эту тенденцию
своей эпохи разгадал Чарльз Фредерик
Ворт, создавший во Франции в 1850
году моду кринолинов - широчайших, Пожилая женщина в платке и орпеке второй
куполообразных длинных юбок, сильно половины XIX в. Фото. Заказанье. 1920 г.
присборенных на талии и XIX йөзнең икенче яртысында эшләнгән яулык әм
поддерживаемых нижними юбками или өрпәк япкан өлкән яшьтәге хатын-кыз. Фото.
обручами. В 1870-х годах кринолин Казан арты. 1920 ел.
видоизменился за счет переноса части An old woman in the headscarf and orpaek head cover-
складок с боков юбки в наспинную ing of the second half of the 19th century. Photo.
часть и удлинения подола сзади (юбка Trans-Kazan area. 1920.
с турнюром).
Под влиянием новых силуэтов
городской одежды видоизменился и
покрой платья городских татарок, тем
более что стремление к широкой

~ 103
Декор подола платья. Шелк. Аппликация лентами.
Кцлмэк итәгенең бизәлеше. Ефәк. Тасмалы аппликация.
Silk dress edge decorated with ribbon applique.

— 104 ~
городской костюм
второй половины Х1Х 6.
одежде соответствовало внутренней
сущности народного татарского
костюма.
Покрой верхней части платья до
середины бедра не изменился, он
остался туникообразным. Ниже стали
пришивать широкий, сильно
присборенный подол длиною до
щиколотки ноги. Куполообразный
силуэт создавала широкая и также
сильно присборенная оборка, нашитая
на остов платья на уровне груди или
талии и спускавшаяся до начала
подольной части. С появлением этого
кроя платья исчезли непомерно
длинные, свисающие до колен рукава.
Оставаясь традиционно широкими, они
стали прикрывать только кисть руки. В
70-80-е годы, при сохранении прямой
рукавной проймы, их стали
присбаривать в плечевой части
заложенными складочками. Более
спокойные расцветки материалов
позволили женщинам шире применять
аппликацию и вышивку на оборках

Крой женской рубахи


- "туникообразный" с
оборкой и
присборенным
подолом.
"Туникасыман "
бөрмәле итәкле
хатын-кыз кцлмәге
киселеше.
The "tunic-like" cut of
women's shirt with a
flounce and gathered
skirt.
Нагрудники женские нательные - "щкрзкче". Аппликация тканью, вышивка тамбуром.
Хатын-кызлар кцкрәкчәсе. Тукыма аппликация, тамбурлы чигеш.
Woman's kukrakchehplastrons worked in chain stitch; textile applique.

106
городской костюм
второй половины ж 6.

Женщина в костюме второй половины XIX в. Фото. Пожилая женщина в национальном костюме. Фото.
г.Казань. г.Казань. Конец XIX в.
XIX йөзнең икенче яртысында тегелгән костюм кигән Милли костюм кигән өлкән яшьтәге хатын-кыз. Фото.
хатын-кыз. Фото. Казан шә әре. Казан шә әре. XIX йөз ахыры.
A woman in the costume of the second half of the 19th cen- An old woman in traditional costume. Photo. Kazan. Late
tury. Photo. Kazan. 19th century.

платья. Традиционно вышитым


оставался нагрудник-кукрякче, частично
видимый через грудной разрез рубахи.
Головным убором молодых женщин
был калфак: в начале периода -
трикотажный, позднее - большой
бархатный, расшитый золотой нитью,
жемчугом, бисером. С середины XIX
века утвердилась манера драпировать
его набок. Цвет калфака
контрастировал с цветом платья.

— 107 ~
Домашняя одежда
молодой и пожилой
женщин. Вторая половина
XIX в.
Яшь әм өлкән яшьтәге
хатын-кызларның өй
киеме. XIX йөзнең икенче
яртысы.
Indoor clothing ofyoung and
old women. Second half of
the 19th century.
Женский костюм для улицы.
Хатын-кызның урамга кия торган
костюмы.
Woman's street costume.
Объединяющим цветовым моментом
служило "изү". Традиционно женщины
продолжали носить покрывала.
Широкое распространение платков
привело к постепенному
исчезновению покрывал вытянутой
прямоугольной формы. Орпеки,
широко бытовавшие в начале
периода, к концу - остаются только в
костюме пожилых богатых женщин. Их
нередко преподносит невеста матери
жениха в качестве свадебного
подарка, демонстрируя одновременно
и свое мастерство вышивальщицы.
В качестве покрывал при выходе
из дома некоторые женщины
использовали джиляны, набрасывая
их на голову, но широкого
распространения это заимствование
из Средней Азии не получило.
Широкое применение в женском
костюме второй половины XIX в.
получили меховые шапки
цилиндрической формы из пушистого
меха и ткани. Девушки надевали их
непосредственно на голову, а
женщины - поверх покрывала.

Штш!
jtygsfeilt!

Шали шелковые. Жаккардовое ткачество.


Подмосковные фабрики. 70-е гг. XIX в.
Ефәк шәлләр. Жаккард тукучылык. Мәскәц яны
фабрикалары. XIX йөзнең 70 еллары.
Silk shawls ofJacquard weaving. Moscow region facto-
ries. The 70-s of 19th century.
ГОРОДСКОЙ к о с т ю м
ВТОРОЙ половины XIX 6.
Набор ювелирных украшений по
функциональному назначению остается
прежним, украшения головы, рук,
шейно-нагрудные с большим
количеством вариаций. В большинстве
случаев этот набор передавался в
семьях по наследству, пополнялся
новыми, изготовляемыми татарскими
ювелирами - "комешче" по
индивидуальным заказам, хотя и в
рамках общих традиций. Женщины
предпочитают в этот период времени
менее массивные украшения с ажурной
филигранью в сочетании с
самоцветами. Они отказываются от
громоздких перевязей - хасите,
накосников типа тезмэ, которые не
Браслеты. Серебро,
гармонируют с новым костюмом.
позолота, самоцветы.
Описанные выше комплексы
Гравировка, инкрустация.
мужской и женской одежды имели
Беләзекләр. Көмеш,
преобладающее бытование у горожан с
йөгертелгән алтын,
50-х до 80-х годов XIX в. Пожилые асылташлар. Граверлап,
люди продолжали их носить до конца инкрустацияләп
80-90-х годов. Молодежь предпочитала эшләнгән.
костюм, который в литературе назван
SilvergiU bracelets with
"европейским".
engraved decoration set
with semi-precious stones.

: '-'lltUti
ggSggl

113 ~
3 БҮЛЕК

XIX ЙӨЗНЕҢ ИКЕНЧЕ ЯРТЫСЫНДА ШӘ ӘР КОСТЮМЫ

XIX йәзнең икенче яртысында кайбер үзенчәлек- Гомумән алганда, бу чор ир-ат костюмының
ләре белән аерылып торган татар костюмы еш алы- тыйнак колоритын өс киеменең тәбәнәк утыртма
нышып торучы, үз чиратында нык европалашкан то- якасыннан күренеп торган ак тасма кебек күлмәк
мумшә әр модасы тәэсире астында булган. Татар хал- якасы, чигелгән түбәтәйләр, бүрекләрдәге мех белән
кының и тимагый ә әмиятле сәүдә-промышленность анландырып ибәргәннәр.
эше белән мәшгуль әм моңа бәйле рәвештә дөньяви XIX йәзнең икенче яртысында цилиндр рәвешле
белемгә ия бай катлавы шә әрләрдә туплану халык- яссы түбәле мех бүрекләр зур популярлык казана.
ның традицион киемнәренең әм бизәнү әйберләренең Алар тулаем каракүлдән яки кондыз, сусар, кеш кебек
шактый тулы комплексын барлыкка китерүгә ярдәм әнлекләрнең киң тасмасыман мехыннан тукыма төп
иткән. Халык костюмының яңа вариантлары шә әрдә белән тегелгәннәр, костюмга мә абәтлек әм төгәллән-
ныгып урнаша, аннары авыл иренә дә тарала. гәнлек биреп торганнар.
Эчке әм өстән киелә торган ир-ат киеменең Яңа төр бүрек белән берлектә тәбәнәк кисек
киселеше үзгәрми. Төп игътибар тукымаларның конус кыяфәтендәге яңа төр түбәтәй - кәләпүш киеп
сыйфатына әм теккәндә кием өлешләрен эшкәртүне йөри башлаганнар. Кәләпүшләр ике кисәккә - кырпуга
камилләштерүгә бирелә. Бу XIX йөзнең 50 еллары әм яссы түбәгә кисеп тегелгән. Аларны күбрәк ка-
ахырыннан башлап тегү машиналары киң таралу раңгы төсмерләрдәге бәрхеттән теккәннәр, әм чигел-
нәти әсендә килеп чыккан. гән, әм шома өслекле баш киемнәре очраган. Тради-
Төсләр белән бизәлешне өлешчә югалту исәбенә цион киселештәге такыя өстенә әүвәлгечә мех астар-
ир-ат костюмында функциональлек өстенлек ала баш- лы, еш кына тар мех кырпулы дүрт кисәк тукымадан
лый. Камзуллар, казакилар, чикмәннәр, тун тышлары тегелгән ярымшарга охшаш бүрек киелгән. Шә әр
фабрикада тукылган караңгы төсләрдәге тукымалардан халкының түбән катлаулары такыя өстеннән традицион
тегелгән. Өлкән яшьтәге кешеләр генә Бохараның фасондагы, тар кырыйлы киез эшләпә кигәннәр.
төсле тукымаларыннан теккән казакилар әм камзул- XIX йәзнең 50 елларында югары катлау хатын-кыз-
лар киеп йөрүләрен дәвам иткәннәр. Ир-атлар парча лары эчтән киелә торган күлмәкләр эчен авыр әм
иләннәрдән дә баш тартканнар. Аларны уртача каты парча кулланудан туктап, тулаем ачык әм якты
ачыклыктагы сары, аксыл көрән, ачык кызгылт-көрән зәңгәрсу, ал, яшел, шәмәхә, ачык кызгылт-кәрән тукы-
әм яшел бәртәсле ки е-мамык әм ефәк тукыма- маларга күчкәннәр. Мондый тукымаларның бизәлеше
лардан эшли башлаганнар. Мондый иләннәрнең эчен 50-70 елларда шакмак, буй-буй сызык өстенлек
бөтен өслеген кулдан эшләнгән фигуралы вак әй итү хас, гасыр ахырына фактура сурәтле шома
бизәп торган. Руханилар, нигездә Бохара мәдрәсәсен тукымалар куллану арта. Чор башындагы озын
тәмамлаган кешеләр киеме буларак күптөсле Бохара камзулларда парча очрый әле. Әмма, төсле епләр
чапаннары да бераз таралган, була. күбәю исәбенә, өслегендә металл епләр күләме ки-

— 114 ~
CHAPTER 3

THE COSTUME OF TOWNSPEOPLE IN THE SECOND


HALF OF THE 19th CENTURY
Being original in its nature, the Tatar costume of Generally quiet colours of mens' costumes in that
the second half of the 19th century was affected by period were brightened up by the strip of white shirt
fast changing city fashion, which in its turn was collar seen over the low-stand collar of an upper gar-
strongly Europeanized. Since the most part of well-to- ment, embroidered scullcaps, caps with fur trimming.
do Tatars - involved in socially important trade and In the second half of the 19th century flat-toped
industrial activities and thus having secular education - fur caps of cylindrical shape became very popular.
were concentrated in the cities, it resulted in creation They were made completely of astrakhan fur or wide
of the most complete set of traditional folk dress and beaver, marten, sable furskins with textile top and
ornamentation. Once they gained a foothold within the imparted reliability and completed the costume.
city, new versions of folk costume were then spread This new type of fur cap was complemented with
into rural areas. a new scullcap - kalyapush cap in the shape of low
The cut of mens underwear and upper clothes truncated cone. Kalyapush cap was cut in two parts -
has not changed. Much attention was paid to the band and flat top. They were predominantly manufac-
quality of textiles and attaining perfection in processing tured of dark velvet, embroidered or plain. Caps of
of the parts of garments during tailoring. This became the hemispheric shape made of four textile parts sewn
possible due to extended use of sewing machines together and lined with fur, often with narrow fur
since the end of the 1850s. band, were still put over traditional takya scullcaps.
Functionality became dominant in men's costume Lower strata of townspeople wore over takya cap a
at the sacrifice of the partial loss of colour decoration. narrow-brimmed thick felt hat in traditional style.
Camsul doublets, kazakin coats, chekmen jackets and /Is early as the mid-19th century the women of
covers of furcoats were made of factory-made dark the elite has rejected heavy and stiff brocade for tai-
textiles. Kazakin coats and camsul doublets made of loring undershirts - underdresses and changed over to
coloured Buhara textiles were in use only with elderly woollen, silk, and cotton fabrics of light colours - pale
persons. The men has also rejected brocade jilyan blue, pink, green, lilac and pale brown. In the 1850s-
jackets which then came to be produced of moderate- 70s these fabrics were typically striped or chequered,
ly bright plain cotton and silk materials of yellow, while by the end of the century plain textiles with
beige, light brown, and green colours. These jilyan textured pattern became dominant. In the beginning of
jackets were beautifully ornamented with fancy hand- that period the brocade was still used for tailoring
made quilting throughout their surface. long doublets. However, brocade with smaller pattern
Multicolour Buhara chapan robes had rather small was preferential, where metal threads on the surface
usage as an ecclesiastic attire, mainly that of Buhara were decreased in number at the cost of an increase
medrece graduates. in the coloured ones. Later the doublets came to be

115
3 БҮЛЕК
XIX ЙӨЗНЕҢ ИКЕНЧЕ ЯРТЫСЫНДА ШӘ ӘР КОСТЮМЫ

мәтәлгән вак рәсемле парчаны өстенрәк күргәннәр. Яшь хатын-кызларның баш киеме калфак алтын
Соңрак камзулларны йомшаклыгын әм кигәндә епләр, эн е, сәйлән белән чигелгән; чор башында
сыгылмалы булуын яхшы бәяләп ефәктән әм трикотаждан, соңрак бәрхеттән әм зуррак күләмле
бәрхеттән генә тегә башлаганнар. булган. XIX йөз уртасыннан аны ян якка аударып
XIX йөз уртасында гаилә башлыгы әмгыятьтә кию гадәткә кергән. Калфак әм күлмәк капма-каршы
тоткан урынның, аның бай катлауга каравының бер төсләрдә булганнар. Төсләрне берләштерү, яраштыру
күрсәткече булып хатынына кием тегү өчен тотыл- өчен изү хезмәт иткән. Гадәттәгечә хатын-кызлар яп-
ган тукыма күләме дә саналган. Үз заманының малар бөркәнеп йөргәннәр. Яулыкларның киң таралуы
шушы юнәлешен аңлап алган Чарльз Фредерик Борт сузынкы турыпочмак рәвешендәге япмаларның
1850 елда Франциядә кринолин модасын, ягъни акрынлап югала баруына китергән. Чор башында киң
билдә бик нык ыелган әм эчке итәкләр яки файдаланылган өрпәкләр чор ахырына өлкән яшьтәге
кыршаулар белән тоттырылган киң, гәмбәзсыман бай хатыннар костюмында гына калган. Еш кына
озын итәкләр модасын и ат иткән. Бөрмәләрнең бер аларны килен туй бүләге сыйфатында, бер үк
өлешен итәкнең ян якларыннан арка өлешенә күчерү вакытта үзенең чигүгә осталыгын да күрсәтеп кияүнең
әм итәкне арттан озынайту (турнюрлы итәк) әнисенә биргән.
исәбенә 1870 елларда кринолин рәвешен үзгәртә. Өйдән чыгып йөргән вакытта кайбер хатын-кызлар
Шә әр киеменең яңа силуэтлары тәэсирендә япма сыйфатында башларына илән дә япканнар,
шә әрдә яшәүче татар хатын-кызлары кия торган ләкин бу Урта Азия гадәте киң таралыш тапмаган.
күлмәкләрнең киселеше дә рәвешен үзгәртә, XIX йәзнең икенче яртысы хатын-кыз костюмында
өстәвенә, киң иркен киемнәргә омтылыш татар йомшак йонлы мехтан әм тукымадан тегелгән
халкы костюмының эчке асылына да туры килә. цилиндр рәвешле бүрекләр киң куллану таба. Кызлар
Күлмәкнең янбаш уртасына кадәрге өске элеше аларны турыдан-туры башка, ә хатыннар япма
киселешен үзгәртми, туникасыман килеш кала. Аска өстеннән кигәннәр.
исә озынлыгы ашык сөягенә итә торган киң, нык Башны, кулларны, муен-күкрәкләрне күптөрле
ыелган бөрмәле итәк тегә башлыйлар. Күлмәкнең вариацияләрдә бизәү вазифасын үти торган ювелир
нигез өлешенә күкрәк яки бил тигезлегендә тегеп бизәнү әйберләре ыелмасы әүвәлгечә кала.
куелган, итәк өлешенең башына кадәр төшеп торган Күпчелек очракларда гаиләләрдә бу ыелма буыннан
киң әм шулай ук нык ыелган бәрмә гәмбәзсыман буынга мирас булып күчә барган, татар ювелирлары-
силуэт тудырган. Күлмәкне шушы рәвешле кисеп-тегү кәмешчеләр тарафыннан гомуми традицияләр
барлыкка килү белән чамасыз озын, тезләргә кадәр кысаларында, ләкин шәхси заказлар буенча эшләнгән
асылынган иңнәр юкка чыга. әйберләр белән тулыланган. Бу чорда хатын-кызлар
Традиция буенча киң килеш калып, алар кул челтәрләп-үреп, асылташлар куеп эшләнгән кечерәк
чугына кадәр генә каплый башлыйлар. иң уемын бизәнү әйберләренә өстенлек бирәләр. Алар яңа
әүвәлгечә туры килеш саклаган хәлдә, 70-80 костюм белән ярашмый торган зур, авыр
елларда иңнәрне иңбаш өлешендә каплаулы хәситәләрдән, тезмәләрдән баш тарталар.
бөрмәчекләр белән ыйдырта башлыйлар. Ир-ат әм хатын-кыз киемнәренең югарыда тас-
Тукымаларның уңайлы төсләре хатын-кызларга вирланган ыелмалары шә әр кешеләре тарафыннан
күлмәк бөрмәләрендә аппликацияне әм чигешләрне XIX йәзнең 50-80 елларында күп киелгәннәр. Өлкән
киң кулланырга мөмкинлек биргән. Күлмәкнең күкрәк яшьтә гел әр аларны 80-90 елларга кадәр киеп йөргән-
уемыннан өлешчә күренеп торган күкрәкчә нәр. Яшьләр исә әдәбиятта "европача" дип аталган
әүвәлгечә-гадәттәгечә чигүле булган. костюмны өстен күргәннәр.

~ 116 ~
CHAPTER 3
THE COSTUME OF TOWNSPEOPLE IN THE SECOND HALF OF THE 19th CENTURY

made only with silk and velvet because of their soft- freely hanging to one side has become customary.
ness and greater ability for draping. The colour of kalfak headdress contrasted with the
In the mid-19th century, abundance of textiles for colour of the dress, while Izyu ruffle served as a
dress usage was an indicator of the high social posi- uniting component. Traditionally, the women continued
tion of a head of the family showing his affiliation to to wear head coverings. Widespread use of head-
his estate. This trend of his epoch was recognised by scarves resulted in the gradual disappearance of four-
Charles Frederick Worth who created in 1850 in cornered head coverings. Oerpek head coverings
France the fashion for crinolines - wide dome-shaped enjoying extensive use in the beginning of that period,
long skirls tightly gathered at the waist and supported by the end of it can be found only in the costume
by underskirts or hoops. After the 1870s the crinoline of rich old women. These oerpek coverings were quite
changed its shape due to partial transfer of gathers often presented by the bride to the bridegroom's
from skirt sides to the back and extension of the mother as a wedding gift demonstrating also her skill
skirt in the back (bustle skirt). of embroidery.
Being influenced by new silhouettes of the city To cover the head when outdoors, some women
clothes, the cut of Tatar townswomen dress has under- used jilyan jackets, but this practice adopted from
gone certain changes, especially as the aspiration for wide Central Asia had not gained wide acceptance.
clothes complied with the nature of Tatar folk costume. In the women's outfit of the second half of the
The cut of the upper part of dress - to the mid- 19th century, extensive use was made of cylindrical
dle of the thigh - had not changed, it still remained fur caps of fluffy fur and textiles. Maidens put it over
of a tunic-like shape. Below followed a wide and the hair, while women put it over the head covering.
tightly gathered skirt down to the ankles. A dome- The structure of jewellery remained unchanged as
shaped silhouette was formed by the wide and tightly regards its functions - largely varying from head,
gathered flounce sewed on the dress base at chest hand, neck ornaments to pectorals. For the most part
or waist level and went down to the skirt outset. these sets were subjects of family inheritance supple-
Once this cut emerged, it resulted in the disappear- mented by new items produced by Tatar jewellers -
ance of the excessively long sleeves hanging down to kemeshcheh - to individual orders, though within the
the knees. Though still wide, they were designed to frames of common traditions. In that period women
cover the hands only. In the 1870s and 1880s, while preferred less massive jewellery with openwork filigree
straight armhoie was retained, these sleeves became combined with semi-precious stones. They rejected to
gathered at the shoulder part with tucks. More quiet wear cumbersome khasiteh shoulder-belts and hair
colours of fabrics enabled women to widely decorate ornaments of tesmeh type which were out of keeping
dress frills with appliques and embroidery. Traditionally with new costume.
embroidered were kyukryakcheh plastrons partially seen Men's and women's outfits described above were
through the breast cutout of the shirt. prevalent among the townspeople from the 1850s to
Earlier knitted, young women's headdress - kalfak 1880s. The elderly continued to wear these costumes
- became larger and was then made of velvet until the late 1880s or 1890s. Young people preferred
embroidered with gold thread, pearls, beads. Since the wearing costumes which were aptly known as
middle of the 19th century the way of wearing it "European-styled".

