Вы находитесь на странице: 1из 144

А. Н.

Гаркавец
Musanıŋ ilk kitabı
Кыпчакское Бытие
Перевод Чарльза Фрейзера
Карас, Астрахань, Оренбург, 1803-1819
Напечатано Джоном Митчелом
Шотландское Миссионерское Общество
Астрахань, 1819

АЛМАТЫ — 2019
Alexander N. Garkavets

Musanıŋ ilk kitabı


Qypchaq
Genesis
Translated by Charles Fraser
Karas, Astrahan, Orenburg, 1803-1819
Printed by John Mitchell
Scottish Missionary Society
Astrahan, 1819

АЛМАТЫ — 2019
Александр Николаевич Гаркавец

Musanıŋ ilk kitabı


Кыпчакское
Бытие
Перевод Чарльза Фрейзера
Карас, Астрахань, Оренбург, 1803-1819

Напечатано Джоном Митчелом


Шотландское Миссионерское Общество
Астрахань, 1819

АЛМАТЫ — 2019
УДК 811.512 (038)
ББК 81.2 Кыпч.  4
Г 20
Г 20 Гаркавец Александр Николаевич.
Musanıŋ ilk kitabı. Кыпчакское Бытие. Перевод Чарльза Фрейзера.
Карас, Астрахань, Оренбург, 1803-1819. Напечатано Джоном
Митчелом. Шотландское Миссионерское Общество. Астрахань, 1819.
– Алматы: Баур, 2019. – 140 стр.
ISBN 978-9965-854-48-4
Musanıŋ ilk kitabı. Astraḫan şehrindä Yuḥanna Mitçeldän basıldı ʿİsa
Mesiḥniŋ yılında 1819 – Первая книга Моисея. Напечатано Джоном Митчелом
в городе Астрахани в 1819 году от Рождества Иисуса Христа. О перевод-
чике в этом забытом памятнике кыпчакской литературы, созданном шот-
ландским миссионером Чарльзом Фрейзером, ни слова. Начал он труд
помощником преподобного Генри Брантона в Карасе (совр. Иноземцево) под
Пятигорском в 1803 году, где похоронил свою жену Джин, умершую во
время эпидемии 1805 года вслед за шестью другими колонистами. Продолжил
в Астрахани, куда четыре семьи шотландцев, изгнанные с Кавказа, перееха-
ли в 1815 г. А завершил в Оренбурге, где служил одним из руководителей
созданной тогда же миссии для “киргизов”, или “киргизских татар”.
В отличие от Генри Брантона и его продолжателя Джона Диксона, кото-
рые перевели Евангелие, книгу Иова, Псалтырь, Притчи Соломона, книгу
Екклесиаста и Песнь Песней на “турецко-татарский” язык, Чарльз Фрейзер
изучил местную письменную традицию, усвоил живую речь карасских,
астраханских и оренбургских кыпчаков и в результате, на основе османского
перевода Али-Бея Уфки, создал чрезвычайно близкое к их письменной речи
толкование книги Бытия, или Сотворения Мира, а в 1820 году завершил и
полный перевод Евангелия по османской версии Вильяма Симана.
Публикуя вслед за Кыпчакским Евангелием текст Кыпчакского Бытия
латиницей, мы надеемся предоставить научной общественности уникаль-
ный образец общего литературного языка кыпчаков, приверженцами которо-
го были в последующем такие подвижники, как Александр Казембек и
Исмаил Гаспринский. Писал на нем и наш великий Абай.
УДК 811.512 (038)
ББК 81.2 Кыпч.  4

© А. Н. Гаркавец, 2015, 2019


Кыпчакское книгопечатание
в Карасе и Астрахани в 1803-1825 гг.
Принадлежавший крымскому хану аул Карас, иначе Карасс, или Каррас
(от Қарасу – Чёрная речка; остаток – озеро Каррас) у Пятигорска известен
каждому школьнику как излюбленное место Михаила Юрьевича Лермон-
това, куда он часто приезжал с друзьями и где 14/26 июля 1841 года провел
с ними последний пикник накануне смертельной дуэли. Этому аулу поэт
посвятил одно альбомное стихотворение и один акварельный пейзаж.
В 1959 году аул был объединен со станицей Николаевской, и теперь это
поселок Иноземцево – по имени инженера-путейщика Ивана Дмитриевича
Иноземцева (1843-1913), управляющего Ростово-Владикавказской (1879-
1908), а затем Владикавказской железной дороги.
21 декабря 1806 года на нижнюю, гостевую часть аула Карас, которую
шотланд­цы заняли четырьмя годами раньше, им была дана царская жало-
ванная грамота на 7000 десятин земли. И с тех пор их поселение, впослед-
ствии перешедшее во владение приглашенных ими сюда 30 семейств нем-
цев из Вюртемберга, живших в поволжской Сарепте, в правительственных
бумагах стало именоваться Шотландской колонией, а в быту – Шотландкой.
Началось с того, что в 1801 году шотландские миссионеры из Эдинбург-
ского Библейского общества пастор Джон Патерсон и Роберт Пинкертон,
представлявшие Британское и Иностранное Библейское общество в Петер-
бурге, обратились к российскому правительству с прошением о создании
поселения близ крепости Константиногорской на Северном Кавказе. 25 но-
ября 1802 года император Александр I утвердил доклад Министра внутрен-
них дел о просьбе шотландских миссионеров обосноваться в районе “Беш­
товых гор у Султанского аула” для распространения христианства среди
местного горского населения.
Следует подчеркнуть, что британская миссия носила глобальный харак-
тер. Джон Патерсон и Роберт Пинкертон, племянник Томаса Бёрджиса,
председателя Британского и Иностранного Библейского общества, обрати-
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

лись к князю Александру Николаевичу Голицыну, оберпрокурору Святейше-


го Синода и главноуправляющему иностранными исповеданиями, с предло-
жением помощи в создании Российского Библейского общества и в издании
Библии на русском языке и на языках многочисленных народов Российской
империи. Голицын обратился к царю, и Александр не только поставил резо-
люцию “Быть по сему”, но и сделал от себя взнос в 35 тысяч рублей на это
богоугодное дело. В итоге усилиями новообразованного общества был вы-
полнен перевод Святого Письма на русский язык, именуемый с тех пор Си-
нодальным, а британскими миссионерами в течение 30 лет Библия или ее
отдельные книги были изданы многотысячными тиражами на сорока языках
России.
Миссия в Карасе занималась переводом книг на “татарский” язык. На са-
мом деле это был местный кыпчакский извод тюрки – общего средневеково-
го кыпчако-огузского литературного языка тюрков Центральной Азии, Кав-
каза и Египта. А для тюрки, как известно, применялась арабская графика.
Наряду с общетюркской тюрки содержал издревле усвоенную арабо-персид-
скую книжную лексику и – благодаря условности арабского письма – в ка-
ждом этническом регионе звучал по-своему. Наши предки из недостатка
арабского письма, неадекватно отражающего звуки тюркской речи, гениаль-
ным образом извлекли блестящее преимущество – возможность читать об-
щетюркский текст каждый на свой лад.
Согласно Генриху-Юлиусу Клапроту, посетившему Карас в 1807-1808 го-
дах, и Иоанну Кристофу Аделунгу, на которых ссылается Хакан Кырымлы1,
в Карасе шотландцы опубликовали следующие книги:
İncil dininiŋ sırrı – Сущность религии Евангелия, 1806; Bir dostuŋ kelâmı
müsülmana – Слово друга мусульманину, 1806; İsanıŋ İncili: Mattanıŋ yazısı
– Евангелие Иисуса: Писание Матфея, 1807; İsanıŋ İncili: Markonıŋ yazısı
– Евангелие Иисуса: Писание Марка, 1807; İsanıŋ İncili: Luḳanıŋ yazısı –
Евангелие Иисуса: Писание Луки, 1807; İsanıŋ İncili: Yuhannanıŋ yazısı –
Евангелие Иисуса: Писание Иоанна, 1807; İncil-i Muḳaddes, ya‛ni lisan-i
Türkiyet tercümä olunan bizim Rabbimiz İsa Mesiḥiŋ Yeni Aḥid vä Vasiyeti
– Святое Евангелие, или Новый Обет и Завет Господа нашего Иисуса Хри-
ста, переведенное на тюркский язык, 1813.
Перевод этих книг на местный тюрки выполнил преподобный Генри

Kırımlı Hakan. Crimean Tatars, Nogays, and Scottish missionaries // Cahiers du


1

monde russe 1/2004 (Vol 45), p. 70.

6
Вступительная статья

Брантон (Henry Brunton, 1770-1813). До поездки сюда вместе с Питером


Грейгом он служил в Эдинбургской миссиии в Сьерра-Леоне, где они про-
двигали христианство сначала среди фула, а затем среди сусу. П. Грейг по
своей доброте даже приютил трех потенциальных неофитов из фула на ночь.
Однако, когда все уснули, разгоряченные вечерним спором аборигены поло-
жили конец дискуссии, перерезав миссионеру горло. Г. Брантон, подорвав-
ший здоровье нескончаемыми тропическими заболеваниями, с трудом пере-
нес трагедию, занемог и был вынужден возвратиться в Шотландию для лече-
ния. Здесь он составил грамматику и словарь языка сусу, разговорник для
миссионеров и перевел на язык сусу три катехизиса и ряд других религиоз-
ных книг2.
В апреле 1802 года вместе с Александром Патерсоном (Alexander Paterson)
Г. Брантон был послан в Россию, в Петербург, где позже к ним присоедини-
лись Эндрю Хэй (Andrew Hay), Джон Диксон (John Dickson), Джон Харди
(John Hardie), Дуглас Кузин (Douglass Cousin) и Чарльз Фрейзер (Charles
Fraser). Ровно год спустя Г. Брантон, А. Патерсон и другие отправились для
основания миссии в Карас. В течение 20 месяцев от повальных болезней
умерли шестеро шотландских поселенцев: Д. Кузан, Дж. Харди, Э. Хэй и его
жена, а также супруга и ребенок Джона Диксона. В помощь выжившим в мае
1805 года были присланы Джон Митчелл (John Mitchell), Роберт Пинкертон
(Robert Pinkerton), Джордж МакЭльпайн (George M‘Alpine) и Джеймс Галло-
вэй (James Galloway). Новоприбывшие, двое из которых предварительно
были обучены печатному делу, привезли с собой печатный станок и араб-
ский шрифт и вскоре напечатали написанную по-турецки “брошюру против
магометанства” Г. Брантона. Местные тюрки решили, что книжку написал не
кто-то из приезжих англичан, а сами турки: настолько точен был турецкий
язык книги, и даже что Г. Брантон вовсе не англичанин, за которого себя вы-
дает, а турок-вероотступник3.
Углубившись в изучение языка местных “татар”, Г. Брантон сразу же за-
метил, что их речь отличается от уже известного ему турецкого языка прежде
всего тем, что последний “обогащен множеством слов из арабского и пер-
сидского языков”4. Исходя из этого довольно упрощенного представления, в
2
Brown W. The History of the Propagation of Christianity among the Heathen, since the
Reformatiom. By the Rev. William Brown, M. D.. First American Edition In two volumes.
Vol. IІ. – Philadelphia: B.Coles, V. D. M, 1816. 1823: 448-457.
3
Там же: 462.
4
Там же: 459.

7
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

подготовке религиозных текстов для “татар” Г. Брантон пошел путем по-


словной адаптации османского текста. В качестве основы при переводе Свя-
того Письма он использовал османское Евангелие ирландского священника
Вильяма Симана (William / Gulielmo Seeman, 1606-1680), каплана при ан-
глийском после в Стамбуле, напечатанное Издательством Оксфордского уни-
верситета в Париже в 1666 году арабским шрифтом на 750 страницах (ориги-
налы рукописей сохранились в архиве издательства под №№ 2276 и 2277).
Стоит упомянуть, что данному переводу с публикацией очень повезло, ибо в
тот момент, когда Роберт Бойль (Robert Boyle, 1627-1746), ирландский уче-
ный-экспериментатор, отец современной химии, богослов и миссионер, пер-
вый президент Лондонского королевского общества по развитию знаний о
природе и один из директоров Ост-Индской компании (The East India
Company), вынашивал замысел издания Библии на турецком языке, его со­
отечественник продвинулся в своей работе гораздо дальше новообращенно-
го в ислам поляка Войцеха Бобовского, и потому выбор был сделан в пользу
ирландца.
27 марта 1813 года, после изнурительной болезни, едва успев закончить
свою версию Четвероевангелия, Генри Брантон скончался. Его труд собратья
по миссии не оставили всуе и в том же году все четыре Евангелия, изданные
раньше отдельными брошюрами, напечатали единой книгой.
Управляющий военной и гражданской частью на Кавказе генерал
А. П. Ермолов к миссионерам относился неодобрительно и считал их побор-
никами политических интересов британской короны. И в 1815 году боль-
шинство шотландцев, под давлением клеветы, были вынуждены оставить
немцам, которых они сами и пригласили, лучшие плодородные земли и пере-
браться со своим печатным станком в Астрахань. Там они продолжили мис-
сионерскую и издательскую деятельность.
В Астрахани в 1815 году тиражом в 5000 экземпляров шотландцы пере­
издали Четвероевангелие Генри Брантона с частными поправками Джона
Диксона.
Одновременно Джон Диксон перевел и напечатал отдельные книги Вет-
хого Завета: книгу Иова, Псалтырь, Притчи Соломона, книгу Екклесиаста и
Песнь Песней.
В 1816 г. с поправками Джона Диксона было переиздано Евангелие от
Луки, а в 1818 – завершенный им полный перевод всего Евангелия, начатый
Г. Брантоном.

8
Вступительная статья

Чарльз Фрейзер, один из руководителей созданной в 1815 г. миссии для


“киргизов”, или “киргизских татар” в Оренбурге, включился в дело еще в
Карасе, при Генри Брайтоне, но пошел более радикальным путем. Усвоив
устный и письменный язык местных кыпчаков, он приспособил прежний пе-
ревод Четвероевангелия, условно называемый “турецко-татарским”, к разго-
ворной и письменной речи “киргизских татар” Оренбургской губернии и
выполнил перевод всех остальных книг Нового Завета. В результате кыпчак-
ский тюрки Святого Письма приобрел еще больше живых черт местного на-
речия, и религиозная миссия приобрела общекультурный характер: переводя
Евангелие и иные необходимые в их профессиональной деятельности текс-
ты, миссионеры активно и плодотворно развивали существовавший в обихо-
де местного населения их письменный язык, творчески продолжая местную
устную и литературную традицию и порою производя революцию в языко­
творчестве5.
В 1818 г. отдельной брошюрой вышло его Евангелие от Матфея, вошед-
шее затем в полное издание Евангелия, а в 1819 г. в его кыпчакском переводе
– с учетом караимской Библии – была напечатана «Первая книга Пятикни-
жия Моисея», т. е. Бытие, или Сотворение Мира; перепечатано в 1823 г.
Полный кыпчакский перевод Евангелия Чарльза Фрейзера «İncil-i
Muḳaddes, ya‛ni İsa-i Mesiḥniŋ Yaŋı Vasiyeti. Evvelki tesnif» (Святое Еван-
гелие, или Новый Завет Иисуса Христа. Первое издание) – без указания име-
ни переводчика – был напечатан Джоном Митчелом в 1820 году в Астрахани
тиражом в 5000 экземпляров. В подготовке книги, согласно миссионерским
отчетам, участвовали новообращенные “татары” Джеймс Педди и Джон
Стил, принявшие при крещении английские имена.
К сожалению, нашим первоиздателям Евангелия на кыпчакском тюрки не
был доступен в свое время полный перевод Библии на османо-турецкий язык
поляка Войцеха Бобовского (Wojciech Bobowski, 1610-1675), композитора и
писателя, служившего драгоманом-переводчиком Высокой Порты и извест-
ного на Востоке под именем Сантури Али Уфки (‫)سنتوري علي افقي‬, или Али-
Бей, а на Западе – как Альбертус Бобовиус. Али-Бей, следует признать, был
не первым переводчиком Святого Письма на турецкий язык. В своей работе
он следовал Яхъе бен Исхаку (Хаки), чей труд датируют 1659-1661 годами.
5
См. об этом: Глашев А. А. Евангелие и Псалтырь на тюрки, изданные в Карасе
и Астрахани в 1806-1825 гг. // Перевод Библии как фактор развития и сохранения
языков народов России и стран СНГ: Проблемы и решения. – М.: Институт перевода
Библии, 2010: 305-322.

9
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

Рукописи Али-Бея приобрел в Стамбуле датский посол иранист и тюрколог


Левин Варнер с намерением их опубликовать. Но денежные затруднения и
внезапная смерть помешали осуществлению этого желания. С 1690 года те-
тради Али-Бея хранятся в библиотеке Лейденского университета в коллек-
ции «Legatum War­ne­riarum» среди других веками не увидевших света рари-
тетов под шифрами Ms. Or. 390 a-e (5 томов, 473, 416, 208, 262 и 1 л.), Ms. Or.
1101 a-f (7 томов, 818, 511, 228, 425, 498, 305 и 339 стр., см.: http://
osmanlicakelam.net), Ms. Or. 1117a (353 л). В 1819 году Новый Завет Али-Бея
все-таки был напечатан. Издал его арабским шрифтом оригинала в Париже
Жан Даниэль Киффер (Jean Daniel Kieffer, 1767-1833), профессор Коллеж де
Франс (Collège de France), который прежде служил секретарем и переводчи-
ком французского посольства в Стамбуле, а в 1833 г. исполнял обязанности
вице-президента Азиатского Общества. Когда книга попала наконец в Астра-
хань, миссионеры убедились в превосходстве толкования Али-Бея над верси-
ей Вильяма Симана и приступили к ревизии перевода Г. Брантона6.
В отношении использования прежних османских переводов Бытия и дру-
гих книг Ветхого Завета выяснилось следующее. Член шотландской миссии
Роберт Пинкертон в 1814 году изучал коллекцию рукописей Левина Варнера
в Лейдене7. Не совсем понятно, воспользовался ли он манускриптами Яхьи
бен Исхака 1659 года (Ms. Or. 386, 189 л.; Ms. Or. 391 a-d, 4 тома, 479, 324,
376 и 564 л.), но Бытие в переводе Али-Бея он наверняка скопировал и при-
вез своим астраханским коллегам. Наше убеждение основывается на таких
данных. Во-первых, публикуемый ныне кыпчакский перевод Бытия Чарльза
Фрейзера является адаптацией именно османского перевода Али-Бея (Лей-
ден, Ms. Or. 1101a). Из него, сохраняя синтаксис, Чарльз Фрейзер в макси-
мальной степени постарался удалить арабизмы и фарсизмы, заменив живы-
ми кыпчакскими выражениями. В этом легко убедиться, обратившись к фак-
симиле и тюркологической транскрипции рукописи Бытия Али-Бея (Ms. Or.
1101a: 1-205), доступных по адресу: http://osmanlicakelam.net. Во-вторых,
кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года содержит все главы, а из ос-
манского Бытия Али-Бея в 1739 году напечатаны лишь первые 4 главы8, все

6
The Missionary Register for 1825. – London: R. Watts, etc., 1825: 44.
7
Flemming B. Zwei türkische Bibelhandschriften in Leiden als mittelosmanische
Sprach­denkmäler // Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, 1986, 76: 111-118.
8
Quator prima capita Geneseos Turcice et Latine. Ex gemino Pentateuchi Mosaici Mss.
codice Turcico eruit, Latıne vertit, notulasque adspersit Nicolaus Guilielmus Schroeder Vs.
I. I. Fil. Marburgensis Hassus. – Lipsiae, 1739. – 40 S.

10
Вступительная статья

же остальные части и сегодня лежат в рукописи. Иначе говоря, именно Ро-


берт Пинкертон обеспечил коллегу-миссионера списком с интересовавшей
его части Ветхого Завета в переводе Али-Бея. Но, как нам думается, из-за
спешки огласовками его переписчик скорее всего пренебрег.
О труде Джона Диксона в связи с переводом Али-Бея сообщает Эбенизер
Гендерсон (Ebenezer Henderson, 1784-1858), посетивший Астрахань в авгу-
сте 1821 г. Он отмечает, что Дж. Диксон, используя турецкий перевод Али-
Бея, удалял “обращенные и описательные формы, избыток арабских и пер-
сидских слов” и старался придать своему переводу “больше обличия и духа
родной для татар литературы”9. İncil-i Muḳaddes в новой “турецко-татар-
ской” редакции Дж. Диксона был напечатан в Астрахани в 1825 году.
Тем не мнее, во всех этих версиях, несмотря на их многократное исправ-
ление, все еще можно обнаружить следы буквального калькирования с иври-
та на османский, которым пестрит лежащий в их основе труд Яхьи бен Исха-
ка по прозвищу Хаки.
В редактировании Евангелия 1825 года миссионерам помогал молодой не-
офит, обращенный ими в христианство Александр Касимович Казембек –
Мирза Мухаммед Али Казем-Бек (1802-1870), сын персиянки и сосланного в
Астрахань Хаджи Мухаммеда Касима Казем-Бека, шейх уль-ислама Дербента.
Будущий профессор Казанского университета и первый декан Факультета вос-
точных языков Санкт-Петербургского университета искренне воспринял реа-
лизуемую миссионерами извечную идею тюркского языкового единства и по-
сле сам воплотил ее в своей «Грамматике турецко-татарского языка» (Казань,
1839) – «Общей грамматике турецко-татарского языка» (Казань, 1846), кото-
рую и сегодня многие рассматривают как лучшее сочинение о позднем тюрки.
Латинская транскрипция кыпчакской версии книги Бытия выполнена
нами с добавлением тех же элементов транслитерации, что и при издании
Кыпчакского Евангелия10. Единственное, о чем приходится сожалеть, – оба
памятника нам не удалось опубликовать единой книгой с единым словарем.
Приношу искреннюю признательность Антонине Николаевне Гезиковой
за качественную фотокопию уфимского экземпляра Кыпчакского Бытия.

9
Гендерсон Э. Библейские разыскания и странствия по России. – СПб.: Россий-
ское Библейское общество, 2006: 272.
10
Гаркавец А. Н. Кыпчакское Евангелие. Перевод Чарльза Фрейзера (Карас, Аст-
рахань, Оренбург, 1803-1820). Напечатано Джоном Митчелом. Шотландское Мисси-
онерское Общество, Астрахань, 1820. – Алматы: Баур, 2013.

11
MUSANIȠ
İLK KİTABI
КНИГА БЫТИЯ
В КЫПЧАКСКОМ ПЕРЕВОДЕ
ЧАРЛЬЗА ФРЕЙЗЕРА
Карас, Астрахань, Оренбург, 1819 год
ЛАТИНСКАЯ
ТРАНСКРИПЦИЯ
А. Н. ГАРКАВЦА
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

Mūsānıŋ ilk kitābı


Birinci faṣıl
1
Evveldä Teŋri köklärni vä yerni ya­ otnı, vä öz cınsına körä yemiş ḳıluçı ye­
rattı. 2Vä yer şekilsiz vä boş edi, vä lüc­ miş aġaçın, kä içindä yer üstindä urluġı
cäniŋ yüzläri üstindä ḳarangulıḳ bar bolġay». Vä alay boldı. 12Zı̇̄ rā yer yaş
edi, vä suvlarnıŋ yüzläri üstindä Teŋri­ otnı çıḳardı, öz cınsına körä, urluḳ etüçi
niŋ Rūḥı ḳımıldanur edi. ot, vä öz cınsına körä içi urlıḳlı yemiş
3
Vä Teŋri: «Yaruḳ bolsun!» – ayttı, ḳıluçı aġaçlarnı. Vä Teŋri kördi, kä
vä yaruḳ boldı. 4Vä Teŋri ol yaruḳnı yaḫşı boldı. 13 Vä iŋir vä ertä bolġança
kör­di, kä yaḫşı edi, vä Teŋri yaruḳnı üçinçi kün boldı.
ḳarangulıḳtan ayırdı. 5Vä Teŋri yaruḳġa 14
Hem Teŋri ayttı: «Köklärniŋ raḳı̇̄ ʿ­
kün, vä ḳarangulıḳġa keçä ad ḳoydı. Vä indä yaruḳlar bolsun vä künni keçädän
iŋir vä ertä bolġança birinci kün boldı. ayırıp nişānlar, vä vaḳıtlar, vä künlär,
6
Vä Teŋri ayttı: «Suvlarnıŋ ortasın­ vä yıllar üçün bolsunlar. 15Hem köklär­
da bir raḳı̇̄ ʿ bolsun vä suvlarnı suvlar­ niŋ (3) raḳı̇̄ ʿindä yaruḳlar bolsunlar yer
dan ayırsun!» 7Vä Teŋri ol raḳı̇̄ ʿni ḳıldı üstinä yaruḳ bermäk üçün». Vä alay
vä raḳı̇̄ ʿniŋ astında bolġan suvlarnı ra­ boldı. 16Vä Teŋri ol eki yaruḳlarnı ya­
ḳı̇̄ ʿniŋ üstindä bolġan suvlardan ayırdı, rattı – ol ulu yaruḳnı künniŋ erklänmäki
vä alay boldı. 8Vä Teŋri raḳı̇̄ ʿġä kök dep üçün vä kiçi yaruḳnı keçäniŋ erklänmäki
ad (2) ḳoydı. Vä iŋir vä ertä bolġança üçün, daḫı yıldızlarnı yarattı. 17Vä Teŋri
ekinçi kün boldı. anlarnı köklärniŋ raḳı̇̄ ʿindä saldı yer üs­
9
Andan Teŋri ayttı: «Köklär astında tinä yaruḳ bermegä 18vä künġä hem
bolġan suvlar bir yerġä deyrilsünlär vä keçägä erklänip yaruḳnı ḳarangulıḳtan
ḳuru yer körünsün, vä alay boldı. 10Vä ayırmaġa. Vä Teŋri kördi, kä yaḫşı bol­
Teŋri ḳuru yerniŋ adın yer ḳoydı vä ol dı. 19Vä iŋir vä ertä bolġança dörtinci
suvlarıŋ deriŋinä deŋizlär dedi. Vä kün boldı.
Teŋri kördi, kä yaḫşı boldı. 11Vä Teŋri 20
Teŋri daḫı ayttı: «Sular bereketlik
ayttı: «Yer yaş ot yaşartsun, urluḳ etüçi blän süriklengän cānavārlarnı çıḳarsun­

14
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

lar, vä ḳuşlar yer üstindä köklär raḳı̇̄ ʿniŋ la­rına, vä tuvarlarġa, hem barça yerġä,
yüzlärindä uçsunlar». 21Ol zamān Teŋri vä her yer üstinä sürtinip turġan sürik­
ulu ata balıḳlarben vä barça süriklengän lengänġä erklänsünlär». 27Vä Teŋri öz
cānavārlarnı yarattı, kä anlarnı suvlar ṣūreti üzrä ādamnı (5) yarattı. Anı Teŋri
öz cınsına körä çıḳardılar, vä öz cınsına ṣūretinä körä yaratġança anlarnı erkäk
körä her ḳanadlı ḳuşnı yarattı. Vä Teŋri vä tişi yarattı. 28Vä Teŋri anlarnı alḳış­
kördi, kä yaḫşı boldı. (4) 22Vä Teŋri an­ ladı vä anlarġa Teŋri ayttı: «Yayılıŋız
larnı alḳışlayıp dedi kä: «Yayılıŋız vä vä köp bolıŋız, vä yerni toldurıp anı
köp bolıŋız vä deŋizlärdä bolġan suv­ ẓabṭ ḳılıŋız, vä deŋiz balıḳlarına, vä
larnı toldurıŋız, vä ḳuşlar yerdä köp
kök­lärniŋ ḳuşlarına, vä yer üstindä ḳı­
bolsunlar. 23Vä iŋir vä ertä bolġança be­
mıl­danıp turġan her ḥayvānġa erklä­
şinci kün boldı.
niŋiz». 29Vä Teŋri ayttı: «Muna, sizgä
24
Daḫı Teŋri ayttı: «Yer öz cınsına
barça yer yüzindä bolġan barça urlıḳ
kö­rä cānavārnı, vä tuvarlarnı, vä ḳımıl­
etüçi yeşil otnı vä barça urlıḳ etüçi ye­
danġannı, vä öz cınsına körä yer ḥay­
vānların çıḳarsun». Vä alay boldı. 25An­ miş bergän aġaçnı berdim – sizgä aşa­
dan Teŋri yerniŋ ḥayvānların öz cınsına maḳ üçün bolur. 30Vä barça yer ḥayvān­
körä, vä tuvarlarnı öz cınsına körä, vä larına vä barça köklärniŋ ḳuşlarına daḫı
yerniŋ her ḳımıldanġanın öz cınsına kö­ barça yer üstindä ḳımıldanġan nesnä­
rä yarattı. Da Teŋri kördi, kä yaḫşı bol­ lärġä, kä anlarda tiri cān bar, barça yeşil
dı. otnı aşamaḳ üçün berdim». Vä alay bol­
26
Vä daḫı Teŋri ayttı: «Ṣūretimiz üz­ dı. 31Vä Teŋri barça yaratġanın kördi,
rä vä oḫşaşımızga körä ādamnı yapalım, vä muna, bek yaḫşı edi. Vä iŋir vä ertä
vä deŋiz balıḳlarına, vä köklärniŋ ḳuş­ bolġança altıncı kün boldı.

(6) Ekinci faṣıl


1
Vä köklär, vä yer, vä barça anlarnıŋ bolmazdan burun ṣahranıŋ her aġaçcıgı
çerisi tavsuldılar. 2Vä Teŋri öz ḳılġan hem bitmäzdän burun tüzniŋ her otı.
işin yedinci kündä tavısġandan soŋra Zı̇̄ rā Allah Teŋri daḫı yer üstinä yaġmur
barça ḳılġan işindän yedinci kündä tınç yaġdırmayıp edi vä yerni sürmäk üçün
boldı. 3Vä Teŋri yedinci künni alḳışlayıp ādam yoḳ edi; 6amā yerdän tuman çıḳıp
anı taḳdı̇̄ s etti, zı̇̄ rā Teŋriniŋ barça ḳılıp barça yer yüzin suvarır edi. 7Vä Allah
yaratġan işindän ol kündä tınç boldı. Teŋri Ādemni yerniŋ topra­ġından ya­
4
Köklärniŋ vä yerniŋ yaratġanları rattı vä tirlik nefesin anıŋ burun teşük­
zamānda āṣılları bu edi Allah Teŋri yer­ lärinä (7) üfürdi, dä Ādem tiri cān bol­
ni vä köklärni yaratġan kündä 5vä yerdä dı. 8Vä Allah Teŋri Kün Doġu­sı­na toġrı

15
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

ʿAdendä bāġ tikti; vä yaratġanı Ādemni yalġuz bolmaḳ yaḫşı dägüldir; aŋa bir
anda ḳoydı. 9Vä Allah Teŋri kör­mägä yaraşıḳ yardım ḳılayım». 19Vä Allah
istenecek vä aşamaġa yaḫşı barça Teŋri tüzniŋ her ḥayvānın vä havānıŋ
aġaçnı yerdän bittirdi hem bāġnıŋ orta­ her ḳuşın topraḳtan yaratġandan soŋra
sında tirlikniŋ aġaçın vä yaḫşı vä ya­ anlarnı Ādemġä, anlarġa nä ad ḳoyar
man bilmekliginiŋ aġaçın da yarattı. köräyim dep, ketirdi, vä Ādem tiri
10
Vä ol bāġnı suvarmaġa ʿAdendän cānġa her nä ad ḳoyarsa, şol anıŋ adı
bir ırmaḳ çıḳar edi, vä andan ayrılıp boldı. 20Vä Ādem tuvarġa, vä havānıŋ
dört baş boldı. 11Biriniŋ adı Pı̇̄ sōn, barça ḳuşına, vä her tüzniŋ ḥayvānına ad
Ḥavı̇̄ lanıŋ vilāyyetin, kä ol yerdä altun ḳoydı; amā Ādem üçün yaraşıḳ yardım
bar, çövräġä alġan oldır; 12vä ol yerniŋ
tabılmadı. (9) 21Vä Allah Teŋri Ādem
altunı yaḫşıdır; anda incü vä köz bon­
üstinä derin uyuḳu tüşürdi, vä ol
cıġı bardır. 13Ekinci ırmaḳnıŋ adı Cı̇̄ ­
yuḳladı; vä anıŋ ḳaburġa süyäklärindän
ḥūn­dır, barça Ḥabeş vilāyyetin çövrägä
birin alup ornına et doldurdı. 22Vä Allah
alġan oldır. 14Üçinci ırmaḳnıŋ adı daḫı
Teŋri ol Ādemdän alġan ḳaburġa sü­
Diclädir, ol Āşūrnıŋ Kün Doġusına toġ­
yäktän bir ḫatun yaptı da anı Ādemġä
rı barġan oldır. Vä dörtinci ırmaḳ Fu­
rāttır. ketürdi.
15
Vä Allah Teŋri (8) Ādemni alup
23
Vä Ādem ayttı:
anı ʿAdenniŋ bāġında ḳoydı, kä anı iş­ «Muna, bu vaḳıt süyäklärimdän süyäk
leyip saḳlaġay. 16Vä Allah Teŋri vä etimdän ettir;
Ādemġä ısmarlayıp dedi kä: «Bāġnıŋ buŋa ḫatun denilir,
her aġaçından köŋliŋçä aşa, 17amā yaḫşı zı̇̄ rā bu, erdän alındı».
vä yaman bilmekliginiŋ aġaçından aşa­ 24
Anıŋ üçün kişi atasın vä anasın ke­
ma, zı̇̄ rā andan aşaġanıŋ kündä taḥḳı̇̄ ḳ mişir vä ḫatunına yapışur, vä bir ten bo­
ölärsen». lurlar. 25Vä Ādem vä anıŋ ḫatunı ekisi
18
Vä Allah Teŋri ayttı: «Ādem dä yalaŋġaç edilär vä uyalmazlar edi.

Üçinci faṣıl
1
Vä yılan Allah Teŋriniŋ yaratġanı bāġnıŋ ortasında bolġan aġaçnıŋ yemi­
barça ṣaḥranıŋ ḥayvānlarından artuḳ şindän utrı Teŋri ayttı: “Andan aşamaŋız
ḥı̇̄ läbāz ekän, ḫatunġa ayttı: «Kerçek vä aŋa tiymäŋiz, kä ölmägäysiz”». 4Vä
Teŋri sizgä ayttı mı: “Bāġnıŋ her yılan ḫatunġa ayttı: «Āṣlı yoḳtır, öl­
aġaçından aşamaŋız, dep”?» 2Ḫatun mäzsiz; 5amā Teŋri bilür, kä hemān siz
daḫı yılanġa ayttı: «Biz bāġnıŋ (10) andan aşaġanıŋız kündä közläriŋiz açı­
aġaçlarınıŋ yemişindän aşarmız, 3amā lurlar, vä siz allahlar kibi bolursız,

16
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

yaḫşını vä yamannı bilür ekän». 6Vä (12) 15Vä seniŋ birlä


ḫatun körip, kä aġaçnıŋ yemişi aşamaġa ol ḫatunnıŋ arasında
yaḫşı vä közlärġä istenecek vä aŋlayış hem seniŋ nesliŋniŋ
tapmaḳ üçün istenecek aġaçtır, anıŋ ye­ hem anıŋ nesliniŋ arasında
mişindän aldı vä aşadı vä birgäsinä dūşmǟnlik ḳoyarmen:
bolġan erinä dä berdi, ol daḫı aşadı. 7Ol ol seniŋ başıŋnı ezgäy,
zamān ekisiniŋ dä közläri açılıp ya­laŋ­ sen dä anıŋ ökçäsin soḳġaysen».
ġaç bolġanın bildilär vä incı̇̄ r yapraḳ­ 16
Ol, ḫatun üçün ayttı:
larben bir biri birgä tikip özlärinä ḳuşa­ «Seniŋ aġrılarıŋnı vä ḥāmiläligiŋni
nacaḳ öŋ bezläri ḳıldılar. bek köp etärmen;
8
Andan kündüz yeli esär ekän bāġda emgäk blän oġlanlar doġurġaysen,
yüriyüräk Allah Teŋriniŋ āvāzın (11) vä kiläġiŋ eriŋä bolġay,
eşittilär; vä Ādem vä ḫatunı Allah Teŋ­ vä ol saŋa erklänġäy».
riniŋ aldından bāġnıŋ aġaçlarınıŋ orta­ 17
Ādemġä daḫı ayttı:
sında yaşındılar. 9Vä Allah Teŋri Ādem­ «Ḫatunıŋnıŋ āvāzına diŋlägäniŋ üçün
ni çaġırup aŋa: «Ḳaydasen?» – ayttı. vä Men saŋa ol “aşamaġaysen” dep
10
Vä ayttı: «Bāġda seniŋ āvāzıŋnı eşit­ ısmarlayıp degänim aġaçnıŋ yemi­
tim vä ḳorḳtım, zı̇̄ rā yalaŋġaçtırmen, vä şindän aşaġanıŋ üçün
yaşındım». 11Vä aŋa ayttı: «Saŋa kim seniŋ sebebiŋ birlä yer ḳarġışlıdır,
aŋ­­lattı, kä sen yalaŋġaçsen? Ol saŋa barça tirligiŋniŋ künlärindä
“aşamaġaysen” dep ısmarlaġanım emgäk blän andan aşaġaysen.
aġaç­tan aşamış mısen?» 12Ādem daḫı 18
Vä saŋa tigenäk vä dikenli ot
ayt­tı: «Ma­ŋa yoldaşlıḳġa bergäniŋ ḫa­ bittirgäy, vä tüzniŋ otın aşaġaysen.
tun ol aġaçnıŋ yemişindän maŋa berdi, 19
Burunıŋ teşükläriniŋ teri (13) blän
vä aşadım». 13Vä Allah Teŋri ḫatunġa etmek aşaġaysen
ayttı: «Nedir bu seniŋ ḳılġanıŋ?» Ḫatun tā sen topraḳġa ḳaytġança degin,
ayttı: «Yılan meni azġırdı, vä men aşa­ zı̇̄ rā andan alındıŋ,
dım». zı̇̄ rā topraḳsen
14
Vä Allah Teŋri yılanġa ayttı: vä topraḳġa ḳaytırsen».
«Munı ḳılġanıŋ üçün 20
Vä Ādem ḫatunınıŋ adına Ḥavā
barça tuvardan de­di, zı̇̄ rā barça tiri kimsäniŋ anası ol­
vä barça tüz ḥayvānından dır. 21Vä Allah Teŋri Ādemġä vä ḫatu­
ḳarġışlısen, nına deri tonlar ḳılıp anlarġa kiydirdi.
ḳursaġıŋ üstindä yürigäysen, 22
Vä Allah Teŋri ayttı: «Muna,
vä barça tirligiŋniŋ künlärindä Ādem yaḫşını vä yamannı bilmek birlä
topraḳ aşaġaysen. bizdän biri kibi boldı; vä endi körmäk

17
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

keräk, ḳolın sunıp tirlikniŋ aġaçından Ādemni sürdi vä ol ʿAden bāġınıŋ Kün
almaġay vä aşayıp dünyāga degin tiril­ Doġusı ṭarafından kerūblarnı aylanıp
mägäy». 23Emdi Allah Teŋri anı ʿAden­
niŋ bāġından tışḳarı ol topraḳnı sürme­ turġan yalın [yālng] ḳılıç birlä tirlik
gä yebärdi, kä andan alınġan edi. 24Vä aġaçınıŋ yolın saḳlamaḳ üçün ḳoydı.

(14) Dördinçi faṣıl


1
Andan Ādem ḫatunı Ḥavānı bildi, ḳarġışlısen, kä ḳarındaşıŋnıŋ ḳanın ḳo­
vä ol ḥāmilä bolıp Ḳāyınnı doġurdı vä luŋdan almaḳ üçün aġzın açmıştır.
ayttı: «Bir ādam yaʿnı̇̄ Rabbnı ḳazan­ 12
Ḳa­çan yerni sürsäŋ, artuḳ saŋa ḳuv­
dım». 2Vä bir daḫı ḳarındaşın Hābilni vetin bermägäy; ol yerdä āvāra vä ḳa­
doġurdı, vä Hābil ḳoy kütövçisi edi, vä çın­çı bolursen». 13Vä Ḳāyın Allahġa
Ḳāyın yer sürövçisi edi. 3Vä künlär ayt­tı: «Günāhım boşatılmaḳtan uludır.
āḫrında boldı, kä Ḳāyın yer maḥṣûlindän 14
Muna, bügün meni yerniŋ yüzindän
Allahḳa pı̇̄ şkeş ketirdi. 4Hābil daḫı öz sürdiŋ, vä men seniŋ aldıŋdan yaşınıp
ḳoyısınıŋ [= ḳoy sürisiniŋ] ilk ḳozılan­ yerdä āvāra vä ḳaçınçı bolıp, her kim
mış­larından vä semizliklärindän ketir­ meni tapsa, meni öldürür». (16) 15Anıŋ
di, vä Allah Hābilġä vä pı̇̄ şkeşinä ḳayı­ üçün Allah aŋa ayttı: «Her kim Ḳāyınnı
rıldı, 5vä Ḳāyınġa vä pı̇̄ şkeşinä ḳayırıl­ öldürsä, andan yeti ḳat intiḳām alınır».
madı. Vä Ḳāyınnıŋ darıldı, vä çehräsi Vä Allah Ḳāyınġa bir nişān ḳoydı, kä
tüşti. 6Vä Allah Ḳāyınġa ayttı: «Nöçün anı tabġan kimsä öldürmägäy. 16Pes
darıldıŋ, vä çehrähiŋ nöçün tüşti? 7Eger Ḳāyın Allahnıŋ aldından çıḳtı da
yaḫşı etsäŋ, maḳbūl bol­maz mısen? vä ʿAdenniŋ Kün Doġusı ṭarafında Nōd
eger yaman etsäŋ, yazuḳ üçün ḳurbānlıḳ vilāyyetindä olturdı.
eşiktä yatır, vä anıŋ kiläġi saŋa bolur, 17
Vä Ḳāyın ḫatunın bildi; ol daḫı
vä sen aŋa erklänirsen». ḥāmilä bolıp Ḥenōḫnı doġurdı. Vä bir
(15) 8Andan Ḳāyın ḳarındaşı Hā­ şehir yaptırdı vä oġlınıŋ adından ol
bilġä: «Kel, tüzġä baralım», – dedi. Vä şehirniŋ adın Ḥenōḫ ḳoydı. 18Ol Ḥe­
tüzdä bolġanlarında boldı, kä Ḳāyın nōḫġa daḫı ʿİrād doġdı; vä ʿİrād Me­
ḳarındaşı Hābil üstinä durdı da anı öl­ ḥūyālnı doġurdı; vä Meḥūyāl daḫı Me­
dürdi. 9Vä Allah Ḳāyınġa: «Ḳarındaşıŋ ṯū­şālnı doġurdı; vä Meṯūşāl Lāmeḫni
Hābil ḳaydadır?» – ayttı. Ol daḫı: «Bil­ do­ġurdı. 19Vä Lāmeḫ daḫı özinä eki ḫa­
mäm; ḳarındaşımnıŋ saḳlovçısı mı­ tun aldı: biriniŋ adı ʿĀdā vä biriniŋ adı
men?» – dedi. 10Vä: «Nä ḳıldıŋ? – dedi. Ṣilāā edi. 20ʿĀdā daḫı Yābālnı doġurdı,
– Ḳarındaşıŋ ḳanınıŋ āvāzı maŋa yer­ ol kä obalarda bolġan kütövçilärniŋ ba­
dän feryād etäydir. 11Vä endi sen yerdän şı edi. 21Vä ḳarındaşınıŋ adı Yūbāl edi,

18
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

ol kä her tanbūrāçınıŋ vä ḳobuzçınıŋ Eger Ḳāyın üçün yeti ḳat


24

(17) başı edi. 22Silāā daḫı Ṯūbāl-Ḳāyın­ intiḳām alınırsa,


nı doġurdı, kä her demürçiniŋ vä baḳır­ Lāmeḫtän daḫı yetmiş yeti ḳat alınır».
çınıŋ üstādı edi. Vä Ṯūbāl-Ḳāyınnıŋ ḳız 25
Andan daḫı Ādem ḫatunın bildi,
ḳarındaşı Naʿāma edi. vä oġlan doġurdı, kä anıŋ adın Şeṯ ḳoy­
23
Vä Lāmeḫ öz ḫatunları ʿĀdāga vä dı: «Teŋri maŋa Ḳāyınnıŋ öldürgäni
Silāāga ayttı: Hā­bilniŋ ornına öŋgä ẕürriyyet berdi»,
«Ey Lāmeḫ ḫatunları! dep.
āvāzımnı eşitiŋiz; 26
Vä Şeṯġä daḫı bir oġul doġdı, vä
sözümä ḳulaḳ tutıŋız! anıŋ adın Enōş ḳoydı. Ol zamān
zı̇̄ rā men bir ādamnı yaram üçün Yāhūnıŋ adı istidʿā bolunmaġa başlan­
vä bir oġlan beräm üçün öldürdim. dı.

Beşinci faṣıl
1
Ādem doġdıḳlarınıŋ kitābı budır: (19) tirildi da oġlanlar hem ḳızlar do­
Teŋri Ādemni yaratġan kündä anı (18) ġurdı. 11Vä Enōşnıŋ künläriniŋ barçası
Teŋriniŋ ṣūreti üzrä yarattı. 2Anlarnı er­ toḳuz yüz vä beş yıl boldı, da öldi.
käk vä tişi yarattı, vä anlarnı alḳışladı, 12
Vä Ḳayınān yetmiş yıl tirildi da
vä yaratılġanları kündä anlarnıŋ adın Māhlālāyelni doġurdı. 13Vä Ḳayınān
ādam ḳoydı. 3Vä Ādem eki yüz otuz yıl Māh­lālāyelni doġurġandan soŋra sekiz
tirilip öz oḫşaşına vä öz ṣūretinä körä yüz ḳırḳ yıl tirildi da oġlanlar vä ḳızlar
bir oġlan doġurdı vä anıŋ adın Şeṯ dep doġurdı. 14Vä Ḳayınānnıŋ barça künläri
ḳoydı. 4Vä Ādem Şeṯni doġurġandan toḳuz yüz on yıl edi, da öldi.
soŋra sekiz yüz yıl tirildi da oġlanlar vä 15
Vä Māhlālāyel altmış beş yıl tirildi
ḳızlar doġurdı. 5Vä Ādemniŋ tirilgäni da Yāredni doġurdı. 16Vä Māhlālāyel
künlärniŋ barçası toḳuz yüz vä otuz yıl Yā­redni doġurġandan soŋra sekiz yüz
boldı, da öldi. otuz yıl tirildi da oġlanlar vä ḳızlar do­
6
Şeṯ daḫı yüz beş yıl tirilip Enōşnı ġurdı. 17Vä Māhlālāyelniŋ barça künläri
doġurdı. 7Andan Şeṯ Enōşnı doġurġan­ sekiz yüz toḳsan beş yıl bolġança öldi.
dan soŋra sekiz yüz vä yeti yıl tirildi vä 18
Vä Yāred yüz altmış eki yıl tirildi
oġlanlar vä ḳızlar doġurdı. 8[7]Vä Şeṯniŋ da Ḥānōḫnı doġurdı. 19Yāred daḫı Ḥā­
künläriniŋ barçası toḳuz yüz on eki yıl nōḫ­nı doġurġandan soŋra sekiz yüz yıl
boldı, da öldi. tirildi da oġlanlar vä ḳızlar doġurdı.
9[8]
Vä Enōş toḳsan yıl tirildi dä Ḳa­ 20
Vä Yāredniŋ barça künläri toḳuz yüz
yı­nānnı doġurdı. 10Vä Enōş Ḳayınānnı altmış eki yıl edi, da (20) öldi.
doġurġandan soŋra sekiz yüz on beş yıl 21
Vä Ḥānōḫ yüz altmış beş yıl tirildi

19
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

da Maṯūşelāhnı doġurdı. 22Vä Ḥānōḫ 28


Vä Lāmeḫ yüz seksän eki yıl tiril­
Ma­ṯūşelāhnı doġurġandan soŋra üç [= di vä bir oġlan doġurdı. 29Vä anıŋ adın
eki] yüz yıl Teŋri blän yüridi da oġlanlar Nūḥ ḳoyup dedi kä: «Bu bizgä işimiz­
vä ḳızlar doġurdı. 23Vä Ḥānōḫnıŋ barça dän vä Allah ḳarġaġanı yer üçün ḳolla­
künläri üç yüz altmış beş yıl edi. 24Vä rımıznıŋ emgägindän tesliyä beräcek­
Ḥānōḫ Teŋri blän yüridi; andan tabıl­
tir». 30Lāmeḫ daḫı Nūḥnı doġurġandan
madı, zı̇̄ rā anı Teŋri aldı.
soŋra beş (21) yüz toḳsan beş yıl tirildi
25
Vä Maṯūşelāh yüz seksän yeti yıl
da oġlanlar vä ḳızlar doġurdı. 31Vä Lā­
tirildi vä Lāmeḫni doġurdı. 26Maṯūşelāh
daḫı Lāmeḫni doġurġandan soŋra yeti meḫniŋ barça künläri yedi yüz yetmiş
yüz seksän eki yıl tirildi da oġlanlar vä yedi yıl edi, da öldi.
ḳızlar doġurdı. 27Vä Maṯūşelāhnıŋ bar­
32
Vä Nūḥ beş yüz yaşar kişi edi, vä
ça künläri toḳuz yüz altmış toḳuz yıl Nūḥ Şāmnı, vä Ḥāmnı, vä Yāfeṯni do­
edi, da öldi. ġurdı.

Altıncı faṣıl
1
Vä boldı, kä yer yüzindä köp ādam ādam­nı yerniŋ yüzindän çalayım,
bolmaġa başlanġança vä anlarġa ḳızlar ādam­dan tā tuvarġa, vä süriklängän
doġġança 2Teŋriniŋ oġlanları ādamlar­ nesnägä, vä havānıŋ ḳuşına degin, zı̇̄ rā
nıŋ ḳızların körip, kä yaḫşıdırlar, bar­ anlarnı yaratġanıma nādimmen». 8Amā
çadan iḫtiyār etkänlärin özlärinä ḫatun­ Nūḥ Allahnıŋ öŋindä ʿināyet taptı.
lar aldılar. 3Vä Allah ayttı: «Menim Rū­ 9
Nūḥnıŋ doġdıḳları munlardır: Nūḥ
ḥım dünyāga degin ādam blän çekiş­ ṣādıḳ vä dahırlarında kāmil kişi edi; vä
mäz, anıŋ üçün kä tendir; vä anıŋ kün­ Nūḥ Teŋri blän yüridi. 10Vä Nūḥ üç oġ­
läri yüz yigirmi yıl bolur». 4Ol künlärdä lan doġurdı: Şāmnı, Ḥāmnı vä Yāfeṯni.
zorlu basıcılar bar edi; daḫı andan soŋra 11
Vä Teŋriniŋ aldında yerlilär azmış
Teŋri oġlanları ādam ḳızlarına kirip an­ boldı, vä yer ẓulüm blän toldı edi. 12Vä
larġa oġlanlar doġurdılar; munlar – ol Teŋri yerlilärni kördi, vä muna, azmış
bahadırlar, kä dünyādan atlıḳlı kişilär edilär, zı̇̄ rā barça ten yer üstindä öz yo­
edilär. lın bozġan edi. 13Vä Teŋri Nūḥġa ayttı:
(22) 5Vä Allah körip, kä yerdä «Barça tenniŋ soŋı aldıma keldi, zı̇̄ rā
ādamnıŋ yamanlıġı köp boldı vä köŋ­li­ anlarnıŋ vesı̇̄ läsindän yer ẓulüm blän
niŋ sanovlarınıŋ barça fikiri her kün tek (23) dolmıştır; vä muna, Men anlarnı
yamandır; 6vä Allah ādamnı yerdä ya­ yer blän bozarmen. 14Özüŋä ġōfer aġa­
ratġanına nādim boldı vä köŋlindä ġam çından bir sefı̇̄ nä yap; ol sefı̇̄ nädä ḳama­
çekti. 7Vä Allah ayttı: «Yaratġanım ralarnı ḳılursen da anı içkärdän vä tış­

20
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

ḳa­rıdan zift blän ziftlä ber. 15Anı bu oġlanlarıŋ, vä ḫatunıŋ, vä oġlanlarıŋnıŋ


türdä yapġaysen: ol sefı̇̄ näniŋ uzunlıġı ḫatunları birgäŋä. 19Vä her tiri (24) nes­
üç yüz arşın, keŋligi elli arşın vä büyük­ nädän, barça tendän, barçasından eki­
liġi otuz arşın bolsun. 16Ol sefı̇̄ nägä bir şär, bir erkäk bir tişi bolıp, sefı̇̄ nä içinä
terecä ḳıl, vä anı yuḳarıdan bir arşın ḳa­ ketirürsen, anlarnı birgäŋä tirgizmägä.
dar bitürürsen, vä anıŋ yanında sefı̇̄ nä­ 20
Ḳuştan cınsına körä, vä tuvardan cın­
niŋ eşigin ḳoya ber; vä anı astın, vä
sına körä, vä yerniŋ barça ḳımıldanġa­
ekinci, vä üçinçi ṭabaḳalı yap. 17Vä
nından cınsına körä, her türlüsindän
Men, muna, Men köklärniŋ tirlik nefesi
birlä bolġan barça tenni helāk ḳılmaḳ eki­şär, anlarnı tirgizmägä saŋa kelsün­
üçün bir suv ṭūfānın yer üstinä keti­ lär. 21Vä sen barça aşılur aştan alup özü­
räydirmen, vä yerdä her nä kä bar esä ŋä devşir, vä saŋa, vä anlarġa aşamaġa
ölür. 18Amā birgäŋä şarṭımnı durġu­zur­ bolsun». 22Vä Nūḥ, Teŋri aŋa her neçük
men, vä sen sefı̇̄ nägä kirersen, sen, vä kä ısmarladı esä, alay ḳıldı.

Yedinci faṣıl
1
Vä Teŋri Nūḥġa ayttı: «Sen vä bar­ vä ḳuşlardan, vä yer üstindä barça ḳı­
ça eviŋ sefı̇̄ nä içinä kir, zı̇̄ rā bu dahırda mıldanġandan 9ekişär-ekişär, erkäk vä
seni aldımda ṣādıḳ kördim. 2Her arı tu­ tişi, Nūḥġa sefı̇̄ nä içinä keldilär, neçük
vardan özüŋä erkägin vä tişisin yedişär kä Nūḥġa Teŋri ısmarlasa edi. 10Vä bol­
alġaysen, amā arı bolmaġan ḥayvān­lar­ dı, kä yedinci kündän soŋra ṭūfān suvla­
dan erkägin vä tişisin ekişär alġaysen. rı yer üstinä boldılar.
3
Daḫı havā ḳuşlarından erkäk vä tişi 11
Nūḥ tirliginiŋ altı yüzünci yılında
yedişär (25) alġaysen barça yerniŋ yü­ ekinci ayda aynıŋ on yedinci künindä
zindä urlıḳ tirgizmäk üçün. 4Zı̇̄ rā daḫı oş­bu (26) kündä ulu lüccäniŋ barça
yedi kündän soŋra Men yer üstinä ḳırḳ çoḳ­raḳ­ları yarıldılar vä kökniŋ terecä­
kün vä ḳırḳ keçä yaġmur yaġdırurmen läri açıldılar. 12Vä yer üstindä ḳırḳ kün
vä barça ḳılġanım tiri ẕātnı yerniŋ yü­ vä ḳırḳ keçä yaġmur boldı. 13Hemǟn şol
zindän çalırmen». 5Vä Nūḥ Allahnıŋ kündä Nūḥ, vä Nūḥnıŋ oġlanları Şām,
barça ısmarlaġanına körä ḳıldı. vä Ḥām, vä Yāfeṯ, vä Nūḥnıŋ ḫatunı, vä
6
Vä Nūḥ altı yüz yaşar kişi ekän, ol oġlanlarınıŋ üç ḫatunları birgäsinä se­
suv ṭūfānı yer üstindä boldı. fı̇̄ nägä kirdilär.
7
Vä Nūḥ, vä oġlanları, vä ḫatunı, vä 14
Anlar vä barça ḥayvān öz cınsına
oġlanlarınıŋ ḫatunları ṭūfān suvlarınıŋ körä, vä barça tuvar öz cınsına körä, vä
aldında birgä sefı̇̄ nägä kirdilär. 8Vä arı yer üstindä ḳımıldanġan, barça ḳımıl­
ḥayvāndan, vä arı bolmaġan ḥayvāndan, danıp durġan öz cınsına körä, vä barça

21
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

ḳuş öz cınsına körä, yaʿnı̇̄ her türlü ḳa­ larından soŋra on beş arşın yuḳarıdan
natlı ḳuş. 15Vä tiri cān bolġan barça ten­ kücäydilär. 21Vä yer üstindä ḳımıldanıp
dän Nūḥġa sefı̇̄ nä içinä ekişär-ekişär durġan barça ten eger ḳuştan, eger tu­
keldilär. 16Vä barça tendän kelgänläri vardan, eger ḥayvāndan vä yer üstindä
erkäk vä tişi keldilär, neçük kä Teŋri ḳımıldanıp durġan her ḳımıldanġandan
aŋa ısmarlasa edi. Vä Allah sefı̇̄ näni barça ādam birlä öldilär. 22Ḳuru yerdä
anıŋ artınca yaptı.
bolġanlar barçasından her kimniŋ buru­
17
Vä yer üstinä ḳırḳ kün ṭūfān bol­
nı teşüklärindä tiri cānnıŋ nefesi bar
ġança suvlar köp boldılar vä sefı̇̄ näni
bolsaydı öldi. 23Yer yüziniŋ üstindä bol­
kötärdilär, vä yerniŋ üstindän kötärildi.
18
Vä suvlar (27) kücäydilär, vä yer üs­ ġan barça ḫalḳ maḥv bolındı; ādamdan
tinä bek köp boldılar, vä sefı̇̄ nä suvlar­ tuvarġa, ḳımıldanġanġa vä havā ḳuşına
nıŋ yüzindä yürür edi. 19Vä suvlar yer degin yerdän maḥv bolındılar, tek Nūḥ
üstinä bek ḳatı kücäytip, barça kök­ vä birgäsinä sefı̇̄ nädä bolġanlar ḳaldılar.
lärniŋ tibindä bolġan barça büyük taġlar 24
Vä suvlar yer üstindä yüz elli kün kü­
yabuldılar. 20Vä suvlar taġlar yabul­ġan­ cäydilär.

(28) Sekizinci faṣıl


1
Vä Teŋri Nūḥnı vä birgäsinä ruġanına degin. 8Vä daḫı ḳatından kö­
sefı̇̄ nädä bolġan barça tiri nersäni vä gercinni yebärdi: yerniŋ yüzindän suv­
barça tuvarnı ḫāṭrına ketirdi, vä Teŋri lar eksildi mi dep körmägä. (29) 9Amā
yer üstinä bir yel keçirdi, vä suvlar kögercin öz ayaġınıŋ tabanına tınçlıḳ
dıŋdılar. 2Vä lüccäniŋ çoḳraḳları vä tapmadı vä aŋa sefı̇̄ nägä ḳayttı, zı̇̄ rā bar­
kökniŋ terecäläri ḳapandılar, vä köktän ça yerniŋ yüzindä suvlar bar edi, vä
yaġmur tıyıldı. 3Hem suvlar yerniŋ üs­ ḳolın sunıp anı aldı vä anı özünä se­
tindän ḳayttılar barıp ḳaytıraḳ, vä yüz fı̇̄ nägä ketürdi. 10Vä daḫı öŋgä yedi kün
elli kündän soŋra suvlar eksildilär. 4Vä ṣabr etti da kenä kögercinni sefı̇̄ nädän
yedinci ayda aynıŋ on yedinci künindä yebärdi. 11Vä kögercin aŋa iŋir vaḳtında
Arārātnıŋ taġı üstindä sefı̇̄ nä ḳondı. 5Vä keldi, vä muna – aġzında zeytǖn aġaç­
suvlar barup eksilär edi onuncı ayga de­ tan butarlanġan bir yapraḳ bar, vä Nūḥ
gin; onuncı aynıŋ birinci künindä taġ­ bildi, kä suvlar yer üstindän yeŋilländi­
larnıŋ başları köründilär. lär. 12Daḫı öŋgä yedi kün ṣabr etti vä
6
Vä ḳırḳ kündän soŋra boldı, kä kögercinni yebärdi, kä artuḳ aŋa kenä
Nūḥ ḳılġanı sefı̇̄ näniŋ terecäsin açtı. ḳaytmadı.
7
Vä ḳuzġunnı yebärdi, vä çıḳtı, çıḳıp 13
Vä altı yüz birinci yılda burungi
ḳaytır edi tā yerniŋ üstindän suvlar ḳu­ ayda aynıŋ birinci künindä boldı, kä

22
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

yerniŋ üstindän suvlar ḳurudılar, vä danġan, vä barça ḳuş, vä yer üstindä


Nūḥ sefı̇̄ näniŋ yabovın ketärip kördi, vä ḳımıldanıp durġannıŋ barçası cınslarına
muna, yerniŋ yüzi ḳuru edi. 14Vä ekinci körä sefı̇̄ nädän çıḳtılar.
ayda aynıŋ yigirmi yedinci künindä yer 20
Vä Nūḥ Allahġa bir meẕbaḥ ḳon­
ḳuru edi. 15Vä Teŋri Nūḥġa söylädi dardı; vä barça arı ḥayvāndan, vä barça
diyü: 16«Sefı̇̄ nädän çıḳ, sen, vä ḫatunıŋ, arı ḳuştan alup ol meẕbaḥta yanġan
(30) vä oġlanlarıŋ, vä oġlanlarıŋnıŋ ḫa­ ḳur­bānlar çıḳardı. 21Vä Allah bir tatlı
tunları seniŋ birgäŋä; 17barça birgäŋä ḳoḳu ḳoḳuladı, vä Allah köŋlindä ayttı:
bolġan ḥayvānnı, her nä tendän esälär, «Mundan soŋra ādam üçün artuḳ yerni
eger ḳuştan, eger tuvardan vä yer üstin­ ḳarġamayım, zı̇̄ rā ādamnıŋ köŋliniŋ fi­
dä ḳımıldanıp durġan her ḳımıldanġa­ kiri yaşlikindän yamandır; vä mundan
nından barça birgäŋä çıḳar, vä yerdä soŋra ḳılġanım kibi artuḳ (31) barça tiri
tü­zilip yayılsunlar vä yer üstindä art­ nersäni urmayım: 22daḫı yerniŋ barça
sunlar. 18Vä Nūḥ, vä oġlanları, vä ḫatu­ künläri saçmaḳ zamānı vä oraḳ orġan
nı, vä oġlanlarınıŋ ḫatunları birgäsinä zamānı, vä sovuḳ vä issilik, vä yaz vä
çıḳtılar. 19Vä barça ḥayvān, barça ḳımıl­ ḳış, vä kün vä keçä toḫtamaġaylar».

Toḳuzıncı faṣıl
1
Vä Allah Nūḥnı vä oġlanların tinä körä yarattı; 7vä siz yayılıp köp bo­
alḳışlayıp anlarġa ayttı: «Yayılıŋız, köp luŋız, yerdä ḳozlaŋız vä köp boluŋız».
boluŋız vä yerni dolduruŋız; 2Vä barça 8
Vä Teŋri Nūḥġa vä oġlanlarına bir­
yerniŋ ḥayvānları vä barça havānıŋ ḳuşı gäsinä birlä söylädi diyü: «9Vä Men,
sizdän ürkip ḳorḳsun; anlar yerniŋ bar­ muna, Men sizniŋ birlä vä sizdän soŋra
ça ḳımıldanġanı birlä vä deŋizniŋ barça bolacaḳ nesliŋiz birlä şarṭımnı durġu­
balıḳları birlä ḳolıŋızga berildilär; 3bar­ zay­dırmen, 10vä sizlär birlä bolġan ne­
fes ṣāḥibi ḥayvān blän, eger ḳuştan,
ça ḳımıldanġan vä tiri bolġan sizgä aş
eger tuvardan, vä sizlär birlä bolġan
üçün bolur; yaş otnı bergänim kibi bar­
bar­ça yerniŋ cānavārı blän, eger sefı̇̄ ­
ça sizgä berdim; 4tek etni cānı blän, kä
nädän çıḳıcılarnıŋ barçası birlä, eger
anıŋ ḳanıdır, aşamaġaysız. 5Vä kerçek yerniŋ her ḥayvān blän; 11vä birgäŋizgä
ḳanıŋıznı özlärüŋizden izlärmen, her ol şarṭımnı durġuzurmen, kä artuḳ hı̇̄ ç
ḥayvāndan vä her ādamdan anı izlär­ barça ten ṭūfān suvlarından kesilmägäy,
men, ādamnıŋ ḳanın her ḳarındaşı bol­ vä daḫı yerni bozmaḳ üçün ṭūfān bol­
ġan kişiniŋ (32) ḳolından izlärmen; maġay». 12Vä Teŋri ayttı: «Menim birlä
6
ādam­nıŋ ḳanın döküciniŋ ḳanı ādam­ sizniŋ araŋızda vä sizlär birlä dünyānıŋ
dan dökülür, zı̇̄ rā Teŋri ādamnı öz ṣū­re­ ṭabaḳalarına degin bolġan barça tiri

23
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

cānnıŋ arasında ḳılġanım şarṭnıŋ nişānı dı, çādırnıŋ ortasında yuvalandı. 22Vä
budır: 13menim yayımnı bulutta ḳoyar­ Kenaʿānnıŋ atası Ḥām ata­sınıŋ
men, vä menim birlä (33) yerniŋ arasın­ yalaŋġaçlıġın kördi vä taşḳa­rıda bolġan
da bolġan şarṭnıŋ nişānı üçün bolur. eki ḳarındaşlarına aŋlattı. 23Vä Şām vä
14
Vä bolġay, kä yer üstinä bulutnı bulut Yāfeṯ şamläni alup ekisi yaġrun üstinä
etkänimdä vä ol yay bulutta körünür; ḳoydılar vä artḳarı barup ata­larınıŋ
15
menim birlä sizniŋ araŋızda vä her yalaŋġaçlıġın yaptılar vä yüzläri artḳarı
tenniŋ barça nefes ṣāḥibi ḥayvānnıŋ çevirilgän bolıp atalarınıŋ yalaŋ­ġaçlıġın
arasında bolġan şarṭımnı ḫāṭrıma ketü­ körmädilär.
rürmen, artuḳ ṭūfān üçün suvlar bol­ 24
Vä Nūḥ çaġırından uyanġandan
mazdır barça tenni helāk etmäk üçün.
soŋra kiçi oġlı özinä nä ḳılġanın bildi
16
Vä ol yay bulutta bolur, vä anı körür­ 25
vä ayttı:
men vä Teŋri vä yer üstindä her tenniŋ
«Kenaʿān ḳarġışlıdır;
barça nefes ṣāḥibi ḥayvānnıŋ arasında
ḳarındaşlarına ḳullarnıŋ
bolġan dünyānıŋ şarṭın ḫāṭrıma ketü­
ḳulı bolġay».
rürmen». 17Vä Teŋri Nūḥġa ayttı: «Me­
nim blän yer üstindä bolġan barça
26
Vä ayttı:
tenniŋ arasında durġuzġanım şarṭnıŋ «Şāmnıŋ Teŋrisi Allah
nişānı budır». mübārek bolsun,
18
Sefı̇̄ nädän çıḳġan Nūḥnıŋ oġlanları vä Kenaʿān anlarġa ḳul bolġay.
Şām, Ḥām vä Yāfeṯ edilär, vä Ḥām Ke­
27[28]
Teŋri Yāfeṯni yayıldırġay,
naʿānnıŋ atasıdır. 19Üçi munlar Nūḥ­nıŋ vä Şāmnıŋ çādırlarında toḫtaġay;
üç oġlanlarıdır, vä bulardan doġ­ġan­lar vä Kenaʿān anlarġa ḳul bolġay».
barça dünyāga yayıldılar. 20Vä Nūḥ yer­ 28
Vä Nūḥ ṭūfāndan soŋra üç yüz elli
dä ekinci bolmaġa başladı vä bir (34) yıl tirildi. 29Vä Nūḥnıŋ barça künläri
bāġ tikti. 21Vä çaġırdan içip keyfli bol­ toḳuz yüz elli yıl edilär, vä öldi.

