Вы находитесь на странице: 1из 151

SOVREMENOST, br.

1, 2020

SOVREMENOST
SPISANIE ZA LITERATURA, KULTURA I UMETNOST

Godina 75 (69) Број 1, 2020

Prviot broj na spisanieto †Nov den° izleze vo 1945 godina.


Spisanieto †Sovremenost° e negov direkten naslednik ~ij prv broj
se pojavi vo april 1951 godina.

1
SOVREMENOST, br.1, 2020

SOVREMENOST
Spisanie za literatura, kultura i umetnost
Izdava~: Sovremenost, Skopje

Redakcija:
Stefan Markovski, glaven i odgovoren urednik
Снежана Стојчевска, извршна уредничка
Nikola Altiev, urednik

2
SOVREMENOST, br.1, 2020

СОДРЖИНА

ИНТЕРВЈУ
Никола МАЏИРОВ, ПОЕТОТ СЕ БУДИ СО АРХЕОЛОШКАТА СВЕСТ
ЗА OТКРИВАЊЕ НА СÈ УШТЕ НЕЗАКОПАНОТО ................................................................. 5

ПОЕЗИЈА
Митко АПОСТОЛОВ, РЕПУБЛИКАТА ................................................................................... 11
Даниела АНДОНОВСКА ТРАЈКОВСКА, КООРДИНАТЕН СИСТЕМ ................................ 13
Рената ПЕНЧОВА, САМОРАЗЕДИНУВАЊЕ .......................................................................... 17
Цветанка НЕВЧЕВА, НЕЧОВЕЧНОСТ .................................................................................... 24
Катерина ГОГОВА, ПРИВИДНА ДАЛЕЧИНА ....................................................................... 27
Весна МУНДИШЕВСКА-ВЕЛЈАНОВСКА, Т ......................................................................... 31
Слаѓана БОЈАНОВСКА, ОПСТОЈУВАЊЕ .............................................................................. 34
Дамијан КАРАНФИЛОВ, ТИ ДОЗВОЛИВ ............................................................................... 35
Игор ЛОЗАНОСКИ, КОЦКИ ШЕЌЕРНИ ................................................................................. 39
Верица МУКОСКА, БЕГСТВО ОД ЖИВОТНИОТ ЛАВИРИНТ .......................................... 42
Сандра ТРЕНДЕВСКА, ДУРИ СЕ ПРАВЕА БУКЕТИ ............................................................ 45
Петар Наневски, БАВЧА ПОСЕАНА СО ЦВЕЌЕ ................................................................... 48

ПРОЗА
Стефан МАРКОВСКИ, ФРАГМЕНТ ОД АНАТОМИЈА НА БУМБАРОТ (35, 38) .............. 51
Мишо КИТАНОСКИ, СТРЕЛАЊЕТО НА МИРОСЛАВ КРЛЕЖА ....................................... 55
Драги АРГИРОВСКИ, ВО КАНЏИТЕ НА ВАЛКАНИТЕ ИГРИ ........................................... 59
Билјана ЦРВЕНКОВСКА, НЕВИДЛИВИОТ ОСТРОВ ........................................................... 62
Филип КЛЕТНИКОВ, ГРАЃАНИНОТ ШЉУПКОВ ................................................................ 64
Николина ВАСИЛЕВСКА, ЗБОРОВИ ...................................................................................... 69

ДРАМА
Стефан МАРКОВСКИ, КУРДИСАНО ПЛАКНЕЊЕ: ЕДНОЧИНКА
ВО ПОЛОВИНА И ПОЛ ЧИН ................................................................................................... 72
Марјан АНЃЕЛОВСКИ, ФРАГМЕНТ ОД ЖИВОТОТ Е КРАТОК И НЕЈАСЕН .................. 74

ПРИОПШТУВАЊА
Маријан ПЕТРОВ, PHYTO SAPIENS ........................................................................................ 76
Дебасиш ПАРАШАР, ОВАА ВЕЧЕР НЕ Е ЗА ЉУБОВНИ ПЕСНИ ..................................... 85
Срѓан СЕКУЛИЌ, НОЕ ВО САЛОНТА ..................................................................................... 89
Иво Мијо АНДРИЌ, ГОРНИТЕ КУЌИ ...................................................................................... 93
Јасмина ХАЊАЛИЌ, БРАТ МИ КОНЕЧНО СЕ ВРАТИ ........................................................ 96
Сонет МОНДАЛ, ГЛЕДАЈЌИ ВО ОХРИДСКОТО ЕЗЕРО ..................................................... 98
Корнелија МАРКС, ВУКОВАР ................................................................................................. 101
Елвира КУЈОВИЌ, НАЈМИЛ .................................................................................................... 103
Дарко ЦВИЈЕТИЌ, СНЕГОТ НАВИСТИНА ВНИМАВАШЕ ДА НЕ ПАДНЕ ................... 105
Шурук ХАМУД, КАКО ............................................................................................................ 110
Нгози ОЛИВИЈА ОСУОХА, ДУХ НА ПРИРОДАТА ........................................................... 111