~ 117 ~
СЕАЪШШ КОСТЮМ
ВТОРОЙ ПОЛОВиНЫ XIX- НАЧАЛА XX 86.
Татарская деревня - это не только
место поселения крестьян, но и место,
где жили ремесленники, где прочно
обосновались богатые купцы, широкие
круги духовенства, носители
мусульманской учености. Это
способствовало быстрому
проникновению в крестьянскую среду
новых городских веяний в одежде, а
товарность хозяйства и развитые
промыслы привели к преобладанию в
костюме тканей промышленного
производства. Вместе с тем в костюме
крестьян сочетались устойчивость и
изменяемость, так как утверждалось
только то, что рационально в условиях
сельского хозяйства. Поэтому
крестьянский костюм, в отличие от
городского, сохранил большую
историческую преемственность.

— 119 ~
Крестьяне в будничной одежде. Заказанье. 1920-е гг.
Көндәлек киемнәр кигән крестьяннар. Казан арты. 1920 еллар.
Peasants in everyday clothes. Trans-Kazan area. The 1920-s.

~ 120 ~ '


Татарская деревня Заказанья. Фото.
1938 г.
Казан арты татар авылы. Фото.
1938 ел.
A Tatar village of trans-Kazan area.
Photo. 1938.

Деревенская мечеть. Заказанье. Начало XX в.


Авыл мәчете. Казан арты. XX йөз башы.
Village mosque. Trans-Kazan area. Early 20th century.

Сельский мулла в чалме и среднеазиатском чапане.


Фото. Заказанье. Начало XX в.
Урта Азия чапаны әм чалма кигән авыл мулласы.
Фото. Казан арты. XX йөз башы.
Village mullah in chalma turban and Middle Asia cha-
panjacket. Photo. Trans-Kazan area. Early 20th cen-
tury.

— 121 ~
СЕЛЬСКИЙ костюм
ВТОРОЙ ПОЛОВШШ XIX- М Ч А Л А XX 66.

Крестьянин в
национальной одежде.
Фото. Заказанье. Начало
XX в.
Милли кием кигән
крестьян. Фото. Казан
арты. XX йөз башы.
A peasant in traditional
dress. Photo. Trans-Kazan
area. Early 20th century.

Праздничная крестьянская одежда, a


особенно одежда зажиточных слоев
деревни была почти идентична
городскому народному костюму.
Больше отличительных деталей имела
будничная рабочая одежда.
Мужчины, предохраняя одежду от
загрязнения, сверху надевали рабочий
фартук из неотбеленного холста или
бязи. Фартук позволял закрепить
одежду на талии поясными завязками,
чтобы она не мешала работе. В
соответствии с погодой и сезонами
фартук надевался на рубаху, носимую
навыпуск или поверх камзола,
казакина, ватного бешмета. Бешмет
был самой распространенной одеждой

— 122
Мужской рабочий костюм: рубаха, фартук,
войлочная шапка.
Ир-атның эш киеме: щлмәк, алъяпкыч, киез
башлык.
Man's working clothes: shirt, apron, felt hat.
СЕЛЪСЮШ костюм
в т о ? о й ПОЛОВИНЫ Х1Х - НАЧАЛА XX 66.

крестьян; у мужчин среднего возраста


несколько короче, чем у стариков.
Удобством было продиктовано ношение
в деревне преимущественно
приталенных шуб, а не длинных
прямоспинных городского фасона.
Такие шубы шились чаще всего из
овчины и в соответствии с достатком
покрывались сверху хлопчатобумажной
или суконной шерстяной тканью или не
покрывались вовсе. Только отправляясь
в дальнюю дорогу, в сани на случай
мороза клали прямоспинный длинный
тулуп из овчины с большим отложным
воротником. В качестве рабочей
одежды крестьяне использовали и
прямоспинные чекмени короткого
варианта длиною немного ниже колен.
Шили их нередко из домашнего сукна
или толстой серой хлопчатобумажной
фабричной ткани. Короткие чекмени
имели воротник-стойку, а длинные,
носимые осенью во время дождей
поверх бешмета, - отложные
воротники. В костюме крестьян
отсутствовали прямоспинные джиляны
и чапаны, которые носили только
торговая прослойка и духовенство.
Подпоясывать одежду было не
принято, за исключением зимней - для
тепла. Для этой цели предназначались
кушаки из яркой ткани длиной до 5
метров. Обмотав вокруг талии, концы
его прятали в складках. Украшенные
бахромой, концы нарядных кушаков
выпускали для красоты по бокам.
Существовал обычай развязывания

Зимняя женская одежда: приталеная шуба, шапка,


шаль.
Хатын-кызның кышкы киеме: билле тун, бцрек, шәл.
Woman's winter clothes:fittedfurcoat, cap, shawl.

~ 124 ~
СЕЛЪСКПЙ костюм
в т о р о й ПОЛОВИНЫ Х1Х- НАЧАЛА XX 66.

невестой кушака жениха, для чего его


искусно закручивали, пряча концы,
чтобы затруднить распутывание.
С рабочей одеждой крестьяне
носили лапти, надетые на суконные или
холщовые портянки "аякчу" или
суконные чулки "тула оек", смотря по
погоде. Своеобразный способ плетения
отличал татарские лапти от лыковой
обуви соседних народов. Для работы
во дворе, на усадьбе использовали
легко снимаемую обувь: лыковые
галоши (позднее резиновые), обрезки
валенок, которые оставляли обычно на
крыльце. Дома ходили в одних чулках
или специальной кожаной легкой обуви.
Рабочая обувь крестьян: лапти с
Выходя из дома, крестьяне старались
суконными чулпами, галоши из
надеть или кожаные ичиги на мягкой
лыка, башмаки.
подошве с кожаными галошами, или
Крестьяннарның эш очен аяк
сапоги, появившиеся позднее. Под
киеме: постау оек белән чабата,
сапоги мужчины надевали белые
кабык галошлар, башмаклар.
портянки, женщины - чулки. К свадьбе
Peasant workingfootwear: bast
невеста в числе других подарков
lapti sandals with rough cloth
жениху дарила и портянки, для такого
stockings, bast goloshes, clogs.

~ 126 ~
Крестьянская свадебная одежда.
Крестьяннарның туй киеме.
Peasant wedding clothes.
Тканый мешок, вышитые портянки - подарок
невесты жениху.
Тукылган капчык, чигелгән аяк чолгаулары -
кәләшнең кияцгә бцләге.
Woven sack and embroidered foot-bindings - a
gift of fiancee to the fiance.
Валенки. с.Кукмор.
Начало XX в.
Киез итекләр.
Кукмара авылы.
XX йөз башы.
Valenkifelt boots.
Kukmor village.
Early 20th century.

случая искусно вышитые по концам.


Одетые один раз на свадьбу, да так,
чтобы они были видны из-за голенища
сапог, портянки хранились в сундуках,
как семейные реликвии.
Головным убором крестьян, очень
удобным для летней работы в поле,
была белая войлочная шляпа с
округлым туловом и опущенными
полями, носимая на тюбетейке. Зимние
рабочие шапки на меховой подкладке
также были сферической формы.
В женском рабочем костюме
издавна присутствовал фартук с
высокой грудкой, позволявший не
носить нагрудников. Девушки эту
рабочую деталь превратили в наиболее
украшаемую часть одежды. Девичьи
фартуки с разноцветными браными

~ 129 ~
СЕЛЪСКИЙ костюм
второй половины ХТХ - НАЧАЛА XX 66.

Рабочие льняные узорами no красному или желтому


фартуки. Пестрядь, холсту, позднее с яркой вышивкой по
выборное тканье фабричной белой (а иногда цветной)
шерстью. ткани приобрели в процессе развития
итен тукымадан оборочки, плечевые крылышки,
тегелгән эш складочки и защипы. На фоне рубах из
алъяпкычлары. Чуар ярких однотонных ситцев и сатинов они
тукыма, йон белән выглядели особенно эффектно и
чцплэмле тукылыш.
празднично.
Working linen aprons of Женская будничная рубаха - платье
coarse motley fabric with шилась преимущественно из дешевых
wool weaving. широких фабричных тканей. Это
позволило проделать известную
эволюцию кроя под влиянием
городской моды. Длинный широкий
подол из-за присборенной нижней
оборки, позже за счет оборок на талии

~ 130 ~
СЕЛЬСКИЙ КОСТЮМ
ВТОРОЙ половины XIX- НАЧАЛАXX 66.

ИЛИ под кокеткой, мешал женщинам во


время работы. Если не надевали
фартук, то подол иногда спереди
заправляли под тесьму шаровар. Рукав,
оставшийся традиционно широким и
длинным, на время жатвы собирался
под узкие холщовые нарукавники.
Камзол женщина обычно начинала
носить после свадьбы. Шили его из
бархата, пестрого узбекского атласа
или шелка русских мануфактур. В
деревне камзол был и одеждой для
улицы. Зимней одеждой женщин были
бешмет и шуба, покрытие которых
делалось из однотонных тканей
голубого, зеленого, бордового цветов,
в отличие от темных мужских шуб.
Основным головным убором
женщин-крестьянок был ситцевый
платок, который надевали в роспуск и
завязывали под подбородком, а во
время полевых работ - на затылке.
Праздничным убором считалась
красивая шелковая шаль, которую
женщины набрасывали на платок, а
девушки - на белый калфак. Красивая
шаль была самым лучшим подарком
жениха своей невесте.

Девичий костюм. Начало XX в.


Кызлар костюмы. XX йөз башы.
Maiden costume. Early 20th century.

~ 132 ~
Рабочие нарукавники. Холст, вышивка
тамбуром.
Эш вакытында киелгән иңсәләр. Киндер,
тамбурлы чигеш.
Working oversleeves embroidered in chain-stitch.

Фрагмент вышивки фартука. Полотно,


шерстяной гарус. Тамбур.
Алъяпкычтагы чигеш фрагменты. Тукыма, йон
гарус. Тамбурлы чигеш.
Linen apron with woollen worsted yarn: detail
showing embroidery in chain-stitch.
Женский рабочий костюм. Начало XX в.
Хатын-кызның эш киеме. XX тз башы.
Woman's working clothes. Early 20th century.

m.
СЕЛЪШШ коатом
ВТОРОЙ Л ОЛОВЛНЫ XIX - НАЧАЛА XX 66.

Костюм сельской женщины, даже Платки набивные


ситцевые. Фабрики.
занятой повседневной тяжелой
С.Павловский Посад.
работой, невозможно представить без
XIX - начало XX в.
украшений. Кольца, плоские браслеты,
накосники из монет или в сочетании с Бизәкле ситсы
яулыклар. Фабрикада
ювелирными бляхами, небольшие
эшләнгән. Павлов Посад
серьги - это обязательный минимум
авылы. XIX йөз - XX
украшений к одежде. Зажиточные люди йөз башы.
в деревне имели более полный и
Printed headscarves.
дорогой набор украшений высокого
Factories ofPavlovsky
качества.
Posad region. 19th -
early 20th centuries.

135
Накосник. Серебро, самоцветы. Скань,
инкрустация.
Чулпы. Көмеш, асылташлар. Үреп-бөтереп,
инкрустацияләп эшләнгән.
Hair ornament in siherfiligree set with semi-precious
stones.

Костюмы сельских девушек.


Авыл кызлары костюмы.
Costumes of peasant girls.
Девичья одежда.
Кызлар киеме.
Maiden clothes.

Ювелирные женские украшения:


1,2 - брошки-булавки
3 - серьги
4 - перстень
5,6 - браслеты
Хатын-кызның ювелир бизэнц
әйберләре:
1,2 - брошка-булавкалар
3 - алкалар
4 - йөзек
5,6 - беләзекләр
Woman'sjewellery items:
1^2 - Brooch pins
3 - Ear ornaments
4 - Finger-ring
5,6 - Bracelets.
В целом сельский костюм отличался
от городского использованием наряду с
фабричными более прочных
материалов домашней выделки,
крестьянской практичностью в крое и
манере ношения деталей одежды.
4 БҮЛЕК

XIX ЙӨЗНЕҢ ИКЕНЧЕ ЯРТЫСЫ - XX ЙӨЗ БАШЫ АВЫЛ КОСТЮМЫ

Татар авылы - крестьяннар яши торган урын Мондый туннар гадәттә сарык тиресеннән тегелгән
гына түгел, өнәрчеләр дә яши торган, бай сәү- әм иясенең ярлырак яки хәллерәк яшәвенә карап
дәгәрләр, руханиларның киң даирәсе, мөселман ки е-мамык яки йон, постау тукыма белән тышлан-
галимнәре нигез корып яшәгән урын да. Моның ганнар, яки бөтенләй тышланмаганнар. Озын юлга
шулай булуы крестьяннар мохитенә шә әрдәге яңа чыккан чакта, салкын булса дип, ат чанасына са-
төр кием үрнәкләренең тиз үтеп керүенә, ә ху а- рык тиресеннән тегелгән туры аркалы озын, зур
лыкның товарлылыгы әм өнәрчелек үсеше кос- кайтарма якалы толып салганнар. Эш киеме итеп
тюмда промышленность итештергән тукымаларның крестьяннар кыскарак, ягъни тездән бераз гына
өстенлек алуына ярдәм иткән. Шуның белән бергә түбәнрәк озынлыктагы туры аркалы чикмәнне дә
крестьяннар костюмында тотрыклылык әм файдаланганнар. Аларны еш кына йортта эшләнгән
үзгәрүчәнлек ярашканнар, чөнки авыл ху алыгы постаудан яки фабрикада тукылган калын көрән
шартлары өчен уңай булган киемнәр генә кабул ки е-мамык тукымадан теккәннәр. Кыска чикмән-
ителгән әм ныгып калган. Шуңа күрә, нәрнең якасы утыртма яка, ә көзге яңгырлар вакы-
шә әрнекеннән аермалы буларак, крестьян костюмы тында бишмәт өстеннән киелгән озын чикмәннәр-
зур тарихи дәвамчанлыкны саклаган. дә кайтарма якалар булган. Крестьяннар костюмын-
Крестьянның бәйрәм киеме, бигрәк тә авылдагы да туры аркалы илән әм чапаннар булмаган,
бай, хәлле кешеләрнең кием-салымнары шә әр аларны сәүдәгәрләр әм руханилар гына кигән.
халкы костюмына тәңгәл диярлек булган. Көндәлек Киемне билдән буу кабул ителмәгән була,
эш киемендә аермалыклар күбрәк. ылылык өчен кышкы киемнәрне генә билдән
Киемне пычранудан саклап, аның өстеннән ир- буганнар. Бу максатта куллану эчен ачык төстәге
атлар агартылмаган киндердән яки бәздән тегелгән тукымадан озынлыгы 5 метрга кадәр иткән
эш алъяпкычы кигәннәр. Алъяпкычның бәйләвеч- билбаулар булган. Аны билгә чорнап очларын
ләре, эшләгәндә комачаулык итмәсен эчен, киемне бөрмәләргә яшергәннәр. Очлары чуклар белән
бил турысында эләктереп куярга мөмкинлек биргән, бизәлгән купшы билбауларны матурлык өчен ян-
ава торышына карап, алъяпкыч салындырып яклардан асылындырып куйганнар. Кияүнең
(ягъни ыштанга кыстырылмыйча) киелгән күлмәк билбавын кәләштән сүттерү гадәте булган, сүтүне
яки камзул, казаки, мамык бишмәт өстеннән бәй- катлауландыру өчен аны бик оста итеп
ләнгән. Крестьяннарда бишмәт иң киң таралган бөтергәннәр, боргалаганнар, очларын яшергәннәр.
кием, эш яшендәгеләрдә картларныкына караганда Крестьяннар эш киеме белән чабата кигәннәр,
кыскарак булган. Авылда шә әр фасонындагы туры ә ул, ава торышына карап, тегелгән постау яки
аркалы озын туннар түгел, күбрәк билле туннар киндер чолгау өстенә киелгән. Үзенчәлекле үрелеш
киеп йөрү ал арның уңайлылыгыннан килеп чыккан. ысулы татар чабаталарын күрше халыкларның ку-

~ 140 ~
CHAPTER 4

THE RURAL CLOTHING AT THE TURN OF 19th AND 20th CENTURIES

Tatar villages were the place of peasants' dwelling with cotton or woollen cloth or were worn uncovered.
as well as the home of craftsmen, rich merchants, Only when it was a long winter sleigh ride ahead,
the clergy community and representatives of the they took a long straight back fur coat made of wool
Islamic Enlightenment, This sparseness contributed with large turn-down collar. Peasants also used a
greatly to the process of introducting new fashion ele- short variant of the straight back chekmen cloth jacket
ments into the dressing habits of the rural inhabitants. as a working costume, whose length was just below
Highly developed crafts and marketability of the econo- the knees. They generally were sewn of home-made
my led to predominance of the factory-made fabrics in cloth or of thick grey cotton cloth which was fabric-
the costume of rural dwellers. Along with it, the dress made. Short chekmen cloth jackets had stand-up collar
of peasants represented a combination of stability and and long chekmens, worn in autumn over the besh-
convertibility, as only rational for rural areas elements met coat, had turn-down collars. Straight back jilyan
became firmly established. For this reason peasant coats and chapan coats were mostly worn ichigi
costume, in contradiction to the urban one, preserved boots with soft sole and leather overboots or high-
more historical evolution. boots, which appeared later. Under the boots men put

The festive peasant costume, especially that of white puttees and women - stockings. Among her

prosperous stratum of rural society, was identical to wedding gifts for a groom, a bride presented a pair

the urban folk costume. Casual dress bore more dif- of puttees which were specially embroidered at the

ferentiating details. edges. Worn only once so that they protruded over

Men, in order to prevent their clothes from conta- the top of the boots, these puttees were carefully

mination, put an apron of unbleached cloth or coarse kept in the chest as family relics.

calico. Apron allowed to fasten cloth round the waist Usual headgear, comfortable for work in the field
by straps so that it would not interfere with work. in summer period, was white felt hat with a rounded
Depending on the weather and season, the apron was crown and slouch brim, worn over a skullcap. Winter
put on a shirt worn on the outside of trousers or on hats were spherical and fur-lined.
doublet, kasakin coat, and beshmet quilted coat. For a long time women's working wear included
Beshmet quilted coat was the most widely spread apron with a high bib, which allowed to dispense with
peasant clothing, young people had their bushmet plastron. Young girls converted this detail into a richly
coats shorter than old people. More comfortable for decorated part of the costume. Maidens' apron colour-
rural conditions were fitted fur coats instead of long fully patterned and made of red or yellow cloth, later
and straight back fur coats of the urban cut. The fur with factory-made embroidery on white (sometimes
coats were mainly made of sheepskin and depending coloured) fabric in the process of costume develop-
on the financial well-being of the wearer were covered ment obtained new details, such as frills, gathers and

141
4 БҮЛЕК
XIX ЙӨЗНЕҢ ИКЕНЧЕ ЯРТЫСЫ - XX ЙӨЗ БАШЫ АВЫЛ КОСТЮМЫ

рыс-кабык аяк киемнәреннән аерып торган. Ишегал- түбәнге бөрмәләре аркасында, соңрак билдәге әм
дында, утарда эшләү өчен иңел салына, салгач кокетка астындагы бөрмәләр исәбенә киңәйгән
болдырда калдырыла торган курыс (соңрак резин) озын итәк хатын-кызларга эш вакытында
галошлар, кунычы кисеп алынган киез итекләр (ка- комачаулык тудырган. Алъяпкыч кимәгән очракта
талар) кигәннәр. Әй эчендә оекчан гына яки махсус итәкне киң ыштанның тасмасына алдан кыстырып
иңел, күн аяк киеменнән йөргәннәр. Йорттан читкә куя торган булганнар. Гадәттәгечә киң әм озын
чыкканда крестьяннар күн галош белән йомшак булып калган иңнәр урак вакытларында тар
табанлы күн читекләр яки соңрак пәйда булган киндер иңсәләргә ыеп куелганнар.
итекләр кияргә тырышканнар. Ир-атлар итекне ак Хатын-кыз, гадәттә, камзулны туйдан соң кия
чолгаулар, ә хатын-кызлар оек белән кигән. Туй башлаган. Аны бәрхеттән, чуар үзбәк әдрәсеннән
вакытында кәләш кияүгә башка бүләкләр белән яки рус мануфактуралары ефәгеннән теккәннәр.
рәттән шушы очрак өчен баш-башлары матурлап Авылда камзул урамда киеп йөрү өчен дә хезмәт
чигелгән аяк чолгаулары да бүләк иткән. Бер иткән. Хатын-кызның кышкы киеме тышлыгы
тапкыр гына туйда әм итек кунычыннан күренеп караңгы төсләрдәге ир-ат туннарыннан аермалы
торырлык итеп киелгән чолгаулар гаилә ядкәре буларак бертөрле төстәге зәңгәр, яшел, куе кызыл
булып сандыкларда сакланганнар. тукымалардан эшләнгән бишмәт яки тун булган.
Крестьяннарга әй көне кырда эшләү эчен Буйлап бәйләнгән әм ияк астында, ә кыр эш-
уңайлы баш киеме булып түбәтәй өстенә киелгән ләре вакытында баш артына бәйләп куелган ситсы
түгәрәк әм кырлары түбәнгә таба салынып торган яулык авыл хатын-кызының төп баш киеме булып
ак киез эшләпә саналган. Мех астарлы кышкы эш киткән. Матур ефәк шәл бәйрәм киеме булып
бүрекләре дә шулай ук түгәрәк, шар кебек рәвеш- саналган, хатыннар аны яулык өстеннән, ә кызлар
тә булганнар. ак калфак өстенә япканнар. Матур шәл кияүнең
Югарыга кадәр күтәрелеп күкрәкне каплый тор- кәләшенә бирә торган иң яхшы бүләге булган.
ган алъяпкыч хатын-кызлар эш костюмының бер Авыл хатыны көндәлек авыр хезмәт белән
өлеше булган. Ул махсус күкрәкчәләр йөртмәү мәшгуль булса да, аның костюмын бизәнү әйбер-
мөмкинлеген биргән. Кызлар аны киемнең аеруча ләреннән башка күз алдына китереп булмый.
нык бизәлә торган өлешенә әверелдергәннәр. Кы- Йөзекләр, яссы беләзекләр, акча тәңкәләреннән яки
зыл яки сары киндергә төрле төстәге бизәкләр ювелир из тәңкәләрдән ясалган чулпылар, зур
төшерелгән, соңрак фабрикада тукылган ак (кайбер булмаган алкалар - болар киемне баета торган
очракта төсле) тукымага ачык төсләр белән чигү бизәнү әйберләренең аермачык кулланыла торган
чигелгән кызлар алъяпкычлары үзләренең үсеш кечкенә бер өлеше. Авылның хәлле кешеләрендә
юлында бөрмәчекләр, ыермалар, сырмалар белән яхшы сыйфатлы бизәнү әйберләре ыелмаларының
тулыландырылганнар. Бертөрле төстәге ачык ситсы күпкә тулыраклары әм кыйммәтрәкләре булган.
әм сатин күлмәкләр өслегендә алар гаять матур Гомумән, авыл костюмы фабрика материаллары
әм бәйрәмчә булып күренгәннәр. белән беррәттән йортта эшләнгән ныклы, чыдам
Хатын-кызларның көндәлек күлмәге нигездә ар- материаллар да файдалану, крестьян өчен кием
занлы киң фабрика тукымаларыннан тегелгән. Бу киселешендәге уңайлыклар әм кием өлешләрен
исә шә әр модасы тәэсирендә кысаның билгеле киеп йөрү тәртибе белән шә әрнекеннән аерылып
эволюциясен үтәргә мөмкинлек биргән. ыйналган тора.