(35) Onuncı faṣıl


1
Nūḥnıŋ oġlanlarınıŋ doġdıḳları bu­ şʿā, vä Ṯārşı̇̄ ş, vä Kittı̇̄ m, vä Dōdānı̇̄ m.
lardır: Şām, Ḥām vä Yāfeṯ, vä ṭūfāndan 5
Bunlardan ṭāyfalarnıŋ ḳabı̇̄ lälärincä
soŋra anlarġa oġlanlar doġdılar. her kişi öz tilinä körä vilāyyetlärindä
2
Yāfeṯniŋ oġlanları: Ġōmer, vä Mā­ üm­metlärniŋ ataları aytıldılar.
ġōġ, vä Mādāy, vä Yāvān, vä Ṯūbāl, vä 6
Ḥāmnıŋ oġlanları: Kūş, vä Miṣ­
Mesek [= Meşek], vä Ṯirāṣ. 3Vä Ġōmer­ rāyim, vä Fūt, vä Kenaʿān. 7Vä Kūşnıŋ
niŋ oġlanları: Aşkenāz, vä Rifʿāṯ, vä oġlanları: Şebā, vä Ḥavı̇̄ lā, vä Sabtā, vä
Ṯo­ġārmʿā. 4Vä Yāvānnıŋ oġlanları: Elı̇̄ ­ Raʿamā, vä Sabteḫā; vä Raʿamānıŋ oġ­

24
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

lan­ları: Şebā vä Dedān. 8Vä Kūş Nim­ (37) 21Vä ʿEber oġlanlarınıŋ atası vä
rōdnı doġurdı, yerdä bahadır bolmaġa Yāfeṯniŋ ulu ḳarındaşı Şāmġa daḫı oġ­
bu başladı; 9vä bu Allahnıŋ aldında bir lanlar doġdı.
bahadır avcı edi, anıŋ üçün aytılur, kä 22
Şāmnıŋ oġlanları ʿĒlām, vä Āşūr,
Allahnıŋ aldında Nimrōd kibi bahadır vä Arfāḫşād, vä Lūd hem Arām edilär.
avcıdır. 10Evvel ḫanlıġı Bābel edi, vä 23
Vä Arāmnıŋ oġlanları ʿŪṣ, vä Ḥūl, vä
Äreḫ, vä (36) Akkad vä Ḫālnä Şēnnaʿār
Ġeṯer, vä Māş edilär. 24Vä Arfāḫşād Şe­
yerindä. 11Ol yerdän Āşūr çıḳtı vä Nı̇̄ no­
lāḥnı doġurdı, vä Şelāḥ daḫı ʿEberni
vä vä Reḥōboṯ şehrin vä Kālāḥnı ḳon­
do­ġurdı. 25ʿEberġä eki oġlan doġdı; bi­
dar­dı, 12hem Nı̇̄ novä hem Kālāḥnıŋ ara­
sında Resenni; ol, bir ulu şehirdir. riniŋ adı Fāleġ, zı̇̄ rā künlärindä yer bö­
13
Miṣ­rāyim daḫı Lūdı̇̄ mni, vä ʿAnā­ lündi; vä ḳarındaşınıŋ adı Yōḳṭān. 26Vä
mı̇̄ mni, vä Lehābı̇̄ mni hem Nāftūḥı̇̄ mni Yōḳṭān daḫı Almōdādnı, vä Şālefni, vä
doġurdı, 14hem Pāṯrūsı̇̄ mni vä Ḳāṣlū­ Ḥaṣarmāveṯni hem Yǟrāḥnı doġurdı,
ḥı̇̄ mni, kä Filistı̇̄ lär andan çıḳtılar, hem 27
hem Hādōrāmnı, hem Ūzālnı, hem
Ḳāftōrı̇̄ mni doġurdı. Diḳālnı [= Diḳlānı], 28hem ʿŌbālnı,
15
Kenaʿān öz ulu oġlı Ṣidōnnı vä hem Abı̇̄ māyilni, hem Şebānı, 29hem
Ḥeṯ­ni doġurdı, 16hem Yebūseyni, hem Ōfı̇̄ rni, hem Ḥavı̇̄ lānı, hem Yōbābnı.
Amōrreyni, hem Ġerġāşeyni, 17hem Ḥı̇̄ ­ Barça bular Yōḳṭānnıŋ oġlanları edi.
veyni, hem ʿArḳeyni, hem Sı̇̄ neyni, 30
Vä bularnıŋ duracaḳ yeri Meşādan
18
hem Arvadeyni, hem Ṣemāreyni, hem
Kün Doġusınıŋ taġı Sefārġa barġancaga
Ḥamāṯeyni. Andan soŋra Kenaʿānı̇̄ lärniŋ
degin edi. 31Şāmnıŋ oġlanları bulardır,
ḳabı̇̄ läläri yayıldılar, 19vä Kenaʿānı̇̄ lärniŋ
ḳabı̇̄ lälärincä, tillärincä, yurtlarınca vä
sinorı Ṣidōndan Ġerārġa doġrı Ġāzāga
degin edi, Sodōmġa vä Ġomōrrāga, vä (38) ümmetlärincä.
Admāga hem Ṣibōyimġä doġrı tā Lā­
32
Nūḥ oġlanlarınıŋ ḳabı̇̄ läläri doġ­
şaʿga barġança. 20Ḥāmnıŋ oġulları bu­ duḳlarınca vä ümmetlärincä bulardır.
lardır, ḳabı̇̄ lälärincä, tillärincä, yurtla­ Vä ṭūfāndan soŋra yerdä ümmetlär bu­
rınca hem ümmetlärincä. lardan bölek-bölek boldılar.

On birinci faṣıl
1
Vä barça yerdä til bir vä söylemek­ keselim da ot blän küydirälim». Vä ker­
lik bir edi. 2Vä boldı, kä Kün Doġu­sın­ piçlär anlarġa taş ornına, vä balçıḳ kireç
dan köçkänlärindä Şēnnaʿār vilāyye­tin­ ornına edi. 4Andan ayttılar: «Kel özläri­
dä bir derä taptılar da anda oturdılar. mizgä bir şehir vä bir ḳullä ḳondaralım,
3
Vä bir birinä ayttılar: «Kel kerpiçlär kä başı kökġä degin erür, vä özlärimiz­

25
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

gä atlıḳ ḳılalım, tā kim bütün yerniŋ do­ġurġandan soŋra eki yüz toḳuz yıl ti­
üstindä taġılmaġaymız». 5Andan Allah rildi vä oġlanlar vä ḳızlar doġurdı.
ādam oġıllarınıŋ ḳondarġanları şehirni 20
Raʿav daḫı yüz otuz eki yıl tirildi
vä ḳulläni körmeġä endi. da Serūġnı doġurdı. 21Vä Raʿav Serūġnı
6
Vä Allah ayttı: «Muna, bir ümmet, doġurġandan soŋra eki yüz yedi yıl ti­
vä barçasına til birdir; vä munı yapmaġa rildi da oġlanlar vä ḳızlar doġurdı.
başladılar, vä endi (39) munlar her nä 22
Serūġ daḫı yüz otuz yıl tirildi da
ḳıl­maġa fikir etärlär esä, anlarġa yasaḳ Nāḥōrnı doġurdı. 23Vä Serūġ Nāḥōrnı
bo­lınmaz. 7Kel enälim da anlarnıŋ tilin doġurġandan soŋra eki yüz yıl tirildi da
anda ḳarıştıralım, kä bir biriniŋ tilin aŋ­ oġlanlar vä ḳızlar doġurdı.
la­maġaylar». 8Vä Allah anlarnı barça 24
Nāḥōr daḫı yigirmi toḳuz [= 79]
yer­niŋ yüzindä taġıttı, da ol şehirni ḳon­ yıl tirildi da Tārraḥnı doġurdı. 25Vä Nā­
dar­maḳtan tıyıldılar. 9Anıŋ üçün aŋa ḥōr Tārraḥnı doġurġandan soŋra (41)
Bābel dep ad ḳoydı, zı̇̄ rā Allah anda bar­ yüz on toḳuz [= 129] yıl tirildi da oġlan­
ça yerniŋ tilin ḳarıştırdı vä anlarnı Al­lah lar vä ḳızlar doġurdı.
barça yerniŋ yüzindä andan taġıttı. 26
Tārraḥ daḫı yetmiş yıl tirildi da
10
Şāmnıŋ doġduḳları bulardır: Şām Ābrāmnı, Nāḥōrnı vä Hārānnı doġurdı.
yüz yaşında ekän ṭūfāndan eki yıl soŋra 27
Vä Tārraḥnıŋ doġduḳları bulardır:
Arfāḫşādnı doġurdı; 11vä Şām Arfāḫ­ Tārraḥ Ābrāmnı, vä Nāḥōrnı, vä Hārān­
şādnı doġurġandan soŋra beş yüz yıl ti­ nı doġurdı. Hārān daḫı Lōṭnı doġurdı.
rildi da oġlanlar vä ḳızlar doġurdı. 28
Vä Hārān atası Tārraḥnıŋ aldındä doġ­
12
Vä Arfāḫşād yüz otuz beş yıl tirildi ġanı vilāyyettä, Kâşdı̇̄ lärniŋ Ūrında öl­
da Şelāḥnı doġurdı. 13Hem Arfāḫşād di. 29Vä Ābrām hem Nāḥōr özlärinä ḫa­
Şelāḥnı doġurġandan soŋra dört yüz üç tunlar aldılar: Ābrām ḫatunınıŋ adı Sā­
yıl tirildi da oġlanlar vä ḳızlar doġurdı. rāy, vä Nāḥōr ḫatunınıŋ adı Milkā, kä
14
Şelāḥ yüz otuz yıl tirildi da ʿEberni Mil­kānıŋ vä Yiṣkānıŋ atası Hārānnıŋ
doġurdı. 15Vä Şelāḥ ʿEberni doġurġan­ ḳı­zı edi. 30Vä Sārāy ḳısır edi, da oġlı
dan soŋra (40) dört yüz üç [= 330] yıl yoḳ edi.
tirildi da oġlanlar vä ḳızlar doġurdı. 31
Vä Tārraḥ öz oġlı Ābrāmnı hem
16
ʿEber daḫı yüz otuz dört yıl tirildi Hārānnıŋ oġlı öz oġlınıŋ oġlı Lōṭnı vä
da Fāleġni doġurdı. 17Vä ʿEber Fāleġni kelini oġlı Ābrāmnıŋ ḫatunı Sārāynı
do­ġurġandan soŋra dört yüz otuz [= alup Kenaʿān yerinä ketmek üçün bir­
370] yıl tirildi vä oġlanlar vä ḳızlar gälärinä Kâşdı̇̄ lärniŋ Ūrından çıḳtılar da
doġurdı. Ḥārrānġa degin keldilär vä anda (42)
18
Fāleġ daḫı yüz otuz yıl tirildi da oturdılar. 32Vä Tārraḥnıŋ künläri eki yüz
Raʿavnı doġurdı. 19Vä Fāleġ Raʿavnı beş yıl edi, vä Tārraḥ Ḥārrānda öldi.

26
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

On ekinci faṣıl
1
Vä Allah Ābrāmġa aytġan edi kä: zı̇̄ rā vilāyyettä aġır ḳıtlıḳ bar edi. 11Vä
«Bar vilāyyetiŋdän vä doġġanıŋ yerdän boldı, kä Mıṣırġa kirmegä yaḳlaşġan
vä ataŋnıŋ evindän çıḳ, da Men saŋa kibi ḫatunı Sārāyġa ayttı: «Muna, bilä­
kör­güzecegim yerġä ket. 2Vä seni ulu men, kä körkli çehräli ḫatunsen; 12vä
ümmet ḳılarmen vä seni alḳışlarmen
bolġay, kä (44) Mıṣırlılar seni körgän­
hem adıŋnı ulu etärmen, da alḳış bol­
cä: “Bu, anıŋ ḫatunıdır”, – deyärlär vä
ġaysen. 3Vä seni alḳışlaġanlarnı alḳış­
me­ni öldürürlär vä seni tirgizirlär;
lar­men vä ḳarġaġanlarnı ḳarġarmen; da
yerniŋ barça ḳabı̇̄ läläri sendä alḳışlan­
13
lüṭuf ḳıl, ayt, kä ḳız ḳarındaşımsen, kä
ġaylar». seniŋ sebebiŋ blän maŋa yaḫşılıḳ tiysin
4
Vä Ābrām bardı, neçük kä Allah vä seniŋ sebebiŋ blän cānım tirilgäy».
aŋa dedi esä; Lōṭ daḫı birgäsinä bardı. 14
Vä boldı, kä Ābrām Mıṣırġa kirgäni
Vä Ābrām Ḥārrāndan çıḳġan zamānda zamān Mıṣırlılar ḫatunnı kördilär, kä
yetmiş beş yaşında edi. 5Vä Ābrām ḫa­ bek körkli edi, 15vä firʿavınnıŋ biyläri
tunı Sārāynı vä ḳarındaşınıŋ oġlı Lōṭnı anı körip firʿavınga maḫtadılar, da ḫa­
hem barça ḳazanġanları mālların vä
tun firʿavınnıŋ sarāyına alındı. 16Vä Āb­
Ḥārrānda ḳazanġanları cānlarnı (43)
rāmġa anıŋ ḫāṭrı üçün yaḫşılıḳ etti; da
alup Kenaʿān vilāyyetinä barmaḳ üçün
ḳoyları, vä sıġırları, vä eşäkläri, vä ḳul­
çıḳtılar vä Kenaʿān vilāyyetinä keldilar.
6
Vä Ābrām vilāyyettän keçti tā Şeḫem ları hem ḳaravaşları, vä tişi eşäkläri
ye­rinä vä Mōrä mēşäsinä degin. Ke­ hem deväläri bar edi.
naʿānı̇̄ lär daḫı ol zamān ol vilāyyettä 17[18]
Andan Allah firʿavınnı vä anıŋ
edi­lär. 7Vä Allah Ābrāmġa körünüp de­ evin ulu urışlar blän urdı Ābrāmnıŋ ḫa­
di kä: «Oşbu yerni nesliŋä berürmen». tunı Sārāynıŋ sebebi üçün. 18Ol zamān
Ol daḫı özinä körüngän Allahġa bir firʿavın Ābrāmnı çaġırdı da ayttı:
meẕbaḥ ḳondardı. 8Vä andan taġġa «Nädir bu maŋa ḳılġanıŋ? Nöçün maŋa
doġ­rı Beyt-Elniŋ Kün Doġusı ṭarafından
aŋlatmadıŋ, kä ḫatunıŋdır? (45) 19Nö­
köçti da çādırın tikti; Beyt-El Kün Batı­
çün ayttıŋ, kä ḳız ḳarındaşımdır, vä anı
sı vä ʿĀy Kün doġusı ṭarafında edi; Vä
özümä ḫatunlıḳka alup edim? Vä endi
anda Allahġa bir meẕbaḥ ḳondardı vä
Yāhūnıŋ adına duʿā etti. 9Andan Āb­rām muna ḫatunıŋ: al da ket». 20Vä firʿavın
barup ketär ekän Tüşlikkä köçti. anıŋ üçün kişilärġä buyurdı, da anı vä
10
Vä vilāyyettä ḳıtlıḳ boldı. Vä ḫatunın hem barça anda bolġannı ye­
Ābrām Mıṣırġa endi, kä anda oturġay, bärdilär.

27
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

On üçinci faṣıl
1
Vä Ābrām Mıṣırdan çıḳtı, vä ḫa­ rüp Yārdenniŋ barça düzligin kördi, kä
tunı, vä barça anda bolġan, hem Lōṭ barçası suvarılġandır, Allah Sodōmnı
daḫı birgäsinä, Tüşlikkä doġrı kettilär. vä Ġomōrranı bozmazdan burun Allah­
2
Vä Ābrāmnıŋ sürisi, kümişi vä al­ nıŋ bāġı kibi vä tā Sōġārġa degin Mıṣır
tunı bek köp edi. 3Vä köçövlärincä Tüş­ yeri kibi edi; 11vä Lōṭ özinä Yārdenniŋ
liktän Beyt-Elgä bardı tā evveldä çādırı barça düzligin sayladı; (47) vä Lōṭ Kün
bolġan yerġä, kä Beyt-El vä ʿĀy arasın­ Doġusından köçti. Da bir birindän ay­
da edi, 4yaʿnı̇̄ meẕbaḥ yerinä, kä anı bu­ rıldılar. 12Ābrām Kenaʿān vilāyyetindä
runda anda etkän edi vä Ābrām anda oturdı; vä Lōṭ düzlik şehirlärindä oturdı
Yāhūnıŋ adına duʿā etti. 5Vä Ābrām da çādırlarnı tā Sodōmġa degin turġuz­
blän barġan Lōṭnıŋ ḳoyları vä sıġırları dı. 13Vä Sodōm kişiläri yaramazlar vä
hem çādırları bar edi. 6Vä yer anlarnı Allahġa bek yazıḳlılar edilär.
kötäralmaz edi, kä birgä (46) oturġaylar, 14
Vä Allah Ābrāmġa Lōṭ andan ay­
zı̇̄ rā mālları köp bolġan üçün birgä rılġandan soŋra dedi kä: «Endi sen
oturmaġa bolayalmadılar. 7Vä Ābrām bolġanıŋ yerdän Şimālġa vä Tüşlikkä
sürisiniŋ kütövçiläri vä Lōṭ sürisiniŋ hem Kün Doġusına vä Kün Batısına
kütövçiläri arasında talaş boldı; vä doġrı közläriŋni kötär; 15zı̇̄ rā barça kör­
Kenaʿānı̇̄ hem Ferēzı̇̄ ol zamān ol vi­ gäniŋ yerni saŋa vä seniŋ nesliŋä dāyı­
lāyyettä oturur edilär. mā berürmen; 16vä nesliŋni yerniŋ top­
8
Ol zamān Ābrām Lōṭġa dedi kä: raġı kibi ḳılarmen, kä eger bir kimsä
«Lüṭuf et, menim birlä seniŋ araŋda yerniŋ topraġın sanmaġa ḳādır bolsa,
hem kütövçilärim vä kütövçiläriŋ ara­ seniŋ nesliŋ dä sanalġay; 17dur, yerdä
sında talaş bolmasun, zı̇̄ rā biz ḳarındaş­ uzunlıġına vä keŋliginä yüri ber, zı̇̄ rā
larmız; 9barça vilāyyet aldıŋda dägül anı saŋa berürmen».
midir? Lüṭuf et, ḳatımdan ayrıl; eger 18
Vä Ābrām çādırlarnı çekip ketti vä
soŋ ḳolga barsaŋ, men oŋ ḳolga bara­ Ḥebrōnda (48) bolġan Māmrä mēşälik­
yım; vä eger oŋ ḳolga barsaŋ, men soŋ lärindä olturup anda Allahġa meẕbaḥ
ḳolga barayım». 10Vä Lōṭ közlärin kötä­ ḳondardı.

On dörtinci faṣıl
1
Vä Şēnnaʿār ḫanı Amrāfelniŋ, vä mōrra ḫanı Birşāʿ üstinä, vä Adma ḫanı
Elāsār ḫanı Aryōḫnıŋ, vä ʿĒlām ḫanı Şināb üstinä, hem Ṣebōyim ḫanı Şemā­
Ke­dārlāʿomerniŋ, hem Ṭāyfalarnıŋ ḫa­ ber üstinä, vä Belaʿ ḫanı yaʿnı̇̄ Soʿār üs­
nı Ṯidʿālnıŋ künlärindä vāḳiʿ boldı, kä ti­nä urış ḳıldılar. 3Barça bular Tuz De­
2
anlar Sodōm ḫanı Beraʿ üstinä, vä Ġo­ ŋizi bolınġan Siddı̇̄ m çoḳur yerindä

28
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

ḳoşıldılar. 4Bular on eki yıl Kedārlā­ʿo­ üç yüz on sekiz meşrūʿlarnı yaraḳladı


merġä ḳullıḳ ettilär vä on üçinci yılda da anlarnı tā Dānġa degin ḳuvaladı; 15vä
ʿāṣay boldılar. 5Vä on dörtinci yılda Ke­ ol hem ḳulları keçä blän üstlärinä böli­
dārlāʿomer birgäsinä bolġan ḫanlar nüp anlarnı urdılar vä tā Dımışḳnıŋ soŋ
blän kelip ʿAşteroṯ-Ḳārnāʿimdä Refā­ yaḳasında bolġan Ḥobāga degin anlarnı
ʿı̇̄ m­ni, vä Hāmda Zūzı̇̄ mni hem Şāvä- ḳuvaladı; 16vä barça mālnı hem ḳarındaş
Ḳiryāṯaʿimdä Ēmı̇̄ mni urdılar, 6vä Ḥō­ Lōṭnı vä mālın hem ḫatunlarnı vä ḳa­
rı̇̄ ni öz Seʿı̇̄ r taġında tā yabanġa (49) vımnı ḳaytardı.
ya­ḳın bolġan Pārānnıŋ düzliginä degin 17
Andan ol Kedārlāʿomerniŋ vä bir­
urdılar. 7Andan ḳaytıp ʿEyn-Mişpāṯġa gäsinä bolġan ḫanlarnıŋ ḳırılışından
yaʿ­nı̇̄ Ḳādeşġä keldilär vä ʿAmā­li­ ḳaytġanı zamān Sodōm ḫanı ḳarşısına
ḳı̇̄ lärniŋ barça tüzin hem Ḥāṣāṣōn-Tā­ Şāvä deräsinä çıḳtı, kä Ḫan Deräsi ol­
mārda oturġan Amōrreyni urdılar. 8Vä dır; 18vä Şālim ḫanı Melkiṣedeḳ Teŋri
Sodōm ḫanı, vä Ġomōrra ḫanı, vä Ad­
Taʿālānıŋ imāmı ekän (51) etmek vä ça­
ma ḫanı, vä Ṣebōyim ḫanı, hem Belaʿ
ġır çıḳardı, 19vä anı alḳışladı da ayttı:
ḫanı yaʿnı̇̄ Soʿār çıḳıp anlarnıŋ üstinä
Siddı̇̄ m çoḳur yerindä urışnı düzettilär.
«Köklärniŋ vä yerniŋ ṣāḥibi bolġan
9
ʿĒlām ḫanı Kedārlāʿomerniŋ vä Ṭāyfa­
Teŋri Taʿālānıŋ ḳatında
larnıŋ ḫanı Ṯidʿālnıŋ, vä Şēnnaʿār ḫanı
Ābrām alḳışlı bolsun;
Amrāfelniŋ, vä Elāsār ḫanı Aryōḫnıŋ 20
hem Teŋri Taʿālā mübārek bolsun, kä
üs­tinä dört ḫan beş ḫan üstinä çıḳtılar.
dūşmānlarıŋnı ḳolıŋa çıḳara berdi».
10
Vä Siddı̇̄ m çoḳur yeri ḳır ḳuyuları bir­
lä dolu edi. Vä Sodōm vä Ġomōrra
ḫanları ḳaçıp anda tüştilär, vä ḳalġanlar Andan aŋa her şeydän onlıḳnı berdi.
taġġa ḳaçtılar. 11Vä anlar Sodōmnıŋ vä
21
Soŋra Sodōm ḫanı Ābrāmġa ayttı:
Ġomōrranıŋ barça mālın vä aşların «Maŋa cānlarnı ber, da mālnı özüŋä
aldılar da kettilär. 12Vä daḫı Sodōmda al». 22Ābrām daḫı Sodōm ḫanına ayttı:
oturġan Ābrāmnıŋ ḳarındaşınıŋ oġlı «Köklärniŋ vä yerniŋ ṣāḥibi bolġan
Lōṭ­nı vä anıŋ mālın aldılar da kettilär. Teŋ­ri Taʿālā Allahġa ḳolımnı kötärdim,
(50) 13Vä ḳaçġan bir kimsä kelip
23
kä men barça seniŋki bolġandan iptän
ʿEb­rānı̇̄ Ābrāmġa aŋlattı; vä ol – Eşḳol­ başmaḳ ḳayışına barġanca bir nersä al­
nıŋ vä ʿĀnerniŋ ḳarındaşı, Amōrrey mazmen: aytmaġaysen kä: “Ābrāmnı
Māmräsiniŋ mēşäliklärindä toḫtar edi, bay ḳıldım”, – 24oġlanlarnıŋ aşaġa­nın­
zı̇̄ rā bular Ābrām blän ʿahdlu edilär. dan vä birgämä kelgän kişilärniŋ:
14
Vä Ābrām ḳarındaşınıŋ esı̇̄ r bolġa­ ʿĀner, Eşḳol vä Māmräniŋ payından
nın eşitkän kibi öz evindä doġġanlardan başḳa; anlar öz payın alurlar».

29
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

(52) On beşinçi faṣıl


1
Oşbu nersälärdän soŋra Allahnıŋ amā ḳuşlarnı yarmadı. 11Vä ol leşlär üs­
sözi, Ābrāmġa köriştä bolup dedi kä: tinä ḳuşlar endi, da Ābrām anlarnıŋ ḳa­
«Ḳorḳma, Ābrām; Men saŋa ḳalḳan­ tında oturdı.
men; seniŋ bek ulu yalıŋdır». 2Ābrām 12
Vä Ḳuyaş batacaḳ zamānda Āb­
daḫı dedi kä: «Rabb Allah! maŋa nä be­ rām üstinä bir derin uyuḳu tüşti, da mu­
rürsen? Çün kä men evlâdsız yüräydir­ na, ḳorḳu vä ulu ḳaraŋġulıḳ üstinä tüşti.
men; vä evimniŋ ketḫudāsınıŋ oġlı 13
Vä Ābrāmġa dedi kä: «Bilmiş bol­
Dımışḳlı Eliʿezerdir». 3Vä daḫı Ābrām ġaysen, kä nesliŋ özläriniŋ dägül vi­
ayttı: «Muna, maŋa nesil bermädiŋ, vä lāyyettä ġarı̇̄ blär (54) bolup ol yerlilärġä
muna, evimniŋ beslengäni maŋa mı̇̄ rās̱ ḳullıḳ etärlär, kä anlarnı dört yüz yıl
yeyicidir». 4Nihāyet baḳ, Allahnıŋ sözi ḳıynarlar, 14vä daḫı ol ümmetġä, kä aŋa
aŋa bolup dedi kä: «Bu saŋa mı̇̄ rās̱ yeyi­ ḳullıḳ etärlär, ḥükm etärmen; andan
ci bolmaz, amā baġırsaḳlarıŋdan çıḳar soŋra köp māl blän çıḳġaylar, 15vä sen
kimsä saŋa mı̇̄ rās̱ yeyici bolur». 5Andan selāmet birlä atalarıŋa kelüp yaḫşı pı̇̄ r­
anı tışḳarı çıḳarıp aŋa dedi kä: «Endi lik bolup kömülürsen; 16vä dördinci ḳu­
köklärġä doġrı baḳ vä yıldızlarnı say, şaḳta bu yerġä ḳaytırlar, zı̇̄ rā Amōr­
eger saymaġa ḳādır esäŋ». Vä daḫı aŋa reylärniŋ günāhı şimdigä degin tamām
ayttı: «Nesliŋ bulay bolur». (53) 6Vä bolmadı».
Allahġa inandı, da anı aŋa rāstlıḳ üçün 17
Andan Ḳuyaş batġandan soŋra bir
ḥesāb etti. ḳaraŋġulıḳ boldı, vä muna, bir tüter fu­
7
Vä aŋa dedi kä: «Men ol Allahmen, run vä bir yaḳılġan çırāḳ yarılarnıŋ or­
kä oşbu yerni saŋa mı̇̄ rās̱ ka bermek üçün tasından keçti.
seni Kâşdı̇̄ lärniŋ Ūr’ından çıḳar­dım». 18
Ol kündä Allah Ābrām blän
8
Ol esä ayttı: «Ya Rabb Allah! Nä­dän bi­ şarṭ kesüp ayttı: «Bu yerni Mıṣır ır­
lürmen, kä anı mı̇̄ rās̱ yeyürmen?» ma­ġından tā Furāt ırmaġı degänlä­
9
Allah aŋa ayttı: «Maŋa bir üç yıllıḳ ri ulu ırmaḳġa degin seniŋ nesliŋä
buzaġunı, vä üç yıllıḳ eçkini, daḫı üç ber­dim: 19vä Kēney, vä Kenezey, vä
yıllıḳ ḳoçḳarnı, hem ḳumrını hem kö­ Ḳādmōney, 20vä Ḥetı̇,̄ vä Ferezı̇̄, vä
gercin yavrısın al». 10Ol daḫı aŋa barça Refāʿimı̇̄, 21[20]vä Amōrrey, vä Ke­
bu nersälärni alup anlarnı ortadan yardı naʿānı̇̄, vä Circaşey, vä Yebūsey vi­
vä her yarısın olbir yarısına ḳarşı ḳoydı; lāyyetlärin dä».

(55) On altıncı faṣıl


Vä Sārāy Ābrāmnıŋ ḫatunı aŋa
1
bar edi, kä adı Hācār edi. 2Vä Sārāy
doġurmadı. Vä anıŋ bir Mıṣırlı ḳaravaşı Ābrāmġa ayttı: «Muna, endi Allah meni

30
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

doġurmaḳtan ḳapattı; kerem et, menim ḳaçaydırmen», – dedi. 9Vä Allahnıŋ


ḳaravaşımġa yaḳınlıḳ et: şāyed andan me­legi aŋa ayttı: «Bikäŋä ḳayt vä ḳol­
oġul etkäymen». Ābrām daḫı Sārāynıŋ ları astında bolup muṭı̇̄ ʿ bol». 10Vä daḫı
āvāzına diŋledi. 3Vä Ābrāmnıŋ ḫatunı Allahnıŋ melegi ayttı: «Nesliŋni şolay
Sārāy öz ḳaravaşı Mıṣırlı Hācārnı Āb­ köp etärmen, kä köpliktän sanalmaġı
rām Kenaʿān vilāyyetindä on yıl otur­ ḳā­bil bolmaġay». 11Allahnıŋ melegi
ġan­dan soŋra aldı vä anı öz eri Ābrāmġa daḫı aŋa ayttı: «Muna, sen ḥāmiläsin vä
ḫatunlıḳka berdi. 4Vä Hācār yavuḳlıḳ bir oġul doġurursen, kä adın İşmāʿı̇̄ l ḳo­
etti da ḥāmilä boldı. Vä ḥāmilä bolġanın yarsen, zı̇̄ rā Allah çekkäniŋ ḳıyınnı eşit­
körgüncä bikäsi anıŋ közlärinä yeŋil ti; 12vä (57) ol yābān kişi bolur; anıŋ
boldı. 5Vä Sārāy daḫı Ābrāmġa ayttı: ḳo­lı barça ādam üstinä, vä barça ādam­
«Maŋa bolġan ẓulüm üstiŋä ḳaytġay; larnıŋ ḳolı anıŋ üstinä bolup barça ḳa­
men ḳaravaşımnı ḳoynıŋa ḳoydım; ol rındaşlarınıŋ aldında oturur». 13Vä Hā­
daḫı ḥāmilä bolġanın körüp közlärinä cār birgäsinä söyleşkän Allahġa: «Sen
yeŋil boldı; Allah seniŋ blän menim meni körgän Teŋrisen», – dep adladı,
aramızda ḥükm etkäy». (56) 6Vä Ābrām zı̇̄ rā ayttı: «Munda daḫı meni körgänniŋ
Sārāyga ayttı: «Muna, ḳaravaşıŋ ḳolıŋ­ artına kördim mi?» 14Anıŋ üçün ol
dadır; aŋa neçük kä közläriŋä yaḫşı kö­ ḳuyuga Beār-Laḥay-Rōāyi dep ad
rünsä, ḳıl». Sārāy daḫı anı ḳıynadı, da ḳoyġan. Muna ol Ḳādeş birlä Bāred
anıŋ aldından ḳaçtı. arasındadır.
7
Vä Allahnıŋ melegi anı yabanda 15
Andan Hācār Ābrāmġa bir oġul
suv çoḳraġınıŋ ḳatında yaʿnı̇̄ Şūr yolın­ do­ġurdı; vä Ābrām öz oġlına, kä anı
da bolġan çoḳraḳnıŋ yanında taptı. 8Vä Hā­cār aŋa doġurdı, İşmāʿı̇̄ l dep ad ḳoy­
ayttı: «Ey Sārāynıŋ ḳaravaşı Hācār! dı. 16Vä Ābrāmġa Hācār İşmāʿı̇̄ lni do­
ḳaydan keläsin vä ḳayda barursen?» Ol ġur­ġanda Ābrām seksän altı yaşında
daḫı: «Men bikäm Sārāynıŋ aldından edi.

On yedinci faṣıl
1
Andan Ābrām toḳsan toḳuz yaşın­ na, Menim seniŋ birlä şarṭım bar: vä
da ekän Allah Ābrāmġa köründi vä aŋa sen ḳavımlarnıŋ köpliginiŋ atası bol­
ayttı: «Men Her Şeygä Ḳādır Teŋrimen; ġay­sen, 5vä bu zamāndan soŋra adıŋ
(58) aldımda yürip kāmil bol; 2vä Me­ Āb­rām adlanmazdır, amā adıŋ İbrāhı̇̄ m
nim birlä seniŋ araŋda şarṭımnı ḳoyar­ bolur, zı̇̄ rā seni köp ḳavımlarnıŋ atası
men da seni köp ziyādäsi birlä arttırur­ ettim. 6Vä seni bek ziyādäsi birlä arttı­
men». 3Vä Ābrām yüzi üstinä tüşti. Vä rurmen, vä sendän köp ḳavımlar etär­
Teŋri birgäsinä söyleşüp dedi kä: 4«Mu­ men, vä ḫanlar sendän çıḳġaylar; 7vä

31
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

seniŋ birlä menim aramda hem sendän şar kişigä evlād doġur mı? vä Sārra
soŋra nesillärincä evlādıŋ arasında dā­ toḳsan yaşar ḫatun ekän doġurur mı?»
yīm şarṭ üçün şarṭımnı durġuzurmen, 18
Vä İbrāhı̇̄ m Teŋrigä ayttı: «Kǟşkä İş­
kä saŋa vä sendän soŋra ẕürriyyetiŋä
māʿı̇̄ l aldıŋda tirilgäy edi!» 19Vä Teŋri
Teŋri bolġaymen; 8vä saŋa hem sendän
aŋa ayttı: «Kerçek, ḫatunıŋ Sārra saŋa
soŋra nesliŋä ġurbetlikläriŋniŋ yerin,
yaʿnı̇̄ barça Kenaʿānnıŋ vilāyyetin dā­ oġul doġurur, vä adın İsḥāḳ ḳoyarsen;
yīm yurt üçün berürmen; da anlarġa vä anıŋ birlä şarṭımnı vä andan soŋra
(59) Teŋri bolurmen». anıŋ nesli birlä dāyīm şarṭ üçün dur­ġu­
9
Vä daḫı Allah İbrāhı̇̄ mġä dedi kä: zurmen. 20Vä İşmāʿı̇̄ l üçün dä seni eşit­
«Sen daḫı vä sendän soŋra nesliŋ ṭaba­ tim: muna, anı alḳışlarmen, vä anı ya­
ḳalarınca şarṭımnı saḳlayıŋız. 10Menim yıldırurmen, vä anı ġāyettä arttırurmen;
birlä sizniŋ aramızda vä sendän soŋra
on eki aġalar doġurur; vä anı ulu ḫalḳ­
nesliŋ arasında saḳlacaġıŋız şarṭ budır,
nıŋ ṣāḥibi etärmen. 21Vä (61) olbir yılda
kä sizdä her erkäk sünnet bolġay; 11ġul­
fäŋizniŋ etin sünnet etkäysiz, vä menim bu zamānda Sārra saŋa doġuracaḳ İsḥāḳ
birlä sizniŋ araŋızda şarṭnıŋ nişānı bol­ birlä dä şarṭımnı durġuzurmen».
sun. 12Pes her sekiz künlik erkägiŋiz, 22
Vä birgäsinä söylemegä tavıstı, da
nesildän nesilġä, üydä doġġan hem se­ Teŋri İbrāhı̇̄ mniŋ ḳatından yuḳarı çıḳtı.
niŋ nesliŋdän bolmayıp ġarı̇̄ blärdän aḳ­ 23
Vä İbrāhı̇̄ m öz oġlı İşmāʿı̇̄ lni, vä üydä
ça birlä satun alınġan sünnetlänsün. doġġan barçasın, vä aḳça birlä satun
13
Eviŋdä doġġan vä aḳça birlä satun
alınġan barçasın öz ocaġınıŋ barça er­
alın­ġan kimsä elbettä sünnetlänsün, da
käk kişilärin alup anlarnıŋ ġulfä etin
şarṭım etiŋizdä dāyīm şarṭ üçün bolsun.
14
Vä sünnetsiz erkägiŋ, kä ġulfäsiniŋ hemān ol kündä sünnet etti, neçük kä
etin sünnet etmägän bolur, ol cān öz ḳa­ Teŋri birgäsinä söylesä edi. 24Vä İbrā­
vımlarından kesilür, çün şarṭımnı boz­ hı̇̄ m ġulfäsiniŋ etin dä sünnetlänġän
dı». 15Vä daḫı Teŋri İbrāhı̇̄ mġä ayttı: zamān toḳsan toḳuz yaşar kişi edi. 25Vä
«Ḫatunıŋ Sārāynıŋ adına (60) Sārāy oġlı İşmāʿı̇̄ l ġulfäsiniŋ eti sünnetlänġäni
demä, amā adı Sārra bolsun; 16vä anı zamān on üç yaşında edi. 26Hemān ol
alḳışlarmen, vä saŋa andan daḫı bir
kündä İbrāhı̇̄ m vä oġlı İşmāʿı̇̄ l sünnet­
oġul berürmen; vä anı alḳışlarmen, da
ländilär, 27vä eviniŋ barça kişiläri eger
ḳavım ṣāḥibi bolġay, ḳavımlarnıŋ ḫan­
ları andan bolġaylar». üydä doġġan, eger ġarı̇̄ b ḫalḳnıŋ ḳatın­
17
Ol zamān İbrāhı̇̄ m yüzü üstinä tüş­ dan aḳça birlä satun alınġan birgäsinä
ti, da küldi, vä köŋlindä ayttı: «Yüz ya­ sünnet boldılar.

32
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

(62) On sekizinci faṣıl


1
Andan Allah aŋa Māmrä mēşälik­ maḳ­tan tıyılıp edi. 12Vä Sārra özi özi­
lä­rindä köründi, ol daḫı künniŋ issili­ sindä külüp ayttı: «Men ḳartlanġanım­
gindä çādırnıŋ eşigindä oturur edi. 2Vä dan soŋra maŋa ẕevḳ bolur mı? hem
közlärin kötärüp baḳsa, muna, yanında bekim daḫı ḳarttır». 13Vä Allah İbrā­
üç kişi duraydırlar. Munlarnı körgäni hı̇̄ m­ġä ayttı: «Nöçün Sārra külüp: “Ker­
kibi çādırnıŋ eşigindän barup ḳarşılarına çek men ḳart ekän doġurur mımen?” –
yüridi da baş urdı yerġä, 3vä ayttı: «Ey ayttı? 14Allahġa küç (64) nersä barmı­
beklärim, eger endi közläriŋdä yaḫşılıḳ dır? Bolunġan zamānda tirlik vaḳtına
taptım esä, lüṭuf et, ḳuluŋnıŋ ḳatından körä saŋa ḳayturmen, vä Sārraġa oġul
keçmä; 4kel, bir miḳdār suv alınsun, da bolur». 15Sārra daḫı inkâr etti da: «Kül­
ayaḳlarıŋıznı yuvıŋız vä aġaç tibindä medim», – dedi. Zı̇̄ rā ḳorḳar edi. Ol
tayanıŋız, 5vä men bir parça etmek ke­ daḫı aŋa: «Yoḳ, küldiŋ», – dedi.
türürmen, da yürägiŋizni tayandırıŋız; 16
Vä ol ādamlar andan durup So­
andan soŋra keçiŋiz, zı̇̄ rā anıŋ üçün dōmnıŋ aldına baḳtılar. İbrāhı̇̄ m daḫı
ḳuluŋıznıŋ ḳatında keçtiŋiz». Vä: anlarnı yollamaġa birgälärinä barur edi.
«Söylägäniŋ kibi ḳıl», – dedilär. 6Vä 17
Vä Allah ayttı: «Men ḳılacaġımnı İb­
İbrāhı̇̄ m çādırġa Sārraġa sekirtti da rāhı̇̄ mdän yaşırayım mımen? 18Çün kä
ayttı: «Tēz bol, üç ölci simı̇̄ d unnı al da İbrāhı̇̄ m ulu vä küclü ümmet ṣāḥibi bo­
yoġur vä kömäçlär ḳıl». 7Vä İbrāhı̇̄ m lur, vä barça yerniŋ ümmetläri anıŋ se­
daḫı sıġırlarġa sekirtti da bir (63) yum­ bebi blän alḳışlanurlar, 19zı̇̄ rā Men anı
şaḳ vä yaḫşı buzaġunı alup oġlanġa bilürmen, kä oġlanlarına vä öz evinä
ber­di, ol da anı ḥāżırlamaġa tēzlädi. 8Vä ıs­marlacaḳtır, kä özindän soŋra Allah­
sarı yaġ vä süt hem ḥāżır etkäni buza­ nıŋ yolın saḳlayıp rāstlıḳ ḥükm ḳılurlar
ġu­nı alup aldlarına ḳoydı, özi dä aġaç tā kim Allah İbrāhı̇̄ mġä her nä kä aŋa
tibindä yanlarında durur edi. Vä aşadı­ söyläsä edi yerinä ketürgäy». 20Allah
lar. daḫı ayttı: «Sodōm vä Ġomōrranıŋ fer­
9
Andan aŋa: «Ḫatunıŋ Sārra ḳayda­ yādı ulu bolġan üçün vä anlarnıŋ ya­zu­
dır?» – ayttılar. Ol da: «Muna, ġı aġır bolġan üçün 21endi (65) enäyim
çādırdadır», – ayttı. 10Vä ayttı: «Elbettä, vä tamām maŋa kelgän feryād kibi et­
tirlik zamānına körä saŋa ḳayturmen, tilär mi köräyim, vä eger yoḳ esä, bilä­
vä muna, ḫatunıŋ Sārraga oġul bolur». yim».
Vä Sārra artḳarı bolġan çādırnıŋ eşigin­ 22
Vä ol ādamlar andan ḳaytup So­
dä diŋlür edi. 11Bu zamān İbrāhı̇̄ m vä dōmġa bardılar; İbrāhı̇̄ m daḫı hanūz Al­
Sārra künlärġä yetkän ḳart kişilär edilär, lahnıŋ aldında durur edi. [23]Vä İbrāhı̇̄ m
vä ḫatunlarnıŋ töräsinçä Sārraga bol­ yavuḳ kelüp ayttı: «Doġrını daḫı yara­

33
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

maz blän yoġ etär misen? 24Belkä ol ḳırḳ beş tapsam, bozmam». 29Andan İb­
şehirniŋ içindä elli doġrı kişilär bardır? rāhı̇̄ m daḫı söyleyüp ayttı: «Belkä anda
Anlarnı da yoġ etär misen? Içindä bol­ ḳırḳ tabulġaylar?» Vä ayttı: «Ḳırḳnıŋ
ġan elli doġrı ādamlarnıŋ ḫāṭrı üçün ol ḫāṭrı üçün ḳılmam». 30İbrāhı̇̄ m daḫı ayt­
yerġä baġışlamaz mısen? 25Mundayı iş tı: «Kerem et, Rabbim maŋa incinme­
sendän ıraḳ bolsun, kä doġrını yaramaz sün, vä söylürmen: belkä anda otuz ta­
birlä öldürgäysen, vä doġrı yaramaz bulġaylar?» Rabb ayttı: «Otuz da tap­
bir­lä bir bolġay! Ḥāşā sendän! Barça sam, ḳılmam». 31Vä İbrāhı̇̄ m ayttı:
yerniŋ Şeriʿatcısı ḥükm ḳılmaġay mı?» «Mu­na, endi Rabbimä söylemegä kilä­
26
Allah daḫı ayttı: «Eger şehr-i Sodōm­ dim: belkä anda yigirmi tabulġaylar?»
nıŋ içindä elli doġrı ādam tapsam, an­ Rabb ayttı: «Yigirminiŋ ḫāṭrı üçün da
larnıŋ ḫāṭrı üçün barça bu yerġä ba­ bozmam». 32İbrāhı̇̄ m ayttı: «Lüṭuf et,
ġışlurmen». 27İbrāhı̇̄ m daḫı cevāb berüp Rabbim incinmesün, vä tek bu kerä
ayttı: «Muna endi men topraḳ vä kül söy­lürmen; belkä anda on tabulġaylar?»
ekän, (66) Rabbimä söylemegä kilädim. Rabb ayttı: «Ol onnıŋ ḫāṭrı üçün da
28
Belkä elli doġrılardan beş eksik bol­ boz­mam». 33Andan Allah İbrāhı̇̄ mġä
ġaylar, ol ḳırḳ beşi üçün bütün şehirni söylemegä tavısġandan soŋra ketti; da
bozar mısen?» Rabb ayttı: «Eger anda İbrāhı̇̄ m daḫı öz ornına ḳayttı.

(67) On toḳuzıncı faṣıl


1
Vä eki elçi aḫşamda Sodōmġa kel­ ayttılar kä: «Bu keçä saŋa kelgän kişilär
dilär, vä Lōṭ Sodōmnıŋ ḳapusında otu­ ḳaydadır? Bizgä anlarnı çıḳar, kä anlar­
rur edi. Vä Lōṭ anlarnı körgäncä ḳarşı­ nı bilälim».
larına durdı da baş urup yüzin yerġä 6
Vä Lōṭ anlarġa eşikġäçä çıḳtı da
sür­di 2vä ayttı: «Beklärim, keliŋiz, ke­ (68) eşikni artından yaptı, 7vä ayttı:
rem etiŋiz, ḳuluŋıznıŋ evinä ḳaytıŋız vä «Kerem etiŋiz, menim ḳarındaşlarım,
ḳonıŋız, hem ayaḳlarıŋıznı yuvuŋız, da yaman etmäŋiz. 8Muna endi menim er
ṣabāḥ durup yolıŋızga ketiŋiz». Amā bilmez eki ḳızlarım bardır; kel, sizgä
anlar: «Yoḳ, oramda ḳonarmız», – dedi­ anlarnı çıḳarayım, vä anlarġa neçük is­
lär. 3Vä anlarġa bek küc etti, da aŋa te­säŋiz ḳılıŋız, amā oşbu kişilärġä bu
ḳay­tup evinä kirdilär. Ol daḫı anlarġa nersäni ḳılmaŋız, anıŋ üçün kä tamım­
ḳonaḳlıḳ ḳıldı vä ḫamīrsız poġaçalar pi­ nıŋ kölgäsinä keldilär». 9Vä anlar: «Arı
şürdi, da aşadılar. 4Anlar yatmazdan bu­ ket», – dedilär. Hem daḫı ayttılar: «Biri
run şehr-i Sodōm kişiläri oġlanlardan bizgä durmaḳ üçün keldi da kerçek
ḳartlarġaça barça ḳavım hepisi evni ḥükm etmek istäydir! Endi saŋa anlar­
çövrägä aldılar 5vä Lōṭnı çaġırup aŋa dan yaman etärmiz». Vä ol ādamġa

34
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

yaʿnı̇̄ Lōṭġa bek zor ettilär vä eşikni sın­ layalmam, kä yamanlıḳ maŋa yapışma­
dırmaġa yaḳlaştılar. 10Vä ol kişilär ḳolın yup ölmägäymen; 20muna endi bu şehir
sunup Lōṭnı evniŋ içinä özlärinä ketür­ yavuḳtır anda ḳaçmaġa, hem kiçidir;
dilär vä eşikni yaptılar; 11vä evniŋ eşi­ endi ol yerġä ḳaçayım – kiçi dägül mi­
gindä bolġan kişilärni kiçidän uluġa de­ dir, vä cānım tirilür». 21Ol daḫı aŋa ayt­
gin soḳurlıḳ blän urdılar, şolay kä eşik­ tı: «Muna daḫı bu nersädä daḫı seniŋ
ni tapmaḳtan żaʿīflandılar. ṭalabıŋnı ḳabūl ettim, kä bu şehirni, kä
12
Vä ol kişilär Lōṭġa ayttılar: «Mun­ ḥaḳḳında söylediŋ, aḳtarman; 22tēz bol,
da daḫı seniŋ (69) kimdir? Kiyävni, vä ol yerġä ḳaç, zı̇̄ rā tā sen ol yerġä yet­
oġlanlarıŋnı, vä ḳızlarıŋnı, vä şehirdä känçägä degin bir nersä ḳılıyalmam».
barça neyiŋ bar esä, bu yerdän çıḳar, Anıŋ üçün ol şehirniŋ adın Soʿār ḳoy­
13 ̄
zı̇ rā biz bu yerni bozarmız: anlarnıŋ ġandır. 23Vä Lōṭ Soʿārġa kirgäni zamān
çaġırışı Allahnıŋ aldında ululanmaḳ Ḳuyaş yer üstinä doġur edi.
birlä Allah bizni anı bozmaġa yebärdi». (71) 24Vä Allah Sodōm vä Ġomōrra
14
Vä Lōṭ tışḳarı çıḳtı vä kiyävlärinä, üstinä köktän kügürt vä otnı Allahnıŋ
ḳız­ların alacaḳlarġa söyleyip ayttı: ḳatından yaġdırdı. 25Vä ol şehirlärni
«Du­ruŋız, bu yerdän çıḳıŋız, zı̇̄ rā Allah hem bütün tüz yerni vä ol şehirlärniŋ
bu şehirni bozacaḳtır. Vä kiyävläriniŋ barça oturuçılarnı hem yerdän çıḳġannı
közlärinä kültkän kibi boldı. 15Vä neçük aḳtardı. 26Vä ḫatunı anıŋ Lōṭnıŋ artın­
kä ertä doġdı, ol elçilär Lōṭnı aşıḳtırup dan baḳtı da tuz ʿamūdı bolundı. 27An­
aŋa ayttılar: «Dur, ḫatunıŋnı vä ḥāżır dan İbrāhı̇̄ m ertä birlä Allahnıŋ aldında
bolġan eki ḳızlarıŋnı al, kä şehirniŋ durġanı yerdä ḥāżır boldı 28vä Sodōmġa,
ʿaẕābında helāk bolmaġaysen». 16Vä ol vä Ġomōrraga, vä ol tüz yerdä bolġan
keçikär ekän, ol kişilär anıŋ ḳolın, vä barça yerniŋ yüzünä baḳup kördi, da
ḫatunınıŋ ḳolın, vä eki ḳızlarınıŋ ḳolın muna, yerdän tütüni, furunnıŋ tütüni
tuttılar, Allah aŋa şafaḳat etär ekän, vä kibi, çıḳar edi.
anı çıḳardılar, vä ol şehirdän tışḳarı 29
Vä boldı, kä Teŋri ol tüz yerniŋ şe­
ḳoydılar. 17Vä anlarnı şehirdän tışḳarı hirlärin bozġanda Teŋri İbrāhı̇̄ mni ḫāṭ­
çıḳarġandan soŋra ayttı: (70) «Cānıŋ rına ketürdi da Lōṭnıŋ oturġanı şehirlär­
üçün ḳaç; artıŋa baḳma vä bütün tüz ni aḳtarġanı zamān aḳtarmaḳnıŋ arasın­
yerdä durma; taġġa ḳaç, kä helāk bol­ dan Lōṭnı yebärdi.
maġaysen». 18Lōṭ anlarġa: «Yoḳ, kerem 30
Andan Lōṭ Soʿārdan çıḳıp eki ḳız­
etiŋiz, beklärim! 19Muna endi ḳulıŋ ları blän birgäsinä taġda otırdı, zı̇̄ rā So­
közlärindä yaḫşılıḳ taptı, vä cānımnı ʿārda oturmaġa ḳorḳar edi. Vä ol hem
tir­gizmägä maŋa ulu vä berekǟtli yaḫ­ eki (72) ḳızları maġārada oturur edilär.
şılıḳ ettiŋ; amā men taġġa ḳaçmaġa bo­ 31
Vä ulusı kiçisinä ayttı: «Atamız ḳart,

35
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

vä vilāyyettä er yoḳ, kä barça yerniŋ tirgizälim». 35Vä ol keçä daḫı atasına


ʿādetincä bizgä kirgäy. 32Kel, atamızga çaġır içürdilär, vä ol kiçisi durup birgä­
çaġır içürälim, da anıŋ birgäsinä yata­ sinä yattı, vä ol anıŋ yatḳanın da dur­
lım, vä atamızdan ẕürriyyet tirgizälim». ġanın bilmädi. 36Pes Lōṭnıŋ eki ḳızı da
33
Vä ol keçä atasına çaġır içirdilär, vä
öz atasından ḥāmilä boldılar. 37Vä ulusı
ulusı kirüp atası blän yattı, vä ol anıŋ
bir oġul doġurdı da adın Mōāb ḳoydı,
yat­ḳanın da vä durġanın da bilmädi.
34
Vä ertäsi ol ulusı kiçisinä ayttı: «Mu­ bu künġä degin Mōābı̇̄ lärniŋ atası (73)
na, men keçkän keçä atam blän yattım; oldır. 38Vä kiçisi daḫı bir oġul doġurdı
bu keçä dä aŋa çaġır içürälim, da kir da adın Ben-ʿAmmı̇̄ ḳoydı, bu künġäçä
birgäsinä yat, vä atamızdan ẕürriyyet ʿAmmōnı̇̄ lärniŋ atası oldır.

Yigirminci faṣıl
1
Ol zamān İbrāhı̇̄ m andan Tüşlik ye­ ḳaytarmaz esäŋ, sen bil, kä kerçek sen
rinä köçti; da Şūr birlä Ḳādeş arasında vä seniŋki barça ölürsen [= ölürsiz]».
oturdı vä Ġerārda müsāfir boldı. 2Vä 8
Vä Abı̇̄ melek ertäsi ḥāżır bolup
İb­rāhı̇̄ m ḫatunı Sārra üçün: «Ḳız ḳarın­ barça ḳulların çaġırdı da anlarnıŋ ḳu­
daşımdır», – ayttı, da Ġerār ḫanı Abı̇̄ ­ laḳ­larında barça oşbu sözlärni söyledi;
me­lek yebärüp Sārranı aldı, 3amā Teŋri vä ol kişilär bek ḳorḳtılar. 9Vä andan
keçä tüşindä Abı̇̄ melekġä kelüp aŋa ayt­ Abı̇̄ melek İbrāhı̇̄ mni çaġırup aŋa: «Biz­
tı: «Muna alġanıŋ ḫatunnıŋ sebebi üçün gä nä ḳıldıŋ, vä men saŋa nä yazuḳlı
boldım, kä üstimä vä memleketim üs­
ölärsen, zı̇̄ rā ol erli ḫatundır». 4Vä Abı̇̄ ­
tinä ulu yazuḳ ketürdiŋ? Menim birlä
melek aŋa yaḳlaşmaġan ekän ayttı: «Ya
ḳılınmacaḳ işlär ḳıldıŋ». 10Vä daḫı Abı̇̄ ­
Rabb, doġrı bolġan ümmet dä öldürür
melek İbrāhı̇̄ mġä ayttı: «Nä kördiŋ, kä
misen? 5O ādam maŋa aytmadı mı kä:
oşbunı ḳıldıŋ?» 11Vä İbrāhı̇̄ m ayttı kä:
“Ḳız ḳarındaşımdır”? Vä ḫatun daḫı:
«Kerçek bu yerdä Teŋriniŋ ḳorḳusı
“Ḳarındaşımdır”, – ayttı. Köŋlimniŋ
yoḳ­tır, vä ḫatunım üçün meni öldürür­
ṣāfı̇̄ liġi birlä vä ḳollarımnıŋ arılıġı birlä lär, fikir etär (75) edim; 12vä daḫı ker­
munı ḳıldım». 6Vä Teŋri (74) aŋa tüşin­ çek, kä ḳız ḳarındaşımdır: atamnıŋ ḳızı­
dä ayttı: «Men dä bilämen, kä munı dır, amā anamnıŋ ḳızı dägüldir; vä ma­
köŋlüŋ ṣāfı̇̄ liġi birlä ḳıldıŋ, anıŋ üçün ŋa ḫatun boldı, 13vä boldı, kä Teŋri meni
seni yazuḳlı bolmaḳtan ayadım vä seni atamnıŋ evindän çıḳarup köçürgän za­
aŋa tiygizmädim; 7vä endi ol kişigä ḫa­ mānda aŋa ayttım: “Birgämä ḳılacaġıŋ
tunın ḳaytar, zı̇̄ rā peyġamberdir vä se­ iḥsān bu bolsun, kä her nä yerġä barup
niŋ üçün duʿā ḳılur, da tirilgäysen; vä kelsäk, menim üçün: “Ḳarındaşımdır”,

36
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

– aytkıl”». 14Pes Abı̇̄ melek ḳoylar, vä ġanġa köz perdäsidir; vä barça nersälär­
sıġırlar, vä ḳullar, vä ḳaravaşlar alup dä doġrılıḳ birlä söylä». 17Andan
İbrāhı̇̄ mġä berdi vä ḫatunı Sārranı aŋa İbrāhı̇̄ m Teŋrigä duʿā etti, da Teŋri ol
ḳaytardı. 15Vä Abı̇̄ melek ayttı: «Muna, Abı̇̄ melekni, vä ḫatunın, vä ḳaravaşların
vilāyyetim aldıŋdadır; begengäniŋ yer­ oŋdırdı, da doġurġan boldılar; 18zı̇̄ rā Al­
dä otur». 16Vä Sārraga ayttı: «Muna, lah (76) İbrāhı̇̄ mniŋ ḫatunı Sārranıŋ se­
ḳarındaşıŋa miŋ mis̱ ḳāl kümiş berdim; bebi üçün barça Abı̇̄ melek eviniŋ ra­
aŋa baḳ – saŋa vä barça birgäŋä bol­ ḥimlärin tamām ḳılġan edi.

Yigirmi birinci faṣıl


1
Vä Allah neçük kä aytġan bolsaydı, ḫāṭrı üçün bek kücinä keldi. 12Vä Teŋri
Sārraga baḳtı; vä Allah neçük kä söyle­ İbrāhı̇̄ mġä ayttı: «Bu nersä oġlan üçün
gän bolsaydı, Sārraġa ḳıldı, 2zı̇̄ rā Sārra vä ḳaravaşıŋ üçün közläriŋdä yaman
ḥāmilä bolup İbrāhı̇̄ mġä ḳartlıġında bol­masun; Sārra saŋa her nä kä aytsa,
Teŋri taʿyīn etip söylegäni zamānda bir āvāzına diŋlä, zı̇̄ rā İsḥāḳtan saŋa nesil
oġul doġurdı; 3vä İbrāhı̇̄ m özinä doġġan atalur; 13vä ḳaravaşnıŋ oġlın ümmet ṣā­
oġlınıŋ adın, kä anı aŋa Sārra doġurdı, ḥi­bi ḳılurmen, zı̇̄ rā nesliŋdir». 14Pes İb­
İsḥāḳ ḳoydı; 4hem İbrāhı̇̄ m oġlı İsḥāḳnı rā­hı̇̄ m ertä blän ḥāżır bolup etmek vä bir
sekiz künlik oġlan ekän sünnet etti, ne­ tuluḳ suv aldı da Hācārġa yaġrınına ḳo­
çük kä Teŋri aŋa ısmarlasa edi. 5Vä yup berdi hem oġlannı da (78) berüp
İbrāhı̇̄ m oġlı İsḥāḳ aŋa doġġan zamānda anı yebärdi. Ol daḫı ketüp Beār-Şibaʿ­
yüz yaşar kişi edi. 6Sārra daḫı ayttı: nıŋ yabanında āvāra kezdi.
«Teŋri meni küldirdi; her kim eşitsä, 15
Vä tuluḳta suv tavsılġunça oġlannı
menim birlä külür». 7Vä ayttı: «İbrā­ ol teräkciklärniŋ birisiniŋ tibinä taşladı
hı̇̄ mġä kim söylür edi, kä Sārra oġlanlar 16
vä bardı da yaynıŋ oḳ atımı tekli yer
emzirür! (77) zı̇̄ rā anıŋ ḳartlıġında bir ıraḳta ḳarşıda oturdı. «Oġlannıŋ ölgänin
oġul doġurdım». körmeyeyim», – dep ḳarşıda oturdı vä
8
Andan oġlan büyügändän soŋra āvā­zın kötärip yıladı; 17vä Teŋri oġlan­
emcäktän kesildi; vä İsḥāḳ emçäktän nıŋ āvāzın eşitti; da Teŋriniŋ melegi
kesilgän kündä İbrāhı̇̄ m ulu ḳonaḳlıḳ köktän Hācārġa çaġırup aŋa ayttı: «Ey
ḳıldı. 9Vä Sārra Mıṣırlı Hācārnıŋ İbrā­ Hācār! saŋa nä boldı? Ḳorḳma, zı̇̄ rā
hı̇̄ mġä doġurġanı oġlın masḫaralıḳka Teŋri oġlannıŋ āvāzın bolġanı yerdän
alur ekän körip, 10İbrāhı̇̄ mġä ayttı: «Oş­ eşitti; 18dur, oġlannı kötär da ḳolıŋ blän
bu ḳaravaşnı vä oġlın ḳuv, zı̇̄ rā oşbu ḳa­ anı tut, zı̇̄ rā anı ulu ümmet ṣāḥibi etär­
ravaşnıŋ oġlı oġlım İsḥāḳ blän vāris̱ men». 19Vä Teŋri anıŋ közlärin açtı, da
bol­maġay». 11Bu söz İbrāhı̇̄ mġä oġlınıŋ bir suv ḳuyusın kördi, vä bardı da tu­

37
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

luḳ­nı suv blän doldurdı vä oġlanġa içir­ sen daḫı maŋa aŋlatmadıŋ; vä men daḫı
di. 20Vä Teŋri oġlan birlä boldı; da bü­ bügündän başḳa eşitmedim». 27Andan
yüdi, vä yabanda oturdı, da oḳ atuçı İbrāhı̇̄ m ḳoylar vä sıġırlar alıp ol Abı̇̄ ­
boldı. 21Vä Pārānnıŋ (79) yabanında me­lekkä berdi, vä ekisi dä şarṭ kestilär.
oturup anası aŋa Mıṣır vilāyyetindän 28
Vä İbrāhı̇̄ m yedi ḳoy tişi ḳozıların
bir ḫatun alıp berdi. (80) başḳa durġuzdı. 29Ol zamān Abı̇̄ ­
22
Ol zamānda vāḳiʿ boldı, kä Abı̇̄ ­ melek İbrāhı̇̄ mġä ayttı: «Oşbu başḳa
me­lek vä çerisiniŋ biyi bolġan Fı̇̄ ḫōl dur­ġuzġanıŋ yedi tişi ḳozılar nedir?»
İbrāhı̇̄ mġä söyleyip ayttılar kä: «Barça 30
Ol da ayttı: «Tā kä bu yedi ḳozını ḳo­
ḳılġanlarıŋda Teŋri birgäŋädir; 23vä en­
lımdan alġaysen oşbu ḳuyunı ḳazġa­
di munda maŋa Teŋri birlä ant iç, kä
nımġa tanıḳ bolmaḳ üçün». 31Anıŋ üçün
menim blän, vä oġlım blän, hem neslim
ol yerġä Bēr-Şebaʿ dedi, zı̇̄ rā ekisi dä
blän yalġan birlä işlemeġäysen; amā kä
saŋa etkänim iḥsānġa körä hem maŋa, anda ant içtilär 32vä Bēr-Şebaʿda şarṭ
hem oturġanıŋ vilāyyetġä birlä ḳılġay­ kestilär. Andan Abı̇̄ melek vä çerisiniŋ
sen». 24İbrāhı̇̄ m daḫı: «Ant içäyim», – biyi Fı̇̄ ḫōl Filistı̇̄ lärniŋ vilāyyetinä ḳayt­
ayttı. tılar. 33Vä İbrāhı̇̄ m Bēr-Şebaʿda bir
25
Vä İbrāhı̇̄ m Abı̇̄ melekkä azarladı emän teräk tikti da anda ebedı̇̄ Teŋri
Abı̇̄ melekniŋ ḳulları zor birlä alġanları Yāhūnıŋ adına duʿā etti. 34Vä İbrāhı̇̄ m
suv ḳuyusınıŋ sebebi üçün. 26Vä Abı̇̄ ­ Filistı̇̄ lärniŋ vilāyyetindä köp künlär ti­
melek ayttı: «Oşbunı kim ḳıldı bilmem, rildi.

Yigirmi ekinci faṣıl


1
Bu zamāndan soŋra boldı, kä Teŋri köz­lärin kötärdi da ol yerni ıraḳtan kör­
İbrāhı̇̄ mni sınadı da aŋa ayttı: «Ya İbrā­ di. 5Vä İbrāhı̇̄ m oġlanlarına ayttı: «Siz
hı̇̄ m!» Ol daḫı: «Muna men», – dedi. eşäk blän munda oturuŋız, vä men oġ­
2
Vä ayttı: «Endi şol seniŋ (81) süygäniŋ lan birlä ol yerġä degin baralım, secdä
yalġız oġlıŋ İsḥāḳnı al vä Mōriya vilāy­ etälim da sizgä ḳaytalım». 6Vä İbrāhı̇̄ m
yetinä barup anı ol yerdä saŋa aytacaġım yanġan ḳurbānnıŋ aġaçların aldı da oġlı
taġlardan birisindä yanġan ḳurbān üçün İsḥāḳnıŋ üstinä ḳoydı; vä özi otnı vä bı­
ḳurbān et». 3Vä İbrāhı̇̄ m ertä blän ḥāżır çaḳnı ḳolına aldı, da ekisi dä birgä bar­
boldı, da öz eşägin eyerlädi, vä eki oġ­ dılar. 7Vä İsḥāḳ atası İbrāhı̇̄ mġä şöyledi
lanların vä oġlı İsḥāḳnı birgäsinä aldı, da: «Ey atam!» – ayttı. Ol daḫı: «Muna
vä yanġan ḳurbān üçün aġaçlar yarġan­ men, oġlım», – dedi. Vä oġlı (82) ayttı:
dan soŋra durdı da Teŋri aŋa aytġan «Muna ot vä aġaçlar, ya yanġan ḳurbān
yer­ġä bardı. 4Üçinci kündä İbrāhı̇̄ m üçün ḳozı ḳaydadır?» – dedi. 8İbrāhı̇̄ m

38
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

ayttı: «Ey oġlım, Teŋri özinä yanġan «Allah: “Kendimdän ant ettim”, – ayta­
ḳur­bān üçün ḳozını körey berir». Vä dı, anıŋ üçün kä oşbu işni ḳılıp yalġız
ekisi birlä barur edilär. oġluŋnı Mendän ayamadıŋ, 17seni bek
9
Andan Teŋri aytġan yerġä keldilär, alḳışlarmen vä seniŋ nesliŋni kökniŋ
vä İbrāhı̇̄ m anda bir meẕbaḥ ḳondardı, yıldızları vä deŋiz yaḳasında bolġan
vä aġaçlarnı yaraştırdı, vä oġlı İsḥāḳnı ḳum ḳadar ġāyettä köp etärmen; vä
baġladı, da anı meẕbaḥ aġaçlarınıŋ üs­ nesliŋ dūşmānlarınıŋ ḳapusın mı̇̄ rās̱ bir­
tinä ḳoydı. 10Andan İbrāhı̇̄ m ḳolın sunıp lä tuturlar; 18vä yerniŋ barça ümmetläri
oġlın soymaḳ üçün bıçaḳnı aldı. 11Ol seniŋ nesliŋdä alḳışlanurlar, anıŋ üçün
zamān Allahnıŋ melegi aŋa köktän ça­ kä āvāzıma muṭı̇̄ ʿ bolduŋ». 19Andan
ġırup ayttı: «İbrāhı̇̄ m! İbrāhı̇̄ m!» Ol
İbrāhı̇ ̄ m oġlanlarına ḳayttı. Anlar daḫı
daḫı: «Muna men», – dedi. 12Ol daḫı
durup birlä Bēr-Şebaʿga kettilär, da
ayttı: «Oġlanġa ḳolıŋnı sunma vä aŋa
İbrāhı̇̄ m Bēr-Şebaʿda oturdı.
bir nersä ḳılma, zı̇̄ rā endi bildim, kä sen
(84) 20Vä oşbu nersälärdän soŋra
Teŋridän ḳorḳaydırsen, çün yalġız oġ­
boldı, kä İbrāhı̇̄ mġä ḫaber berilüp aytıl­
luŋnı Mendän ayamadıŋ». 13Vä İbrāhı̇̄ m
közlärin kötärüp kördi, da muna, artın­ dı kä: «Muna, Milkā daḫı ḳarındaşıŋ
da bir ḳoçḳar müyüzlärindän dikenlik­ Nāḥōrġa oġlanlar doġurdı: 21evvel oġlı
kä (83) tutılġan duraydır. Vä İbrāhı̇̄ m ol ʿŪṣnı, vä ḳarındaşı Būznı, vä Arām ata­
ḳoçḳarnı aldı da anı öz oġlınıŋ ornına sı Ḳemūǟlni, 22vä Kesedni, vä Ḥazōnı,
yanġan ḳurbān üçün ḳurbān etti. 14Vä vä Pildāşnı, vä Yidlāfnı, vä Beṯūǟlni;
İbrāhı̇̄ m ol yerniŋ adına Yāhū-Yirä de­
23
vä Beṯūǟl Rebeḳḳanı doġurdı. Bu se­
di. Anıŋ üçün bügün: «Allah taġda kö­ kizni ol İbrāhı̇̄ mniŋ ḳarındaşı Nāḥōrġa
rünür», – aytılur. Milkā doġurdı. 24Vä ḳuması, kä adı Rǟ­
15
Vä Allahnıŋ melegi ekinci kerä ūma edi, ol daḫı Ṭābaḥnı, vä Ġāḥāmnı,
köktän İbrāhı̇̄ mġä çaġırdı 16vä ayttı: vä Taḥaşnı, hem Maʿaḫānı doġurdı».