3
SOVREMENOST, br.1, 2020

ИНТЕРПРЕТАЦИИ
Вера СТОЈЧЕВСКА АНТИЌ, СТРУМИЧКИ ДУХОВНИ ИСКРИЧЕЊА ........................ 113
Снежана СТОЈЧЕВСКА, БЕСЕДА ПО ПОВОД 127-ГОДИШНИНАТА
ОД СМРТТА НА ГОЛЕМИОТ МАКЕДОНСКИ ПОЕТ, ПРОСВЕТИТЕЛ
И ПРЕРОДБЕНИК ГРИГОР ПРЛИЧЕВ .................................................................................. 117
Сашо ДИМОСКИ, ТОРБИЦА: БАКХИ. SINATRA: MY WAY
(НОВОГОДИШЕН ЕСЕЈ СО ТРИ ЛАЈТМОТИВИ) .............................................................. 119
Стефан КОСТОСКИ, ЗА КИТАНЧЕВ И НЕГОВАТА ПРОСВЕТИТЕЛСКА
И ЛИТЕРАТУРНА ДЕЈНОСТ ................................................................................................... 129
Грета ПИПЕРКОСКА, ПЛАТОНОВИОТ „ГОРГИЈА“ - АНТИСОФИСТИЧКА
ДИЈАЛОШКА ХИПОТЕЗА ЗА ПРИРОДАТА НА РЕТОРИКАТА ...................................... 131

ВРЕДНУВАЊА
Славчо КОВИЛОСКИ, НОВА КНИГА, НОВИ СОГЛЕДБИ ................................................ 139
Никола ПИЈАНМАНОВ, МАГИЧНИОТ РЕАЛИЗАМ НА ТОНИ ПОПОВ ......................... 142
Васил ТОЦИНОВСКИ, НА КЛУПАТА МРЗОВОЛНО ДРЕМЕ
ПОПЛАДНЕВНИОТ ПРЕМОРЕН СОН .................................................................................. 144
Васил ТОЦИНОВСКИ, ПЕСНАТА МУ Е СЕ ШТО ИМА ..................................................... 147

IN MEMORIAM
Никола ШИМИЌ ТОНИН, ПЕТКО ШИПИНКАРОВСКИ (1946 - 2020) ............................ 149

4
SOVREMENOST, br.1, 2020

INTERVJU

Никола МАЏИРОВ

821.163.3(047.53)