~ 142 ~
CHAPTER 4
THE RURAL CLOTHING AT THE TURN OF 19th AND 20th CENTURIES

pleats and stood out against bright monochrome shirts The most popular headgear with peasant women
made of chintz and sateen. were print scarves which were worn unfolded or tied
Womens' casual dresses of the shirt-like cut were under the chin or, during field work, at the back of the
generally sewn of cheap factory-made broad fabrics. head. Beautiful silk shawls were used as festive head-
That facilitated certain evolution in the cut under the gear, women put it over a scarf and young girls put it
influence of urban fashion. Long and loose lap over white kalfak head-dress. A beautiful shawl was con-
because of its gathered lower frill and frills round the sidered a good present from a bridegroom to his bride.
waist and under the yoke interfered with work. If they One could not imagine that the costumes of rural
did not put on an apron, the front lap was tucked women, even engaged in hard everyday labour, were
into the band of wide trousers. During harvest time without jewellery. Rings, flat bracelets, hair ornaments
traditionally long and wide sleeves were tucked hung with coins or in complex with ornamental
beneath narrow canvas bracers. plaques, little ear rings - this was a compulsory set
After weddings women began to wear doublets. It of jewellery with a costume. Prosperous people in
was sewn of velvet and motley Uzbek adras fabric or rural areas had more complete and reach sets of jew-
silk of Russian manufacture. In rural areas doublets ellery of high quality.
were also worn as outer garments. Women's winter In general, the difference between national costume
wear, such as beshmet quilted coats and fur coats, of rural dwellers and that of the urban inhabitants was
were covered with monochrome fabrics of light blue, wider usage of durable home-made fabrics along with
green, and claret colours in contradiction to the dark factory-made, as well as practicality in cut and in way
men's fur coats. of wearing clothes.

~ 143 ~
ДЕТСКАЯ ОДЕЖДА
Детская одежда - это уменьшенная
копия одежды взрослых определенного
периода, с учетом возраста. В первые
месяцы жизни одежда детей разного
пола не имела больших различий.
Новорожденного ребенка завертывали
в кусок белого чистого холста: в
трехдневном возрасте туго стягивали
ножки узкой полоской полотна, полагая,
что это предохранит от искривления.
На самых маленьких детей без
различия пола надевали рубаху
женского типа. Штаны шили из одних

~ 145 ~
ДЕТСКАЯ ОДЕЖДА

Детская одежда:
рубашка, штаны,
шапочки.
Балалар киеме:
кцлмж, ыштан,
бурекләр.
Children's clothes:
shirt, pants, caps.

штанин, без средней вставки.


Головными уборами служили мягкие
шапочки, связанные из белых нитей
или сшитые из материи. Мягкость и
пригодность материала к частой стирке
диктовали его выбор,
Начиная с 3-4 лет, костюм детей
разделялся по полам и становился
близким к одежде взрослых.
Исключением из правил была одежда
наследников правящих династий в
период средневековья. Чтобы уберечь
их от злых духов и влияния
сверхъестественных колдовских сил, в
обычае было "прятать" пол мальчиков
под женской одеждой. Не случайно на
известном семейном портрете,
изображающем царицу Сююмбеку,
наследник Утямыш одет в женское
платье.

~ 146
Одежда мальчика:рубашка, штаны, чапан, тюбетей.
Наверху: фото начала XXв. г.Оренбург.
Ир-бала киеме: кцлмэк, ыштан, чапан, тцбэтзй. Өстә: XX
йөз башы фоторәсеме. Оренбург шә әре.
Boy's wear: shirt, pants, chapan jacket, skullcap. See above:
Photo of early 20th century. Orenburg.
Праздничная рубашка
мальчика. Полотно. Вышивка
тамбуром золотными нитями,
аппликация позументом.
Ир баланыц бэйрэм кцлмзге.
Тукыма. Алтын щеплэр белзн
тамбурлы чигеш, уколы
тасмадан аппликация.
Boy's festive shirt worked with
chain-stitched goldthread, trim-
ming with galloon.

Одежда девочек и мальчиков, кроме


подчеркивания разницы в их будущем
жизненном предназначении, несла и
традиции социальной среды, в которой
они росли, разницу в трудовых
обязанностях матери и отца.
Мальчик был всегда с отцом,
помогая по хозяйству и в поле. В
семьях, где основной доход давали
промыслы и ремесло: тюбетеечное,
кожевенное и особенно ювелирное,
было в традициях передавать секреты
мастерства по наследству. Торговое
дело еще в большей мере было
наследственным, создавая такие
крупные династии, как Апанаевых,
Абдулловых, Мухаметовых, Акчуриных,
Арслановых и т.д.
С наследованием дела отца связана,
видимо, и традиция надевать на
новорожденного мальчика на несколько
минут после его появления на свет
рубашку отца. В ней его
рассматривали, ища сходство черт,
унаследованных от родителей.
Безграничная любовь матери
выражалась в изготовлении одежды для
сыновей. Нарядно выглядели

— 148
''••'''•••'ьтп'ш//

т.
--

M i l l 1ШШШI
•Й"«»!И331
ЙЙШЁИ я

шт
Мтятт
ш я г щ s if liiiiiil 1Иa i l l ЧйРШ
I l l Л 1i ! Й« P i
i f Л ! I
i l l № И « 1 Ш
Одежда девочек: штаны,
нагрудник, амулеты.
Кызлар киеме: ыштан,
щкрэкчэ, бөтиләр.
Girl's wear: pants, plastron,
amulets.

праздничные рубашки у детей горожан,


расшитые по вороту металлическими
нитями. Тюбетейки мальчиков особо
ярко расшивались цветным бисером,
золотыми нитями.
Девочки находились под присмотром
матери или родственниц, которые не
только приучали их к искусству
народной кулинарии, поддержанию
чистоты, но и передавали мастерство
женских рукоделий.
Девочки 3 - 5 лет пробовали прясть,
вышивать, шить одежду на кукол с
учетом традиционного кроя. Эти навыки
оказывались очень полезными во
взрослой жизни, так как изготовление
одежды и ее украшение было
обязанностью женщин (кроме пошива
сложной верхней). Обязанностью
девочек уже этого возраста было
помогать матери ухаживать за
младшими братьями и сестрами.
Маленькие девочки ходили дома с
распущенными волосами. Но как только
у них отрастали волосы, к косичкам
подвешивали чулпы, чаще всего из
монет. При выходе из дома девочки-

150
Детские платья. Ситец. Аппликация лентами, тесьмой.
Бала щлмзклэре. Ситсы. Киң әм тар тасмалардан аппликация.
Children's dresses with ribbon and lace applique
подростки на голову надевали платок.
Шапочки - кэттэжи
В более торжественных случаях он
девочек-подростков. надевался вместе с калфаком или
Бархат. Вышивка шапочкой-каттежи.
металлической Шапочки-каттежи для девочек 10-14
канителью, бисером. лет появились у казанских татар в
Яшцсмер кызларның начале XX века и очень напоминали по
башлык-кәттәжиләре. форме разновидность мужской
Бәрхет. Металл ука- тюбетейки с плоским верхом -
епләр, сәйлән белән каляпуш. Форма каляпуша, видимо,
чигелгән. послужила толчком к созданию
Girl's velvet kettezhi caps каттежи. Но в отличие от нее твердым
worked with metal bullion у каттежи было только очелье. Плоский
and glass beads. верх драпировался мягкими фигурными
складками и имел часто не круглую, а
овальную форму. В налобной части
убор украшался вышивкой жемчугом
или бисером.
К особенностям детского костюма
можно отнести и то, что дети могли
бегать без обуви. Но в традициях все
же было иметь в детском гардеробе
обувь, в основном, кожаную. Сапожки,
туфельки имели низкую подметку,
украшались вышивкой и мозаикой.

Будничная и праздничная детская обувь:


лапти, сапожки.
Балаларның көндәлек әм бәйрәм аяк
киеме: чабата, читекләр.
Everyday andfestive children's footwear:
bast lapti sandals, boots.
Праздничное платье
девочки-горожанки.
Шә әр кызының
бәйрәм кцлмәге.
Festive dress of a girl
from the city.

Детскую обувь в виде кожаных тапочек


находят археологи в раскопах X - XIII
вв.
Следует также отметить еще одну
черту детской одежды, подмеченную
многими исследователями.
Наблюдалось стремление ввести в
комплекс детской одежды старинные
элементы, например, короткие рукава
на камзолах в то время, когда их уже
не носили; украшение верха зимних
шапок вышивкой, когда они у взрослых
давно не украшались; нашитые на
платье "изү", когда у старшего
поколения оно было съемным, а
молодые женщины переставали его
носить. Видимо, это было данью
уважения старшим, предкам и
желанием видеть в детях преемников

~ 155 ~
Девочки-горожанки. Фото. г.Казань. Начало XX в.
Шә әр кызлары. Фото. Казан шә әре. XX йөз
башы.
City girls. Photo. Kazan. Early 20th century.

Костюм девочки-подростка.
Яшцсмер кыз костюмы.
Costume of a teen-age girl.

~ 157 ~
Костюм ученика-медресе.
Мәдрәсә шәкертенең костюмы.
Costume ofmedreceh school student.
Шакирд казанского народных традиций. Ученицы школы Аитовой.
медресе. Фото. г.Казань. Матери тщательно следили не Фото. г.Казань, начало
Начало XX в. только за чистотой детской одежды, но XX в.
Казан мәдрәсәсе старались одеть их по возрасту. Одеть Аитова мәктәбендә
шәкерте. Фото. Казан ребенка в одежду соответствующего укучы кызлар. Фото.
шә әре. XX йөз башы. размера, отправляя его в школу, Казан шә әре. XX йөз
Shakird of a Kazan стремились даже бедные семьи. башы.
medreceh school. Photo. В конце XIX - начале XX вв. Students ofAitov school.
Kazan. Early 20th century. новометодные джадидские школы, Photo. Kazan. Early 20th
наряду с новыми дисциплинами, century.
школьным оборудованием, наглядными
пособиями, стали вводить свои
школьные формы. Форма шакирдов
состояла чаще всего из короткого
казакина, брюк темных расцветок,
тюбетейки или фески взамен длинных
халатов и чалмы. У девочек на платье
городского фасона надевались
фартуки; на голову - калфачки-наколки
или шапочки-каттежи.
Рождение ребенка прибавляло забот
родителям, но создавало в семье

~ 159 ~
Праздничная детская шапка. Сукно, мех. Вышивка бисером.
Бәйрәмнәрдә киелгән балалар буреге. Постау, мех. Сәйлән белән чигелгән.
Festive children's cap trimmed with fur and worked with glass beads.
праздничную атмосферу и открывало Тюбетейка - тагсыя.
целую полосу семейных праздников. Трикотаж. Вышивка
Основанные на системе общественных цветным бисером.
отношений, родственных традициях,
Тубятэй-такыя. Бәйләнгән
нормах ислама, народных поверьях,
тукыма. Төсле сәйлән
они были призваны охранить ребенка, белән чигелгән.
ввести его в общество. Каждый день Knitted takya skullcap
родные и знакомые приносили в честь worked with coloured glass
новорожденного "бәби ашы" - пищу в beads.
честь рождения ребенка и что-либо из
одежды. Родители готовили обрядовую
пищу "бал-май" (мед с маслом) и
"әлбә" (пюре из муки, меда и масла).
Алба давали пососать ребенку через
тряпочку; иногда смазывали губы водой
из священного источника Зэм-Зэм в
Аравии, после чего младенец
признавался благословенным. На 7-й
день происходил обряд наречения
имени. Приглашенные родственники и
мулла приносили с собой что-либо из
съестного и подарки: одеяла, ткани,
одежду, головные уборы. Одежду и
деньги дарили женщины и позднее - в
праздник колыбели.
Считалось, что в младенчестве дети
особенно подвержены, кроме болезней,
множеству неблагоприятных внешних
воздействий. Поэтому в украшениях

161
ДЕТСКАЯ ОДЕЖДА
Учительница Камиля
Касимова с ученицами. Фото.
г.Уфа. 1912 г.
Мөгаллимә Камилә
Касыймова укучы кызлар
белән. Фото. Уфа шә әре.
1912 ел.
Teacher Kamilya Kasimova with
her pupils. Photo. Ufa. 1912.

Ученицы II класса Тетюшской


татарской женской школы.
Фото 1911 г.
Тәтештәге татар кызлар мәктәбенең
II сыйныфында укучылар. 1911 елгы
фото.
Schoolgirls of the secondform ofTetyushi
Tatar Girls'School. Photo. 1911.

162
ДЕТСКАЯ ОДЕЖДА

Фрагмент калфака с вышивкой жемчугом на высокой подложке.


Эн е белән чиккән биек калфак фрагменты.
Detail ofkalfak headdress worked with pearls.

~ 163 ~
ДЕТСКАЯ ОДЕЖДА

Урок рукоделия во II классе


женской школы г.Тетюши.
детской одежды ярко выражено
Фото. 1906 г. "сберегательное" их начало. На
Тәтеш шә әрендәге кызлар шапочках спереди нашивали монетку,
мәктәбенең II сыйныфында бляху, призванные "отвлечь" внимание
кул эшләре дәресе. Фото. обладателя "дурного глаза". С этой же
1906 ел. целью иногда на лбу рисовали пятно
черной или голубой краской.
Needlework lesson in the sec-
ondform ofTetyushi Girls'
Охранительное значение приписывали
School. Photo. 1906. веточкам можжевельника, рябины,
семенам чернавки, зубам животных,
монетам, молитвам "бөти", которые
нашивались на детскую перевязь
"хасите", подвешивались поодиночке на
груди, привязывались к рукам,
прикреплялись на воротник. Без
"оберега" не оставалась и люлька - в
нее клали веточки можжевельника.

164
Праздничное детское Нагрудное украшение - хәситә. Ткань,
позумент, ювелирные бляхи, амулеты.
Балаларның бәйрәмдә киелгән кукрәк бизәге - хәситә. Тукыма,
укалы тасма, ювелир из тәңкәләр, бөтиләр.
Children's festive khasiteh shoulder-belt: a galloon -trimmed textile
base sewn with jewellery plaques and amulets.
5 БҮЛЕК

БАЛАЛАР КИЕМЕ

Балалар киеме - билгеле бер чор өлкәннәр гаиләләрдә осталык серләрен нәсел буенча тапшыру
киеменең яшь зурлыгына карап кечерәйтелгән кү- традициясе яшәгән. Сәүдә эшенә нәселдәнлек аеруча
чермәсе. Тормышларының беренче айларында тәрле хас булган, шуның нәти әсендә Апанаевлар, Абдуллов-
енестәге балалар киеме бер-берсеннән күпкә лар, Мәхәммәтевләр, Акчуриннар, Арслановлар
аерылмаган. Яңа туган баланы чиста ак киндер кебек күренекле зур нәселләр барлыкка килгән.
кисәгенә төргәннәр; өч көнлек булгач, аяклары Яңа туган ир балага берничә генә минутка
камыт булмасын өчен, ал арны тар тукыма белән атасының күлмәген кидертеп алу традициясе,
тыгызлап бәйләгәннәр. Бик кечкенә балаларга, е- мөгаен, атасы эшен мирас итеп алсын дигән теләк
несләренә карамастан, хатын-кызларныкы тибындагы белән бәйледер. Бу күлмәкне кидертеп балада ата-
күлмәк кидергәннәр. Ыштанны урта ялгаудан башка анасыннан күчкән охшашлыкларны күргәннәр.
бөр балаклы итеп теккәннәр. Баш киеме булып ак Ананың чиксез яратуы улларына киемнәр хәзер-
ептән бәйләнгән яки тукымадан тегелгән йомшак ләүдә чагылган. Шә әр балаларының якасы буйлап
башлыклар хезмәт иткән. Тукыманы йомшаклыгына металл епләр белән чигелгән бәйрәм күлмәкләре
әм еш юуга яраклы булуына карап сайлаганнар. бик күркәм булган. Малайларның түбәтәйләре төсле
3-4 яшьтән башлап балалар костюмы енесләргә сәйләннәр, алтын епләр белән аеруча зиннәтләп
карап аерылган, өлкәннәр киеменә охшый башлаган. чигелгән. Кызлар аналары яки хатын-кыз туганнары
Урта гасырларда идарә иткән нәселләрнең варислары кул астында булганнар, алардан халыкның ризык
киеме бу кагыйдәләргә буйсындырылмаган. Аларны хәзерләү сәнгатенә, чисталыкка гына түгел, ә кул
явыз рухлардан әм гайре табигый сихри көчләрдән эшләре осталыгына да өйрәнгәннәр.
саклау өчен ир балаларның енесен хатын-кыз 3-5 яшьлек кыз балалар беренче тапкыр эрләп,
киеме астына "яшергәннәр". Сөембикә патшабикәне чигеп, традицион кыса үрнәкләрен файдаланган
сурәтләгән билгеле гаилә рәсемендә Үтәмешнең хәлдә курчакларга күлмәк, кием тегеп караганнар.
хатын-кыз күлмәге кигән булуы очраклы түгел. Үсеп- итлегеп тормыш кора башлагач бу күнекмә-
Киләчәк тормыш юлларында туачак аермалык- ләр бик файдалы булып чыккан, чөнки кием-салым
ларны күрсәтүдән тыш малайлар әм кызлар киеме хәзерләү әм аны бизәү (катлаулы өс киемнәрен
алар үсә торган социаль тирәлек традицияләрен, тегүдән тыш) хатын-кызның бурычы саналган. Кече
ата-аналарының хезмәт бурычларындагы яшьтәге энеләрен әм сеңелләрен карауда анала-
аермалыкларны үзенә алган. рына булышу шушы яшьтәге кызларга йөкләнгән.
Ир бала әрвакыт атасы янында булган, аңа Кечкенә кызлар әйдә таратылган, сүтелгән чәч
ху алык әм кыр эшләрендә булышкан. Тәп кереме белән йөргәннәр. Ләкин чәчләре үсү белән
өнәрчелектән - түбәтәй-кәләпүш тегүдән, күн толымнарына нигездә акча тәңкәләреннән ясалган
эшкәртүдән әм бигрәк тә ювелирлыктан булган чулпылар тага башлаганнар. Йорттан читкә чыккан

~ 166 ~
CHAPTER 5

CHILDREN'S CLOTHES

Children's clothes of each period actually represent Mukhametovs, the Akchurins. the Arslanovs, etc.
a diminutive copy of garments for the grown-ups with Inheritance of the paternal business probably accounts
due regard of age. Clothing of new-born babies gen- for another tradition of putting father's shirt on the
erally bore no sex distinguishing traits. New-born new-born son for a couple of minutes and searching
babies were swaddled in a piece of white clean linen for traits of family resemblance.
and three days after its legs were tightened with a Clothes made for sons breathed deep maternal
narrow linen stripe; this was believed to be a curva- love. Festive shirts of children of town-dwellers looked
ture preventive. Little children were, with no distinction especially smart with collars embroidered with metal
of sex, clad in shifts of women-type. Pants' cut was threads. Boys' skullcaps were brightly trimmed with
quite simple - details of trouser-lags were sewn beads and golden threads.
together without middle gusset. Hats were fabric-sewn Girls were under supervision of their mothers or
or knitted with white threads. The choice was dictated relatives, who taught girls the art of the national cui-
by softness and washability of the fabric. sine, house-keeping as well as secrets of handicrafts.
Starting from the age of 3-4, children's clothes Girls aged 3-5 tried themselves at spinning,
began to differentiate according to sex and became embroidery, sewing dolls' clothes in view of traditional
more like grown-ups' clothes. This, however, was not national style. These skills came in handy in adult
the fact with heirs of medieval royal dynasties. To life, as clothe-making and decoration was duty of
protect them from evil spells and devilry it was a women (with exception to sewing of complicated outer
custom to disguise their sex under a woman's dress. garments). Duty of the girls of this age was atten-
For this reason, a famous family portrait features dance upon their younger brothers and sisters. Little
princess Syuyumbikeh and heir Utyamysh in woman's girls usually had their hair loose, but long hair was
dresses. plaited and trimmed with chulpa hair ornaments hung
Clothes of boys and girls, apart from differences with coins. When outdoors, teenage girls covered their
in the further destination of the user, bore traces of heads with shawls. On solemn occasions they put a
the social stratum they belonged to, as well as differ- kalfak head-dress or kattezhi head-dress over the
ences in the labour duties of their parents. shawl.