Yigirmi üçinci faṣıl


1
Vä Sārranıŋ tirligi yüz yigirmi yedi 4
«Men sizdä ġarı̇̄ b vä müsāfirmen; ma­
yıl edi; Sārranıŋ tirliginiŋ yılları bu ḳa­ ŋa ḳatıŋızda bir mezārlıḳ mülkin be­
dar edilär. 2Vä Sārra Kenaʿān vilāyye­ rüŋiz, da menim ölümni aldımdan kö­
tindä Ḥebrōn degänläri Ḳiriyāṯ-Arbaʿda mürmen». 5Vä Ḥet oġlanları İbrāhı̇̄ mġä
öldi. İbrāhı̇̄ m daḫı Sārra üçün aġlamaġa cevāb berüp aŋa dedilär: 6«Ey bekim,
vä aŋa yılamaġa keldi. (85) 3Andan İb­ bizni diŋlä; sen aramızda Teŋriniŋ bir
rāhı̇̄ m öz ölüsiniŋ ḳatından durdı vä be­kisen; ölüŋni eŋ sayılınmış mezārla­
Ḥet­niŋ oġlanlarına söyleyip ayttı: rımızda köm; bizdän saŋa ölüŋni köm­

39
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

mägäysen dep bir kişi mezārın aya­ sın berürmen; al mendän, da ölümni
maz». 7İbrāhı̇̄ m daḫı durup vilāyyet anda kömäyim». 14Vä ʿEfrōn İbrāhı̇̄ mġä
üm­metinä yaʿnı̇̄ Ḥet oġlanlarına baş cevāb berüp ayttı: 15«Bekim, diŋlä me­
urdı; 8vä birgälärinä söyleyip ayttı: ni: menim yer dört yüz mis̱ ḳāl kümişġä
«Eger kiläġiŋiz bar esä, kä ölümni al­ deger; ol menim birlä seniŋ araŋda ne­
dımdan kötärüp kömgäymen, meni diŋ­ dir? Bar, ölüŋni köm». 16Vä İbrāhı̇̄ m
leyiŋiz vä menim üçün Ṣōḥār oġlı ʿEf­ ʿEf­rōnġa diŋledi da Ḥet oġlanlarınıŋ
rōnġa yalbarıŋız, 9kä maŋa tarlasınıŋ (87) bolışmaḳlıġında söylegäni kümiş­
si­norında bolġan Maḳpela maġārasın ni İbrāhı̇̄ m ʿEfrōnġa tarttı, yaʿnı̇̄ dört
bergäy, anı maŋa ortaŋızda mezārlıḳ
yüz mis̱ ḳāl kümişni, kä bāzirgânlar ara­
mülki bolmaḳ üçün tamām (86) bahā
sında keçädi. 17Pes Māmräniŋ ḳarşısın­
blän bersün». 10Vä ʿEfrōn Ḥet oġlanları
daḳi Maḳpelada bolġan ʿEfrōnnıŋ tarla­
ortasında oturur edi; vä Efrōn Ḥetı̇̄ şeh­
sı, tarla, vä anda bolġan maġāra, vä
riniŋ ḳapusına kirgän barça Ḥet oġ­
tarlada vä çöp-çövrädä barça sinorında
lanlarınıŋ bolışmaḳlıġında İbrāhı̇̄ mġä
bolġan barça aġaçlar, 18şehriniŋ ḳapu­
cevāb berüp ayttı: 11«Yoḳ, bekim, meni
diŋlä; ol tarlanı saŋa berämen, vä anda sında kirgän barça Ḥet oġlanlarınıŋ
bolġan maġāranı da saŋa berämen, ḳav­ köz­läriniŋ aldında İbrāhı̇̄ mġä mülk bol­
mım oġlanlarınıŋ közläriniŋ aldında sa­ maġa ḳarār tabuldı. 19Andan İbrāhı̇̄ m öz
ŋa anı berämen, hemān, tek ölüŋni ḫatunı Sārranı Kenaʿān vilāyyetindä
köm». 12Ol zamān İbrāhı̇̄ m vilāyyet Ḥebrōn degänlari Māmräniŋ aldında
ḳav­mınıŋ aldında baş urdı 13hem vi­ bolġan Maḳpela tarlasınıŋ maġārasında
lāyyet ḳavmınıŋ bolışmaḳlıġında ʿEf­ kömdi. 20Vä ol tarla vä anda bolġan ma­
rōn­ġa söyleyip ayttı: «Kǟşkä sen kerem ġāra Ḥet oġlanlarından mezārlıḳ mülki
ḳılıp meni diŋlägäy ediŋ, tarlanıŋ bahā­ üçün İbrāhı̇̄ mġä ḳarār tabuldı.

(88) Yigirmi dördinci faṣıl


1
Vä İbrāhı̇̄ m ḳart vä künlärġä yetkän rından oġlıma ḫatun almaġaysen, 4amā
ekän, hem Allah İbrāhı̇̄ mni barça ner­ vilāyyetimä vä doġduġım yerġä
sälärdä alḳışlaġan ekän, 2İbrāhı̇̄ m öz barġaysen da andan oġlım İsḥāḳka ḫa­
eviniŋ eŋ ḳart ḳulına, kä barça anda bar tun alġaysen». 5Ol ḳul daḫı aŋa ayttı:
bolġannı ẓabṭ etär edi, ayttı: «Kel, bu­ «Eger ol ḫatun menim artımça oşbu vi­
tım tibinä ḳolıŋnı ḳoy; 3vä saŋa kök­lär­ lāyyetġä kelmek istemezsä, oġlıŋnı çıḳ­
niŋ Teŋrisi hem yerniŋ Teŋrisi Yāhūnıŋ ġanıŋ yerġä elbettä ḳaytarayım mı?»
ḥaḳḳı üçün ant berürmen, kä men orta­ 6
İb­rāhı̇̄ m aŋa ayttı: «Saḳın, kä oġlımnı
sında oturġanım Kenaʿānı̇̄ lärniŋ ḳız­la­ ol yerġä ḳaytarmaġaysen; 7meni atam­

40
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

nıŋ evindän vä doġduġım vilāyyetindän bek yaḫşı çehräli ḳız oġlan edi, vä bir er
alġan kökniŋ Teŋrisi Yāhū, kä maŋa aŋa tiymägän edi. Vä ol çoḳraḳka endi,
(89) söyledi vä maŋa ant etip: “Oşbu da bardaġın doldurdı, vä çıḳtı. 17Ḳul
vilāyyetni seniŋ nesliŋä berürmen”, – daḫı anıŋ ḳarşısına sekirtip ayttı: «Ke­
dedi, Ol seniŋ aldıŋda öz melegin ye­ rem et, maŋa bardaġıŋdan biraz suv
bärgäy, vä sen oġlıma ol yerdän ḫatun içür». 18Ol daḫı: «İç, bekim», – dedi vä
alġaysen; 8vä eger ḫatun seniŋ artuŋça tēz bardaġın ḳolına endirüp aŋa içürdi.
kelmägä istemezsä, bu saŋa ettirgänim 19
Hem aŋa tamām içürgändän soŋra
anttan boş bolursen; tek kä oġlımnı ol ayttı: «Deväläriŋä (91) dä tā anlar iç­
yerġä ḳaytarmaġaysen». 9Vä ol ḳul, be­ mekni tavısġancaga degin tartayım».
ki İbrāhı̇̄ mniŋ butınıŋ tibinä ḳolın ḳoydı 20
Vä tēz tutup bardaġın oluḳġa boşattı
da aŋa oşbu ḫuṣūṣta ant içti. vä daḫı tartmaḳ üçün ol ḳuyuga sekirtti
10
Vä ḳul bekiniŋ devälärindän on da anıŋ barça devälärinä tarttı. 21[20]Ol
deväni alıp ketti, zı̇̄ rā bekiniŋ barça kişi daḫı taŋlayıp, Allah aŋa yolın
bahālı nersäläri ḳolında edi, vä durup oŋarur mı dep bilmegä tek durur edi.
Arām-Nāhāraı̇̄ mġä Nāḥōrnıŋ şehrinä 22
Vä boldı, kä devälär içmekni ta­
ketti. 11Vä şehirniŋ tışında suv ḳuyusınıŋ vıs­ġanlarından soŋra ol kişi aŋa yarım
ḳatında aḫşam zamānı üzrä suvnı tar­ mis̱ ḳāl altundan bir burun ḥalḳasın vä
tıcaḳ ḳızlar çıḳa durġan zamānda devä­ on mis̱ ḳāl altundan eki bilǟzik alup
lärni çöktirdi 12vä ayttı: «Ey bekim İb­ ḳollarına ḳoydı; 23vä: «Kimniŋ ḳızısen?
rāhı̇̄ mniŋ Teŋrisi Allah! kerem et, bügün kel, maŋa aŋlat, – dedi. – Ataŋnıŋ evin­
aldıma uçratup bekim İbrāhı̇̄ mġä iḥsān dä bizgä ḳonmaḳ üçün yer bar mı?»
ḳıl; 13muna, men suv çoḳraġınıŋ ḳatında 24
Ol daḫı: «Men Nāḥōrġa doġurġanı
bu (90) şehir kişiläriniŋ ḳızları suv tart­ Milkānıŋ oġlı Beṯūǟlniŋ ḳızımen», –
maġa çıḳar ekän duraydırmen; 14vä bol­ dedi. 25Vä daḫı aŋa ayttı: «Saman birgä
ġay, ol ḳız, kä men aŋa: “Kerem et, bar­ yem bizdä köptir, hem ḳonmaḳ üçün
daġıŋnı māyil etkil, içäyim”, – degänim yer dä bar». 26Vä ol kişi egüp Allahġa
zamān ol daḫı: “İç, vä deväläriŋä dä secdä etti 27vä ayttı: «Bekim İbrāhı̇̄ mniŋ
içüräyim”, – deyär, ḳuluŋ İsḥāḳka ḥāżır Teŋrisi Allah mübārek (92) bolsun, kä
etkäniŋ ol bolsun; vä mundan bileyim, öz iḥsānı vä kerçekligi blän bekimdän
kä bekimġä iḥsān ḳıldıŋ». vāz keçmedi vä meni yolda ekän Allah
15
Vä boldı, kä ol daḫı söylemegin bekimniŋ ḳarındaşlarınıŋ evinä ketür­
tavısmazdan burun muna, İbrāhı̇̄ mniŋ di».
ḳarındaşı Nāḥōrnıŋ ḫatunı Milkānıŋ 28
Ḳız daḫı sekirtüp oşbu nersälärni
oġlı Beṯūǟlġä doġġan ḳızı Rebeḳḳa çı­ anasınıŋ evinä aŋlattı. 29Vä Rebeḳḳanıŋ
ḳaydır, vä bardaġı yavrunında edi. 16Ḳız bir ḳarındaşı bar edi, kä adı Lābān edi.

41
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

Bu ol kişigä tışḳarı çoḳraḳka sekirtti. sen (94) oġlıma ḫıṣımlıġımdan vä


30
Vä boldı, kä ol burun ḥalḳasın vä bilǟ­ atam­nıŋ evindän ḫatun alġaysen; 41ol
ziklärni ḳız ḳarındaşınıŋ ḳollarında kör­ zamān saŋa bergänim anttan boş bol­
gäni vä ḳız ḳarındaşı Rebeḳḳanıŋ sözlä­ ġaysen, ḳaçan kä ḫıṣımlıġıma kelürsen;
rin eşitkäni kibi kä: «Ol kişi maŋa bulay vä eger saŋa bermäsälär, saŋa bergänim
söyledi», – degän edi, ol ādamġa bardı, anttan boş bolġaysen”.
vä muna, çoḳraḳnıŋ ḳatında devälärniŋ 42
Vä bügün çoḳraḳka kelip ayttım:
yanında duraydır. 31Vä ayttı: «Ey Al­lah­ “Ey aġam İbrāhı̇̄ mniŋ Teŋrisi! eger sen
nıŋ alḳışlanmışı, kir, nöçün tışḳarıda endi bu yürgänim yolumnı oŋarur esäŋ,
durasen? Zı̇̄ rā men evni vä devälärġä 43
muna, men endi suv çoḳraġınıŋ ḳa­
yer ḥāżırladım». 32Vä ol ādam evgä kel­ tında duraydırmen, vä bolġay suv tart­
di. Vä Lābān devälärni çozup ol devä­ maġa çıḳġan ḳız, kä aŋa: “Kerem et,
lärġä saman vä yem berdi hem anıŋ maŋa bardaġıŋdan biraz suv içür”, – de­
ayaḳların vä birgäsinä bolġan kişilärniŋ gänimdä 44ol daḫı maŋa: “Hem sen iç,
(93) ayaḳların yuvmaḳ üçün suv ketür­ hem deväläriŋä dä tartayım”, – aytsa,
di. 33Andan aldına aş ḳonıldı; amā ol: bekimniŋ oġlına Allah ḥāżır etkäni
«Sözlärimni söylemägäncä aşamam», ḫatun ol bolsun”.
– ayttı. Vä aŋa: «Söylä», – dedi. 45
Men daḫı köŋlimdä söylemegimni
34
Pes: «Men İbrāhı̇̄ mniŋ ḳulımen, – tavısmazdan burun – muna, Rebeḳḳa
dedi. – 35Vä Allah bekimni ġāyettä al­ bardaġı yavrunında ekän çıḳar edi, da
ḳış­ladı, vä ulu boldı, zı̇̄ rā aŋa sürilär, vä ol çoḳraḳka endi, da suv tarttı, vä aŋa:
sıġırlar, vä kümiş, vä altun, vä ḳullar, vä “Kerem et, maŋa suv içür”, – ayttım.
ḳaravaşlar, vä devälär, vä eşäklär ber­ 46
Ol daḫı tēz bardaġın (95) üstindän en­
gändir. 36Vä bekimniŋ ḫatunı Sārra dirdi da: “İç, vä deväläriŋni daḫı suva­
ḳartlanġandan soŋra bekimġä bir oġul rayım”, – dedi. Vä içtim, vä daḫı ol de­
doġurdı, vä aŋa her näsi bar esä edi bar­ välärni suvardı. 47Ol zamān aŋa sorup:
ça bergändir. 37Vä bekim maŋa ant be­ “Kimniŋ ḳızısen?” – ayttım. Ol daḫı:
rüp ayttı: “Men vilāyyetlärindä otur­ġa­ “Men Milkā Nāḥōrġa doġurġanı oġlı
nım Kenaʿānı̇̄ lärniŋ ḳızlarından oġlıma Beṯūǟlniŋ ḳızımen”, – dedi. Ol zamān
ḫatun almaġaysen, 38amā atamnıŋ evinä burun ḥalḳasın burnına vä bilǟziklärni
vä ḫıṣımlıġıma barġaysen da ol yerdän ḳolları üstinä ḳoydım. 48Vä men baş
oġlıma ḫatun alġaysen”. 39Vä men be­ urup Allahġa secdä ettim vä bekim İb­
kimġä ayttım: “Belkä ol ḫatun artıma rāhı̇̄ mniŋ Teŋrisi Allahnı maḫtadım, kä
kelmek istemez”. 40Maŋa daḫı ayttı: meni bekimniŋ ḳarındaşınıŋ ḳızın oġ­
“Aldında yürgänim Allah birgäŋä mele­ lına almaḳ üçün doġrı yolda ketürdi.
gin yebärgäy vä yoluŋnı oŋarġay, da 49
Vä endi, eger bekimġä iḥsān vä ker­

42
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

çeklik ḳılar esäŋiz, maŋa aŋlatıŋız, vä mısen?» Vä: «Barurmen», – dedi. 59Bu­
yoḳ esä dä, maŋa aŋlatıŋız, kä oŋga ya lay anlarnıŋ (97) ḳız ḳarındaşı Rebeḳ­
soŋga yüz tutayım». ḳanı, vä anıŋ dāyäsin, hem İbrāhı̇̄ mniŋ
50
Lābān vä Beṯūǟl daḫı cevāb ber­ ḳulın vä kişilärin yebärdilär. 60Vä Re­
dilär da ayttılar: «Bu nersä Allahdan beḳḳanı alḳışlap aŋa ayttılar: «Sen, ḳız
boldı; biz saŋa yaman ya yaḫşı söyle­ ḳarındaşımız! sen on biŋlik biŋlärinä
megä bolayalmazmız; 51muna, Rebeḳḳa artġaysen, vä ẕürriyyetiŋ dūşmānlarınıŋ
aldıŋdadır; al vä ket; vä neçük kä Allah ḳapusın mı̇̄ rās̱ blän alġaylar!» 61Pes Re­
söylesä edi, (96) bekiŋniŋ oġlına ḫatun beḳḳa vä anıŋ ḳızları devälär üstinä bi­
bolsun». nüp ol kişi blän bardılar. Ḳul daḫı Re­
52
Vä boldı, kä İbrāhı̇̄ mniŋ ḳulı an­
beḳḳanı aldı da ketti.
larnıŋ sözlärin eşitkän kibi yerġä egilüp 62
İsḥāḳ esä Laḥay-Rōāyi ḳuyusına
Allahġa secdä etti. 53Andan ol kümiş
barup kelür edi, zı̇̄ rā Tüşlikniŋ yerindä
āvādānlıḳları, vä altun āvādānlıḳları, vä
oturur edi. 63Vä İsḥāḳ iŋir vaḳtında tüz­
opraḳlar çıḳardı da Rebeḳḳaġa berdi
dä düşinmegä çıḳtı vä közlärin kötärüp
hem ḳarındaşına vä anasına bahalı şey­
baḳtı, da muna, devälär keläydir. 64Re­
lär berdi. 54Andan ol vä birgäsinä bol­
beḳḳa daḫı közlärin kötärüp İsḥāḳnı
ġan kişilär aşadılar vä içtilär da ḳon­
dılar. Vä ertä blän durdılar, da: «Meni kördi da devä üstindän tüşti. 65Vä ol
bekimġä yebäriŋiz», – dedi. 55Vä ḳa­rın­ ḳulġa: «Tüzdä ḳarşımızga yürgän ādam
daşı vä anası ayttı: «Ḳız bizdä hı̇̄ ç bol­ kimdir?» – dedi. Ḳul daḫı: «Bekimdir»,
mazsa on kün otursun, soŋra barsun». – aytġan zamānda yaşmaḳnı aldı da ya­
56
Ol daḫı anlarġa ayttı: «Meni keçik­ bundı. 66Andan ḳul her nä (98) kä etsä
tirmäŋiz, çün Allah yolımnı oŋardı; edi İsḥāḳka ḥikâyet etti. 67İsḥāḳ daḫı anı
meni yebäriŋiz, kä bekimġä barġaymen. anası Sārranıŋ çādırına kötürdi, vä Re­
57
Vä ayttılar: «Ḳıznı çaġıralım vä aġzın­ beḳḳanı ḫatunlıḳka aldı da süydi; şolay
dan soralım». 58Vä Rebeḳḳanı çaġırdılar İsḥāḳ anasınıŋ ölümindän soŋra tesliyä
vä aŋa ayttılar: «Oşbu kişi blän barur boldı.

Yigirmi beşinci faṣıl


1
Vä İbrāhı̇̄ m Ḳeṭṭūrā adlı bir öŋgä hem Lǟūmı̇̄ m edi. 4Vä Madyānnıŋ oġ­
ḫa­tun aldı, 2ki aŋa Zimrānnı, vä Yoḳ­ lanları ʿĒfā, vä ʿĒfer, vä Ḥanōḫ, vä Abı̇̄ ­
şān­nı, vä Medānnı, vä Madyānnı, vä daʿ, vä Eldāʿā edilär. Barça bular Ḳeṭṭū­
Yiş­bāḳnı, vä Sūaḥnı doġurdı. 3Vä Yoḳ­ rānıŋ oġlanları edi. 5Vä İbrāhı̇̄ m barça
şān Şebānı vä Dedānnı doġurdı. Vä De­ näsi bar esä edi İsḥāḳka berdi, 6amā
dānnıŋ oġlanları Aşūrı̇̄ m, vä Leṭūşı̇̄ m, İbrāhı̇̄ m öz odalıḳlarınıŋ oġlanlarına

43
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

baḫ­şışlar berdi vä anlarnı daḫı tirligindä läri bulardır. İbrāhı̇̄ m İsḥāḳnı doġurdı.
ekän oġlı (99) İsḥāḳnıŋ Kün Doġusına 20
Vä İsḥāḳ ḳırḳ yaşında edi Pāddān-
yaʿnı̇̄ Maşrıḳ yerinä yebärdi. Arāmdan bolġan Arāmlı Beṯūǟlniŋ ḳızı
7
Vä İbrāhı̇̄ m tirilgän tirliginiŋ yılla­ vä Arāmlı Lābānnıŋ ḳız ḳarındaşı Re­
rınıŋ künläri yüz yetmiş beş yıldır; 8an­ beḳ­ḳanı özinä ḫatun bolmaḳ üçün alda­
dan İbrāhı̇̄ m yaḫşı ḳartlıḳta ḳart pı̇̄ r vä ġan zamānda. 21Vä İsḥāḳ ḫatunı üçün
künlärdän doyġan ekän keçindi da öldi Al­lahġa yalbardı, (101) zı̇̄ rā ḳısır edi,
vä öz ḳavımlarına cemiʿ bolındı. 9Vä Al­lah daḫı yalbarmaḳlıġın ḳabūl etti, da
anı oġlanları İsḥāḳ vä İşmāʿı̇̄ l Māmrä ḫatunı Rebeḳḳa ḥāmilä boldı. 22Vä oġ­
al­dındaki Ḥetı̇̄ Ṣōḥārnıŋ oġlı ʿEfrōnnıŋ lancıḳlar ḳarnı içindä toḳışurlar edilär,
tarlasında bolġan Maḳpela maġārasında vä ayttı: «Şolay esä, maŋa nöçün bu
kömdilär, 10yaʿnı̇̄ Ḥetı̇̄ oġlanlarından İb­ boldı?» Vä Allahġa danışmaġa bardı.
rāhı̇̄ mniŋ satun alġan tarlasında. Anda 23
Vä Allah aŋa ayttı:
İbrāhı̇̄ m ḫatunı Sārra birlä kömildi. 11Vä «Ḳarnıŋda eki ḳavım bar, vä
İbrāhı̇̄ m ölgändän soŋra anıŋ oġlı İsḥāḳ­ ḳursaġıŋdan eki ümmet ayrılurlar;
nı Teŋri alḳışladı. İsḥāḳ daḫı Laḥay-Rō­ vä bir ümmet bir ümmettän
āyi ḳuyusınıŋ ḳatında oturdı. küclü bolur,
12
Vä Sārranıŋ Mıṣırlı ḳaravaşı Hācār da ulusı kiçisinä ḳullıḳ etär».
İbrāhı̇̄ mġä doġurġan İbrāhı̇̄ m oġlı İş­mā­ 24
Vä doġurma künläri tamām bol­
ʿı̇̄ lniŋ nesli budır; 13vä İşmāʿı̇̄ l oġlanla­ ġan­ça muna – ḳarnında ekiz tabuldı.
rınıŋ adları adlarınca vä nesillärincä 25
Vä burungi çıḳġan ḳızılca edi, bütün
(100) bulardır: İşmāʿı̇̄ lniŋ evvel doġġa­ kövdesi ḳıllı fırāca kibi; vä adına ʿİsav
nı Nabāı̇̄ ōṯ, vä Ḳedār, vä Adbǟel, vä dedilär. 26Andan soŋra ḳarındaşı çıḳtı
Mib­sām, 14vä Mişmāʿ, vä Dūmā, vä da anıŋ ḳolı ʿİsavnıŋ ökçäsin tutar edi;
Mās­sā, 15Ḥadār, vä Ṯēmā, Yeṭūr, Nāfı̇̄ ş anıŋ üçün adına Yaʿḳūb dedilär. Ol an­
vä Ḳedmā. 16İşmāʿı̇̄ lniŋ oġlanları bu­ larnı da doġurġan zamānda İsḥāḳ altmış
lardır, vä avıllarınca vä ḳalʿälärincä ad­ yaşar kişi edi.
ları bulardır, ḳavımlarına körä on eki 27
Vä oġlancıḳlar büyüdilär, da ʿİsav
aġa edilär. 17Vä İşmāʿı̇̄ lniŋ tirliginiŋ yıl­ av bilgän vä tüz kişisi edi; Yaʿḳūb da
ları yüz otuz yedi yıldır; pes keçindi da (102) tamām kişi edi vä çādırlarda otu­
öldi vä öz ḳavımlarına cemiʿ bolındı. rur edi. 28Vä İsḥāḳ ʿİsavnı süyär edi,
18
Vä nesli Ḥavı̇̄ ladan Şūrġa degin Mıṣır­ zı̇̄ rā av aġzına tatlı edi, amā Rebeḳḳa
nıŋ aldında bolġan Āşūrġa kelgäncägä Yaʿḳūbnı süyär edi.
degin durdılar da barça ḳarındaşlarınıŋ 29
Bir zamān Yaʿḳūb mercimek aşı
aldında ḳondılar. pişürür ekän ʿİsav tüzdän çıḳa keldi da
19
Vä İbrāhı̇̄ mniŋ oġlı İsḥāḳnıŋ nesil­ arıġan edi. 30Bu zamān ʿİsav Yaʿḳūbġa

44
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

ayttı: «Kel, maŋa oşbu ḳızılca pişüriş­ daḫı ayttı: «Bügün maŋa ant iç». Ol
tän aşat, zı̇̄ rā arıġanmen». Anıŋ üçün daḫı aŋa ant içti, vä Yaʿḳūbġa öz bekû­
adına Edōm dedilär. 31Yaʿḳūb daḫı ayt­
riyyetin sattı. 34Yaʿḳūb daḫı ʿİsavga et­
tı: «Endi bügün maŋa bekûriyyet
mek vä mercimek aşın berdi; vä aşadı
ḥaḳḳıŋnı satı ber». 32ʿİsav daḫı ayttı:
«Muna, men ölmeġä baraydırmen, da içti, vä durdı da ketti; bulay ʿİsav
maŋa bekûriyyet nägä yarar?» 33Yaʿḳūb bekûriyyetin ḫōr kördi.

(103) Yigirmi altıncı faṣıl


1
Andan vilāyyettä bir ḳıtlıḳ boldı, di, vä muna – İsḥāḳ öz ḫatunı Rebeḳḳa
İbrāhı̇̄ mniŋ künlärindä bolġan burungi blän oynaydır.
ḳıtlıḳtan başḳa, vä İsḥāḳ Filistı̇̄ ḫanı 9
Vä Abı̇̄ melek İsḥāḳnı çaġırup aŋa
Abı̇̄ ­melekkä Ġerārġa bardı. 2Vä Allah ayttı: «Muna, kerçektän bu ḫatunıŋdır;
aŋa körünüp ayttı: «Mıṣırġa enmä; yer­ ya nöçün: “Ḳız ḳarındaşımdır”, –
dä toḫta, kä ḥaḳḳında saŋa ayturmen, ayttıŋ?» İsḥāḳ daḫı aŋa ayttı: «Zı̇̄ rā anıŋ
3
oşbu yerdä dur, da birgäŋä bolurmen, üçün ölmägäymen dep ayttım». 10Abı̇̄ ­
vä seni alḳışlarmen, zı̇̄ rā şol barça vi­ me­lek daḫı ayttı: «Nedir bu bizgä et­
lāy­yetlärni saŋa vä nesliŋä berürmen, käniŋ? Az ḳaldı kä ḫalḳnıŋ birisi ḫa­tu­
vä ataŋ İbrāhı̇̄ mġä ant etkänim antnı nıŋ blän yata yazdı, vä üstimizgä günāh
dur­ġuzurmen; 4vä seniŋ nesliŋni kökniŋ yazdıŋ». 11Andan Abı̇̄ melek barça ḳa­
yıldızları kibi köp etärmen, vä nesliŋä vımġa ısmarlayıp dedi kä: «Her kim
oşbu barça vilāyyetlärni berürmen, vä oşbu kişigä vä anıŋ ḫatunına tiysä, el­
yerniŋ barça ṭāyfaları seniŋ ẕürriyye­ bettä öldürilür».
tiŋdä alḳışlanurlar 5İbrāhı̇̄ m āvāzıma 12
Vä ol vilāyyettä İsḥāḳ saçtı da ol
muṭı̇̄ ʿ bolġan üçün vä saḳlamaḳımnı: (105) yılda yüz ḳat arpa taptı, vä Allah
vaṣiyyetlärimni, vä ḥükimlärimni hem anı alḳışladı. 13Vä ol kişi ulu boldı vä
şerı̇̄ ʿatlarımnı saḳlaġan üçün». il­gäri ketüp arttı tā ġāyettä ulu bolġan­
6
Vä İsḥāḳ Ġerārda oturdı. 7Vä ol çaga degin. 14Vä ḳoy sürilärinä, vä sıġır
yer­niŋ (104) kişiläri ḫatunı üçün sora­ sürilärinä, vä köp ḫıẕmetkârġa mālik
ġanda: «Ḳız ḳarındaşımdır», – deyär boldı, da Filistı̇̄ lär anı künlädilär. 15Vä
edi, zı̇̄ rā: «Ḫatunımdır», – aytmaġa atası İbrāhı̇̄ mniŋ künlärindä ḳulları ḳaz­
ḳorḳar edi: «Ol yerniŋ kişiläri meni Re­ ġanları barça ḳuyularnı Filistı̇̄ lär yap­
beḳḳa üçün öldürmesünlär», – dep, çün tılar vä topraḳ blän doldurdılar. 16Vä
yaḫşı çırāylı edi. 8Vä boldı, kä miḳdār Abı̇̄ melek İsḥāḳka ayttı: «Bar ket, biz­
künlär anda oturġandan soŋra Filistı̇̄ dän artuḳ küclü bolduŋ».
ḫanı Abı̇̄ melek pencerädän baḳup kör­ 17
Vä İsḥāḳ ol yerdän ketti vä Ġerār

45
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

üstindä çādırlar ḳurup anda oturdı. (107) 26Vä Abı̇̄ melek, vä dōstı Aḥū­
18
Hem İsḥāḳ atası İbrāhı̇̄ mniŋ künlärin­ zāṯ, vä çerisiniŋ biyi Fı̇̄ ḫōl aŋa Ġerārdan
dä ḳazġanları vä İbrāhı̇̄ mniŋ ölümindän bardılar. 27Vä İsḥāḳ anlarġa ayttı: «Nö­
soŋra Filistı̇̄ lär yapġanları suv ḳuyuların çün maŋa keldiŋiz, çün siz maŋa buġż
kenä ḳazdı; vä anlarġa atası ḳoyġan ad­ ḳılasız vä meni ḳatıŋızdan sürdiŋiz?»
larına körä adlar ḳoydı. 19Pes İsḥāḳnıŋ 28
Vä ayttılar: «Kerçektän kördik, kä Al­
ḳulları ol ovada ḳazdılar, da ol yerdä tiri lah birgäŋä boldı, vä dedik, kä aramız­
suvnıŋ bir ḳuyusın taptı. 20Vä Ġerār da, seniŋ blän bizim aramızda ant bol­
(106) kütövçiläri İsḥāḳnıŋ kütövçiläri sun, vä birgäŋä şarṭ kesälim, 29kä bizgä
blän talaştılar vä dedilär kä: «Suv bi­ yamanlıḳ etmägäysen, neçük kä saŋa
zimdir». Anıŋ üçün ol ḳuyunıŋ adına tiy­mädik, vä birgäŋä tek yaḫşılıḳ ḳıldıḳ,
ʿEseḳ dedi, zı̇̄ rā birgäsinä cahd ettilär. vä seni selāmet blän yebärdik; sen endi
21
Hem bir öŋgä ḳuyu daḫı ḳazdılar; da Allahnıŋ alḳışlanmışısen». 30Pes anlar­
anıŋ üçün daḫı talaştılar; da adın Siṭna ġa ḳonaḳlıḳ ḳıldı, da aşadılar vä içtilär.
ḳoydı. 22Vä andan köçüp bir öŋgä ḳuyu 31
Vä ertä blän ḥāżır bolup bir birinä ant
ḳazdı, da anıŋ üçün talaşmadılar, vä adı­ ettilär; da İsḥāḳ anlarnı yebärdi, anlar
na Reḥōbōṯ dedi vä ayttı: «Endi bizgä daḫı andan selāmet blän kettilär. 32Vä ol
Allah keŋeydirdi, vä yerdä yayılurmız». kündä İsḥāḳnıŋ ḳulları kelüp aŋa ḳaz­
23
Ol yerdän Bēr-Şebaʿga çıḳtı. 24Vä ġanları ḳuyudan ḫaber berdilär vä aŋa:
ol keçä Allah aŋa körünüp ayttı: «Men «Suvnı taptıḳ», – ayttılar. 33Vä adın
ataŋ İbrāhı̇̄ mniŋ Teŋrisimen; ḳorḳma, Şibaʿ (108) ḳoydı. Anıŋ üçün ol şehirniŋ
zı̇̄ rā seniŋ birlämen; vä seni alḳışlarmen adı Beār-Şibaʿdır tā oşbu künġä degin.
hem ḳulım İbrāhı̇̄ mniŋ ḫāṭrı üçün nes­ 34
Vä ʿİsav ḳırḳ yaşar kişi ekän Ḥetı̇̄
liŋni arttırurmen». 25Pes anda bir meẕ­ Beāʿrı̇̄ niŋ ḳızı Yahūdı̇̄ ṯni ḫatunlıḳġa aldı
baḥ ḳondardı da Allah adına duʿā etti. vä Ḥetı̇̄ Ēlōnnıŋ ḳızı Bāsemāṯnı da; 35vä
Vä ol yerdä çādırın ḳurdı; andan İsḥāḳ­ İsḥāḳka hem Rebeḳḳaġa cān acılıġı
nıŋ ḳulları ol yerdä ḳuyu ḳazdılar. bol­dılar.

Yigirmi yedinci faṣıl


1
Vä boldı, kä İsḥāḳ ḳartlanġanca vä yayıŋnı alup tüzgä çıḳ da maŋa bir av
közläri tumanlanġanca, kä köralmadı, avla; 4vä maŋa, neçük kä süysäm, ṭa­
ulu oġlı ʿİsavnı çaġırup aŋa ayttı: «Ey ʿāmlı aş ḳıl, vä maŋa ketür, da aşayım,
oġlım!» Ol daḫı: «Muna, mundamen», kä seni ölümimdän burun canım alḳış­
– dedi. 2Vä ayttı: «Muna, ḳartaydım vä laġay». 5Vä Rebeḳḳa İsḥāḳ oġlı ʿİsavga
ölümim künin bilmem; 3muna, endi, söylegänin eşitti. Vä ʿİsav (109) ketüre­
kerem et, yaraḳlarıŋnı, oḳlıġıŋnı vä cek avnı avlamaġa tüzgä ketti. 6Andan

46
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

Rebeḳḳa oġlı Yaʿḳūbġa söyleyip dedi oġlına ayttı: «Nä tēz taptıŋ, ey oġ­lım?»
kä: «Muna, ataŋnı ḳarındaşıŋ ʿİsavga Ol: «Teŋriŋ Allah aldıma uçarttı», –
söylär ekän eşittim, kä aytġandır: dedi. 21Vä İsḥāḳ Yaʿḳūbġa ayt­tı: (111)
7
“Maŋa av ketür vä maŋa ṭaʿāmlı aşlar «Yavuḳ kel, vä seni ḳarur­men, körä­
ḳıl, da aşayım hem seni ölmezdän bu­ yim, oġlım ʿİsav mısen, dägül misen».
run Allahnıŋ aldında alḳışlayım”. 8Vä 22
Vä Yaʿḳūb atası İsḥāḳka yavuḳ keldi,
endi, ey oġlım, men saŋa ısmarlaġanım da ḳarudı vä ayttı: «Āvāz Yaʿḳūbnıŋ
sözimni diŋlä. 9Kel, sürigä bar vä maŋa āvāzıdır; vä ḳolları ʿİsavnıŋ ḳollarıdır».
andan eki yaḫşı eçki ulaḳlarnı keltür, kä 23
Vä anı tanımadı, zı̇̄ rā anıŋ ḳolları ḳa­
anlardan ataŋa, neçük kä süysä, ṭaʿāmlı rındaşı ʿİsavnıŋ ḳolları kibi tüklü edilär;
aşlar ḳılayım. 10Vä sen ataŋa ketür, kä pes anı alḳışladı 24vä ayttı: «Oġlım
aşasun vä ölmezdän burun seni alḳış­la­ ʿİsav, sen misen?» Ol daḫı: «Men­men»,
sun». 11Yaʿḳūb daḫı anası Rebeḳḳaġa – ayttı.25Vä ayttı: «Maŋa yaḳ­laştır, vä
ayttı: «Muna, ḳarındaşım ʿİsav tüklü oġlımnıŋ avından aşayım, da cānım
ki­şidir, men tüksüz kişimen; 12belkä seni alḳışlaġay». Pes aŋa yaḳlaştırdı, da
atam meni ḳarur, vä közlärinä azdırıcı aşadı; vä aŋa çaġır ketürdi, da içti. 26Vä
kibi bolurmen, vä üstimä alḳış dägül – atası İsḥāḳ aŋa ayttı: «En­di yavuḳ kel
ḳarġış keltürürmen». 13Vä anası aŋa da meni öp, ey oġlım». 27Vä yavuḳ kel­
ayt­tı: «Ey oġlım, ḳarġışıŋ (110) üstimä di da anı öpti. Vä İsḥāḳ opraḳlarınıŋ
bolsun, tek sözimni diŋlä da bar, maŋa isin iskädi da anı alḳışladı vä ayttı:
ketür».14Pes bardı, aldı da anasına ke­ «Muna oġlımnıŋ isi,
türdi; vä, atası neçük süysä edi, anası Allahnıŋ alḳışlaġanı
ṭaʿāmlı aşlar ḳıldı. 15Vä Rebeḳḳa ulu tarlanıŋ isi kibidir.
oġlı ʿİsavnıŋ eŋ yaḫşı opraḳların, kä 28
Emdi Teŋri saŋa kökniŋ (112) çıḳın,
üydä birgäsinä edilär, alup kiçi oġlı vä yerniŋ semizligin,
Yaʿḳūbġa kiydirdi; 16vä ḳolların vä boy­ vä köp taḫıl vä tatlı çaġır bergäy;
nınıŋ tüksiz yerinä eçki ulaḳlarınıŋ de­ 29
saŋa ḳavımlar ḳullıḳ etkäylär,
rilärin kiydirdi; 17vä ḳılġanı ṭaʿāmlı aş­ vä ümmetlär saŋa baş urġaylar;
larnı vä etmekni oġlı Yaʿḳūbnıŋ ḳolına ḳarındaşlarıŋa biy bolġaysen, vä
berdi. 18Vä atasına kelüp: «Ey atam!» – anaŋnıŋ oġlanları saŋa egilgäylär;
ayttı. Ol daḫı: «Muna, mundamen. Sen seni ḳarġa durġanlar ḳarġışlı bolġaylar;
kimsen, ey oġlım?» – dedi. 19Yaʿ­ḳūb da vä seni alḳışla durġanlar
atasına ayttı: «Men evvel oġlıŋ ʿİsav­ alḳışlanġaylar!»
men; maŋa aytġanıŋ kibi ḳıldım; kerem 30
Vä boldı, kä İsḥāḳ Yaʿḳūbnı al­ḳış­
et, dur, otur vä menim avımdan aşaġıl, lamaġa tavısġandan soŋra Yaʿḳūb tek
kä cānıŋ meni alḳışlaġay». 20Vä İs­ḥāḳ atası İsḥāḳnıŋ aldından çıḳġan kibi ḳa­

47
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

rındaşı ʿİsav avlamaġından keldi. 31Vä «Muna, oturacaḳ yerniŋ


ol daḫı ṭaʿāmlı aşlar ḳılup atasına ketür­ semizliklärindä bolur,
di vä aŋa ayttı: «Atam dursun vä oġlınıŋ vä yuḳarıdan kökniŋ çıkından
avından aşasun, kä cānıŋ meni alḳışla­ saŋa berilür;
ġay». 32Atası İsḥāḳ daḫı aŋa ayttı: «Sen 40
vä ḳılıcıŋ blän tirilgäysen
kimsen? Vä ol: «Men oġluŋ, evvel oġ­ vä ḳarındaşıŋa ḳullıḳ etkäysen;
luŋ ʿİsavmen», – dedi. 33Vä İsḥāḳ ulu vä bolġay, kä erklängänindän soŋra
ḳaltramaḳ blän ġāyettä ḳaltradı vä ayttı: anıŋ boyınsasın
«Kimdir vä ḳaydadır ol kimsä, kä avnı boynıŋdan sındırġaysen».
avladı da maŋa ketürdi, vä sen kelmez­ 41
Vä ʿİsāv Yaʿḳūbġa kin tuttı ol alḳış
dän burun (113) barçasından aşadım vä üçün, kä anıŋ birlä atası anı alḳışladı;
anı alḳışladım? Ol daḫı alḳışlı bolur». vä ʿİsav köŋlindä ayttı: «Atamnıŋ yas
34
ʿİsav atasınıŋ sözlärin eşitkän kibi ulu künläri yaḳlaşsun, vä men ḳarındaşım
vä bek acı feryād blän feryād etti vä ata­ Yaʿḳūbnı öldürürmen». 42Vä Rebeḳḳaġa
sına ayttı: «Meni dä, meni daḫı alḳışla, ulu oġlı ʿİsavnıŋ sözläri aŋlatıldı, da ye­
ey ata!» 35Ol ayttı: «Ḳarındaşıŋ ḥı̇̄ lä bärdi vä kiçi oġlı Yaʿḳūbnı çaġırup aŋa
blän keldi da alḳışıŋnı aldı». 36ʿİsav ayt­ ayttı: «Muna, ḳarındaşıŋ ʿİsav seniŋ
tı: «Ḥaḳḳ üzrä adına Yaʿḳūb demedilär üçün özi özin sundıraydır, kä seni öl­
mi, zı̇̄ rā meni bu eki kerä baġladı? dür­gäy; 43vä endi, ey oġlum, sözimni
Bekûriyyetimniŋ ḥaḳḳın aldı. Vä muna diŋ­lä da dur, ḳarındaşım Lābānġa Ḥār­
endi alḳışımnı aldı. Hem maŋa alḳış hı̇̄ ç rānġa ḳaç, 44vä birgäsinä bir ḳaç kün
ḳaldırmadıŋ mı?» – ayttı. 37İsḥāḳ daḫı otur tā ḳarındaşıŋnıŋ (115) ḫışımı ḳay­
cevāb berüp ʿİsavga ayttı: «Muna, anı tar zamānġa degin, 45ḳarındaşıŋnıŋ saŋa
saŋa biy ettim vä barça ḳarındaşların ḫışımı ḳaytġanġa degin vä aŋa etkänlä­
aŋa ḳul bolmaġa berdim; vä anı taḫıl vä riŋni unutġancaġa degin: andan yebä­
tatlı çaġır blän tayattım; ya saŋa endi nä rürmen da seni ol yerdän alurmen; nö­
ḳılayım, ey oġlum?» 38ʿİsav daḫı atasına çün ekiŋizindän dä ayrılġaymen?»
ayttı: «Seniŋ alḳışıŋ hemān bir midir, 46
Vä Rebeḳḳa İsḥāḳka ayttı: «Ḥet
ey atam? Meni daḫı, meni alḳışla, ya ḳızlarınıŋ aldında tirligimdän bezdim;
atam!» Vä ʿİsav āvāzın kötärüp yıladı. eger bular kibi bu vilāyyetniŋ ḳızla­rın­
39
Pes atası İsḥāḳ cevāb (114) berüp dan Ḥet ḳızlarından Yaʿḳūb ḫatunlıḳka
aŋa ayttı: alsa, tirlik maŋa nägä yarar?»

Yigirmi sekizinci faṣıl


1
Vä İsḥāḳ Yaʿḳūbnı çaġırdı vä anı ḳızlarından ḫatunlıḳka almaġaysen, –
alḳışladı hem aŋa ısmarlayıp: «Kenaʿān dedi; – 2dur, Pāddān-Arāmġa, anaŋnıŋ

48
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

atası Beṯūǟlniŋ evinä bar da özüŋä ol ataŋ İbrāhı̇̄ mniŋ Teŋrisi vä İsḥāḳnıŋ
yerdän anaŋnıŋ ḳarındaşı Lābānnıŋ ḳız­ Teŋ­risi Allah; şol sen yatġanıŋ yerni
larından ḫatun al; 3vä Her Şeygä Ḳādır saŋa vä nesliŋä berürmen; 14vä nesliŋ
Teŋri seni alḳışlaġay vä seni yayıldırup yerniŋ topraġı kibi bolur; Kün Batısına,
artturġay, da (116) ḳavımlarnıŋ ce­mā­ vä Kün Doġusına, vä Şimāl birlä Tüşlik
ʿatı bolġaysen, 4vä saŋa İbrāhı̇̄ mniŋ
ṭarafġa yayılursen; vä barça yerniŋ ḳa­
alḳışın bergäy, saŋa vä nesliŋä birgäŋä,
bı̇̄ ­läläri sendä vä nesliŋdä alḳışlanurlar;
vä Teŋri İbrāhı̇̄ mġä bergän safarlarıŋnıŋ
vilāyyetinä vāris̱ bolursen!» 5Vä İsḥāḳ
15
vä muna, Men birgäŋämen, vä her nä
Yaʿḳūbnı yebärdi, da Pāddān-Arāmġa yergä ketsäŋ, seni saḳlarmen vä oşbu
Yaʿḳūb vä ʿİsavnıŋ anası bolġan Rebeḳ­ vilāyyetkä ḳaytarurmen, zı̇̄ rā tā Men
ḳanıŋ ḳarındaşı Arāmlı Beṯūǟlniŋ oġlı saŋa söylägänimni etmägänçä seni ke­
Lābānġa ketti. mişmäm». 16Andan Yaʿḳūb uyuḳusın­
6
ʿİsav daḫı kördi, kä İsḥāḳ Yaʿḳūbnı dan (118) uyanġandan soŋra ayttı:
alḳışlayıp anı Pāddān-Arāmġa yebärdi, «Ker­çektän Allah oşbu yerdädir, da
kä ol andan özinä ḫatun alġay, vä anı men bilmedim!» 17Vä ḳorḳtı vä ayttı:
alḳışlayıp vä aŋa ısmarlayıp: «Kenaʿān
«Nä ḳorḳulu yerdir bu! Bu öŋgä dägül,
ḳızlarından ḫatun almaġaysen», – dedi;
amā Teŋriniŋ evi, vä bu, köklärniŋ ḳa­
7
daḫı da kä Yaʿḳūb atasın vä anasın diŋ­
pusıdır».
leyip Pāddān-Arāmġa ketti. 8Vä ʿİsav
körüp, kä Kenaʿān ḳızları atası İsḥāḳka
18
Vä Yaʿḳūb ertä blän ḥāżır boldı vä
yaman köründilär, 9ʿİsav İşmāʿı̇̄ lġä ketti başı tibinä ḳoyġan taşnı aldı da anı dik­
da öz ḫatunlarından başḳa İbrāhı̇̄ m oġlı li taş üçün ḳoydı vä başına yaġ tökti.
İşmāʿı̇̄ lniŋ ḳızı vä Nabāı̇̄ ōṯnıŋ ḳız ḳarın­ 19
Vä ol yerniŋ adın Beyt-El ḳoydı, amā
daşı Māḥālāṯnı özinä ḫatun bolmaġa burun şehirniŋ adı Lūz edi. 20Vä Yaʿḳūb
aldı. bir neẕr etti da ayttı: «Eger Teŋri bir­
(117) 10Vä Yaʿḳūb Beār-Şibaʿdan gämä bolup vä meni oşbu yolda saḳ­
çıḳ­tı da Ḥārrānġa ketti, 11vä bir yerġä larsa, kä anda baraydırmen, vä maŋa
uçarup anda ḳondı, zı̇̄ rā Ḳuyaş batġan
aşamaḳ üçün etmek vä kiymek üçün
edi. Vä ol yerniŋ taşlarından alup başı
opraḳ bersä, 21vä atamnıŋ evinä esenlik
tibinä ḳoydı vä ol yerdä yattı. 12Vä düş
kör­di, kä muna, yer üstindä bir dur­ blän ḳaytsam, Yāhū maŋa Teŋri bolsun,
ġuzulġan basḳıç bar edi, vä başı kökkä – 22vä oşbu tikili taş üçün ḳoyġanım taş
tiyäydir; vä muna, Teŋriniŋ melekläri Teŋriniŋ evi bolur; vä daḫı barça maŋa
çı­ḳaydırlar vä enäydirlär. 13Vä muna, bergäniŋdän Saŋa kāmil onda birni be­
üstindä Allah durur ekän ayttı: «Men rürmen».

49
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

(119) Yigirmi toḳuzıncı faṣıl


1
Vä Yaʿḳūb ayaḳların kötärüp Kün Yaʿḳūb Rāḥelġä aŋlatġan edi, kä ata­
Doġusı oġlanlarınıŋ vilāyyetinä ketti. sınıŋ ḳarındaşı vä Rebeḳḳanıŋ oġlı edi.
2
Vä kördi, da muna, tüzdä ḳuyu bar, vä Ol daḫı sekirtüp atasına ḫaber berdi.
ol yerdä üç süri ḳoy anıŋ ḳatında yatay­ 13
Vä boldı, kä Lābān ḳız ḳarındaşınıŋ
dır, zı̇̄ rā ol ḳuyudan sürilärni suvarur oġlı Yaʿḳūbnıŋ ḫaberin eşitkän (121)
edilär. Vä ḳuyunıŋ aġzında bir ulu taş kibi anıŋ ḳarşısına sekirtti da anı ḳuçtı,
bar edi. 3Vä barça sürilär ol yergä cemiʿ vä öpti, vä anı öz evinä ketürdi; Lābānġa
bolurlar edi, da ol taşnı ḳuyunıŋ aġzın­ daḫı barça oşbu nersälärni ḥikâyet etti.
dan yuvaltırlar edi, vä sürilärni suvarur­ 14
Vä Lābān aŋa ayttı: «Tek sen süyägim
lar edi; andan taşnı öz ornına ḳuyunıŋ vä etimsen». Vä bir bütün ay birgäsinä
aġzı üstinä ḳaytarurlar edi. oturdı.
4
Vä Yaʿḳūb anlarġa: «Ḳarındaşla­ 15
Vä Lābān Yaʿḳūbġa ayttı: «Sen
rım! ḳayerdänsiz?» – dedi. «Ḥārrāndan­ ḳarındaşım bolġanıŋ üçün maŋa müft
mız», – dedilär. 5Vä anlarġa: «Nāḥōr mi ḳulluḳ etärsen? Seniŋ yalıŋ nä bolur,
oġlı Lābānnı bilür misiz?» – dedi. «Bi­ maŋa aŋlat». 16Vä Lābānnıŋ eki ḳızı bar
lürmiz», – dedilär. 6Vä anlarġa: «Esän edi; ulunıŋ adı Liyā, vä kiçiniŋ adı Rā­
midir?» – ayttı. «Esändir; vä muna, ḳızı ḥel edi. 17Vä Liyānıŋ közläri żaʿīf edi,
Rāḥel süri blän kelädir», – dedilär. 7Vä amā Rāḥel ḫoşça düzilmiş vä körkli
anlarġa ayttı: «Muna, kün ertädir; daḫı yüzli edi. 18Vä Yaʿḳūb ol Rāḥelni süydi
süri devşirmäġä zamān dägüldir; suva­ vä ayttı: «Kiçi ḳızıŋ Rāḥel üçün saŋa
rıŋ ḳoylarnı da barıŋız kütüŋiz». (120) yedi yıl ḳulluḳ etäyim». 19Lābān ayttı:
8
Vä anlar ayttılar: «Bolayalmazmız tā «Anı öŋgä kişigä bermektän esä, saŋa
barça sürilär devşirilgänġä degin vä bersem, maŋa daḫı yaḫşıdır, birgämä
ḳuyunıŋ aġzından taş yuvalanġanġa de­ otur». 20Vä Yaʿḳūb Rāḥel üçün yedi yıl
gin; ol zamān sürilärni suvarurmız». ḳulluḳ etti; da aŋa (122) az künlär kibi
9
Vä daḫı birgälärinä söylär ekän köründi, zı̇̄ rā anı süyär edi.
Rāḥel atasınıŋ sürisi blän çıḳa keldi, 21
Andan Yaʿḳūb Lābānġa ayttı:
zı̇̄ rā anlarnı kütär edi. 10Vä boldı, kä «Ḫa­tunımnı maŋa ber, da aŋa kiräyim,
Yaʿḳūb ol anasınıŋ ḳarındaşı Lābānnıŋ zı̇̄ rā künlärim tamām boldılar». 22Vä
ḳızı Rāḥelni vä anasınıŋ ḳarındaşı Lā­ Lābān ol yerniŋ barça kişilärin cemiʿ
bānnıŋ sürisin körgän zamānda Yaʿḳūb etti da ḳonaḳlıḳ ḳıldı. 23Vä boldı, kä
yavuḳ keldi, vä ol taşnı ḳuyunıŋ aġzın­ iŋirdä ḳızı Liyānı aldı da anı aŋa ketür­
dan yuvalttı, vä anasınıŋ ḳarındaşı Lā­ di; ol daḫı aŋa kirdi. 24Vä Lābān aŋa öz
bān­nıŋ sürisin suvardı. 11Andan ol Rā­ ḳaravaşı Zilpanı, yaʿnı̇̄ ḳızı Liyāga ḳa­
ḥelni öpti vä āvāzın kötärüp yıladı. 12Vä ravaşı bolmaġa berdi. 25Andan ertä bol­

50
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

ġanca muna, ol – Liyā edi. Vä Lābānġa 32


Vä Liyā ḥāmilä boldı vä bir oġul do­
ayttı: «Nedir bu maŋa etkäniŋ? Saŋa ġurdı da anıŋ adın Räūben ḳoydı, zı̇̄ rā
Rāḥel üçün ḳulluḳ etmädim mi? Nöçün dedi kä: «Allah menim kinimni kördi,
meni aldattıŋ?» 26Lābān ayttı: «Bizim pes endi erim meni süyär». 33Vä bir da­
yerimizdä kiçini uludan burun bermek ḫı ḥāmilä bolup bir oġul doġurup ayttı:
bolmaz; 27munuŋ haftasın tamām et, vä «Çün Allah menim mabġūżä bolġa­nım­
birgämä öŋgä yedi yıl ḳulluḳ et, da
nı eşitti, munı da maŋa berdi». Vä anıŋ
ḳulluḳ üçün munı saŋa berälim». 28Yaʿ­
adın Şimʿūn ḳoydı. 34Genä bir daḫı ḥā­
ḳūb daḫı bulay etti, zı̇̄ rā anıŋ haftasın
milä bolup, bir oġul doġurdı vä ayttı:
tamām etti. Andan aŋa ḳızı Rāḥelni ḫa­
«Endi bu kerä erim maŋa ḳoşulur, çün
tunlıḳka berdi. (123) 29Hem Lābān öz
ḳa­ravaşı Bilhānı ḳızı Rāḥelġä ḳaravaş kä aŋa üç oġul doġurdım». Anıŋ üçün
üçün berdi. 30Vä Rāḥelġä daḫı kirdi; vä adın Levı̇̄ ḳoydı. 35Vä bir daḫı ḥāmilä
Rāḥelni Liyādan artuḳ süydi; da öŋgä bolup bir oġul doġurdı da ayttı: «Bu ke­
yedi yıl birgäsinä ḳulluḳ etti. rä Allahnı maḳtarmen (124) anıŋ üçün».
31
Pes Allah körüp, kä Liyā mabġūżä­ Anıŋ adın Yahūdā ḳoydı. Vä doġur­
dir, anıŋ raḥmin açtı, vä Rāḥel ḳısır edi. maḳ­tan tıyıldı.

Otuzıncı faṣıl
1
Vä Rāḥel körüp, kä Yaʿḳūbġa do­ bolup Yaʿḳūbġa ekinci oġılnı doġurdı.
ġur­maġan edi, ḳız ḳarındaşın künlädi 8
Vä Rāḥel ayttı: «Ḳız ḳarındaşım blän
vä Yaʿḳūbġa ayttı: «Maŋa oġlanlar ber, ġāyettä aġır çalışıp yeŋdim». Vä anıŋ
yoḳsa ölürmen». 2Vä Yaʿḳūbnıŋ ḫışımı adın Neftālı̇̄ ḳoydı.
Rāḥelġä tutışup ayttı: «Men Teŋriniŋ 9
Liyā daḫı doġurmaḳtan tıyılġanın
ornında mımen, kä seniŋ ḳursaġıŋdan körüp ḳaravaşın Zilpanı aldı da anı Yaʿ­
evladıŋnı tıydım?» 3Ol da ayttı: «Muna ḳūbġa ḫatunlıḳka berdi. 10Liyānıŋ ḳara­
ḳaravaşım Bilhā; aŋa kir, da tizlärim vaşı Zilpa daḫı ol Yaʿḳūbġa bir oġul
üs­tindä doġursun, vä men daḫı andan do­ġurdı. 11Vä Liyā ayttı: «Bir bölük
oġ­lanlar tabayım». 4Andan aŋa ḳarava­ kel­di». Vä adın Ġād ḳoydı. 12Andan Li­
şın Bilhānı ḫatunlıḳka berdi, da Yaʿḳūb yā­nıŋ ḳaravaşı Zilpa Yaʿḳūbġa ekinci
aŋa kirdi. 5Vä Bilhā ḥāmilä boldı da oġıl­nı doġurdı. 13Vä Liyā ayttı: «Bu
Yaʿḳūbġa oġul doġurdı. 6Rāḥel daḫı ma­ŋa mübārektir, zı̇̄ rā ḳızlar maŋa “mü­
ayttı: «Teŋri maŋa ḥükm etti vä daḫı bārek” deyärlär. Vä anıŋ adın Āşer ḳoy­
āvāzımnı eşitüp maŋa oġul berdi». Anıŋ dı.
üçün adın Dān ḳoydı. 7Vä Rāḥelniŋ 14
Bir kün Räūben aşlıḳ oraġınıŋ
ḳaravaşı Bilhā bir (125) daḫı ḥāmilä kün­lärindä barup tüzdä yıbrūḥlar taptı

51
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

da anlarnı anası Liyāga ketürdi. Rāḥel luḳ etkänim ḳulluġımnı sen biläsen».
daḫı Liyāġa: «Kerem ḳıl, maŋa oġlıŋnıŋ 27
Lābān daḫı aŋa ayttı: «Kerem et, eger
yıbrūḥlarından ber», – dedi. 15Ol daḫı lüṭuf közläriŋdä taptım esä, daḫı dur,
aŋa ayttı: «Erimni alġanıŋ az mıdır, kä zı̇̄ rā sınamaḳ blän bildim, kä Allah meni
oġlumnıŋ yıbrūḥların (126) da almaḳ seniŋ üçün alḳışladı». 28Daḫı ayttı:
istäysin?» Rāḥel daḫı ayttı: «Emdi bu «Ma­ŋa yalıŋnı belgili et, da beräyim».
kecä oġluŋnıŋ yıbrūḥları üçün birgäŋä 29
Aŋa ayttı: «Nä şekil saŋa ḳulluḳ etkä­
yatsın». 16Vä Yaʿḳūb aḫşamda tüzdän nimni vä süriŋ birgämä nä ḳadar bolġa­
ke­lür ekän Liyā anıŋ ḳarşısına çıḳup nın (128) sen biläsen; 30zı̇̄ rā mendän
ayt­tı: «Maŋa kir, zı̇̄ rā ḥaḳḳā oġlumnıŋ burun sendä bolġan az edi, vä ġāyettä
yıbrūḥları blän seni yalġa tuttım». Vä ol köp boldı; hem Allah seni sebebimdän
keçä birgäsinä yattı. 17Vä Teŋri Liyānıŋ alḳışladı; ya endi menim evim üçün nä
duʿāsın eşitti, da ḥāmilä bolup Yaʿḳūbġa zamān işläyim». 31Ol daḫı ayttı: «Saŋa
beşinci oġılnı doġurdı. 18Vä Liyā ayttı: nä beräyim?» Yaʿḳūb ayttı: «Maŋa bir
«Erimä ḳaravaşımnı bergänim üçün nersä bermä. Eger munı maŋa ḳılsaŋ,
Teŋ­ri maŋa yalımnı berdi. Vä adın Yis­ kenä süriläriŋni kütäyim vä saḳlayım.
sāḫār ḳoydı. 19Vä Liyā bir daḫı ḥāmilä 32
Bügün barça süriläriŋniŋ arasından
bolup Yaʿḳūbġa altıncı oġılnı doġurdı. keçäyim; andan her beŋli vä alaca
20
Vä Liyā ayttı: «Teŋri meni yaḫşı çe­hāz ḳoynı, vä ḳoylar arasında her ḳaraca
blän çehāzladı; bu kerä erim birgä­mā ḳozını, vä eçkilärdän alaca vä beŋlilärni
oturur, zı̇̄ rā aŋa altı oġul doġurdım». Vä ketärürmen. Ol da yalım bolsun. 33Vä
adın Zebūlōn ḳoydı. 21Andan soŋra bir ertä vä öbirkün yalım üçün aldıŋa kelür
ḳız doġurdı da adın Dı̇̄ nā ḳoydı. (127) zamān rastlıġımdan otrı menim üçün
22
Vä Teŋri Rāḥelni ḫāṭrına ketürdi, vä tanıḳlıḳ berür. Eçkilärdä beŋli vä alaca
Teŋri duʿāsın eşitüp anıŋ ana raḥ­min vä ḳoylarda ḳaraca bolmaġan birgämä
açtı. 23Vä ḥāmilä boldı vä bir oġul oġurlanġan bolur». 34Lābān daḫı ayttı:
doġurup ayttı: «Teŋri rısvaylıġımnı kö­ «Eyi, söziŋ kibi bolġaydı». 35Vä ol kün
tärdi». 24Vä anıŋ adın Yǖsif ḳoydı da beŋli vä alaca tekälärni vä barça beŋli
ayt­tı: «Allah maŋa bir öŋgä oġul ḳat­ vä alaca eçkilärni, her ḳaysısında kä
ġay». (129) aḳ nersä bar eseydi, vä ḳoylardan
25
Vä boldı, kä Rāḥel Yǖsifni doġur­ her ḳaracanı ketärüp oġlanlarınıŋ ḳolına
ġandan soŋra Yaʿḳūb Lābānġa ayttı: berdi; 36vä özi hem Yaʿḳūbnıŋ arasında
«Me­ni yebär, kä yerimä, vilāyyetimä üç künlik yol ḳoydı. Yaʿḳūb daḫı Lā­
bar­ġaymen; 26ḫatunlarımnı vä oġlanla­ bānnıŋ ḳalġan sürisin kütür edi.
rımnı, kä anlar üçün saŋa ḳulluḳ ettim, 37
Bu zamān Yaʿḳūb özinä aḳça ḳa­
maŋa ber, kä barġaymen, zı̇̄ rā saŋa ḳul­ vāḳ, vä çetlevük, vä kestanä aġaçlarınıŋ

52
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

yaş çubuḳların alup anlarda aḳ yon­ edi; vä öz sürilärin başḳa ḳoyup anlarnı
maḳ­lar yondı, çubuḳlarda bolġan aḳnı Lābān süriläriniŋ ḳatında ḳoymadı.
açar ekän, 38vä yonġan çubuḳlarnı sü­ 41
Vä boldı, kä ertägi doġurġan ḳoylarnıŋ
rilär içmek üçün kelgäni suvlarnıŋ yol­ her ḳızışġan vaḳtında Yaʿḳūb ḳoylarnıŋ
larında, oluḳlarında ḳoylarga ḳarşı tikti, közläri aldında suv oluḳlarında ol çu­
kä ḳoylar içmegä kelgän zamānda ḳızı­
buḳlarnı ḳoyar edi, kä çubuḳlarga baḳar
şup gebä bolġay edilär. 39Ḳoylar ol çu­
ekän gebä bolġaylar. 42Vä keç doġurġan
buḳ­larnıŋ aldında ḳızışup gebä bolġan­
ça aḳ tuyaḳlı, vä beŋli, vä alaca ḳoylar ḳoylarġa ḳoymaz edi. Şolay keçikkän­
doġururlar edi. 40Andan Yaʿḳūb sürilär­ lär Lābānnıŋ vä ertägilär Yaʿḳūbnıŋ
ni ayırġandan soŋra Lābānnıŋ sürisindä edi­lär. 43Vä ol kişi ḳatı bek māl artturdı,
bolġan (130) aḳ tuyaḳlı vä her ḳaraca vä süriläri, hem ḳaravaşları, vä ḳulları,
ḳoyunlarına doġrı yüzlärin ḳaytarur vä deväläri, vä eşäkläri köp bar edi.