ПОЕТОТ СЕ БУДИ СО АРХЕОЛОШКАТА СВЕСТ ЗА OТКРИВАЊЕ


НА СÈ УШТЕ НЕЗАКОПАНОТО

Интервјуто го водеше Стефан Марковски

Големиот римски мислител, оратор чудно, а можеби и толку вообичаено, но


и државник Кикерон (106-43 п.н.е.) во чувствувам дека мислите најбрзо се
Златното доба на римската книжевност движат во лавиринтот на повторливиот
фамозно изјавил дека соба без книги е ритам на денот. Колку што се поцврсти
како тело без душа. А сведоци сме во ѕидовите на куќата во која ни се одмора
денешнината на сѐ поголема себеизола- телото, толку мислите стануваат поете-
ција на модерниот човек и тоа не само рични и трансцедентни. Верувам дека
од литературата, туку и од уметноста коренот на ритуалноста е во континуи-
воопшто. Во ова интервју ќе се обидеме тетот и внатрешната обновливост, а не
да зачекориме барем на миг наспроти во повторливоста. Ритуалот на кафето
ваквите глобални тенденции и ќе подис- или чајот во рок-кафулето ТНТ во Стру-
кутираме на теми врзани за поезијата, мица, ритуалната прошетка низ просто-
уметноста и културата со Никола Маџи- рите ослободени од историски важнос-
ров. ти, ритуалното враќање во градот во кој
сум роден затоа што некој пред тоа пре-
1. Едно стандардно прашање ко бегал тука… Тоа се засолништа изгра-
за почеток на интервју, на што рабо- дени од сеќавања кои не можам да ги
тиш моментов и како, односно во која впишам во генот на биолошката присут-
насока тоа се надоврзува на твоето ност и како такви не можат да живеат во
досегашно творештво. Кои се твоите крвта на мојот син, и можеби затоа
актуелни преокупации и струи што пишувам за нив. Амихај забележа во
ги одредуваат (вон)творечките актив- еден стих дека само луѓето без иднина
ности? ги љубат луѓето без минато. Сите кои
Н.М: Читам. Затоа што пишувањето повикуваат на заборав, им служат на до-
е сенка на читањето. А најсилниот доказ минантните и наметнати истории. Лите-
за допирливоста на нештата е токму не- ратурата е во тивка и трајна битка со
допирливата сенка. Книжевноста ги проектираните сеќавања и идеологии и
преместува границите на сомнежот, ги затоа низ историјата има толку многу
прави верувањата и стравовите ненас- гласно изгорени книги во градовите и
ледни, зашто нè учи да бидеме свои и егзекутирани книжевници низ медиуми-
кога висиме како ранлив лист на гранка те — тие модерни плоштади на преду-
од семејно стебло. Самиот процес на предувачки казнувања. Да се сетиме
креирање е всушност разоткривање на само на Пол Селан во Париз или на То-
сопствениот глас среде плоштад со мас Бернхард. Тешко е денес да се зачу-
канонизирани истории. Можеби звучи ва просторот на творечка тишина, пра-

5
SOVREMENOST, br.1, 2020

гот на постојани враќања. Сите имаме зерват, со тоа заведувачко чувство на


по една приватна Итака којашто ја пре- сигурност, дека си заштитен од себеси и
уредуваме според интензитетот на коп- од оние што го подготвуваат погребот.
нежот за статичен дом. Сите имаме по Но, книжевноста треба да биде многу
една заклучена соба, којашто ги менува внимателна пред поставената стапица
сопствениците за да може да остане на прагот на големите наративи, зашто
таква каква што е, зачувана од стравот таа е ранливо чување на сопствениот
од непознатото. глас преку негово постојано преиспиту-
вање. Во еден од своите есеи, Митко
2. Маџиров прецизно и доследно Маџунков предупредува дека пеперут-
го мапира овој лавиринт кој треба да ките од Амазонија имаат поголема шан-
нè донесе до душата на Градот како са да бидат запомнати од јазиците на
симболички епицентар на современа- тамошните племиња. Можеби затоа што
та културна свест, истовремено пра- не можеме да го осведочиме мигот на
тејќи нè во нашето стамено чекорење тајната и брза смрт на пеперутките, но
по земјата, без, како мудриот Талес, можеме да бидеме генерациски сведоци
да го спуштиме погледот од небото, до на бавното одумирање на еден јазик или
онаа ветената. Така, на овој начин цела култура. Интересна е врската по-
инспирирајќи нѐ, токму оваа насоче- меѓу индивидуалниот заборав и колек-
ност на погледот угоре и мотивирач- тивното паметење — авторот пишува за
киот дух кај поетот како да ја прет- да се ослободи од тежината на архиви-
ставува аријаднината нишка што нè раните животи, сопствени и туѓи, и да
насочува и води низ тековите на ма- му ги предаде на чување на универзал-
кедонската книжевност. Што мислиш ното и општо време. Делото живее во
за патиштата или лавиринтот на со- разгранетоста на преводот, а преводот
времената македонска книжевност? не може без семето на напишаното. Во
Н.М: Современата македонска лите- тие лавиринти на културната свест, се-
ратура е во постојан дијалог со светски- како, Градот е просторен симбол на по-
те живи гласови на книжевноста и тоа е широко поврзување. Самата негова
единствениот начин да се остане надвор архитектонска поставеност наликува на
од екстравагантните музеи на исчезнати совршен, но и ранлив организам низ
цивилизации или на препарирани фор- чии улици, како низ разгранети вени,
ми на живот. Исландскиот поет Сјон ве- поминуваме како растопени лекови.
ли дека неговите сограѓани милуваат да Мислам дека нема посилен доказ за
кажат дека исландскиот е јазик збору- биолошката врска помеѓу поетот и гра-
ван од мал број луѓе, наспроти тоа да дот од стиховите на Кавафи: “Секогаш
речат дека зборуваат или пишуваат на во овој град ќе стигнуваш. Не надевај се
мал јазик. Со чиста книжевна и цивили- на друг, / нема брод за тебе, нема пат.”
зациска свест може да се каже дека нема Каде и да се патува, сенката на градот
големи и мали јазици, туку јазици збо- на созревањето патува со нас. Кавафи
рувани од помал или поголем број луѓе. како никогаш да не се раздели од Алек-
Затоа не може на луѓето да им биде од- сандрија, а ни градот од него. Динами-
земен јазикот, но може на јазикот да му ката на духот на градот и поетот се чи-
бидат одземени луѓето. Нема посожалу- ни живеат во сојузништво. Секој униш-
вачка вистина за литературата од тоа да тен град низ историјата барал по еден
бидеш воспримен дека твориш од пози- поет кој нема да сведочи само низ број-
ција на загрозен вид, зад дебелото стак- ки за урнатите домови и животи, туку и
ло на културолошкиот или јазичен ре- за тајните лавиринти на постоењето. Па-
6
SOVREMENOST, br.1, 2020