Boys helped their fathers, doing domesic shores The kattezhi head-dress for teenage girls was
and field works. Secrets of family crafts, i.e. skullcaps- brought into existence in the early 20th century and
making, leather processing, and especially jewellery its form resembled kalyapush - a man's skullcap with
crafts, were subjects to hand down. Even more flat top. Probably kalyapush s form served as a spur
descendible was trade, which created such big dynas- to the invention of a kattezhi head-dress. But in dif-
ties as the Apanaevs, the Abdullovs, the ference to the skullcaps, the rim of the kattezhi cap

167
5 БҮЛЕК
БАЛАЛАР КИЕМЕ

вакытта яшүсмер кызлар башларына яулык күргәзмә әсбаблар белән беррәттән үзләренең мәктәп
бәйләгәнәр. Тантаналырак очракларда яулык калфак киеме рәвешен дә кертә башлаганнар. Шәкертләр
яки башлык-кәттәжи белән берлектә киелгән. киеме озын чапан әм чалма урынына, гадәттә, кыс-
10-14 яшьлек кызлар эчен башлык-кәттәжиләр ка казакидан, караңгы төсләрдәге чалбардан, түбә-
казан татарларында XX йөз башларында барлыкка тәй яки фәстән торган. Кызларның шә әрчә фасонда-
килгән әм рәвешләре белән яссы түбәле ир-ат гы күлмәге өстеннән алъяпкыч, башларына кадап
түбәтәенең бер тәре - кәләпүшне хәтерләткәннәр. куела торган калфакчык яки башлык-кәттәжи киелгән.
Кәләпүшнең калыбы, мөгаен, кәттәжи уйлап чыгаруга Бала туу ата-анага мәшәкать өстәсә дә, гаиләдә
этәргеч булгандыр. Ләкин аннан аермалы буларак, бәйрәм рухы тудырган, күп кенә гаилә бәйрәмнәре-
кәттәжинең алгы - маңгай элеше генә каты булган. нә сәбәпче булган. И тимагый мөнәсәбәтләр
Яссы түбәсе фигуралы йомшак бөрмәләр белән системасына, туганлык традицияләренә, ислам дине
каплатылган әм еш кына түгәрәк булмыйча, озын- таләпләренә, халык ышануларына нигезләнгән бу
ча түгәрәк рәвештә эшләнгән. Бу баш киеменең бәйрәмнәр баланы сакларга, әмгыятькә алып
маңгай өлеше эн е әм сәйләннәр белән бизәлгән. керергә ярдәм иткәннәр. Туганнар әм танышлар
Балаларның аяк киеменнән башка гына йөгереп яңа туган бала хөрмәтенә көн саен бәби ашы -
йөрүен дә балалар костюмының үзенчәлеге буларак ризыклар әм нинди дә булса кием алып килгәннәр.
күрсәтергә мөмкин. Ләкин шулай да балалар өчен Ата-ана бәйрәм ашы - бал-май әм әлбә (оннан,
аяк киеме, нигездә күннән эшләнгәнне булдыру тради- бал әм майдан боламлык) хәзерләгәннәр. Әлбәне
циясе яшәгән. Итекләр, башмаклар тәбәнәк олтанлы балага чүпрәк аша суырырга биргәннәр; кайбер
булган, чигешләр әм мозаика белән бизәлгән. Күн очракта иреннәрен Гарәбстандагы изге Зәмзәм
башмак рәвешендәге балалар аяк киемнәрен архе- чишмәсеннән алып кайткан су белән чылатканнар.
ологлар X - XIII йөзләр казылмаларында табалар. Болардан соң бала Алла ының фатихасын алды
Балалар киеменең күп тикшеренүчеләр тарафын- дип саналган. иденче көнне исем кушу йоласы
нан искәртелгән тагын бер сыйфатын күрсәтү кирәк. башкарылган. Чакырылган туганнар әм мулла
Балалар киеме ыелмасына борынгы элементлар үзләре белән нинди дә булса ризык әм бүләкләр
кертергә омтылу күренә, мисал өчен, өлкәннәр - юрган, тукымалар, кием-салым, баш киемнәре
кыска иңле камзуллар кимәсәләр дә, балаларга алып килгәннәр. Хатын-кызлар соңрак - бишек
кидергәннәр; өлкәннәр кигән кышкы бүрекләрнең бәйрәмендә дә - киемнәр әм акча биргәннәр.
түбәсен бизәү күптән беткән булса да, балаларны- Кечкенә чакта балалар авырулардан тыш, башка
кын чигеп бизәгәннәр; өлкән буында күлмәк изүе бик күп начар чит тәэсирләргә бирешүчән була
салынмалы булса да, яшь ханымнар аларны дип саналган. Шуңа күрә балалар киемендәге бизәк-
бөтенләй кимәсә дә, балалар күлмәгенә изү тегеп ләр "саклагыч" буларак та файдаланылганнар. Башлык-
куйганнар. Мөгаен, бу өлкәннәргә, ата-бабага ларга ал яктан "каты күз" иясенең игътибарын
хөрмәт йөзеннән әм балаларда халык традицияләре- "читләштерә" торган акча тәңкәсе, из тәңкә тегеп
нең дәвамчыларын күрергә теләүдән эшләнгәндер. куелган. Шушы ук максат белән маңгайга кайвакыт
Аналар балалары киеменең чисталыгын игътибар кара яки зәңгәр буяу белән тап ясаганнар. Артыш,
белән күзәтеп кенә калмаганнар, ә киемне баланың миләш ботаклары, чернавка орлыгы, хайван тешләре,
яшенә карап кидерергә тырышканнар. Хәтта акча тәңкәләре, балаларның хәситәсенә тагыла,
фәкыйрь гаиләләр дә баланы мәктәпкә тиешле берәм-берәм күкрәгенә асыла, кулларына бәйләп
үлчәмдәге кием кидереп ибәрергә омтылганнар. куела, якасына беркетелә торган бәтиләр саклагыч
XIX йөз ахырында - XX йөз башында яңача көчкә ия дип саналган. Бишек тә "саклагычбыз
әдид мәктәпләре яңа фәннәр, мәктәп и азлары, калмаган - аңа артыш ботаклары салганнар.

~ 168 ~
CHAPTER 5
CHILDREN'S CLOTHES

was its only stiff element. The flat top of the cap of an apron over urban-type dress, kalfak head-dress
was draped in soft folds and often had an oval form or kattezhi cap.
instead of rounded one. The caps front panel was Birth of a baby put on additional burder on par-
decorated with reach pearl or bead embroidery. ents but created a festive atmosphere in the house
It was often the case that children were barefoot- and accounted for many household festivities.
ed. Nevertheless, a child's wardrobe always included Originated from the system of social relations, family
footwear, especially of leather. Boots and shoes had traditions, Islamic norms, popular folk believes, those
low soles and were trimmed with embroidery and rites and festivals were aimed at protection of a child
inlays in leather. Children's footwear of the 10-12 th and insurance of its successful life. Every day after
centuries in the form of mules were often found by the birth friends and relatives brought their presents
archaeologists in excavations. for the baby, i.e. babi ashi food and articles of cloth-
There is one remarkable feature about childrens' ing. Parents cooked ritual dishes, such as bal-mai
clothes which was noticed by all researchers. There (honey and butter) and elbe (mixture of flower, honey
was a strong tendency to introduce old-fashioned ele- and butter). They gave elbe to the baby through a
ments into the children's garments, e.g. short sleeved rag or sometimes wetted mouth with water from the
doublets when they were no longer in fashion with holy spring of Zem-Zem in Arabia. After this, the
adults; embroidery trimming of the hat tops when hats baby was considered to be blessed. Rite of name
for adults were no longer trimmed in that way, izyu giving was carried out on the 7th day after the birth.
ruffles sewed on the children's costumes when it was Relatives and mullah brought around edibles and pre-
removable on adults' dresses and no longer in fashion sents: coverlets, fabrics, clothes, headgear. Money and
with young women. It was probably a sort of homage clothes were presented by women and later on the
to the old people and forefathers and attempt to see "day of cradle".
successors of the national traditions in younger gener- It was believed that in their early age children
ation. were more vulnerable to negative external influences.
Fitness of the clothes was as important as its Therefore ornaments of a child's dress had decorative
cleanness. Even families with modest incomes tried to as well as protective properties. Sewn on hats, coins
provide their children with school clothes of the proper size. and pendants were to detract attention of the posses-
At the turn of the 19th and 20th centuries apart sor of the 'evil eye. For the same reason blue or
from the introduction of new subjects, school equip- black spots were sometimes pointed on the child's
ment and visual aids, new advanced Dzhadid schools forehead. Protective power was also ascribed to
initiated custom of their own uniform. School uniform branches of cade, rawen-tree, seeds of nigella sativa,
of the shakirds students usually included short kazakin teeth of animals, coins, prayer inscriptions beti, hung
(man's knee-length coat with pleated skirt), trousers of on khasite ruffle or chest, tied to hands or on the
dark colours, a skullcap or a fez instead of a long collar. The cradle was likewise protected with branches
robe and turban. Schoolgirls' uniform usually consisted of cade.

169
шшшшишшяшш
шуирли p u n , j i i п и » ^ ш ш ^ ш ^ т ш ш т ^ ф г ж

НАЦИОНАЛЬНЫЙ КОСТЮМ
Ш Ц А X I X - Н А Ч А Л А XX 66.

В конце XIX - начале XX вв. на


базе общности экономического
развития, языка, культуры и
сформировавшегося национального
самосознания сложилась татарская
буржуазная нация, где этнос
казанских татар стал доминантой.
Многие элементы культуры
казанских татар, в том числе и
одежда, утвердились как
национальные и у других этнических
и территориальных групп татар.

171
МЩШНАЛЪНЪШ КОСТЮМ
КОНДА XIX - НАЧАЛА XX 66.

Молодой мужчина в Законодателями национального Мужчина в европейском


городском костюме и костюма стали городские слои костюме. Фото. г.Казань.
феске. Фото. Начало XX Начало XX в.
татарского общества:
в. Европача костюм кигән ир-
представители крупного
Шә әр костюмы әм фәс ат. Фото. Казан шә әре.
промышленного и торгового
кигән яшь ир-ат. Фото. XX йөз башы.
XX йөз башы.
капитала, татарская интеллигенция, A man in European costume.
A young man in urban cos- страстно желавшая осмыслить Photo. Kazan. Early 20th cen-
tume andfez. Photo. Early богатое культурное наследие своего tury.
20th century. народа и приобщить его к опыту
европейской цивилизации.
В мужской одежде этого периода
принципиальных изменений не
произошло. По-прежнему широкое
бытование имели камзолы, сшитые
из темных тканей, и казакины.

~ 172 ~
IачалоХКв. ЯИиИ
Чя эрчэ фасондагы казакилы
г/-ат костюзф&ХКЩз
ашы. Щ
fa.I » costumegeigi urban-fask
ned кагаЫп «Щ Earhi Щ
mbury. •
Мужчина в казакине
городского фасона. Фото.
г.Казань. Начало XX в.
Шә әрчә фасондагы казаки
кигән ир-ат. Казан шә әре.
XX йөз башы.
A man in urban-fashioned
kazakin coat. Photo. Kazan.
Early 20th century.

Интеллигенция предпочитала Изделия татарских


казакины укороченного варианта, мастеров. Тюбетейки -
приближая их к длине городского каляпуш. Бархат.
сюртука. Тщательно сшитые у Вышивка
городских портных, они имели металлическими
сходство с сюртуком и в деталях: в нитями. Начало XX в.
Татар осталары
расположении двух прорезных
эшләгән әйберләр.
карманов на полах, маленького Кәләщшләр. Бәрхет.
кармашка для часов - на груди, в Металл епләр белән
покрое спинки и рукавов. чигелгән. XX йөз башы.
Национальным оставался только Work of Tatar craftsmen.
низкий стоячий воротник. Казакины Velvet kalyapush skull-
солидных пожилых горожан были caps worked with metal
wire. Early 20th century.
значительно длиннее. С конца XIX в.

~ 174 ~
Горожанин в костюме начала XX в. Фото.
г.Казань.
XX йөз башы костюмы кигән шә әр кешесе. Фото.
Казан шә әре.
A townsman in the costume of early 20th century.
Photo. Kazan.

Фрагмент вышивки на тюбетейке. Бархат,


золотная канитель, блестки. Конец XIX в.
Тцбәтәйдәге чигеш фрагменты. Бәрхет, алтын ука-
щеп, ялтыравык тәңкәләр. XIX ахыры.
Detail of velvet skullcap worked with gold bullion and
paillettes. Late 19th century.
национальный костюм
КОНЦА XIX - НАЧАЛА XX 68,

в гардероб интеллигенции входит


комплект одежды того типа, каким
мы его знаем сейчас, - брюки,
жилет, пиджак с отложными
лацканами, рубашка с отложным
воротником. Брюки и пиджак, как
правило, шьются из одного
материала - добротных шерстяных
тканей.
В начале века изменился
воротник прямоспинных, крытых
сукном шуб и летних чекменей, он
стал отложным и закругленным. Эти
виды одежды по покрою стали
приближаться к общегородским. С
вышеописанной верхней одеждой
носились штаны "чалбар" темных
расцветок или брюки городского
фасона навыпуск.
Неизменно традиционными
оставались тюбетейки и меховые
шапки. Большой спрос на
национальные головные уборы и
обувь развил промыслы, их
производившие, до форм
капиталистической мануфактуры.
Тесными культурными связями
татарской интеллигенции с Турцией
в указанный период объясняется
появление турецкой суконной
высокой фески, чаще всего
бордового цвета с кисточкой. Сам
убор широкого распространения не
получил, но обычай украшать
каляпуш кисточкой наверху имел
распространение.

~ 178 ~
НАЦИОНАЛЬНЫЙ КОСТЮМ
КОНЦА XIX - НАЧАЛА XX 68,

Зимняя мужская одежда горожан -


прямоспинная шуба, меховая шапка. Начало
XX в.
Шә әрдә яшәңче ир-атларның кышкы киеме
- туры аркалы тун, мех бцрек. XX йөз
башы.
Townsman's winter wear - straight-back fur-
coat andfur cap. Early 20th century.

Горожанин в зимней одежде. Фото.


г.Казань. Начало XX в.
Кышкы кием кигән шә әр кешесе. Фото.
Казан шә әре. XX йөз башы.
A townsman in winter clothes. Photo. Kazan.
Early 20th century.

Башмаки мужские домашние. Мозаика по коже.


Ир-атларның өйдә кия торган башмаклары. Кун
мозаика.
Men's indoor shoes. Inlaid leather.

~ 179 ~
М Щ Ш А Ш Ш КОСТЮМ
КОНДА XIX - НАЧАЛА XX 66,

В одном стилевом решении с


мужским и женским костюмами
Лавка татарского купца: развивалась и кожаная обувь.
мужчина (слева) в чекмене Стабильный спрос на нее породил
городского фасона; женщина множество сельских центров
(справа) в комплексе
ичежного промысла в Казанской
головного убора - калфак,
платок, шаль.
губернии, крупные фабрики в
Татар сэцдәгәренец кибете: г.Казани, Оренбурге, Касимове,
шә әрчә фасондагы чикмән Бухаре, Сибири, которыми владели
кигән ир-ат (сулда), яулык, татары-предприниматели.
шәл бөркәнгән калфаклы В первой половине XIX в. для
хатын-кыз (уңда). мужского костюма изготовлялись
Tatar merchant shop: a man
ичиги, сапоги, туфли ярких
(left) in the urban-fashioned
chekmen coat; a woman in the
расцветок нередко с вышивками
headdress set - kalfak cap, или цветными пяточными
headscarf and shawl. вставками. Со второй половины XIX
века, с утратой цветовой
декоративности мужской одежды
под влиянием общегородской моды,
обувь стала сдержанных расцветок,
темных цветов.
Женский костюм особенно часто
эволюционировал в области кроя и
материалов, но в силу неизменной
нарядности лучше гармонировал с
традиционной полихромией
Изделия татарских мастеров-ичижников: ботинки, сапоги,
крой голенищ сапог.
Татар читекче осталарының эшлэнмэлэре: ботинкалар,
читекләр, итек кунычларының киселеше.
Footwear items made by Tatar craftsmen - boots, high patterned
boots, boot-top cuts.

Мастера-кожевенники за раскроем обуви. Фото. Начало XX в.


Кцнче осталар аяк киеме кису вакытында. Фото. XX йөз башы.
Shoemakers cutting the leatherfor footwear. Photo. Early 20th century.
НАЦИОНАЛЬНЫЙ КОСТЮМ
КОНЦА XIX - НАЧАЛА XX 68,

Тюбетейки - каляпуш. Бархат. Золотная вышивка.


Кэлэщшляр. Бәрхет. Алтын белән чигелгән.
Velvet kalyapush skullcaps worked with gold thread.

Туфельки женские. Кожаная мозаика.


Хатын-кыз башмакчыклары. Кун мозаика.
Women's shoes. Inlaid leather.

~ 183 ~
НАЦИОНАЛЬНЫЙ КОСТЮМ
КОНДА. XIX - НАЧАЛА XX 66,

кожаной мозаичной обуви,


оттененной яркой вышивкой-
сшивкой.
Мастера-ичежники, реагируя на
быструю смену стилевого решения
одежды во второй половине XIX -
начале XX веков меняли форму
мозаичной обуви за счет кроя
носка, введения каблука,
уменьшения высоты сапог;
расширяли ассортимент за счет
модных ботинок на шнуровке.
Большие изменения в женской
одежде связаны с новым ее кроем
под влиянием общегородской моды.
Туникообразный крой,
применявшийся на протяжении
многих веков, был отвергнут в
конце XIX века. Молодые женщины
стали шить платья с плечевыми
скошенными швами, в фигурные
проймы вшивать широкие рукава с
сильно присборенной головкой.
Шейный вырез оформлялся
традиционным воротником-стойкой,
но переходил в приполку,
закрывающую грудной разрез.
Отпала необходимость
обязательного ношения нагрудников

Крой женского платья (вид спереди и


сзади) с вырезной проймой рукава,
турнюром на юбке.
иң уемы сырлап бизәлгән, итәге
турнюрлы хатын-кыз кцлмәген кисц
рәвеше.
Cut of woman's dress (front and rear
view) with cut armhole and skirt bustle.
Женский костюм с платьем на
кокетке. Конец XIX в.
Кокеткалы щлмэкле хатын-
кыз костюмы. XIX йөз ахыры.
Woman's costume including dress
with yoke. Late 19th century.
НАЦИОНАЛЬНЫЙ КОСТЮМ
КОНЦА XIX - НАЧАЛА XX 68,

"күкрәкчә" и "изү". Ширина


подольной части платья достигалась
отрезным подолом, собранным на
талии, с преобладанием сборок в
наспинной части. Мода этого
времени (юбка с турнюром)
диктовала удлинение подола сзади.
Фигурные застроченные складки-
защипы на спинке и полочках
позволяли достичь нужного силуэта.
Надеваемое непосредственно на
тело, платье традиционно имело
подкладку в верхней части из
светлых хлопчатобумажных тканей.
Разновидностью этого фасона в
конце XIX - начале XX вв. следует
считать платья на кокетке.
Подольная часть их начиналась от
середины груди и спинки, так же
сильно присбаривалась и
спускалась вниз складками. Иногда

Крой женского платья на


кокетке со сборками.
Бөрмәле кокеткалы
хатын-кыз күлмәгенең
киселеше.
Cut of woman's dress with
yoke and gathers.

~ 187 ~
НАЦИОНАЛЬНЫЙ КОСТЮМ
КОНЦА XIX - НАЧАЛА XX 66,

Свадебный костюм горожанки. Конец XIX - начало


XX в.
Шә әр хатын-кызының туй костюмы. XIX йөз
ахыры - XX йөз башы.
Wedding costume of a townswoman. Late 19th - early
20th century.
Супружеская пара в национальных костюмах
конца XIX в. - начала XX вв. Фото. г.Казань.
XIX йөз ахыры - XX йөз башы милли костюмнары
кигән ир белән хатын. Фото. Казан шә әре.
Married couple in national costumes of late 19th -
early 20th century. Photo. Kazan.

Декор подола платьев. Шелк. Аппликация


серебряной бахромой, кистями, тесьмой, перьями.
Кцлмәк итәкләренең бизәлеше. Ефәк. Көмеш
чачаклардан, чуклардан, тасмалардан, каурый-
канатлардан аппликация.
Silk dress skirt decorated with silver fringe, tassels,
lace arid plumes.

снизу, чтобы разбить большую


вертикальную плоскость материи,
пришивали волан, делали
горизонтальные складочки,
нашивали узкие (4-8 см) оборочки.
Платья этих типов были
достаточно свободными в талии.
Стремясь ее подчеркнуть, женщины
сильно зауживали спинку и бока
камзола. В этот период времени
молодые женщины предпочитали
носить камзолы укороченного
варианта.
Нарядные платья и камзолы
шились из одной ткани.
Предпочтением пользовались
однотонные шелка с фактурным
рисунком или неяркими

188
Женские бархатные камзолы. Аппликация
позументом. Конец XIX - начало XX вв.
Хатын-кызларның бәрхет камзуллары. Укалы
тасмалардан аппликация. XIX йөз ахыры - XX йөз
башы.
Woman's velvet jackets; galloon trimming. Late 19th -
early 20th century.

~ 190 ~
МЩИЖАЛЪИЪШ КОСТЮМ
КОНЦА XIX - НАЧАЛА XX 66.

растительными орнаментами
нежных розовых, сиреневых,
зеленых, голубых оттенков.
Вернулись даже белые ткани в виде
шелка, репса, поплина. Такие
комплексы богато украшались
фабричной золотной и серебряной
тесьмой, бахромой, рюшами из
лент, перьями с огромным
количеством индивидуальных
вариантов и комбинаций.
На будничное платье шли
дешевые ситцы и сатины, на
зимние - шерстяные ткани. На них
Крой женского камзола (вид
почти отсутствовали тканевые спереди и сзади).
украшения. Утилитарный характер Хатын-кыз костюмының
одежды диктовал выбор тканей киселеше (алдан әм
более темных оттенков, но арттан куренеше).
насыщенных по цвету. Вместе с тем Cut of woman'sjacket (front
эти яркие ткани красного, and rear view).
Молодые женщины в костюмах конца XIX
века (юбка с турнюром).
XIX йөз ахыры костюмнары (турнюрлы
итәк белән) кигән яшь хатын-кызлар.
Young women in costumes of late 19th centu-
ry (bustle skirt).
Узор "золотое перо"на
женском калфаке.
Шитье золотной
канителью, блестками.
Хатын-кыз калфагында
"алтын каләм каурый"
бизәге. Алтын ука-
епләр, ялтыравык
тәңкәләр белән тегелгән.
Detail from woman's
kalfak headdress showing
"goldfeather" pattern
worked with gold bullion
and paillettes.