Otuz birinci faṣıl


1
Bu zamān Lābān oġlanlarınıŋ söz­ beŋlilär doġurur edilär. Vä eger bulay:
lärin eşitti, kä derlär edi: «Yaʿḳūb ata­ “Aḳ tuyaḳları yalıŋ bolsun”, – aytsaydı,
mıznıŋ cümlä barlıġın aldı vä bu barça barça ḳoylar aḳ tuyaḳlılar doġurur edi­lär.
mālnı atamıznıŋ mālından ḳıldı». 2Vä 9
Pes Teŋri ataŋıznıŋ sürilärin (132) aldı
Yaʿḳūb Lābānnıŋ yüzin (131) kördi, vä da maŋa berdi. 10Zı̇̄ rā sürilär ḳızış­ġan
muna, aŋa tünägin vä birsi kün kibi dä­ zamānda közlärimni kötärdim vä düştä
gül edi. 3Vä Allah Yaʿḳūbġa: «Atalarıŋ­ kördim, kä muna, sürilärinä mingän
nıŋ vilāyyetinä vä doġduġıŋa ḳayt, da tekälär aḳ tuyaḳlı, noḳṭalı vä aḳ beŋ­ni
birgäŋä bolayım», – dedi. 4Vä Yaʿḳūb edilär. 11Vä Teŋriniŋ melegi maŋa düştä:
yebärüp Rāḥelni vä Liyānı tüzgä, öz sü­ “Ey Yaʿḳūb!” – ayttı. Men daḫı: “Mun­
riläriniŋ ḳatına çaġırdı 5vä anlarġa ayttı: damen”, – ayttım. 12Ol daḫı ayttı: “Endi
«Men ataŋıznıŋ yüzin köräydirmen, kä közläriŋni kötär vä sürilärgä mingän
maŋa tünägin vä birsi kün dägüldir; tekälärni kör, kä aḳ tuyaḳlı, noḳṭalı vä aḳ
amā atamnıŋ Teŋrisi birgämä boldı; beŋlidir, zı̇̄ rā Lābānnıŋ sa­ŋa barça
6
da­ḫı siz biläsiz, kä ataŋızga barça kü­ ḳılġanın kördim; 13Men Beyt-Elniŋ
cim blän ḳulluḳ ettim, 7ataŋız da meni Teŋrisimen, kä anda nuṣbnı sürttiŋ vä
köp aldatup yalımnı on kerä degiştirdi; maŋa ol yerdä adaḳ neẕr ettiŋ; endi dur,
nihāyet Teŋri aŋa maŋa yamanlıḳ et­ oşbu vilāyyettän çıḳ vä doġduġıŋ yerinä
mägä iẕin bermädi. ḳayt”». 14Rāḥel vä Liyā daḫı ce­vāb berüp
8
Eger bulay: “Beŋli bolġan seniŋ ya­ aŋa ayttılar: «Bizgä atamıznıŋ evindä
lıŋ bolsun”, – aytsaydı, barça ḳoylar pay ya ülüş bar mı? 15Biz andan yatlarġa

53
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

saġışlanmadıḳ mı? Zı̇̄ rā bizni sattı vä 28


Meni oġlanlarımnı vä ḳızlarımnı öp­
aḳçamıznı yutmaḳ blän aşadı. 16Zı̇̄ rā mägä kemişmädiŋ. Endi bu iştä delilik
Teŋri atamızdan alġan baylıḳ bi­zim hem ettiŋ. 29Sizgä yamanlıḳ etmegä ḳolımnıŋ
oġlanlarımıznıŋdır. (133) Vä endi Teŋri küci bar, amā ataŋıznıŋ Teŋrisi maŋa
her nä kä saŋa aytġan esä ḳıl». keçkän keçä ayttı: “Saḳın, Yaʿḳūb blän
17
Ol zamān Yaʿḳūb durdı da oġlan­ nä yaḫşı, nä yaman söyleşmägäysen”.
la­rın vä ḫatunların devälär üstinä kötär­ 30
Vä endi ketsä ediŋ, çün ataŋnıŋ evin
di, 18vä barça sürilärin, vä barça ḳazan­ bek istediŋ, menim teŋrilärimni nöçün
ġan mālın, vä Pāddān-Arāmda ḳazan­ oġurladıŋ?» 31Yaʿḳūb daḫı ol (135) Lā­
ġan sürilärin Kenaʿān vilāyyetinä atası bānġa cevāb berüp ayttı: «Ḳorḳtım da
İsḥāḳka ḳaytmaḳ üçün sürdi. 19Lābān kettim, zı̇̄ rā ḳızlarıŋnı ẓulümlik blän
da sürisin ḳırḳmaġa barġan edi, vä men­dän alursen, deyär edim. 32Vä ol, kä
Rāḥel atasınıŋ butların oġurladı. 20Vä birgäsinä teŋriläriŋni tapsaŋ, tirilmä­
Yaʿḳūb daḫı Arāmlı Lābānnıŋ köŋlin sün; ḳarındaşlarımıznıŋ ḳarşısında
oġurladı, zı̇̄ rā aŋa ḳaçacaġın aŋlatmaġan men­dä bir nersäŋ bar esä, bil da al», –
edi. 21Şolay ol vä her kimi bar eseydi zı̇̄ rā Yaʿḳūb bilmez edi, kä Rāḥel anlar­
ḳaçtı; da durup ırmaḳnı keçti hem Ġal­ nı oġurlap edi.
ʿād taġına doġrı yüzin ḳoydı. 33
Vä Lābān Yaʿḳūbnıŋ çādırına, vä
22
Vä üçinci kündä Yaʿḳubnıŋ ḳaç­ Liyānıŋ çādırına, vä eki ḳaravaşlarnıŋ
ġanı Lābānġa aŋlatıldı. çā­dırına kirdi vä tapmadı. Andan Li­
23
Ol daḫı ḳarındaşların birgäsinä yānıŋ çādırından çıḳtı da Rāḥelniŋ çā­
alup artınça yedi künlik yol sekirtti da dı­rına kirdi. 34Pes Rāḥel butlarnı alġan
aŋa Ġalʿād taġında yetti. 24Vä Teŋri ol edi vä anlarnı devä çergisindä ḳoydı da
keçä Arāmlı Lābānġa tüştä kelüp aŋa üstindä oturdı. Vä Lābān bütün çādırnı
ayttı: «Saḳın, Yaʿḳūb blän nä yaḫşı, nä teftı̇̄ ş etti da tapmadı. 35Ol daḫı atasına
(134) yaman söyleşmägäysen». 25Lābān ayttı: «Bekimniŋ ḫāṭrı ḳalmasun, kä
deyämen Yaʿḳūbġa yetti; vä Yaʿḳūb ol aldıŋdan durmaġa bolayalmam, zı̇̄ rā ḫa­
taġ­da çādırın ḳurġan edi, vä Lābān daḫı tun­larnıŋ töräsi mendä bardır». Vä iz­
ḳa­rındaşları birlä ol Ġalʿād taġında ḳur­ lädi, da butlarnı tapmadı.
dı. 26Andan Lābān Yaʿḳūbġa ayttı: «Nä 36
Vä Yaʿḳūb darıldı vä Lābān (136)
ḳıldıŋ, kä köŋlimni oġurladıŋ vä ḳızla­ blän talaştı. Vä Yaʿḳūb cevāb berüp ol
rımnı ḳılıç blän alınġan esı̇̄ rlär kibi sür­ Lā­bānġa ayttı: «Günāhım nädir, yazu­
diŋ? 27Nöçün yaşınmaḳ blän ḳaçtıŋ vä ġım nädir, kä ġayret blän artıma se­
mendän oġurlaġan ketip maŋa aŋlat­ma­ kirttiŋ? 37Çün kä barça āvādānlıġımnı
dıŋ? Men seni süyinmek vä ırlar blän vä teftı̇̄ ş ettiŋ, eviŋniŋ barça āvādānlıġından
def vä tanbūra blän yebärür edim. nä taptıŋ? Munda ḳarındaşlarımnıŋ vä

54
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

ḳarındaşlarıŋnıŋ ḳarşısına ḳoy da eki­ oba ḳıldılar da anda, ol obanıŋ üstindä


mizniŋ arasında ögütläsünlär. 38Bu yi­ aşadılar. 47Vä Lābān ol obaga Yeġar-Sā­
girmi yıldır birgäŋä boldım, ḳoylarıŋ vä hādūṯā dep ad ḳoydı. Yaʿḳūb da aŋa
eçkiläriŋ tüşürmedilär, vä süriŋniŋ ḳoç­ adın Ġalʿād dep ad ḳoydı. 48Vä Lābān
ḳarların aşamadım; 39yırtılġannı saŋa ayttı: «Bu oba menim (138) birlä seniŋ
ke­türmedim, tölär edim; kündüz oġur­ araŋda bügün tanıḳ bolsun». Anıŋ üçün
lanġannı vä keçädä oġurlanġannı me­ adın Ġalʿād ḳoydı 49vä Miṣpa da, zı̇̄ rā
nim ḳolumdan izlär ediŋ; 40şolay edim, ayttı: «Bir birimizdän yaşınġanımız za­
kä meni kündüz issilik vä keçädä sovuḳ mān menim birlä seniŋ araŋda Allah
telef etär edi, vä közlärimdän uyuḳu ḳa­ baḳsun; 50eger ḳızlarımnı ḳıynasaŋ, vä
çar edi. 41Bu, yigirmi yıldır, kä eviŋdä eger ḳızlarım üstinä özgä ḫatunlar al­
boldım. Eki ḳızlarıŋ üçün saŋa on dört saŋ, birgämizgä kişi yoḳtır, baḳ, menim
yıl vä süriŋ üçün altı yıl ḳulluḳ ettim, vä blän seniŋ aramızda tanıḳ Teŋridir».
yalımnı on kerä degiştirdiŋ. 42Eger 51
Vä daḫı Lābān Yaʿḳūbġa ayttı:
atamnıŋ Teŋrisi, (137) İbrāhı̇̄ mniŋ Teŋ­ «Mu­na, oşbu oba vä muna, menim blän
risi vä İsḥāḳnıŋ ḳorḳusı birgämä bol­ seniŋ araŋda bolġan tikkänim taş; 52oş­
masa edi, kerçek endi meni boş yebärir bu oba tanıḳ bolsun, vä bu tikili taş ta­
ediŋ. Teŋri menim ḳıyınımnı vä ḳolla­ nıḳ bolsun, kä men saŋa barup oşbu
rımnıŋ emgägin kördi da keçkän keçä obanı keçmäyim, vä sen maŋa kelüp
seni ögütlädi». oş­bu obanı vä oşbu tikili taşnı yamanlıḳ
43
Lābān daḫı cevāb berüp Yaʿḳūbġa etmägä keçmezsen. 53İbrāhı̇̄ mniŋ Teŋri­
ayttı: «Bu ḳızlar menim ḳızlarımdır, vä si vä Nāḥōrnıŋ Teŋrisi, yaʿnı̇̄ atalarınıŋ
oġlanlar menim oġlanlarımdır, vä bu Teŋrisi aramızda ḥükm etkäylär». Vä
süri menim sürimdir, vä her nä kä kö­ Yaʿḳūb atası İsḥāḳnıŋ ḳorḳusı blän ant
räydirsen menimdir: vä bu ḳızlarıma ya etti. 54Vä Yaʿḳūb taġda bir ḳurbān bo­
oġlanlarına, kä anlarnı doġurdılar, nä ġazladı da ḳarındaşların etmek aşamaġa
ḳılayım? 44Pes endi kel, men vä sen bir çaġırdı; vä (139) etmek aşadılar vä ol
şarṭ kesälim, vä seniŋ birlä menim ara­ taġ­da ḳondılar.
mızda tanıḳ bolsun». 45Vä Yaʿḳūb bir 55
Vä Lābān ertä blän ḥāżır bolup
taş aldı da anı tikili taş üçün tikti. 46Vä oġlanların vä ḳızların öpti da anlarnı
Yaʿḳūb öz ḳarındaşlarına: «Taşlar dev­ alḳışladı. Andan Lābān barup yerinä
şiriŋiz», – ayttı. Vä taşlar aldılar vä bir ḳayttı.

Otuz ekinci faṣıl


1
Yaʿḳūb daḫı öz yolına keter ekän, Yaʿḳūb anlarnı körgän zamān: «Bu,
aŋa Teŋriniŋ melekläri uçradılar. 2Vä Teŋriniŋ ordusıdır», – ayttı vä ol yerniŋ

55
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

adına Māḥānāyim ḳoydı. 3Ol zamān 13


Andan ol keçä ol yerdä ḳondı. Vä
Yaʿḳūb öz aldına ḳarındaşı ʿİsavga ḳarındaşı ʿİsavga baḫşīş üçün ḳolına
Edōm tarlasında bolġan Seʿı̇̄ r vilāy­ kelgändän aldı: 14eki yüz eçki vä yigir­
yetinä elçilär yebärüp 4anlarġa ısmarlap mi tekä, eki yüz tişi ḳoy hem yigirmi
dedi kä: «Bekim ʿİsavga bulay deyär­ ḳoçḳar, 15otuz emzirüçi devä küçekläri
siz: “Yaʿḳūb ḳuluŋ bulay aytadı: Lābān blän, ḳırḳ sıġır vä on buġa, yigirmi tişi
blän ġarı̇̄ b boldım vä endigä degin ke­ eşäk vä on ḳulan. 16Vä sürilärni öz ḳul­
çiktim; 5vä sıġırlarım da eşäklärim, larınıŋ ḳolına başḳa-başḳa berüp ol öz
ḳoy­larım vä ḳullarım da ḳaravaşlarım ḳullarına ayttı: «Keçiŋiz aldıma vä süri
bar; vä bekimġä aŋlatmaḳ üçün yebär­ birlä süri arasında bir aralıḳ ḳoyuŋız».
dim, kä (140) şı̇̄ rı̇̄ nlik közläriŋdä tap­ 17
Andan burungiġä ısmarlup ayttı:
ġaymen”». «Eger ḳarındaşım ʿİsav saŋa uçrasa vä
6
Elçilär daḫı Yaʿḳūbġa ḳaytup de­ saŋa sorup: “Kimniŋsen? vä ḳayda ba­
dilär kä: «Ḳarındaşıŋ ʿİsavga bardıḳ; ol rursen? vä bu aldıŋdaki kimniŋdir?” –
daḫı dört yüz kişi blän ḳarşıŋa keläy­ der esä, 18aytġıl kä: “Bekim ʿİsavga ye­
dir». 7Bu zamān Yaʿḳūb bek ḳorḳtı vä bärilgän ḳuluŋ Yaʿḳūbnıŋ baḫşīşıdır, vä
sıḳıldı; da birgäsinä bolġan ḫalḳnı, vä muna, (142) ol daḫı artımızdadır”».
sürilärni, vä sıġırlarnı hem devälärni 19
Ekincigä daḫı, üçincigä vä ol süri­
eki bölükkä böldi. 8Vä ayttı: «Eger lärniŋ artına barça soŋra barġanlarġa
ʿİsav bir bölükkä kelüp anı ursa, ḳalġan ıs­marlup ayttı: «ʿİsavnı tapġanıŋız
bölük ḳutulmış bolġay». zamān aŋa oşbu sözġä körä söyleyiŋiz;
9
Vä Yaʿḳūb ayttı: «Ey ulu atam İb­ 20
vä daḫı aytıŋız kä: “Muna, ḳuluŋ
̄
rāhı̇ mniŋ Teŋrisi hem atam İsḥāḳnıŋ Yaʿḳūb artımızdadır”», – zı̇̄ rā deyär edi
Teŋrisi! Ey maŋa: “Vilāyyetiŋä vä doġ­ kä: «Aldımda barġan baḫşīş blän ḫı­
duġuŋa ḳayt, da saŋa yaḫşılıḳ etäyim”, şımın ketäräyim, andan soŋra yüzin
– degän Allah! 10Ḳuluŋa etkäniŋ barça köräyim, belkä meni ḳabūl etkäy».
iḥsānlarıŋa vä her kerçekligiŋä lāyıḳ 21
Şolay baḫşīş aldına keçti, vä özi ol
dägülmen, zı̇̄ rā oşbu Yārdenni tayaġım keçä avılda ḳondı.
blän keçtim vä endi eki bölük ṣāḥibi 22
Vä ol keçä durup eki ḫatunların,
boldım. 11Kerem et, meni ḳarındaşımnıŋ vä eki ḳaravaşların, daḫı on bir oġlanın
ḳolından, ʿİsavnıŋ ḳolından ḳutḳar, zı̇̄ rā alup Yābōḳnıŋ keçitin keçti. 23Vä anlar­
andan ḳorḳaydırmen: kelüp meni ana nı alup ol özänni keçirdi vä her nesi bar
birlä vä oġlanlarnı (141) urmaġay. 12Vä eseydi köçürdi. 24Vä Yaʿḳūb yalġız
sen ayttıŋ kä: “Elbettä, saŋa yaḫşılıḳ ḳaldı. Da bir kişi birgäsinä tā taŋ yeri
etärmen, nesliŋni köpligindän sanalmaz aġarġuncaga degin küreşti; 25vä körüp,
deŋizniŋ ḳumı kibi ḳoyarmen”». kä anı yeŋämäz, butınıŋ yanbaşına

56
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

(143) tiydi, da birgäsinä küreşür ekän Da anda anı alḳışladı. 30Vä Yaʿḳūb ol
Yaʿḳūbnıŋ butınıŋ yanbaşı bertilmiş yerniŋ adın Penuyel ḳoydı, zı̇̄ rā:
edi. 26Vä ol ādam: «Yebär meni», – ayt­ «Teŋrini yüz-be-yüz kördim, da cānım
tı, zı̇̄ rā taŋ yeri aġardı. Ol daḫı: «Tā sen ḳutuldı», – dedi. 31Andan Penuyelni
meni alḳışlamaġunca seni yebärmem»,
keçkäni kibi ḳuyaş üstinä yayıldı; vä
– dedi. 27Ol ādam daḫı: «Adıŋ nedir?»
butınıŋ üstinä aḳsaraydı. 32Anıŋ üçün
– ayttı. «Yaʿḳūbdır», – dedi. 28Vä:
İsrāyil oġlanları butnıŋ yanbaşında
«Artuḳ adıŋa Yaʿḳūb aytılmasun, amā
İsrāyil, zı̇̄ rā Teŋri blän vä ādamlar blän bolġan çekilmiş siŋirni aşamazlardır tā
biylik etip bolayaldıŋ». 29Vä Yaʿḳūb so­ oşbu künġä degin, (144) Yaʿḳūbnıŋ
rup ayttı: «Kerem et, adıŋnı aŋlat». Ol butınıŋ yanbaşına çekilmiş siŋirġä ol
daḫı: «Adımnı nöçün sorırsen?» – dedi. ādam tiygän üçün.

Otuz üçinci faṣıl


1
Andan Yaʿḳūb közlärin kötärüp ġanım barça bölükni nä ḳılasen?» Ol
kördi, da muna, ʿİsav vä dört yüz kişi daḫı: «Sen bekimniŋ közlärindä şı̇̄ rı̇̄ nlik
birgäsinä keläydir. Vä oġlanlarnı Liyā tapmaḳ üçün», – dedi. 9Vä ʿİsav daḫı
blän vä Rāḥel blän da eki ḳaravaş blän ayttı: «Ey ḳarındaşım, mendä köp bar,
böldi. 2Vä ḳaravaşları da oġlanların ilk hemān sendä bolġan seniŋki bolsun».
yerdä ḳoydı, andan soŋra Liyānı vä oġ­ 10
Vä Yaʿḳūb: «Yoḳ, kerem et, – ayttı, –
lanların, vä Rāḥelni da Yǖsifni eŋ soŋra. eger endi şı̇̄ rı̇̄ nlik közläriŋdä taptım esä,
3
Ol daḫı aldlarına keçüp ḳarındaşına menim ḳolımdan baḫşīşīmnı al, zı̇̄ rā
yuvuḳ kelgäncägä degin yedi kerä anıŋ üçün yüziŋni kördim, Teŋri yüzin
yerġä degin baş urdı. körgän kibi, vä mendän rāżī boldıŋ;
4
Vä ʿİsav ḳarşısına sekirtüp anı ḳuç­ 11
ke­rem et, saŋa ketürilgän peşḫeşimni
tı, vä boynına tüşüp anı öpti, da yıla­ al, çün kä Teŋri maŋa baġışladı, vä
dılar. 5Vä közlärin kötärüp ḫatunlarnı men­dä her nersäm bar». Vä anı sıḳtı, da
vä oġlanlarnı kördi da: «Bular kimdir? aldı.
seniŋ midir?» – dedi. Yaʿḳūb daḫı ayttı: 12
Andan ʿİsav ayttı: «Köçälim da
«Bular ḳuluŋa Teŋri yaḫşılıḳ blän ber­ baralım; vä ḳarşıŋa barayım». 13Vä
gän (145) oġlanlardır». 6Ol ḳaravaşlar Yaʿḳūb ayttı: «Bekim (146) biläydir, kä
daḫı vä anlarnıŋ oġlanları yuvuḳlaşup bu oġlanlar yaştır, vä ḳatımda emzirgän
baş urdılar; 7vä Liyā daḫı oġlanları blän ḳoylarım vä sıġırlarım bar; vä anlarnı
yuvuḳlaşup baş urdılar; andan soŋra bir kün ḳatı haydalasalar, barça süri
Yǖsif vä Rāḥel yuvuḳ keldilär da baş ölürlär; 14kerem et, bekim ḳulınıŋ aldı­
urdılar. 8Andan ʿİsav ayttı: «Oşbu uçar­ na keçsün, da men aḳırtınlıḳ blän al­

57
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

dımda bolġan süriniŋ ayaġı vä oġlan­ sürisinä alaçıḳlar ḳıldı. Anıŋ üçün ol
larnıŋ ayaġı ʿaḳabincä tā bekimä Se­ yerniŋ adına Sōkōṯ dedi.
ʿı̇̄ rġä kelgüncägä degin ketüriläyim».
18
Andan Yaʿḳūb Pāddān-Arāmdan
15
ʿİsav daḫı ayttı: «Emdi, kerem et, ḳaytıp Kenaʿān vilāyyetindä bolġan Şe­
ḫem şehrinä esänlik blän keldi da
birgämä bolġan ḫalḳtan birgäŋä ḳaldı­
şehirniŋ aldında ḳondı. 19Vä Şe­ḫem­
rayım». Vä Yaʿḳūb ayttı: «Nä keräk?
(147)­niŋ atası Ḥāmōrnıŋ oġlanlarından
Hēmān maŋa bekimniŋ közläriniŋ şı̇̄ ­ ol tarlanıŋ payın, kä anda çādırın tikür
rı̇̄ n­ligi bolsun». 16Şolay ʿİsav ol kün öz edi, yüz ḳozı sekäli pulġa satun alup,
yolından Seʿı̇̄ rġä ḳayttı. 17Vä Yaʿḳūb 20
anda bir meẕbaḥ ḳurdı, da aŋa Teŋri
Sō­kōṯka köçti, da bir ev ḳondardı, vä İsrāyilniŋ Teŋrisidir dep ad ḳoydı.

Otuz dördinci faṣıl


1
Bu zamān Liyānıŋ Yaʿḳūbġa do­ pıştı; kerem et, anı aŋa ḫatunlıḳka
ġur­ġan ḳızı Dı̇̄ nā vilāyyetniŋ ḳızların beriŋiz; 9Vä bizim blän övlülik ḳılıŋız;
kör­mägä çıḳtı. 2Munı ol vilāyyetniŋ ḳızlarıŋıznı bizgä berüp özläriŋizgä
aġa­sı Ḥevı̇̄ Ḥāmōrnıŋ oġlı Şeḫem körip ḳızlarımıznı alıŋız; 10vä bizim birlä
aldı, da anı ḳıynadı, vä anıŋ blän yattı. oturuŋız; vilāyyet daḫı aldıŋızda bolur,
3
Vä anıŋ cānı Yaʿḳūb ḳızı Dı̇̄ nāga yapış­ oturuŋız, vä içindä bāzirgânlıḳ etiŋiz,
tı, da ol ḳıznı süydi, vä ḳızga köŋil yap­ vä anı temlı̇̄ k etiŋiz». 11Şeḫem daḫı
maḳ blän söylädi. 4Andan Şeḫem atası ḳıznıŋ atasına vä ḳarındaşlarına ayttı:
Ḥāmōrġa söyleyip: «Maŋa oşbu ḳıznı «Közläriŋizdä şı̇̄ rı̇̄ nlik tapġaymen, vä
ḫatunlıḳka alıp ber», – dedi. 5Vä Yaʿḳūb maŋa nä aytsaŋız beräyim, – dedi. –
eşitti, kä Ḥāmōr oġlı ḳızı Dı̇̄ nānı murdār 12
Mendän ḳalınnı vä (149) baḫşīşnı
etkän edi; vä oġlanları sürisi blän (148) köp­cä tileŋiz; da maŋa neçük aytsaŋız,
tüzdä bolmaḳ birlä Yaʿḳūb tek durdı beräyim, hemān maŋa ol ḳıznı ḫatu­
kelgänlärinä degin. 6Vä Şeḫemniŋ atası lıḳka beriŋiz».
Ḥāmōr Yaʿḳūbġa çıḳtı anıŋ blän söyleş­ 13
Yaʿḳūb oġlanları daḫı Şeḫemġä vä
mäk üçün. 7Andan Yaʿḳūbnıŋ oġlanları atası Ḥāmōrġa ḥı̇̄ lä blän cevāb berüp
tüzdän kelgän edilär, vä munı eşitkänlä­ söylädilär ḳız ḳarındaşları Dı̇̄ nānı mur­
ri kibi ol kişilär açuvlandılar vä bek ḫı­ dār etkän üçün; 14vä anlarġa ayttılar:
şımlı boldılar Yaʿḳūbnıŋ ḳızı birlä yat­ «Biz munı ḳılalmazmız, kä ḳız ḳarında­
maḳ blän İsrāyildä yaramazlıḳ etkän şımıznı aḳlef kişigä bergäymiz, zı̇̄ rā
üçün, bulay ḳılınmamaḳ keräk ekän. biz­gä rısvaylıḳtır; 15tek munıŋ blän siz­
8
Vä Ḥāmōr anlar blän söyleşüp ayt­ gä ḳāyil bolurmız, eger bizim kibi bo­
tı: «Oġlım Şeḫemniŋ cānı ḳızıŋızga ya­ lup sizdän her erkäk sünnetli bolsa;

58
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

16
ḳızlarımıznı sizgä berälim, vä ḳızla­rı­ dilär, da her erkäk, kä ol şehriniŋ ḳapu­
ŋıznı özlärümizgä alalım, da birgäŋizgä sından çıḳar edi, sünnet bolur edi.
oturalım vä bir ḫalḳ bolalım; 17vä eger 25
Vä üçinci kündä sızıları blän yatur
sünnetlenmäġä bizni tiŋlemezseŋiz, ḳı­ ekän, Yaʿḳūbnıŋ eki (151) oġlı, Şimʿūn
zımıznı alurmız da ketermiz». vä Levı̇̄ , yaʿnı̇̄ Dı̇̄ nānıŋ ḳarındaşları, her
18
Vä anlarnıŋ sözläri Ḥāmōrġa vä kişi ḳılıçın alup ol şehir üstinä emı̇̄ nlik
Ḥāmōr oġlı Şeḫemġä ḫōş keldilär. 19Vä blän keldilär da her erkäkni ḳırdılar;
oġlan ol işni ḳılmaġa keçikmädi, zı̇̄ rā 26
vä Ḥāmōrnı hem oġlı Şeḫemni ḳılıç
Yaʿḳūbnıŋ ḳızın begengän edi. Vä ol, keskinligi blän ḳırdılar; da Şeḫemniŋ
barça atasınıŋ evindän sayılı edi. (150) evindän Dı̇̄ nānı alup çıḳtılar. 27Vä Ya­ʿ­
20
Andan Ḥāmōr vä oġlı Şeḫem öz şeh­ ḳūbnıŋ oġlanları esä ḳırılġanlar üstinä
riniŋ ḳapusına keldilär da şehriniŋ kişi­ kelüp şehirni taladılar ḳız ḳarındaşın
lärinä söyleyip ayttılar: 21«Oşbu kişilär murdār etkänläri üçün. 28Vä anlarnıŋ
birgämizgä selāmet kişiläridir; vä bu sü­rilärin, vä sıġırların, vä eşäklärin, vä
vilāyyettä oturup bāzirgânlıḳ etärlär; vä şehirdä vä tüzdä bolġan barçasın aldı­
muna, vilāyyetimiz anlarġa keŋdir. An­ lar; 29vä barça mālların vä her nä üydä
larnıŋ ḳızların özlärümizgä ḫatunlıḳka bar eseydi talaġandan soŋra, yaşların da
alalım, da ḳızlarımıznı anlarġa berälim. ḫatunların esı̇̄ r ettilär. 30Andan Yaʿḳūb
22
Amā bu kişilär birgämizgä oturmaḳ Şimʿūnġa vä Levı̇̄ gä ayttı: «Maŋa ıżṭı­
da bir ḫalḳ bolmaḳ üçün munıŋ blän rāb bergänsiz, kä meni bu vilāyyetniŋ
ḳāyil bolurlar, kä anlar sünnetli bol­ oturuçıları, yaʿnı̇̄ Kenaʿānı̇̄ lär vä Pere­
ġanları kibi bizdän dä her erkäk sünnetli zı̇̄ lär ḳatında sasıttıŋız. Vä men sanovda
bolġay. 23Süriläri, vä mālları, da barça az ekän, üstimä cemiʿ bolup meni ursa­
tuvarları bizim bolmaz mı? Tek anlarġa lar, men vä menim evim tas bolurmız.
ḳāyil bolalım, da birgämizgä otursun­ 31
Anlar da (152) ayttılar: «Keräk midir
lar». 24Vä şehriniŋ ḳapusından çıḳġan anlarġa ḳız ḳarındaşımıznı ḳaḥpä kibi
bar­çası Ḥāmōrnı vä oġlı Şeḫemni tiŋle­ ḳullanmaḳ?»

Otuz beşinci faṣıl


Andan Teŋri Yaʿḳūbġa: «Dur,
1
rilärni ketäriŋiz vä temiz boluŋız da
Beyt-El­ġä ḳaç, da anda otur, vä ḳarın­ op­raḳlarıŋıznı degiştiriŋiz; 3vä duralım
da­şıŋ ʿİsavnıŋ aldından ḳaçġanıŋ za­ vä Beyt-Elġä çıḳalım, da ol yerdä maŋa
mān saŋa körüngän Teŋrigä ol yerdä tarlıġımnıŋ künindä cevāb bergän vä
meẕbaḥ yap», – dedi. 2Bu zamān Ya­ yürügänim yolda birgämā bolġan Teŋri­
ʿḳūb ocaġına vä birgäsinä bolġan bar­ gä meẕbaḥ yapayım». 4Vä Yaʿḳūbġa
çasına ayttı: «Araŋızda bolġan yat teŋ­ barça ḳolındaki yat teŋrilärni vä ḳulaḳ­

59
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

larında bolġan küpälärni berdilär, da 16


Andan Beyt-Eldän köçtilär. Vä Ef­
Yaʿḳūb anlarnı Şeḫem yanında bolġan rāṯaga kelmägä baʿż mil tekli yer bar
mēşä teräginiŋ tibindä kömdi. ekän, Rāḥel doġurdı da doġurġanında
5
Andan köçtilär. Da (153) çöp-çöv­ küç kördi. 17Vä doġurġanında küç körür
rälärindä bolġan şehirlär üstinä Teŋriniŋ ekän analıḳ aŋa: «Ḳorḳma, zı̇̄ rā muna
ḳorḳusı bolup Yaʿḳūbnıŋ oġlanları artı­ saŋa bir oġul daḫı», – dedi. 18Vä boldı,
na sekirtmedilär. 6Vä Yaʿḳūb vä birgä­ kä cānı çıḳar ekän, zı̇̄ rā kim öldi, anıŋ
sinä bolġan barça ḫalḳ Kenaʿān vilāy­ adın Ben-Ōnı̇̄ ḳoydı, amā atası adına
yetindä bolġan Lūzga keldi, kä Beyt-El Ben-Yāmı̇̄ n dedi. 19Vä Rāḥel öldi da Ef­
oldır, 7vä anda bir meẕbaḥ ḳondardı, da rāṯ yolunda kömüldi, kä Beyt-Leḥem
ol yergä El-Beyt-El dep ad ḳoydı; zı̇̄ rā ol­dır. 20Vä Yaʿḳūb anıŋ (155) mezārınıŋ
ḳarındaşınıŋ aldından ḳaçġan zamānda üstindä bir mezār taşın durġuzdı. Rāḥel
Teŋri aŋa ol yerdä körüngän edi. 8Vä mezārınıŋ taşı oldır tā bu küngä degin.
Re­beḳḳanıŋ dāyäsi Debora öldi da 21
Andan İsrāyil köçti da çādırın Miġdāl-
Beyt-Elniŋ aşaġa yanında mēşäniŋ ti­ ʿEderniŋ arı yaḳasında tikti.
bindä kömüldi; ol mēşägä Yaʿḳūb Alōn- 22
Vä boldı, kä İsrāyil ol vilāyyettä
Bāḫūṯ ad ḳoydı. toḫ­tar ekän Räūben barup atasınıŋ ḳu­
9
Vä Yaʿḳūb Pāddān-Arāmdan kel­ ması Bilhā blän yattı. Vä İsrāyil munı
gän zamān Teŋri aŋa kenä körünüp anı eşit­ti. Vä Yaʿḳūbnıŋ oġlanları on eki edi.
alḳışladı, 10vä Teŋri aŋa ayttı: «Seniŋ 23
Liyānıŋ oġlanları bulardır: Ya­ʿ­
adıŋ Yaʿḳūbdır; adıŋa artuḳ Yaʿḳūb ay­ ḳūb­nıŋ evvel oġlı Räūben, vä Şimʿūn,
tılmasun, amā adıŋ İsrāyil bolsun», – vä Levı̇̄ , vä Yahūdā, vä Yissāḫār, vä Ze­
de­di. 11 Vä Teŋri aŋa ayttı: «Men Her būlōn. 24Rāḥelniŋ oġlanları: Yǖsif vä
Şey­gä Ḳādır Teŋrimen; yayılıp artġay­ Ben-Yāmı̇̄ n. 25Vä Rāḥelniŋ ḳaravaşı
sen, ḳavım da (154) ḳavımlarnıŋ ce­mā­ Bilhānıŋ oġlanları: Dān vä Neftālı̇̄ . 26Vä
ʿatı sendän bolġay, vä balalarından ḫan­ Liyānıŋ ḳaravaşı Bilhānıŋ oġlanları:
lar çıḳarlar; 12vä İbrāhı̇̄ mġä vä İsḥāḳka Ġād vä Āşer. Yaʿḳūbnıŋ oġlanları bular­
bergänim yerni saŋa berürmen, vä sen­ dır, kä aŋa Pāddān-Arāmda doġdılar.
dän soŋra bu yerni nesliŋä berürmen». 27
Andan Yaʿḳūb atası İsḥāḳka Mām­
13
Andan Teŋri birgäsinä söyleşkän yer­ rǟ Arbaʿ şehrinä, yaʿnı̇̄ Ḥebrōnġa keldi,
dä ḳatından yuḳarı çıḳtı. 14Yaʿḳūb daḫı kä İbrāhı̇̄ m vä İsḥāḳ anda oturur edilär.
ol birgäsinä söyleşkän yerdä bir tikiliş, (156) 28Vä İsḥāḳnıŋ künläri yüz seksän
yaʿnı̇̄ taş tikilişni durġuzdı, da üstinä yıl edi. 29Andan İsḥāḳ ḳoradı da öldi da
ḳuymaḳ ḳuydı, da üstinä yaġ tökti; 15vä öz ḳavmına cemiʿ bolındı, ḳart vä kün­
Yaʿḳūb Teŋri birgäsinä söyleşkän yer­ lärdän toyġan; vä oġlanları ʿİsav vä
niŋ adın Beyt-El ḳoydı. Yaʿḳūb anı kömdilär.

60
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

Otuz altıncı faṣıl


1
ʿİsavnıŋ esä, yaʿnı̇̄ ʿEdōmnıŋ doġ­ Bāsemāṯnıŋ oġlanları edilär. 14Vä ʿİsav
dıḳ­ları bulardır. 2ʿİsav öz ḫatunların ḫatunı Ṣibʿōn ḳızı [= oġlı] ʿAnānıŋ ḳızı
Ke­naʿān ḳızlarından aldı: Ḥetı̇̄ Ēlōnnıŋ Aho­lı̇̄ bǟmā ʿİsavga Yeʿūşnı, vä Yaʿlām­
ḳızı ʿĀdānı vä Ḥevı̇̄ Ṣibʿōnnıŋ ḳızı [= nı, vä Ḳōrāḥnı doġurdı.
oġ­lı] ʿAnānıŋ ḳızı Āholı̇̄ bǟmānı, 3vä İş­ 15
ʿİsav oġlanlarınıŋ bekläri bulardır.
māʿı̇̄ lniŋ ḳızı vä Nabāı̇̄ ōṯnıŋ ḳız ḳarın­ ʿİsavnıŋ evvel oġlı Elı̇̄ fāznıŋ oġlanları
daşı Bāsemāṯnı. 4Vä ʿĀdā ol ʿİsavga Tē­mān-bek, Ōmār-bek, Ṣefō-bek, Ḳe­
Elı̇̄ ­fāznı doġurdı, Bāsemāṯ daḫı Raʿu­ nāz-bek, 16Ḳōrāḥ-bek, Ġaʿtām-bek,
ǟlni doġurdı, 5vä Āholı̇̄ bǟmā Yǟʿı̇̄ şni, vä ʿAmā­lik-bek. Edōm vilāyyetindä Elı̇̄ ­
Yaʿlāmnı, vä Ḳōrāḥnı doġurdı. ʿİsavnıŋ fāz­nıŋ bekläri bulardır; vä ʿĀdā oġlan­
oġlanları bulardır, kä aŋa Kenaʿān vi­ ları bulardır. 17Vä ʿİsav oġlı Raʿuǟlniŋ
lāyyetindä doġdılar. oġlanları bulardır: Nāḥaṯ-bek, Zeraḥ-
(157) 6Vä ʿİsav ḫatunların, vä oġ­ bek, Şemmā-bek, Mizā-bek. Edōm vi­
lan­ların, vä ḳızların, vä eviniŋ barça lāy­yetindä Raʿuǟlniŋ bekläri bulardır;
cān­ların, vä sürilärin, vä tuvarların hep, vä ʿİsavnıŋ ḫatunı Bāsemāṯnıŋ oġlanları
vä Kenaʿān vilāyyetindä ḳazanġan bar­ bulardır. 18ʿİsav ḫatunı Āholı̇̄ bǟmānıŋ
ça mālın alıp ḳarındaşı Yaʿḳūbnıŋ al­ oġ­lanları daḫı bulardır: Yeʿūş-bek, Yaʿ­
dından öŋgä yergä bardı, 7zı̇̄ rā anlarnıŋ lām-bek, Ḳōrāḥ-bek; ʿİsav ḫatunı ʿAnā­
mālları köp edi şolay, kä birgä oturmaḳ nıŋ ḳızı Āholı̇̄ bǟmānıŋ bekläri bulardır.
ḳābil dägül edi, vä süriläri üçün müsāfir 19
ʿİsav, (159) yaʿnı̇̄ Edōmnıŋ oġlanları
bolġanları yeri anlarnı kötärmäk bola­ bulardır, vä bekläri bulardır.
yalmadı. 8Şolay ʿİsav Seʿı̇̄ r taġında 20
Vä vilāyyettä oturġan Ḥōrı̇̄ Seʿı̇̄ r­
otur­dı; ʿİsav degänläri Edōmdır. niŋ oġlanları bulardır: Lōṭān, vä Şōbāl,
9
Vä Seʿı̇̄ r taġındaki Edōmlılarnıŋ vä Ṣibʿōn, vä ʿAnā, 21vä Dı̇̄ şōn, vä Eṣer,
ata­sı ʿİsavnıŋ doġdıḳları bulardır. vä Dı̇̄ şān. ʿEdōm vilāyyetindä Ḥōrı̇̄
10
ʿİsav oġlanlarınıŋ adları bulardır: bek­läri vä Seʿı̇̄ rniŋ oġlanları bulardır.
ʿİsav ḫatunı ʿĀdānıŋ oġlı Elı̇̄ fāz, ʿİsav 22
Vä Lōṭān oġlanları Ḥōrı̇̄ vä Hēmān
ḫa­tunı Bāsemāṯnıŋ oġlı Raʿuǟl. 11Vä edilär, vä Lōṭānnıŋ ḳız ḳarındaşı Tı̇̄ m­
Elı̇̄ fāznıŋ oġlanları Tēmān, Ōmār, Ṣefō, naʿdır. 23Vä Şōbālnıŋ oġlanları bulardır:
vä Ġaʿtām, vä Ḳenāz. 12Vä Tı̇̄ mnaʿʿİsav ʿAlvān, vä Mānāḥāṯ, vä ʿĒbāl, Şefō,
oġlı Elı̇̄ fāzga ḳuma edi, kä ol Elı̇̄ fāzga Ōnām. 24Vä Ṣibʿōnnıŋ oġlanları bular­
ʿAmāliḳni doġurdı. ʿİsav ḫatunı ʿĀdā­ dır: Āyā vä ʿAnā; bu ol ʿĀnādır, kä ata­
nıŋ oġlanları (158) bulardır. 13Raʿuǟlniŋ sı Ṣibʿōnnıŋ eşäklärin yabanda kütür
oġlanları bulardır: Nāḥaṯ, vä Zeraḥ, ekän ḥamı̇̄ mni [aymı̇̄ mni] taptı. 25Vä
Şam­mā, vä Mizā. Bular ʿİsav ḫatunı ʿAnā oġlanları bulardır: Dı̇̄ şōn vä ʿAnā­

61
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

nıŋ ḳızı Aholı̇̄ bǟmā. 26Vä Dı̇̄ şōnnıŋ oġ­ yānnı bozdı; vä şehriniŋ adı ʿAvı̇̄ ṯ edi.
lanları bulardır: Ḥemdān, vä Eşbān, vä 36
Hādād daḫı ölgändän soŋra anıŋ ornı­
Yiṯrān, vä Ḫerān. 27Eṣerniŋ oġlanları na Māşreḳālı Sāmlā ḫan boldı. 37Sāmlā
bu­lardır: Bilhān, vä Zaʿavān, vä ʿAḳān. daḫı ölgändän soŋra anıŋ ornına özän­
28 ̄
Dı̇ şānnıŋ oġlanları bulardır: ʿŪṣ vä däki Reḥōbōṯtan bolġan Şāvul (161)
Arān. 29Ḥōrı̇̄ lärniŋ bekläri bulardır: Lō­ ḫan boldı. 38Şāvul daḫı ölgändän soŋra
ṭān-bek, Şobāl-bek, Ṣibʿōn-bek, (160) anıŋ ornına ʿAḫbōrnıŋ oġlı Baʿal-Ḥā­
ʿAnā-bek, 30Dı̇̄ şōn-bek, Eṣer-bek, Dı̇̄ ­ nān ḫan boldı. 39Vä ʿAḫbōrnıŋ oġlı Ba­
şān-bek. Ḥōrı̇̄ lärniŋ beklärindän Seʿı̇̄ r
ʿal-Ḥānān ölgändän soŋra anıŋ ornına
vilāyyetindä beklär bulardır.
Hādār ḫan boldı; vä şehriniŋ adı Fāʿū
31
Vä bular şol ḫanlardır, kä İsrāyil
edi; ḫatunınıŋ adı daḫı Mēzāhābnıŋ ḳızı
oġlanları üstinä bir ḫan bolmazdan
[= oġlı] Māṯredniŋ ḳızı Mehēṯābǟl edi.
burun Edōm vilāyyetindä ḫanlıḳ sür­ 40
Vä ḳabı̇̄ lälärincä, vä yerlärincä, vä
dilär. 32Beʿōr oġlı Bālaʿ Edōmda ḫanlıḳ
etti, vä şehriniŋ adı Dinhābā edi. 33Vä adlarınca ʿİsavnıŋ bekläriniŋ adları bu­
Bālaʿ ölgändän soŋra anıŋ ornına Bō­ lardır: Tı̇̄ mnaʿ-bek, ʿAlvā-bek, Yeṯēṯ-
ṣorālı Zeraḥnıŋ oġlı Yōbāb ḫan boldı. bek, 41Aholı̇̄ bǟmā-bek, Ēlā-bek, Fı̇̄ nōn-
34
Yōbāb daḫı ölgändän soŋra anıŋ ornı­ bek, 42Ḳenāz-bek, Tēmān-bek, Mibṣār-
na Tēmān vilāyyetindän bolġan Ḥūşām bek, 43Maġdiǟl-bek, ʿİ̄rām-bek. Mülklä­
ḫan boldı. 35Vä Ḥūşām daḫı ölgändän riniŋ vilāyyetlärindä bolup oturacaḳ
soŋra anıŋ ornına Bedād oġlı Hādād yer­lärinä körä Edōmnıŋ bekläri bular­
ḫan boldı, ol, kä Mōābnıŋ tüzindä Mēd­ dır. Edōmı̇̄ lärniŋ atası ʿİsav budır.

Otuz yedinci faṣıl


1
Vä Yaʿḳūb Kenaʿān vilāyyetindä daşlarından artuḳ süyär edi, aŋa dūşmān
atası ġarı̇̄ b bolġan yerdä oturdı. (162) bolurlar edi vä aŋa esänlik blän söyle­
2
Yaʿḳūbnıŋ uçurları bulardır. Yǖsif on mägä bolayalmadılar.
yedi yaşar oġlan ekän, ḳarındaşları blän 5
Vä Yǖsif bir düş kördi, kä anı ḳa­
sürilär kütür edi; vä ol oġlan atası ḫa­ rındaşlarına aŋlattı; da aŋa daḫı artuḳ
tunlarınıŋ Bilhā vä Zilpā oġlanları blän dūşmān boldılar, 6zı̇̄ rā anlarġa ayttı:
edi; vä Yǖsif anlarnıŋ yaman mırıldısı «Keliŋiz, bu körgänim düşimni tiŋle­
anlarnıŋ atasına ketürdi. 3Vä İsrāyil Yǖ­ yiŋiz. 7Muna, biz bir tarlanıŋ ortasında
sif­ni barça oġlanlarından artuḳ süyär kültälär baġlar edik, vä menim kültäm
edi, zı̇̄ rā aŋa ḳartlıġında doġġan edi, vä durı keldi da tik (163) durdı; sizniŋ kül­
aŋa bir alaca iç ḳaftān ḳıldı. 4Vä ḳarın­ täläriŋiz daḫı çevirildilär da menim kül­
daşları körüp, kä atası anı barça ḳarın­ tämä baş urdılar». 8Ḳarındaşları aŋa

62
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

ayt­tılar: «ʿAcabā üstimizgä ḫan bolur bir birinä ayttılar: «Muna, ol düşci ke­
mısen? veya bizgä beklik sürür mi­ läydir; 20vä endi keliŋiz, anı öldürälim
sen?» Vä bu düşläri üçün vä sözläri da ḳuyularnıŋ birisinä (165) taşlayıp
üçün aŋa daḫı artuḳ dūşmān boldılar. aytalım, kä anı yaman cānavār aşadı;
9
Bir düş daḫı kördi da anı ḳarın­ andan düşläri nä āṣıl bolurlar körälim».
daşlarına ḥikâyet ḳılıp ayttı: «Muna, bir 21
Räūben munı eşitüp anı anlarnıŋ ḳo­
düş daḫı kördim. Vä muna, Ḳuyaş, vä lından ḳutḳarmaġa çalıştı da: «Canın
Ay, vä on bir yulduz maŋa baş urur urmayalım», – dedi. 22Vä daḫı Räūben
edilär». 10Vä atasına vä ḳarındaşlarına anlarġa ayttı: «Ḳan tökmeŋiz; anı ya­
ḥikâyet etkäncä atası aŋa āzārlayıp ayt­ banda bolġan oşbu ḳuyuga taşlaŋız da
tı: «Oşbu seniŋ körgäniŋ düş nä āṣıl aŋa ḳol sunmaŋız», – anı anlarnıŋ ḳo­
düştir? ʿacabā men, vä anaŋ, vä ḳarın­ lın­dan ḳutḳarmaḳ vä atasına ḳaytarmaḳ
daşlarıŋ saŋa yerġä degin baş urmaġa üçün. 23Vä Yǖsif ḳarındaşlarına kelgän
kelälim mi?» 11Vä ḳarındaşları anı kün­ kibi anıŋ iç ḳaftānın, yaʿnı̇̄ üstindä bol­
lädilär, amā atası bu nersäni saḳladı. ġan alaca iç ḳaftānın andan çıḳardılar,
12
Andan ḳarındaşları atasınıŋ süri­ 24
andan anı alıp ḳuyuga taşladılar; vä ol
sin Şeḫemdä kütmägä bardılar. 13Vä ḳuyu boş edi, anda suv yoḳ edi.
İsrāyil Yǖsifkä ayttı: «Muna, ḳarındaş­ 25
Soŋra etmek aşamaġa oturdılar vä
larıŋ Şeḫemdä (164) kütäydirlär; kel, közlärin kötärüp kördilär, vä muna, İş­
seni anlarġa yebäräyim». Ol daḫı: «Mu­ māʿı̇̄ llilärniŋ kervānı Ġalʿāddan keläy­
na, mundamen», – dedi. 14Vä aŋa ayttı: dir, vä deväläri isli ot, vä balasān, vä
«Bar ḳarındaşlarıŋnıŋ esänligin vä süri­ ladan blän yükli bolup Mıṣırga endir­
lärniŋ esänligin kör da maŋa cevāb ke­ mägä barur edilär. 26Yahūdā daḫı ḳarın­
tür». Vä anı Ḥebrōn enişindän yebärdi. daşlarına ayttı: «Ḳarındaşımıznı (166)
Ol daḫı Şeḫemġä bardı. 15Vä bir kişi anı öldürmäktän vä ḳanın yapmaḳtan bizgä
taptı, vä muna, tüzdä āvāra kezäydir. Ol nä fāyda? 27Keliŋiz, anı İşmāʿı̇̄ llilärgä
kişi aŋa sorup: «Nä izläysen?» – dedi. sa­talım, da ḳolımız aŋa tiymesün, zı̇̄ rā
16
«Ḳarındaşlarımnı izläydirmen; kel, ḳarındaşımız vä tenimizdir». Vä ḳarın­
ma­ŋa aŋlat, ḳayda sürilärin kütäydir­ daşları anı tiŋledilär. 28Vä Mēdyānlı
lär?» – dedi. 17Ol kişi daḫı ayttı: «Mun­ bāzirgân kişilär keçer ekän Yǖsifni ḳu­
dan köçmişlärdir, zı̇̄ rā eşittim kä: “Dō­ yudan tartıp çıḳardılar vä anı ol İş­
ṯānġa baralım”, – aytur edilär». Vä Yǖ­ māʿı̇̄ llilärgä yigirmi kümiş paralarına
sif ḳarındaşlarınıŋ artına bardı da anlar­ sattılar. Vä Yǖsifni Mıṣırġa ketürdilär.
nı Dōṯānda taptı. 18Anlar daḫı anı ıraḳ­ 29
Räūben daḫı ḳuyuga ḳayttı; vä
tan körüp anlarġa yuvuḳlaşmazdan muna, ḳuyuda Yǖsif yoḳ edi. Da op­raḳ­
burun anı öldürmägä ḳaṣd ettilär. 19Vä ların yırttı. 30Vä ḳarındaşlarına ḳayttı da

63
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

ayttı kä: «Oġlan yoḳtır, ya men ḳayda yırtılmıştır». 34Andan Yaʿḳūb opraḳların
barayım men?» 31Vä Yǖsifniŋ iç ḳaf­tā­ yırttı, vä bellärinä bir çuval ḳoydı, da
nın aldılar, da bir eçki ulaġın soydılar, köp künlär oġlı üçün yaslı boldı. 35Bu
vä ol iç ḳaftānnı ḳan blän bulaştırdılar; zamān barça oġlanları vä barça ḳızları
32
vä ol alaca iç ḳaftānnı özläriniŋ atası­ anı süyindirmägä durdılar; amā tesellı̇̄
na ketürmägä yebärüp ayttılar: «Munı tapmaġa kelamadı da ayttı: «Kerçek,
taptıḳ endi; oġluŋnıŋ iç ḳaftānı mıdır men oġluma yaslı gûrġa enärmen». Şo­
dä­gül midir, bil». 33Ol daḫı anı tanıdı da lay aŋa yıladı. 36Vä Mēdyānlılar anı Mı­
ayttı: «Oġlumnıŋ iç (167) ḳaftānıdır; ṣırda firʿavınnıŋ vezı̇̄ ri ḳaravıl biyi Pō­
yaman cānavār anı aşadı; kerçek, Yǖsif ṭı̇̄ fārġa sattılar.

Otuz sekizinci faṣıl


1
Ol zamānda boldı, kä Yahūdā öz oġlum Şelā büyügüncägä degin ataŋnıŋ
ḳarındaşlarınıŋ ḳatından enüp Ḥı̇̄ rā adlı evindä tul otur», – zı̇̄ rā deyär edi, kä
bir ʿOdōllāmı̇̄ kişiniŋ ḳatına çekindi. käşkı̇̄ bu daḫı (169) ḳarındaşları kibi
2
Vä ol yerdä Yahūdā Şuvāʿ adlı bir Ke­ ölmä­gäy­di. Vä Tāmār bardı da atasınıŋ
naʿānı̇̄ kişiniŋ ḳızın körüp anı aldı vä evin­dä oturdı.
aŋa kirdi. 3Ol daḫı ḥāmilä bolup bir 12
Vä köp künlär keçkändän soŋra
oġul (168) doġurdı da adın ʿİr ḳoydı. Yahūdānıŋ ḫatunı, Şuvaʿnıŋ ḳızı öldi.
4
Vä bir daḫı ḥāmilä bolup oġul doġurdı Andan Yahūdā tesellı̇̄ tapġandan soŋra
da adın Ōnān ḳoydı. 5Vä kenä bir oġıl ol vä anıŋ dōstı Ḥı̇̄ rā ʿOdōllāmı̇̄ öz süri­
doġurdı da adına Şelā dedi. Vä anı do­ siniŋ ḳırḳuçılarına Timnāṭka çıḳtılar.
ġurġan zamān Kezı̇̄ bdä edi. 6Andan Ya­ 13
Vä Tamārga aŋlatıldı, deyär ekän:
hū­dā öz evvel oġlı ʿİrġä Tāmār adlı ḫa­ «Muna, ḳayın ataŋ ḳoyunların ḳırḳmaġa
tunnı aldı. 7Vä Yahūdānıŋ evvel oġlı ʿİr Timnāṭka çıḳaydı». 14Ol daḫı tulluġınıŋ
Allahnıŋ ḥużūrında yaman edi, da Al­ opraḳların üstindän çıḳarup yaşmaḳ
lah anı öldürdi. blän yabundı vä sarındı da Timnāṭ yo­
8
Vä Yahūdā Ōnānġa ayttı: «Ḳarın­ lında bolġan eki yolnıŋ aġzında oturdı,
da­şıŋnıŋ ḫatunına kir, vä anı evlendir, zı̇̄ rā kördi, kä Şelā büyüdi da aŋa ḫa­
da ḳarındaşıŋa nesil durġuz». 9Vä Ōnān tunlıḳka berilmedi. 15Yahūdā daḫı anı
nesil öziniŋ bolmacaġın bilüp, ḳarında­ körgän zamān ḳaḥpädir dep ḳıyās etti,
şınıŋ ḫatunına kirsä edi, ḳarındaşına zı̇̄ rā yüzin yabġan edi. 16Vä yolda aŋa
nesil bermämäk üçün yerġä tökür edi. çekindi da ayttı: «Kel, kerem et, saŋa
10
Vä bu etkän nersä Allahnıŋ ḥużūrında kiräyim». Zı̇̄ rā kelinidir dep bilmez edi.
yaman körünüp anı daḫı öldürdi. 11An­ Ol (170) daḫı: «Maŋa nä berürsen, kä
dan Yahūdā kelini Tamārġa ayttı: «Tā maŋa kirgäysen?» – dedi.

64
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

17
Vä ayttı: «Men sürilärdän bir eçki latıldı, deyär ekän, kä: «Keliniŋ Tāmār
ulaḳnı yebäräyim». Ol daḫı: «Yebärgä­ zinā etti vä daḫı muna, zinālardan ḥā­
niŋä degin tusnaḳ berür misen?» 18«Sa­ milä boldı». Yahūdā daḫı: «Çıḳarıŋız
ŋa nä tusnaḳ beräyim?» – dedi. Ol daḫı: anı, vä küydirilsün», – ayttı.
«Möhüriŋni, vä belbaġıŋnı, vä ḳolıŋda 25
Ol daḫı çıḳarılġan zamān ḳayın
bolġan tayaġıŋnı», – dedi. Vä aŋa berdi ata­sına yebärdi da ayttı: «Şol kişigä, kä
vä aŋa kirdi; da andan ḥāmilä boldı. bu nersälär anıŋdır, ḥāmilämen». Vä
19
Andan durdı da ketti, vä yaşmaġın üs­ da­ḫı ayttı: «Kerem et, bu möhür, vä bel­
tindän çıḳarup tulluġınıŋ opraḳların baġ, vä tayaḳ kimniŋdir?» 26[36]Vä Yahū­
kiydi.
dā tanıdı da: «Mendän rāst boldı, – de­
20
Yahūdā daḫı dōstı ʿOdōllāmı̇̄ niŋ
di, – anı oġlum Şelāga bermägänim
ḳo­lı blän eçki ulaġın yebärdi, kä ḫa­
üçün». Vä artuḳ daḫı aŋa yaḳınlıḳ
tunnıŋ ḳolından tusnaḳnı alġay, amā anı
etmädi.
tapmadı. 21Bu zamān ol yerniŋ kişilä­ 27
Vä boldı, kä doġurġan vaḳtında
rinä sorup ayttı: «Eki yolnıŋ aġzında
ḳur­saġında ekizlär bar edi. 28Vä doġur­
bolġan yeŋilbaşlı ḳaydadır?» Vä:
«Mun­da yeŋilbaşlı yoḳ edi», – dedilär. ġan zamānda biri ḳol sundı; da munı
22
Andan Yahūdāga ḳayttı da: «Anı tap­ analıḳ alıp: «Bu ilgäri çıḳtı», – dep ḳolı
madım, – dedi, – vä daḫı yerniŋ kişiläri: üstinä ḳırmızı baġladı. 29Vä ḳolın
“Munda yeŋilbaşlı yoḳ edi”, dedilär». ḳaytarġan kibi boldı, kä muna, ḳarındaşı
23
Yahūdā (171) daḫı ayttı: «Özinä al­ (172) çıḳtı. Analıḳ daḫı: «Nä bozıḳlıḳ
sun, kä ḫōrlıḳka bolmaġaymız; muna, ettiŋ? Bozıḳlıḳ üstiŋä bolsun», – ayttı.
men oşbu ulaḳnı yebärdim, da sen anı Vä adın Fāreṣ ḳoydı. 30Andan soŋra
tapmadıŋ». ḳarındaşı çıḳtı, kä ḳolında ḳırmızı bar
24
Vä üç ay bolġunca Yahūdāga aŋ­ edi. Vä anıŋ adına Zārāḥ dedi.

Otuz toḳuzıncı faṣıl


1
Pes Yǖsif Mıṣırga endirildi, da taptı vä aŋa yumuş etär edi. Ol daḫı
firʿavınnıŋ vezı̇̄ ri ḳaravıl biyi Mıṣırlı munı evinä vekı̇̄ l ḳılıp her näsi bar esey­
Pō­ṭı̇̄ fār adlı kişi anı ol yergä endirgän di ḳolına berdi. 5Vä anı ev vä her näsi
İşmāʿı̇̄ llilärniŋ ḳolından satun aldı. 2Al­ bar esä edi üstinä vekı̇̄ l etkändän beri
lah daḫı Yǖsif blän bolġan üçün oġurlı (173) Allah ol Mıṣırlınıŋ evin Yǖsifniŋ
kişi edi vä Mıṣırlı bekiniŋ evindä edi. sebebi üçün alḳışladı, vä barça anda
3
Vä beki kördi, kä Allah birgäsinä edi bolġanda eger evdä eger tüzdä Allahnıŋ
vä her nä ḳılsa edi Allah ḳolına ḳolay alḳışı bar edi.
ketürdi. 4Vä Yǖsif közlärinä şı̇̄ rı̇̄ nlik 6
Vä barça anda bolġannı Yǖsifniŋ

65
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

ḳolında ḳoydı vä özi aşaġan etmektän maŋa keldi, da ulu āvāz blän çaġırdım,
başḳa birgäsinä bolġan nersäni ḳayır­ 15
vä boldı, kä men āvāzımnı kötärüp ça­
maz edi. Vä Yǖsif körklü çırāylı da ġır­ġanım kibi yanımda ḳaftānın kemişti
körklü körümlü edi. 7Mundan soŋra da ḳaçup tışḳarıġa çıḳtı». 16Vä anıŋ
boldı, kä bekiniŋ ḫatunı Yǖsifkä közlä­ ḳaftānın öz yanında ḳoydı tā beki evinä
rin tiküp aŋa: «Kel, birgämä yat», – de­ kelgäninä degin. 17Andan aŋa oşbu söz­
di. 8Amā kelamadı da bekiniŋ ḫatunına lärgä körä söyleyip ayttı: «Meni masḫa­
ayttı: «Muna, bekim birgämä evdä nä raga almaġa bizgä ketürgäniŋ ʿEbrānı̇̄
bar ekän ḳayırmaydı vä her näsi bar esä ḳul maŋa keldi, 18vä men (175) āvāzımnı
ḳoluma bergändir; 9oşbu evdä mendän kötärüp çaġırġanım kibi yanımda ḳaf­
başḳa ulu yoḳtır, mendän daḫı sendän tānın kemişti da tışḳarıga ḳaçtı».
başḳa bir nersäni ayamadı, zı̇̄ rā sen anıŋ 19
Vä boldı, kä beki öz ḫatunınıŋ söz­
ḫatunısen; ya men oşbu yamanlıḳnı ne­ lärin eşitüp, çün aŋa söylär ekän: «Ḳu­
çük ḳılayım, kä Teŋrigä yazıḳlı bol­ġay­ lıŋ maŋa şolay vä bulay etti», – degän
men?» 10Vä boldı, kä kündän künġä edi, bek ḳatı ḫışımlı boldı. 20Andan Yǖ­
Yǖ­sifkä söylär edi yenä dä yanına yat­ sifniŋ beki anı alup zindān evinä, ol
maġa vä birgäsinä bolmaġa, (174) anı yergä, kä ḫannıŋ tutġunları anda tut­
tiŋlämedi; 11vä bir kün boldı, kä öz işin ġun­dırlar, taşladı. Da zindān evindä
ḳılmaġa üygä keldi, vä anda ev kişilä­ ḳaldı. 21Vä Allah Yǖsif birlä bolup aŋa
rindän bir kişi yoḳ ekän; 12ol anı ḳaf­tān­ iḥsān ḳayırdı vä zindān eviniŋ biyiniŋ
dan tutup: «Birgämä yat», – dedi. Vä közlärinä şı̇̄ rı̇̄ nligin berdi. 22Vä zindān
anıŋ ḳolında ḳaftānın kemişti da ḳaçup eviniŋ biyi daḫı zindān evindä barça
da tışḳarıga çıḳtı. 13Ol daḫı körüp, kä tutġunlarnı Yǖsifniŋ ḳolına berdi, vä
ḳaftānın ḳolında kemişti da ḳaçup da anda her nä ḳılıcaḳ bar eseydi ol ḳılur
tışḳarıga ḳaçtı, 14eviniŋ kişilärin çaġırdı edi. 23Vä zindān eviniŋ biyi ḳolında
da anlarġa söyleyip ayttı: «Körüŋiz, bolġan bir nersäsinä körmäz edi Allah
biz­gä bir ʿEbrānı̇̄ kişi ketürdi bizni mas­ birgäsinä bolġan üçün, vä her nä ḳılur
ḫaraga almaġa. Birgämä yatmaḳ üçün edi Allah ḳolay ketürür edi.

(176) Ḳırḳıncı faṣıl


1
Bu nersälärdän soŋra boldı, kä Mı­ biyiniŋ evindä, zindān evindä, Yǖsif
ṣır ḫanınıŋ ḳadeḥkârı vä etmekcisi an­ tutġun bolġan yerdä ḳoydı. 4Vä ḳaravıl
larnıŋ beki Mıṣır ḫanına yazıḳlı boldı­ biyi anlarnı Yǖsifkä ısmarladı, da an­lar­
lar. 2Vä firʿavın bu eki biylärinä, yaʿnı̇̄ ġa yumuş etti. Vä bir yıl bekciliktä bol­
ḳadeḥkâr biyi vä etmekci biyi üstinä dılar. 5Vä Mıṣır ḫanınıŋ hem ḳadeḥ­kârı,
açuvlanup, 3anlarnı bekciliktä, ḳaravıl hem etmekcisi, ekisi dä zindān evindä

66
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

tutġunlar ekän, her biri bir ke­çädä vä birgämä iḥsān vä (178) kerem ḳılıp
düşiniŋ yorasına körä düş kördilär. 6Vä meni firʿavınġa aŋıber, vä meni oşbu
Yǖsif anlarġa ertä blän kelip anlarnı ev­dän çıḳar, 15zı̇̄ rā kerçek, kä men ʿEb­
kördi, da muna, açuvlılardır. 7Bu zamān rānı̇̄ lär yerindän oġurlandım, vä munda
bekiniŋ eviniŋ bekciligindä birgäsinä nemä ḳılmadım, kä meni zindānġa ḳoy­
bolġan firʿavınnıŋ biylärinä sorup dedi ġaylar».
kä: «Çırāylarıŋız bügün nöçün ḳayġu­ 16
Vä etmekci biyi kördi, kä yaḫşı
lıdır?» 8Anlar daḫı (177) ayttılar: «Düş yoradı, vä Yǖsifkä ayttı: «Men daḫı dü­
kördik, da anı yora durġan yoḳ­tır». şimdä başımda üç aḳ çeten kördim; 17vä
Yǖsif daḫı anlarġa ayttı: «Muna, yora­ yuḳarıdaki çetendä firʿavın üçün her
lar Teŋriniŋdir. Keliŋiz, maŋa ḥikâ­yet
etmekci işi, aşlardan bar edi, da ḳuşlar
etiŋiz».
anlarnı başım üstindä çetendän aşar
9
Bu zamān ḳadeḥkâr biyi ol Yǖsifkä
edilär». 18Yǖsif daḫı cevāb berüp ayttı:
öz düşin ḥikâyet etip ayttı: «Düşimdä
«Anıŋ yorası budır: üç çetenlär üç kün­
kördim, kä aldımda bir dikik bar; 10vä ol
dir; 19üç kündän soŋra firʿavın başıŋnı
dikiktä üç butaḳ bar edi; vä ol yaşarġan
üstiŋdän kötärip seni aġaçta asar, vä
kibi çiçegi çıḳar edi, da anıŋ salḳumları
ḳuşlar üstiŋdän etiŋni aşarlar».
üzümlär pişirdilär; 11vä firʿavınnıŋ sır­
çası ḳolımda ekän, men üzümlärni alıp
20
Vä üçinci kündä, firʿavınnıŋ doġ­
firʿavınnıŋ sırçasına sıḳar edim, andan ġan künindä boldı, kä barça ḳullarına
sırçanı firʿavınnıŋ ḳolına berür edim». ḳonaḳlıḳ etti, da ḳadeḥkâr biyiniŋ başın
12
Yǖsif daḫı aŋa: «Munuŋ yorası budır, vä etmekci biyiniŋ başın ḳullarınıŋ or­
– dedi, – üç budaḳlar üç kündir; 13üç tasında kötärdi; 21vä ḳadeḥkâr biyin
kün­dän soŋra firʿavın başıŋnı kötarüp kenä (179) ḳadeḥkârlıġına ḳoydı, da fi­
seni kenä ornıŋa ḳaytarır, da burungi rʿa­vınnıŋ ḳolına sırçanı berdi, 22amā et­
töräçä ḳadeḥkârı bolġanıŋ zamān fi­rʿa­ mekci biyin astı, neçük kä Yǖsif an­lar­
vınnıŋ sırçasın ḳolına berürsen; 14[4]amā ġa yoradı esä. 23Vä ḳadeḥkâr biyi Yǖ­sif­
neçük kä saŋa yaḫşı bolsa, meni yād et ni yād etmedi, amā anı unuttı.