лестинскиот поет Махмуд Дарвиш веле- со сликарите од мојот роден град, во


ше дека сонува да биде поет од Троја за тесните ателјеа од зградата спроти град-
да го посведочи на поинаков начин неј- ското собрание, којашто сега е преуре-
зиниот пад, наместо досегашните поет- дена во банка, а пред еден век била ко-
ски тестаменти напишани од атинските ристена како бордел. Уметноста во овој
поети. Да се биде поет од поразениот и случај, и стварно се јавува како нества-
разурнат град, или “роден во згазено рен простор на бестелесноста, а секако,
племе” како што би рекол Конески, е присуството меѓу овие ѕидови со илјада
поголем предизвик за пишување, от- приказни, ми помогна да ја претставам
колку гласно да се тажи во името на сликовито секоја пронајдена трага на
светот од храмот на победниците. времето. Секој во себе ја носи Прустов-
ската синестезија на одживеаното. На-
3. Можеби некои меѓу нас, чеко- шите тела се како трепетливи и резо-
рејќи по земјата на овој лавиринт, би нантни гранки од дрвјата на Шиле или
се ориентирале по ѕвезденото небо во Мондријан, подготвени секогаш да
висините, и како млади, изгубени ду- одговорат на импулсите за животност и
ши на пладне, како што би рекол Р. ужасност. Само со таква отвореност кон
Павловски, ја цртаат картата на визуелните преобразби на светот, може
ѕвездите дишејќи длабоко, но за да ја да постоиме и вербално. Барт во својот
цртаат таа карта, во тој лавиринт од есеј “Фотографската порака” пишува
крстосници несомнено би им неопхо- дека порано сликата го илустрирала и
дело познавање на уметноста на сли- појаснувала текстот, а денес текстот ја
кањето, некогаш со четка, некогаш со оптоварува сликата со култура, морал
збор. Никола, колку сликањето со или имагинација. Порано постоела ре-
збор е дел од твојот стилистички и дукција од текст на слика, а денес едно-
изразен идентитет и колку визуелиза- то има тенденција да го засили другото.
цијата е значајна во процесот на тво- Во услови на сликовна презаситеност,
рење? Дали ти се појавуваат слики каде интригантноста на сликата го ини-
додека создаваш, и ако да, можеш ли цира, но не и засилува читањето на
да издвоиш пример(и) за една ваква текстот, може ли сè уште да се зборува
синестетска ко-креација? за непредвидливост на синестезијата, за
Н.М: Во поезијата на Транстромер едновремен напад на сите чувства со
тишината има боја, а за бојата на изре- подеднаков интензитет кога ќе се апсор-
ченото пишува Дилан Томас. Компози- бира моќно уметничко дело? Телеви-
торот Арво Парт ги преобликува, ги зиите ги направија воените ужаси толку
враќа зборовите на поетот и монах Си- обични и домашни, што се сомневам
луан назад во воздухот како архетипски дека некое дете би се ужаснало од чудо-
звуци. Истото го прави и режисерот вишните светови на Бош или Бројгел.
Параџанов, градејќи митолошки слики Размислувам во слики, можеби затоа
со бои на соновен фолклор од стиховите што не знам да сликам. Ќе се послужам
на Сајат Нова. И во нашата книжевност со зборовите на Плутарх — сликата е
има безброј примери на сликовно-збо- тивка поезија, а поезијата е слика што
ровен дијалог, а најпластичен пример се зборува. Ретко објавувам, можеби затоа
заедничките песни на Влада Урошевиќ што се плашам да ги изложам зборовите
и Глигор Чемерски, створени пред точ- на сонце, да не избледнат како портрет
но педесет години. Азбуката е пред сè врз надгробна плоча, зашто светлината
колекција на слики, а потоа инструмент на отворениот читател честопати е по-
на искажливото. Многу години поминав силна од хоризонтот на авторот.
7
SOVREMENOST, br.1, 2020