бордового, зеленого, фиолетового,


светло-коричневого цветов, как
гладкие, так и в мелкий цветочек,
больше отвечали склонности
Туфельки женские.
национальной татарской одежды к
Бархат, вышивка
полихромии. Этих же цветов золотной канителью.
шились камзолы, но исключительно Хатын-кыз
из бархата и шелка. Национальный башмакчыклары.
костюм обогатился красочным Бәрхет, алтын ука-
девичьим фартуком. епләр белән чигеш.
В 1905-07 годах, когда пожилые Woman's velvet slippers
женщины еще осваивали новый worked with gold bullion.
крой рубахи, молодежь из
демократических кругов перешла на
платья, использующие стиль
модерн. В одежде этого типа

194
Костюм молодой девушки в стиле модерн. 1903-1914 г.
Яшь кызның модерн өслүбендәге костюмы. 1903-1914 еллар.
Art Nouveau style costume ofyoung woman. 1903-1914.
Женщины в калфаках-
наколках, кофтах и юбках
стиля модерн. Фото.
г.Казань. Начало XX в.
Кадап куела торган
калфаклы, модерн
өслүбендәге кофта әм итәк
кигән хатын-кызлар. Фото.
Казан шә әре. XX йөз башы.
Women in kalfak head-dresses,
jackets and Art Nouveau style
skirts. Photo. Kazan. Early
20th century.

исчезли сборки на талии и кокетке,


подол плавно расширялся книзу за
счет раскошенных полотнищ
материи. Рукава, широкие в
верхней части, от локтя сильно
зауживались. Используя эти
принципы кроя, шились также юбки
и кофты. Традиционно длинными
оставались подол и рукава,
закрытый верх.
В выходном костюме женщины
присутствовал бархатный калфак,
который в 80-90-х годах XIX в. был
большим по размеру и надевался
на голову, а к началу XX века,
уменьшившись, превратился в
декоративную наколку. На голове он
удерживался мелкими крючками,
нашитыми с изнанки. Приверженки
городских пышных причесок

~ 196 ~
Женские головные уборы с вышивкой бисером. 2-4. Кадап куела торган калфаклар. XX йөз башы.
1. Калфак. Конец XIX в. 5. Калфак-башлык. XX йөз башы.
2-4. Калфаки-наколки. Начало XX в. Woman's headgear worked with glass beads.
5. Калфак-шапочка. Начало XX в. 1. Kalfak . Late 19th century.
Сәйлән белән чигелгән хатын-кыз баш киемнәре: 2-4. Kalfak headdresses. Early 20th century.
1. Калфак. XX йөз ахыры. 5. Kalfak cap. Early 20th century.
Т/рикотажные шали в костюмных
комплексах.
'Костюм комплексларындагы бәйләгән
шәлләр.
Knpted shawls in costume outfits.
укрепляли его шпильками.
Изготовлением калфаков, расшитых
золотной нитью и бисером,
занимались кустари Казани и
Заказанья, в меньшей степени сами
женщины. При выходе из дома на
калфак накидывали шелковую шаль.
В начале XX века большой любовью
у женщин пользовались шали из

199 ~
шш
Женские головные уборы-калфаки. Бархат. Вышивка золотной нитью,
'.аппликация монетами. Начало XXв.
\Хатын-кыз баш киемнәре - калфаклар. Бәрхет. Алтын епләр белән
[чигеш, акча тәңкәләреннән аппликация. XX йөз башы.
\ Woman's velvet kalfak headdresses worked with gold thread and sewn with
coins. Early 20th century
НАЦПОИАЛЪНЪШ КОСТЮМ
КОНЦА. XIX-МЧАЛА XX 66.

Молодая женщина в
калфаке-наколке. Фото,
г. Уральск. Начало XX в.
Кадап куела торган
калфаклы яшь хатын-кыз.
Фото. аек шә әре. XX йөз
башы.
A young woman in kalfak
head-dress. Photo. Uralsk.
Early 20th century.

шелкового трикотажа. Блеск и


эластичность их позволяли создать
красивую драпировку.
Наиболее распространенным
головным убором татарских женщин
являлся платок. Его повязывали на
голову, на кромку, за два соседних
угла. Сверху надевали шаль, иногда
две, чтобы, например, в гостях не
оставаться в одном платке. В
начале XX века орпек исчез из

202
лфаки-шапочки. Бархат,
шывка жемчугом по высокой
ложке. Начало XX в.
Калфак-оашлыклар. Ьэрхет.
Биек аскуймалы, эн е белән
чигелгәннәр. XX йвз башы.
Velvet kalfak caps worked with
pearls. Early 20th century.
НАЩНЖАЛЫШИ костюм
КОНЦА X I X - М Ч А Л А XX 68.

Молодая женщина в
костюме конца XIX в. (юбка
с турнюром). Фото.
г.Казань.
XIX йөз ахыры костюмы
(турнюрлы итәк белән)
кигән яшь хатын-кыз.
Фото. Казан шә әре.
A young woman in the costume
of late 19th century (bustle
skirt). Photo. Kazan.

употребления. Меховые шапки по-


прежнему присутствовали в
женском костюме.
Ношение большого количества
ювелирных украшений традиционно
сохраняется; уменьшается их
массивность. С появлением
приполки, планки, закрывающей
грудной разрез, крючков на
воротнике отпала необходимость
иметь "яка чылбыры" в качестве
застежки ворота. Нагрудную часть
платья стали украшать

— 204
НАЦИОНАЛЬНЫЙ КОСТЮМ
КОНЦА XIX - НАЧАЛА XX 66,

Молодые учительницы в всевозможными цепочками с Горожанки в костюмах


костюмах стиля модерн. подвешенной коранницей, кулонами стиля модерн. Фото.
Фото. г.Казань. Начало г.Казань. Начало XX в.
с часами, бусами, брошками и т.д.
XX в. Модерн өслубендәге
Казанско-татарский костюм этого костюмнар кигән шә әр
Модерн өслубендәге периода широко распространился
костюмнар кигән яшь хатын-кызлары. Фото.
мөгаллимәләр. Фото.
на всей территории проживания Казан шә әре. XX йөз
Казан шә әре. XX йөз татар от Поволжья, Урала до башы.
башы. Сибири и Средней Азии. Townswomen in Art
Young teachers in Art Своеобразный крой мужской, а Nouveau style costumes.
Nouveau style costumes. особенно женской одежды оказал Photo. Kazan. Early 20th
century.
Photo. Kazan. Early 20th влияние на национальную одежду
century. многих тюркоязычных
мусульманских народов.

~ 205 ~
Нагрудные женские украшения: цепочки с
подвесными ювелирными бляхами и
монетами. Серебро, позолота,
самоцветы. Скань, плетение,
инкрустация камнями. Конец XIX -
начало XX вв.
Хатын-кызларның бизэнц әйберләре:
ювелир из тәңкәле әм акча тәңкәле
асылма чылбырлар. Көмеш, йөгертелгән
алтын, асылташлар. Үреп-бөтереп,
ташлар белән инкрустацияләп
эшләнгәннәр. XIX йөз ахыры - XX йөз
башы.
Woman's jewellery: silvergilt chains of inter-
woven wires hung with plaques and coins, set
with semi-precious stones; openwork filigree.
Late 19th - early 20th century.
6 БҮЛЕК

XIX ЙӨЗ АХЫРЫ - XX ЙӨЗ БАШЫ МИЛЛИ КОСТЮМЫ

XIX йөз ахырында - XX йөз башында бер үк материалдан - яхшы йон тукымалардан
икътисади үсеш, тел, мәдәният әм формалашкан тегелгән.
милли үзаң уртаклыгы нигезендә татар буржуаз Гасыр башында туры аркалы, сукно белән
милләте барлыкка килде, анда казан татарлары тышланган туннарның әм әйге чикмәннәрнең
этносы төп урында торды. Казан татарлары якасы үзгәргән, ул түгәрәкләнгән әм кайтарма
мәдәниятенең күп элементлары, шул исәптән кием- рәвешкә кергән. Киемнең бу төрләре кысалары
салым да, татарларның башка этник әм белән гомумшә әр киемнәренә якыная башлаганнар.
территориаль төркемнәрендә милли элементлар Югарыда тасвирланган өс киеме белән караңгы
буларак ныгып урнашалар. төсләрдәге чалбар яки шә әр фасонындагы кебек
Татар әмгыятенең шә әрдә яшәүче катлавы - балаклары чыгарылган чалбар киелгән.
промышленность әм сәүдә капиталы вәкилләре, үз Түбәтәйләр әм мех бүрекләр традицион хәлдә
халкының бай мәдәни мирасын аңларга әм аны үзгәрмичә сакланган. Милли баш әм аяк
Европа цивилизациясе тә рибәсенә катнаштырырга киемнәренә зур сорау-ихтыя аларны итештерү
бик теләүче татар зыялылары - милли костюмны белән шөгыльләнгән өнәрчелекне капиталистик
барлыкка китерүчеләр булып китәләр. мануфактура дәрә әсенә үстереп иткергән. Татар
Бу чор ир-ат киемендә мө им үзгәрешләр зыялыларының шушы чорда Төркия белән тыгыз
килеп чыкмый. Әүвәлгечә үк караңгы төсләрдәге мәдәни багланышта булуы постаудан тегелгән,
тукымадан тегелгән камзуллар әм казакилар киң гадәттә куе кызыл төстәге чуклы биек төрек фәсе
кулланылышта була. Зыялылар кыскартылган киелә башлауга китерә. Бу баш киеме киң
казакиларны өстен күрәләр, аны шә әр сюртугы таралыш тапмаган, ләкин кәләпүшне өстән чук
озынлыгына туры китерәләр. Шә әр тегүчеләре белән бизәү гадәте таралган була.
тарафыннан бик яхшы итеп тегелгән казакилар Күн аяк киеме дә ир-ат әм хатын-кыз
башка өлешләре белән дә сюртукка охшаганнар: костюмы белән бер өслүб бөтенлегендә үскән. Аңа
чабуда ике ерык кесәнең, сәгать йөртү өчен булган даими ихтыя әм сорау Казан
күкрәктә кечкенә кесәнең урнашулары тәңгәл килә, губернасындагы авылларда читекчелек өнәренең
иң әм арттакта кысасы бертөрле. Тәбәнәк бик күп үзәкләрен, Казан шә әрендә, Оренбургта,
утыртма якада гына миллилек сакланган. Шә әр Касыймда, Бохарада, Себердә эшкуар татарлар
кешеләренең өлкән яшьтәге күренекле вәкилләре милкендә әм идарәсендә булган эре фабрикаларны
кигән казакилар күпкә озынрак булган. XIX йөз тудырган.
ахырыннан зыялылар хәзер без белә торган
XIX йөзнең беренче яртысында ир-ат костюмы
төрдәге кием-салым ыелмасы - чалбар, жилет,
өчен читекләр, итекләр, еш кына төсле үкчә
кайтармалы пиджак, кайтарма якалы күлмәк киеп
өстәмәләре куелган яки ачык төстәге чигүле
йөргәннәр. Чалбар әм пиджак, кагыйдә буларак,
башмаклар эшләнгән. XIX йөзнең икенче яртысыннан

208
CHAPTER 6

NATIONAL DRESS OF 19th-20th CENTURIES

At the turn of the 19th and 20 centuries forma- coats covered with cloth and chekmen cloth jackets.
tion of the Tatar national bourgeoisie was practically Newly introduced collar was turndown and rounded.
completed on the common basis of economic devel- According to its cut it became closer to urban one.
opment>, language and culture with predominance of The above mentioned clothes was complemented by
the Kazan Tatar ethnic group. Much of the elements chalbar trousers of dark colour and trousers of
of the Kazan Tatars' culture, including dress style, urban style worn over boots.
became firmly established with other ethnical and Skullcaps and fur hats still remained in fashion.
territorial groups of Tatar people. Strong demand for national headgear and fooiwear
The Tatar urban population led the fashion of promoted development of handicraft industry up to
the national costume. Most active in this respect the scale of the capitalist manufacture. Close cultural
were representatives of industrial and trade capital, ties of Tatar intelligentsia with Turkey in that period
the Tatar intelligentsia, who were striving for preser- accounted for coming into existence of high Turkish
vation of the national cultural heritage and its cling- cloth fez usually claret-coloured and with a tassel.
ing to achievements of the European civilisation. The fez itself did not gain much popularity, but tas-
There were no radical changes in the men's sel trimmings of scullcaps was wide spread.
clothes of that period. Dark doublets and kazakins Leather footwear was developed in the same
were still popular. Intelligentsia preferred short kaza- style as man's and woman's costumes. Stable
kins and more like an urban frockcoat. Carefully demand for such wares has resulted in emergence
sewn by town tailors, they also resembled an urban of many rural centres of ichigi boot-making in Kazan
frockcoat by details: position of the two inset pock- province as well as large factories in Kazan,
ets on the flappers of the coat and a small watch- Orenburg. Kasimov, Buhara, Siberia owned by Tatar
pocket on the breast, cut of the back and sleeves. entrepreneurs.
A low stand-up collar was the only remaining part In the first half of the 19th century ichigi pat-
of the national style. Kazakins of elderly and solid terned boots, leg boots, shoes and slippers of bright
urban dwellers were considerably longer. Beginning colours was manufactured rather common with
from the late 19th century clothes of the intelli- embroidery or coloured counters. Since the second
gentsia included a set of clothing which did not half of the 19th century the footwear has turned
change until now, i.e. trousers, a vest, a jacket with more moderate and darker in colours due to the
turndown lapels, a shirt with turndown collar. loss of bright decorative nature in man's clothes as
Trousers and jacket were generally of the same a result of common urban fashion.
colour and fabric - mostly of high quality wool. Woman's costume was changed particularly often
In the early 19th century there was a change as regards the cut and materials, but due to its
in the shape of the collar of straight-back fur invariably smart and bright character it went well

~ 209 ~
6 БҮЛЕК
XIX ЙӨЗ А Х Ы Р Ы XX ЙӨЗ Б А Ш Ы М И Л Л И К О С Т Ю М Ы

башлап, гомумшә әр модасы тәэсирендә ир-ат күкрәкнең әм арканың уртасыннан башланган,


киеме төсле бизәлешен югалтуга бәйле рәвешле, шулай ук бик нык ыйдырылган әм аска таба
аяк киеме тыйнаграк төсмерләр ала, караңгы төсле бөрмәләр белән төшкән. Тукыманың зур вертикаль
итеп эшләнә. яссылыгын бетерер эчен кайчак астан бала итәк
Киселеш әм материаллар ә әтеннән хатын- тегеп куйганнар, горизонталь ыермалар ясаганнар,
кыз костюмы бигрәк тә еш алмашынып үскән, тар (4-8 см) бөрмәчекләр теккәннәр.
ләкин, күркәмлеге үзгәрмәгәнгә күрә, ачык төстәге Бу төр күлмәкләр билдә иркен булганнар.
чигелеше-тегелеше белән аерылып торган Билне күрсәтү өчен хатын-кызлар арттактаны әм
мозаикалы күн аяк киеменең традицион камзулның яннарын нык тарайтканнар. Бу чорда яшь
күптөслелегенә (полихромиясенә) яхшырак ярашкан. хатыннар камзулның кыскартылган төрен киюне
XIX йөзнең икенче яртысында - XX йөз өстенрәк күргәннәр.
башында кием өслүбенең бик тиз алышынуына Мондый күркәм күлмәкләр әм камзуллар
авап итеп читекче осталар мозаикалы аяк бертөрле тукымадан тегелгәннәр. Фактур рәсемле
киеменең калып-кыяфәтен аның очын башкача яки нәфис ал, яшел, шәмәхә, зәңгәр төсле, күзгә
кисү, үкчә кую, итекнең биеклеген киметү исәбенә бәрелеп тормаган үсемлек орнаментлары белән
үзгәртәләр; бау белән бәйләнә торган модалы бизәлгән бер генә төсле ефәк тукымаларга
ботинкалар эшләү исәбенә ассортиментны өстенлек бирелгән. Ефәк, репс, поплин тукымалар
арттыралар. хәтта ак төсне дә кулланылышка кире
Хатын-кыз киемендәге зур үзгәрешләр кайтарганнар. Мондый кием ыелмалары фабрикада
гомумшә әр модасы тәэсирендә аның яңа төр эшләнгән алтын әм көмеш тасмалар, чук-чачаклар,
кысада тегелүе белән бәйле. Күп гасырлар челтәр тасмалар (рюшлар), бик күп сандагы
дәвамында кулланылган туникасыман кыса XIX йөз вариантларда әм комбинацияләрдә урнаштырылган
ахырында кире кагыла. Яшь хатыннар күлмәкләрне канатлар белән бай итеп бизәлгәннәр.
иңсәләрдә кыек әйләр белән тегә башлыйлар, Көндәлек киелә торган күлмәк өчен арзанлы
фигуралы иң төпләренә башлары нык ыйдыртылган ситсы әм сатин, кышкы күлмәкләр өчен йон
киң иңнәр тегеп утырталар. Муен уемы традицион тукымалар кулланылган. Алар бөтенләй диярлек
утыртма яка белән эшләнгән, ләкин күкрәк бизәксез булган. Киемнең утилитар сыйфаты
ачыклыгын каплый торган өстәмә тукымага күчә караңгырак төсмерләрдәге, ләкин төсләргә бай
барган. Күкрәкчә әм изүне мә бүри киеп йөрү тукымалар сайлауны таләп иткән. Шуның белән
ихтыя ы югала. Күлмәкнең итәк өлеше киң булсын бергә кызыл, куе кызыл, яшел. миләүшә, ачык
өчен билдә ыйдырылган, арка өлешендә бөр- көрән төсләрдәге бизәксез дә, шулай ук вак
мәләре күбрәк булган киселмәле чабу эшлиләр. Бу чәчәкле дә бу ачык-якты тукымалар татар милли
заман модасы (турнюрлы итәк) чабуның арттан киеменең күптөслелеккә омтылуына күбрәк авап
озынайтылуын таләп иткән. Арттактадагы әм биргәннәр. Камзуллар да шушы ук төсләр белән
итәкләрдәге фигуралы бөрмә-кыстырмалар кирәкле тегелгәннәр, ләкин бары тик бәрхет әм ефәк кенә
силуэтка ирешергә мөмкинлек биргәннәр. кулланылган. Милли костюм га әеп матур кызлар
Турыдан-туры тәнгә киелгән күлмәкнең өске алъяпкычы белән баетылган.
өлешендә ачык төстәге ки е-мамык тукымадан Өлкән яшьләрдәге хатын-кызлар күлмәкләр өчен
традицион эчлек булган. XIX йөз ахырында - XX яңа киселешне үзләштерә барган 1905-1907
йөз башында бу фасонның бер тәре дип кокеткалы елларда демократик даирәләрдәге яшьләр модерн
күлмәкләрне санарга кирәк. Аларның чабу өлеше өслүбен файдаланган күлмәкләргә күчкән. Бу

~ 210
CHAPTER 6
NATIONAL DRESS OF 19th - 20th CENTURIES

together with traditional polychrome inlaid leather White colour was in fashion again in silk, reps,
footwear. poplin. Such outfits were richly decorated according
Responding to the fast changes in dress styles to the taste of the wearer with factory-made golden
in the second half of the 19th and early 20th cen- and silver braid, fringe, band ruffs and feathers.
turies, Tatar craftsmen-shoemakers modified the Cotton print and satin fabrics were used for
shape of inlaid leather footwear by changing the casual dresses. Winter dresses were made of wool,
toecap cut, introducing the heel and curtailing the generally without texture ornaments. Utilitarian pur-
boot height; they enlarged the range of footwear by pose of the dress determined its colour which was
fashion laced boots. mainly dark and deep. At the same time textures of
Urban fashion brought about great changes in red, green, purple, light brown and wine colours
the women's clothes. Tunic-like cut, which had been both plain and with small floret pattern, correspond-
popular for centuries, was rejected in the beginning ed to the local liking for polychromy. The same
of the 19th century. Young women started wearing colour scheme was used for silk and velvet dou-
dresses with splayed shoulder scans; loose gathered blets. National dress was enriched by colourful maid-
sleeves were set in figured armholes. Traditional ens' apron.
stand-up collar was mounted in a neckline but pass- During the period 1905-1907, elderly women
ing into the yoke it covered neck cutout and subse- mastered the new style of shirts, while the younger
quently obviated the necessity of wearing a breast- generation from democratic circles passed on to
plate, such as kurkeche or izyu. The width of the dresses of Art Nouveau style. Dresses in that style
skirt was made up by numerous gathers mainly at had no gathers round the waist and yoke and width
the back part of the dress. Fashion of that time of the skirt was expanded through diagonal cut of
(bustle skirt) accounts for lengthening of a back the panel. Sleeves, loose at the top, were narrow
side of a skirt. Decorative folds sewn up at the from the elbow down. The cut of the skirts and
back and on the flaps of the dress made it possi- blouses was based on the same principles, though
ble to obtain a silhouette required. dresses preserved some traditional elements of the
Usually a dress had a cotton backing in the cut: long skirts and sleeves, high-necked bodice.
upper part as it was worn directly over a body. Velvet kalfak head-dress was a compulsory part
At the turn of the 19th and 20th centuries of the women festive costume. In 1880-1890, for it
dress of the afore-described cut had another variant was bigger in size, it was worn as a cap, but by
with a yoke, with laps going from the middle of the the early 20th century it was reduced to a decora-
breast and back parts of the dress, gathered and tive head-dress which was fixed at the head with
falling down with folds. Flounce, horizontal folds or tiny hooks on the inner side. Urban adherents of
narrow stripes of fabric (4-8 cm) were sewn on to high hair-dos used hairpins to fasten it. Kalfaks with
the dress to split its vertical plane. golden embroidery and bead-work were manufactured
Dresses of this type were rather loose at the mostly by craftsmen from Kazan and from the trans-
waist. Trying to accentuate the waistline, women Kama area rather than by women. When going out,
narrowed back the side parts of the doublets. women put a silk shawl over the kalfak. Silk jersey
Festive dresses and doublets were sewn of the shawls were highly popular with women in early
same fabric. Preference was given to silk with tex- 20th century for their lustre and ductility for nice
ture or floral-foliate patterns in delicate colour draping.
scheme of pink, lilac, green and light blue colours. Kerchief was widely spread as a women's head-

211
6 БҮЛЕК
XIX ЙӨЗ А Х Ы Р Ы - XX ЙӨЗ Б А Ш Ы М И Л Л И К О С Т Ю М Ы

төрдәге киемдә бил әм кокетка ыйдырмалары Татар хатын-кызларының иң киң таралган баш
юкка чыккан, чабу кыек тукыма кисәге исәбенә киеме яулык булган. Аны башка бер-берсенә якын
аска таба салмак киңәйгән. Өске өлешендәге киң торган ике почмагыннан бәйләгәннәр. Өстән шәл
иңнәр терсәктән түбән бик нык тарайганнар. бөркәнгәннәр, кайвакыт, мәсәлән кунакта бер кат
Кысаның шушы кагыйдәләрен кулланып итәк әм яулыктан гына калмас өчен, ике шәл бөркә иелгән.
кофталар да тегелгән. Чабу әм иңнәр традицион XX йөз башында өрпек кулланудан төшеп калган.
рәвештә озын, өске өлеш капланган килеш калган. Мех бүрекләр әүвәлгечә хатын-кыз костюмының бер
Хатын-кызның кеше арасына киеп чыга торган өлеше булып калганнар.
костюмында бәрхет калфак та булган, ул XIX Күп санда ювелир бизәнү әйберләре куллану
йөзнең 80-90 елларында үлчәме буенча зур булган традициясе саклана; алар кечерәяләр әм
әм башка киелгән, ә XX йөз башларына кечерәеп, иңеләяләр. Төймә-каптырмалар урнаштырыла
кадап куела торган декоратив бизәнү әйберенә торган өстәмә тукыма (приполка), күкрәк
әверелгән. Ул эчке яктан тегеп куелган вак-вак ачыклыгын каплый торган планка, якадагы
элмәкләр белән баш өстенә беркетелгән. Шә әрнең элмәкләр барлыкка килү белән яка каптырмасы
көяз прическа тарафдарлары булган хатын-кызлары сыйфатындагы яка чылбырының кирәге калмый.
аны чәч кыстыргычлар белән беркеткәннәр. Алтын Күлмәкнең күкрәк өлешен Коръән савыты, сәгатьле
епләр әм сәйлән белән чигелгән калфакларны кулоннар эленгән әртөрле чылбырлар, муенсалар,
эшләү Казан әм Казан арты өнәрчеләренең брошкалар .б. белән бизәгәннәр.
шөгыле булган. Аз сандагы хатын-кызлар гына бу Бу чор казан татарлары костюмы Идел
эшне үзләре эшләгән. Йорттан читкә чыкканда буеннан, Уралдан алып, Себергә әм Урта Азиягә
калфак өстеннән ефәк шәл бөркәнгәннәр. XX йөз кадәр татарлар таралып яшәгән барлык урыннарда
башында хатын-кызлар ефәк трикотаждан эшләнгән киң таралган. Ир-ат кием-салымының, бигрәк тә
шәлләрне бик яратып япканнар. Аларның хатын-кыз киеменең үзенчәлекле киселеш-тегелеше
ялтыравыклы әм сыгылмалы булуы матур киелеш төрки телле күп мөселман халыкларының милли
тудырырга мөмкинлек биргән. киеменә тәэсир ясаган.