Ḳırḳ birinci faṣıl


1
Vä eki yıl bolġandan soŋra firʿavın öŋgä yaman körümlü vä arıḳ etli sıġırlar
bir düş kördi, vä muna, ırmaḳnıŋ yaḳa­ ırmaḳtan çıḳıp olbir sıġırlarnıŋ yanında
sında duraydır sanur edi, 2vä muna, ye­ ırmaḳnıŋ yaḳasında durur edilär; 4vä ol
di körklü körümlü vä semiz etli sıġırlar yaman körümlü vä arıḳ etli sıġırlar ol
ırmaḳtan çıḳar edilär vä otlıḳta otlar yedi körklü körümlü vä semiz sıġırlarnı
edilär; 3hem muna, anlarnıŋ artına yedi aşadılar. Andan firʿavın uyandı; 5vä ke­

67
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

nä uyıḳlayıp bir düş daḫı kördi, vä mu­ nıŋ esänliginä cevāb bergäy». 17Vä fi­
na, (180) bir aşlıḳ sapından yedi toluça rʿa­vın Yǖsifkä ayttı: «Bir düşimdä, mu­
vä yaḫşı başaḳlar çıḳar edilär; 6vä mu­ na, men ırmaḳnıŋ yaḳasında duraydır­
na, yedi öŋgä arıḳ vä Kün Doġusı yelin­ men; 18vä muna, yedi semiz etli vä
dän urulmış başaḳlar anlardan soŋra körk­lü çırāylı sıġırlar ırmaḳtan çıḳıp
biter edilär; 7vä ol arıḳ başaḳlar ol yedi otlıḳta otlar edilär; 19vä muna, anlarnıŋ
yaḫşı bitmiş vä toluça başaḳlarnı yuttı­ artına öŋgä yedi arıḳ vä bek yaman çı­
lar. Ol zamān firʿavın uyandı, vä muna, rāylı vä (182) eti boş sıġırlar çıḳar edi­
düş edi. 8Andan ertä bolġunça cānı sı­ lär: yamanlıḳta hı̇̄ ç anlar kibi bütün Mı­
ḳıl­dı, vä yebärüp Mıṣırnıŋ barça mü­ ṣır vilāyyetindä körmedim; 20bu yedi
neccimlärin vä usluların çaġırdı, da arıḳ vä yaman sıġırlar burungi semiz
firʿavın anlarġa öz düşin ḥikâyet etti; vä sı­ġırlarnı aşadılar; 21vä anlarnıŋ içlärinä
anı firʿavınġa yora durġan yoḳ edi. kirdilär, vä içlärinä kirgäni bilinmädi,
9
Ol zamān ḳadeḥkâr biyi firʿavınġa zı̇̄ rā anlarnıŋ körümläri evvelki kibi ya­
söyleyip ayttı: «Bügün yazıḳlarımnı yād man edi. Şolay uyandım. 22Vä bir daḫı
ettim; 10firʿavın ḳullarına açuvlan­ġan edi düşimdä kördim, kä muna, bir sapta ye­
da meni vä etmekci biyin bekçiliktä di tolu vä yaḫşı başaḳlar çıḳar edilär;
ḳaravıl başınıŋ evindä ḳoyġan edi; 11vä 23
vä muna, yedi ḳuru vä boş, Kün Do­
bir keçädä men vä ol düş kördik, her bi­ ġu­sı yelindän urulmış başaḳlar anlarnıŋ
rimiz öz düşiniŋ yorasına kö­rä düş kör­ artına biter edilär; 24ol boş başaḳlar yedi
dik; 12vä anda ḳaravıl başınıŋ ḳulı bir yaḫşı başaḳlarnı yuttılar. Vä münec­
ʿEbrānı̇̄ oġlan birgämizgä edi; aŋa (181) cim­lärġä ayttım, da maŋa aŋlata durġan
ḥikâyet etkänimiz zamān bizgä düşläri­ yoḳ edi».
mizni yoradı, her birimizgä öz düşinä 25
Yǖsif daḫı firʿavınġa ayttı: «Firʿa­
körä yoradı; 13vä boldı – neçük kä bizgä vınnıŋ düşi hemān birdir: Teŋri ḳıla­ca­
yorasa edi, alay boldı: me­ni firʿavın or­ ġın firʿavınġa körgüzdi. 26Yedi yaḫşı
nıma ḳaytardı, anı esä astı». sı­ġır­lar yedi yıldır; vä yedi yaḫşı ba­
14
Ol zamān firʿavın yebärdi da Yǖ­ şaḳlar daḫı yedi yıldır: (183) düş hemān
sif­ni çaġırdı. Vä anı tēz zindāndan çı­ birdir; 27vä anlardan soŋra çıḳġan yedi
ḳar­dılar, da trāş bolup opraḳların degiş­ boş vä yaman sıġırlar yedi yıldır; vä ye­
tirdi da firʿavınġa keldi. 15Firʿavın daḫı di boş, Kün Doġusı yelindän urulmış
Yǖsifkä ayttı: «Bir düş kördim, da anı başaḳlar – bular bir ḳıtlıḳnıŋ yedi yılı­
yorar kişi yoḳtır, vä seniŋ üçün eşittim, dır. 28Firʿavınġa söylegänim söz budır,
deyär ekän, kä eşitkäniŋ düşni yorama- kä Teŋri ḳılacaġın firʿavınġa körgüzdi.
ga biläsen». 16Vä Yǖsif firʿavınġa cevāb 29
Muna, barça Mıṣır vilāyyetindä yedi
berüp ayttı: «Men dägül, Allah firʿavın­ yılnıŋ ulu toḳlıġı kelürlär; 30vä anlardan

68
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

soŋra bir ḳıtlıḳnıŋ yedi yıl kelürlär, vä ḳoydı; vä aŋa bir kesi opraḳ kiydirüp
ol barça ulu toḳlıḳ Mıṣır vilāyyetindä bir altun boyınçaḳ boynına taḳtı. 43Vä
unutulur, da ḳıtlıḳ vilāyyetni telef etär; anı anda bolġan ekinci ʿarabada atlan­
31
vä soŋradan bolacaḳ ḳıtlıḳ sebebindän dırıp aldında: «Tiz çökiŋiz!», – dep
ol ulu toḳlıḳ vilāyyettä bilinmez, zı̇̄ rā çaġırdılar. Da anı bütün Mıṣır vilāyyeti
bek aġır bolur. 32Vä düş firʿavınġa eki üstinä tikti. 44Vä daḫı firʿavın Yǖsifkä
kerä tekrārlanġanınıŋ sebebi bu, kä bu ayttı: «Men firʿavınmın; bütün Mıṣır
iş Teŋriniŋ ḳatından ḳarār tabup, Teŋri vilāyyetindä sendän başḳa bir kişi ḳolın
munı ḳılmaġa tēzläydir. 33Vä endi firʿa­ vä ayaġın kötärmäsün». 45Vä firʿavın
vın bir ʿaḳıllı vä uslu kişi körsün vä anı Yǖsifniŋ adın Ṣāfnāṯ-Pāʿnāḥ ḳoydı vä
Mıṣır vilāyyeti üstinä ḳoysun. 34Firʿavın aŋa Ōn imāmı Pōṭı̇̄ feraʿnıŋ ḳızı Āsenāṯ­
munı ḳılsun da vilāyyet üstinä vekı̇̄ llär nı ḫatunlıḳka berdi. Andan Yǖsif barça
(184) tiksün, vä Mıṣır yeri ḫalḳından Mıṣır yeri üstinä çıḳtı.
toḳ­lıḳnıŋ yedi yılından beşincisin al­ 46
Vä Yǖsif Mıṣır ḫanı firʿavınnıŋ al­
sun; 35Vä oşbu kelecek yaḫşı yıllarnıŋ dında durġan zamānda otuz yaşar kişi
barça aşlıġın cemiʿ ḳılıp aşlıḳnı firʿa­ edi. Vä Yǖsif firʿavınnıŋ aldından çıḳtı
vınnıŋ ḳolınıŋ tibinä cemiʿ etsünlär vä da barça Mıṣır vilāyyetindä keçti. 47Vä
aşlıḳ şehirlärdä saḳlasunlar; 36vä ol aş­ ol toḳluḳnıŋ yedi yılında yer kültä-
lıḳ Mıṣır vilāyyetindä bolacaḳ ḳıtlıḳnıŋ (186)­kültä aşlıḳ ketürdi. 48Vä Mıṣır
yedi yılı üçün vilāyyettä emānet bol­ vilāyyetindä bolġan yedi yılnıŋ barça
sun, kä vilāyyetniŋ kişiläri ḳıtlıḳtan ḳı­ aşlıġın Yǖsif cemiʿ ḳılıp ol aşlıḳnı şe­
rılmaġay». hirlärdä ḳoydı, her şehirniŋ çöp-çöv­rä­
37
Vä bu söz firʿavınnıŋ közlärinä vä sindä bolġan tarlanıŋ aşlıġın deyämen
barça ḳullarınıŋ közlärinä yaḫşı boldı. içinä ḳoydı. 49Vä Yǖsif bek köp, de­
38
Bu zamān firʿavın ḳullarına ayttı: ŋizniŋ ḳumı kibi, aşlıḳ cemiʿ etti, şolay
«Hı̇̄ ç munıŋ kibi kişi Teŋriniŋ Rūḥı kä sanamaḳtan tıyıldı, zı̇̄ rā ḥesābsız edi.
içindä tabulur kişi tabarmız mı?» 39Vä 50
Vä ḳıtlıḳ yılı kelmezdän burun
firʿavın Yǖsifkä ayttı: «Teŋri bu barçanı Yǖ­sifkä eki oġlan doġdı, bularnı aŋa
saŋa bildirgändän soŋra seniŋ kibi Ōn imāmı Pōṭı̇̄ feraʿnıŋ ḳızı Āsenāṯ do­
ʿaḳıllı vä uslu yoḳtır; 40emdi sen evim ġurġandır. 51Vä Yǖsif evvel doġġannıŋ
üstinä bol, vä barça ḫalḳım aġzıŋa baḳ­ adın Manāşä ḳoydı, zı̇̄ rā ayttı: «Teŋri
sun; tek taḫtta sendän ulu bolayım». meni barça emgägimni vä atamıŋ barça
41
Vä daḫı firʿavın Yǖsifkä ayttı: «Muna, evin unuttırdı». 52Vä ekinciniŋ adın Ef­
(185) seni bütün Mıṣır vilāyyeti üstinä rāyim ḳoydı, zı̇̄ rā ayttı: «Teŋri meni ḳı­
tik­tim». 42Andan firʿavın möhür yüzü­ yınımnıŋ vilāyyetindä yayıldırdı».
gin ḳolından çıḳarıp anı Yǖsifniŋ ḳolına 53
Andan Mıṣır vilāyyetindä bolġan

69
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

toḳluḳnıŋ yedi yılı tavsulup, 54ḳıtlıḳnıŋ ayttı: «Barıŋız Yǖsifkä, vä sizgä nä kä


yedi (187) yılı kelmägä başladılar, ne­ aytsa ḳılıŋız». 56Andan barça yer yüzin­
çük kä Yǖsif aytġan bolsaydı. Vä barça dä ḳıtlıḳ ekän, Yǖsif barça aşlıḳ an­
vilāyyetlärdä ḳıtlıḳ boldı, amā barça bārların açtı da Mıṣırlılarġa sattı, zı̇̄ rā
Mı­ṣır vilāyyetindä etmek bar edi. 55Soŋ­ Mıṣır vilāyyetindä ḳıtlıḳ kücäydi. 57Vä
ra barça Mıṣır vilāyyeti dä açıḳtı, vä barça yerlärdän Yǖsiftän aşlıḳ satun al­
barça ḫalḳ etmek üçün firʿavınġa feryād maġa Mıṣırġa kelür edilär, zı̇̄ rā barça
etti. Firʿavın daḫı barça Mıṣırlılarġa yerdä ḳıtlıḳ kücäygän edi.

Ḳırḳ ekinci faṣıl


1
Bu zamān Yaʿḳūb körüp, kä Mıṣır­ rin yād etti da anlarġa ayttı: «Siz çāşūt­
da aşlıḳ bardır, Yaʿḳūb öz oġlanlarına larsız, vilāyyetniŋ yalaŋġaçlıġın körmä­
ayttı: «Nöçün baḳışırsız?» 2Hem ayttı: gä keldiŋiz». 10Vä anlar: «Yoḳ, bekim,
«Muna, eşittim, kä Mıṣırda aşlıḳ bardır; – ayttılar, – ancaḳ ḳullarıŋ aşlıḳ satun
ol (188) yergä eniŋiz da bizgä andan sa­ al­maġa keldik; 11barçamız bir kişiniŋ
tun alıŋız, kä tirilälim vä ölmäyelim». oġlanlarıbiz; doġrı kişilärbiz; ḳullarıŋ
3
Vä Yǖsifniŋ on ḳarındaşları Mıṣırda çāşūtlar dägüldir». 12Ol daḫı: «Yoḳ, ya­
aş­lıḳ satun almaġa endilär, 4amā Yaʿḳūb laŋġaçlıġın körmägä keldiŋiz», – dedi.
Yǖsifniŋ ḳarındaşı Ben-Yāmı̇̄ nni ḳarın­ 13
Anlar ayttılar: «Ḳullarıŋ on eki ḳarın­
daşları blän yebärmedi, zı̇̄ rā: «Aŋa daş vä Kenaʿān vilāyyetindä bir kişiniŋ
ölüm uçarmasun», – deyär edi. 5Vä İs­ oġ­lanlarıbiz; vä muna, bügün eŋ küçigi
rāyil oġlanları özgä kelgänlärniŋ arasın­ atamız blän, vä olbirsi yoḳtır». 14Yǖsif
da satun almaġa keldilär, zı̇̄ rā Kenaʿān daḫı anlarġa ayttı: «Sizgä söyleyip
vilāyyetindä ḳıtlıḳ edi. aytġanım budır, kä siz çāşūtlarsiz;
6
Yǖsif daḫı vilāyyetniŋ ḥākimi edi; 15
mu­nıŋ blän sınalursız: netä kä firʿavın
barça vilāyyet ḫalḳına ol satar edi. Bu tiriläydir, tā kiçi ḳarındaşıŋız bu yergä
zamān Yǖsifniŋ ḳarındaşları keldilär vä kelgäninä degin mundan çıḳmazsız;
yüzin yergä sürüp aŋa baş urdılar. 7Yǖ­ 16
sizdän biriŋizni ḳarındaşıŋıznı almaġa
sif daḫı ḳarındaşların körüp anlarnı ta­ yebäriŋiz, vä siz tutġun boluŋız, kä
nıdı; vä anlarġa teġarrüb ḳılıp birgälä­ ḥaḳḳ sizdä midir, (190) dep sözläriŋiz
rinä ḳatı söyleşti vä anlarġa: «Ḳaydan sınalġaylar; dägül esä, firʿavın tiriläy­
keldiŋiz?» – ayttı. Anlar da: «Kenaʿān dir, siz çāşūtlarsız». 17Vä anlarnı üç kün
vilāyyetindän aşlıḳ satun almaġa kel­ bekçiliktä ḳoydı.
dik», – dedilär. 8Vä Yǖsif ḳarındaşların 18
Vä üçinci kündä Yǖsif anlarġa:
tanıdı, amā anlar anı tanımadılar. (189) «Mu­nı ḳılıŋız da tiriliŋiz, men Teŋridän
9
Andan Yǖsif anlar üçün körgän düşlä­ ḳorḳaydırmen: 19eger doġrılar esäŋiz,

70
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

ḳarındaşlarıŋızdan biri [birni] bekçiligi­ Yaʿḳūbġa (192) keldilär vä anlarġa uç­


ŋizniŋ evindä tutġun bolsun; siz daḫı raġan nersälärni aŋlatıp dedilär kä:
barıŋız, evläriŋizniŋ ḳıtlıġına aşlıḳ el­ 30
«Ol vilāyyetniŋ beki bolġan kişi bir­
tiŋiz; 20vä maŋa kiçi ḳarındaşıŋıznı ke­ gämizgä ḳatı söyleşti vä bizni vilāyyet
türiŋiz, da sözläriŋiz inamlı bolsunlar, çāşūtları yerinä tuttı; 31biz aŋa: “Doġ­
vä ölmägäysiz». Vä alay ḳıldılar. 21Vä rılarmız vä çāşūtlar dägülmiz, – ayttıḳ,
bir birinä ayttılar: «Kerçektän ḳarında­ – 32atamıznıŋ on eki oġlanları, ḳarın­
şı­mızdan utru günāhlımız, zı̇̄ rā ol bizgä daş­larmız; olbirsi yoḳtır, vä en kiçisi
yalbarġan zamānda cānınıŋ tarlıġın bü­gün atamız blän Kenaʿān vilāyyetin­
kör­dik da anı tiŋlemedik; anıŋ üçün oş­ dädir”. 33Vä ol vilāyyetniŋ beki bolġan
bu tarlıḳ bizgä keldi». 22Räūben daḫı kişi bizgä ayttı: “Doġrı bolġanıŋıznı
anlarġa cevāb berüp ayttı: «Men sizgä mundan biläyim: bir ḳarındaşıŋıznı bir­
söyleyip demedim mi: “Oġlanġa żarar gämä ḳoyıŋız vä evläriŋizniŋ ḳıtlıġına
etmäŋiz”, – vä siz tiŋlemediŋiz; baḳıŋız, aşlıḳnı alıŋız da barıŋız, 34vä maŋa eŋ
neçük anıŋ ḳanı izlänäydir». (191) 23Vä kiçi ḳarındaşıŋıznı ketüriŋiz; da bilä­
bilmedilär, kä Yǖsif anlarnı aŋlar edi, yim, kä çāşūtlar dägül, amā doġrılarsız;
zı̇̄ rā aralarında tilmaç bar edi. 24Vä Yǖsif andan ḳarındaşıŋıznı sizgä beräyim, da
ḳatlarından çevirilip yıladı. Andan bu vilāyyettä bāzirgânlıḳ etiŋiz”».
ḳayt­tı, da anlarġa söylädi, vä anlardan 35
Vä anlar ḳapların boşatġan zamān­
Şimʿūnnı alıp anı közlärincä tutġun etti. da boldı, kä, muna, her kişiniŋ öz aḳça­
25
Vä Yǖsif ısmarladı, kä savutların aşlıḳ sı­nıŋ ṣürräsi öz ḳabındadır, vä anlar vä
blän toldurġaylar, vä her kişiniŋ aḳça­ anlarnıŋ atası öz (193) aḳçalarınıŋ ṣür­
ların öz ḳabına ḳaytarġaylar, vä anlarġa rä­lärin körgünçä ḳorḳtılar. 36Vä anlarnıŋ
yolġa azıḳ bergäylär. Vä anlarġa alay atası Yaʿḳūb anlarġa ayttı: «Meni mef­
ḳıldı. ḳūd ettiŋiz: Yǖsif yoḳtır, vä Şimʿūn
26
Vä anlar öz aşlıġın eşäkläri üstinä yoḳ­tır, Ben-Yāmı̇̄ nni dä alursız – barça
kötärdilär da andan kettilär. 27Vä birisi bu nersälär üstimä tüşür». 37Bu zamān
öz eşäginä yem bermek üçün ḳonar Räūben atasına söyleyip ayttı: «Eger
yerdä ḳabın açtı da öz aḳçasın kördi, vä anı saŋa kenä ketürmezsem, eki oġlımnı
muna, artmaġınıŋ aġzında edi, 28vä ḳa­ öldür; anı menim ḳolıma ber; da men
rındaşlarına ayttı: «Menim aḳçam maŋa anı saŋa ḳaytarayım». 38Vä Yaʿḳūb ayt­
ḳaytarıldı, vä muna, daḫı artmaġım­da­ tı: «Oġlum birgäŋizgä enmezdir, zı̇̄ rā
dır». Ol zamān anlarnıŋ köŋli şaştı, vä ḳa­rındaşı ölgändir, vä ol yalġız ḳaldı;
ḳaltradılar da bir birinä ayttılar: «Nädir barġanıŋız yolda aŋa żarar uçrasa, men
bu Teŋri bizgä ḳıldı?» pı̇̄ rligimni ḳayġu blän gûrġa endirür­
29
Andan Kenaʿān vilāyyetinä atası siz».

71
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

Ḳırḳ üçinci faṣıl


1
Vä ol ḳıtlıḳ vilāyyettä aġır boldı. ŋız: bu yerniŋ niʿmetindän savutlarıŋız­
2
Vä boldı, kä Mıṣırdan ketürgänläri aş­ da alıŋız da ol kişigä baḫşīş eltiŋiz biraz
lıḳnı aşamaġa tavısġandan soŋra anlar­ balasān, vä biraz bal, isli ot, baḫūr, Şām
nıŋ atası anlarġa ayttı: «Ḳaytıŋız, bizgä fıstıġı, vä bādamlar. 12Vä ḳolıŋızga bir
biraz aşlıḳ satun alıŋız». 3Vä Yahūdā ol ḳadar daḫı aḳça alıŋız vä artmaḳları­
aŋa söyleyip ayttı: (194) «Ol kişi bizgä ŋız­nıŋ aġzında ḳaytarılġan aḳçanı ḳo­
kerçektän tanıḳ etip dedi kä: “Ḳarın­ luŋız blän ḳaytarıŋız, şāyed bir yaŋlışlıḳ
daşıŋız birgäŋizgä bolmazsa, menim edi; 13vä ḳarındaşıŋıznı alıŋız da durup
yü­zümni körmezsiz”. 4Eger ḳarındaşı­ ol kişigä ḳaytıŋız; 14vä Her Şeygä Ḳādır
mıznı birgämizgä yebärseŋ, enärmiz da Teŋri sizgä ol kişiniŋ aldında raḥmetlär
saŋa aşlıḳ satun alurmız. 5Vä eger ye­ bergäy da sizniŋ blän olbir ḳarındaşıŋız­
bärmezseŋ, enmezmiz, zı̇̄ rā ol kişi biz­ nı vä bu Ben-Yāmı̇̄ nni yebärgäy, vä ne­
gä ayttı: “Ḳarındaşıŋız birgäŋizgä bol­ çük kä men mefḳūd bolsaydım, mefḳūd
mazsa, menim yüzümni körmezsiz”». boldım». 15Vä ol kişilär baḫşīşnı aldılar,
6
İsrāyil daḫı ayttı: «Nöçün maŋa bu ya­ vä ḳolına (196) eki ol ḳadar aḳçanı vä
manlıḳnı ettiŋiz, kä ol kişigä sizniŋ bir Ben-Yāmı̇̄ nni dä aldılar, andan durup
ḳarındaşıŋız daḫı bar aŋlattıŋız?» 7Ayt­ Mı­ṣırġa kettilär da Yǖsifniŋ aldında
tılar: «Ol kişi bizim üçün vä doġduġımız durdılar.
üçün bizgä taḳayyüt üzrä sordı da ayttı: 16
Yǖsif daḫı Ben-Yāmı̇̄ nni birgälä­
“Ataŋız daḫı tiri midir? ḳarındaşıŋız rinä körgünçä öz evi üstinä bolġan ki­
bar mı?” Biz daḫı aŋa oşbu sözlärġä kö­ şigä ayttı: «Bu kişilärni evgä ketür, vä
rä aŋlattıḳ biz. “Ḳarındaşıŋıznı maŋa bir soġum soy, vä ḥāżırla, zı̇̄ rā bu kişilär
endiriŋiz”, – deyecegin nä bilür edik?» tüştä birgämä aşarlar». 17Ol kişi daḫı
8
Vä Yahūdā atası İsrāyilġä ayttı: «Oġ­ Yǖsif aŋa aytġan kibi ḳılıp ol kişilärni
lannı birgämä yebär, da duralım vä ba­ Yǖsifniŋ evinä ketürdi. 18Vä ol kişilär
ralım, kä tirilälim, vä hem biz, hem sen, Yǖ­sifniŋ evinä ketürilgänläri zamān
hem yaşlarımız ölmeyälim; 9men anıŋ ḳorḳ­tılar da ayttılar: «Evveldä artmaḳ­
üçün yük bolayım, anı menim ḳolumdan larımızga ḳaytarılġan aḳçanıŋ sebebi
izlä; men saŋa (195) anı ketürmezsem üçün ketürildik, üstimizgä bühtān ḳılıp
vä aldıŋda durġuzmazsam, saŋa barça vä üstimizgä tüşüp bizni eşäklärimiz
ol künlärdä yazıḳlı bolayım; 10zı̇̄ rā eger blän ḳullar üçün alġay». 19Andan Yǖsif­
keçikmesek edik, endigä degin eki kerä niŋ evi üstindä bolġan kişigä yuvuḳ ke­
ḳaytar edik». lip anıŋ blän ev eşigindä söyleştilär 20vä
11
Anlarnıŋ atası İsrāyil daḫı anlarġa ayttılar: «Ey bekim, evveldä aşlıḳ satun
ayttı: «Eger alay bolsa, endi munı ḳılı­ almaġa kelgänimizdä 21boldı, kä ḳo­nar

72
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

yergä (197) barġanımız vä artmaḳla­ 28


An­lar da: «Ḳuluŋ atamız esändir vä
rımıznı açġanımız zamān muna, her bi­ da­ḫı tiridir», – dedilär vä yoġundılar da
rimizniŋ aḳçası artmaġınıŋ aġzında edi, baş urdılar. 29Vä Yǖsif közlärin kötärip
aḳçamız tartışı blän anda edi, da anı anasınıŋ oġlı, ḳarındaşı Ben-Yāmı̇̄ nni
ḳolımız blän ḳaytardıḳ; 22vä aşlıḳ satun kördi vä ayttı: «Maŋa ḥaḳḳında söylä­
almaḳ üçün ḳolımızda öŋgä aḳça endir­ gä­niŋiz kiçi ḳarındaşıŋız bu mıdır? –
dik; artmaḳlarımızda aḳçamıznı ḳoyġan vä: – Teŋri seni yarılḳaġay, ey oġlum!»
kimdir bilmezmiz». 23Ol daḫı ayttı: – dedi. 30Andan Yǖsif tiz tuttı, zı̇̄ rā ḳa­
«Sizgä esänlik bolsun, ḳorḳmaŋız; Teŋ­ rın­daşına baġırları ḳızıştılar, vä yıla­ma­
riŋiz vä ataŋıznıŋ Teŋrisi sizgä ḫazı̇̄ nä ġa izlädi, da bir odaga kirip anda yıladı.
artmaḳlarıŋızda berdi; aḳçaŋız maŋa 31
Andan yüzin yuvdı da tışḳarıga çıḳtı,
erişti». Andan anlarġa Şimʿūnnı çıḳar­ vä ṣabr etip: «Etmek ḳoyuŋız», – dedi.
dı. 24Vä ol kişi ol ādamlarnı Yǖsifniŋ 32
Andan aŋa başḳa, vä anlarġa başḳa, vä
evi­nä ketürdi vä anlarġa suv berdi, da birgäsinä aşaġan Mıṣırlılarġa başḳa
ayaḳların yuvdılar; vä daḫı eşäklärinä ḳoy­dılar, zı̇̄ rā Mıṣırlılar ʿEbrānı̇̄ lär blän
yem berdi. 25Vä tüştä kelgäninä degin etmek aşamaġa bolayalmazlar, zı̇̄ rā bu
Yǖsifkä ol baḫşīşnı ḥāżır ettilär, zı̇̄ rā mekrūh edi. (199) 33Vä aldında oturdı­
bildilär, kä anda etmek aşarlar dep eşit­ lar, evvel doġmış öz evvel doġmışına
tilär. körä, vä kiçi bolġan kiçi yaşına körä, ol
26
Bu zamān Yǖsif evgä kelgän kibi kişilär daḫı taŋlandılar da bir birinä
ol ḳolında bolġan baḫşīşnı evgä ketür­ baḳıştılar. 34Vä ol öz aldından paylar
dilär vä aŋa yergä degin baş (198) urdı­ alıp anlarġa yebärdi, vä Ben-Yāmı̇̄ nniŋ
lar. 27Ol daḫı anlarnıŋ esänligin sordı vä payın olbirläriniŋ paylarından beş pay
ayttı: «Ol maŋa ḥaḳḳında söylägäniŋiz artuḳ etti. Vä içtilär da birgäsinä keyfli
ḳart ataŋız esän midir, saġ mıdır?» boldılar.

Ḳırḳ dördinci faṣıl


1
Andan evi üstindä bolġan kişigä ıs­ kişilär yebärildilär, anlar vä eşäkläri dä.
marlap ayttı: «Şol kişilärniŋ artmaḳların 4
Anlar şehirdän çıḳıp daḫı ıraḳ ketme­
aşlıḳ blän, neçük kä kötärmäġä bolayal­ din Yǖsif evi üstindä bolġan kişigä ayt­
salar, toldur vä her kişiniŋ aḳçasın art­
tı: «Dur, ol kişilärniŋ artınça sekirt vä
maġınıŋ aġzında kenä ḳoy, 2vä menim
an­larġa yetkäniŋ zamān ayt kä: «Nöçün
ḳadeḥimni, kümiş ḳadeḥimni ki­çi­niŋ
artmaġınıŋ aġzında ḳoy vä aşlıġınıŋ aḳ­ yaḫşılıḳ yerinä yamanlıḳ tölädiŋiz?
çasın da». Vä Yǖsifniŋ söylägän sözinä
5
Be­kim içindän içä durġan vä anıŋ üçün
körä etti. 3Ertä yaruḳ boldı, da ol (200) teḳayyūd üzrä izlä durġan bu dägül mi­

73
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

dir? Her nä etkäniŋiz esä yaman etti­ ḳul bolsun; siz esä esänlik (202) blän
ŋiz». ataŋızga çıḳıŋız».
6
Vä anlarġa yetti da bu sözlärni söy­ 18
Ol zamān Yahūdā aŋa yuvuḳlaşup
lädi. 7Anlar daḫı aŋa ayttılar: «Bekim ayttı: «Bekim ḳoltḳa blän ḳuluŋ bekim­
oş­bu sözlärġä körä nöçün söylär? Bol­ niŋ ḳulaġına bir söz söylesün, vä ḳuluŋ
maġay, kä ḳullarıŋ oşbu iş kibi ḳılur üstinä açuvıŋ ḳahırlamasun, zı̇̄ rā sen
edi­lär. 8Muna, artmaḳlarımızda tapġanı­ ḫōd firʿavın kibisin; 19bekim ḳullarıŋa
mız aḳçanı saŋa Kenaʿān vilāyyetindän sorup: “Ataŋız ya ḳarındaşıŋız bar mı­
ḳaytardıḳ: ya neçük bekiŋniŋ evindän dır?” – dedi. 20Biz daḫı bekimä ayttıḳ:
kümiş ya altun oġurlaġaymız? 9Ḳulla­ “Bizim bir ḳart atamız bar, vä ḳartlıḳta
rıŋ­dan her kimdä kä tabulsa, ölsün, vä doġġan kiçi oġlanı bar, kä ḳarındaşı
biz daḫı bekimizgä ḳullar bolalım». öliptir, ol daḫı anasından yalġız ḳaldı,
10
Ol daḫı ayttı: «Endi sözläriŋiz kibi vä anı atası bek süyädir». 21Vä sen ḳul­
larıŋa ayttıŋ: “Anı maŋa endiriŋiz, da
bolsun: pes her kimdä kä (201) tabulsa,
közlärimni üstinä ḳoyayım”. 22Vä biz
maŋa ḳul bolur, vä siz suçsız bolursız».
bekimä ayttıḳ: “Oġlan atasın kemiş­
11
Bu zamān tēz her kişi öz artmaġın yer­
mägä bolayalmaz, zı̇̄ rā atasın kemişsä,
gä endirip, her biri artmaġın açtı. 12Ol
atası ölär”. 23Vä ḳullarıŋa ayttıŋ: “Eger
daḫı tintti uludan başlayıp kiçidä tavıs­
ki­çi ḳarındaşıŋız birgäŋizgä enmäsä,
tı, da ḳadeḥ Ben-Yāmı̇̄ nniŋ artmaġında
bir daḫı yüzümni körmeŋiz”. 24Vä bol­
tabuldı. 13Anlar daḫı opraḳların yırtıp
dı, kä ḳuluŋ atama çıḳġanımızda vä aŋa
her kişi öz eşägin yüklätti da şehirġä
bekimniŋ sözlärin aŋlatġanımızda 25ata­
ḳayttılar.
mız ayttı: “Ḳaytıŋız, bizgä biraz aşlıḳ
14
Vä ol daḫı anda ekän, Yahūdā vä satun (203) alıŋız”. 26Biz daḫı ayttıḳ:
ḳarındaşları Yǖsifniŋ evinä keldilär vä “Enalmazmız; kiçi ḳarındaşımız birgä­
aldında yergä tüştilär. 15Yǖsif daḫı an­ mizgä bolsa, enärmiz, zı̇̄ rā kiçi ḳarın­
larġa ayttı: «Nedir oşbu ḳılġanıŋız iş? daşımız birgämizgä bolmasa, ol kişiniŋ
Bilmediŋiz mi, kä menim kibi kişi te­ yüzin körmägä bolayalmazmız”. 27Vä
ḳay­yūd üzrä izlär edi?» 16Vä Yahūdā ḳuluŋ atam bizgä ayttı: “Siz bilärsiz, kä
ayttı: «Bekimä nä aytalım? nä söyläyä­ ḫatunım maŋa eki oġul doġurdı; 28vä
lim? vä nä blän rāst bolalım? Teŋri ḳul­ biri ḳatımdan çıḳtı da elbettä tamām
larıŋnıŋ günāhın taptı; muna, biz be­ yırtıldı, vä endigä degin anı körmedim;
kim­niŋ ḳulları, hem biz, hem ḳolında 29
vä eger munı daḫı ḳatımdan alsaŋız vä
ḳa­deḥ tabulġan kimsä dä». 17Ol daḫı aŋa żarar uçarsa, ol zamān pı̇̄ rligimni
ayt­tı: «Ḥāşā mendän, kä munı ḳılġay­ yamanlıḳ blän gûrgä endirürsiz”. 30Vä
men! Ḳolında ḳadeḥ tabulġan kişi maŋa endi ḳuluŋ atama barġanım zamān vä

74
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

cānı cānına baġlanġan oġlan birgämiz­ atama barça ol künlärdä yazıḳlı bola­
gä bolmasa, 31ol zamān bolur, kä oġlan yım”, – dedim. (204) 33Vä endi kerem
yoḳtır dep körgän gibi ölär; da ḳullarıŋ et, ḳuluŋ oġlan yerinä bekimä ḳul bolup
ḳuluŋ atamıznıŋ pı̇̄ rligin ḳayġu blän ḳalsun, da oġlan ḳarındaşları blän çıḳ­
gûrġa endirmiş bolurmız. 32Çün kä ḳu­ sun, 34zı̇̄ rā oġlan birgämä yoḳ ekän ata­
luŋ atamnıŋ ḳatında oġlan üçün yük bo­ ma neçük çıḳalım? Bolmaġay, kä atama
lup: “Eger men anı saŋa ketürmesem, vāḳiʿ bolacaḳ yamanlıḳnı köräyim».

Ḳırḳ beşinci faṣıl


1
Bu zamān Yǖsif barça yanında vınġa ata kibi, vä barça ol ḫalḳına bek,
bolġanlarnıŋ aldında ṣabr etmeyüp: vä bütün Mıṣır vilāyyetinä ḥākim ḳoy­
«Her kişini ḳatımdan çıḳarıŋız!» – dep dı. 9Tēz atama barıŋız vä aŋa aytıŋız, kä
çaġırdı. Da Yǖsif özin ḳarındaşlarına Yǖsif oġluŋ bulay ayttı: “Teŋri meni
bildirgän zamānda birgäsinä kişi dur­ barça Mıṣırlılarġa bek ḳoydı; ḳatıma
madı. 2Andan ḳıçḳırmaḳ blän āvāzın en, durma; 10vä Gōşen vilāyyetindä otu­
ber­di, da Mıṣırlılar eşittilär, vä firʿavın­ rup maŋa yuvuḳ bolursen, sen vä oġlan­
nıŋ evindä anlar daḫı eşitti. 3Vä Yǖsif larıŋ, vä oġlanlarıŋnıŋ oġlanları, vä
ḳarındaşlarına ayttı: «Men Yǖsifmin; süriläriŋ, vä sıġırlarıŋ, vä (206) her nä
atam daḫı tiri midir?» Vä ḳarındaşları kä seniŋdir. 11Vä seni anda besläyim,
aldından şaşġanlar üçün aŋa cevāb be­ zı̇̄ rā beş yıl daḫı ḳıtlıḳ bar, kä sen, vä
ralmadılar. eviŋ, vä her nä kä seniŋdir yarlı bol­
4
Yǖsif daḫı öz ḳarındaşlarına ayttı: maġaysız”. 12Vä muna, közläriŋiz vä
«Kel, maŋa yuvuḳlaşıŋız». Anlar daḫı ḳa­rındaşım Ben-Yāmı̇̄ nniŋ közläri kö­
(205) yuvuḳlaşıp: «Mıṣırġa satġanıŋız räy­dirlär, kä sizgä söylägän menim aġ­
Yǖsif ḳarındaşıŋız menmin, – dedi, – zımdır; 13vä menim Mıṣırda bolġan bar­
5
vä endi açuvlanmaŋız, vä meni bu yer­ ça ḥürmetimni vä her körgäniŋizni ata­
gä satġanıŋız üçün közläriŋizgä ḳahır ma aŋlatıŋız, emdi tēz atamnı bu yergä
bolmasun, zı̇̄ rā Teŋri meni tirlik üçün endiriŋiz». 14Andan ḳarındaşı Ben-Yā­
aldıŋızça yebärdi; 6zı̇̄ rā bu vilāyyet mı̇̄ nniŋ boynı üstinä tüşüp yıladı; Ben-
ḳıtlıġınıŋ ekinci yılıdır, vä daḫı beş yıl Yāmı̇̄ n daḫı boynı üstinä yıladı. 15Vä
bar, kä içindä saban sürmä vä oraḳ bol­ barça ḳarındaşlarına öpti vä üstlärinä
maz. 7Vä Teŋri meni aldıŋızça yebärdi, yıladı. Andan soŋra ḳarındaşları birgä­
kä yerdä sizgä bir arta ḳalġan ḳoyġay­ sinä söyleştilär.
men vä sizni ulu ḳutulmaḳ blän tirgiz­ 16
Vä ol āvāz firʿavınnıŋ evinä eşitil­
gäymen. 8Vä endi meni bu yergä siz ye­ di: Yǖsifniŋ ḳarındaşları keldi dep; vä
bärmediŋiz, amā Teŋri, vä meni firʿa­ şol firʿavınnıŋ közlärinä vä ḳullarınıŋ

75
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

köz­lärinä yaḫşı boldı. 17Vä firʿavın Yǖ­ vä beş ḳat deġişecek opraḳ berdi. 23vä
sif­kä ayttı: «Ḳarındaşlarıŋa ayt kä: atasına munıŋ kibi yebärdi Mıṣırnıŋ
“Mu­nı ḳılıŋız: eşäkläriŋizni yüklätiŋiz yaḫşı şeylärindän on yüklängän eşäk,
da barıŋız, Kenaʿān vilāyyetinä (207) vä atasına yol üçün aşlıḳ, vä etmek, vä
ḳay­tıŋız; 18vä ataŋıznı vä sizniŋ ev ḫal­ azıḳ blän (208) yüklängän on tişi eşäk.
ḳıŋıznı alıp maŋa keliŋiz; da sizgä Mı­ṣır 24
Andan ḳarındaşların yebärdi, da ket­
vilāyyetiniŋ yaḫşısın beräyim, vä yerniŋ tilär. Vä anlarġa: «Yolda talaşmaŋız»,
niʿmetin aşarsız”. 19Vä saŋa ısmarlandı: – dedi. 25Vä Mıṣırdan çıḳtılar da Ke­
munı ḳılıŋız: özüŋizgä Mıṣır vilāy­ye­ naʿān vilāyyetinä atası Yaʿḳūbga kel­
tindän yaşlarıŋız üçün vä ḫatun­larıŋız dilär. 26Vä aŋa aŋlatıp ayttılar: «Yǖsif
üçün ʿarabalar alıŋız vä ataŋıznı kö­ da­ḫı tirliktädir vä barça Mıṣır vilāyyeti­
täriŋiz da keliŋiz; 20vä ol āvādān­lı­ġı­ niŋ ḥākimidir». Bu zamān anıŋ köŋli
ŋıznı közläriŋiz acımasunlar, zı̇̄ rā barça bayıldı, zı̇̄ rā anlarġa inanmaz edi. 27Aŋa
Mıṣır vilāyyetiniŋ yaḫşısı sizniŋ bolur». Yǖsifniŋ barça anlarġa söylägän sözlä­
21
Vä İsrāyilniŋ oġlanları alay ḳıldı­ rin söylädilär, andan anı kötärmäk üçün
lar. Vä Yǖsif anlarġa firʿavınnıŋ buyu­ Yǖsifniŋ yebärgäni ʿarabalarnı körüp
rıġına körä ʿarabalar berdi vä anlarġa anlarnıŋ atası Yaʿḳūbnıŋ cānı yaŋı tirlik
yol üçün azıḳ berdi, 22barçalarına, yaʿnı̇̄ taptı, 28vä İsrāyil ayttı: «Bu maŋa yetär,
her kişigä degişecek opraḳlar berdi, oġlum Yǖsif daḫı tiridir; barayım, öl­
Ben-Yāmı̇̄ nġä daḫı üç yüz s̱ iḳl kümiş mezdän burun anı köräyim».

Ḳırḳ altıncı faṣıl


1
Vä İsrāyil vä her näsi bar eseydi yaşların, vä ḫatunların firʿavın anı kö­
köç­ti, da Beār-Şibaʿga keldi, vä atası tärmek üçün yebärgän ʿarabalar blän
İsḥāḳnıŋ Teŋrisinä ḳurbānlıḳ ḳurbān kötärdilär. 6Vä sürilärin vä Kenaʿān vi­
(209) etti. 2Vä Teŋri İsrāyilġä keçä kö­ lāyyetindä ḳazanġan mālların alıp Mı­
rümlärindä söyleyip ayttı: «Yaʿḳūb! ṣır­ġa keldilär – Yaʿḳūb vä barça ẕür­riy­
Yaʿḳūb!» Ol daḫı: «Muna, munda­ yeti birgäsinä. 7Vä oġlanların vä oġlan­
men», – dedi. 3Vä Teŋri: «Men Teŋri, larınıŋ oġlanların birgäsinä, ḳızların vä
ataŋnıŋ Teŋrisimin; Mıṣırġa enmägä oġlanlarınıŋ ḳızların, vä barça ẕürriy­ye­
ḳorḳ­ma, zı̇̄ rā seni anda ulu ḫalḳ ṣāḥibi tin birgäsinä Mıṣırġa ketürdi.
ḳılurmen; 4Men birgäŋä Mıṣırġa enär­ 8
Vä Mıṣırġa kelgän İsrāyil oġlanla­
men vä Men seni elbettä kenä çıḳarır­ rınıŋ adları bulardır. Yaʿḳūb (210) vä
men. Da Yǖsif öz ḳolın közläriŋ üstinä oġ­lanları. Yaʿḳūbnıŋ evvel oġlı Räūben.
ḳoyar». 5Vä Yaʿḳūb Beār-Şibaʿdan dur­ 9
Vä Räūbenniŋ oġlanları Ḥānōḫ, vä
dı da İsrāyil oġlanları atası Yaʿḳūbnı, vä Fāl­lū, vä Ḥeṣrōn, vä Ḫārmı̇̄ . 10Vä Şi­

76
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

mʿūnnıŋ oġlanları Yemūǟl, vä Yāmı̇̄ n, vä Yeṣer, vä Şīllem. 25Lābān ḳızı Rā­ḥel­


vä ʿŌhād, vä Yāḥı̇̄ n, vä Ṣōḥār, vä bir ġä bergän Bilhānıŋ oġlanları bulardır,
Ke­naʿānlı ḫatunnıŋ oġlı Şāvul. 11Vä Le­ kä anlarnı Yaʿḳūbġa doġurdı, barçası
vı̇̄ niŋ oġlanları Ġerşōn, Ḳehāṯ vä Me­ ye­di cān. 26Yaʿḳūb blän Mıṣırġa (212)
rārı̇̄ . 12Vä Yahūdānıŋ oġlanları ʿİr, vä kel­gän barça cānlar, kä ṣulbindän çıḳtı­
Ōnān, vä Şelā, vä Fāreṣ, vä Zārāḥ; vä lar, Yaʿḳūb oġlanlarınıŋ ḫatunlarından
ʿİr vä Ōnān Kenaʿān vilāyyetindä öldi­ başḳa, barçası altmış altı cān edilär.
lär. Fāreṣniŋ oġlanları daḫı Ḥeṣrōn vä 27
Vä Yǖsifniŋ Mıṣırda doġġan oġlanları
Ḥāmūl edilär. 13[12]Vä Yissāḫārnıŋ oġ­ eki cān edilär. Pes barça Mıṣırġa kelgän
lan­ları Tōlāʿ, vä Fuvāʿ, vä Yōb, vä Şim­ Yaʿḳūbnıŋ ev ḫalḳınıŋ cānları yetmiş
rōn. 14Vä Zebūlōnnıŋ oġlanları Sered, beş edi.
vä Elōn, vä Yaḥlāyel edilär. 15Liyānıŋ 28
Vä Yaʿḳūb Yahūdānı aldına Yǖsif­
oġlanları bulardır, kä anlarnı hem ḳızı kä yebärdi, kä yüzin Gōşenġä doġrılt­
Dı̇̄ nā Yaʿḳūbġa Pāddān-Arāmda doġur­
ġay. Vä Gōşen vilāyyetinä keldilär.
dı. Vä oġlanları vä ḳızlarınıŋ barçası 29
Yǖsif daḫı ʿarabasın yekti, da atası İs­
otuz üç cān edi. 16Vä Ġādnıŋ oġlanları
rāyilniŋ ḳarşısına Gōşenġä çıḳtı, vä aŋa
Ṣifīōn, vä Ḥāġġı̇̄ , Şūnı̇̄ , vä Eṣbōn, ʿErı̇̄ ,
köründi, da boynı üstinä tüşüp boynı
vä Arōdı̇̄ , vä Arǟlı̇̄ edilär. 17Vä Āşerniŋ
üstinä bolca yıladı. 30İsrāyil daḫı Yǖsif­
oġlanları daḫı Yimnā, vä Yisvā, vä Yiş­
kä ayttı: «Bu vaḳıt yüzüŋni körgänim­
vı̇̄ , vä (211) Briʿā, vä anlarnıŋ ḳız ḳarın­
dän soŋra öläyim, çün kä sen daḫı tiri­
daşı Sārāḥ edilär. Briʿānıŋ oġlanları
sen». 31Andan Yǖsif öz ḳarındaşlarına
Ḥeber vä Malkiǟl. 18Lābān ḳızı Liyāga
vä atasınıŋ ev ḫalḳına ayttı: «Çıḳayım
bergän Zilpanıŋ oġlanları budır, kä an­
larnı Yaʿḳūbġa doġurdı, tamām on altı vä firʿavınġa aŋlatıp aytayım, kä Kena­
cān. 19Yaʿḳūbnıŋ ḫatunı Rāḥelniŋ oġ­ ʿān vilāyyetindä bolġan ḳarındaşlarım
lan­ları Yǖsif vä Ben-Yāmı̇̄ n edi. 20Vä vä atamnıŋ ev (213) ḫalḳı maŋa keldi­
Yǖ­sifkä Mıṣır vilāyyetindä Manāşä vä lär; 32vä bu kişilär ḳoy kütövçiläri vä
Efrāyim doġdılar, kä anlarnı Ōn imāmı süri saḳlaġan kişilärdir; vä sürilärin, vä
Pōṭīferaʿnıŋ ḳızı Āsenāṯ aŋa doġurdı. sıġırların, vä barça näsi bar esä ketür­
21
Vä Ben-Yāmı̇̄ nniŋ oġlanları Belaʿ, vä dilär. 33Vä firʿavın sizni çaġırġan za­
Beḫer, vä Aşbel, vä Ġerā, vä Naʿamān, mān­da: “İşiŋiz nedir?” – aytsa, 34aytıŋız:
vä Eḥı̇̄ , vä Rōş, vä Mūppı̇̄ m, vä Ḥūppīm, “Ḳullarıŋ yaşliklärimizdän endigä de­
vä Ārād edilär. 22Rāḥelniŋ Yaʿḳūbġa gin, hem biz, hem atalarımız, ḳoy saḳ­
doġ­ġan oġlanları bulardır, barçası on la­ġan kişilär”, – tā kä Gōşen vilāyyetin­
dört cān. 23Dānnıŋ oġlı Ḥūşı̇̄ m edi. 24Vä dä oturġaysız». Zı̇̄ rā Mıṣırlılar her ḳoy
Nǟftālı̇̄ niŋ oġlanları Yāḥṣēǟl, vä Ġūnı̇̄ , kütövçisin mekrūh tutadırlar.

77
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

Ḳırḳ yedinci faṣıl


1
Vä Yǖsif keldi vä firʿavınġa ḫaber alḳışladı da firʿavın­nıŋ aldından çıḳtı.
berüp ayttı: «Atam, vä ḳarındaşlarım, 11
Vä Yǖsif atasın vä ḳarındaşların otur­
hem süriläri, vä her näläri bar esä Ke­ ġuzup anlarġa Mıṣır vilāyyetiniŋ eŋ
naʿān vilāyyetindän keldilär, vä muna, yaḫşısında, Raʿāmseṣ vi­lāyyetindä yurt
anlar Gōşen vilāyyetindädir». 2Vä ḳa­ berdi, neçük kä firʿa­vın ısmarlaġan esä.
rın­daşlarından bir bölügin, yaʿnı̇̄ beş ki­ 12
Vä Yǖsif atasın, vä ḳarındaşların, vä
şini alıp anlarnı firʿavınnıŋ aldında dur­ daḫı atasınıŋ barça ev ḫalḳın başlarına
ġuz­dı. 3Bu zamān firʿavın anıŋ ḳarın­ körä etmek blän besledi.
daşla­rına: «Nedir işiŋiz?» – dedi. Anlar 13
Vä bütün vilāyyettä etmek yoḳ edi,
daḫı (214) firʿavınġa ayttılar: «Ḳullarıŋ, zı̇̄ rā bek aġır ḳıtlıḳ edi, da Mıṣır vi­lāyyeti
hem biz, hem atalarımız, ḳoy kütövçilä­ vä Kenaʿān vilāyyeti ḳıtlıḳtan ża­ʿīflandı.
ridir». 4Vä firʿavınġa ayttılar: «Bu vi­ 14
Vä Yǖsif aşlıḳnı satun al­ġan­lardan
lāy­yettä oturmaġa keldik, zı̇̄ rā Kenaʿān Mıṣır vilāyyetindä vä Ke­naʿān vilāy­
vilāyyetindä ḳıtlıḳ aġır bolġan üçün yetindä tabulġan barça aḳ­çanı devşirüp
ḳullarıŋnıŋ sürilärinä örüş yoḳtır. Vä ol aḳçanı firʿavınnıŋ evi­nä ketürdi. 15An­
endi, kerem et, ḳullarıŋ Gōşen yerindä dan Mıṣır (216) vilāy­yetiniŋ vä Kenaʿān
otursunlar». 5Firʿavın daḫı Yǖsifkä söy­ vilāyyetiniŋ aḳçası tamām bolġandan
leyip ayttı: «Ataŋ vä ḳarındaşlarıŋ saŋa soŋra barça Mıṣırlılar Yǖsifkä kelip ayt­
keldilär; 6Mıṣır vilāyyeti aldıŋdadır; tılar: «Bizgä etmek ber; nöçün aḳçamız
ataŋnı vä ḳarındaşlarıŋnı bu vilāyyetniŋ ḳalmamaḳ birlä aldıŋda ölgäymiz?»
eŋ yaḫşısında oturġuz; Gōşen yerindä 16
Yǖsif daḫı ayttı: «Aḳçaŋız ḳalmadı esä,
otursunlar; vä eger anlarda ḳuvvetli ki­ süriläriŋizni be­riŋiz, da sizgä süriläri­
şilär bardır dep bilsäŋ, anlarnı menim­ ŋizniŋ üçün etmek beräyim. 17Vä sürilä­
kilärġä süri beki et». rin Yǖsifkä ke­türdilär; Yǖsif daḫı anlarġa
7
Vä Yǖsif atası Yaʿḳūbnı daḫı ketür­ atlar üçün, vä ḳoy sürisi üçün, vä sıġır
di vä anı firʿavınnıŋ aldında durġuzdı; sürisi üçün, vä eşäklär üçün etmek berdi;
Yaʿḳūb daḫı firʿavınġa selām berdi. 8An­ da anlarnı ol yılda barça süriläri üçün et­
dan firʿavın Yaʿḳūbġa: «Tirligiŋ yıl­ mek blän besledi. 18Vä ol yıl tamām bol­
larınıŋ künläri neçädir?» – dedi. 9Yaʿ­ḳūb ġandan soŋra ekinci yılda aŋa kelip ayttı­
daḫı firʿavınġa ayttı: «Ġur­betliġim (215) lar: «Bekimdän yaşırmazmız, kä kerçek­
yıllarınıŋ künläri yüz otuz yıldır; tirli­ tän aḳçamız tamām boldı vä tu­var­larnıŋ
gim yıllarınıŋ künläri az vä muṣībetli sürisi bekimä tiydi; artuḳ be­kim­niŋ al­
edilär vä atalarımnıŋ ġur­betlikläri kün­ dında kövdämizdän vä yerimizdän başḳa
lärindä bolġan tirligi yıl­larınıŋ künlärinä nersä ḳalmadı; 19nöçün köz­läriŋ aldında
yetmedilär». 10Andan Yaʿḳūb firʿavınnı ölgäymiz? hem özümizni, hem yerimizni

78
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

berürmiz; (217) kel, bizni hem yerimizni lım, vä firʿavınġa ḳullar bolalım». 26Vä
etmek üçün satun al, da biz hem yerimiz Yǖsif munı, yaʿnı̇̄ beşinci pay bermegin
firʿavınġa ḳullar bolalım; vä bizgä urluḳ Mıṣır vilāyyetinä resim etti, bu küngä
ber, kä tirilip ölmäyelim, vä yerimiz degin, tek yalġız imāmlarnıŋ ye­ri firʿa­
vı̇̄ rān bolmasun». vınnıŋ dägül edi.
20
Vä Yǖsif barça Mıṣır vilāyyetin 27
Vä İsrāyil Mıṣır vilāyyetindä Gō­
firʿavın üçün satun aldı, zı̇̄ rā Mıṣırlılar şen yerindä oturdı, vä anda mülklär tu­
her kişi üstlärinä ḳıtlıḳ küçkä kelgän tup yayıldılar, vä bek köp boldılar. 28Vä
üçün öz tarlasın sattı. Da ol yer firʿa­ Yaʿḳūb on yedi yıl Mıṣır vilāyyetindä
vınnıŋ boldı. 21Vä ḫalḳnı şehirlärġä kö­
tirildi; vä Yaʿḳūbnıŋ künläri, yaʿnı̇̄ tirli­
çürdi Mıṣır sinorınıŋ bir başından olbir
giniŋ yaşları yüz ḳırḳ yedi yıl edi.
başına degin. 22Tek imāmlarnıŋ yerin 29
Andan İsrāyilniŋ künläri tamām
satun almadı, zı̇̄ rā firʿavından imāmlar­
bolup ölmägä yuvuḳlanġan zamān oġlı
nıŋ taʿyīnı bar edi, vä firʿavın anlarġa
Yǖsifni çaġırdı da aŋa ayttı: «Endi köz­
bergän taʿyīnnı aşar edilär; anıŋ üçün
läriŋä şı̇̄ rı̇̄ nlik taptım esä, kel, ḳolıŋnı
yerlärin satmadılar. 23Andan Yǖsif
ḫalḳ­ġa ayttı: «Muna, bügün sizni vä ye­ butım tibinä ḳoyup iḳrār et, kä maŋa
riŋizni firʿavın üçün satun aldım; muna iḥsān vä kerçeklik ḳılıp meni Mıṣırda
sizgä urluḳ, vä yerni saçıŋız; 24vä tāḫīl­ kömmägäysen, 30amā atalarım blän ya­
lardan beşincini firʿavınġa berürsiz, vä tayım; vä meni Mıṣırdan kötär da anlar­
dört pay sizgä bolsun tarlanıŋ urluġı nıŋ (219) mezārında köm». Yǖsif daḫı:
üçün, vä sizniŋ vä evläriŋizdä (218) «Sözüŋä körä ḳılayım», – dedi. 31İsrāyil
bolġanlarıŋ aşı üçün, vä yaşla­rıŋızga daḫı: «Vä maŋa ant iç», – dedi. Da aŋa
aşamaḳ üçün». 25Anlar da ayttılar: ant içti. Andan İsrāyil töşäk başına doġ­
«Bizni tirgizdiŋ; közläriŋä şı̇̄ rı̇̄ nlik taba­ rı bir secdä etti.

Ḳırḳ sekizinci faṣıl


1
Vä oşbu nersälärdän soŋra Yǖsifkä alḳışladı, 4vä maŋa ayttı: “Muna, seni ya­
aytıldı: «Muna, ataŋ ḫastadır». Ol daḫı yıldırurmen vä arttırurmen, vä seni
eki oġlanların Manāşä vä Efrāyimni bir­ ḫalḳlarnıŋ bir cemāʿatı ṣāḥibi etärmen,
gäsinä aldı. 2Vä Yaʿḳūbġa aŋlatıldı kä: vä daḫı sendän soŋra seniŋ nesliŋä oşbu
«Muna, oġluŋ Yǖsif saŋa keläydir», – de­ yerni endi mı̇̄ rās̱ (220) üçün berürmen”.
dilär. İsrāyil daḫı ḳuvvetlenip töşäk üs­ 5
Vä endi men saŋa Mıṣırġa kelmezdän
tindä oturdı. 3Vä Yaʿḳūb Yǖsifkä ayttı: burun saŋa Mıṣır vilāyyetindä doġġan eki
«Kenaʿān vilāyyetindä bolġan Lūzda Her oġlanlarıŋ menimdir; Räū­ben vä Şimʿūn
Şeygä Ḳādır Teŋri maŋa köründi vä meni kibi, Efrāyim vä Manāşä menim bolsun­

79
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

lar; 6vä anlardan soŋra do­ġurġanıŋ evlâ­ Teŋri, kä İbrāhı̇̄ m vä İsḥāḳ atalarım anıŋ
dıŋ seniŋ bolsunlar; ülüşlärindä ḳarındaş­ aldında yüridilär, Ol meni yaşliktän tā
larınıŋ adından mü­sem­ma bolsunlar. 7Vä oşbu kün­ġä degin beslägän Teŋri, 16ol
men Pāddān­dan kel­gä­nimdä Kenaʿān Melek, kä meni her yamanlıḳtan yuladı,
vilāyyetindä yolda Ef­rāṯaga kelmägä bu oġ­lanlarnı alḳışlasun; vä menim adım
baʿż mil tekli yer bar ekän ḳatımda Rāḥel vä atalarım İbrāhı̇̄ m vä İsḥāḳnıŋ adları
öldi, da anı anda Ef­rāṯ, yaʿnı̇̄ Beyt-Le­ (222) blän aŋılup yerniŋ ortasında bir
ḥem­niŋ yolında kömdim». köplikkä artsunlar».
8
Vä İsrāyil Yǖsifniŋ oġlanların kördi 17
Vä Yǖsif atası oŋ ḳolın Efrāyimniŋ
da: «Bular kimdir?» – dedi. 9Yǖsif daḫı başına ḳoyġanın körüp közlärinä ya­
atasına: «Teŋri maŋa munda bergän oġ­ man boldı. Da atasınıŋ ḳolın tuttı, kä
lanlarım», – dedi. Vä Yaʿḳūb ayttı: «Kel, anı Efrāyimniŋ başından ketärip Manā­
anlarnı maŋa yuvuḳlaştır, da anlarnı şäniŋ başına ḳoyġay, 18vä Yǖsif öz ata­
alḳışlayım». 10Vä İsrāyilniŋ köz­läri ḳart­ sına ayttı: «Alay dägüldir, ey atam, zı̇̄ rā
lıḳtan aġır boldılar, vä körmägä bolayal­ bu evvel doġmıştır; oŋ ḳolıŋnı anıŋ ba­
maz edi. Bu zamān anlarnı yuvuḳlaştırdı, şına ḳoy». 19Vä atası kelamadı da ayttı:
da anlarnı öpti vä ḳuç­tı. 11Andan İsrāyil «Bilämen, oġlum, bilämen; ol daḫı üm­
(221) Yǖsifkä ayttı: «Yüzüŋni körürmen met ṣāḥibi bolur, ol daḫı ulu bolur, amā
dep ḳıyās etmez edim, vä muna, Teŋri kiçi ḳarındaşı andan artuḳ ulu, vä nesli
maŋa nesliŋni dä körgüzdi». 12Vä Yǖsif ḫalḳlarınıŋ köpligi bolur». 20Vä ol kün­
anlarnı tizlärindän çıḳardı da yüzi birlä dä anlarnı alḳışladı da ayttı: «İsrāyil
yergä egildi. 13Vä Yǖsif ekisin dä alıp, seniŋ blän alḳışlayıp deyärlär, kä Teŋri
Efrāyimni öz oŋ yanında vä İsrāyilniŋ seni Efrāyim kibi vä Manāşä kibi et­
soŋ yanında, vä Manāşäni öz soŋ yanın­ käy». Vä Efrāyimni Manāşä aldında
da vä İsrā­yilniŋ oŋ yanında ḳoydı, vä ḳoy­dı. 21Vä İsrāyil Yǖsifkä ayttı: «Mu­
aŋa yu­vuḳlaştırdı.14Andan İsrāyil oŋ na, men ölärmen; vä Teŋri birgäŋizgä
ḳolın sunup kiçi oġlı Efrāyimniŋ başına bolur da (223) sizni atalarıŋıznıŋ vilāy­
vä soŋ ḳolın Manāşäniŋ başına ḳoydı. yetinä ḳaytarır; 22vä men saŋa ḳarın­
Ḳolların ʿaḳıl blän doġrultur ekän, vä daşlarıŋa bergänimdän artuḳ bir pay
eġerçä Manāşä evvel doġġan eseydi. berdim, kä anı Amōrreylärniŋ ḳolından
15
Vä Yǖ­sifni alḳışladı da ayttı: «Ol ḳılıçım blän vä yayım blän aldım».

Ḳırḳ toḳuzıncı faṣıl


1
Andan Yaʿḳūb oġlanların çaġırıp Cemiʿ boluŋız da tiŋleyiŋiz,
2

ayttı: «Cemiʿ boluŋız, da sizgä soŋ kün­ ey Yaʿḳūb oġlanları,


lärdä uçrar nersälärni sizgä aŋlatayım. ataŋız İsrāyilni eşitiŋiz.

80
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

3
Sen, ey evvel oġlum Räūben! kä ḫalḳlarnıŋ irādetli muṭı̇̄ ʿliġi
sen ḳuvvetim vä küçümniŋ ilki, aŋa bolur.
saŋa sıynıŋ faṣılı 11
Ḳulanın asmaga baġlar,
vä kücniŋ faṣılı keräk edi. vä anıŋ tişi eşäginiŋ balasın
4
Aḳġan suv kibi fazı̇̄ letiŋ bolmaz, eŋ yaḫşı asmaga.
zı̇̄ rā ataŋnıŋ töşäginä çıḳtıŋ; Tonın çaġır blän vä yabovın
ol yeŋil etkäniŋ vaḳıttan üzümniŋ (225) ḳanı blän yuvar.
töşägim kesildi. 12
Közläri çaġırdan ḳızıl,
5
Şimʿūn vä Levı̇̄ ḳarındaşlardır, vä tişläri süttän aḳ bolur.
ḳılıçları ẓulüm silāhlarıdır. 13
Zebūlōn deŋiz limanınıŋ
6
Ey cānım, anlarnıŋ (224) yanında oturur
sırrlı cemı̇̄ ʿetinä kirmä, vä kemilärniŋ limanına bolur,
ḥürmetim anlarnıŋ cemāʿatına vä sinorı Ṣidōnġa degin çekilür.
bir bolmasun, 14
İssāḫār süyäkli eşäk bolur,
zı̇̄ rā açuvlarında kişi öldürdilär eki täŋ arasında yatır ekän.
vä kiläkläri üzrä ḳulläni aḳtardılar. 15
Tınçlıḳnıŋ yaḫşı bolġanın
7
Anlarnıŋ ḫışımı ḳarġışlı bolsun, vä vilāyyetniŋ körkligin körgünçä
zı̇̄ rā küçlüdir, yaġrının kötärmägä endirür
vä anlarnıŋ darġınlıġı da, vä ḫarācġa ḳullıḳ etüçi bolur.
zı̇̄ rā yavuzdır; 16
Dān öz ḫalḳına ḥükm etär,
anlarnı Yaʿḳūbda üläşäyim İsrāyil ḳabı̇̄ läläriniŋ birisi kibi.
hem anlarnı İsrāyildä tozdurayım. 17
Dān yol üstindäki yılan kibi
8
Ey Yahūdā! vä tar yol üstindä
ḳarındaşlarıŋ seni maḳtarlar. oḳ yılanı kibi bolur,
Ḳoluŋ dūşmānlarıŋnıŋ kä atnıŋ baġınçaḳların soḳur
eŋsäsindä bolur; da atlanuçısı artḳarı tüşür.
ataŋnıŋ oġlanları saŋa baş ururlar. 18
Seniŋ yarılġaşıŋa toḫtadım, ya Allah!
9
Yahūdā arslan balasıdır, 19
Ġād esä, bölük anı basur,
ey oġlum, doyımlıḳtan çıḳtıŋ. ol daḫı soŋra şunı basur.
Çökti yattı arslan kibi 20
Āşerdän etmegi bereketli bolur,
ya tişi arslan kibi: vä ol ḫanlarġa ṭaʿāmlı aşlar berür.
anı kim durġuzur? 21
Neftālı̇̄ yebärilgän kiyik kibi bolur,
10
Yahūdādan beklik çubuġı ketmezdir, (226) körklü ḫaber berür.
nä şerı̇̄ ʿat ṣāḥibi 22
Yǖsif – bir yayılay durġan dal,
ayaḳlarınıŋ arasından, çoḳraḳ ḳatında
tā Şı̇̄ lōh kelgünçägä degin, yayılay durġan dal bolur,

81
Кыпчакское Бытие Чарльза Фрейзера 1819 года

kä anıŋ butaḳları 27
Ben-Yāmı̇̄ n börü kibi yırtur,
ḳullä üstinä atılarlar. ertä blän (227) olca aşar,
23
Anı bek acıttılar, vä oḳ atuçılar vä iŋirdä doyımnı üläştirür.
aŋa kin tutup oḳlar attılar; 28
Barça bular on eki İsrāyil ḳabı̇̄ lä­
24
amā anıŋ yayı ḳuvvettä durdı, läriniŋ yaşlarıdır; vä atası anlarġa al­
vä ḳollarınıŋ biläkläri ḳışlap söylegän sözlärdir; her kişini öz
Yaʿḳūbnıŋ Ḳādır Allahınıŋ alḳışına körä anlarnı alḳışladı. 29Vä an­
sebebi birlä ḳuvvetländilär, larġa ısmarlap ayttı: «Men ḳavmıma
andan kütövçi İsrāyilniŋ ce­miʿ bolınurmen; meni Ḥetı̇̄ ʿEfrōnnıŋ
taşı vä bunyādı çıḳtı. tarlasında bolġan maġārada atalarım
25
Bu saŋa ataŋnıŋ Teŋrisindän, blän kömüŋiz, 30şol maġārada, kä Ke­
Her Şeygä Ḳādırdan boldı, naʿān vilāyyetindä Māmräniŋ aldında
kä saŋa yardım berüp bolġan Maḳpelanıŋ tarlasındadır, kä anı
seni yuḳarıdan, kök alḳışlarından, İbrāhı̇̄ m Ḥetı̇̄ ʿEfrōndan mezār mülk
vä aşaġa yatġan deryānıŋ alḳışlarından, üçün tarla blän satun aldı. 31İbrāhı̇̄ mni
memälärniŋ vä ḳursaḳnıŋ vä ḫatunı Sārranı anda kömdilär; İs­ḥāḳ­
alḳışlarından alḳışlar, nı vä ḫatunı Rebeḳḳanı anda kömdilär;
26
ataŋnıŋ alḳışları, Liyānı da anda kömdim. 32Vä anda bol­
atalarımnıŋ alḳışları üstinä, ġan tarlanıŋ vä maġāranıŋ satun alması
vä endi taġlarnıŋ istenecek şeyläri Ḥet oġlanlarından boldı».
üstinä kücäydilär; 33
Andan Yaʿḳūb öz oġlanlarına va­
Yǖsifniŋ başında ṣiy­yet etmekni tavısġandan soŋra ayaḳ­
vä ḳarındaşlarından ayrılġannıŋ ların (228) töşäkkä cemiʿ etti da öldi vä
töbäsindä bolurlar. öz ḳavmına cemiʿ bolındı.

Ellinci faṣıl
1
Yǖsif daḫı atasınıŋ yüzinä tüşti, da «Eger közläriŋizdä şı̇̄ rı̇̄ nlik taptım esä,
üstindä yıladı, vä anı öpti. 2Andan Yǖsif kerem etip firʿavınnıŋ ḳulaḳlarına bulay
öz ḳulları ḥakı̇̄ mlärġä atasın buhārlamaḳ söyleyip aytıŋız: 5“Atam maŋa ant berüp
üçün ısmarladı; vä ḥakı̇̄ mlär İsrāyilni ayttı: “Muna, men ölärmen; meni
bu­hārladılar. 3Vä ḳırḳ kün tamām bol­ Kenaʿān vilāyyetindä özümä ḳazġanım
ġan­dan soŋra, zı̇̄ rā buhārlanġannıŋ kün­ mezārda kö­mürsen”. Vä endi iẕin ber,
läri alay tamām boladırlar, vä Mıṣırlılar atamnı köm­mägä çıḳalım, andan (229)
anı yetmiş kün yıladılar. 4Vä yılamaġı­ ḳayta­lım”». 6Firʿavın daḫı ayttı: «Bar,
nıŋ künläri keçkändän soŋra Yǖsif fi­rʿa­ ataŋnı köm, neçük kä saŋa ant berdi
vın­nıŋ ev ḫalḳı blän söyleşüp ayttı: esä». 7Vä Yǖsif atasın kömmägä çıḳtı.