4. Освен со своето творештво, во релјефноста на длабочината и острината


рамките на европската поезија си на текстот. При разговорите со други
етаблиран и како преведувач, однос- преведувачи, јасно сме го искажувале
но препејувач. Колку поетските пре- стравот и опасноста од тоа да се зборува
води и препеви, наспроти самото тво- или пишува со гласот на авторот што го
рештво, се важни за воспоставување- преведуваме. Нормално е да се наметне
то и оддржувањето комуникација ме- прашањето дали да се преведува со
ѓу авторите од различните книжевни маска врз лицето и колку тој ѕид на
средини и како ова може да влијае сигурноста ќе нè доближи или оддалечи
врз творечкиот пат на еден поет? од сопствениот ракопис. Апсурдот е во
Н.М: Преведувањето е ритуал, мо- тоа што далечината предизвикана од
литва на молитвата, ветер што го носи стравот од поетичка контаминација,
пламенот, отелотворување на гласот всушност ќе нè оддалечи и од нас сами-
што не ти припаѓа, а кој зборува со тво- те. Мандељштам велеше дека исклучу-
ите неизговорени зборови. За поетот ја- вањето од јазикот, ќе нè исклучи од ис-
зикот е повеќе од инструмент или вер- торијата, a истото ќе се случи доколку
бален одговор на неповторливоста на самите безмилосно се исклучиме од
светот. Јазикот е тело во кое тој ги чув- јазикот на авторот што го читаме или
ствува сите задоволства и ограничува- преведуваме. Тоа ќе нè исклучи од лич-
ња, начин да го преведе копнежот во ната историја, од правото на емпатија и
вистина. Честопати поетот како преве- препознавање во веќе разоткриеното и
дувач се замислува од другата на страна од можноста на поинаков начин да по-
на реката, но секако брегот е наша илу- гледнеме на фотографиите што бледеат
зија за просторно врамување на тече- во семејниот албум. Симоне Вејл веле-
нието како граница меѓу два света. Ве- ше дека сите гревови се обиди за попол-
рувам дека преведувањето и пишување- нување на празнините. Преведувањето е
то немаат граница меѓу себе, и покрај благодат во пополнувањето на сопстве-
тоа што поетот е невидлив чувар на пре- ните празнини.
водот, а преведувачот е историски чу-
вар на поезијата. Често спориме околу 5. Во една прилика имаш напи-
верноста на преводот, но суштината на шано дека „постојат песни во кои се
оригиналот е секогаш да биде неверен препознаваме себеси без да ги напи-
на преводот, како што би рекол Борхес. шеме, исто како што постојат градови
Добриот текст е динамичен, секогаш во кои сме се замислиле без да ги по-
поинаков со секое ново читање и прево- сетиме“. Овој исказ ме потсети на
дот е само обид да се достигне таквата теоријата на Конески за препоз-нава-
неверност. Преведувањето е далеку од њето на песната за кое станува збор
фотографско замрзнување на поетиката во неговиот познат есеј „Еден опит“.
на авторот или конзервирање на слики- Колку препознавањето на себеси во
те и сеќавањата преку емулгаторот на песната и на песната во себеси ти
универзалните вистини. Користењето претставува творечки модус?
исти зборови при преведувањето од Н.М: Конески во “Еден опит” пи-
еден јазичен систем во друг го има пси- шува: “песната заправо не ја пишувам,
холошкиот ефект на користењето исти ами ја откривам”. Поетот се буди со
лекови за различни тела и тагувања. археолошката свест за oткривање на сè
Преведувачот треба да живее со текс- уште незакопаното. Да, тој е археолог
тот, да го изедначи сопствениот глас со на незакопаното. Див копач на времето.
ехото на авторот, да ја почувствува Не му се потребни календари за мигот