~ 212
CHAPTER 6
NATIONAL DRESS OF 19th - 20th CENTURIES

dress. It was tied to the edge by the adjacent cor- wear yaka chylbyry collar pendant. Breast panels
ners and a shawl, or sometimes two, was put over were decorated with chains and Koran holder, pen-
it for not to stay in a kerchief while being on a dants, watches, brooches, etc.
visit. In the beginning of 20th century oerpec cover- The costume of the Kazan Tatars became wide-
ing fell into disuse. Fur hats still remained in ly spread in the whole territory, inhabited by Tatars,
women's costume. i.e. in the Volga region, Urals, Siberia and Central
Abundance of jewellery was still in tradition but Asia. The specific cut of the men's and women's
its massiveness had reduced. With coming into exis- clothes influenced greatly on national clothes of
tence of collar hooks and fastening panel which Turkic-speaking Moslems.
covered breast cutout, it became unnecessary to

~ 213
ко аюмы ТАТАР ЭТНИЧЕСКИХ
И ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ГРУПП
ВТОРОЙ ПОЛОВИНЫ Х1Х 6.
Татары Волго-Уральского региона
подразделяются на два субэтноса:
казанских татар и татар-мишарей.
Молодая женщина в
Внутри этих двух общностей сложились
тастарном комплексе
локальные особенности в языке и
головного убора с шалью в
культуре. Этому способствовали
руках. Касимовские татары.
территориальная разобщенность,
XIX в.
влияние экономических, политических
Башына тастар япкан,
факторов, внеэтническое окружение.
кулына шәл тоткан яшь
Формирование костюма мишарского
хатын-кыз. Касыйм
этноса шло на основе развития
татарлары. XIX йөз.
A young woman in tastar head-
западной, булгаро-буртасской части
dress complex holding shawl. населения Волжской Булгарии.
Kasimov Tatars. 19th century. Начальному этапу консолидации всего
тюркоязычного населения помешало
монгольское нашествие, а затем
последующее подчинение этих
территорий русскому государству. В XV
- XVI вв. оформляется деление

~ 215 ~
мишарей на две группы: ц-окающую
(сергачско-сурскую), ч-окающую
(темниковско-мокшанскую), а
неоднократное переселение на южные
засечные линии создает множество
подгрупп, со своими особенностями в
Мужские тюбетейки. культуре, в том числе и в одежде.
Бархат. Позумент.
Мужская одежда мишарей второй
Вышивка металлическими
половины XIX в, в основном, идентична
нитями, блестками.
казанско-татарской и по покрою, и по
Татары -мишари.
видовому составу, отличается только в
Ир-ат түбәтәйләре.
деталях. Например, воротник
Бәрхет. Укалы тасма.
нательной рубахи делался чаще
Металл епләр,
отложным (сергачская группа), камзол
ялтыравык тәңкәләр белән
чигелгән. Татар-мишәрләр. и казакин имели короткие рукава.
Широкое применение ткани домашнего
Man's velvet skullcaps
производства сохранило одежду из
worked with metal wire and
paillettes, trimming with gal-
самодельного сукна: приталенный
loon. Mishar Tatars. зыбын и прямоспинный чапан с
отложным воротником. В конце XIX в.
эта одежда вытесняется бешметом из

~ 216 ~
Татары-мишари Симбирской губернии. Фото. 1901 г.
Сембер губернасы татар-мишәрләре. Фото. 1901 ел.
Mishar Tatars of Simbirsk province. Photo. 1901.

Мужская обувь: кожаный башмак; сапог с вышивкой "в прикреп"


по настилу металлическими нитями с цветным контуром,
блестками. Татары-мишари.
Ир-ат аяк киемнәре: кцн башмак, төсле контурлы металл
епләр әм ялтыравыклы тәңкәләр белән ирлеккә беркетеп
чигелгән читек. Татар-мишәрләр.
Man's footwear: leather boot, high boot of inlaid leather worked with
metal wire with coloured contour and paillettes.
фабричной ткани. К особенности
следует отнести бытование лаптей
мордовского типа и широкое
распространение вместе с ичигами и
кожаными галошами сапог русского
образца на твердой подошве.
Наибольшую самобытность
сохранила женская одежда. Во второй
половине XIX в. бытовала широкая и
длинная рубаха из домотканой материи
туникообразного покроя с нижней
оборкой. Шилась она из пестряди в
мелкую красно-белую клетку,
украшалась вдоль швов, по разрезу
груди, на рукавах и подоле кумачными
нашивками. Особенно много
разноцветной тканевой аппликации
было на рубахе "юле күлмәк"
сергачских мишарок. У них же, в
одежде пожилых женщин, сохранилась
белая рубашка из холста, украшенная
вышивкой и кумачными нашивками.
Полосками ткани и вышивкой украшали
нагрудники "күкрәкче". Наиболее
интересны "күкрәкче" темниковских
женщин с золотошвейными
"вихревыми" розетками, спиральными
завитками, цветочными мотивами.
Узор на поверхности ткани разряжен
и дан крупными золотыми мазками. Так
же располагали орнамент на сапогах,
тюбетейках и деталях головных женских
Нагрудная вышивка женской рубахи. Лен, шелк.
Вышивка золотными и шелковыми нитями "в
уборов.
прикреп"и "косым стежком". Татары-мишари.
Первая половина XIX в.
Женский костюм первой половины XIX в. Татары-
Хатын-кыз щлмәгенең кцкрәк турысындагы
мишари.
чигелеш. итен, ефәк. Алтын әм ефәк епләр
белән кыек өй ясап беркетеп чигелгән. Татар- XIX йөзнең беренче яртысында хатын-кыз
мишәрләр. XIX йөзнең беренче яртысы. костюмы. Татар-мишәрләр.
Decoration of linen woman's shirt worked with gold Woman's costume of the first half of the 19th century.
thread and coloured silks. Mishar Tatars. First half of Mishar Tatars.
the 19th century.

218
КОСТЮМЫ ТАТАР ЭТНИЧЕСКИХ
И ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ТРУНН
ВТОРОЙ ПОЛОВИНЫ Х1Х 0.

Верхняя одежда: камзол, зыбын, тун Нагрудники женские.


и позднее бешмет шилась Шелк, шерстянка.
Вышивка золотными и
исключительно с приталенной спинкой.
шелковыми нитями.
Во второй половине XIX в. рукава на
Татары-мишари. XIX в.
камзолах молодых женщин исчезли;
Хатын-кыз күкрәкчәләре.
пожилые женщины, наоборот, их Ефәк, йон тукыма. Алтын
удлинили, а сами камзолы утеплили на әм ефәк епләр белән
манер бешмета. Получилась новая чигелгән. Татар-
форма одежды - полубешмет ("кыска мишәрләр. XIX йөз.
бишмәт") на вате, с "открытой грудью". Woman's plastrons of silk
Фартук мишарок являлся как and wool worked with gold
рабочей одеждой, так и thread and coloured silks.
принадлежностью выходного костюма. Mishar Tatars. 19th century.
Как и у казанских татарок, он
первоначально был домотканым, с
ярким геометрическим орнаментом. В
конце XIX - начале XX вв. он стал
ситцевым, с пышными оборками на
плечах. Носился такой фартук с

220
Головное покрывало в костюмном комплексе
мишарок. Пестрядь из хлопка и шелка; вышивка
шелком тамбурным швом. г.Саратов. Татары-
мишари. XIX в.
Мишәр хатын-кызлары костюм комплексында
баш япмасы. Мамык әм ефәктән чуар
тукыма; тамбур өй кулланып ефәк белән
чигелгән. Саратов шә әре. Татар-мишәрләр.
XIX йөз,
Head covering in the costume ofMishar women:
motley cotton and silk fabric worked with silks in
chain stitch. Saratov. Mishar Tatars. 19th century.
КОСТЮМЫ ТАТАР ЭТНИЧЕСКИХ
И ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ТРУТШ
ВТОРОЙ ЛОАОВИНЫ X I X е.

платьем из фабричной ткани, с


кокеткой и подольными воланами
общенационального фасона.
У всех групп мишарей отмечается
бытование женских головных уборов
древней формы. Это и "башкигец" в
форме капюшона с широкой наспинной
лопастью, волосники в виде шапочки с
узким тканевым накосником: "чэч-кап" и
"салавыч". На них сверху надевался
"тастар" - головное полотенце. В
середине XIX в. тастарный комплекс
включал еще и головной убор "кашпау",
зашитый монетами и бисером.
Изучение формы этих уборов помогает
понять этапы развития и одежды
казанских татар.
Девушки носили шапочки "тайка",
белые или цветные трикотажные
калфаки, отличающиеся от казанских
только деталями. Влиянием казанской
моды объясняется замена старых
уборов в конце XIX в. платком и
калфачком-наколкой. Женщины
темниковской и других групп стали
покрывать голову двумя платками,
сложенными на угол. Концы нижнего
завязывали на макушке большим
узлом, верхнего - под подбородком.
Сергачские мишарки носили платки
"в роспуск", чтобы, как и "башкигец",
они закрывали и спину.
Во второй половине XIX в.
сохраняется традиция использования
большого количества монет для
съемных украшений. Монеты
нашивались на верхние нагрудники
овальной (темниковские мишари) или
прямоугольной (сергачские мишари)
формы, девичьи тканевые накосники,
подвешивались к шейным цепочкам и
сканым серьгам. Своеобразной формы

~ 222 ~
^реШШя ЗевишаириШШрхжнам полубешмете и
Ъмрс 11трШ1х; молодая в калфаке и шали.
:—" шков. Татары-мишари. Конец XIX в.
Кыска бәрхет бишмәт әм ике яулык бәйләгән
өлкән яшьтәге хатын-кыз; калфаклы әм шәлле
яшь хатын-кыз. Темников шә әре. Татар-
мишәрләр. XIX йөз ахыры.
An old woman in velvet semi-beshmet jacket and two
headscarves; a young woman in kalfak headdress
and shawl. Temnikov. Mishar Tatars. Late 19th cen-
КОСТЮМЫ ТАТАР ЭТНИЧЕСКИХ
U ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ТРУПЛ
БТОРОй п о л о в и н ы XIX 8,
была нагрудная перевязь "чапук",
"бутимар", "буйбату" (местные
названия), состоящая из узкой
полоски холста с нашитыми монетами
и квадратного кармана "хасиде" с
зашитым амулетом "бөти". Только
перевязь "хасите" буинской подгруппы
была шире, в ней декоративный
характер преобладал над амулетным.
Особенности костюмных
комплексов мишарей сохраняются до
конца XIX в., а интенсивное
сближение с общенациональной
одеждой заканчивается в начале XX
века.
К землям мишарей на реке Оке
вплотную примыкает район
расселения касимовских татар.
Созданное в середине XV века
Касимовское ханство этногенетически
было связано с казанскими татарами,
растворившими в своей среде
выходцев из Крыма, Астрахани,
Сибири, ногайских степей и местное
тюркское население.
Костюм касимовских татар второй
половины XIX в. схож с казанским,
этому способствовали тесные
торговые связи и наличие богатой
купеческой среды. Это
подтверждается схожим покроем,
наличием в комплексе прямоспинных
верхних одежд, калфачного комплекса

Костюм касимовской татарки. Конец XIX в.


Касыйм татарларында хатын-кыз костюмы. XIX
йөз ахыры.
Costume ofKasimov Tatar woman. Late 19th century.

~ 224 ~
КОСТЮМЫ ТАТАР ЭТНИЧЕСКИХ
И ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ТРУПН
ВТОРОЙ ПОЛОВИНЫ Х1Х 6,

и другими элементами одежды. Вместе


с тем, близость с мишарским
населением способствовала
сохранению тастарного комплекса. А
сам тастар у касимовцев превратился в
наиболее эффектный вариант этого
убора. В одежде сельских жителей
имеются отголоски ногайских
компонентов в культуре этой группы:
бытование зимних башлыков, суконной
одежды, а также еще одного способа
повязывания нижнего платка, с
расправленным углом под
подбородком. Финно-угорским
наследием объясняется бытование
"зыбына" с присборенной спинкой,
лаптей мордовского типа, и
подпоясывание рубахи с напуском.
Для понимания общетатарской
культуры одежды важно изучение
костюма татар-кряшен, насильственное
крещение которых происходило в XVI -
XVII вв., а также не позднее второй
четверти XVIII в. и наложило отпечаток
на этнокультурное формирование этой
группы татарского населения,
способствовало тесному переплетению
тюркских элементов с финно-угорскими
и русскими.
Общенациональные черты в
традиционной одежде кряшен
проявились в покрое нательной
одежды: штанов с широким шагом,
мужских и женских рубах, хотя и в

Женский костюм кряшенки Пестречинской


группы. Середина XIX в.
Питрзч төркеме керәшеннәренең хатын-кыз
костюмы. XIX йөз уртасы.
Costume ofKryashna Tatar woman of Pestretsi group.
Mid-19th century.

~ 226 ~
Накосники - тезме. Ткань,
жетоны, бляхи.
Тезмәләр. Тукыма, жетоннар,
из тәңкәләр.
Tezmeh hair ornament on textile
base with medals and plaques.

Браслет. Серебро. Гравировка,


монетные подвески. Конец XIX
- начало XX вв.
Беләзек. Көмеш. Граверлап
эшләнгән, акча тәңкәләреннән
асма бизәкләр. XIX йөз ахыры -
XX йөз башы.
Silver bracelet with engraved dec-
oration hung with coins. Late 10th
- early 20th century.
КОСТЮМЫ ТАТАР ЭТНИЧЕСКИХ
И ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ТРУНП
второй половины XIX 6,
холщевом варианте, но прошедших
общие смены фасонов во второй
половине XIX в.
Однотипна верхняя одежда:
камзолы, казакины, зиляны, чекмени,
шубы. Общность наблюдается в
бытовании суконных чулок, головных
уборов мужчин, войлочных и зимних
шапок, в ношении женщинами платков,
головных полотенец, калфаков,
нагрудников ("изү") и перевязей
("хаситэ"). Существовал также обычай
украшать свадебные онучи, передники,
нагрудники ("күкрәк") тамбурным швом,
растительным орнаментом, широко
использовались монеты в украшении.
Длительные хозяйственно-
культурные контакты с финно-угорским
окружением, влияние русской культуры
сформировали своеобразный женский
комплекс головного убора "сюреке",
внесли в некоторую верхнюю одежду
отрезной покрой спинки со сборами,
ношение поясов и многое другое.

Татарки-кряшенки в традиционной одежде. Фото.


Начало XX в.
Керәшен татар хатын-кызлары традицион
киемнәрдә. Фото. XX йөз башы.
Kryashna Tatar women in traditional dress. Photo.
Early 20th century

Женский костюм кряшенки. Елабужская группа.


Вторая половина XIX в.
Керәшен хатын-кызы костюмы. Алабуга төркеме.
XIX йөзнең икенче яртысы.
Costume of Kryashna Tatar woman of Elabuga group.
Second half of 19th century.

~ 228 ~
I
I Женщина в головном покрывале "тцгэрэк яулык".
Татары-кряшены. Вторая половина XIX в.
"Тцгэрэк яулык" дип аталган баш япмалы хатын-кыз.
Керәшен татарлары. XIX йөзнең икенче яртысы.
A woman in tugerek yaulyk head covering. Kryashna Tatars.
Second half of the 19th century.
Накосник-чулпа Op-" • :s.N
коромыслообразный.
Металл, самоцветы,
граненое стекло.
Гравировка, скань,
инкрустация. Касимовские
татары. XIX в.
Квянтәсыман чулпы.
Металл, асылташлар,
кырлы пыяла. Граверлап,
цреп-бөтереп,
инкрустацияләп эшләнгән.
Касыйм татарлары. XIX
йөз.
Chulpa hair ornament of two
linked pendants in metalfili-
gree set with semi-precious
stones and cut glass; engraved
decoration. Kasimov Tatars.
19th century.

Следует отметить сохранение в


одежде кряшен до конца XIX в.
архаизмов, обусловленных
преобладанием сельского населения,
отсутствием торговой прослойки и
религиозной обособленности.
Втягивание кряшен в начале XX в. в
товарно-денежные отношения привело
к серьезным изменениям в одежде.
Одежда татар Пермского Приуралья
близка к сельскому комплексу костюма
казанских татар. В ней отразились
давние этнокультурные связи народа,
заложенные еще во времена Волжской
Булгарии.
Своеобразие костюму придавали
ткани домашнего производства, именно
здесь достигшие во второй половине

— 230
Одежда пермских татарок: вышитыи
фартук, домотканая верхняя одежда -
"чыба". XIXв.
Пермь татарларының хатын-кыз /сиеме:
чигцле алъяпкыч, өйдз тукылган тукымадан
өс киеме - чыба. XIX йөз.
Dress of Perm Tatar women: embroidered apron
and chyba home-made outer wear. 19th century.
XIX в. наиболее высокого уровня
изготовления и художественной
выразительности. Использование
домотканины для пошива одежды
сохранило и связанный с ней покрой,
архаичные виды, давно утраченные
из-за широких фабричных тканей у
татар референтной группы.
Для пошива свадебных мужских
рубах ткали тонкий белый холст.
Будничная мужская и женская
нательная одежда изготовлялась из
синей крашенины, пестряди в полоску
и разноцветную клетку. Как и татары
Заказанья, для жениховских штанов
("кияу штан") ткали холст с мелкими
многоцветными узорами - розетками,
но располагали их не на красном, а
на белом или желто-охристом фоне.
Узорные ткани, выполненные
выборной техникой тканья ("чуплэм"),
в большей мере шли на женскую
одежду: фартуки, туникообразные
рубахи с оборкой, летнюю
приталенную распашную одежду без
подкладки, но с рукавами - "чыба".
Женская "чыба" имела широкие
полоски с розетками, цветовой строй
которых включал до семи тонов нитей -
от белого до синего. Многоремизная

Головной убор молодых женщин "кора түбәтәй" и


ювелирные украшения пермских татар. Пермская и
Оренбургская губерния. Начало XX в.
Пермь татарларында яшь хатын-кызларның баш киеме
- кора түбәтәй әм ювелир бизәнү әйберләре. Пермь әм
Оренбург губерналары. XX йөз башы.
Young woman's kora tubetei headdress andjewellery of Perm
Tatars. Perm and Orenburg province. Early 20th century.
Браслет. Серебро, техника применялась для изготовления
самоцветы, граненое стекло. рельефных поверхностей шерстяных и
Скань, инкрустация.
полушерстяных темных тканей, которые
с.Карино. Начало XX в.
шли на шитье верхней мужской
Беләзек. Көмеш, асылташлар, одежды.
кырлы пыяла. Үреп-бөтереп, Женщины богатых семей
инкрустацияләп эшләнгән. использовали фабричные ткани, в
Нократ авылы. XX йөз башы.
частности бархат, для пошива
Bracelet of silverfiligree set
"букавтана" - идентичного с "чыба"
with semi-precious stones and
покроя, лишь с треугольным вырезом
cut glass. Karino village. Early
на груди, обшитым позументом. В
20th century.
конце XIX века вместо этих легких
распашных одежд стали носить
бархатные камзолы общетатарского
образца.
Другая верхняя одежда, как мужская,
так и женская, мало имела отличий, так
как шилась портными-отходниками или
приобреталась у казанских торговцев
на ярмарках.
Больше оригинальности сохранили
женские головные уборы: свадебное
домотканое белое покрывало
("бөркәнчек"), волосник-повязка
("маңгайча"); позднее - особый вид
женского калфачка-шапочки ("түбәтәй
калфак").
Региональные особенности в одежде
до конца XIX века свойственны и
другим группам татарского народа, в
силу исторической судьбы
разбросанным по большой территории

234
Свадебная одежда каринских татар: платье, камзол, калфак, шаль. *
с.Карино, Вятская губерния. Начало XX в.
Нократ татарларының туй киеме: кцлмэк, камзул, калфак, шәл. Нократ
авылы, Вятка губернасы. XX йөз башы.
Wedding clothes of Karin Tatars: dress, jacket, kalfak headdress, and shawl.
Karino village. Vyatka province. Early 20th century.
Магазин тканей сибирского от Урала, Сибири до Средней Азии.
купца-татарина. Фото. В среднеазиатских городах издавна
г.Тайга. 1915 г. жили татарские купцы, готовилось
Себер татар сәүдәгәренең мусульманское духовенство, что
тукымалар кибете. Фото. способствовало взаимообогащению
Тайга шә әре. 1915 ел. культур, в том числе и костюма. Как
Clothing shop of a Siberian сословная одежда, духовенством были
Tatar merchant. Photo. приняты халаты-чапаны и головные
Taiga-town. 1915. уборы - чалма в комплекте с
тюбетейкой. Полихромия восточных
тканей сформировала и цветовой строй
традиционного татарского костюма
первой половины XIX в. В это же время
некоторое бытование получили
хорезмийские тюбетейки, привозимые
купцами в Поволжье. Были они
конусообразной формы из цветных
парчевых тканей, оплетенные по краю
цветной тесьмой. В простеганный верх

— 236
КОСТЮМЫ ТАТАР ЭТНИЧЕСКИХ
И ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ТРУПП
ВТОРОЙ П О Ш И Н Ы XIX 6,

Мужские тюбетейки.
Парча, бархат, атлас. убора вставлялись жгутики хлопка для
Вышивка, аппликация придания рельефности тулову.
позументом, тесьмой, В единичных случаях, если
блестками. Татары Средней полосатый рисунок ткани располагал к
Азии. XIX в. этому, казанская знать для пошива
Ир-ат түбәтәйләре. Парча, женских рубах и джилянов
бәрхет, атлас. Чигеш, укалы использовала своеобразный крой
тасмадан, зияктән,
рукавов среднеазиатских народов, из
ялтыравык тәңкәләрдән
поперечного куска ткани.
аппликация. Урта Азия
Двухсоттысячное татарское
татарлары. XIX йөз.
население г.Бухары, Самарканда,
Men's skullcaps of velvet, bro-
Ташкента и других городов рубежа XIX
cade and satin worked with
chain stitch and paillettes; gal-
- XX веков включало в ансамбль своей
loon and braid trimming. одежды среднеазиатские мужские
Middle Asia Tatars. 19th cen- халаты, соответствовавшие климату, и
tury. женские - мурсаки, ношение которых
диктовалось мусульманскими
этическими нормами.