82
Латинская транскрипция А. Н. Гаркавца

Vä firʿa­vınnıŋ barça ḳulları, eviniŋ ḳart­ aytıŋız: “Endi, kerem et, ḳarındaşla­rıŋ­
ları, vä barça Mıṣır vilāyyetiniŋ ḳart­ları nıŋ günāhın vä yazıḳların boşat, kä saŋa
birgäsinä çıḳtılar, 8vä barça Yǖ­sif eviniŋ yamanlıḳ ettilär”. Vä endi kerem etip
ḫalḳı, vä ḳarındaşları, vä ata­sınıŋ ev ataŋ­nıŋ Teŋrisiniŋ ḳullarınıŋ gü­nāhın
ḫalḳı da. Tek yaşların, vä sürilärin, vä boşat». Vä aŋa söylägänlärindä Yǖsif
sıġırların Gōşen vilāyyetindä kemiştilär. (231) yıladı. 18Andan ḳarındaşları yu­
9
Vä ʿara­ba­lar vä atlular birgäsinä çıḳtılar, vuḳ­laşıp al­dında tüştilär vä: «Muna, biz
da bek ulu bölük boldı. 10Andan Yārden saŋa ḳul­lar­mız», – ayttılar. 19Yǖsif daḫı
arı yaḳasında bolġan Āṯād ḫermeninä anlarġa ayt­tı: «Ḳorḳmaŋız, zı̇̄ rā men
kelgän zamān anda ulu vä bek aġır aġla­ Teŋri ornında mımen? 20Vä siz ma­ŋa
maḳ­lar ettilär; vä atasına yedi kün yas yamanlıḳ saġış ettiŋiz; amā anı Teŋri
etti. 11Vä ol vilāyyetniŋ oturıcıları, Ke­ yaḫşılıḳka ḳaytar­ma­ġa saġış etti oşbu
naʿānı̇̄ lär, Āṯād ḫermenin­dä yasnı körüp: küngi iştän utru köp ḫalḳnı tirgizmäk
«Bu, Mıṣırlılarġa aġır yas­tır!» – ayttılar. üçün. 21Vä endi ḳorḳma­ŋız: men sizni vä
Anıŋ üçün ol ḫermen­ġä Ābel-Mıṣrāʿim yaşlarıŋıznı besläyim». Vä anlarnı sü­
dep ad ḳoydılar, kä Yārdenniŋ arı yaḳa­ yindirdi vä köŋillärinçä söylädi.
sın­dadır. 12Vä oġ­lan­ları (230) aŋa alay 22
Vä Yǖsif özi vä atasınıŋ evi Mıṣır­
et­ti­lär, neçük kä an­lar­ġa ısmarlaġan da oturdı. Vä Yǖsif yüz on yıl tirildi.
eseydi. 13Vä oġlanları anı Kenaʿān vilāy­ 23
Vä Yǖsif Efrāyimniŋ oġlanların üçinci
ye­tinä kötärdilär vä anı Māmrä aldında ḳu­şaḳ­ka degin kördi, vä Manāşä oġlı
bolġan Maḳpela tar­lasınıŋ maġārasında Mā­hir­niŋ oġlanları Yǖsifniŋ tizläri üs­
kömdilär, kä anı İbrāhı̇̄ m mezār mülk tindä oynadılar. 24Vä Yǖsif öz ḳarındaş­
üçün Ḥetı̇̄ ʿEfrōn­dan satun alġan edi. larına: «Men ölärmen, – dedi, – vä elbet­
14
Vä Yǖsif atasın kömgändän soŋra, vä tä Teŋri sizni ziyāret etär vä sizni oşbu
ḳa­rın­daşları, vä atasın kömmäk üçün yerdän “İbrāhı̇̄ mġä, İsḥāḳka vä Yaʿḳūbġa
bar­ça birgäsinä çıḳġanlar Mıṣırġa ḳayt­ berürmen” dep ant (232) etkän yerġä
tılar. çıḳarar». 25Bu zamān Yǖsif İsrāyil oġ­
15
Bu zamān Yǖsifniŋ ḳarındaşları lanlarına ant berüp ayttı: «Elbettä, Teŋri
atasınıŋ ölgänin körüp ayttılar: «Belkä, sizni ziyāret etär, vä menim süyäklärim­
Yǖsif bizgä kin tutar vä barça aŋa etkä­ ni mundan çı­ḳar­ġaysız». 26Şolay Yǖsif
nimiz yamanlıḳnı bizgä ḳaytarur». 16Vä yüz on yaşar kişi ekän öl­di. Munı
Yǖsifkä yuvuḳlaşıp ayttılar: «Ataŋ öl­ buhārladılar, da Mıṣırda ṣān­dūḳka
mezdän ısmarlap ayttı: 17“Yǖsifkä bulay ḳonuldı.
Āstrāḫān şehrindä Yūḥannā Mı̇̄ tçēldän basıldı ʿİsā Mesı̇̄ ḥniŋ yılında 1819
Напечатано Джоном Митчелом в городе Астрахани
в 1819 году от Рождества Иисуса Христа

83
ГЛОССАРИЙ
К КЫПЧАКСКОЙ КНИГЕ БЫТИЯ
В ПЕРЕВОДЕ
ЧАРЛЬЗА ФРЕЙЗЕРА
1819 года
Нарицательная лексика, заимствованная из арабского и персидского
языков, сопровождается ссылками на словоформы этих языков.
Имена собственные – личные, географические и прочие – в данной кып‑
чакской версии книги Бытия, судя по их написанию, либо оставлены в ос‑
манизированной арабской форме, либо с оглядкой на английский перевод
транслитерированы согласно караимской Библии, повторяющей оригинал
на иврите. Из-за недостатка знаков в кассе типографии арабские значки во‑
кализации и удвоения, призванные служить данной цели, крайне редки, и
при наборе для печати написание невольно подверглось чрезмерному упро‑
щению. Потому-то, отказавшись от побуквенного воспроизведения печат‑
ных написаний, мы как бы последовали замыслу переводчика и пошли пу‑
тем восстановления и нормализации: в первом случае – османо-арабских
версий, а во втором – еврейских прототипов.
Наличие в широком обиходе библейских текстов и словарей на иврите,
османском и арабском языках освобождает нас от необходимости перегру‑
жать данный глоссарий к публикуемому тексту подробными этимологи‑
ческими справками. Еврейские и другие написания имен собственных мы
приводим только в тех случаях, когда без них огласовку не понять.
Этнонимы и имена по происхождению пишем с заглавной буквы.
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года

ʿ(‫)ع‬
ʿacabā (а. ً ‫ ) َع َجبا‬удивительно, странно ʿāṣay bol- (а. ‫صى‬ َ ‫ )عَا‬взбунтоваться
ʿĀdā (~, ‑nıŋ, ‑ga, ‑nı) ж. Ада ʿAşteroṯ-Ḳārnāʿim (~dä) геогр. Аш­
ʿAden (~, ‑niŋ, ‑dä, ‑dän) (ивр. ‫עֵדֶ ן‏‬‎‎‎, а. тероф-Карнаим
‫ ) َع ْد ٌن‬Эдем, райский сад ʿAvı̇̄ṯ геогр. Авиф
ʿādetincä (а. ٌ‫ َع َدة‬обычай) по его / их ʿĀy геогр. Гай
обычаю ʿaẕāb (~ında) (а. ٌ‫ ) َع َذاب‬страдание,
ʿAḫbōr (‑nıŋ) муж. Ахбор мука
ʿahdlu (а. ‫ َع ْه ٌد‬обещание, обет; дого‑ ʿĒbāl муж. Эвал
вор, обязательство) связанный до‑ ʿEber (~, ‑ġä, ‑ni) муж. Евер
говором ʿEbrānı̇̄ (~; ‑lär) этн. Еврей
ʿaḳabincä (п. ْ‫ َعقَب‬, а. ٌ‫ َع ْقب‬пята, пятка; ʿEdōm (~, ‑nıŋ) муж. Едом
зад, задняя часть) следом за кем-
ʿĒfā муж. Ефа
чем, по пятам
ʿĒfer муж. Ефер
ʿAḳān муж. Акан
ʿEfrōn (~, ‑nıŋ, ‑ġa, ‑dan) муж. Ефрон
ʿaḳıl (а. ‫ ) َع ْق ٌل‬ум, разум
ʿĒlām муж. Елам
ʿaḳıllı умный, разумный, мудрый
ʿErı̇̄ муж. Ери
ʿaḳlef [= aġlef] (а. ُ‫ )أَ ْغلَف‬необрезан‑
ный ʿEseḳ геогр. Есек
ʿAlvā-bek муж. старшина Алва ʿEyn-Mişpāṯ (~ġa) источник Мишпат
ʿAlvān муж. Алван ʿināyet (а. ٌ‫ ) ِعنَايَيَة‬заботливость, вни‑
мание, синод. благодать
ʿAmāliḳ (‑ni) муж. Амалик
ʿİr (~, ‑ġä) муж. Ир
ʿAmālik-bek муж. старшина Амалик
ʿİrād муж. Ирад
ʿAmāliḳı̄̇ (‑lärniŋ) этн. Амаликитя‑
ʿİ̄rām-bek муж. старейшина Ирам
нин
ʿİsā (ивр. ‫ י ֵׁשּו ַע‬Yeşua < ‫שׁ ַע‬
ֻ ‫ י ְהֹו‬Yehoşua
ʿAmmōnı̇̄ (‑lärniŋ) этн. Аммонитя‑
Иегова есть спасение, гр. Ἰησοῦς,
нин а. ‫ ) ِعي َسى‬муж. Иисус, а., мус. Иса;
ʿamūd (а. ‫ ) َع ُمو ٌد‬колонна, столб; tuz ʿİsā Mesı̄̇ ḥniŋ yılında 1819 в 1819
ʿamū­dı соляной столб году от Рождества Иисуса Христа
ʿAnā (~, ‑dır, ‑nıŋ) муж. Ана; ʿAnā- ʿİsāv (~, ‑men, ‑nıŋ, ‑ga, ‑nı) муж.
bek старшина Ана Исав
ʿAnāmı̇̄m (‑ni) муж. Анамим ʿŌbāl (-nı) муж. Овал
ʿĀner (~, ‑niŋ) муж. Анер ʿOdōllāmı̄̇ [ʿOdōlāmı̇̄ ] (~, ‑niŋ) этн.
ʿaraba (‑da; ‑sın; ‑lar, ‑larnı) (а. ٌ‫) َع َربَه‬ Одолламитянин
воз, телега, повозка, колесница ʿŌhād муж. Огад
ʿArḳey (‑ni) муж. Аркей ʿŪṣ (~, ‑nı) муж. Уц

86
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года

Āā (‫)آ‬, Aa (‫)ا‬
Ābel-Mıṣrāʿim геогр. Абель-Мысра‑ aġa (~; ‑m; ‑sı; ‑lar) старший брат,
им ‘плач Египтян’; ср. Mıṣır дядя
Abı̄̇ daʿ муж. Авида aġaç (~, ‑tır, ‑nıŋ, ‑nı, ‑ta, ‑tan; ‑ınıŋ,
Abı̇̄māyil (-ni) муж. Авимаил ‑ın, ‑ından; ‑lar, ‑larnı; ‑larınıŋ, ‑ların)
дерево, древо; yaḫşı vä yaman bil­
Abı̇̄melek (~, ‑niŋ, ‑ġä / ‑kä, ‑ni) муж. mek­likiniŋ aġaçı древо познания
Авимелех добра и зла; istenecek aġaç вожде‑
Ābrām (~, ‑nıŋ, ‑ġa, ‑nı) муж. Аврам; ленное древо; tirlikniŋ aġaçı древо
ср. İbrāhı̇̄ m жизни; yemiş aġaçı плодовое дере‑
acı горький, горько во; urlıḳlı yemiş ḳıluçı aġaç / urlıḳ
acı- (‑masunlar) горько сожалеть, etüçi yemiş bergän aġaç плодоно‑
огорчаться сящее дерево
acılıḳ (‑ġı) огорчение, обида aġaçcı|ḳ (-gı) деревцо
aġar- (‑dı; ‑ġuncaga) белеть, светлеть;
acıt- (‑tılar) огорчить, обидеть
taŋ yeri aġar- светать
aç- (‑tı; ‑ar; ‑mıştır; ‑ġanımız) открыть
aġır тяжелый, трудный, тяжкий
açıḳ- (‑tı) проголодаться
aġız: aġz (‑ımdır; ‑ıŋa; ‑ı, ‑ına, ‑ın,
açıl- (‑dılar; ‑urlar; ‑ıp) открыться, ‑ında, ‑ından) рот, уста; отверстие
быть открытым
aġla- (‑maġa; ‑maḳlar) плакать, ры‑
açuv (‑ıŋ; ‑larında) обида, озлобление дать, оплакивать; ср. yıla-
açuvlan- (‑maŋız; ‑dılar; ‑ġan; ‑up) aġrı (-larıŋnı) боль
обидеться, озлобиться, гневаться āḫır (а. ‫ )آَ ِخ ٌر‬конец, исход; künlär āḫ­
açuvlı (‑lardır) обиженный, озлоблен‑ rında через несколько дней
ный Aholı̇̄bǟmā, Āholı̇̄bǟmā (-nıŋ, ‑nı)
ad (~ım, ‑ımnı; ‑ıŋ, ‑ıŋa, ‑ıŋnı; ‑ı, ‑ına, муж., ж. Оливема; Aholı̄̇ bǟmā-bek
‑ın, ‑ından; ‑lar, ‑ları, ‑larına; ‑larınca) старейшина Оливема
имя aḫşam (~, ‑da) вечер
adaḳ обещание, обет Aḥūzāṯ муж. Ахузаф
ādam (~, ‑nıŋ, ‑ġa, ‑nı, ‑dan; ‑lar, Akkad [Akad] геогр. Аккад
‑larnıŋ, ‑larnı) человек
aḳ (~, ‑nı) белый; нечто белое
Adbǟel муж. Адбеел
aḳ- (‑ġan) течь, струиться
Ādem (~, ‑niŋ, ‑ġä, ‑ni, ‑dän) муж.
Адам aḳça (~, ‑nıŋ, ‑nı; ‑m; ‑sı, ‑sınıŋ, ‑sın;
‑mız, ‑mıznı; ‑ŋız; ‑larınıŋ, ‑ların)
adla- (-dı) называть, именовать деньги в серебре; aḳça ḳavāḳ то‑
adlan- (-mazdır) называться, имено‑ поль серебристый
ваться; ср. atal- aḳırtınlıḳ медленность; aḳırtınlıḳ
adlı имеющий определенное имя blän медленно, потихоньку
Adma, Admā (‑ga) муж. Адма aḳsar- (‑aydı) хромать

87
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
aḳtar- (‑dı, ‑dılar; ‑man; ‑ġanı; altı шесть
‑maḳnıŋ) переворачивать, опроки‑ altıncı шестой
дывать, свалить, развалить
altmış шестьдесят
al- (‑maġa; ~, ‑sun, ‑alım, ‑ıŋız; ‑dım,
altun (~, ‑dan; ‑ı) золото; золотой;
‑dı, ‑dılar; ‑madı; ‑urmen, ‑ursen, ‑ur, altun boyınçaḳ золотое ожерелье;
‑urmız, ‑ursız, ‑urlar; ‑mazmen; ‑ġay­ altun āvādānlıḳlari золотые уборы
sen, ‑ġay, ‑ġaylar; ‑maġaysen, ‑ma­ / вещи
ġay; ‑ġan edi; ‑saŋ, ‑sa, ‑saŋız; ‑ġan,
‑ġanıŋ, ‑ġanlardan, ‑ġanları; ‑ması; amā но, однако, а
‑acaḳlarġa; ‑maḳ; ‑ıp / ‑up) брать, Amōrrey (~, ‑ni; ‑lärniŋ) этн. Амор‑
взять, получить, принять рей
alaca пёстрый Amrāfel (-niŋ) муж. Амрафел
alaçıḳ (-lar) кошара, лачуга, загон для ana (~; ‑mnıŋ, ‑ŋ, ‑ŋnıŋ; ‑sı, ‑sınıŋ,
скота ‑sına, ‑sın, ‑sından) мать
alay так, таким образом analıḳ матушка, повивальная бабка
ald (‑ıma, ‑ımda, ‑ımdan; ‑ıŋa, ‑ıŋda, anbār (~ların) (а. ‫ )اَ ْنبَا ٌر‬амбар
‑ıŋdadır, ‑ıŋdan; ‑ıŋdaki; ‑ına, ‑ında, ancaḳ только
‑ından; ‑ındaki; ‑ıŋızda; ‑ıŋızça; anda в нём; там; туда
‑larına) служ. имя перёд, перед кем-
andan из него; оттуда
чем
anı его в. п. от ol
aldaġan обман
anıŋ (~, -dır) его р. п. от ol
aldat- (‑tıŋ; ‑up) обманывать
anlar (~, ‑nıŋ, ‑ġa, ‑nı, ‑da, ‑dan) они
alın- (‑sun; ‑dıŋ, ‑dı; ‑ır; ‑ırsa; ‑ġan) мн. от ol
быть взятым, полученным
ant [and] (~, ‑nı, ‑tan) клятва, присяга;
alḳış (~; ‑ımnı; ‑ıŋ, ‑ıŋnı; ‑ı, ‑ına, ‑ın; bu saŋa ettirgänim anttan boş
‑lar, ‑ları, ‑larından) благословение bolursen ты будешь свободен от
alḳışla- (‑maġa; ‑yım, ~, ‑sun; ‑dım, клятвы, которую я заставил тебя
‑dı; ‑rmen; ‑ġay; ~ durġanlar; ‑ġan, принять
‑ġanı, ‑ġanlarnı; ‑p / ‑yıp; ‑maġunca) aŋ- вспоминать; aŋıber вспомни
благословлять
aŋa ему д. п. от ol
alḳışlan- (‑urlar; ‑ġaylar; ‑mışı,
aŋıl- (-up) вспоминаться, напоми‑
‑mışısen) быть благословляемым, наться
благословляться
aŋla- (‑r; ‑maġaylar) понимать
alḳışlı благословенный
aŋlat- (‑ayım, ~, ‑ıŋız; ‑tı, ‑tıḳ, ‑tıŋız;
allah (‑lar) бог, божество ‑madıŋ; ‑ġan, ‑ġanımızda, ‑maġan
Allah (~, ‑men, ‑nıŋ, ‑ġa / ‑ḳa, ‑nı, ‑dan; edi; ‑a durġan; ‑maḳ; ‑ıp) объяснять,
‑ınıŋ) Бог, Аллах толковать, излагать, сообщать, до‑
Almōdād (‑nı) муж. Алмодад кладывать
Alōn-Bāḫūṯ (~, ‑nī) (ивр. ‫ אַּלֹון ָ ּבכּֽות‬дуб aŋlatıl- (-dı) объясняться, толковать‑
плача, а. َ‫ )أَلُّونَ بَاآُو ت‬Алон-Вахуф ся, сообщаться, докладываться
‘дуб плача’ aŋlayış понимание, разумение

88
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
ara (‑mda; ‑ŋda; ‑sında, ‑sındadır, ‑sın­ bir arta ḳalġan ḳoyġaymen чтобы я
dan; ‑mızda; ‑ŋızda; ‑larında) служ. устроил вам на земле прирост
имя промежуток; между artḳarı назад
Ārad оп., см. Ārd artma|ḳ (-ġımdadır; -ġınıŋ, -ġın; -ġın­
aralıḳ промежуток, дистанция da; -larımızga, -larımıznı, -larımızda;
Arām1 (~, ‑nıŋ) муж. Арам -larıŋıznıŋ, -larıŋızda; -ların) вьюк,
мешок; artmaġınıŋ aġzında в от‑
Arām2 см. Pāddān-Arām верстии его мешка
Arām-Nāhāraı̇̄m геогр. Арам-Наха‑ arttır- [artır-] (-urmen) arttur- [artur-]
раим ‘место между двух рек, ме‑ (-dı; -ġay) прибавить, приумножить
ждуречье’, Месопотамия
artuḳ больше, с избытком
Arāmlı этн. Арамеянин, потомок
Арама Arvadey (-ni) муж. Арвадей
Arān муж. Аран Aryōḫ (-nıŋ) муж. Ариох
Arārāt (‑nıŋ) гора Арарат as- (-maga; -tı; -ar) вешать, повесить
Arǟlı̄̇ (ивр. ‫ְַאר ֵאלִי‬
ְ ‫ו‬, а. ‫ )أَرْ ئِيلِي‬муж. Аре‑ Āsenāṯ (~, -nı) ж. Асенаф
ли ِ َ‫ )آ‬основание,
āṣıl (~, -ı, -ları) (а. ‫ص ٌل‬
Arbaʿ муж. Арба = Ḳiriyāṯ-Arbaʿ подлинность, правда; āṣlı yoḳtır
это неправда
Ārd [Ārād] муж. Ард
āṣlı см. āṣıl
Arfāḫşād (~, ‑nı) муж. Арфаксад
ast (-ında) сл. имя низ; под
arı1 чистый; святой
astın низ; нижний
arı2 следующий дальше; противопо‑
ложный; прочь, вон aş (~, -tan; -ı, -ın; -lar,-larnı,-lardan,-
ların) еда, пища, блюдо; aşılur aş
arı- (‑ġanmen; ‑ġan edi) истощаться, съедобная / подходящая для еды
хиреть, изнемогать; пища, провиант, провизия; taʿāmlı
arıḳ истощённый, измождённый, ху‑ aş ḳıl приготовь вкусное блюдо
дой aşa- (-maġa; -yım, ~ / -ġıl, -sun, -ma,
arılıḳ чистота; ḳollarımnıŋ arılıġı чи‑ -maŋız; -dım, -dı, -dılar, -madım; -r,-
стота рук rmız, -rsız, -rlar; -mam, -mazlardır;
Arōdı̇̄ муж. Ароди -ġaysen, -maġaysen, -maġaysız; -mış
mısen; -ġan, -ġanıŋ, -ġanından;
arpa ячмень
-ġanıŋız; -maḳ; -yıp) кушать, есть,
arslan лев; arslan balası львёнок; tişi вкушать; отсюда п. ‫َان‬ ْ ‫ آشَا ِميد‬пить,
arslan львица выпивать
arşın аршин aşaġa нижний; внизу
art (-ıma; -ımça; -ıŋa; -uŋça; -ına, aşat- (~) кормить
-ında, -ından; -ınca / -ınça; -ımızdadır)
Aşbel муж. Ашбел
сл. имя зад, задняя часть, за кем-
чем, после кого-чего Āşer (~, -niŋ, -dän) муж. Ашер, си-
нод. Асир
art- (-sunlar;-tı;-ġaysen; -a ḳalġan)
прибывать, приумножаться, умно‑ aşıḳtır- (-up) торопить, подгонять
житься, разрастаться; yerdä sizgä aşıl- есться, поедаться; aşılur aş съе‑

89
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
добная / подходящая для еды пища, miz­gä atlıḳ ḳılalım мы сделаем
провиант, провизия себе имя
Aşkenāz муж. Ашкеназ, синод. Аске‑ atlıḳlı славный, знаменитый; dünyǟ­
наз dän atlıḳlı kişilär издревле славные
aşlı|ḳ (~, -nı; -ġınıŋ, -ġın) хлеб на кор‑ люди
ню или в зерне; aşlıḳ anbārları зер‑ atlu (-lar) всадник, конник
новые склады / амбары; aşlıḳ oraġı atuçı (~, -lar) бросающий, мета‑
жатва хлеба; aşlıḳ sapı хлебный ющий; oḳ atuçı стрелок, стрелец
стебель
av (~, -nı; -ımdan; -ından) ловитва,
Āstrāḫān геогр. Астрахань звероловство, охота; охотничья до‑
Āşūr1 муж. Ассур быча, дичь; av bilgän vä tüz kişisi
Āşūr2 (~, -nıŋ, -ġa) геогр. Ассирия человек полей, искусный в зверо‑
Aşūrı̇̄m муж. Ашурим ловстве; oġ­lım­nıŋ avından aşayım
поем-ка я дичи сына моего
at (-nıŋ; -lar) конь, лошадь
āvādānlı|ḳ (-ġımnı, -ġından, -ġıŋıznı,
at- бросать, метать, стрелять; oḳlar -ları) домашний скарб, пожитки,
at- метать стрелы вещи; набор украшений
ata (~; -m, -mnıŋ, -ma, -mnı; -ŋ, -ŋnıŋ, ٰ скиталец, бродяга; tüz­
āvāra (п. ‫)آوا َره‬
-ŋa, -ŋnı; -sı, -sıdır, -sınıŋ, -sına, -sın, dä āvāra kez- скитаться по степи
-sından; -mız, -mıznıŋ, -mızga,
-mızdan; -ŋız, -ŋıznıŋ, -ŋızga, -ŋıznı; āvāz (~; -ıma, -ımnı; -ıŋnı; -ı, -ıdır,
-larım, -larımnıŋ; -larıŋa, -larıŋnıŋ; -ına, -ın) голос, глас; речь, молва; ol
-larımız; -larıŋıznıŋ; -ları, -larınıŋ) āvāz firʿavınnıŋ evinä eşitildi та
отец; предок; ḳayın ata тесть; ulu молва дошла до дома / была услы‑
ata balıḳlar большие древние рыбы шана и в доме фараона
Āṯād геогр. Атад, Гаатад; Āṯād ḫer­ avcı (~, -dır) охотник, зверолов
meni город Горен-Гаатад ‘моло‑ avıl (-da) селение; avıllarınca по се‑
тильня Атад’ лениям их
atal- называться, нарекаться; İsḥāḳ­ avla- (-maġa; ~; -dı; -maġından) ло‑
tan saŋa nesil atalur от Исаака на‑ вить дичь, добывать зверя, охо‑
речется семя тебе; ср. adlan- титься; yaraḳlarıŋnı, oḳlıġıŋnı vä
atıl- быть брошенным, метаться; bu­ yayıŋnı alup tüzgä çıḳ da maŋa bir
taḳ­ları ḳullä üstinä atılarlar ветви / av avla возьми орудия твои, колчан
отпрыски его простираются на кре‑ твой и лук твой, пойди в поле и на‑
постную башню лови мне дичи
atım бросок, выстрел; yaynıŋ oḳ atı­ ay (~, -nıŋ, -ga, -da) календарный ме‑
mı tekli yer ıraḳta на удалении вы‑ сяц; üç ay bolġunca спустя три ме‑
стрела стрелы из лука сяца
atlandır- (-ıp) посадить верхом и пр.; Ay астр. Луна; Ḳuyaş, vä Ay, vä on
ʿarabada atlandır- посадить на ко‑ bir yulduz Солнце, и Луна, и один‑
лесницу надцать звёзд
atlanuçı (-sı) всадник Āy (евр. Ai, Hai, Aija) геогр. Гай, Айа
atlıḳ наименование; слава; özläri­ Āyā муж. Аиа

90
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
aya- (-dım, -madıŋ, -madı, -maz) по‑ -ıŋız; -tım, -tıŋ, -tı, -tıḳ, -tılar; -madı;
жалеть, удержать, предохранить, -urmen, -ur; -adı; -acaġım; -ma­ġay­
поскупиться sen; -sa, -saŋız; -saydı; -ġan, -ġandır,
aya|ḳ (-ġı, -ġınıŋ, -ġın; -larıŋıznı, -ġanım; -ġanıŋ) сказать, изречь
-larınıŋ, -ların) нога, ноги aytıl- (-masun; -dı, -dılar; -ur) быть
ayır- (-maġa; -sun; -dı; -ġandan; -ıp) сказанным, произнесённым, из‑
разделять, отделять, разлучать речённым
aylan- (-ıp) оборачиваться, вращать‑ az мало; erimni alġanıŋ az mıdır
ся; aylanıp turġan yalın [yālng] ḳı­ мало ли, что ты забрала у меня
lıç пламенный вращающийся меч мужа?; ср. biraz
aymı̄̇ m = ḥamı̇̄ m (а. ‫ َح ِميِ ٌم‬горячий; го‑ az- (-mış boldı, -mış edilär) заблудить‑
рячая вода) горячий источник, си- ся, сбиться с пути
нод. тёплые воды; atası Ṣibʿōnnıŋ āzārla- (-dı; -yıp) (п. ‫ آزار‬обида, оскор‑
eşäklärin yaban­da kütür ekän бление, притеснение, мучение) де‑
aymı̄̇ mni [= ḥamı̇̄ mni] taptı нашел лать выговор, выговаривать, бра‑
теплые воды в пустыне, когда пас нить, журить
ослов Цивеона, отца своего azdırıcı обманщик
ayrıl- (~; -dılar; -urlar; -ġaymen; -ġan­ azġır- (-dı) вводить в заблуждение,
nıŋ, -ġandan; -ıp) отделяться сбивать с пути / с толку
ayt- (-maġa; -ayım, ~ / -kıl /-ġıl, -alım, azıḳ съестное, продукты

Ä
Äreḫ геогр. Эрех

B
Bābel геогр. Вавилон baġışl|a- (-dı; -urmen; -maz mısen) да‑
bādam (-lar) (п. ‫ ) ٰب ٰادا ْم‬миндаль рить; прощать
bāġ (~, -nıŋ, -nı, -da; -ı, -ınıŋ, -ında, baġla- (-dı; -r edik) связывать, задер‑
-ından) (п. ‫ ) ٰبا ْغ‬сад; ʿAdendä bāġ живать, создавать препятствия;
tikti посадил сад в Эдеме; Allahnıŋ Ḥaḳḳ üzrä adına Yaʿḳūb demedilär
bāġı kibi словно сад Божий; bāġ mi, zı̄̇ rā meni bu eki kerä baġladı
suvar- орошать сад [‫ بغدادى‬вм. ‫ ?]بغالدى‬Воистину, разве
baġınçaḳ (-ların) сустав над копытом не называют его Иаковом, потому
лошади что он уже два раза запнул меня?
baġır печень; перен. душа; ḳarın­da­ baġlan- (-ġan) быть связанным
şına baġırları ḳızış­tılar воскипела в
нём любовь к брату его bahā (~; -sın) (п. ‫ )بَ ٰها‬цена, стоимость
baġırsaḳ (-larıŋdan) кровный пото‑ bahadır (~; -lar) богатырь, исполин
мок bahālı ценный, дорогой

91
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
baḫşīş (~; -nı; -īmnı; -ıdır; -lar) дар, basıcı (-lar) наступающий, нападаю‑
подарок щий, захватчик, синод. исполин
baḫūr (а. ‫ )بَ ُخو ٌر‬курение, фимиам, ла‑ basıl- (-dı) быть напечатанным
дан basḳıç ступенька, ступени; muna,
baḳ- (~, -sun, -ıŋız, -ma; -tı, -tılar; -ar; yer üstindä bir durġuzulġan basḳıç
-sa; -up) смотреть, глядеть, взирать bar edi, vä başı kökkä tiyäydir вот,
baḳırçı медник; her demürçiniŋ vä на земле установлена лестница, а
baḳır­çınıŋ ustādı учитель всех куз‑ верх ее касается неба
нецов и медников, синод. был кова‑ baş (~; -ım, -ımda, -ıŋnı; -ı, -ınıŋ, -ına,
чом всех орудий из меди и железа -ın, -ında, -ından; -ları, -larına) голо‑
ва; начало; родоначальник; her tan­
baḳış- (-tılar; -ırsız) смотреть друг на
būrāçınıŋ vä ḳobuzçınıŋ başı родо‑
друга; bir birinä baḳış- перегляды‑ начальник всех тамбуристов и
ваться кобызистов, синод. отец всех игра‑
bal мёд ющих на гуслях и свирели
bala (~sıdır, -sın; -larından) ребёнок, başaḳ (-lar, -larnı) колос
дитя başḳa другой; кроме; отдельно;
balasān (п. ‫بَ ْل َسا ْم‬, а. ‫ )بَ ْل َس ٌم‬бальзам başḳa-başḳa по отдельности, раз‑
Bālaʿ см. Belaʿ дельно
balçıḳ грязь, глина, синод. земляная başla- (-dı, -dılar; -yıp) начать
смола başlan- (-dı; -ġança) начаться
balıḳ (-larben, -ları, -larına) рыба; ulu başmaḳ башмак; iptän başmaḳ ka­
ata balıḳlar большие древние рыбы yışına barġanca bir nersä almazmen
bar (~, -dır, -mıdır) есть, имеется даже нитки и ремня от обуви не
возьму
bar- (-ayım, ~, -sun, -alım, -ıŋız; -dı,
-dıḳ, -dılar; -urmen, -ursen, -ur; -ay­ bat- (-acaḳ; -ġan, -ġandan) увязнуть,
dırmen; -ġaymen, -ġaysen; -saŋ; -ġan, утонуть
-ġanım, -ġanımız, -ġanıŋız, -ġanlarġa, batı закат; Kün Batısı (~, -na) Запад
-ġanca / -ġança, -ġancaga; -maḳ; -ıp) bay богатый
пойти bayıl- (-dı) обомлеть; köŋli bayıldı
barça (~, -nı, -dan; -mız; -sı, -sına, -sın, сердце его смутилось
-sından; -larına) весь, вся, всё, все baylıḳ богатство
barda|ḳ (-ġıŋnı, -ġıŋdan; -ġı, -ġın) кув‑ bāzirgân (~, -lar) (п. ‫ان‬ ْ ‫ازارْ ٰ َگ‬ ْ ‫ازرْ ٰ َگ‬
ٰ ‫ ٰب‬,‫ان‬ ِ ‫) ٰب‬
шин для воды, водонос купец, торговец
Bāred геогр. Баред bāzirgânlıḳ торговля
barlı|ḳ (-ġın) имение, имущество; Baʿal-Ḥānān муж. Баал-Ханан
atamız­nıŋ cümlä barlıġı всё имение baʿż (а. ٌ‫ بَعْض‬часть; кто-нибудь) неко‑
нашего отца торый; несколько
Bāsemāṯ (~, -nıŋ, -nı) ж. Васемафа Beār-Laḥay-Rōāyi (ивр. ‫ ְּבאֵר ַלחַי רֹאִי‬, а.
bas- (-ur) наступать, топтать, давить, ِ‫ ) ْبئَ َرلَحْ يُرئِي‬геогр. Беэр-Лахай-Рои –
жать, нападать, атаковать название источника (колодца)

92
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
Beār-Şebaʿ (ивр. ‫שׁ ַבע‏‬ ֶ ‫ ְבּאֵר‬колодец belgili известный; maŋa yalıŋnı bel­
семи / клятвы, а. ‫ )بِ ْئ ِر َس ْب ٌع‬геогр. Бе‑ gili et назначь себе награду от меня
эр-Шeва, Беер-Шева – название belkä (п. ‫ )بَ ْلكَه‬может быть
источника (колодца) и получивше- bel (-lärinä) поясница; Yaʿḳūb
го от него имя города на юге Пале- opraḳların yırttı, vä bellärinä bir
стины близ города Вирсавия; ср. çuval ḳoydı разодрал Иаков оде‑
Beār-Şibaʿ жды свои, и возложил вретище на
Beār-Şibaʿ (-dır, -nıŋ, -ga, -dan) (ивр. чресла свои
‫שׁ ַבע‏‬ ֶ ‫ ְבּאֵר‬колодец семи / клятвы, а. Ben-ʿAmmı̄̇ муж. Бен-Амми
‫ )بِ ْئ ِر ِس ْب ٌع‬геогр. Беэр-Шива, Беер-Ши‑
Ben-Ōnı̇̄ муж. Бен-Они, Бенони
ва – название источника (колодца)
и получившего от него имя города Ben-Yāmı̄̇ n муж. (~, -niŋ, -ġä, -ni)
Вирсавия; ср. Beār-Şebaʿ муж. Бен-Ямин, Вениамин
Beāʿrı̄̇ (-niŋ) (ивр. ‫ ְּבא ִֵרי‬, а. ‫يري‬ beŋli (~, -dir, -lär, -lärni), beŋni крап‑
ِ ِ‫ )ب‬муж. чатый; aḳ beŋni с белыми крапина‑
Беэри, синод. Беэр, лат., англ. Beeri
ми
Bedād муж. Бедад
beŋni см. beŋli
begen- (-gän, -gäniŋ) симпатизиро‑
ber- (-megä; -äyim, ~, -älim, -sün, -iŋiz
вать, любить, предпочитать; begen­
/ -üŋiz, -mä; -dim, -di, -dilär; -mädiŋ,
gä­niŋ yerdä otur живи, где тебе
-mädi; -almadılar; -ürmen, -ürsen,
нравится -ür, -ürmiz, -ürsiz; -ämen; -gäy,
Beḫer муж. Бехер -gäymiz, -gäylär, -mägäy; -äcektir;
bek1 (; -im, -imdir, -imniŋ, -imä / -imġä, -sem, -sä, -mäsälär; -gän, -gändir,
-imni, -imdän; -iŋniŋ; -i, -isen, -iniŋ; -gänsiz, -gänim, -gänimdän, -gäniŋ,
-imizgä; -lär, -lärim, -läri, -läriniŋ, -gäniŋdän; -mägä­nim; -mäk / -mek,
-lärin­dän) князь; старейшина; го‑ -megin, -mektän esä, -mämäk; -üp) 1.
сподин; barça Mıṣırlılarġa bek давать, дать, предоставить, позво‑
ḳoy­dı поставил меня господином лить. 2. вспомог. глагол а) передает
над всем Египтом; süri beki стар‑ действие, совершаемое для друго-
ший над стадами го лица: anası aŋa bir ḫatun alıp
berdi мать взяла ему жену; yaġrı­
bek2 сильный; сильно, очень nına ḳoyup berdi положил ей на
bekcili|k (~, -gindä), bekçilik (-tä, -gi­ плечи; б) придает оттенок завер-
ŋiz­niŋ) стража; перен. узница, тем‑ шенности: körey berir усмотрит;
ница satı ber продай; yüri ber пройди;
beklik княжество, старшинство, го‑ ziftlä ber осмоли
сподство; beklik çubuġı скипетр Bēr-Şebaʿ (~, -ga, -da) геогр. Вирса‑
bekûriyyet (~; -imniŋ; -in) (п. ‫َّت‬ ْ ‫بِ ُك َري‬, а. вия
ٌ‫ )بُ ُك َريَّة‬первородство Beraʿ муж. Бера
Belaʿ, Bālaʿ (ивр. ‫ ֶּבלַע‬, а. ‫ )بَالَ ُع‬муж. berä язва, шрам
Бела berekǟtli, bereketli обильный, туч‑
belbaġ (~, -ıŋnı) поясная повязка, пе‑ ный
ревязь, пояс bereketlik обилие

93
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
beri послелог начиная с, после чего bilin- (-mädi; -mez) быть неизвест‑
beril- (-dilär; -medi; -ür; -üp) быть да‑ ным, непознаваемым, непримет‑
ваемым / отданным, даваться, пере‑ ным
даваться bilmekli|k (-giniŋ) познание
bertil- (-miş) быть вывихнутым, вы‑ bin- (-üp) влезать, садиться (на вер‑
вихнуться блюда)
beş пять; beşi пять / пятеро из них biŋ тысяча; sen on biŋlik biŋlärinä
beşinci (~, -ni, -sin), beşinçi пятый art­ġaysen да размножишься ты до
beslä- (-yim, -gän), besle- (-di) питать, тысяч десятков тысяч, синод. да ро‑
кормить, содержать, воспитывать дятся от тебя тысячи тысяч; ср. miŋ
beslen‑ быть вскармливаемым; biŋlik число в тысячу
evimniŋ beslengäni выкормыш bir (~, -dir, -ni; -i, -iniŋ, -inä, -in,
дома моего, мой домочадец -indän; -imiz, -imizniŋ, -imizgä,
Beṯūǟl (~, -niŋ, -ġä, -ni) (ивр. ‫בְתּואֵל‬, а. -imizdän; -iŋizni; -läriniŋ) один;
‫ )بَتُوئِي ُل‬муж. Вафуил, лат. Bаthuel, onda birni berürmen отдам десяти‑
англ. Bethuel ну
Beyt-El (~, -niŋ, -gä / -ġä, -dän) (ивр. biraz немного
‫ ֵבּית אֵל‬, а. ‫إِي ُل‬ ‫ت‬
ِ ‫ )بَ ْي‬геогр. Вефиль birgä (~; -mä; -ŋä, -ŋämen, -ŋädir; -si­
Beyt-Leḥem (~, -niŋ) геогр. Вифлеем nä; -ŋizgä; -mizgä; -lärinä) вместе с
bez (-läri) полотно; ḳuşanacaḳ öŋ bez кем
опоясание, передник birinci первый
bez- (-dim) чувствовать отвращение; birisi (~, -niŋ, -nä, -ndä) один из них,
Ḥet ḳızlarınıŋ aldında tirlikimdän следующий
bezdim мне претит, опротивела birlä (~, -men) послелог с, вместе с;
жизнь с дочерями Хеттейскими seniŋ birlämen я с тобой; ср. blän
Beʿōr муж. Веор birsi см. birisi, olbirsi
bıçaḳ (-nı) нож Birşāʿ муж. Бирша
bikä (~, -m, -ŋä, -si) госпожа bit- (-er; -mäzdän; -miş) расти
bil- (-megä; -äyim / -eyim, ~, -älim; bittir- (-di; -gäy) выращивать
-dim, -di, -dilär; -medim, -mädi,
-mediŋiz, -medilär; -ürmen, -ür, bitür- (-ürsen) завершать, заканчи‑
-ürmiz, -ärsiz; -mäm / -mem, -mez, вать
-mezmiz; -ämen, -äsen, -äydir, -äsiz; biy (~; -i, -iniŋ, -in; -läri, -lärinä) на‑
-gän; -miş bolġaysen; -säŋ; -mek; чальник, старший, главный; biy
-üp) знать, узнать, постичь, познать bol- главенствовать; çerisiniŋ biyi
biläk (-läri) предплечье, локоть военачальник; biy et- назначить
старшим; etmekci biyi главный
bilǟzik (~, -lärni) браслет хлебодар; firʿavınnıŋ biyläri царе­
bildir- (-gän, -gändän) дать знать, со‑ двор­цы фараоновы; ḳadeḥkâr bi­yi
общить, уведомить главный виночерпий; ḳaravıl biyi
Bilhā (~, nıŋ, -nı) (ивр. ‫ ִּב ְל ָ֔הה‬, а. ُ‫ )بِ ْلهَة‬ж. начальник стражи; zindān eviniŋ
Валла biyi начальник тюрьмы

94
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
biylik сила, власть, господство; Teŋri bolışmaḳlıḳ совм. бытие, бытность,
blän vä ādamlar blän biylik etip присутствие; barça Ḥeṯ oġlan­la­
bolayaldıŋ ты смог совладать с Бо‑ rınıŋ bolışmaḳlıġında в пристутст‑
гом и с людьми вии всех сынов Хетовых
biz (~, -im, -imdir, -gä, -ni, -dä, -dän) boncıḳ бусы; incü vä köz boncıġı
мы жемчуг и бусы из глазного камня
blän послелог с, вместе с; ср. birlä (офтальмиуса, опала), синод. бдо‑
лах и камень оникс; ср. boyınçaḳ
boġazla- (-dı) зарезать
Bōṣorālı (ивр. ‫ ִמ ָּבצ ָ ְֽרה‬, а. ‫ة‬ ‫ )بُصْ َر‬геогр.
bol- (-maġa; -ayım, -sun, -alım, -ıŋız /
из Восоры
-uŋız, -sunlar, -masun; -dım, -dıŋ /
-duŋ, -dı, -dılar, -madı; -urmen, -ur­ boş пустой, свободный, вольный;
sen, -ur, -urmız, -ursız, -urlar, -maz, anttan boş bol- освободиться от
-mazdır, -mazsa, -mazdan; -adırlar; клятвы; boş başaḳ пустой колос;
-ġaymen, -ġaysen, -ġay, -ġaylar; boş yebär- отпустить на волю; eti
-ġay­dı; -acaḳ, -macaġın, -maġay, boş sıġır тощая корова
-maġaysen, -maġaymız, -maġaysız; boşat- (~; -tı; -ġan) опорожнить, осво‑
-ġan, -ġanġa, -ġannı, -ġanda, -ġandan; бодить
-ġanımnı, -ġanıŋ, -ġanı, -ġanın, -ġa­ boşatıl- быть опорожнённым, осво‑
nıŋıznı, -ġanlar, -ġanlarnıŋ, -ġanlarıŋ, бождённым; Günāhım boşatılmaḳ­
-ġanları, -ġanlarında; -ġanca / -ġança, tan uludır Грех мой больше, неже‑
-ġançaga; -ġunca / -ġunça, -maġan; ли можно простить, синод.
-sa, -saydım, -saydı, -masa; -maḳ, наказание мое больше, нежели сне‑
-maḳtan; -ıp/ -up, -mayıp; -ayaldıŋ, сти можно
-ayalmadı, -ayalmadılar, -ayalmam,
-ayalmaz, -ayalmazmız, -ayalmazlar, boyın: boyn (-ıŋdan; -ı, -ınıŋ, -ına)
-ayalsalar) быть, стать, произойти, шея
статься, возникнуть, являться, boyınçaḳ ожерелье; ср. boncıḳ
явиться boyınsa (-sın) ярмо, бремя
bolca обильно, сполна, вволю, вдо‑ boz- (-maġa; -dı; -armen, -ar, -armız,
воль; bolca yıladı долго плакал, вы‑ -mam, -mazdan; -acaḳtır; -ġan, -ġan­
плакался da; -maḳ) разрушать, повреждать,
bolın- (-dı, -dılar, -urmen, -maz, -ġan), ломать, портить, нарушать
, bolun- (-maġa, -dı, -ġan) возвр.- bozıḳlıḳ порча, нарушение
страд. производиться, образовы‑ böl- (-di) делить
ваться, делаться; ḳavmıma cemʿ
bo­lınurmen я приобщусь к праот‑ bölek-bölek bol- разделиться на ча‑
цам; maḥv bolın­dılar они истреби‑ сти
лись; Tuz Deŋizi bolınġan Siddı̄̇ m bölin- (-üp), bölün- (-di) разделиться
çoḳur yeri долина Сиддим, где bölük (~, -kä, -kä, -ni; -gin) часть, от‑
ныне море Солёное; endi munlar ряд
her nä ḳılmaġa fikir etärlär esä, bölün- см. bölin-
anlarġa yasaḳ bolınmaz теперь не
запретить им делать ничего, что бы börü волк
они ни задумали; Briʿā (~, -nıŋ) муж. Бриа

95
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
bu (~, -dır, -ŋa, -lar, -lardır, -larnıŋ, burun2 1. нареч. перед, прежде; anı
-larnı, -lardan / -nlardan) этот, эта, bu­runda anda etkän edi его он сде‑
это; см. muna, munıŋ, munuŋ, munı, лал там раньше. 2. послелог перед,
munlar, munda, mundan прежде, до;
budaḳ (-lar) ветвь, ветка, отпрыск; burungi (~, -ġä) первый
ср. butaḳ
but (-nıŋ; -ım; -ınıŋ; -larnı; -ların) бе‑
buġa бык дро
buġż (п. ‫ )ﺑُو ْﻏ ْﺰ‬вражда, ненависть,
butaḳ (-lar, -ları) ветвь, ветка, от‑
злоба; siz maŋa buġż ḳılasız вы вра‑
ждуете со мной, синод. вы вознена‑ прыск; ср. budaḳ
видели меня; ср. mabġūżä butarlan- (-ġan) быть разрываемым,
buhārla- (-dılar; -maḳ) бальзамиро‑ отрываемым; aġzında zeytǖn aġaç­
вать tan butarlanġan bir yapraḳ bar во
buhārlan- (-ġannıŋ) бальзамировать‑ рту у него лист, сорванный с ма‑
ся сличного дерева
bulaştır- (-dılar) испачкать buyur- (-dı) приказать, велеть
bulay так, таким образом buyurı|ḳ (-ġına) приказ, повеление
bulut (~, -nı, -ta) облако buzaġu (-nı) телёнок, телец; üç yıllıḳ
bunyād (-ı) (а. ٌ‫ )بُِ ْنيَاة‬строение, здание; buzaġu трёхлетний бычок
kütövçi İsrāyilniŋ taşı vä bunyādı Būz (-nı) муж. Вуз
Пастырь и твердыня Израилева bügün (~, -dän) сегодня; men daḫı
burun1 нос; burun ḥalḳasın burnına bü­gün­dän başḳa eşitmedim я же,
vä bilǟziklärni ḳolları üstinä кроме как сегодня, об этом не слы‑
ḳoydım вдел я серьгу для носа в шал
нос её и надел браслеты на руки её;
burun te­şükläri ноздри; burunıŋ bühtān (п. ‫ان‬ْ ‫ )بُ ْه ٰت‬наговор, клевета
teşükläri твои ноздри; ḳuru yerdä bütün весь, целый
bolġanlar bar­ça­sından her kimniŋ büyü- (-di, -dilär; -gändän; -güncägä)
burunı teşük­lärindä tiri cānnıŋ становиться большим, взрослеть
nefesi bar bolsaydı öldi все, что
имело дыхание духа жизни в но‑ büyük высокий
здрях своих на суше, умерло büyükli|k (-ġi) высота

С
cahd et- (п. ‫ َج ْه ْد‬старание, усилие) cānavār пресмыкающиеся живот‑
спорить ные; yaman cānavār злой зверь
cān (~, -nıŋ, -ġa; -ım, -ımnı; -ıŋ; -ı, cemāʿat (-ı, -ına) (а. ٌ‫ َج َما َعة‬, п. ‫َت‬
ْ ‫) َجمٰ اع‬
-ınıŋ, -ına, -ın; -lar, -larnı; -ları, -ların) собрание, сборище, сход, сходка,
(п. ‫ان‬ ٰ душа, дух
ْ ‫)ج‬ толпа, общество
cānavār (~, -nı; -ı; -larnı) (п. ْ‫)جا ْن َوار‬ ٰ cemiʿ bol- (а. ‫ َﺠ ْﻤ ٌﻊ‬собирание, объеди‑
животное, зверь, тварь; süriklengän нение) собираться, объединяться

96
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
cemiʿ bolın- собираться, соединять‑ слово; cevāb ber- дать ответ, отве‑
ся, приобщаться; öldi vä öz ḳavım­ тить; cevāb ketür- доставить ответ
larına cemiʿ bolındı умер и прило‑ Cı̇̄ḥūn (-dır) (ивр. ‫ּגִיחֹון‬, а. ‫ُون‬
ٌ ‫)جيح‬
ِ река
жился к народу своему Гихон, Геон
cemiʿ et- собирать cıns (-ına, -larına) (а. ٌ‫)ج ْنس‬
ِ род, порода
cemiʿ ḳıl- собирать Circaşey этн. Гергесей
cemı̇̄ʿet (-inä) (а. ٌ‫ َج ْم ِعیَّة‬, п. ‫َّت‬
ْ ‫ ) َج ْم ِعی‬со‑ cümlä (а. ٌ‫ ) ُج ْملة‬совокупность;
брание, сборище, толпа, общество atamıznıŋ cümlä barlıġı всё имение
cevāb (а. ٌ‫ ) َج ْم ِعیَّة‬ответ, реплика, речь, нашего отца

Ç
çādır (~, -nıŋ, -ġa, -nı, -dadır; -ı, -ına, хином; devä çergisi синод. верблю‑
-ın, -ından; -lar, -larnı, -larda; -ları, жье седло
ٰ шатёр, палатка;
-larında) (п. ْ‫)چادُر‬ çeri (-si, -siniŋ) войско, армия
çādırın ḳurdı поставил свои шатры
çeten (~, -dä, -dän; -lär) корзина
çaġır (~, -dan, -ından) вино
çetlevük орех (миндаля)
çaġır- (-alım; -dım, -dı, -dılar; -ġan,
çeviril- (-dilär; -gän; -ip) оборачивать‑
-ġanım; -ıp/ -up) кричать, звать
ся, обернуться, поворачиваться, по‑
çaġırış (-ı) крик, вопль вернуться
çal- (-ayım; -ırmen) истреблять çıḳ (‑ın), çık (‑ından) роса; kökniŋ
çalış- (-tı, -ıp) стараться, силиться çıḳı / çıkı роса небесная, – вариант
çāşūt (-lar, -larsız, -ları) соглядатай с k обусловлен, вероятно, общей
мягкостью ç в этом наречии
çehāz = cehāz (п. ‫از‬ ْ ‫)ج ٰه‬
ِ приданое
çıḳ- (-ayım, ~, -sun, -alım, -ıŋız; -tıŋ,
çehāzla- наделять приданым; Teŋri -tı, -tılar; -ar, -arlar, -mazsız; -ar edi,
meni yaḫşı çehāz blän çehāzladı  си- -ar edilär; -ar ekän; -a durġan; -aydır,
нод. Бог дал мне прекрасный дар -aydırlar; -aydı; -ġaylar; -ġan, -ġannı;
çehrä (-si), çehräh (-iŋ) (п. ‫)چ ْه َره‬
ِ лицо, -ġanıŋ; -ġanımızda; -ġanlar; -ıp / -up)
облик; Nöçün darıldıŋ, vä çehrähiŋ выходить наружу, выступать, выле‑
nöçün tüşti? Почему ты огорчился, зать; восходить suvnı tartıcaḳ
и отчего поникло лице твое?; ср. ḳızlar çıḳa durġan zamānda в то
çırāy время, когда выходят девушки чер‑
çehräli имеющий определённого пать воду; ʿİsav tüzdän çıḳa keldi
вида лицо; körkli çehräli ḫatun / da arıġan edi Исав пришёл / вер‑
ḳız миловидная женщина / девушка нулся с поля усталый
çek- (-ti; -käniŋ; -ip) тянуть, влачить çıḳar- (-ayım, -sun, -ıŋız, -sunlar; -dım,
-dı, -dılar; -ırmen, -ar; -ġaysız;
çekil- (-ür; -miş) тянуться
-ġandan; -ıp / -up) вынимать, вытя‑
çekin- (-di) оттягиваться, отступать гивать, вытаскивать, выводить на‑
çekiş- (-mäz) тягаться, враждовать ружу
çergi (-sindä) палатка, сиденье балда‑ çıḳarıl- (-ġan) быть выводимым

97
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
çıḳıcı выходящий; sefı̇̄nädän çıḳıcı­ çöktir- заставить опуститься на коле‑
lar­nıŋ barçası все выходящие из ни; devälärni çöktirdi он осадил
ковчега верблюдов, заставил опуститься на
çırāḳ (п. ‫)چ ٰرا ْغ‬ колени
ِ светильник, фонарь;
yaḳılġan çırāḳ зажжённый све‑ çöp-çövrä (-dä; -sindä; -lärindä) пол‑
тильник ное окружение; повсюду вокруг / в
окружности чего
çırāy (-larıŋız) (п. ‫)چ ْه َره‬
ِ лицо, облик;
ср. çehrä, çehräh çövrä (-gä / -ġä) круг, окружение;
evni çövrägä aldılar они окружили
çırāylı имеющий определённого дом
вида лицо; yaḫşı çırāylı миловид‑
çoz- (-up) развязать, распустить;
ный devälär­ni çoz- развьючить верблю‑
çiçe|k (-gi) цветок дов
çoḳra|ḳ (~, -nıŋ, -ka; -ġınıŋ; -ları) род‑ çubu|ḳ (-ġı; -larnıŋ, -larga, -larnı,
ник, источник -larda; -ların) длинная тонкая ветка,
çoḳur впадина, долина; Tuz Deŋizi лоза, палка, жердь; beklik çubuġı
bolın­ġan Siddı̇̄m çoḳur yeri долина скипетр
Сиддим, где ныне море Солёное çuval (п. ْ‫ )چ ُٰوال‬мешок
çök- (-iŋiz; -ti) встать на колени; Tiz ْ ‫ )چ‬так как, потому что
çün (п. ‫ُون‬
çökiŋiz! Преклоняйтесь! çün kä (п. ‫ )چُو ْن ِكه‬так как, потому что

D
da 1. союз и, да; а; Maŋa cānlarnı darġın­lıġı... yavuzdır их ярость
ber, da mālnı özüŋä al синод. Отдай свирепа
мне людей, а имение возьми себе. darıl- (-dıŋ, -dı) сердиться, обижать‑
2. част. же, также, тоже; ol anıŋ ся, синод. огорчаться
yat­ḳanın da vä durġanın da bilmädi dāya (-sı, -sın) (п. ‫)دايه‬ٰ кормилица,
он не знал ни как она легла, ни как мамка, няня, воспитательница
она встала ٰ постоянно, всегда,
dāyımā (п. ‫)دايِمٰ ا‬
dahır (а. ‫ َد ْه ٌر‬эпоха, век; рок, судьба; вечно
+ п. мир, природа; материя) эпоха, ٰ постоянный, вечный;
dāyīm (п. ‫)دايِ ْم‬
век; dahırlarında kāmil kişi edi он постоянно, всегда
был совершенен в свои времена, dä част. же, также, тоже; men dä
синод. он был непорочен в роде bilämen и я / я тоже знаю; vä
своем; bu dahırda в эту пору, си- Circaşey, vä Ye­bū­sey vilāyyetlärin
нод. в роде сем dä и Гергесеев, и Иевусеев области
dal ветвь, ветка тоже
Dān (~, -nıŋ, -ġa) муж. Дан dägül (-men, -dir, -miz) не; Ḳuluŋa
etkä­niŋ barça iḥsānlarıŋa vä her
danış- (-maġa) обратиться за советом kerçekli­giŋä lāyıḳ dägülmen Не‑
darġınlı|ḳ (-ġı) раздражённость; достоин я всех милостей и всех

98
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
благодеяний, которые Ты сотворил dep bilmez edi он не знал, что она
рабу Твоему его невестка
de- (démä; ~im, -di, -dik, -dilär; derä (~, -si, -sinä) ущелье, овраг (си-
-medim, -medilär; -yär, -yärsiz, нод. долина, равнина и англ. plain,
-yärlär; -yär edim, -yär edi,-rlär edi; valley = ивр. ‫) ִב ְקעָה‬
-yär ekän; -r esä; -yecegin; -gän, deri (~; -lärin) шкура
-gänim, -gänimdä, -gän­lari; -p) ска‑ derin глубокий; derin uyuḳu глубо‑
зать; ср. dep, diyü кий сон
Debora ж. Девора deriŋ глубокий; глубь, пучина; ol
Dedān (~, -nıŋ, -nı) муж. Дедан suvlarıŋ deriŋinä deŋizlär dedi эту
ْ ‫ )د‬бубен
def (п. ‫َف‬ пучину вод Он назвал морем, си-
нод. собрание вод назвал морями
deger имеющий цену, стоящий;
deryā (-nıŋ) (п. ‫ )دَرْ ٰيا‬море, большая
menim yer dört yüz mis̱ ḳāl kümişġä река; aşaġa yatġan deryā бездна,
deger моя земля стоит четыреста лежащая долу
мискалей серебра
devä (~, -ni; -lär, -lärniŋ, -lärġ, -lärni;
degin послелог до, вплоть до -läriŋä, -läriŋni; -läri, -lärinä,
degiş- меняться, переменяться; beş -lärindän) верблюд
ḳat deġişecek opraḳ пять перемен / devşir- (-mäġä; ~, -iŋiz; -üp) собирать
комплектов одежды в определённое место, доставлять,
degiştir- (-iŋiz, -diŋ, -di) поменять, заготавливать
переменить; ataŋız da meni köp al­ devşiril- (-gänġä) собраться, достав‑
datup yalımnı on kerä degiştirdi ляться в определённое место
отец ваш обманывал меня и раз де‑ deyämen [dyāmn] тотчас, тут же, как
сять переменял награду мою сказано; her şehirniŋ çöp-çövrä­sin­
delilik глупость dä bol­ġan tarlanıŋ aşlıġın deyämen
demürçi кузнец, ковач, мастер по же‑ içinä ḳoy­dı хлеб полей, окружаю‑
лезу; her demürçiniŋ vä baḳır­çınıŋ щих города, он положил тут же в
каждом из них; Lābān deyämen
ustādı учитель всех кузнецов и
Yaʿḳūbġa yetti Лабан тотчас до‑
медников, синод. был ковачом всех гнал Иакова
орудий из меди и железа
deyril- (-sünlär) собраться в опреде‑
denil- сказываться, говориться; buŋa лённое место
ḫa­tun denilir, zı̇̄­rā bu erdän alındı
она будет называться женою, ибо Dımışḳ (‑nıŋ) геогр. Дамаск; ср. Şām
взята она от мужа своего Dımışḳlı геогр. выходец из Дамаска
deŋiz (~, -niŋ; -lär, -lärdä) море; Tuz dıŋ- = tıŋ- (-dılar) утихнуть, успоко‑
Deŋizi Солёное / Мёртвое море иться
dep энклитика чужой речи: Kerçek Diclä (-dir) (ивр. ‫חִּדֶ֔ קֶל‬, а. ُ‫ ِدجْ لَة‬‎‎, ‫ح َّداقِ ُل‬,
ِ
Teŋri sizgä ayttı mı: “Bāġnıŋ her тур. Dicle) река Хиддекель, Тигр
aġaçından aşamaŋız, dep”? Под‑ dikenli колючий; tigenäk vä dikenli
линно ли сказал Бог: “Не ешьте ни ot терние и волчцы
от какого дерева в раю”?; kelinidir dikenlik (-kä) колючий кустарник

99
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
dikik (~, -tä) сажанец (лоза виногра‑ -lardan) прямой, правильный, прав‑
да) дивый, истинный, честный
Diḳlā [Diḳāl] (-nı) муж. Дикла doġrılıḳ прямота, правильность,
dikli прямостоящий; dikli taş памят‑ правдивость, истинность, чест‑
ник; см. tikili taş ность
Diḳāl оп., см. Diḳlā doġrılt-, doġrult- делать прямым, вы‑
Dı̄̇ nā (~, -nıŋ, -ga, -nı) ж. Дина прямлять, направлять; Yahūdānı
al­dına Yǖsifkä yebärdi, kä yüzin
Dinhābā геогр. Дингава Gō­şen­ġä doġrıltġay Иуду послал он
diŋl|ä- (~; -ür; -gäy; -gäniŋ), diŋle- пред собою к Иосифу, чтобы он
(-yiŋiz;-di; -yip) слушать, слышать; указал путь в Гесем; Ḳolların ʿaḳıl
ср. eşit-, tiŋlä-, tiŋle- blän doġrultur ekän, vä eġerçä
Dı̇̄şān (~, -nıŋ) муж. Дишан; Dı̇̄şān- Manāşä evvel doġġan eseydi С на‑
bek старшина Дишан мерением положил он так руки
Dı̇̄şōn (~, -nıŋ) муж. муж. Дишон; свои, хотя Манассия был первенец
Dı̄̇ şōn-bek старшина Дишон doġu восход; Kün Doġusı (~, -sınıŋ,
diyü энклитика чужой речи: Teŋri -sına, -sından) Восток
Nūḥġa söylädi diyü: «Sefı̄̇ nädän doġur- (-ma; -sun; -dım, -dı, -dılar,
çıḳ, sen, vä ḫatunıŋ, vä oġlanlarıŋ, -madı; -ursen, -ur, -urlar; -ġaysen;
vä oġlanlarıŋ­nıŋ ḫatunları seniŋ -acaḳ; -ġan, -ġandır, -ġanda, -ġandan;
birgäŋä» Бог сказал Ною: «Выйди -ġanıŋ; -ġanı, -ġanında, -maġan;
из ковчега, ты, и жена твоя, и сыно‑ -maḳtan; -up) рожать, родить, ро‑
вья твои, и жены сынов твоих с то‑ ждать; doġurma kün­läri tamām
бою» bolġança когда наступили наконец
Dōdānı̇̄m муж. Доданим её дни родить, синод. настало вре‑
doġ- (-dı, -dılar; -ur;- ġan, -ġannıŋ; -ġa­ мя родить ей
nıŋ; -ġanı; -ġanlar, -ġanlardan; -ġan­ dol- (-mıştır) наполниться
ça; -mış, -mıştır, -mışına; -dıḳları, doldur- (-uŋız; -dı, -dılar) наполнить
-dıḳ­larınıŋ, -du­ġım, -duġıŋ, -duġıŋa / dolu полный
-du­ġuŋa, -duġı­mız, -duḳları, -duḳla­
rınca) родиться, рождаться; Yüz ya­ ْ ‫ )دُوس‬друг
dōst (-ı) (п. ‫ْت‬
şar ki­şigä evlād do­ġur mı? Неуже‑ Dōṯān (-ġa, -da) геогр. Дофан
ли у столетнего человека родится doy- насытиться; künlärdän doyġan
сын?; al­dında oturdılar, evvel doġ­ ekän keçindi da öldi насытившись
mış öz evvel doġmışına körä, vä kiçi жизнью, он скончался и умер
bolġan kiçi yaşına körä сели они
пред ним, первородный по перво‑ doyım (-nı) сытость; добыча; iŋirdä
родству его, и младший по молодо‑ doyımnı üläştirür вечером будет
сти его; Nūḥ oġlanlarınıŋ ḳa­bı̄̇ ­läläri делить добычу
doġ­duḳ­larınca vä üm­met­lä­rin­cä doyımlıḳ достаточно сытная добыча;
bu­lar­dır Вот племена сынов Ное‑ ey oġlum, doyımlıḳtan çıḳtıŋ о сын
вых, по родословию их, в народах мой, ты вышел с обильной добы‑
их чей
doġrı (~, -nı; -lar, -larmız, -larsız, döküci льющий, проливающий;

100
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
ādam­nıŋ ḳanın döküciniŋ ḳanı Çökti yattı arslan kibi ya tişi arslan
ādam­dan dökülür кто прольет kibi: anı kim durġuzur? Прекло‑
кровь человеческую, того кровь нился он, лег, как лев или как льви‑
прольется рукою человека ца: кто поднимет его?; şarṭ dur­ġuz-
dökül- (-ür) проливаться составлять договор
dördinci, dördinçi четвёртый durġuzul- быть установленным; yer
üs­tindä bir durġuzulġan basḳıç bar
dört четыре edi на земле была установлена
dörtinci четвёртый лестница
duʿā (~; -sın) (а. ‫ ) ُدعَا‬молитва; duʿā et- dūşmān (~; -larıŋnıŋ, -larıŋnı; -larınıŋ)
/ ḳıl- совершать молитву, молиться; ْ ٰ‫ ) ُد ْشم‬враг
(п. ‫ان‬
duʿāsın eşit- услышать его / её / их dūşmǟnlik вражда, враждебность
молитву
dünyā (а. ‫ ) ُد ْنيَا‬свет, мир, вселенная;
Dūmā муж. Дума жизнь; ol bahadırlar, kä dünyādan
dur- (-maġa; -sun, -alım, -uŋız, dúrma; atlıḳlı kişilär edilär те исполины,
-dı, -dılar, -madı; -ur; -asen; что были издревле славными людь‑
-aydırmen, -aydır, -aydırlar; -acaḳ; ми; dünyāga degin tiril- жить веч‑
-ġan, -ġannıŋ; -ġanı, -ġanın; -maḳ; -ı но; dünyānıŋ şarṭı вечный договор;
keldi; -up) 1. стоять, становиться, dünyānıŋ ṭabaḳaları­na degin в
вставать; vä menim kültäm durı роды навсегда
keldi da tik durdı мой сноп встал и düş (~, -tir, -ni; -imni, -imdä; -i, -iniŋ,
стал прямо; ḳarındaşıŋıznı alıŋız -inä, -in; -lärimizni; -läri, -lärin) сон,
da durup ol kişigä ḳaytıŋız брата сновидение; düştä во сне; ср. tüş
вашего возьмите и, встав, пойдите düşci сновидец
опять к человеку тому. 2. вспомог.
глагол в значении длительного дей- düşin- (-megä) думать, размышлять
ствия: seni alḳışla durġanlar alḳış­ düzet- (-tilär) выстроить в ряд, по‑
lanġaylar да благословятся благо‑ строить, организовать; urışnı dü­
словляющие тебя zet­tilär они устроили сражение
durġuz- (~; -dı; -urmen, -ur; -mazsam; düzil- быть устроенным, сложен‑
-aydır­men; -ġanım, -ġanıŋ) ставить, ным, слаженным; Rāḥel ḫoşça dü­
заставить встать, устанавливать, zilmiş vä körkli yüzli edi Рахиль
учреждать; исполнять; ataŋ İbrā­ была мило слажена, синод. красива
hı̇̄mġä ant etkänim antnı durġu­ станом и красива лицом
zurmen исполню клятву, которою düzli|k (~; -ginä, -gin) равнина, синод.
Я клялся Аврааму, отцу твоему; окрестность, пустыня

E (‫)ا‬, Ē (‫)اي‬
e- (-dim, -diŋ, -di, -dik, -dilär) быть; eçki (~, -ni; -lärni, -lärdä, -lärdän;
см. ekän, esä, ср. er-
-läriŋ) коза; eçki ulaḳ козлёнок;
ebedı̄̇ (а. ٌّ‫ )أَبَ ِدى‬вечный; ebedı̄̇ Teŋri
Yāhū вечный Бог Иегова ḳoylarıŋ vä eçkiläriŋ tüşürmedilär

101
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
овцы твои и козы твои не выкиды‑ elçi (~; -lär) посол, посланник; ангел
вали Eldāʿā муж. Елдага
Edōm (~, -dır, -nıŋ, -da) муж., геогр. Eliʿezer (-dir) муж. Елиезер
Едом
Elı̇̄fāz (~, -nıŋ, -ga, -nı) муж. Елифаз
Edōmı̇̄ (-lärniŋ) этн. Едумеянин
Elı̄̇ şʿā муж. Елиса
Edōmlı (-larnıŋ) этн. Едумеянин
elli пятьдесят
Efrāṯ оп., см. Efrāṯa
ellinci пятидесятый
Efrāṯa (-ga), оп. Efrāṯ геогр. Ефрафа
Elōn (~, -nıŋ) муж. Елон
Efrāyim ( ~, -niŋ, -ni) муж. Ефраим
elt- (-iŋiz) послать, отправить
Efrōn муж. Ефрон
emän дуб; İbrāhı̇̄m Bēr-Şebaʿda bir
eg- (-üp) сгибать, склонять, накло‑ emän teräk tikti насадил Авраам
нять при Вирсавии дубовые деревья, си-
eger (п. ‫ )اگر‬если нод. рощу
egil- (-di; -gäylär; -ip / -üp) сгибаться, emānet (а. ٌ‫ )أَ َمانَة‬нечто, находящееся
склоняться, наклоняться на хранении, сбережении, в депо‑
eġerçä (п. ‫ )اگرچه‬хотя зите, сохраняемое про запас
Eḥı̄̇ муж. Эхи emcäk, emçäk сосок; emcäktän / em­
çäk­tän kesil- быть отнятым от гру‑
ekän безличная связка сопутствую-
ди
щего действия будучи; когда; как;
поскольку; хотя; siz allahlar kibi emdi теперь, сейчас; ср. endi
bolursız, yaḫşını vä yamannı bilür emgä|k (~; -gimni; -gin, -gindän) труд,
ekän вы будете, как боги, знающие старание, мучение, терзание
добро и зло Ēmı̇̄m (-ni) этн. Эмим
eki (~; -mizniŋ; -si, -siniŋ, -sin; emı̇̄nlik (а. ‫ اَ ِم ٌن‬уверенный) уверен‑
-ŋizindän) два ность; emı̄̇ nlik blän уверенно, сме‑
ekinci1 хлебопашец, земледелец, сея‑ ло
тель emzir- (-ür; -gän) давать сосать, кор‑
ekinci2 (~, -niŋ, -gä), ekinçi второй мить грудью / выменем
ekişär по два, по двое, по паре emzirüçi кормящая грудью / выме‑
ekiz (~; -lär) близнецы нем
eksik меньше; belkä elli doġrılardan en- (-mägä; -äyim, -älim, -iŋiz, énmä;
beş eksik bolġaylar может, окажет‑ -di, -dilär; -ärmen, -ärmiz; -mezdir,
ся на пять меньше пятидесяти -mezmiz; -äydirlär; -mäsä; -almaz­
eksil- (-di, -dilär; -är edi) убавляться; mız; -üp) спускаться, нисходить;
suvlar barup eksilär edi воды по‑ идти в долину, в Египет
степенно убывали endi (~, -digä) теперь, сейчас; endigä
Ēlā-bek муж. старейшина Эла de­gin keçiktim я задержался доте‑
перь; ср. emdi
Elāsār геогр. Елласар
endir- (-mägä; -iŋiz; -di, -dik; -ür,
elbettä (а. ‫ )اَ ْلبَتَّه‬конечно, непременно -ürsiz; -gän; -miş; -ip / -üp) спускать,
El-Beyt-El геогр. Эл-Вефиль доставлять в долину, в Египет; İş­