238
'«f^ ^ ^ ^ ^ ^
Комплексы одежды татар Средней
J Азии. Кон&ф1Х '- гищло XX ее*.
Урта Азия татарщарыфщкием
комплекслары. XIX - XX йвЩагиы.
Costumes of Middle Asia Tatars. 1л1е i9th
-early 20th centuries.

I P
КОСТЮМЫ ТАТАР ЭТНИЧЕСКИХ
И ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ТРУПП
второй половины Х1Х в,

Современная национальная
мужская одежда. г.Казань.
Хәзерге заман милли ир-ат
киеме. Казан шә әре.
Nowadays national man's
clothes. Kazan.

Co второй половины XIX в.


явственно обозначилось влияние
татарской одежды на народный костюм
восточных народов. Во все большем
количестве на среднеазиатском рынке
появляется кожаная татарская обувь,
головные уборы, ткани, меховая
одежда и шапки. В ансамбль
народного костюма среднеазиатских
народов включается бешмет и камзол.
С 80-х годов XIX в., в среде торговой
буржуазии Ташкента появились платья
со стоячим воротником ("ногай яка -
татарский ворот") - получивший
позднее массовое распространение. В
это же время вошли в моду
заимствованные от татарок платья с
отрезной талией, фигурными
проймами рукавов, оборками. Уже в
1900 году среди узбечек

— 240
Современная национальная одежда
пожилых женщин. г.Казань.
Өлкән яшьтәге хатын-кызларның хәзерге
заман милли киеме. Казан шә әре.
Nowadays national dress of old women. Kazan.
КОСТЮМЫ ТАТАР ЭТНИЧЕСКИХ
И ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ТРУПП
ВТОРОЙ половины XIX 6.
распространились рубахи с кокеткой
("нугайбуриш - татарский покрой"),
бытующие у старшего поколения и
поныне.
В настоящее время у татар
элементы национального костюма
присутствуют в одежде пожилых людей.
Это и более широкая верхняя одежда,
платья на кокетке, платки, шали,
тюбетейки, национальная кожаная
обувь. Полихромия соблюдается в
сочетаниях цвета платья, вязаных кофт,
заменивших камзол, головных платков.
Сценический вариант татарского
костюма существует в практике
фольклорных ансамблей. Но интерес к
национальной одежде позволяет
надеяться на более широкое
использование этого уникального
наследия применительно к
современным условиям жизни.

Мужчины в современной
обрядовой национальной
одежде. г.Казань. Мечеть
Ш.Марджани.
Милли йолаларның
заманча киемнәрен кигән
ир-атлар. Казан шә әре.
Ш.Мәр ани мәчете.
Men in nowadays national
ritual vestments. Kazan.
S.Marjani mosque.

242
7 БҮЛЕК

XIX ЙӨЗНЕҢ ИКЕНЧЕ ЯРТЫСЫНДА ТАТАР ХАЛКЫНЫҢ ЭТНИК


ӘМ ТЕРРИТОРИАЛЬ ТӨРКЕМНӘРЕНЕҢ КОСТЮМНАРЫ

Идел-Урал регионы татарлары ике субэтноска фабрика тукымасыннан тегелгән бишмәт кысрыклап
бүленә: казан татарлары әм мишәрләр. Бу ике чыгара. Мукшы төрендәге чабаталар киелүне әм
берлекнең үз эчләрендә тел әм мәдәният белән читекләр, күн галошлар белән бергә рус
бәйле локаль ( ирле) үзенчәлекләр барлыкка кил- үрнәгендәге каты табанлы итекләрнең киң
гән. Моңа территориаль аерымлык, икътисади, таралуын үзенчәлекләр рәтенә кертү кирәк.
сәяси факторларның тәэсире, этник төркемнең Хатын-кыз киемендә үзенчәлекләр күбрәк
нинди чолганышта булуы этәргеч биргән. сакланган. XIX йөзнең икенче яртысында йортта
Мишәр этносы костюмының формалашуы Идел тукылган тукымадан тегелгән туникасыман
Болгарстанында яшәгән халыкның көнбатыш, киселешле, аста бәрмә итәкле киң әм озын
болгар-бортас өлеше үсү нигезендә барган. Барлык күлмәк киелгән. Ул кызыл-ак вак шакмаклы чуар
төрки халыклар консолидациясенең (бергә тукымадан тегелгән, әйләр, күкрәк уемы буенча,
туплануының) башлангыч этабына монгол яулары, ә иңнәрдә әм чабуда комач тегелмәләр
аннары бу ирләрнең рус дәүләтенә (нашивкалар) белән бизәлгән.Сергач мишәрләре
буйсындырылуы комачаулык иткән. XV - XVI хатын-кызларының "юле күлмәкләрендә (ягъни
йөзләрдә мишәрләр ике төркемгә бүленә: ц- әйле күлмәк) төрле төстәге тукыма
лаштыручы (сергач-сура) әм ч-лаштыручы аппликацияләр аеруча күп булган. Аларда, өлкән
(темников-мокшан) мишәрләр, көньяктагы хатын-кызлар киемендә, чигешләр әм комач
ныгытмалы чик буйларына берничә мәртәбә тегелмәләр белән бизәлгән ак киндер күлмәкләр
күчереп утыртулар аларның мәдәният, шул исәптән сакланып калган. Күкрәкчәләрне дә тар тукыма
кием-салым ә әтеннән дә үзенчәлекле бик күп кисәкләре әм чигешләр белән бизәгәннәр.
төркемчәләрен барлыкка китерә. Темников мишәрләре хатын-кызларының алтыннан

XIX йөзнең икенче яртысында мишәрләрдәге ир- тегелгән "өермәле" чәчәкләр, спираль бөдрәләр,

ат киеме кысасы буенча да, төзелеше буенча да чәчәк мотивлары белән бизәлгән күкрәкчәләре

казан татарлары киеменә тәңгәл килә, кайбер аеруча кызыклы.

детальләре белән генә аерыла. Мисал өчен, эчтән Тукыма өслегендәге бизәк купшыландырылган
киелә торган күлмәкнең якасы еш кына кайтарма әм эре алтын буялыш белән бирелгән. Шул
итеп эшләнгән (сергач төркеме), камзул әм казаки рәвешчә үк итекләргә, түбәтәйләргә әм хатын-кыз
кыска иңле булганнар. Әй шартларында тукылган баш киеме өлешләренә бизәк урнаштырганнар.
тукымаларны киң куллану шулай ук кулдан Өс киемнәре: камзул, зыбын, тун әм соңрак
эшләнгән постаудан тегелгән кием-салымны - бишмәт бары тик билләндерелгән арттакта белән
билле зыбын әм кайтарма якалы, туры аркалы генә тегелгән. XIX йөзнең икенче яртысында яшь
чапанны саклаган. XIX йөз ахырында бу киемнәрне хатыннар камзулларының иңнәре юкка чыга;

244
CHAPTER 7

COSTUMES OF THE ETHNIC AND TERRITORIAL GROUPS OF


TATARS IN THE SECOND HALF OF THE 19th CENTURY

The Tatars of the Volga-Urals region are divided Womens' clothes preserved its originality to a
into two ethnic sub-groups: the Kazan Tatars and the much greater extent. In the second half of the 19th С
Mishar-Tatars. Within these communities the local lin- widely used was a broad and long shirt from home-
guistic and cultural peculiarities developed. This was made cloth with the tunic-like cut and lower frill. The
favoured by territorial dispersion, economic and political shirt was sewed from motley red-white checked cloth
factors and extra-ethnic environment. decorated alongside by stitches, breast section, on
Formation of costume of the Mishar ethnic group sleeves and hem with red calico onlay. Yule kulmek
was based on the development of the Western, shirt of the Sergatch Mishars used the many-coloured
Bulgar-Bourtass part of the population of the Volga fabric applique more than any other shirt. The clothes
Bulgaria. The initial stage of the whole Turkic popula- of elderly Sergatch Mishars has also preserved a
tion consolidation was hampered by Mongol invasion white shirt made of cloth decorated with embroidery
and later - by submission of the territories to the and red calico onlay. Stripes of fabric and embroidery
Russian State. In the 15th-16th CC, the Mishars split were used to decorate kiukraekche ruffles. The most
into two groups: [ts] -speaking (Sergatch-Sursk) and interesting are kiukraekche of the Temnik women
[ch] -speaking (Temnikov-Mokshan), and multiple reset- being featured by gold embroidered "whirlwind"
tlements to the Southern abatis areas resulted in a rosettes, spiral curls and floral motifs.
variety of subgroups with specific features in the cul- The pattern on the surface of the cloth is
ture in general and the clothes in particular. arranged in rows and made by broad dabs. The
The mens' clothes of the Mishars of the second ornament on footwear, scullcaps and elements of
half of the 19th С are generally similar to the Kazan- women's headgear were arranged similarly.
Tatar clothes both in cut and composition being differ- Outer clothes: doublet, zybyn, tun and later besh-
ent in details only. For instance, the collar of the met were sewed exclusively with fitted back. In the
underwear shirt was predominantly turn-down (Sergatch second half of the 19th C. the sleeves of doublets of
group), and doublet and kazakin had short sleeves. young women disappeared. On the contrary, the
The wide use of home-made fabrics preserved the sleeves of doublets of the elderly women were length-
clothes of self-made cloth: fitted zybyn and straight ened, and doublets themselves were warmed like
back chalpan with turn-down collar. At the end of the beshmet. A new form of clothes was born: semi-besh-
19th C, these clothes were supplanted by beshmet of met (kyska-beshmet) lined with wadding and with
manufactured cloth. Among the peculiar features we "open breast".
can name bast sandals of Mordovian type and widely The apron of the Mishars served two purposes
spread, along with ichigi and leather galoshes, Russian both for work and the element of a holiday costume.
high boots on solid soles. Like with the Kazan Tatars, it was initially home-made

~ 245 ~
7 БҮЛЕК
XIX ЙӨЗНЕҢ ИКЕНЧЕ ЯРТЫСЫНДА ТАТАР ХАЛКЫНЫҢ ЭТНИК ӘМ ТЕРРИТОРИАЛЬ ТӨРКЕМНӘРЕНЕҢ КОСТЮМНАРЫ

өлкән хатын-кызлар, киресенчә, аларны традициясе саклана. Озынча түгәрәк (темников


озынайталар, камзулның үзен бишмәт кебек итеп мишәрләре) яки турыпочмаклы (сергач мишәрләре)
ылыталар. Яңа кием рәвеше - "ачык изүле", күкрәкчәләргә, кызларның тукымадан эшләнгән
кыска мамык бишмәт килеп чыга. толым каплагычларына акча тәңкәләре тегеп куела
Мишәр хатыннарының алъяпкычы эш киеме торган булган, алар муен чылбырларына әм үреп-
булып та, йорттан чыккач киелә торган костюмның бәтереп эшләнгән алкаларга да эленгәннәр. Акча
элеше булып та саналган. Казан татарлары хатын- тәңкәләре тегелгән тар киндер кисәгеннән әм
кызларындагы кебек ул да башта йортта тукылган квадрат рәвешле бәтиле кесә - "хасидә"дән торган
тукымадан, ачык геометрик бизәкле булган. XIX йөз күкрәк бәйләвече ( ирле атамалары - "чапук",
ахырында - XX йөз башында аны ситсыдан, "бутимар", "буйбәту") бик үзенчәлекле кыяфәттә
илкәләрдә купшы бөрмәләр белән тегә булган. Буа мишәрләре хәситәсе генә киңрәк
башлыйлар. Мондый алъяпкыч фабрика булган, анда бәти йөртү сыйфатыннан бигрәк бизәү
тукымасыннан тегелгән, кокеткалы әм гомуммилли сыйфаты югарырак торган.
фасондагы бала итәкле күлмәк белән киелгән. Мишәр костюмнары ыелмаларының
Мишәрләрнең барлык төркемнәрендә дә борын- үзенчәлекләре XIX йөз ахырына кадәр саклана, ә
гы калыптагы хатын-кыз баш киемнәре гамәлдә гомуммилли киемгә бик тиз якынлашулары XX йөз
булган. Бу капюшон рәвешендәге киң арка каплат- башында тәмамлана.
малы "башкигец" тә, башлык рәвешендәге тар Ока елгасы буендагы мишәр ирләренә касыйм
тукымадан толым каплатмалы "чәч-кап" әм татарлары яши торган төбәк терәлеп тора. XV йөз
"салавыч" та. Алар өстеннән баш сөлгесе "тастар" уртасында барлыкка килгән Касыйм ханлыгы
киелгән. XIX йөз уртасында тастар ыелмасына Кырым, Әстерхан, Себер, нугай далалары
тәңкәләр әм сәйлән белән бизәлгән "кашпау" да вәкилләрен, ирле төрки халыкны үз мохитендә
кергән. Бу баш киемнәренең калыбын өйрәнү казан эреткән казан татарлары белән этногенетик яктан
татарлары кием үсеше этапларын да аңларга бәйләнгән.
ярдәм итә. XIX йөзнең икенче яртысында касыйм
Кызлар "такыя" дип аталган башлыклар, казан татарларының костюмы казан татарларыныкы белән
татарларыныкыннан детальләре белән генә аерыла охшаш, моңа тыгыз сәүдә элемтәләре әм бай
торган ак яки төсле бәйләнгән калфаклар киеп сәүдәгәрләр мохите булу тәэсир иткән. Бу охшаш
йөргәннәр. XIX йөз ахырында әүвәлге баш кысалар, ыелмаларда туры аркалы өс киемнәре,
киемнәренең яулык әм кадап куела торган калфак калфаклар булу әм киемнең башка өлешләре
белән алмашынуы Казан модасының тәэсире белән белән раслана. Шуның белән бергә, мишәр
аңлатыла. Темников әм башка төркем хатын- халкына якынлык тастар ыелмасының саклануына
кызлары башларына почмакланган ике кат яулык ярдәм иткән. Касыймлыларда тастар бу баш
бәйли башлыйлар. Эчтән ябылганның очларын зур киеменең күпкә отышлырак төренә әверелгән. Авыл
төен белән баш түбәсендә, тыштан ябылган яулык кешеләре киеме бу төркем мәдәниятендә нугай
очларын ияк астында бәйләгәннәр. компонентлары булу тәэсирен сиздерә: кышкы
Сергач мишәрләре хатын-кызлары яулыкны башлыклар, постау кием, шулай ук эчтән ябылган
салындырып ("дүртпочмаклап"), "башкигец" кебек үк яулыкны почмаклап ияк астында бәйләү ысулы
арканы да капларлык итеп япканнар. гамәлдә булу - моның мисаллары. Аркасы

XIX йөзнең икенче яртысында алынмалы бизәнү ыермалы "зыбын" (рус. "зипун"нан, тат. чикмән),

әйберләре өчен күп санда акча тәңкәләре куллану мукшы төрендәге чабата киелү, кыстырылган

~ 246 ~
CHAPTER 7
COSTUMES OF THE ETHNIC AND TERRITORIAL GROUPS OF TATARS IN THE SECOND HALF OF THE 19th CENTURY

and ornamented with bright geometrical patterns. At remained till the end of the 19th С and the intensive
the late 19th and early 20th CC it was made of convergence with the national costume took place in
chintz with puffed frills on shoulders. Such an apron the beginning of the 20th C.
was worn with a dress made of manufactured fabric, The lands of the Mishars along the Oka bordered
with yoke and hem flounces of the national fashion. with the region of the Kasimov Tatars. The Kasimov
All groups of the Mishars had womens' headgear Khanate, established in the middle of the 15th C,
of the ancient form. Here we can name bashkigets was ethnogeneticaily bound with the Kazan Tatars who
made in the form of a hood with a broad back dissolved the Tatars from Crimea, Astrakhan, Siberia,
blade, headdresses in the form of a cap with narrow Nogai steppes and the local Turkic population.
textile hair ornaments: chech-cap and saiavych. Over The costume of the Kasimov Tatars of the sec-
them, there was a tastar - a head cloth. In the mid- ond half of the 19th С is similar to that of the
dle of the 19th С the tastar set also included kash- Kazan Tatars which was favoured by close commercial
pau headgear covered with coins and glass beads. links and the existence of the rich traders' stratum.
The study of the form of these headdresses helps to This is confirmed by the similar cut, existence of
understand the stages of development of the Kazan straight-back outer clothes, kalfak set and the other
Tatars and their clothes. elements of clothing. At the same time, the closeness
Young women wore faika caps, white or coloured to the Mishar population promoted the preservation of
knitted kalfaks differing from the Kazan ones only with the tastar set. The tastar of the Kasimov Tatars
details. The influence of Kazan fashion explains the became the most efficient version of this headdress.
change which took place at the end of the 19th С of The clothing of the rural population preserved some
the old headdresses for kerchiefs and kalfaks. Women elements of the Nogai culture: the use of bashlyks,
of the Temnik and other groups started covering their cloth garments and another way of tying the lower
heads with two kerchiefs folded at the corners. The kerchief - with unfolded corners under chin. The
corners of the lower kerchief were tied in a big knot Finno-Ugrian heritage explains the use of zybyn with
on the crown, while the corners of the upper one the gathered back, bast sandals of the Mordovian
were tied under the chin. type and belting the shirt like a blouse.