102
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
mā­ʿı̇̄llilärniŋ kervānı Ġi­lʿād­dan ke­ maŋa aŋlatıŋız, vä yoḳ esä dä,
läydir, vä devä­läri isli ot, vä balasān, maŋa aŋlatıŋız если вы намерены
vä ladān blän yükli bolup Mıṣırga оказать милость и правду господи‑
en­dirmägä barur edilär вот, идёт из ну моему, объясните мне, и если
Галаада караван Измаильтян, и вер‑ нет, объявите мне; yerdä her nä kä
блюды их, нагруженные стираксой, bar esä ölür погибнет всё, что есть
бальзамом и ладаном, идут, чтобы на земле; her, ḳaysısında kä aḳ
доставить это в Египет nersä bar eseydi... oġlanlarınıŋ ḳo­
endiril- (-di) страд. от endir- lına berdi всех, на которых было
несколько белого... он отдал на
eniş спуск, склон, предгорье; anı руки сыновьям своим
Ḥebrōn enişindän yebärdi... Şe­
ḫem­ġä послал его с Хевронского esän (~, -dir, ~ midir) здоровый, бла‑
предгорья, синод. из долины Хев‑ гополучный, невредимый, здравый
ронской... в Сихем esänli|k (~; -ginä, -gin), esenlik здоро‑
Enōş (~, -nıŋ, -nı) муж. Енос вье, здравие, благополучие, благо
eŋ усил. част. самый; eŋ küçigi са‑ Eṣbōn муж. Эцбон
мый младший его сын esenlik см. esänlik
eŋsä (-sindä) затылок, загривок Eṣer (~, -niŋ) муж. Эцер; Eṣer-bek
er (~, -dän; -im, -imä, -imni; -iŋä; -i, старейшина Эцер
-inä) муж esı̄̇ r (~; -lär) (а. ‫ )اَ ِسي ٌر‬пленник, неволь‑
er- быть; bir ḳullä ḳondıralım, kä ник
başı kökġä degin erür давайте по‑ eşä|k (~; -giniŋ, -ginä; -gin; -lär, -lärim,
строим башню, чтобы её вершина -lärimiz, -läriŋizni, -läri, -lärin,
была до небес; ср. e- -lärinä) осёл; tişi eşäk ослица; İs­
eriş- (-ti) достичь, дойти, попасть, sāḫār süyäkli eşäk bo­lur, eki täŋ
достаться; aḳçaŋız maŋa erişti се‑ arasında yatır ekän Иссахар будет
ребро ваше дошло до меня как осёл костистый, лежащий меж‑
ду двух тюков
erkä|k (~, -ni; -giŋ; -gin; -giŋiz) муж‑
чина; самец; erkäk vä tişi мужчина Eşbān муж. Эшбан
и женщина, самец и самка eşi|k (-ġäçä, -ni, -tä; -gin, -gindä,
erklän- (-iŋiz, -sünlär; -irsen; -ġäy; -gindän) дверь, двери, вход; Lōṭ
-gänindän; -mäki; -ip) владычество‑ anlarġa eşikġäçä çıḳtı da eşikni
вать, господствовать, управлять, artından yaptı Лот вышел к ним ко
править входу, и запер за собою дверь
erli имеющая мужа, замужняя eşit- (-iŋiz; -tim, -ti, -tilär; -medim; -sä;
-kän; -käniŋ; -käni, -känläri; -üp) слу‑
ertä (~, -dir; -si) утро шать, слышать; ср. diŋlä-, diŋle-,
ertägi (~; -lär) утренний; ранний tiŋlä-, tiŋle-
es- дуть, веять; kündüz yeli esär ekän eşitil- (-di) быть услышанным; ol
когда повеял полуденный ветер āvāz firʿavınnıŋ evinä eşitildi та
esä (-ŋ, -ŋiz, -lär), ese (-ydi) условная молва дошла до дома / была услы‑
связка от глагола e-; eger bekimġä шана и в доме фараона
iḥsān vä kerçeklik kılar esäŋiz, Eşḳol (-nıŋ) муж. Эшкол

103
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
et (~, -tir; -ni; -imsen, -imdän; -iŋni; -i, etüçi делающий, совершающий;
-in; -iŋizdä) мясо; тело, плоть; ḳullıḳ etüçi исполняющий службу
etimsen я твоя плоть; süyäk­ ev ( ~, -niŋ, -gä, -ni, -dä, -dän; -im,
lärimdän süyäk vä etimdän ettir -imniŋ; -iŋ, -iŋniŋ, -iŋdä; -i, -iniŋ,
это кость от костей моих и плоть от
-inä, -in, -indä, -indän; -läriŋizniŋ,
плоти моей; her sekiz künlik er­
käkiŋiz... sünnetlänsün, da şarṭım -läriŋizdä) дом; семья; ср. övlülik,
etiŋizdä dāyīm şarṭ üçün bolsun üy
всякий восьми дней от рождения evlād (~; -ıŋ, -ıŋnı) (а. мн. ‫ اَوْ َل ٌد‬от ед.
младенец мужеского пола... да бу‑ ‫ ) َولَ ٌد‬сын, ребёнок, потомок
дет обрезан, и будет завет Мой на evlâdsız бездетный
теле вашем заветом вечным; ср. ten
evlendir- женить, заставить женить‑
et- (-mägä / -megä; -äyim, ~ / -kil, ся, взять замуж; Ḳarındaşıŋnıŋ ḫa­
-älim, -iŋiz, -sünlär, -mäŋiz; -tim, -tiŋ,
tunına kir, vä anı evlendir, da
-ti, -tiŋiz, -tilär; -mädim, -mädi /
-medi; -ärmen, -ärsen, -är, -ärmiz, ḳarındaşıŋa nesil durġuz Войди к
-ärlär; -mez; -r misen; -käymen, жене брата твоего, женись на ней, и
-käysen, -käy / -äydir, -käysiz, -käy­ восстанови семя брату твоему
lär; -mägäysen; -säŋ, -sä; -kän, evvel (~, -dä) (а. ‫ )اَ َّو ٌل‬начальный, пер‑
-kändän; -känim, -känimni, -känimdä; вый, прежний; прежде; до
-käniŋ; -käni; -känimiz; -käniŋiz; evvelki начальный, прежний
-känläriŋni; -känläri, -känlärin; -mä­
gän; -käncä, -mägänçä; -mäk / -mek; ey межд. эй, о
-ip; -meyüp) делать, чинить, совер‑ eyerlä- (‑di) надеть седло, оседлать
шать, производить, исполнять eyi хорошо, ладно
etli мясистый ez- толочь, плющить, размолоть, раз‑
etme|k (~, -ni, -tän; -gi) хлеб дробить, размозжить, разбить вдре‑
etmekci (~, -si) хлебодар, хлебопёк безги; ol seniŋ başıŋnı ezgäy, sen dä
ettir- понуд. от et-; bu saŋa ettir­ anıŋ ökçäsin soḳġaysen оно (потом‑
gänim anttan boş bolursen ты бу‑ ство Евы) будет поражать тебя в
дешь свободен от клятвы, которую голову, а ты будешь жалить его в
я заставил тебя принять пяту

F
Fāleġ (~, -ni) муж. Фалек fazı̄̇ let (-iŋ) (а. ٌ‫ضلَة‬ ْ َ‫ضل‬
ِ َ‫ف‬, п. ‫ت‬ ِ َ‫ )ف‬доброде‑
Fāllū муж. Фаллу тель, достоинство
Fāreṣ (~, niŋ) муж. Фарес Ferēzı̇̄, Perezı̇̄ (-lär) (ивр. ‫ּפ ְִרּזִי‬, а. ‫)فَ ِر ِز‬
faṣıl (~, -ı) этн. Ферезеи
Fāʿū геогр. (ивр. ‫ּפָעּו‬, а. ‫ )فَاعُو‬Пау feryād (~, -ı) (п. ‫ )فَرْ ٰيا ْد‬вопль, крик,
fāyda (п. ‫فَئِدَه‬, а. ٌ‫ )فَئِ َدة‬польза, выгода, призыв на помощь, жалоба
прибыль, барыш fırāca (гр. βούρτσα)

104
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
fıstıḳ (а. ‫ق‬ ٌ ُ‫ )فُ ُْست‬фисташка; Şām fıstıġı ḫanı царь Филистии, Филистим‑
дамасские фисташки ский царь; Fi­listı̇̄lärniŋ vilāyyeti
Fı̇̄ḫōl муж. Фихол Филистия, земля Филистимская
Fı̄̇ nōn-bek муж. (ивр. ‫ּפִינ ֹֽן‬, а. ‫ون‬ ٌ ُ‫)فِين‬ firʿavın (~, -min, -nıŋ, -ga / -ġa, -nı,
Пинон -dan) (ивр. ‫ּפ ְַרע ֹה‬, а. ُ‫ )فِرْ عَوْ ن‬фараон
fikir (а. ‫ )فِ ِك ٌر‬мысль; fikir et- думать, Furāt (-tır) река (ивр. ‫פ ָ ְֽרת‬, а. ‫ات‬ ُ ‫ )فُ َر‬Ев‑
замышлять; köŋliniŋ sanov­larınıŋ фрат
bar­ça fikiri her kün tek ya­mandır
furun (~, -nıŋ) (тур. fırın, а. ‫فُورْ ٌن‬,
все помыслы расчётов сердца их –
только лишь зло лат. furnus) печь
Filistı̄̇ (~; -lär, -lärniŋ) геогр. Фили‑ Fūt муж. Фут
стия; этн. Филистимлянин; Filistı̇̄ Fuvāʿ муж. Фува

G (‫)گ = ك‬
gebä bol- (тур. gebe) забеременеть; gûr (-gä / ġa) (п. ْ‫ ) ُگور‬гроб, могила
ср. ḥāmilä
günāh (~; -ım; -ı, -ın) (п. ‫ ) ُگ ٰنا ْه‬грех
Gōşen (~, -ġä) (англ. Goshen, ивр. ‫ּגׁשֶן‬,
ֹֽ
ٌ ‫ ) َجا َس‬геогр. Гесем
а. ‫ان‬ günāhlı (-mız) грешный

Ġ (‫)غ‬
Ġād (~, -nıŋ) муж. Гад Ġāzā (-ga) геогр. Газа
Ġāḥām (-nı) муж. Гахам Ġerā муж. Гера
Ġalʿād (~, -dan) геогр. Галаад Ġerār (~, -ġa, -da, -dan) геогр. Герар
ġam (а. ‫ ) َغ ٌّم‬печаль, скорбь; Allah Ġerġāşey (-ni) муж. Гергесей
ādamnı yerdä yaratġanına nādim Ġerşōn (англ. Gershon, ивр. ‫ּג ְֵר ׁ֕שֹון‬, а.
boldı vä köŋlindä ġam çekti раска‑ ُ‫)جرْ ُشون‬
ِ муж. Гирсон
ялся Господь, что создал человека
Ġeṯer муж. Гефер
на земле, и восскорбел в сердце
Своем ġōfer гофер; ġōfer aġaçı дерево го‑
фер – смолистое дерево для ковче-
ġarı̇̄b (~; -lär, -lärdän) (а. ٌ‫َريب‬
ِ ‫ )غ‬чужак, га, возм., лиственница
пришелец, иноземец, странник
Ġōmer (~, -niŋ) муж. Гомер
Ġaʿtām = Ġaʿṯām муж. Гафам;
Ġaʿtām-bek старейшина Гафам Ġomōrra [Ġomōra] (~, -nıŋ, -ga,
-nı) геогр. Гоморра
ġāyet (-tä) (а. ٌ‫ )غَآيَة‬предел; очень,
сильно; anı ġāyettä artırurmen ġulfä (~; -siniŋ; -ŋizniŋ) (а. ٌ‫ ) ُغ ْلفَة‬край‑
весьма, весьма его размножу няя плоть, praeputium; ġulfä eti то
же
ġayret (а. ٌ‫ )غَآيَة‬рвение, задор, пыл,
ярость; ġayret blän artıma sekirttiŋ Ġūnı̇̄ муж. Гуни
ты яростно бросился за мной ġurbetli|ḳ (-ġim; -läriŋniŋ, -läri)

105
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
странствование, жизнь на чужби‑ üçün berürmen дам тебе и потом‑
не; saŋa hem sendän soŋra nesliŋä кам твоим после тебя землю, по ко‑
ġurbetlikläriŋniŋ yerin, yaʿnı̄̇ barça торой ты странствуешь, всю землю
Kenaʿānnıŋ vilāyyetin dāyīm yurt Ханаанскую, во владение вечное

Ḥ (‫)ح‬
Ḥabeş геогр. Куш осёл, а. ‫ ) َح ُمو ٌر‬муж. Хамор, синод.
Ḥadār, Hādār, Hādād (ивр. ‫חֲדַ ד‬, а. Еммор
‫ ) َحدَا ُر‬муж. Хадар, Хадад Ḥāmūl муж. Хамул
Ḥāġġı̄̇ (ивр. ‫ ַחּגִי‬, а. ‫ ) َحجِّ ي‬муж. Хагги Ḥānōḫ (~, -nıŋ, -nı), Ḥanōḫ (~) муж.
ḥākim (~; -i, -idir) (а. ‫ ) َحا ِك ٌم‬правитель, Ханох
губернатор, начальник Ḥārrān (‑ġa, ‑da, ‑dan, ‑danmız) геогр.
ḥakı̇̄m (-lär, -lärġä) (а. ‫ ) َح ِكي ٌم‬мудрец; Харран
врач Ḥaṣarmāveṯ (-ni) муж. Хацармавефа
ḥaḳḳ (~; -ıŋnı; -ı, -ın) (а. ‫ق‬ ٌّ ‫ ) َح‬право; Ḥāṣāṣōn-Tāmār (-da) геогр. Хаца‑
справедливость, правда, истина; siz цон-Фамар
tutġun boluŋız, kä ḥaḳḳ sizdä mi­ ḥāşā (а. ‫ )خَاشَا‬берегись, упаси от чего,
dir, dep söz­läriŋiz sınalġaylar вы не приведи Господи; Ḥāşā mendän,
будете задержаны, чтобы прове‑ kä munı ḳılġaymen! Упаси Госпо‑
рить ваши слова – у вас ли правда; ди, чтобы я это сделал; Ḥāşā sen­
ḥaḳḳ üzrä воистину dän! Barça yerniŋ Şeriʿātcısı ḥükm
ḥaḳḳā (а. ً ‫ ) َحقّا‬поистине, действитель‑ ḳılmaġay mı? Не может быть от
но Тебя! Судия всей земли поступит
ḥaḳḳında сл. имя о ком-чём; Mıṣırġa ли неправосудно?
en­mä; yerdä toḫta, kä ḥaḳḳında Ḥavā (~, -nı) ж. Ева
saŋa ayturmen не ходи в Египет; Ḥavı̄̇ lā (~, -nı) муж. Хавила
остановись в земле, о которой Я
Ḥavı̇̄la (-nıŋ,-dan) геогр. Хавила
скажу тебе
ḥayvān (~, -nıŋ, -ġa, -nı, -dan; -ına, -ın,
ḥalḳa (-sın) (а. ٌ‫ ) َح ْلقَة‬кольцо, серьга; -ından; -lardan; -ları, -larına, -ların,
burun ḥalḳasın burnına vä bilǟzik­ -larından) (а. ‫ان‬ ٌ ‫ ) َح ْي َو‬животное, тварь
lärni ḳolla­rı üstinä ḳoydım вдел я
серьгу для носа в нос её и надел ḥāżır (а. ‫ ) َحا ِذ ٌر‬готовый, наличный
браслеты на руки её ḥāżırla- (-maġa; ~; -dım) готовить
Ḥām (~, ‑nıŋ, ‑nı) муж. Хам Ḥazō (-nı) муж. Хазо
Ḥamāṯey (-ni) муж. Химафей Ḥeber муж. Хевер
ḥamı̄̇ m оп., см. aymı̇̄ m Ḥebrōn (~, -ġa, -da) геогр. Хеврон
ḥāmilä (~, -men; -sin) беременная; ср. Ḥemdān муж. Хемдан
gebä Ḥenōḫ (~, -ġa, -nı) муж. Енох
ḥāmiläli|k (-giŋni) беременность ḥesāb et- (а. ٌ‫ ِح َساب‬исчисление, счёт)
Ḥāmōr (~, -nıŋ, -ġa, -nı) (ивр. ‫חֲמֹור‬ считать

106
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
ḥesābsız бессчётный, неисчислимый Ḥōrı̇̄2 (~, -ni, -lärniŋ) этн. Хоррей,
Ḥeṣrōn муж. Хецрон Хорреян|ин, -е
Ḥet (~, -niŋ), оп. Ḥeṯ (-ni) муж. Хет Ḥūl муж. Хул
Ḥetı̇̄ этн. Хеттей, Хеттеянин Ḥūppīm муж. Хуппим
Ḥevı̄̇ этн. Евей, Евеянин Ḥūşı̄̇ m муж. Хушим
ḥikâyet (а. ٌ‫)حكَاية‬ ِ рассказ Ḥūşām муж. Хушам
ḥı̇̄lä (п. ‫)خيلَه‬
ٖ хитрость, коварство ḥużūr (-ında) (а. ‫ ) ُخو ُزو ٌر‬присутствие
̄ ْ َ
ḥı̇läbāz (п. ‫)خيله ٰباز‬ ٖ хитрец ḥükim (-lärimni) (а. ‫ ) ُح ْك ٌم‬правление,
Ḥı̄̇ rā муж. Хира власть, господство
Ḥı̇̄vey (-ni) муж. Евей ḥükm et- править, властвовать
Ḥobā (-ga) геогр. Хова ḥürmet (-im, ‑imni) (а. ٌ‫ )حُر َمة‬уваже‑
Ḥōrı̇̄1 муж. Хори ние, почёт, почтение

Ḫ (‫)خ‬
ḫaber (~, -in) (а. ‫ ) َخبَ ٌر‬известие ḫatun (~, -dır, -sen, -nıŋ, -ġa, -nı; -ım,
ḫalḳ (~, -nıŋ, -ġa, -nı, -tan; -ım; -ı, -ımdır, -ımnı; -ıŋ, -ıŋdır, -ıŋnıŋ, -ıŋnı;
-ınıŋ, -ına, -ın, -ından; -ıŋıznı; -larnıŋ; -ı, -ısen, -ıdır, -ınıŋ, -ına, -ın; -lar,
-larınıŋ) (а. ‫ق‬ٌ ‫ )خ َْل‬народ, люди -larnıŋ, -larnı; -larımnı; -larıŋız; -ları,
-larınıŋ, -ların, -larından) женщина,
Ḫālnä геогр. Халне
жена
ḫamīrsız (а. ‫ َخ ِمي ٌر‬дрожжевой хлеб)
пресный, без дрожжей; ḫamīrsız ḫatunlıḳ (-ġa / -ka) замужество;
poġaça пресная лепёшка, синод. ḫatun­lıḳ|ġa / -ka al- / ber- взять /
пресный хлеб выдать замуж
ḫan (~, -nıŋ; -ı, -ınıŋ, -ına; -lar, -lardır, ḫazı̇̄nä (а. ٌ‫َزينَة‬ ِ ‫ )خ‬сокровище, клад
-larnıŋ, -larġa; -ları) царь Ḫerān муж. Херан
ḫanlı|ḳ (-ġı) царство ḫermen (~, -ġä, -inä, -indä) (п. ‫)خَرْ َم ْن‬
ḫarāc (-ġa) (а. ‫ ) َخ َرا ٌج‬налог, подать, гумно, молотильня (отсюда урум.
дань; ḫarācġa ḳullıḳ etüçi bolur бу‑ арман, укр. гарман); Āṯād ḫermeni
дет служить в уплату дани город Горен-Гаатад ‘молотильня
Атад’
Ḫārmı̇̄ муж. Харми
ḫışım (-ı, -ın) (п. ‫)خ ْش ْم‬ ِ гнев, злость,
ḫasta (-dır) (п. ‫ ) َخ ْستَه‬больной ярость
ḫāṭır: ḫāṭr (а. ‫َاط ٌر‬ ِ ‫ )خ‬мысль, ум, па‑ ḫışımlı гневный, сердитый
мять, душа; ḫāṭrıma ketürürmen я
вспомню; ḫāṭrına ketirdi / ketürdi ḫıṣımlı|ḳ (-ġıma, -ġımdan) (а. ‫ قِ ْس ٌم‬доля,
он вспомнил; Bekimniŋ ḫāṭrı ḳal­ часть; отдел, отделение) родня,
ma­sun, kä aldıŋdan durmaġa bola­ родственники
yalmam да не прогневается госпо‑ ḫıẕmetkâr (-ġa) (п.‫خ ْد َم ْتكَار‬, ِ ْ‫ < ِخ ْذ َم ْت َكر‬п.
дин мой, что я не могу встать пред ‫ت‬ْ ‫خ ْد َم‬,
ِ ‫ت‬ْ ‫ < ِخ ْذ َم‬а. ٌ‫)خ ْدمة‬
ِ слуга, служи‑
тобою; ḫāṭrı üçün ради него тель

107
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
ḫōd (п. ‫ )خَو ْد‬сам, свой; sen ḫōd firʿavın ḫōş (п. ‫ )خَوش‬хороший, приятный, ми‑
kibisin сам ты вроде фараона лый
ḫoşça мило, приятно; Rāḥel ḫoşça
ٰ , ْ‫ ُخور‬низкий, през‑
ḫōr kör- (п. ْ‫خوار‬ düzil-miş vä körkli yüzli edi Рахиль
ренный, ничтожный) пренебрегать была мило слажена, синод. красива
станом и красива лицом
ḫōrlıḳ (-ka) презрение; ḫōrlıḳka bol­
ḫuṣūṣ (-ta) (а. ٌ‫ ) ُخصُوص‬особенность;
ma­ġaymız чтобы нам не позорить‑ связь; da aŋa oşbu ḫuṣūṣta ant içti и
ся клялся ему в этой связи, синод. в сем

H (‫)ه‬
Hābil (~, -niŋ, -ġä, -ni) муж. Авель helāk (п. ‫ه َٰل ْك‬, а. ‫ك‬ ٌ ‫ )ه ََل‬гибель, поги‑
Hācār (~, -niŋ, -ġa, -nı) ж. Агарь бель, пагуба; helāk bol- погибнуть;
helāk et- / ḳıl- погубить
Hādād, Hādār cм. Ḥadār
hem (п. ‫ )هَ ْم‬и, также
Hādōrām (-nı) муж. Гадорам
hemān (п. ‫ان‬ ْ ٰ‫ )هَم‬такой же, одинако‑
hafta (-sın) (п. ‫ )هَ ْفتَه‬седмица, неделя вый
Hām (‑da) геогр. Гам hep все, всё
ْ ُ‫ )هَن‬ещё, всё / пока ещё
hanūz (п. ‫وز‬ hepisi все они
Hārān (~, ‑nıŋ, ‑nı) муж. Аран her (п. ْ‫ )هَر‬всякий, каждый
havā (~, -nıŋ) (п. ‫ )ه َٰوا‬воздух hı̄̇ ç (п. ْ‫)هيچ‬
ٖ ничто, ничего, никакой,
haydala- (-salar) погонять вовсе

I (‫)ا‬
ır (-lar) песня -up) велеть, повелеть, приказать;
ıraḳ (~, -ta, -tan) далёкий; далеко ısmarlup ayt- повелеть и сказать
ısmarlan- (-dı) страд. от ısmarla-
ırma|ḳ (~, -nıŋ, -ġa, -nı, -tan; -ġı,
-ġından) река, поток ıżṭırāb ber- (а. ٌ‫ إِضْ ِط َراب‬волнение; воз‑
буждение, смута; замешательство,
ısmarl|a- (-dı; -caḳtır; -ġan esä, -ġan сумятица; путаница) обеспокоить,
eseydi; -ġanım, -ġanına; -sa; -p / -yıp, возмутить, ввести в замешательство

İ (‫)ا‬, Ī̇ (‫)اي‬


İbrāhı̄̇ m (~, -niŋ, -ġä, -ni, -dän) (а. iç (~, -i, -inä, -indä, -indän; -lärinä)
внутренность
‫إِ ْب َرا ِهي ُم‬, ивр. ‫ַאב ְָר ָהם‏‬‎‎‎) муж. Авраам, а.,
iç- (-megä; -äyim; -tim, -ti, -tilär; -ä
мус. Ибрагим; ср. Ābrām durġan; -mek, -mekni; -ip) пить

108
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
içir- (-di, -dilär), içür- (-äyim, -älim; is (-i, -in) запах
-di, -dilär; -gändän) поить İsḥāḳ (~, -nıŋ, -ka, -nı, -tan) муж.
içkärdän изнутри Исаак, а., мус. Исхак
iḥsān (~, -ġa; -ı; -larıŋa) (а. ‫ان‬ ٌ ‫ )إِحْ َس‬бла‑ iskä- (-di) нюхать
годеяние, милость isli пахнущий, имеющий запах, аро‑
iḫtiyār et- (а. ‫ إِ ْختِيَّا ٌر‬избранный) изби‑ матный; isli ot стиракса – благовон-
рать ная буро-красная смола стриаксо-
iḳrār et- (а. ‫ إِ ْق َرا ٌر‬установление, ут‑ вого дерева
верждение, признание) твёрдо об‑ İsrāyil (~, -niŋ, -ġä, -ni, -dä) муж. Из‑
ещать, клясться раиль
ilgäri впереди; вперёд
issili|k (~; -gindä) жара, зной
ilk (~; -i) первый; ḳuvvetim vä kü­
istä- (-ysin, -ydir), iste- (-diŋ; -mez;
çümniŋ ilki крепость моя и начаток
силы моей -mezsä; -säŋiz) хотеть, желать
imām (-ı; -larnıŋ) (а. ‫ اٍ َما ٌم‬руководи‑ isten- быть желаемым; istenecek же‑
тель, глава, вождь; имам, глава ре‑ ланный, вожделенный
лигиозной общины) священослу‑ istidʿā bolun- (а. ‫ إِ ْستِ ْدعَا ٌء‬призыв, при‑
житель, жрец зывание) страд. призываться; Ol
inamlı верный, достоверный, прав‑ zamān Yāhūnıŋ adı istidʿā bolun­
дивый maġa başlandı Тогда начали призы‑
inan- (-dı; -maz) верить вать имя Иеговы
incin- (-mesün) обижаться, сердиться iş (~, -ni, -tä, -tän; -i, -in, -indän; -imiz­
dän; -iŋiz; -lär) дело, работа, труд
incı̇̄r (п. ْ‫جير‬
ٖ ‫ )اِ ْن‬фига, инжир
işlä- (-yim), işle- (-meġäysen; -yip) ра‑
incü кит. жемчуг, синод. бдолах
ботать, трудиться
inkâr et- (а. ‫ إِ ْنكَا ٌر‬отрицание, неприз‑
нание) отрицать İşmāʿı̄̇ l (~, -niŋ, -ġä, -ni) муж. Измаил
intiḳām (а. ‫ )إِ ْنتِقَا ٌم‬месть, отмщение İşmāʿı̇̄lli (-lärniŋ, -lärgä) этн. Изма‑
ильтянин
iŋir (~, -dä) вечер
iẕin (а. ‫إِ ْذ ٌن‬, п. ‫ )اِ ْذ ْن‬позволение, разре‑
ip (-tän) нитка
шение
irādetli (а. ٌ‫ إِ َرا َدة‬желание, намерение,
воля) волевой, решительный, со‑ izlä- (~; -di; -rmen; -r ediŋ, -r edi; ~
знательный, осознанный; ḫalḳlar­ durġan) следовать, искать, рассле‑
nıŋ irādetli muṭı̇̄ʿliġi сознательная довать, взыскивать
покорность народов izlän- (-äydir) взыскиваться

K (‫)ك‬
kä (п. ‫ )كَه‬что, как упречный, совершенный, непороч‑
Kālāḥ (-nıŋ, -nı) геогр. Калах ный
kāmil (а. ‫ )كَا ِمل‬полный, целый, без‑ Kâşdı̄̇ оп., см. Ḳâşdı̇̄

109
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
kǟşkä, käşkı̇̄ (п. ‫کی‬ ٖ ‫ ٰک ْش‬،‫)کا ْش ِکه‬
ٰ о если Kenaʿānı̇̄ (~, -lär, -lärniŋ) этн. Хана‑
бы, хорошо бы, дай Бог чтобы ней
kecä см. keçä Kenaʿānlı этн. Хананей
keç поздно kenä снова, вновь, опять; ср. yenä
keç- (-äyim, -sün, -iŋiz; -mäyim, -mä; kendi (-mdän) сам
-tim, -ti, -tiŋiz; -medi; -er; -mezsen; Kēney этн. Кеней
-ädi; -kän, -kändän, -käni; -üp) про‑
ходить, миновать, переправляться Kenezey этн. Кенезей
keçä (~, -niŋ, -gä, -dä, -dän), kecä ночь keŋ (-dir) широкий, просторный
keçik- (-tim; -mädi; -är ekän; -mesek; keŋeydir- расширять, предоставлять
-känlär) запаздывать, медлить простор; Endi bizgä Allah keŋey­
dirdi [‫ ﻛﻴﻨﻜﺪردى‬вм. ‫]ﻛﻨﻜﻴﺪردى‬, vä yerdä
keçiktir- (-mäŋiz) задерживать, за‑ yayılurmız теперь Господь дал нам
ставлять медлить пространное место, и мы размно‑
keçin- пройти, миновать, скончаться; жимся на земле
künlärdän doyġan ekän keçindi da keŋli|k (-gi, -ginä) ширина, широта
öldi насытившись жизнью, он скон‑
чался и умер kerä (а. ٌ‫ ) َك َّرة‬раз
keçir- (-di) переводить, переправлять keräk надо, нужно необходимо,
должно
keçit (‑in) брод, переправа, переход
kerçek правда; истинный; воистину
Kedārlāʿomer (~, -niŋ, -ġä) муж. Ке‑
дорлаомер kerçeklik (~; -giŋä; -gi) истина, прав‑
да; eger bekimġä iḥsān vä kerçeklik
kel- (-mägä;~, -älim, -iŋiz, -sünlär; -di, ḳılar esäŋiz, maŋa aŋlatıŋız, vä yoḳ
-dik, -diŋiz, -dilar; -ürsen, -ürlär; esä dä, maŋa aŋlatıŋız если вы на‑
-mez­dän; -äsin, -ädir / -äydir; -ecek; мерены оказать милость и правду
-gän, -gändän; -gänimdä; -gäni, -gä­ господину моему, объясните мне, и
ninä; -gänimizdä; -gänlärniŋ; -gänläri, если нет, объявите мне; Ḳuluŋa
-gänlärinä; -gäncägä / -güncägä / etkäniŋ barça iḥsānlarıŋa vä her
-gün­çägä; -säk; -mek; -ip / -üp; kerçekligiŋä lāyıḳ dägülmen Не‑
-amadı) приходить, прибывать; со‑ достоин я всех милостей и всех
глашаться; kel понуд. давай, ану, благодеяний, которые Ты сотворил
ну-ка рабу Твоему
kelin (-iŋ; -i, -idir) невестка kerçektän воистину, действительно
keltür- (~; -ürmen) приносить; üstimä kerem et- / ḳıl- (а. ‫ َك َر ٌم‬щедрость, ве‑
alḳış dägül – ḳarġış keltürürmen ликодушие) оказать милость, проя‑
наведу на себя проклятие, а не бла‑ вить великодушие
гословение
kerpiç (-lär) кирпич
kemi (-lärniŋ) корабль
kerūb (-larnı) (а. ‫كَرُّ وبِ ٌي‬, п. ‫وبی‬
ٖ ُّ‫ )كَر‬херу‑
kemiş- (-mägä; -ti, -tilär; -mädiŋ; -ir; вим
-mäm; -sä) оставить, бросить, поки‑
kervān (-ı) (п. ‫ان‬ ٰ караван
ْ ‫)كارْ ٰو‬
нуть; лишить; не позволить
Kenaʿān (~, -nıŋ) муж., геогр. Хана‑ kes- (-älim / -elim; -tilär; -üp) резать
ан Kesed (-ni) муж. Кесед

110
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
kesi скроенная материя; kesi opraḳ kilä|k (~; -ġiŋ; -ġi; -ġiŋiz; -läri) жела‑
скроенная одежда, синод. виссон‑ ние, пожелание
ные одежды kim (~, -sen, -dir, -niŋ, -niŋsen, -niŋdir,
kesil- (-di; -ür; -mägäy; -gän) быть от‑ -dä; -i) кто
резанным, отлучённым; emçäktän kimsä (~, -niŋ) кто-нибудь
kesil- быть отлучённым от груди; ol kin (~; -imni; -ġiŋ) ненависть; за­
cān öz ḳavımlarından kesilür ис‑ висть, ревность; kin tut- вознена‑
требится душа та из народа своего; видеть; ревновать; ср. künlä-
ol yeŋil etkäniŋ vaḳıttan töşä­gim
kesildi из-за твоего прелюбодеяния kir- (-megä; ~, -äyim; kírmä; -di, -dilär;
с моей наложницей Валлой я пре‑ -ersen; -gäysen, -gäy; -sä; -gän; -gäni;
кратил с ней спать, синод. ты -ip / -üp) входить, проникать, вле‑
осквернил постель мою, на кото- зать
рую взошел kireç известь
keskinli|k (-gi) острота kişi (~, -men, -dir, -niŋ, -gä, -ni; -si;,
kestanä (гр. καστανιά) каштан, синод. -lär, -lärdir, -lärbiz, -lärniŋ, -lärġä,
явор -lärni; -läri, -läridir, -läriniŋ, -lärinä,
-lärin, -lärindän) человек
ket- (-iŋiz; -tim, -ti, -tilär; -ermiz;
-mezdir; -är / er ekän; -säŋ; -sä; -mek; kitāb (-ı) (а. ٌ‫ ) ِكتَاب‬книга
-ip / -üp; -medin) идти отсюда, ухо‑ Kittı̇̄m муж. Киттим
дить kiy- (-di; -mek) одевать что
ketär- (-äyim, -iŋiz; -ürmen; -ip / -üp) kiyäv [‫( ]كياو‬-ni; -läriniŋ, -lärinä) зять
отнимать, убирать, уносить kiydir- (-di; -üp) одевать на кого
ketḫudā (-sınıŋ) (п. ‫ َک ْد ُخ ٰدا‬,‫ َک ْت ُخ ٰدا‬хозяин kiyik дикий; косуля, лань
дома; старшина) эконом, распоря‑
köç- (-älim; -ti, -tilär; -mişlärdir;
дитель, управляющий; evimniŋ
-känlärindä; -üp) переходить с места
ketḫu­dāsı мой домоуправитель
на место, переезжать, перекочевать
ketir- (-di; -ürsen; -äydirmen), ketür-
köçöv (-lärincä) кочёвка, кочевание
(-mägä; ~, -iŋiz; -diŋ, -di, -dilär;
-medim; -ürmen, -ür; -mezsem; köçür- (-di; -gän) перегонять с места
-ecek; -gäy; -mesem; -gäniŋ; -gänläri) на место, переселять
приносить, приводить kögercin (~, -ni) голубь
ketüril- (-äyim; -dik; -gän, -gänläri) kök (~, -niŋ, -ġä / -kä, -tän; -lär, -lärniŋ,
быть принесённым, приведённым -lärġä, -lärni) небо, небеса; kökniŋ
keyfli опьянённый terecäläri хляби небесные
kez- (-di; ‑äydir) ходить, бродить, kölgä (-sinä) тень, сень; перен. кров;
прогуливаться ṭāmımnıŋ kölgäsinä keldilär они
пришли под тень моей крыши / под
Kezı̄̇ b (-dä) геогр. Хезив кров дома моего
kibi (~, -dir; -sin) послелог как, вроде köm- (-mägä; -äyim, ~, -üŋiz, ; -dim,
kiçi (~, -dir, -niŋ, -ni, -dä, -dän; -si, -di, -dilär; -ürmen, -ürsen; -gäymen,
-sinä) малый, младший -mägäysen; -gändän; -mäk) хоронить
kilä- (-dim) желать kömäç (-lär) пресный хлеб

111
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
kömil- (-di), kömül- (-di; -ürsen) быть kövdä (-mizdän), kövde (-si) тело
похороненным , погребённым köz (~; -lärġä; -lärimni, -lärimdän;
köŋil (~; -lärinçä), köŋl (-imniŋ, -imni, -läriŋ, -läriŋä, -läriŋni, -läriŋdä;
-imdä; -üŋ; -i, -iniŋ, -in, -indä; -iŋçä) -läriŋiz, -läriŋizgä; -läri, -lärin,
сердце, душа; bāġnıŋ her aġaçından -läriniŋ, -läriniŋ, -lärinä, -lärindä;
köŋliŋçä aşa ешь от всякого дерева -lärincä) глаз, глаза; взгдяд, взор;
в саду сколько твоей душе угодно; incü vä köz boncıġı жемчуг и бусы
anlarnı süyindirdi vä köŋillärinçä из глазного камня (офтальмиуса,
söylädi он их утешил и говорил с опала), синод. бдолах и камень
ними по душам оникс; bikäsi anıŋ közlärinä yeŋil
köp (~, -tir) много boldı она стала презирать свою хо‑
köpcä сколько угодно зяйку; ol daḫı ḥāmilä bolġanın
körüp közlärinä yeŋil boldı она,
köpli|k (-kä, -tän; -gi, -giniŋ, -gindän)
множество увидев, что забеременела, стала
презрительной; niçük kä közläriŋä
kör- (-mägä / -meġä; -äyim, ~, -sün, yaḫşı körünsä, ḳıl делай, как тебе
-älim, -üŋiz; -meyeyim, -meŋiz; -dim, угодно; anlardan Şimʿūnnı alıp anı
-diŋ, -di, -dik, -dilär; -medim, -mä­ közlärincä tutġun etti взяв из них
dilär; -ürmen, -ür; -mäz, -mezsiz; Симеона, связал его как пленника
-äydirmen, -äydirsen, -äydirlär; -ey пред глазами их; köz perdäsi по‑
berir; -gän, -gänniŋ; -gänim, -gänim­ крывало для очей
dän; -gäniŋ; -gäni; -gäniŋizni; -gäncä
/ -güncä / -günçä; -mäk; -ip / -üp; Kūş (~, -nıŋ) муж. Хуш
-almadı) видеть, увидеть, узреть, küc см. küç
разглядеть kücäy- (-di; -dilär; -gän) крепчать, на‑
körä послелог согласно, по бирать силу
körgüz- (-di; -ecegim) показать kücäyt- (-ip) напирать с силой
köriş (-tä) видение, сновидение küclü см. küçlü
körkli, körklü красивый küç (~, -kä; -ümniŋ), küc (~, -niŋ, -im;
körkli|k (-gin) красота -i, -inä) сила; трудность
körklü см. körkli küçek (-läri) верблюжонок
körüm (-läri, -lärindä) вид, внешность küçik: küçigi младший из них
körümlü определённого вида küçlü (-dir), küclü сильный
körün- (-sün; -di, -dilär; -ür; -gän; -sä; kügürt сера
-üp) показаться, быть видным, за‑ kül зола, пепел
метным, выглядеть
kül- (-diŋ, -di; -medim; -ür; -üp) сме‑
kötär- (-mägä; ~, -iŋiz; -mäsün; -dim, яться, засмеяться
-di, -dilär; -mäk / -mek; -ip / -üp;
-almaz, -mäġä bolayalsalar) поднять küldir- (-di) смешить, рассмешить
kötäril- (-di) быть поднятым, под‑ kült- (-kän) насмехаться, шутить
няться kültä (~; -m, -mä; -lär; -läriŋiz) сноп
kötür- (-di) отвести куда kümiş (~, -ġä, -ni; -i) серебро; yigirmi

112
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
kümiş paralarına sattılar продали küngi: oşbu küngi iş сегодняшнее
за двадцать сребреников дело
kün (~, -dir, -niŋ, -ġä, -ġäçä, -ni, -dä, künlä- (-di, -dilär) завидовать, ревно‑
-dän; -in, -indä; -lär, -lärniŋ, -lärġä, вать, ненавидеть; ср. kin
-lärdä, -lärdän: -lärim; -läri, -läriniŋ, künlik: her sekiz künlik erkägiŋiz
-lärinä, -lärindä) день; yaşliktän tā всякий семидневный младенец му‑
oşbu künġä degin с юности вплоть жеского пола
до сего дня; künlärdän doyġan küpä (‑lärni) серьга
ekän keçindi da öldi насытившись
жизнью, он скончался и умер küreş- (-ti; -şür ekän) бороться
Kün Солнце; Kün Batısı (~, -na) За‑ küt- (-mägä; -äyim, -üŋiz; -är / -ür edi;
пад; Kün Doġusı (~, -sınıŋ, -sına, -äydirlär) пасти
-sından) Восток kütövçi (~, -si, -sin; -lärniŋ; -lärim;
-läriŋ; -läri, -läridır) пастух, пастырь
kündüz полдень; kündüz yeli esär
ekän когда повеял полуденный ве‑ küydir- (-älim) жечь, сжигать
тер küydiril- (-sün) быть сожжённым

Ḳ (‫)ق‬
Ḳādeş (~, -ġä) геогр. Кадес ḳadeḥkârlı|ḳ (-ġına) должность вино‑
ḳab см. ḳap черпия
ḳābil (а. ‫ )قَابِ ٌل‬принимающий; пригод‑ ḳādır (~, -dan) (а. ‫ )قَا ِد ٌر‬могучий, силь‑
ный; birgä oturmaḳ ḳābil dägül ный; Her Şeygä Ḳādır Teŋri Бог
жить вместе неприемлемо Всемогущий
ḳabı̄̇ lä (-läri, -läriniŋ, -lärincä) (а. ٌ‫)قَبِيلَة‬ Ḳādmōney этн. Кадмоней, минод.
племя Кедмоней
ḳabūl et- (а. ‫ قَبُو ٌل‬принятие, приём) ḳaftān (~, -nı, -dan; -ı, -ıdır, -ın) (а.
приннимать, принять ‫ان‬ ْ ‫ ) َخ ْف ٰت‬кафтан; alaca iç
ٌ َ‫قَ ْفط‬, п. ‫ان‬
ḳaftān разноцветный нижний,
ḳaburġa ребро; ḳaburġa süyäk
букв. внутренний кафтан
рёберная кость, ребро
Ḳāftōrı̇̄m (-ni) муж., этн. Кафторим
ḳaç- (-maġa; -ayım, ~; -tıŋ, -tı; -tılar;
-ar edi; -aydırmen; -acaġın; -ġan; Ḳahāṯ муж. Кааф
-ġanıŋ; -ġanı; -ıp / -up) убегать, убе‑ ḳahır (а. ‫ )قَ َد ٌح‬давление, гнёт, терза‑
жать ние; meni bu yergä satġanıŋız üçün
ḳaçan когда köz­läriŋizgä ḳahır bolmasun пусть
вас не гложет то, что вы продали
ḳaçınçı беглец
меня сюда
ḳadar (а. ‫ )قَ َد ٌر‬количество; столько
ḳahırla- гнести, обрушиться; ḳuluŋ
как
üs­tinä açuvıŋ ḳahırlamasun да не
ḳadeḥ (~; -imni) (а. ‫ )قَ َد ٌح‬чаша, кубок обрушится твой гнев / не прогне‑
ḳadeḥkâr (~; -ı) (п. ْ‫ )قَدَحْ كَر‬виночерпий вайся на раба твоего

113
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
ḳaḥpä (~, -dir) (а. ٌ‫قَحْ بَة‬, п. ‫ )قَحْ بَه‬прости‑ ḳarındaş (~; -ım, -ımsen, -ımdır, -ım­
тутка, шлюха nıŋ; -ıŋ, -ıŋa; -ımız, -ımıznı, -ımızdan;
ḳal- (-sun, -masun; -dı, -dılar, -madı; -ı, -ınıŋ, -ına, -ın; -ıŋız, -ıŋnıŋ, -ıŋıznı;
-ġan, -ġanlar; -mamaḳ) оставаться -larmız, -lardır, -larım, -larımnıŋ,
ḳalʿä (-lärincä) (а. ٌ‫ )قَ ْل َعة‬город, кре‑ -larımnı; -larıŋ, -larıŋnıŋ, -larıŋa,
пость -larıŋnı; -larımıznıŋ; -ları­ŋızdan;
-ları, -larınıŋ, -larına, -ların, -larından)
ḳaldır- (-ayım; -madıŋ) оставлять
брат; сестр; ḳız ḳarındaş сестра
ḳalın (-nı) калым
ḳarıştır- (-alım; -dı) смешать, переме‑
ḳalḳan (-men) щит шать
ḳaltra- (-dı, -dılar; -maḳ) дрожать Ḳārnāʿim см. ʿAşteroṯ-Ḳārnāʿim
ḳamara (-larnı) (ит. camera) комната; ḳarşı (~, -da: -ŋa; -sına, -sında; -mızga;
помещение -larına) против, напротив
ḳan (~; -ı, -ıdır, -ınıŋ, -ın; -ıŋıznı) ḳarşısındaḳi находящийся напротив
кровь
чего
ḳanadlı см. ḳanatlı
ḳart (~, -tır; -larġaça; -ları) старый;
ḳanatlı, ḳanadlı крылатый oġ­lanlardan ḳartlarġaça старик; от
ḳa|p (-bına, -bın, -bındadır; -ların) ме‑ детей до стариков
шок ḳartay‑ (-dım) стареть, состариться
ḳapan- (-dılar) закрыться ḳartlan- (-ġandan; -ġanımdan; -ġanca)
ḳapat- (-tı) закрыть стареть, состариться
ḳapu (‑sıdır, -sına, -sın, -sında, -sından) ḳartlı|ḳ (-ta, -tan; -ġında) старость
ворота
ḳaru- (-dı; -rmen, -r) щупать, ощупы‑
ḳaraca (~, -nı) черноватый, достаточ‑ вать, пробовать рукой
но чёрный, без крапин
Ḳāṣlūḥı̇̄m (-ni) этн. Каслухим
ḳarangulıḳ (~, -ġa, -tan), ḳaraŋġulıḳ
тьма, темень, темнота, мрак ِ َ‫ ق‬стремящийся, желаю‑
ḳaṣd et- (а. ‫ص ٌد‬
щий) стремиться, намереваться
ḳarār (а. ‫ )قَ َرا ٌر‬решение
Ḳâşdı̇̄ (ивр. ‫שׂדִ ּי‬
ְ ּ‫ ַכ‬Ḳaşdı̇̄ , вавил. Ḳaldı̇̄ )
ḳaravaş (~, -nıŋ, -nı; -ım, -ımġa, -ımnı;
-ıŋ; -ı, -ın; -lar, -larnıŋ; -larım; -ları, этн. Халдей; Kâşdı̄̇ lärniŋ Urında в
-ların) рабыня, служанка Уре Халдейском
ḳaravıl стража, караул ḳat 1. слой, ряд; раз, крат; Eger
Ḳāyın üçün yeti ḳat intiḳām alı­
ḳarġa- (-mayım;-rmen; ~ durġanlar; nırsa, Lāmeḫtän daḫı yetmiş yeti
-ġanı, -ġanlarnı) ругать, проклинать;
ḳat alınır Если за Каина отмстится
seni ḳarġa durġanlar ḳarġışlı bol­
ġaylar проклинающие тебя будут всемеро, то за Ламеха в семьдесят
прокляты раз всемеро; ol yılda yüz ḳat arpa
taptı он получил в тот год ячменя
ḳarġış (~; -ıŋ) проклятие во сто крат. 2. (-ıma, -ımda, -ımdan;
ḳarġışlı (~, -sen, -dır) проклятый -ına, -ında, -ından; -ıŋızda, -ıŋızdan;
ḳarın: ḳarn (-ıŋda; -ı, -ında) живот, -larından) сл. имя сторона, направ‑
чрево ление; Yǖsif ḳatlarından çevirilip

114
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
yıladı Иосиф отыернулся от них и -sam; -ġanġa; -ġanı; -ġança; -maḳ;
плакал -ıraḳ; -ıp / -up) возвращаться
ḳat- (-ġay) прибавить, добавить; ḳaytar- (-maġa; ~, -ayım, -ıŋız; -dı,
Allah maŋa bir öŋgä oġul ḳatġay -dıḳ; -urmen, -ır / -ur, -urlar; -maz;
Господь даст мне и другого сына -ġaylar, -maġaysen; -ġan; -maḳ) воз‑
ḳatı твёрдый, жёсткий; сильно, вращать
очень; ol kişi ḳatı bek māl arturdı ḳaytarıl- (‑dı; -ġan) быть возвращён‑
сделался этот человек весьма, весь‑ ным
ма богатым ḳazan- (-dım; -ġan; -ġanları) зараба‑
ḳavāḳ тополь; aḳça ḳavāḳ тополь се‑ тывать
ребристый ḳaz- (-dı, -dılar; -ġanım, -ġanımġa;
ḳavım (~, -ġa, -nı; -lar, -larnıŋ, -larına, -ġanları) копать
-larından), ḳavm (-ım, -ıma; -ınıŋ, Ḳedār муж. Кедар
-ına) (а. ‫ )قَوْ ْم‬народ, люди
Ḳedmā муж. Кедма
ḳayda (~, -sen, -dır) где; куда;
Ḳaydasen? Ты где? Ḳemūǟl (-ni) муж. Кемуил
ḳaydan откуда Ḳenāz муж. Кеназ; Ḳenāz-bek ста‑
рейшина Кеназ
ḳayerdän откуда, из каких мест;
Ḳarındaşlarım! ḳayerdänsiz? Бра‑ Ḳeṭṭūrā (~, -nıŋ) ж. Хеттура
тья! вы откуда? ḳıçḳır- (-maḳ) кричать
ḳayġu печаль ḳıl- (-maġa; -ayım, ~, -sun, -alım, -ıŋız,
ḳayġulı (-dır) печальный ḳílma, ḳílmaŋız; -dım, -dıŋ, -dı, -dıḳ,
-dılar; -madım; -urmen / -armen,
Ḳāyın (~, -nıŋ, -ġa, -nı) муж. Каин; -ursen, -ur- -urlar; -mam; -ar esäŋiz;
см. Ṯūbāl-Ḳāyın -asen, -asız; -ġaymen, -ġaysen, -ma­
Ḳayınān (~, -nıŋ, -nı) муж. Каинан ġay; -ġan, -ġanım, -ġanıŋ, -ġanı, -ġa­
ḳayın ata тесть nıŋız, -ġanlarıŋda; -ıcaḳ, -acaġımnı,
ḳayır- (-dı; -maz edi; -maydı) при‑ -acaġıŋ, -acaġın; -saŋ, -sa; -maḳ; -ıp /
зреть, обратить взор, внимание; за‑ -up; -ıyalmam, -almazmız) делать,
ниматься совершать, чинить, производить
ḳayırıl- (-dı; -madı) страд. от ḳayır- ḳılıc (-ıŋ), ḳılıç (~; -ım; -ın; -ları) меч
пользоваться вниманием ḳılın- (-macaḳ; -mamaḳ) делаться
ḳayış ремень; iptän başmaḳ kayışına ḳıllı волосатый
barġanca bir nersä almazmen даже ḳıluçı делающий, производящий; ye­
нитки и ремня от обуви не возьму miş ḳıluçı yemiş aġaç плодоносное
ḳāyil [= ḳā’il] (а. ‫ )قَائ ٌل‬согласный, со‑ плодовое дерево
глашающийся ḳımıldan- (-ur; -ġan, -ġanġa, -ġannı,
ḳaysı который, какой; her, ḳaysısında -ġandan; -ġanı, -ġanın, -ġanından; -ıp
kä aḳ nersä bar eseydi каждый, у durġan / turġan) шевелиться, дви‑
которого есть хоть что-то белое гаться, пресмыкаться
ḳayt- (~, -alım, -ıŋız; -ġay; -tı, -tılar, ḳır степь; ḳır ḳuyuları степные ко‑
-madı; -urmen, -ırsen, -ırlar; -ır edi; лодцы, синод. смоляные колодцы

115
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
ḳır- (-dılar) сокрушить, поразить, всех тамбуристов и кобызистов, си-
уничтожить, истребить нод. отец всех играющих на гуслях
ḳırıl- (-maġay; -ġanlar) страд. от ḳır- и свирели
ḳırılış (-ından) страд. истребление ḳoçḳar (~, -nı; -ların) козёл; баран
ḳırḳ (~, -nıŋ) сорок ḳol (~, -ga; -ımnıŋ, -ıma / -uma, -ımnı,
ḳırḳ- (-maġa) стричь -ımda, -ımdan / -umdan; -ıŋ / -uŋ,
-ıŋa, -ıŋnı, -ıŋda, -ıŋdadır, -uŋdan; -ı,
ḳırḳıncı сороковой -ınıŋ, -ına, -ın, -ında, -ından, -ındaki;
ḳırḳuçı (-larına) стригущий, стригаль -ımız, -ımızda; -uŋız, -ıŋızga;
ḳırmızı (а. ‫ى‬ ٌ ‫ )قِرْ ِم ِز‬ярко-красный -larımnıŋ; -larımıznıŋ; -ları, -larıdır,
ḳısır яловый, бесплодный -larınıŋ, -larına, -ların, -larında) рука
ḳış зима ḳolay легкодоступный
ḳıtlı|ḳ (~, -nıŋ, -tan; -ġına, -ġınıŋ) не‑ ḳoltḳa просьба, мольба
хватка, недостаток, неурожай, го‑ ḳon- (-ıŋız; -dı, -dılar; -ar, -armız;
лод -maḳ) останавливаться на ночлег,
ḳıyās et- (а. ‫ قِيَاس‬измерение, сопо‑ на постой
ставление) сравнивать, уподоблять, ḳonaḳlıḳ угощение, званый обед
предполагать; anı körgän zamān ḳondar- (-alım; -dı; -ġanları; -maḳtan)
ḳaḥpädir dep ḳıyās etti увидев её, воздвигать, строить, устанавливать
он предположил, что это прости‑ ḳonıl- (-dı), ḳonul- (-dı) быть поло‑
тутка; yüzüŋni körürmen dep ḳıyās женным, поставленным (о блюдах)
etmez edim я не предполагал уви‑
деть твоё лицо ḳoḳu запах
ḳıyın (-nı; -ımnıŋ, -ımnı) мука, муче‑ ḳoḳula- (‑dı) чуять, обонять; Allah
ние, страдание bir tatlı ḳoḳu ḳoḳuladı обонял Го‑
сподь приятное благоухание
ḳıyna- (-dı; -rlar; -saŋ) мучить, истя‑
зать, терзать ḳora- умаляться, убавляться, избы‑
ḳız (~, -nıŋ, -ga, -nı; -ıŋ; -ımıznı; вать, сходить на нет; ḳoradı da öldi
-ıŋızga; -ı, -ımen, -ısen, -ıdır, -ın; -lar; синод. он испустил дух и умер
-larım, -larımdır, -larıma, -larımnı; Ḳōrāḥ (-nı) Корей; Ḳōrāḥ-bek ста‑
-larıŋ, -larıŋnı; -larımıznı; -larıŋıznı; рейшина Корей
-ları, -larınıŋ, -larına, -ların, -larından) ḳorḳ- (-sun, ḳórḳma, ḳórḳmaŋız; -tım,
дочь; девушка; ḳız ḳarındaş сестра -tı, -tılar; -ar; -aydırmen, -aydırsen)
ḳızıl красный бояться, страшиться, ужасаться
ḳızılca красноватый ḳorḳu (~, -sı) страх, ужас
ḳızış- (-tılar; -ġan; -up) воспылать; ḳorḳulu страшный, ужасный
возбудиться, взыграть ḳoşıl- (-dılar), ḳoşul- (-ur) объеди‑
Ḳiriyāṯ-Arbaʿ (-da) геогр. Кириаф- ниться, соединиться
Арба ḳoy (~, -nı; -ısınıŋ; -lar, -larnıŋ, -larga /
ḳobuzçı кобызист, музыкант, играю‑ -larġa, -larnı, -larda, -lardan; -larım;
щий на кобызе; her tanbūrāçınıŋ vä -larıŋ; -ları) овца; ḳoylarıŋ vä eçki­
ḳobuzçınıŋ başı родоначальник läriŋ tüşür­me­dilär овцы твои и

116
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
козы твои не выкидывали; Hābil знаешь службу мою, какую я слу‑
daḫı öz ḳoyısınıŋ (!) ilk ḳozılanmış­ жил тебе
la­rın­dan vä semizliklärindän ketir­ ḳum (~; -ı) песок
di Авель также принес от перво‑
родных овец своих и от тука их ḳuma [ḳūmä] (~; -sı) наложница
ḳoy- (-ayım, -sun, -ıŋız / -uŋız; -dım, ḳumrı (-nı) горлица, горлинка
-dı, -dılar; -madı; -armen, -arsen, -ar; ḳur- (-dı; -ġan edi; -up) сооружать,
-maz; -ar edi; -arsa; -ġaymen, -ġay, ставить; çādırın ḳurdı поставил
-ġaylar; -ġan, -ġandır; -ġanım; -ġanın; свои шатры; meẕbaḥ ḳurdı поста‑
-a ber; -up) класть, ложать, пола‑ вил жертвенник
гать, ставить (плоское) ḳurbān (~, -nıŋ; -lar) жертва
ḳoyın грудь, пазуха; men ḳaravaşımnı ḳurbānlıḳ жертвоприношение
ḳoynıŋa ḳoydım я положила мою
служанку тебе в объятия, синод. от‑ ḳursa|ḳ (-nıŋ; -ġıŋ, -ġıŋdan; -ġında)
дала служанку мою в недро твое чрево
ḳoyun (-larına, -ların) овца ḳuru сухой
ḳozı (~, -nı; -lar, -ların) ягнёнок; yüz ḳuru- (-dılar; -ġanına) сохнуть, высы‑
ḳozı sekäli pulġa за сто ягнячьих хать
сиклей – за сто монет серебром, ка‑ ḳuş (~, -nı, -tan; -ı, -ına, -ın; -lar, -lar­
ждая из которых имеет стоимость dan, -larnı; -larına, -larından) птица
одного ягнёнка ḳuşaḳ (-ka, -ta) пояс; перен. поколе‑
ḳozılan- (-mışlarından) окотиться ние
ḳozla- (-ŋız) откладывать яйца, пло‑ ḳuşan- (-acaḳ) опоясаться
дить, рождать; yerdä ḳozlaŋız vä ḳutḳar- (-maġa; ~) спасать, спасти
köp boluŋız плодитесь и размно‑
жайтесь на земле ḳutul- (-dı; -mış; -maḳ) спастись
ḳuç- (-tı) обнимать ḳuv- (~) прогнать
ḳul (~, -ġa; -ım; -ıŋ / -uŋ, -uŋnıŋ, -uŋa; ḳuvala- (-dı) гнать, гнаться
-ı, -ımen, -ınıŋ, -ına, -ın; -uŋıznıŋ; ḳuvvet (-tä; -im; -in) (а. ‫َّت‬ ٌ ‫ )قُو‬сила,
-lar, -larmız, -larnıŋ; -larım; -larıŋ, мощь, могущество
-larıŋnıŋ, -larıŋa, -larıŋdan; -ları, ḳuvvetlän- (-dilär; -ip) становиться
-larınıŋ, -larına, -ların) раб, слуга сильным, мощным, могучим
ḳula|ḳ (~; -ġına; -larına, -larında) ухо; ḳuvvetli сильный, мощный, могучий
слух
ḳuy- (-dı; -maḳ) возливать; da üstinä
ḳulan (~; -ın) осёл, кулан ḳuymaḳ ḳuydı, da üstinä yaġ tökti
ḳulä см. ḳullä и возлил на него возлияние, и воз‑
ḳullan- (-maḳ) использовать лил на него елей
ḳullä [ḳulä] (~, -ni) (а. ٌ‫ قُلَّه‬вершина) ḳuyaş солнце, солнечный свет;
башня Penuyelni keçkäni kibi ḳuyaş
ḳullıḳ, ḳulluḳ служба; ḳullıḳ etüçi üstinä yayıldı когда он проходил
исполняющий службу; saŋa ḳulluḳ Пенуэл, солнце разлилось на него
etkänim ḳulluġımnı sen biläsen ты Ḳuyaş Солнце; Ḳuyaş batacaḳ za­

117
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
mān­da при заходе Солнца, на зака‑ -sına, -sın; -larnıŋ, -larnı; -ları, -ların)
те дня колодец
ḳuyu (~, -nıŋ, -ga, -nı, -da, -dan; -sınıŋ, ḳuzġun (-nı) ворон

L
Lābān (~, -nıŋ, -ga, -nı) муж. Лаван liman (-ınıŋ, -ına) (гр. λιμένας) гавань,
ladan (гр. λάδανον) ладан бухта
Laḥay-Rōāyi см. Beār (~-Laḥay- Liyā (~, -niŋ, -gä / -ġa, -nı, -dan) ж.
Rōāyi) Лия
Lāmeḫ (~, -niŋ, -ni, -tän) муж. Ламех Lōṭ (~, -nıŋ, -ġa, -nı) муж. Лот
Lāşaʿ (-ga) муж. Лаша Lōṭān (~, -nıŋ) муж. Лотан; Lōṭān-
lāyıḳ (а. ‫ق‬ ٌ َ‫ )لَئ‬достойный bek старейшина Лотан
Lǟūmı̇̄m муж. Леюмим Lūd муж. Луд
Lehābı̇̄m (-ni) этн. Легавим Lūdı̇̄m (-ni) этн. Лудим
leş (-lär) труп, останки Lūz (~, -ga, -da) геогр. Луз
Leṭūşı̇̄m муж. Летушим lüccä (-niŋ) (а. ٌ‫ )لُ َّجة‬бездна
Levı̄̇ (~, -niŋ, -gä) муж. Левий ْ ُ‫ )ل‬доброта, любезность
ٌ ‫ط‬
lüṭuf (а. ‫ف‬

M
Maʿaḫā (-nı) муж. Мааха maḥṣûl (-indän) (а. ‫ص ٌل‬ ُ ْ‫ ) َمح‬сбор, уро‑
mabġūżä (~, -dir) (а. ж. ٌ‫ضة‬
َ ‫ ) َم ْب ُغ‬нена‑ жай
вистная, презренная; ср. buġż maḫta- (-dım, -dılar), maḳta- (-rmen,
-rlar) хвалить, восхвалять
Mādāy муж. Мадай
maḥv bolın- (а. ‫ ) َمحْ ٌو‬быть уничтожен‑
Madyān (~, -nıŋ, -nı), Mēdyān муж. ным
Мадиан
maḳbūl bol- (а. ‫ ) َم ْقبُ ٌل‬быть принятым
maġāra (~, -nıŋ, -nı, -da; -sın, -sında) Maḳpela (~, -nıŋ, -da) геогр. Махпела
(а. ٌ‫ ) َمغَارة‬пещера
maḳta- см. maḫta-
Maġdiǟl-bek муж. старейшина Маг‑ māl (~, -nı; -ın, -ından; -ları, -ların) (а.
диил ‫ ) َم ٌل‬имущество, имение, состояние
Māġōġ муж. Магог mālik (а. ‫ك‬ ٌ ِ‫ ) َمال‬владелец, собственник
Māḥālāṯ (-nı) ж. Махалаф Malkiǟl муж. Малхиил
Māḥānāyim геогр. Маханаим Māmrä (~, -niŋ; -siniŋ), Mām­rǟ ге-
Māhir (-niŋ) муж. Махир огр. Мамре
Māhlālāyel (~, -niŋ, -ni) муж. Мале‑ Mānāḥāṯ муж. Манахаф
леил Manāşä (~, -niŋ, -ni) муж. Манассия

118
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
maŋa мне д. п. от men Mesı̇̄ḥ (ивр. ‫שׁי ַח‬ ִ ‫ ָמ‬, а. ‫ َم ِسي ٌح‬помазанный)
masḫara (-ga) (а. ٌ‫ ) َم ْس َخ َرة‬предмет на‑ Христос; ʿİsā Mesı̄̇ ḥniŋ yılında
смешек, посмешище 1819 в 1819 году от Рождества Ии‑
суса Христа
masḫaralıḳ (-ka) насмешки
Meşā (-dan) геогр. Меша
Māssā муж. Масса
mēşä (~, -niŋ, -gä; -sinä) (п. ‫ ٖبيشَه‬лес,
Māş муж. Маш чаща, роща) дубрава
Māşreḳālı геогр. из Масреки mēşälik (-lärindä) дубрава
Maşrıḳ Восток Meşek [Mesek] муж. Мешех
Māṯred (-niŋ) муж. Матреда meşrūʿ (-larnı) (а. ‫ع‬ ٌ ‫ ) َم ْشرُو‬законный,
Maṯūşelāh (~, -nıŋ, -nı) муж. Мафу‑ дозволенный, законнорожденный
селах, синод. Мафусал Meṯūşāl (~, -nı) муж. Мафусал
māyil et- (а. ‫ َماىِ ٌل‬склоняющийся, на‑ Mēzāhāb (-nıŋ) муж. Мезагав
клонный) наклонять
mezār (~, -da; -ınıŋ, -ın, -ında;
Medān (-nı) муж. Медан -larımızda) (а. ‫ ) َمزَا ٌر‬гробница, моги‑
Mēdyān (~, -nı) см. Madyān ла
Mēdyānlı (~; -lar) геогр. из Мадиама mezārlıḳ кладбище
mefḳūd (а. ‫ ) َم ْفقُو ٌد‬утраченный, поте‑ meẕbaḥ (~, -ta) (а. ‫ ) َم ْذبَا ٌخ‬жертвенник
рянный, лишённый mı (-men, -sen, ~ / -dır) вопр. част. ли
Mehēṯābǟl ж. Мегетавеель mırıldı (-sı) ворчание, ропоMıṣır (~,
Meḥūyāl (~, -nı) муж. Мехиаель -nıŋ, -ga / -ġa, -da, -dan) (а. ‫ ) ِمصْ ُر‬ге-
mekrūh (а. ٌ‫ ) َم ْكرُوه‬нехороший, дур‑ огр. Египет
ной, неприятный, скверный, мер‑ Mıṣırlı (~, -nıŋ; -lar, -larġa) Египтя‑
зкий нин
mele|k (~; -gi, -gin; -läri) (а. ‫ك‬ ٌ َ‫ ) َمل‬ангел mi (-sen, ~ / -dir, -siz) вопр. част. ли
Melkiṣedeḳ муж. Мелхиседек Mibsām муж. Мивсам
memä (-lärniŋ) сосок женской груди Mibṣār-bek муж. Мивцар
memleket (-im) (а. ٌ‫ ) َم ْملَ َكة‬государство Miġdāl-ʿEder (-niŋ) (ивр. ‫ל־עֽדֶ ר‬ ֵ ַ‫ִמגְּד‬
башня стад) геогр. Мигдал-Гадер –
men я; Menmen Это я; Mıṣırġa satġa­ название пастушьей башни
nıŋız Yǖsif ḳarındaşıŋız men­min Я
– ваш брат, которого вы продали в miḳdār (а. ‫ ) ِم ْقدَا ٌر‬количество
Египет; р. п. menim (~, -dir) меня, mil (< лат. mille passuum тысяча
мой;д. п. maŋa мне; в. п. meni меня; двойных шагов) миля
м. п. mendä у меня; исх. п. mendän Milkā (~, -nıŋ) ж. Милка
от меня min- (-gän) подниматься, влезать; по‑
menimki (-lärġä) принадлежащий крывать (о животных)
мне miŋ тысяча; ср. biŋ
Merārı̄̇ муж. Мерари mı̄̇ rās̱ (~, -ka) (а. ‫اث‬ ٌ ‫ ) ِمي َر‬наследие
mercimek (п. ‫ ) َمرْ ُج َم ْك‬чечевица mis̱ ḳāl (а. ‫ ) ِم ْثقَا ٌل‬мискаль – мера веса в
Mesek оп., см. Meşek 4,68 г, золотник; ср. sekäl, s̱ iḳl

119
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
Miṣpa геогр. Мицпа Mūsā (‑nıŋ) (ивр. ‫שׁה‏‬ ֶ ‫מ‬‎‎‎, а. ‫ ) ُمو َسى‬муж.
Miṣrāyim муж. Мицраим Моисей
Mişmāʿ муж. Мишма musāfir (а. ‫ ) ُم َسافِ ٌر‬путешественник,
странствователь, странник; musāfir
Mı̇̄tçēl (-dän) (англ. Mitchel) и. с. bol­ġan­ları yeri земля их странство‑
Митчел вания
Mizā муж. Миза; Mizā-bek старей‑ muṣībetli (а. ٌ‫صيبَة‬ ِ ‫ ) ُم‬злосчастный, бед‑
шина Миза ственный, тягостный
Mōāb (~, -nıŋ) геогр. Моав muṭı̄̇ ʿ (а. ‫ ) ُم ِطي ٌع‬подчиняющийся, по‑
Mōābı̇̄ (-lärniŋ) Моавитянин корный, послушный
Mōrä дубрава Море muṭı̄̇ ʿlik покорность; ḫalḳlarnıŋ
Mōriya геогр. Мориа irādetli muṭı̇̄ʿliġi сознательная по‑
möhür (~; -iŋni) (п. ْ‫ ) ْمهْر‬печать корность народов
muna вот mübārek (~, -tir) (а. ‫ك‬ ٌ ‫ ) ُمبَا َر‬благосло‑
венный
munı это в. п. от bu
müft (а. ‫ت‬ ٌ ‫ ) ُم ْف‬даром, бесплатно
munıŋ, munuŋ этого, сего р. п. от bu
mülk (~; -i, -in; -lär, -läriniŋ) (а. ‫ك‬ ٌ ‫) ُم ْل‬
munlar (~, -dır, -nı) эти мн. от bu недвижимое имущество
munda (~, -men) здесь müneccim (-lärġä; -lärin) (а. ‫ ) ُمنَجِّ ٌم‬ас‑
mundan отсюда тролог
mundayı подобный этому müsāfir (~, -men (а. ‫ ) ُم َسافِ ٌر‬гость
Mūppı̇̄m муж. Муппим müsemma (а. ‫ ) ُم َس ّمًى‬названный, пои‑
murdār (а. ‫ ) ُمرْ دَا ٌر‬грязный, нечистый, менованный, известный
скверный; murdār et- осквернить müyüz (-lärindän) рог

N
Naʿāma муж. Ноем Nāḥōr (~, -nıŋ, -ġa, -nı) муж. Нахор
Naʿamān муж. Нааман nä (~, -dir, -gä, -dän; -si; -läri), ne (~,
Nabāı̇̄ōṯ (~, -nıŋ) муж. Наваиоф -dir; -yiŋ; -si) что; какой; nä tusnaḳ?
nādim (а. ‫ )نَا ِد ٌم‬сожалеющий, раскаи‑ какой залог?
вающийся; anlarnı yaratġanıma nä... nä ни... ни; nä yaḫşı, nä yaman
nā­dim­men я раскаиваюсь в том, ни хорошо, ни плохо
что я их соз­дал; nādim bol- раска‑ Nǟftālı̄̇ см. Neftālı̇̄
яться
ne см. nä
Nāfı̄̇ ş муж. Нафиш
Nāftūḥı̇̄m (-ni) этн. Нафтухим neçä (-dir) сколько
Nāhāraı̄̇ m см. Arām-Nāhāraı̇̄ m neçük нареч. как; neçük kä союз как
Nāḥaṯ муж. Нахаф; Nāḥaṯ-bek ста‑ nefes (~; -i, -in) (а. ٌ‫ )نَفَس‬дыхание
рейшина Нахаф Neftālı̄̇ , Nǟftālı̄̇ (-niŋ) (ивр. ‫נַפְתָ ּלִי‬‎ мой

120
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
спор, моя борьба, а. ‫ )نَ ْفتَالِي‬муж. жизнью фараона, так и вы не вый‑
Неффалим дете отсюда, пока не придёт сюда
nemä нечто; munda nemä ḳılmadım, меньший брат ваш
kä meni zindānġa ḳoyġaylar я здесь neẕr et- (а. ‫ ن َْذ ٌر‬торжественное обеща‑
ничего не сделал, за что бы бро‑ ние, обет) торжественно обещать
сить меня в темницу nihāyet (а. ٌ‫ نِهَائِة‬конец, предел) в кон‑
nersä (~, -ni, -dä; -m; -ŋ; -sinä; -lär, це концов
-lärni, -lärdä, -lärdän; -läri) нечто, niʿmet (-in, -indän) (а. ٌ‫ )نِ ْع َمة‬благоден‑
что-то ствие, счастливая жизнь, счастье
nesil (~, -ġä, -dän; -läri; -lärincä), nesl Nı̇̄novä геогр. Ниневия
(-im; -iŋ, -iŋdir, -iŋniŋ, -iŋä, -iŋni, Nimrōd (~, -nı) муж. Нимрод
-iŋdä, -iŋdän; -i, -iniŋ; -iŋiz) (а. ‫)نَ ْس ٌل‬ nişān (~; -ı; -lar) знак, символ
потомство, потомки
Nōd геогр. Нод
nesnä (-gä; -dän; -lärġä) нечто, что-то
noḳṭalı (а. ٌ‫ نُ ْقطَه‬точка) крапчатый
netä kä как; netä kä firʿavın tiriläydir,
tā kiçi ḳarındaşıŋız bu yergä nöçün почему, зачем
kelgäninä degin mundan çıḳmazsız Nūḥ (~, -nıŋ, -ġa, -nı) муж. Ной
как жив фараон, сминод. клянусь nuṣb (а. ٌ‫ )نُضْ ب‬памятник, монумент

O
oba (~, -nıŋ, -ga, -nı; -larda) холм, кур‑ oġurla- (-dıŋ, -dı; -ġaymız; -ġan; -p)
ган красть, украсть, воровать
oca|ḳ (-ġınıŋ, -ġına) семья oġurlan- (-dım; -ġan, -ġannı) быть
od см. ot2 украденным
oda (-ga) комната oġurlı успешный, удачливый
oḫşaş (-ına; -ımızga) подобие
odalıḳ (-larınıŋ) наложница
oḳ (~; -lar) стрела; oḳ yılanı стрела-
Ōfı̇̄r (-ni) муж. Офир
змея, синод. аспид
oġıl (~, -nı; -larınıŋ), oġul (~, -nı; -ları, oḳlı|ḳ (-ġıŋnı) колчан
-larınıŋ), oġl (-ım / -um, -ımnıŋ /
-umnıŋ, -ıma / -uma, -ımnı; -ıŋ / -uŋ, ol (~, -dır) он, она, оно; тот, та, то; см.
-ıŋnıŋ / -uŋnıŋ, -ıŋnı / -uŋnı; -ı, -ınıŋ, anıŋ, aŋa, anı, anda, andan, anlar
-ına, -ın) сын olbir другой, следующий; olbir yılda
в следующем году; Ben-Yāmı̄̇ nniŋ
oġlan (~, -nıŋ, -ġa, -nı; -ı, -ın; -lar,
payın olbirläriniŋ paylarından beş
-lardır, -larnıŋ, -larnı, -lardan; -larım, pay artuḳ etti долю Вениамина он
-larımdır, -larımnı; -larıŋ, -larıŋnıŋ, сделал впятеро больше долей каж‑
-larıŋnı; -larımıznıŋdır; -ları, -larıdır, дого из них; Mıṣır sinorınıŋ bir ba­
-larıbiz, -larınıŋ, -larına, -ların, -la­ şından olbir başına degin от одного
rından) сын; ребёнок конца границ Египта до другого;
oġlancıḳ (-lar) дитя, мальчик ср. öbirkün

121
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
olbirsi другой (третий, следующий) oraḳ жатва; saban sürmä vä oraḳ
из них, помимо этих / кроме них; bolmaz ни орать, ни жать не будут
bügün eŋ küçigi atamız blän, vä oram (-da) улица
olbirsi yoḳtır сегодня самый млад‑
ший из них находится с нашим от‑ ordu (-sıdır) войско, воинство
цом, а того другого нет orın: orn (-ıma; -ıŋa; -ına, -ında) ме‑
olca добыча сто
oltur- (-dı; -up) сидеть, жить, прожи‑ orta (-dan; -sında, -sından; -ŋızda) сре‑
вать; ср. otur- дина, середина; anlarnı ortadan
oluḳ (-ġa; -larında) жёлоб; поило yardı он разрубил их пополам;
Ōmār муж. Омар; Ōmār-bek старей‑ ortaŋızda среди вас
шина Омар oşbu (~, -nı) вот этот; tā oşbu künġä
on (~, -nıŋ, -da) десять; onda bir одна degin вплоть до сего дня
десятая, десятина ot1 (~, -nı; -ı, -ın) трава; зелье; isli ot
Ōn муж. Он стиракса – благовонная буро-крас-
Ōnām муж. Онам ная смола стриаксового дерева;
Ōnān (~, -ġa) муж. Онан tigenäk vä dikenli ot терние и вол‑
onlıḳ (-nı) десятина чцы; yaş ot молодая трава; yeşil ot
onuncı десятый зелёная трава
oŋ правый, правосторонний; maŋa ot2 [od] (~, -nı) огонь; kügürt vä ot
aŋla­tıŋız, kä oŋga ya soŋga yüz tu­ сера и огонь
tayım объявите мне, дабы мне otır- см. otur-
обратиться направо или налево
otla- пастись
oŋar- (-dı; -ur mı; -ur esäŋ; -ġay) сде‑
лать успешным, благоустроить; otlıḳ пастбище; otlıḳta otlar edilär
Allah yo­lım­nı oŋardı Господь бла‑ паслись на пастбище
гоустроил путь мой otur- (-maġa; ~, -sun, -alım, -uŋız,
oŋdır- исцелить, вылечить, помочь -sunlar; -dı, -dılar; -ur; -ġay, -ġaysız,
поправиться; Teŋri ol Abı̄̇ melekni, -ġaylar; -acaḳ; -ġan, -ġandan; -anım;
vä ḫatunın, vä ḳaravaşların oŋdır­ -ġanıŋ; -ġanı; -maḳ; -up), otır- (-dı)
dı, da doġurġan boldılar Бог исце‑ сидеть, жить, проживать; ср. oltur-
лил Авимелеха, и жену его, и ра‑
oturġuz- (~; -up) садить; селить
бынь его, и они стали рождать
opra|ḳ (~; -ġınıŋ; -lar; -larıŋıznı; oturıcı (-ları), oturuçı (-larnı; -ları)
-larınıŋ, -ların) одежда; beş ḳat de­ житель, обитатель
ġişecek opraḳ пять перемен / ком‑ otuz тридцать
плектов одежды; kesi opraḳ скро‑ otuzıncı тридцатый
енная одежда, синод. виссонные
одежды ova (-da) долина
or- жать, убирать хлеб; oraḳ orġan oyna- (-dılar; -ydır) играть; сношать‑
zamānı жатва, время жатвы ся, совокупляться

122
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года

Ö
öbirkün послезавтра; ertä vä öbirkün öŋ перёд; ḳuşanacaḳ öŋ bez опояса‑
завтра и послезавтра, синод. в сле‑ ние, передник; Nūḥ Allahnıŋ öŋin­
дующее время; ср. olbir dä ʿinā­yet taptı Ной обрёл благо‑
ögütlä- (-sünlär; -di) увещевать, на‑ дать пред Богом
ставлять, дать совет, образумить öŋgä другой, иной, ещё один; ср.
ökçä (-sin) пята, пятка özgä
öl- (-mägä / -meġä; -äyim, -sün, öp- (-mägä; ~; -ti) целовать, лобызать
-mäyelim / -meyälim; -di, -dilär; örüş пастбище
-ärmen / -ürmen, -ärsen / -ürsen, -är / övlülik брак, женитьба; bizim blän
-ür, -ürsiz, -ürlär; -mäzsiz; -mezdän; övlü­lik ḳılıŋız устраивайте с нами
-gäymiz; -mägäymen, -mägäysiz; браки, синод. породнитесь с нами;
-mägäydi; -gändir; -gändän; -gänin; ср. ev, üy
-iptir) умереть
öz (-ümä; -üŋä; -i, -iniŋ, -inä / -ünä, -in,
ölci мера; üç ölci simı̄̇ d un три меры -indän; -isindä; -ümizni; -üŋizgä;
белой муки -lärimizgä / -lärümizgä; -läriŋizgä,
öldür- (-mägä; ~, -älim, -mesünlär; -lärüŋizden; -läriniŋ, -lärinä) сам; özi
-dim, -di, -dilär; -ürmen, -ür, -ür özisindä kül- смеяться про себя, си-
misen,-ürlär; -gäysen, -gäy; -mägäy; нод. внутренно
-sä; -gäni; -mäktän) убивать özän (-ni) река
öldüril- (-ür) быть убитым özändäki приречный; özändäki Re­
ölü (-mni; -ŋni, -siniŋ) умерший, мер‑ ḥō­bōṯ Реховоф, что при реке, дру-
твец, покойник гие: на Евфрате
ölüm (~; -im, -imdän; -indän) смерть özgä другой, иной; ср. öŋgä

P
Pāddān (-dan), Pāddān-Arām (-ġa, pencerä (-dän) (п. ‫ )پَ ْن َج َره‬окно; ср.
-da, -dan) геогр. Северо-Западная terecä
Месопотамия Penuyel (~, -ni) геогр. Пенуэл
para деньги; yigirmi kümiş parala­ perdä (-sidir) (п. ‫ )پَرْ دَه‬занавеска, заве‑
rına sattılar продали за двадцать са, покрывало; köz perdäsi покры‑
сребреников вало для очей
Pārān (-nıŋ) геогр Эл-Фаран Perezı̄̇ см. Ferēzı̇̄
parça кусок; bir parça etmek кусок pes (п. ْ‫ )پَس‬затем
хлеба
peşḫeş см. pı̇̄ şkeş
Pāṯrūsı̄̇ m (-ni) геогр. Пафрусим, си-
нод. Патрусим, жители Пафроса peyġamber (-dir) (п. ْ‫ )پَ ْي َغ ْمبَر‬пророк
pay (~; -ın, -ından; -lar; -larından) pı̇̄r (п. ْ‫ )پِير‬старик, старец
доля, часть, пай pı̄̇ rli|k (~, -gimni, -gin) старость

123
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
Pı̇̄sōn река Фисон масле; ḫamīrsız poġaça пресная ле‑
pı̄̇ şkeş (~; -inä), peşḫeş (-imni) (п. пёшка, синод. пресный хлеб
ْ‫ )پ ْشكَش‬подарок Pōṭı̄̇ fār (~, -ġa) муж. Потифар
Pildāş (-nı) муж. Пилдаш Pōṭı̇̄feraʿ (-nıŋ) муж. Потифера, си-
pişir- (-dilär), pişür- (-di; -ür) варить нод. Потифер
pişüriş (-tän) варево, похлёбка pul монета; yüz ḳozı sekäli pulġa за
poġaça (-lar) (ит. focaccia < сто монет ягнячьих сиклей – за сто
лат. focacia ‘запечённая в очаге / монет серебром стоимостью в од-
золе’) лепёшка из теста на воде и ного ягнёнка

R
Raʿamā (~, -nıŋ) муж. Раама Rebeḳḳa (~, -nıŋ, -ġa, -nı) ж. Ребекка
Raʿāmseṣ геогр. Раамсес Refāʿı̇̄m (-ni), Refāʿimı̇̄ этн. Рефаим
Raʿav (~, -nı) муж. Рагав Reḥōboṯ, Reḥōbōṯ (~, ‑tan) геогр. Ре‑
Rabb (~, -nı; -im, -imä) (а. ٌّ‫ ) َرب‬Го‑ ховоф; özändäki Reḥōbōṯ Реховоф,
сподь что при реке, другие: на Евфрате
Rāḥel (~, -niŋ, -ġä, -ni) ж. Рахиль Resen (-ni) геогр. Ресен
raḥim (-lärin), raḥm (-in) (а. ‫) َرحْ ٌم‬ resim (а. ‫ َر ْس ٌم‬чертёж, план, картина;
анат. матка, утроба, лоно начертание, предписание, обычай,
правило; пошлина, налог, п. ‫) َر ْس ْم‬
raḥmet (-lär) (а. ٌ‫ ) َرحْ َمة‬милосердие,
правило, предписание, закон
сострадание, милость
rısvaylı|ḳ (-tır; -ġımnı) (п. ‫ ) ُر ْس َوئى‬по‑
raḳı̄̇ ʿ (~, -niŋ, -ġä, -ni; -indä) (а. ‫) َرقِي ٌع‬
зор, бесчестие, срам
твердь, небосвод, небо
ْ ‫)رس‬ ٰ правый, прямой, пра‑ Rifʿāṯ муж. Рифат
rāst (п. ‫ْت‬
вильный, правдивый; rāst bol- ока‑ Rōāyi см. Beār (~-Laḥay-Rōāyi)
заться правым, оправдаться Rōş муж. Рош
rāstlı|ḳ (~; -ġımdan) правда, справед‑ rūḥ (п. ‫ )رُو ٌح‬дух; Teŋriniŋ Rūḥı Дух
ливость Божий; Allah ayttı: «Menim Rūḥım
Raʿuǟl (~, -niŋ, -ni) муж. Рагуил dünyāga degin ādam blän çekişmäz,
anıŋ üçün kä tendir; vä anıŋ kün­
Räūben = Räʾūben (~, -niŋ) (ивр. ‫ראּובֵן‬‎ְ ,
läri yüz yigirmi yıl bolur» Бог ска‑
а. ‫ ) َرأُوبَي ٌْن‬муж. Рувим
зал: «Не вечно Духу Моему тягать‑
Rǟūma ж. Реума ся с человеком, ибо он плоть; и дни
rāżī (а. ‫ض ٌّى‬ ِ ‫ ) َر‬довольный его будут сто двадцать лет»

S̱ (‫)ث‬, S (‫)س‬, Ṣ (‫)ص‬


ṣabāḥ (а. ‫صبَاا ٌح‬
َ ) утро ṣabr et- (а. ‫ص ْب ٌر‬
َ терпение ) терпеть
saban sür- пахать Sabtā муж. Савта

124
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
Sabteḫā муж. Савтеха малый числом, малочисленный;
saç- (-ıŋız; -tı; -maḳ) сеять köŋliniŋ sanov­la­rınıŋ barça fikiri
ٌ ‫ص ِد‬ her kün tek ya­mandır все мысли и
ṣādıḳ (а. ‫ق‬ َ ) правдивый, искрен‑
ний, истинный помышления сердца их были зло
во всякое время
safar (-larıŋnıŋ) (а. ‫ ) َسفَ ٌر‬путешествие,
поездка saŋa тебе д. п. от sen
ṣāfı̇̄li|k (-ġi) (а. ‫اف‬ ٍ ‫ص‬ َ чистый) чистота sap (-ta; -ından) стебель
Ṣāfnāṯ-Pāʿnāḥ муж. Цафнаф-Панеах Sāra оп., см. Sārra
saġ здоровый Sārāḥ ж. Серах
saġış et- думать, замышлять sarāy (-ına) (п. ْ‫ ) َس ٰراى‬дворец
saġışlan- (-madıḳ) помышляться, по‑ Sārāy (~, -nıŋ, -ga / -ġa, -nı) ж. Сара
лагаться, почитаться; Biz an­dan – имя жены Аврама до переимено-
yat­larġa saġışlanmadıḳ mı? Не за вания его в Авраама
чужих ли он нас почитает? sarı жёлтый; sarı yaġ сливочное ма‑
ṣāḥib (-i) (а. ٌ‫احب‬ ِ ‫ص‬َ ) хозяин, владелец, сло
собственник sarın- (-dı) завернуться, закутаться
ṣaḥra (-nıŋ) (а. ‫صحْ َرا ٌء‬ َ ) пустыня, пу‑ Sārra [Sārh] (~, -nıŋ, -ga / -ġa, -nı) ж.
стынная степь Сарра – имя жены Аврама после
saḳın- (~) беречься, остерегаться, переименования его в Авраама
быть осторожным sasıt- (-tıŋız) провонять; перен.
saḳla- (-yım, -yıŋız, -sunlar; -dı; -rmen; осквернить, сделать отвратитель‑
-rsa; -ġay; -caġıŋız; -ġan; -maḳ, ным, ненавистным
-maḳımnı; -yıp) хранить, сохранять, sat- (-alım; -tı, -tılar; -madılar; -r edi;
охранять, сторожить -ġanıŋız; -ı ber) продавать
saḳlovçı (-sı) сторож satun al- купить
sal- (-dı) класть, ставить, кидать savut (-larıŋızda; -ların) сосуд, в т. ч.
salḳum (-ları) гроздь корзина, мешок, хурджин
saman солома say- (-maġa; ~) считать, сосчитать,
Sāmlā муж. Самла исчислить
san- (-maġa; -ur edi) считать, сосчи‑ sayılı уважаемый, почитаемый
тать, исчислить; полагать; ırmaḳ­ sayılın- (-mış) быть почитаемым
nıŋ ya­ḳa­sında duraydır sanur edi
он полагал, что стоит на берегу sayla- (-dı) выбирать, избирать
реки sebeb (-imdän; -iŋ; -i, -indän) (а. ٌ‫) َسبَب‬
sana- (-maḳtan) считать причина, повод
sanal- (-maz; -ġay; -maġı) считаться Ṣebōyim геогр. Севоим
ṣāndūḳ (-ka) (а. ‫ق‬ ٌ ‫ص ْندُو‬ ُ ‫صنَا ِدي‬
ُ , мн. ‫ق‬ َ , п. secdä (а. ٌ‫ ) َسجْ َدة‬поклон, поклонение
‫ص ْندُو ْق‬
َ ) сундук, ящик, саркофаг Sefār (-ġa) геогр. Сефар
sanov- исчисление, расчёт, счёт; чи‑ sefı̄̇ nä (~, -niŋ, -gä, -ni, -dä, -dän) (а.
сло; понятие, мнение; sanovda az ‫ )فِينَة‬корабль; ковчег

125
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
Ṣefō муж. Сефо; Ṣefō-bek старейши‑ sızı (-ları) ноющая боль
на Сефо Ṣibʿōn (~, -nıŋ) муж. Цивеон; Ṣibʿōn-
Seʿı̇̄r (~, -niŋ, -ġä) геогр. Сеир bek старейшина Цивеон
sekäl (ивр. ‫שקֶל‬ ׁ ֶ , а. ‫)ش ْق ٌل‬
ِ сикль, отсюда Ṣibōyim (-ġa) геогр. Цевоим
шекель; yüz ḳozı sekäli pulġa за сто Siddı̇̄m [Sidı̇̄ m]  геогр. Сиддим
ягнячьих сиклей – за сто монет
серебром, каждая из которых име- Ṣidōn (-ġa, -nı, -dan) геогр. Сидон
ет стоимость одного ягнёнка; ср. Ṣifīōn муж. Цифион
mis̱ ḳāl, s̱ iḳl s̱ iḳl (а. ‫ ثِ ْق ٌل‬вес, ивр. ‫שקֶל‬
ׁ ֶ ) сикль (мера
sekirt- (~; -tiŋ, -ti; -medilär; -ip / -üp) веса), совр. шекель; üç yüz s̱ eḳel
поскакать, броситься, метнуться kümiş три сикля серебра, синод.
sekiz (~, -ni) восемь триста сребреников; ср. mis̱ ḳāl,
sekäl
sekizinci восьмой
Silāā (~, -ga) ж. Цилла
seksän восемьдесят
silāh (-larıdır) оружие
selām (а. ‫ ) َس َل ٌم‬привет, приветствие
selāmet (а. ٌ‫ ) َس َلمة‬безопасность; бла‑ simı̇̄d (а. ‫ ) َس ِمي ٌذ‬белая мука; üç ölci
гополучие; благонамерение simı̄̇ d un три меры белой / синод.
лучшей муки
Ṣemārey (-ni) муж. Цемарей
Sı̇̄ney (-ni) муж. Синей
semiz жирный, тучный
sinor [sı̇̄ nōr] (‑ı, ‑ınıŋ, ‑ında) (гр.
semizlik (-in; -lärindä, -lärindän) жир‑ σύνορα ) граница
ночть, тучность; тук
siŋir (-ġä, -ni) жила, сухожилие
sen (~, -iŋ, -iŋdir, -i, -dä, -dän) ты; см.
saŋa Siṭna  геогр. Ситна
seniŋki твой siz (~, -niŋ, -gä, -ni, -dä, -dän; -lär) вы
Sered муж. Серед Soʿār см. Soġār
Serūġ (~, -nı) муж. Серух Sodōm (~, -nıŋ, -ġa, -nı, -da)  геогр.
Содом
sıġır (~; -lar, -nıŋ, -ġa, -nı; -larım;
-larıŋ; -rları, -ların) корова Soġār (~, -ġa), Soʿār (~, -ġa, -da,
sıḳ- (-tı; -ar) жать, давить -dan)  геогр. Сигор
sıḳıl- (-dı) сжиматься, сдавливаться; soġum убоина, скотина для убоя
cānı sıḳıl­dı душа его смутилась Ṣōḥār (~, -nıŋ) муж. Цохар
sına- (-dı; -maḳ) испытывать soḳ- (-ur; -ġaysen) бить, разить, жа‑
sınal- (-ursız; -ġaylar) испытываться лить
sındır- (-maġa; -ġaysen) сломать Sōkōṯ (~, -ka) геогр. Сокхоф
sırça (-nı; -sı, -sına, -sın) чаша, кубок, soḳurlıḳ слепота
бокал soŋ1 конец; barça tenniŋ soŋı конец
sırrlı (а. ‫رت‬ٌ ‫ ِس‬тайна, секрет) тайный, всякой плоти
секретный, скрытный soŋ2 (~, -ga) левый, левосторонний
sıy (-nıŋ) почёт, почтение soŋra (~, -dan) после

126
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
sor- (-alım; -dı, -ırsen; -up) спросить, suvarıl- (-ġandır) орошаться
спрашивать sünnet (а. ٌ‫ ُسنَّة‬обычай; предание; за‑
sora- (-ġanda) спрашивать кон) обрезание
sovuḳ холод; холодный; холодно sünnetlän- (-sün; -dilär; -ġän, -ġäni),
soy- (~; -dılar; -maḳ) резать, забивать; sünnetlen- (-mäġä) быть обрезан‑
soġum soy- резать, забивать скот ным; her sekiz künlik erkäkiŋiz...
söyl|ä- (-yälim, ~ ;-di, -dilär; -ürmen, sünnetlänsün, da şarṭım etiŋizdä
-ür / -r; -sä; -gän; -gänimni; -gäniŋ; dāyīm şarṭ üçün bolsun всякий
-gäniŋiz; -gänlärindä), söyle- (-mägä восьми дней от рождения младенец
/ -megä; -sün, -yiŋiz; -diŋ, -di; -sä; мужеского пола... да будет обрезан,
-gän; -gänim; -gäni, -gänin; -mägäncä; и будет завет Мой на теле вашем
-mekimni; -megin; -yip / -yüp), оп. заветом вечным
şöyle- (-di) говорить, сказать sünnetli обрезанный
söylemeklik речь, наречие sünnetsiz необрезанный
söyleş- (-ti, -tilär; -mägäysen; -kän; sür- (-megä; sǘrmä; -diŋ, -di, -diŋiz,
-mäk; -üp) разговаривать
-dilär; -ür; -säŋ; -mäk; -üp) тянуть,
söz (~, -ġä; -ümä, -imni; -iŋ, -üŋä; -i, тащить, влачить; saban sür- пахать
-inä; -lärdir, -lärgä / -lärġä, -lärni;
-lärimni; -läriŋiz; -läri, -lärin) слово süri (~, -niŋ, -gä; -mdir; -ŋ, -ŋniŋ; -si,
-siniŋ, -sinä, -sin, -sindä; -lär, -lärniŋ,
Sūaḥ (-nı) муж. Шуах -lärgä, -lärni, -lärdän; -läriŋ, -läriŋniŋ,
suçsız без вины; невинный -läriŋni; -läriŋizniŋ, -läri­ŋizni;
ṣulb (-indän) (а. ٌ‫ )ص ُْلب‬хребет, позво‑ süriläri, -läriniŋ, -lärinä, -lärin) ста‑
ночник; поясница, крестец; barça до; отара; süri beki старший над
cānlar, kä ṣulbindän çıḳtılar все стадами
души, что произошли от чресел его süriklän- (-gän), süriklen- (-gän,
sun- (súnma, súnmaŋız; -dı; -ıp / -up) -gänġä) пресмыкаться, ползать
подавать, протягивать, подносить,
предлагать sürövçi (-si) пастух, стадник
sundır- (-aydır) настраивать, подби‑ ṣürrä (-si; -lärin) (а. ٌ‫ص َّرة‬
ُ ) свёрток; ко‑
вать, направлять, подзадоривать; шелёк
ḳarındaşıŋ ʿİsav seniŋ üçün özi sürt- (-tiŋ) тереть, растирать, кро‑
özin sundıraydır, kä seni öldürgäy шить, натирать, мазать
твой брат Исав сам себя настраива‑ sürtin- (-ip turġan) растираться, рас‑
ет, чтобы убить тебя крошиться, распространиться
ṣūret (-i, -inä; -imiz) (а. ٌ‫صُو َرة‬, п. süt [süd] (~, ‑tän) молоко
‫ت‬ْ ‫ )صُو َر‬образ, облик, вид
süy- (-di; -är;-ädir; -säm, -sä; -gäniŋ)
suv (~, -nıŋ, -nı; -lar, -larnıŋ, -larnı,
-lardan; -ları, -larınıŋ, -larından) любить
вода; река süyäk (~, -tän; ‑im; -lärimni, -lärim­
suvar- (-maġa; -ayım, -ıŋ; -dı; -ır / -ur, dän; -lärindän) кость
-urmız, -urlar) поить; орошать, по‑ süyäkli костистый, коренастый,
ливать крепкий; İssāḫār süyäkli eşäk bo­

127
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
lur, eki täŋ arasında yatır ekän Ис‑ süyin- (-mek) радоваться, ликовать
сахар будет как осёл костистый, süyindir- (-mägä; -di) радовать, уте‑
лежащий между двух тюков шать

Ş
şafaḳat (а. ٌ‫ ) َشفَقَة‬жалость, сострада‑ Şelāḥ (~, -nı) муж. Сала
ние Şemāber муж. Шемевер
Şālef (-ni) муж. Шалеф Şemmā-bek муж. старейшина Шамма
Şālim геогр. Салим Şēnnaʿār [Şēnaʿār] геогр. Сеннаар
Şām1 (~, -nıŋ, -ġa, -nı) муж. Сим şerı̄̇ ʿat (~; -larımnı) (а. ٌ‫َري َعة‬ ِ ‫ )ش‬закон,
Şām2 геогр. Дамаск; Şām fıstıġı дама‑ право, суд
ские фисташки; ср. Dımışḳ şeriʿatcı (-sı) судья
şamlä (-ni) (а. ٌ‫ ) َش ْملة‬накидка, плащ Şeṯ (~, -niŋ, -ġä, -ni) муж. Сиф
Şammā муж. Шамма şey (-gä, -dän; -lär; -läri, -lärindän)
şarṭ (~, -nıŋ; -ım, -ımnı; -ın) (а. ٌ‫)شَرْ ط‬ вещь; нечто; дело
условие, положение, договор Şibaʿ геогр. Шива; см. Beār-Şibaʿʿ
şaş- (-tı; -ġanlar) растеряться Şīllem муж. Шиллем
Şāvä геогр. Шаве Şı̄̇ lōh (ивр. ‫שׁיֹלה‬ ִ ) Примиритель
Şāvä-Ḳiryāṯaʿim (-dä) геогр. Шаве- Şimāl (~, -ġa) (а. ‫)ش َما ٌل‬ ِ Север
Кириафаим
şimdi (-gä) теперь, сейчас, ныне
Şāvul муж. Саул
Şimrōn муж. Шимрон
şāyed (п. ‫)شايَ ْد‬ ٰ может быть, возможно,
Şimʿūn (~, -nıŋ, -ġa, -nı) муж. Симе‑
авось
он
Şebā (~, -nı) геогр. Шева; см. Beār-
Şināb муж. Шинав
Şebaʿ, ср. Şibaʿ
şı̄̇ rı̄̇ nli|k (~; -gi, -gin) (а. ‫ري ْن‬ٖ ‫شي‬
ٖ слад‑
Şefō муж. Сефо
кий, приятный, любезный, милый)
Şeḫem1 (~, -niŋ, -ni) муж. Сихем, любезность, благосклонность, ми‑
Шехем лость
Şeḫem2 (~, -niŋ, -ġä, -dä) геогр. Си‑ Şōbāl (~, -nıŋ) муж. Шовал; Şobāl-
хем, Шехем bek старейшина Шовал
şehir (~, -dir, -niŋ, -ġä, -ni, -dä, -dän; şol этот, сей
-lär, -lärniŋ, -lärġä, -lärni, -lärdä; şolay так, вот так
-lärin, -lärindä), şehr (-iniŋ, -inä, -in,
-indä) (п. ْ‫ ) َشهْر‬город; şehr-i Sodōm şöyle- оп., см. söyle-
город Содом şu (-nı) этот
şekil (а. ‫ ) َش ْك ٌل‬форма, вид Şūnı̄̇ муж. Шуни
şekilsiz бесформенный Şūr (~, -ġa) геогр. Сур
Şelā (~, -ga) муж. Шела Şuvāʿ (~, -nıŋ) муж. Шуа

128
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года

T (‫)ت‬, Ṯ (‫ = ث‬гр. Θ, ивр. ‫)ת‬, Ṭ (‫)ط‬


tā (п. ‫ ) ٰتا‬до, вплоть до talaş- (-maŋız; -tı, -tılar; -madılar)
Taʿālā (~, -nıŋ) (а. ‫ )تَ َعالَی‬Всевышний; грызться, ссориться
Teŋri Taʿālā Всевышний Бог tam [ṭām] (-ımnıŋ) крыша
ṭaʿāmlı (а. ‫ طَ ْع ٌم‬вкус) вкусный tamām (а. ‫ )تَ َما ٌم‬полный; полностью;
tab- см. tap- полнота; конец
Ṭābaḥ (-nı) муж. Тевах Tāmār (~, -ga / -ġa) (анг. Thamar /
Tamar, лат. Thamar, гр. Θαμαρ, а.
ṭabaḳa (-larına; -larınca) (а. ٌ‫ طَبَقَة‬слой, ‫ ُر‬ ‫ثَا َما‬, ивр. ‫ )תָ ּמָ ֽר‬ж. Фамарь
пласт, ряд, этаж) слой, поколение
tanbūra (тур. < а. ‫ )تُ ْنبُو ٌر‬тамбур
ṭabaḳalı имеющий этажи
tanbūrāçı тамбурист, музыкант, иг‑
taban (-ına) ступня; подошва; осно‑ рающий на тамбуре; her tanbū­
вание; kögercin öz ayaġınıŋ taba­ rāçınıŋ vä ḳobuzçınıŋ başı родона‑
nına tınçlıḳ tapmadı голубь не на‑ чальник всех тамбуристов и
шел места покоя для ног своих кобызистов, синод. отец всех игра‑
tabıl- (-madı), tabul- (-dı; -ur; -ġaylar; ющих на гуслях и свирели
-ġan; -sa) быть найденным tanı- (-dı; -madı, -madılar) узнавать,
taġ (-ġa, -da; -ı, -ına, -ında; -lar, -larnıŋ, признавать
-lardan) гора tanıḳ свидетель, очевидец
taġındaki находящийся на такой-то tanıḳlıḳ свидетельство
горе taŋ рассвет; taŋ yeri aġar- светать
taġıl- (-maġaymız) разбрестись, рас‑ taŋla- (-yıp) наблюдать с удивлени‑
сеяться ем, изумлением
taġıt- (-tı) разбросать, рассеять taŋlan- (-dılar) удивляться, изумлять‑
Taḥaş (-nı) муж. Тахаш ся
tāḫīl (~; -lardan) (а. ‫ د َْخ ٌل‬доход, при‑ tap- (-maġa; -tım, -tıŋ, -tı, -tıḳ, -tılar;
ход, поступление, п. ْ‫ د َْخل‬+ урожай) -madım, -madıŋ, -madı; -ġaymen;
урожай -sam, -saŋ, -sa; -ġandan; -ġanımız,
taḥḳı̄̇ ḳ (а. ٌ ‫ق < ت َْخقِيقَا‬ٌ ‫ ت َْخقِي‬установление -ġanıŋız; -maḳ; -maḳtan), tab-
истины) достоверно, точно (-ayım, -alım; -madı; -armız mı; -ġan;
-up) находить, обнаруживать, уга‑
taḫt (-ta) (п. ‫ت‬ ْ ‫ )ت َْخ‬трон
дывать
taḳ- (-tı) прицепить, надеть tar узкий, тесный
taḳayyüt (а. ‫ )تَقَيُّ ٌد‬старание, усердие, ṭaraf (-ġa; -ında, -ından) (а. ‫ف‬ ٌ ‫ )طَ َر‬сто‑
тщание, прилежание рона, край
taḳdı̄̇ s (а. ٌ‫ )تَ ْق ِديس‬освящение Tāraḥ оп., см. Ṯārraḥ
tala- (-dılar; -ġandan) терзать; гра‑ tarla (~, -nıŋ, -nı, -da; -sı, -sınıŋ, -sın,
бить -sında, -sındadır) поле, пашня
ṭalab (-ıŋnı) (а. ٌ‫ )تَلَب‬требование tarlı|ḳ (~; -ġımnıŋ; -ġın) теснота, тя‑
talaş драка, ссора гость, трудность, тяготы

129
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
Tārraḥ [Tāraḥ] (~, -nıŋ, -nı) муж. tekä (~; -lär, -lärni) козёл
Фарра teḳayyūd (а. ‫ )تَقَيُّ ٌد‬усердие
Ṯārşı̇̄ş муж. Фарсис tekli в пределах; baʿż mil tekli yer ди‑
tart- (-maġa; -ayım; -tı; -ıcaḳ; -maḳ; станция всего лишь в несколько миль
-ıp) тянуть, тащить; взвешивать tekrārlan- (-ġanınıŋ) (а. ‫ تَ ْك َرا ٌر‬повто‑
tartış (-ı) вес рение) повторяться
tas bol- пропасть, погибнуть telef (а. ‫ف‬ ٌ َ‫ )تَل‬гибель, погибель
taş (~, -nı; -ı; -lar; -larından) камень; Ṯēmā муж. Фема
dikli taş памятник Tēmān муж. Феман; Tēmān-bek
taşḳarı (-da) наружная сторона стар­шина Феман
taşla- (-ŋız; -dı, -dılar; -yıp) кидать, temiz чистый
бросать, покидать temlı̇̄k (а. ‫ك‬ ٌ ‫ )تَ ْملِي‬обладание
tatlı сладкий, вкусный ten (~, -dir, -niŋ, -ni, -dän; -imizdir) (п.
tavıs- (-tı; -mazdan; -ġandan; -ġanla­ ‫ )ت َْن‬тело, плоть
rından; -ġancaga) кончать, завер‑ teŋri (-lärni; -lärimni; -läriŋni) бог, бо‑
шать, прекращать жество; идол, истукан
tavsıl- (-ġunça), tavsul- (-dılar; -up) Teŋri (~, -men, -sen, -dir, -niŋ, -niŋdir,
кончаться, прекращаться -gä, -ni, -dän; -ŋ; -si, -simen / -simin,
taya|ḳ (~; -ġım; -ġıŋnı) палка, посох -si­dir, -siniŋ, -sinä, -sindän; -ŋiz) Бог;
tayan- (-ıŋız;-dırıŋız) опираться, при‑ ebe­dı̇̄ Teŋri Yāhū вечный Бог Иегова
слоняться, облокачиваться teräk (~; -iniŋ) дерево
tayat- (-tım) подставить, подпереть; пе- teräkcik (-lärniŋ) деревцо
рен. наделить, обеспечить, снабдить terecä (~; -sin; -läri) окно; kökniŋ
ṭāyfa (-larnıŋ; -ları) (а. ٌ‫ )طَائِفَة‬группа tere­cä­läri хляби небесные; ср.
людей, община, народ pencerä
Ṭāyfa ош. вм. Ġoyı̇̄ m  геогр. Гоим; teri пот
Ṭāyfalarnıŋ ḫanı Tidʿāl Фидал, tesellı̄̇ (а. ‫ )تَ َسلِّى‬утешение, облегчение,
царь Гоимский успокоение
taʿyīn (~, -nı; -ı) (а. ‫ين‬ ٌ ِ‫ )تَ ْعي‬назначение; tesliyä (а. ٌ‫ )تَ َسلِيَة‬развлечение, увеселе‑
taʿyīn et- назначить ние
täŋ (‫ )تان‬тюк, кипа, вьюк; İssāḫār sü­ teşük (-läriniŋ, -lärinä, -lärindä) дыра,
yäkli eşäk bo­lur, eki täŋ arasında отверстие; burun teşükläri ноздри
y­atır ekän Иссахар будет как осёл
кос­тистый, лежащий между двух tēz (а. ‫)تي ْز‬
ٖ резкий, быстрый, скорый
тюков tēzlä- (-di; -ydir) торопиться
teftı̄̇ ş (а. ٌ‫ )تَ ْفتِيش‬обыск, осмотр tınç спокойный
teġarrüb ḳıl- (а. ٌ‫ تَغَرُّ ب‬отчуждение) tınçlıḳ (~, -nıŋ) покой, спокойствие
чуждаться, вести себя как чужой tış (-ında) наружная сторона, вне
tek только, лишь tışḳarı (~, -ga / -ġa, -da, -dan) наруж‑
tek dur- оставаться безучастным ная сторона

130
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
tıy- (-dım) заградить tiy- (-sin, -mesün, -mäŋiz; -di, -mädik;
tıyıl- (-dı, -dılar; -ġanın; -ıp) прекра‑ -äydir; -gän, -mägän; -sä) касаться,
титься трогать, достигать
tib (-inä, -indä) низ, дно tiygiz- (-mädim) дать коснуться
Ṯidʿāl (-nıŋ) муж. Фидал tiz (~; -lärim; -läri, -lärindän) колено,
колени; tiz tut- сдерживать себя
tigenäk колючка; терние
Ṯoġārmʿā муж. Фогарма
tik прямой; прямо, стоймя
toġrı послелог в направлении чего;
tik- (-sün; -tim, -ti; -ür; -känim; -ip /
ср. doġrı
-üp) поставить стоймя; посадить
toḫta- (~; -dım; -r; -ġay, -maġaylar)
tikili taş поставленный прямо, стой‑
мя камень, памятник; ср. dikli taş toḳış- (-urlar) стукаться, биться
tikiliş (~, -ni) памятник, монумент toḳlı|ḳ (~, -nıŋ; -ġı), toḳluḳ (-nıŋ) сы‑
тость, насыщенность
til (~; -inä, -in; -lärincä) язык, речь
tile- (-ŋiz) желать toḳsan девяносто
tilmaç переводчик, толмач toḳuz девять
Tı̇̄mnaʿ (~, -dır) (анг. Thamna / Tim­na, toḳuzıncı девятый
лат. Thamna, гр. Θαμνα, а. ‫ع‬ ُ ‫تِ ْمنَا‬, tol- [dol-] (-dı edi) наполняться
ивр. ‫ )תִ מ ְַנ֣ע‬ж. Фамна Tōlāʿ муж. Фола
Tı̇̄mnaʿ-bek муж. старейшина Фимна toldur- (~, -ıŋız; -ġaylar; -ıp) напол‑
Timnāṭ (~, -ka) (~, -ga / -ġa) (анг. нять
Thamnas / Timnath / Timnah, лат. tolu полный
Thamnas, гр. Θαμνα, а. َ‫تِ ْمنَة‬, ивр. toluça довольно полный
‫ )תִ ּמְנָ ֽתָ ה‬геогр. Фамна
ton (-ın; -lar) одежда; deri tonlar оде‑
tint- (-ti) обыскивать жда из шкур
tiŋlä- (-medi), tiŋle- (-yiŋiz; -dilär; topra|ḳ (~, -sen, -ġa, -nı, -tan; -ġı, -ġın,
-medik, -mediŋiz; -mezseŋiz) слу‑ -ġından) земля; прах
шать, слышать; ср. diŋlä-, diŋle-, eşit-
toy- (-ġan) насыщаться
Ṯirāṣ муж. Фирас
tozdur- (-ayım) распылять
tirgiz- (-mägä;-älim; -diŋ; -irlär;
-gäymen; -mäk) давать жизнь, жи‑ töbä (-sindä) вершина, верхушка;
вить, производить на свет темя
tiri (~, -sen, -dir) живой tök- (-meŋiz; -ti; -ür) сыпать; лить
tiril- (-älim, -iŋiz; -mäsün; -di; -ür; tölä- (-diŋiz; -r) уплачивать, возме‑
-äydir; -gäysen, -gäy, -mägäy; -gän, щать, отдавать долг
-gäni; -ip) жить törä (-si; -sinçä) обычай, обыкнове‑
tirli|k (~, -niŋ, -tädir; -gim, -gimdän; ние; обычное право
-giŋ, -giŋniŋ; -gi, -giniŋ, -gindä) töräçä по обычаю, законно
жизнь töşä|k (~, -kä; -gim; -ginä) постель
tiş (-läri) зуб trāş et- (п. ْ‫ ْت ٰرش‬бритьё, стрижка)
tişi (~; -sin) самка бриться, синод. стричься

131
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
Ṯūbāl муж. Фувал tuz соль
Ṯūbāl-Ḳāyın (-nıŋ, -nı) муж. Фувал- tüklü покрытый шерстью
Каин, синод. Тувалкаин tüksiz, tüksüz без шерсти
ṭūfān (~, -dan; -ı, -ın) (а. ‫ان‬ٌ َ‫ )طُوف‬потоп tünägin вчера
tul вдова tür (-dä) вид; Anı bu türdä yap­ġaysen
tullu|ḳ (-ġınıŋ) вдовство Сделаешь его так
tuluḳ (~, -nı, -ta) бурдюк, мех; bir türlü (~; -sindän) определённого
tuluḳ suv бурдюк / мех воды вида, рода
tuman туман tüş1 (-tä) полдень
tumanlan- (-ġanca) затуманиться tüş2 (-indä) сон; ср. düş
tur- (-ġan) стоять; ср. dur- tüş- (-ti, -tilär; -ür; -üp) падать; сле‑
turġuz- (-dı) ставить; ср. durġuz- зать
tusnaḳ (~, -nı) залог Tüşlik (~, -niŋ, -kä, -tän) Юг
tut- (-ayım, ~, -ıŋız; -tım, -tı, -tılar; -ar, tüşür- (-di; -medilär) напускать, наво‑
-urlar; -ar edi; -adırlar; -up) хватать, дить; выкидывать; ḳoylarıŋ vä eç­
ловить, держать, захватывать kiläriŋ tüşürmedilär овцы твои и
tutġun (~, -dırlar; -lar, -larnı; -ları) козы твои не выкидывали
пленник, заключённый tüte- (-r) дымить
tutıl- (-ġan) быть схваченным, пой‑ tütün (-i) дым
манным, удерживаемым
tüz (~, -niŋ, -gä / -ġä, -dä, -dän; -in,
tutış- (-up) воспламеняться -indä) степь, поле, равнина
tuvar (~, -ġa, -nı, -dan; -larnıŋ, -larġa, tüzil- ровняться, выстраиваться; yer­
-larnı; -ları, -ların) скот, скотина dä tüzilip yayılsunlar пусть они
tuyaḳ (-ları) копыто долж­ным образом разойдутся по
tuyaḳlı (~; -lar) имеющий копыта земле

U
uç- (-sunlar) летать ula|ḳ (-nı; -ġın; -larnı; -larınıŋ) козлё‑
uçar- оп., см. uçra- нок; eçki ulaḳ козлёнок
uçart- оп., см. uçrat- ulu (~, -dır, -nıŋ, -ġa, -dan; -sı) боль‑
uçra- (-dılar; -r; -ġan; -sa), uçar- шой, великий
(-masun; -sa; -ġanım; -up) случаться, ululan- (-maḳ) становиться больше
приходиться, встречаться, оказы‑ un (-nı) мука; üç ölci simı̄̇ d un три
ваться, попадать
меры белой / синод. лучшей муки
uçrat- (-tı; -up), uçart- (-tı) привести
навстречу, допустить unut- (-tı; -ġancaġa) забывать
uçur случай, момент, событие; uçur­ unuttır- (-dı) помочь забыть
ları bulardır его житие таково unutul- (-ur) забываться

132
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
Ūr (-ında, -ından) геогр. Ур; Kâşdı̇̄­ uslu (~; -ların) мудрый
lärniŋ Ūrı Ур-Халдейский ustād (п. ‫ اُو ْس ٰتا ْد‬,‫ )اُ ْس ٰتا ْد‬мастер, учитель;
ur- (-maġa; -mayım, -mayalım; -dı, her demürçiniŋ vä baḳır­çınıŋ
-dılar; -ur, -urlar; -ġaylar, -maġay; üstādı учитель всех кузнецов и
-sa, -salar; -up) ударять, бить медников, синод. был ковачом всех
urış (~, -nı, -lar) битва, сражение; çı­ орудий из меди и железа
ḳıp anlarnıŋ üs­tinä Siddı̄̇ m çoḳur utrı, utru против, напротив
yerindä urışnı dü­zet­tilär они вы‑ uyal- (-mazlar) стыдиться
ступили и устроили сражение с
ними в долине Сиддим uyan- (-dım, -dı; -ġandan)
urlıḳ, urlu|ḳ (~; -ġı) семя, семена; по‑ uyıḳla- (-yıp) спать
томство uyuḳu (~; -sından) сон
urlıḳlı содержащий семя / семена Ūzāl (-nı) муж. Узал
urul- (-mış) быть поражённым uzunlı|ḳ (-ġı, -ġına) длина

Ü
üç (~; -i) три; Üçi munlar Nūḥnıŋ üç ürk- (-ip) пугаться
oġ­lanlarıdır Эти трое – три сына Ноя üst (-imä; -iŋä, -iŋdän ; -inä, -indä,
üçinci (~, -gä), üçinçi третий -indän; -imizgä; -lärinä) верх
üçün послелог для, ради, из-за üstindäki находящийся сверху чего
üfür- (-di) дуть üy (изредка) дом; семья; üydä doġġan
рождённый в доме, в семье; her nä
üläş- (-äyim) делить по частям
üydä bar eseydi всё, что было в до‑
üläştir- (-ür) разделять мах; üygä keldi он пршел в дом; см.
ülüş (~; -lärindä) удел, доля ev, övlülik
ümmet (~, -ġä, -tän; -inä; -lär, -lärniŋ; üzrä послелог согласно, по
-läri; -lärincä) (а. ٌ‫اُ َّمة‬, п. ‫ت‬
ْ ‫ )اُ َّم‬народ üzüm (-niŋ; -lär, -lärni) виноград

V
vaḳıt (~, -tan; -lar), vaḳt (-ına, -ında) vekı̄̇ l (~; -lär) (а. ‫ ) َو ِكي ٌل‬представитель,
(а. ‫ت‬ ٌ ‫ ) َو ْق‬время наместник
vāḳiʿ bol- (а. ‫ ) َوقِع‬происходить, слу‑ vesı̄̇ lä (-sindän) (а. ٌ‫ ) َو ِسيلة‬средство, по‑
чаться вод, предлог
vāris̱ (а. ‫ث‬ ٌ ‫ار‬
ِ ‫ ) َو‬наследник veya или, или же; см. vä, ya
vaṣiyyet (~; -lärimni) (а. ٌ‫صيَّة‬ ِ ‫ ) َو‬заве‑ vezı̄̇ r (-i) (а. ‫ َو ِزي ٌر‬визирь; главный ми‑
щание нистр) царедворец
vāz keç- (п. ‫)وا َزد َْن‬ ٰ отвергать ̄
vı̇rān (п. ‫ان‬ ٌ ‫)وي َر‬
ِ опустошённый, разо‑
vä (а. ‫ ) َو‬и рённый, разрушенный

133
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
vilāyyet (~, -niŋ, -ġä / -kä, -ni, -tä, -tän; -lärni, -lärdä; -lärin, -lärindä) (а. ٌ‫)و َليَّة‬
ِ
-im, -imä; -iŋä, -iŋdän; -i, -iniŋ, -inä,
-in, -indä, -indädir, -indän; -imiz; область, земля, край, провинция

Y
ya или, либо Yāhū-Yirä геогр. Иегова-Ире
yab- см. yap- Yahūdā (~, -nıŋ, -ga, -nı, -dan) муж.
Yābāl (-nı) муж. Иавал Иуда
yābān (~, -ġa, -da; -ında) пустыня Yahūdı̇̄ṯ (-ni) муж. Июдифь
Yābōḳ (-nıŋ) муж. Иавал yaḳa (-sında, -sındadır) берег
yabov (-ın) покрывало, синод. кров‑ yaḳıl- (-ġan) быть зажжённым
ля, одеяние yaḳın близкий; близко
yabul- (-dılar; -ġanlarından) быть по‑ yaḳınlıḳ близость
крытым, покрываться yaḳlaş- (-sun; -tılar; -ġan; -maġan)
yabun- (-dı) закутаться приблизиться
yād (п. ‫ )يَا ْد‬память, воспоминание yaḳlaştır- (~; -dı) приблизить
Yāfeṯ (~, -niŋ, -ni) муж. Иафет yal (-ġa; -ım, -ımnı; ~ıŋ, -ıŋdır, -ıŋnı)
yaġ жир, масло; sarı yaġ сливочное наёмный труд; плата за службу
масло yalaŋġaç (~, -tırmen, -sen) голый
yaġdır- (-dı; -urmen; -mayıp) проли‑ yalaŋġaçlı|ḳ (-ġın) нагота
вать дождь
yalbar- (-ıŋız; -dı; -ġan) упрашивать,
yaġrın (‑ına, ‑ın), yaġrun загорбок, умолять
заплечье; плечо, плечи; etmek vä
bir tu­luḳ suv aldı da Hācārġa yaġ­ yalbarmaḳlı|ḳ (-ġın) просьба, мольба
rınına ḳoyup berdi взял хлеба и yalġan ложь
мех воды, и дал Агари, положив ей yalġız, yalġuz сам, один, одинокий
на плечи; ср. yavrun
yalın пламя; aylanıp turġan yalın
yaġmur дождь [yālng] ḳılıç пламенный вращаю‑
Yāḥı̇̄n муж. Иахин щийся меч
Yaḥlāyel муж. Иа yaman (~, -dır, -nı) плохой, злой
Yāḥṣēǟl муж. Иахцеил yamanlı|ḳ (~, -nı, -ta, -tan; -ġı) зло
yaḫşı (~, -dır; -dırlar, -nı; -sı, -sın, Yāmı̄̇ n муж. Иамин
-sında) хороший, благой; хорошо yan (-ımda; -ına, -ında; -larında) сто‑
yaḫşılıḳ (~, -ka) добро, благо рона; бок
Yāhū [‫~( ]ياهو‬, -nıŋ) (п. ‫يَاهُو‬, а. ‫‘ يَا هُ َو‬о, yan- (-ġan) гореть
Он! [Бог]’, но поздн. осм. ‫يَ ْه َوا‬, гр. yanbaş (-ı, -ına, -ında) бедро
Ἰαὼ, Ἰα­ού, евр. ‫ )יהוה‬и. с. Яху, Яхве,
Иегова; ebe­dı̄̇ Teŋ­ri Yāhū вечный yaŋı новый
Бог Иегова yaŋlışlıḳ ошибка, недоразумение

134
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
yap- (-maġa; -ayım, ~, -alım; -tı, -tı­lar; yaslı соблюдающий траур
-ġaysen; -ġanları; -maḳ, -maḳ­tan), yaş1 (-ına, -ında; -ları) год жизни; воз‑
yab- (-ġan) сделать, создать;, по‑ раст; tirli­giniŋ yaşları yüz ḳırḳ yedi
строить, соорудить; покрыть, при‑ yıl edi годы его жизни составили
крыть, закрыть сто сорок семь лет
yapış- (-tı; -ur; -mayup) прилепиться, yaş2 (~, -tır; -larımız; -larıŋız, -ları­ŋız­
прицепится ga, -larıŋıznı; -larıdır, -la­rın) моло‑
yapraḳ (~; -larben) лист, листок дой; свежий; зелёный yaş çubuḳ
yaptır- (-dı) дать построить молодая ветка; yaş ot свежая трава;
yar- (-dı; -madı; -ġandan) расколоть, yaşa- жить, прожить годы; on yedi
разрубить ya­şar oġlan мальчик семнадцати
лет; Nūḥ beş yüz yaşar kişi edi Ной
yaraḳ (-larıŋnı) оружие
был человеком пятиста лет
yaraḳla- (-dı) вооружить
yaşar- (-ġan) зеленеть
yara (-m) рана
yaşart- (-sun) производить зелень
yara- (-r) годиться, подходить, быть
yaşın- (-dım, -dılar; -ġanımız; -maḳ;
пригодным, пригодиться
-ıp) прятаться, скрываться
yaramaz (~; -lar) негодный, злой
yaşır- (-ayım; -mazmız) скрывать
yaramazlıḳ безобразие
yaşli|k (-tän; -gindän; -lärimizdän)
yaraşıḳ соответственный юность, молодость
yaraştır- (-dı) приладить, приспосо‑ yaşma|ḳ (~, -nı; -ġın) покрывало для
бить, сложить соответственно лица, вуаль
yarat- (-tı; -ġan, -ġandan; -ġanım, yat (~; -larġa) чужой, чужак
-ġanıma; -ġanı, -ġanına, -ġanın;
-ġanları; -ġança) создать yat- (-maġa; -ayım, ~, -sın, -alım; -tı,
-tım; -ır / -ur; -mazdan; -aydır; -ġan;
yaratıl- (-ġanları) быть созданным -ġanıŋ; -ḳanın; -maḳ; -a) лежать;
Yārden (~, -niŋ, -ni) геогр. Иордан иметь сношение
yardım помощь; помощник Yāvān (~, -nıŋ) муж. Иаван
Yāred (~, -niŋ, -ni) муж. Иаред yavrı (-sın) птенец
yarı (-sına, -sın;-larnıŋ) половина yavrun (-ında) загорбок, заплечье,
yarıl- (-dılar) быть расколотым, раз‑ плечо, плечи; Rebeḳḳa bardaġı
рубленным yavru­nın­da ekän çıḳar edi вышла
Ревекка, и кувшин её на плече её;
yarılġaş (-ıŋa) милосердие, милость
ср. yaġrın, yaġrun
yarılḳa- (-ġay) помиловать
yavuḳ (~, -tır)
yarım половина
yavuḳlıḳ близость
yarlı бедный, нищий
yavuz суровый, грозный, жестокий;
yaruḳ (~, -ġa, -nı; -lar, -larnı) свет; dar­ġınlıġı... yavuzdır их ярость
светило свирепа
yas (~, -tır, -nı) траур yay (~, -nıŋ; -ım, -ımnı; -ıŋnı; -ı) лук;
yasaḳ запрет радуга

135
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
yayıl- (-ıŋız, -sunlar; -dı, -dılar; -ur­sen, yem корм
-urmız; -ay durġan; -ıp) расстилать‑ yemiş (~; -i, -indän) плод
ся; распространяться
Yemūǟl муж. Иемуил
yayıldır- (-dı; -urmen; -ġay; -up) рас‑
стилать; распространять yenä снова, вновь, опять; ср. kenä
yaz лето yeŋ- (-dim; -ämäz) победить, одолеть
yaz- чуть было не сделать; Az ḳaldı yeŋil лёгкий; легкомысленный; низ‑
kä ḫalḳnıŋ birisi ḫatunıŋ blän yata кий, никчёмный, негодный; легко;
yazdı, vä üstimizgä günāh yazdıŋ легкомысленно; bikäsi anıŋ közlä­
Один из народа чуть было не сово‑ rinä yeŋil boldı она стала презирать
купился с женою твоею, и ты ввел свою хозяйку
бы нас в грех yeŋilbaşlı женщина лёгкого поведе‑
yazıḳ (-larımnı; -ların), yazu|ḳ (~; ния, блудница, проститутка
-ġım; -ġı) грех yeŋillän- (-dilär) легчать, убавиться
yazıḳlı (~; -lar), yazuḳlı грешный yer (~, -dir, -niŋ, -gä / -ġä, -ni, -ä,
Yaʿḳūb (~, -dır, -nıŋ, -ga / -ġa, -nı, -da -dädir, -dän; -imä; -i, -inä, -in, -indä,
муж. Иаков -indän; -imiz, -imizni, -imizdä,
-imizdän; -iŋizni; -lärdän; -lärinä,
Yaʿlām (-nı) муж. Иеглом; Yaʿlām- -lärin; -lärincä) земля; место
bek старейшина Иеглом
yerli (-lär, -lärġä, -lärni) местный
yaʿnı̄̇ (а. ‫ )يَ ْعنِى‬то есть
Yeṣer муж. Иецер
Yǟʿı̇̄ş см. Yeʿūş
yeşil зелёный
Yǟrāḥ (-nı) муж. Иерах
yet- (-ti, -medilär; -är; -kän, -käniŋ;
ye- (-yürmen) есть, кушать; mı̄̇ rās̱ ye- -känçägä) достигать; хватать
получать наследство, наследовать
Yeṯēṯ-bek муж. Иефеф, Иетеф
yebär- (-äyim, ~, -iŋiz; -dim, -di, -dik,
-dilär; -medi, -mediŋiz; -ürmen, -ir / yeti семь; ср. yedi
-ür; -mem, -mezseŋ, -gäy; -seŋ; -gän; yetmiş семьдесят
-gäniŋä; -gäni; -üp) пустить; послать Yeṭūr муж. Иетур
yebäril- (-dilär; -gän) быть пущенным Yeʿūş (~, -nı), Yǟʿı̄̇ ş (-ni) муж. Иеус;
/ посланным Yeʿūş-bek старшина Иеус
Yebūsey (~, -ni) муж. Иевусей yeyici (~, -dir) едок; mı̄̇ rās̱ yeyici по‑
yedi семь; ср. yeti лучатель наследства
yedinci седьмой yıbrūḥ (-lar; -ları, -ların, -larından)
yedişär по семь кувшин; бот. мандрагора
Yeġar-Sāhādūṯā (ивр. ‫שׂהֲדּותָ א‬ ָ ‫ יְגַר‬холм yıl (~, -dır, -nıŋ, -da; -ı, -ıdır, -ında,
свидетель, а. ْ‫ ) َس ْهدُوثَا يَ َجر‬геогр. Ие‑ -ından; -lar, -larnıŋ; -ları, -larınıŋ) год
гар-Сагадуфа yıla- (-maġa;-dı, -dılar; -maġınıŋ) пла‑
yek- (-ti) запрячь кать
yel (~; -i, -indän) ветер; kündüz yeli yılan (~, ‑ġa) змея; змей; oḳ yılanı
esär ekän когда повеял полуденный стрела-змея, синод. аспид
ветер yıldız (‑ları, ‑larnı) звезда; ср. yulduz

136
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
yıllıḳ возрастом в год, годовалый durġan yoḳtır Мы видели сон, но
yırt- (-tı; -ur; -ıp) разрывать, рвать некому разгадать; ср. aŋlata­dur-
yırtıl- (-dı; -ġannı; -mıştır) быть разо‑ Yūbāl муж. Иувал
рванным Yūḥannā муж. Иоанн
Yidlāf (-nı) муж. Идлаф yuḳarı (~, ‑dan) верх; вверху
yigirmi (~, ‑niŋ) двадцать yuḳarıdaki верхний
yigirminci двадцатый yuḳla- (-dı) спать
Yimnā муж. Имна yula- (-dı) спасать, избавлять
Yiṣkā (-nıŋ) ж. Иска yulduz звезда; ср. yıldız
Yissāḫār (~, ‑nıŋ) муж. Иссахар yumşaḳ мягкий
Yisvā муж. Ишва yumuş работа, служба; aŋa yumuş
Yişbāḳ (-nı) муж. Ишбак etär edi он ему служил
Yişvı̄̇ муж. Ишви yurt (~; ‑larınca) поселение, селение,
Yiṯrān муж. Ифран место обитания
Yōb муж. Иов yut- (‑tılar; ‑maḳ) глотать; выиграть
Yōbāb (~, ‑nı) муж. Иовав yuv- (‑ıŋız / ‑uŋız; ‑dı, ‑dılar; ‑ar; ‑maḳ)
yoġ et- уничтожить мыть, купать
yoġun- (-dılar) поклониться yuvalan- (‑dı; ‑ġanġa) кататься, ка‑
yoġur- (~) замесить чаться, валяться; быть отваленным,
откатываться
yoḳ (~, ‑tır) нет
yuvalt- (‑tı; ‑ırlar) катить
yoḳsa или же, иначе
Yoḳşān (~, ‑nı) муж. Иокшан yuvuḳ близкий; близко; ср. yavuḳ
Yōḳṭān (~, ‑nıŋ) муж. Иоктан yuvuḳlan- (‑ġan) приближаться
yol (~, ‑nıŋ, ‑ġa, ‑da; ‑ımnı / ‑umnı; yuvuḳlaş- (‑ıŋız; ‑mazdan; ‑ıp / ‑up)
‑uŋnı; ‑ına, ‑ın, ‑ında / ‑unda, ‑ından; совм. приближаться
‑ıŋızga; ‑larında) дорога, путь yuvuḳlaştır- (~; ‑dı) приблизить
yoldaşlıḳ (-ġa) товарищество yük порука; men anıŋ üçün yük
yolla- (-maġa) послать, направить bolayım я буду за него порукой /
yon- (-dı; -ġan; -maḳlar) строгать понесу ответственность
yora (‑sı, ‑sına; ‑lar) разгадка, отгад‑ yüklän- (‑gän) нагружаться
ка, толкование, смысл yüklät- (‑iŋiz; ‑ti) велеть грузить
yora- (-maga; ‑dı, -dı esä; ‑r; ‑sa edi; ~ yükli гружёный, навьюченный
durġan) отгадать, разгадать, растол‑ yür- (‑äydirmen; ‑gän, ‑gänim; ‑ip) хо‑
ковать; eşitkäniŋ düşni yoramaga дить
bi­läsen ты умеешь разгадывать
услышанные сны; Bir düş kördim, yüräk (‑iŋizni) сердце
da anı yorar kişi yoḳtır Я видел yüri- (‑ber; ‑di, ‑dilär; ‑gäysen; ‑yüräk)
сон, но нет человека, который бы ходить; dur, yerdä uzunlı­ġına vä
разгадал; Düş kördik, da anı yo­ra­ keŋliginä yüri ber встань, пройди

137
А. Н. Гаркавец. Глоссарий к Кыпчакскому Бытию 1819 года
по земле сей в долготу и в широту ‑lärin, ‑lärindä) лицо, лик; поверх‑
ее ность
yürü- (‑r; ‑gänim) ходить yüz2 сто
Yǖsif (~, ‑min, ‑niŋ, ‑kä, ‑ni, ‑tän) yüz-be-yüz (п. ‫ )رُبر ُو‬лицом к лицу
муж. Иосиф yüzli имеющий какое-то лицо
yüz1 (‑ümni; ‑iŋni / ‑üŋni; ‑i / ‑ü, ‑iniŋ, yüzük (-in) кольцо, перстень
‑inä / ‑ünä, ‑in, ‑indä, ‑indän; ‑läri, yüzünci сотый

Ẕ (‫ )ذ‬Z (‫ )ز‬Ż (‫ )ض‬Ẓ (‫)ظ‬


Zaʿavān муж. Зааван ziftlä- смолить; ziftlä ber просмоли
ẓabṭ et- (а. ٌ‫ ) َذبْط‬захватывать силой Zilpa (~, ‑nıŋ, -nı), Zilpā (~, ‑nıŋ) ж.
żaʿīf (а. ‫يف‬ ٌ ‫ض ِع‬َ ) слабый, бессильный Зелфа
żaʿīflan- (~dı, -dılar) ослабеть, обес‑ Zimrān (-nı) муж. Зимран
силеть zinā (~; ‑lardan) (а. ‫)زنَاء‬ ِ прелюбодея‑
ние, прелюбодейство, блуд
zamān (~, ‑ġa, ‑da, ‑dan; ‑ı, ‑ına) (а.
ٌ ‫ ) َز َم‬время
‫ان‬ zindān (~, ‑ġa, -dan) (п. ‫ان‬ ْ ‫)ز ْن ٰد‬
ِ тюрьма,
темница
Zārāḥ муж. Зара
zı̄̇ rā (п. ‫)زي ٰرا‬ ٖ поскольку, потому что
żarar (а. ٌّ‫ضر‬ َ ) ущерб, вред, убыток ziyādä (-si) (а. ٌ‫)زيَادة‬ ِ увеличение; мно‑
żarb (а. ‫ )ضرب‬избиение, (по)биение жество; более, больше
ẕāt (а. ‫ات‬ ٌ ‫ ) َذ‬особь, существо; tiri ẕāt ziyāret (а. ٌ‫زيَا َرة‬, ْ ‫)ز ٰيا َر‬
ِ п. ‫ت‬ ِ посещение
живое существо ُ
zor (п. ْ‫ )زور‬сила, мощь; насилие
Zebūlōn (~, ‑nıŋ) муж. Завулон zorlu могучий
Zeraḥ (~, ‑nıŋ) муж. Зерах; Zeraḥ- ẓulüm (а. ‫ )ظُ ْل ٌم‬притеснение, угнете‑
bek старшина Зерах ние, жестокость
ẕevḳ (а. ‫ق‬ ٌ ْ‫ ) َذو‬удовольствие, насла‑ ẓulümlik насилие
ждение Zūzı̄̇ m (-ni) этн. Зузим
zeytǖn (а. ‫ ) َز ْيتُ ٌن‬олива, оливка ẕürriyyet (~; -iŋ, -iŋä, -iŋdä; -i, -in) (а.
zift (п. ‫ت‬ ْ ‫)ز ْف‬
ِ смола ٌ‫ ) ُذرِّ يَّة‬род, потомство

138
Александр Николаевич Гаркавец
Musanıŋ ilk kitabı
Кыпчакское Бытие в переводе Чарльза Фрейзера
Карас, Астрахань, Оренбург, 1803-1819
Напечатано Джоном Митчелом
Шотландское Миссионерское Общество.
Астрахань, 1819
Алматы: Баур, 2015 – первый завод
2019 – второй завод, с правками
Дизайн и вёрстка: А. Н. Гаркавец
Форзацы:
Флавицкий Константин Дмитриевич. Дети Иакова продают
своего брата Иосифа, 1855. Санкт-Петербург, Русский музей
Гюстав Поль Доре. Иосиф открывается своим братьям. Гравюра // La
Sainte Bible selon la Vulgate. Traduction nouvelle avec les dessins de Gustave
Doré. T. I. – Tours: Alfred Mame et Fils, 1866. – Вклейка между 188 и 189 стр.
Франсуа Буше. Иосиф представляет своего отца и братьев фараону,
1723. США, Южная Каролина, Колумбия, Музей искусств

Отпечатано с макета заказчика


типографией ТОО «Полиграфкомбинат»
Алматы, ул. Макатаева, 41
тел. +7 727 3977423
Подписано к печати 6 апреля 2019 г.
Формат 104х70/32. Бум. мелованная 90 г/см2
Уч.-изд. л. 8,5. Тираж 200 экз.
Гарнитура: Times New Roman.
Электронная версия:
www.qypchaq.unesco.kz
www.academia.edu