The Sergatch Mishars wore kerchiefs unfolded, like To understand the all-Tatar culture of clothes it is
bashkigets, to cover the back. important to study the costumes of the Tatar-
In the second half of the 19th С the tradition to Kryashnas who were forced to adopt Christianity in
use coins for ornamentations still remained. Coins the 16th, 17th CC and the second quarter of the
were sewed on upper ruffles of oval (the Temnik 18th C. This left its imprint on the national-cultural
Mishars) and right-angled (the Sergatch Mishars) forms, formation of this group of the Tatar population and
textile headdresses of unmarried women, hanged up to contributed to close tangling of the Turkic elements
neck chains and silver filigree ear-rings. Shoulder-belt with the Finno-Ugrian and the Russian ones.
called chapuk, boutimar, buibetou (local names) had a The national features in traditional clothing of the
peculiar form consisting of a narrow strip of cloth with Kryashnas are manifested in the cut of undergarments:
sewed on coins and square khaside pocket with beti loose trousers, men's and women's shirts which were
amulet in it. Only khasite shoulder-belt of Buinsk sub- still made of cloth, but underwent the common
group was broader with decorative character prevailing changes of fashions in the second half of the
over the amulet one. 19th C.
Peculiar features of the outfit of the Mishars Also similar is the outer clothing: doublets, kaza-

~ 247 ~
7 БҮЛЕК
XIX ЙӨЗНЕҢ ИКЕНЧЕ ЯРТЫСЫНДА ТАТАР ХАЛКЫНЫҢ ЭТНИК ӘМ ТЕРРИТОРИАЛЬ ТӨРКЕМНӘРЕНЕҢ КОСТЮМНАРЫ

күлмәкне билдән буу фин-угор мирасы белән охшаш. Аңарда халыкның күптәнге, әле Идел
аңлатыла. Болгарстаны чорында ук барлыкка килгән этник-
Гомумтатар кием культурасын аңлау эчен мәдәни элемтәләре чагыла.
керәшен татарлары костюмын өйрәнү мө им. Йорт шартларында тукылган тукымалар костюм-
Аларны көчләп чукындыру XVI- XVII йөзләрдә, XVIII га үзенчәлек биргәннәр, ә XIX йөзнең икенче
йөзнең икенче чирегенә кадәр барган әм татар яртысында шушы ирлектә мондый тукымалар
халкының бу төркеме этник-мә дә ни яктан эшләнешнең әм нәфис сәнгатьлелекнең югары
формалашуга йогынты ясаган, төрки элементларның дәрә әсенә үсеп иткәннәр. Кием тегү өчен
фин-угор әм рус элементлары белән тыгыз йортта тукылган тукыманы куллану аның белән
аралашуын китереп чыгарган. бәйле кыса рәвешен дә, төп төркем татарларда
Керәшеннәрнең традицион киемендәге фабрикалар итештергән киң тукымалар файдалану
гомуммилли сыйфатлар эчке киемнең - киң аркасында күптән югалтылган архаик төрләрне дә
атламлы ыштаннарның, гәрчә киндердән тегелгән, саклап калган.
ләкин XIX йөзнең икенче яртысында фасоннары Ир-атларга туй күлмәге тегү өчен юка ак кин-
алмашынган ир-ат әм хатын-кыз күлмәкләренең дер тукыганнар. Ир-атларның әм хатын-кызларның
киселешендә чагылыш тапкан. көндәлек эчке киеме зәңгәргә манылган тукымадан,
Өске кием бертөрле, болар - камзуллар, каза- юллы әм төрле төстәге шакмаклы чуар тукыма-
килар, иләннәр, чикмәннәр, туннар. Постау оек- лардан хәзерләнгән. Казан арты татарлары кебек
лар, ир-ат баш киемнәре, киез башлыклар әм үк кияү ыштаны өчен төрле төстәге вак чәчәк-
кышкы бүрекләр киелүдә, хатын-кызларның бизәкле киндер тукыганнар, ләкин бу бизәкләрне
яулыклар, баш сөлгеләре, калфаклар, "изү" әм кызыл өслеккә түгел, ә ак яки сары әслеккә
"хәситә"ләр киеп йөрүендә уртаклык күзәтелә. Туй төшергәннәр.
чолгауларын, алъяпкычларны, "күкрәкчәләрне "Чүпләм" дип аталган сайланма туку ысулы бе-
тамбур әе, үсемлек орнаментлары белән бизәү лән эшләнгән бизәкле тукымалар күбрәк хатын-кыз
гадәте шулай ук булган, акча тәңкәләре бизәлеш киеме: алъяпкычлар, бөрмәле, туникасыман кысалы
өчен киң файдаланылган. күлмәкләр, астарсыз, ләкин иңле әйге илбәгәй
Фин-угор чолганышы белән мәдәният-ху алык кием - "чыба" тегү эчен кулланылган. Хатын-кыз
ә әтеннән күпьеллык аралашулар, рус мәдәнияте чыбасы епләрнең актан зәңгәргә кадәр иде төс-
тәэсире хатын-кыз баш киеменең үзенчәлекле тәре мерен үз эченә алган тәсләр ыелмалы, чәчәк-
"сөрәкә" пәйда булуга китергән, кайбер өс бизәкпе киң юллы тукымадан тегелгән. Ир-атның
киемнәрендә киселмәле, ыйдырмалы арттакта эс киемен тегүгә китә торган йон әм ярымйон
кысасы куллана, билбау йөртә башлаганнар .б. караңгы тукымаларның күпертмә өслеген эшләү
Керәшеннәрнең киемендә XIX йөз ахырына эчен күпремизлы техника кулланылган.
кадәр архаизмнар саклануын билгеләп үтәргә кирәк, Бай гаиләләрнең хатын-кызлары фабрика тукы-
бу күпчелек халыкның авылда яшәве, сәүдәгәрләр маларыннан, шул исәптән кысасы чыбаныкына туры
катлавы әм дини аерымланганлык булмау белән килгән, бары тик күкрәктә укалы тасма белән кай-
аңлатыла. XX йөз башында керәшеннәрнең товар- мал анган өчпочмаклы уемы булган "букафтан" тегү
акча мөнәсәбәтләренә керә башлавы киемдәге эчен бәрхеттән файдаланганнар. XIX йөз ахырында
итди үзгәрешләргә китергән. бу иңел илбәгәй кием урынына гомумтатар үр-
Урал буендагы пермь татарларының киеме ка- нәгендәге бәрхет камзуллар кия башлыйлар.
зан татарларындагы авыл киеме ыелмаларына Башка төр өс киеме - ирләрнеке дә, хатын-

~ 248 ~
CHAPTER 7
COSTUMES OF THE ETHNIC AND TERRITORIAL GROUPS OF TATARS IN THE SECOND HALF OF THE 19th CENTURY

kins, zyiyans, chekmeni, fur-coats. Commonality can be The ornamented fabrics made in technique of
noted in using cloth stockings, men's headdresses, felt selected weaving (chuplaem) were mostly used for
and winter hats, women's kerchiefs, head towels, womens' clothes: aprons, tunic-like shirts with frills,
kalfaks, izyu ruffles and khaesile shoulder-belts. Also chyba: fitted loose summer clothes without lining, but
common was the tradition to decorate wedding onoo- with sleeves. A womans' chyba has broad stripes with
chas (cloth wrapped around feet in bast sandals), rosettes, the colour range of which included up to
aprons, kiukraek ruffles with chain stitches, floral pat- seven shades of threads varying from white to blue.
tern and use coins in ornaments. The multishaft technique was applied for production of
Long-lasting economic and cultural contacts with relief surfaces of woollen and semi-woollen dark fab-
the Finno-Ugrian environment as well as the influence rics which were used for sewing men's outer clothing.
of the Russian culture formed the specific women's Women from rich families used manufactured fab-
set of syureke headdress bringing with them the top- rics, in particular, velvet for sewing boukaftan which
and-skirt cut of the back with gathers to some outer was identical with chyba in cut, but with low neck
clothes, wearing belts and many other things. decorated with braid. At the end of the 19th С these
It should be noted that the preservation of the light loose clothes were substituted by velvet doublets
archaisms in the clothes of the Kryashnas is of the common Tatar type.
explained by the domination of the rural population, The other outer clothes, both mens' and womens',
absence of trading stratum and religious isolation. had few differences, since it was sewed by migrating
Involvement of the Kryashnas into commodity-money tailors or purchased from traders at fairs.
relations lead to material changes in their clothing. Womens' headdresses preserved more originality:
The clothes of the Tatars of the Perm Urals wedding home-woven white cloth (borkaenchek), hair-
region is close to the rural costume of the Kazan band-ornaments (mangaicha) and later a special kind
Tatars. It reflected the ancient national-cultural links of of women's kalfak-headdress (tiubetei-kalfak).
the people, laid down at the time of the Volga Regional peculiarities in clothes existed with the
Bulgaria. other groups of the Tatar people until the end of the
Peculiarity to the costume was imparted by home- 19th C, since the nation was scattered in the vast
made cloths which reached in this region the highest territory from the Urals and Siberia to the Central
level of production technology and artistic expressive- Asia.
ness. The use of home-made cloths for sewing cloth- The Central-Asian cities were the place where the
ing preserved the cut and archaic forms connected Tatar merchants lived from the ancient times. They
with it, which were lost because of the broad manu- were the places where Muslim clergy was educated,
factured fabrics used by the Tatars of the referential which promoted the mutual enrichment of cultures,
group. including the culture of costume. The clergy adopted
A thin white cloth was woven for sewing wedding chapan-robe as a class clothing and turban in a set
men's shirts. Everyday men's and women's underwear with scullcap as a headdress. The polychromy of the
was made from blue dyed or motley striped and mul- Oriental fabrics formed the colour range of the tradi-
ticoloured checked fabric. Like the Tatars of the off- tional Tatar costume of the first half of the 19th C.
Kazan region, bridegroom's trousers (kiyau shtan) were At the same time, the Khorezmian scullcaps brought
sewed from the cloth with small multicoloured orna- to the Volga region by merchants were also in use.
ments: rosettes which, however, were placed on the They were of cone form and made of brocade fabrics
white or yellow-ginger background, not red. and decorated with coloured braid along the edges.

~ 249 ~
7 БҮЛЕК
XIX ЙӨЗНЕҢ ИКЕНЧЕ ЯРТЫСЫНДА ТАТАР ХАЛКЫНЫҢ ЭТНИК ӘМ ТЕРРИТОРИАЛЬ ТӨРКЕМНӘРЕНЕҢ КОСТЮМНАРЫ

кызларныкы да бик аз гына аерылып торган, чөнки XIX - XX йөзләр чигендә Бохара, Самарканд,
алар урыннан урынга күчеп, йөреп тегүчеләр тара- Ташкент шә әрләрендә яшәгән ике йөз меңлек
фыннан тегелгән яки ярминкәләрдә казан сәүдәгәр- татар халкы үз киемнәре ыелмасына ава торы-
ләреннән сатып алынган. шына туры килә торган Урта Азия ирләр халаты
Хатын-кызның баш киемнәре - йортта тукылган (чапаны), мөселманча әхлак кагыйдәләре тара-
ак туй япмасы - "бөркәнчек" бәйләвеч "маңгайча", фыннан киелүе таләп ителгән хатын-кыз киеме -
соңрак хатын-кыз калфак-башлыгының аерым бер мурсаклар кабул иткән.
тәре "түбәтәй калфак" оригинальлекне күбрәк XIX йөзнең икенче яртысыннан татар киеменең
саклаган. көнчыгыш халыклары костюмына тәэсире сизелә
XIX йөз ахырына кадәр киемдәге ирле үзен- башлый. Урта Азия базарларында татарларның күн
чәлекләр тарихи язмышы Уралдан, Себердән алып аяк киеме, баш киемнәре, тукымалар, мех кием
Урта Азиягә кадәр зур территориягә сипкән- әм бүрекләр торган саен күбрәк күренә. Урта
тар аткан татар халкының башка төркемнәренә дә Азия халыклары костюмы ыелмасына бишмәт әм
хас. камзул килеп керә, XIX йөзнең 80 елларыннан
Урта Азия шә әрләрендә әүвәлдән үк татар Ташкентның сәүдә буржуазиясе мохитендә утыртма
сәүдәгәрләре яшәгән, мөселман руханилары якалы күлмәкләр барлыкка килә, бу "нугай яка"
хәзерләнгән, - бу мәдәниятләрнең, шул исәптән (ягъни татарча яка) соңрак киң таралыш ала. Шул
костюмнарның бер-берсен баетуына мөмкинлек ук вакытта татар хатын-кызларыннан күчкән
тудырган. Аерым бер катлау киеме буларак киселмә билле, фигуралы иң уемнары эшләнгән
руханилар чапаннар әм түбәтәй белән берлектәге бөрмәле күлмәкләр модага керә. 1900 елда ук
чалмалар кабул иткәннәр. Шәрык тукымаларының инде үзбәк хатын-кызлары арасында кокеткалы
күптөслелеге XIX йөзнең беренче яртысы традицион күлмәкләр ("нугайбуриш" - татарча "кыса") тарала,
татар костюмының да төсләр ыелмасын өлкән буын аларны хәзер дә кия.
оештырган. Сәүдәгәрләр тарафыннан Идел буена Хәзерге вакытта татарларда милли костюм
алып кайтылган Харәзем түбәтәйләре дә шул ук элементлары өлкән яшьтәге кешеләр киемендә
вакытта бераз гамәлдә булган. Алар кырыйлары очрый. Бу - киң итеп тегелгән өс киеме,
төсле тасма белән үрелгән төсле парча кокеткалы күлмәкләр, яулыклар, шәлләр,
тукымалардан конуссыман киселештә эшләнгәннәр. түбәтәйләр, милли аяк киеме. Күлмәкләрдә,
Баш киеменең сырып ясалган өстенә күпертмәлелек бәйләгән кофталарда (алар камзулны алмаштырды),
бирү эчен мамык баулар куелган. баш яулыкларында төсләрнең ярашуы
Кайбер аерым очракларда, әгәр тукыманың күптөслелекне (полихромияне) саклый. Татар
юллы рәсеме моңа мөмкинлек бирсә, казан аксөяк- костюмының сәхнә варианты фольклор
ләре хатын-кыз күлмәкләре әм иләннәр тегү ансамбльләрендә яши. Ләкин милли кием белән
эчен Урта Азия халыкларындагы үзенчәлекле иң кызыксыну бу кабатланмас мирасның хәзерге
киселешен - аркылы тукыма кисәгеннән тегелә тормыш шартларына туры китерелеп, күпкә киңрәк
торган иң рәвешен файдаланганнар. файдаланылуына өмет тудыра.

~ 250 ~
CHAPTER 7
COSTUMES OF THE ETHNIC AND TERRITORIAL GROUPS OF TATARS IN THE SECOND HALF OF THE 19th CENTURY

The quilted upper part of this headdress was decorat- people was enlarged by beshmet and doublet. From
ed with cotton plaits to make the crown embossed. the 1880's the commercial bourgeoisie of Tashkent
In isolated cases, when the striped pattern on the started using dresses with stand-up collars (nogai yaka
fabric supported it, the Kazan nobility used a special - the Tatar collar) which later came into wide use. It
Central-Asian cut of the sleeves for sewing women's was at the same time, that dresses with bodice, fig-
shirts and djilians from transversal piece of fabric. ured arm-holes of sleeves and frills, adopted from the
The Tatar population of Boukhara, Samarkand, Tatar women, came into fashion. As early as in 1900
Tashkent and other cities counting two hundred thou- the Uzbek women wore shirts with yokes (nugaibourish
sand people included, at the turn of the 19th-20th - the Tatar cut). These shirts are still used by the
CC, the Central-Asian mens' robes into their outfit, elderly population today.
since they agreed with the climate, and women wore At present, the elements of the national costume
moursaks which was dictated by Muslim ethic stan- are found with the Tatars in the clothes of the elderly
dards. people. These elements include broader outer clothes,
Starting from the second half of the 19th С the dresses with yoke, kerchiefs, shawls, scullcaps and
influence of the Tatar clothes on the costume of the national leather footwear. Polychromy is observed in
Oriental nations became more evident. The Tatar combination of colours of dresses, knitted blouses (which
leather footwear, headgear, fabrics, fur clothes and substituted doublets) and headgear. But still, the inter-
hats were being brought to the Central-Asian market est towards national clothes allows to hope for a
in greater quantities. The costume of Central-Asian wider use of this unique heritage in the modern life.

251
ЛИТЕРАТУРА. ӘДӘБИЯТ. LITERATURE.

Валеев Ф.Х. Орнамент казанских татар. - Казань: 1969.

Bahaeddin Ogel. Turk kulture tarihine giris. - Ankara: 1991.

Воробьев Н.И. Казанские татары. - Казань: 1953.

Валеева-Сулейманова Г.Ф., Шагеева Р.Г. Декоративно-прикладное искусство казанских татар. - М.: 1990.

Гаген-Торн Н.И. Женская одежда народов Поволжья. - Чебоксары: 1960.

Георги И.Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов. - СПб.: 1799.

Герберштейн С. Записки о Московии, - СПб.: 1866 (перевод с латинского базельского издания 1556 г.).

Гулова Ф.Ф. Татарская национальная обувь. - Казань:1983.

Историческая этнография татарского народа. - Казань: 1990

К вопросу этнической истории татарского народа. - Казань: 1985.

Казаков Е.П. Культура ранней Волжской Болгарии (этапы этнокультурной истории). - М.:1992.

Кибалова Л., Гербенова 0., Ламарова М. Иллюстрированная энциклопедия моды. - Прага:1966.

Ковалевский А.П. Книга Ахмеда ибн-Фадлана о его путешествии на Волгу. - Харьков:1956.

Костюм народов Средней Азии. - М.:1979.

Крестьянская одежда населения Европейской России (XIX - начало XX вв.). Определитель. - М.: 1971.

Крюкова Т.А. Указатель этнографических коллекций народов Поволжья. - Казань:1958.

Мәр ани Ш. Мөстәфад ел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар. - Казан:1989.

Мухамедова Р.Г. Татары-мишари. - М.:1972.

Мухаметшин Ю.Г. Татары-кряшены. -М.:1977.

Новое в этнографических исследованиях татарского народа. - Казань: 1978.

Паллас П.С. Путешествие по разным провинциям Российского государства, ч.1. - СПб.: 1773.

Приуральские татары. - Казань:1990.

Рудин Н.Г. Художественное оформление тканей. - М.:1964.

Смирнов А.П. Волжские булгары. - М.:1951.

Суслова С.В. Женские украшения казанских татар середины XIX - начала XX вв. - М.:1980.

Татары Среднего Поволжья и Приуралья. - М.:1967.

Фахрутдинов Р.Г. Очерки по истории Волжской Булгарии. - М.:1984.

Фукс К.Ф. Казанские татары в статистическом и этнографическом отношениях. - Казань: 1844.

Халиков А.Х. Татарский народ и его предки. - Казань:1989.

Шарифуллина Ф.Л. Касимовские татары. - Казань: 1991.

Этнокультурное районирование татар Среднего Поволжья. - Казань: 1991.


TURAN Culture Fund was established on July 9, 1992. Its
entire activity is aimed at revival; development and propagan-
da of Tatar art.

Fund is involved in the following activities:


1. Researches
2. Publishing
3. Exhibitions
4. Designing
Tatar Fund has arranged the following exhibitions abroad:
1. May 1994, Istanbul
2. October 1994, Islamabad (participation within tjie Tatar
decorative applied art exposition at the First World Festival
of Moslem Art organized by UNESCO, World Islamic Culture
Centre of Istanbul and Lock' Virse Institute of Islamabad).

Tatar Fund took part: in the following exhibitions and seminars:


1. In Budapest timed to the visit of the President of the
Republic of Tatars!an to Hungary in 1993.
2. In Abu Dhabi during the Presentation of the Republic of
Tatarstan in the UAE in 1994.
3 . I K Cairo. Participation in the First International Seminar on
Islamic Architecture-organized by World Islamic Culture
Centre of Istanbul and the Egyptian Ministry of Culture in
December 1995.

Official publication of Tatar cultural Fund is "Sanaigv N'afisa"


art magazine registered by the Ministry of Press and
Information of the Republic of Tatarstan on May 19, 1995;
registration No.416.
Tatar Fund Mas established an independent prize.
The Founder and the President of Tatar Fund is Soufia
Kliabibrahmaiiova.

TATAR
The Founder and the President of
CULTURAL Tatar Fund Soufia Khabibrahmanova

FUND
P.O.Box 421
420503 Kazan Republic of Tatarstan

Tel. (007 8432) 35 79 65, 37 42 63


Fax. (007 8432) 36 68 22, 35 79 65
щщг- Щ Н И Н Р Р Н Ц И Н 1. Культурологический Фонд "Туран" основан 9 июля 1992

%
т.
Шт т
ШЛШт^е.-' :
»
г. Вся деятельность Фонда направлена на возрождение,
развитие и пропаганду татарского искусства.
Виды дои тельное in Фонда:
1. Научно-исследовательская
2. Издательская
3. Выставочная
4. Дизайнерская
Фондом "Туран" организованы следующие зарубежные
выставки:
1. Ман. 1991 г. в г.Стамбуле
2. Октябрь, 1994 г. В Исламабаде (участие с экспозицией
татарского декоративно-прикладного искусства на I
Всемирном фестивале мусульманского искусства,
организованном ЮНЕСКО, Всемирным исламским
культурным центром - Стамбул и институтом Док Вирса -
Исламабад).
Фонд "Туран" принял участие в выставках и семинарах:
1. В Будапеште, приуроченной к визиту президента
Республики Татарстан в Венгрию в 1993 г,
2. В Абу-Даби в дни презентации Республики Татарстан в
ОАЭ в 1994 г.
3. Каир. Участие в 1 международном семинаре но
Исламской архитектуре, организованном Всемирным
Исламским культурным центром (г.Стамбул) и
Министерством культуры Египта в декабре 1995 г.

Печатным органом Фонда "Туран" является журнал по искусству


"Санаигвг нафиса", зарегистрированный Министерством
информации и печати РТ Ш мая 1995 г. под № 416.
Фондом "Туран" учреждена независимая премия.
Основателем и президентом Фонда "Туран" является Суфия
ханум Хайбрахманова.

Н.Латфуллин. "Композиция"
из коллекции Фонда "Туран ФОНД
НАЦИОНАЛЬНО-
КУЛЬТУРНОГО
Республика Татарстан
420503 г.Казань, а/я 421 ЦЕНТРА
Тел (007 8432) 35 79 65, 37 42 63
Факс. (007 8432) 36 68 22, 35 79 65
!
CENAJANS
GREY J 1
m O N D I A L AKDENIZ
ГРУППА КОМПАНИЙ /ТУРИСТИЧЕСКОЕ
MONDIAL M 6 K D i A L
ЭКСПОРТ ИМПОРТ ПРЕДПРИЯТИЕ ГРУППЫ
АГЕНТСТВО КОМПАНИЙ
КОЖАННЫЙ И ЮВЕЛИРНЫЙ
АДЖАРЯЫОГЛУ ЦЕНТРЫ
п е н я й

Маргарита Константиновна Завьялова с 1971 г.


работает в Государственном объединенном музее
Республики Татарстан заведующей
этнографическим сектором фондов.
Историко-этнографические экспедиции с ее
участием, а в последние годы под ее руководством
ежегодно пополняют коллекции Госмузея
предметами материальной и духовной культуры
народов, проживающих на территории Татарстана,
а также этнических групп татар за пределами
республики.
Маргарита Константиновна принимала участие в
создании экспозиции Музея народного творчества
и этнографии г.Зеленодольска, Музея Г.Тукая в с.
Новый Кырлай.
Она - автор многих выставок, рассказывающих
о традиционных промыслах, ремеслах,
декоративно-прикладном искусстве и быте народов
нашей республики: "Традиционные промыслы
татар", "Одежда народов Поволжья", "Лицевое
орнаментальное шитье", "Жемчуг и бисер народов
Поволжья" и др.
За плодотворную работу по сбору, изучению,
хранению и пропаганде народного декоративно-
прикладного искусства М.К.Завьяловой присвоено
звание "Заслуженный работник Республики
Татарстан".

Права на распространение каталога принадлежат


Культурному Фонду Туран.Без разрешения запрещено
размножение каталога,копирование текста, рисунков,
фотоматериала.