8
SOVREMENOST, br.1, 2020

да стане спомен, ниту е потребна смртта Ако нешто се нарекува “слободно”, не


за да се сфати важноста на средбата со значи дека наспроти тоа сè е во окови.
светот. Тој е борец против повторливата Безочно ги градиме световите врз теме-
патетика на разделбите, борец против лите на порекнувањето. Мирот го сфа-
сите униформирани воини што ја про- ќаме како состојба на не-војна, слобода-
мовираат оригиналноста на колектив- та како не-канонизираност, без оглед
ната болка. Стиховите се антитела на што и двете категории “мир” и “слобо-
автоимуниот процес на творење, кога да” се онтолошки, суштински, изворни.
гласот на поетот се бори против сопст- Во некои словенски јазици мирот е си-
вената кревкост. Пишувањето поезија е ноним на светот, а сè-мирот на универ-
обид да се заборави желбата за трајно зумот. Дали ако се прогласиш за слобо-
паметење. Да се пренесе со страст и ден, значи дека сите околу себе ги гле-
отвореност она на кое би се сетиле во даш со сенки од кафез врз лицето? Сло-
празна чекалница, или пред треперливо- бодниот стих може да биде опасна ка-
то тело на водопадот или пред откопа- нонска стапица, доколку не e во сим-
ната играчка. Детството ни поминува во биоза со органскиот глас и светоглед на
паметење, а потоа цел живот е паметење поетот. Во тој случај, авторот може лес-
на детството. Поезијата се случува но да се вплетка во “спуштената мрежа”
помеѓу две паметења. Затоа е срасната на отворените можности, да се удави во
со длабочината и хоризонтот на лич- плиткоста на лажната леснотија. Сè
ното време. Таквите препознавања се уште патувам низ метафизичните поли-
повеќе од нужни — авторот треба да се ња на Џон Дон, кои нè носат до најголе-
препознае првин себеси за да може не- мите длабочини на човечкото непознато
кој друг да се препознае во реката на не- преку познатите форми на стихување.
говата мисловна зборовност и сликов- Формата понекогаш може да биде ко-
ност. Своите прашања да ги одгласи рупка за заштита на кревкоста на знаци-
како прашања. Без да очекува одговор. те и на јазикот, но и патека до суштин-
Поетот е неврамено огледало кое може ското. Секој поет треба да ги следи
да одрази и рамки. своите траги во снегот пред себе. Многу
поети биле подеднакво силни и во сло-
6. Роберт Фрост рекол дека пи- бодниот и во канонизираниот стих —
шувањето слободен стих е како Езра Паунд, Борхес, Октавио Паз, Неру-
играње тенис со мрежа спуштена до да, Одн… Езотеријата и магичното се
долу. Дали би можел, сосем накратко, полни со математички складности и
да ги образложиш особеностите на зборовни канони, а поезијата е во дија-
слободниот, отворен стих кои тебе ти лог со гласот на трансцендентното, дури
се најзначајни? Колку е важна струк- и кога е најконкретна. Елиот има речено
турата наспроти семиотичките аспек- дека вистинската поезија комуницира и
ти поврзани со внатрешното битие, пред да биде разбрана. Таквиот чист ди-
духот и емоциите на песната, дали е јалог е надвор од сите форми и само-
круцијална стилската нота на делото, прогласени слободи пред кои ја губиме
дали се подеднакво значајни или пак одговорноста од напишаното. Берѓаев
најголемо значење придаваш на процесот на креирање го дефинира како
нешто сосема четврто? мистерија на слободата, а Беи Дао пи-
Н.М: Да се повикаме повторно на шува дека слободата е растојание поме-
Фрост кој вели дека поезијата се случу- ѓу ловецот и животното. Мислам дека
ва кога чувството ја пронашло својата во тој меѓупростор на миговното пос-
мисла, а мислата пронашла зборови. А тоење треба да ја бараме не слободата
што ако зборовите пронајдат форми? на стихот, туку слободата во стихот.
9
SOVREMENOST, br.1, 2020

7. Во поопшта смисла, кои ас- тив во утробата на тивкото творење


пекти во процесот на поетското тво- кога сфатив дека моќта на актуелноста и
рење ти се во континуитет најзначај- актуелната моќ е во рацете на поинакви
ни, односно најконтинуирано присут- креатори на реалноста. Моќта е наслед-
ни? на, естетиката — не. Моќта на естетика-
Н.М: На надгробните плочи се ис- та е токму во нејзината ненаследност.
пишува годината на раѓањето и смртта, Секој историски трансфер на естетиката
а цртата помеѓу нив може да бидат сите е проследен со нејзина значајна транс-
родени и неродени деца на покојникот, формација наспроти безбедниот мани-
сите ненапишани книги, сите храбрости ризам, наспроти идеологиите кои не
и покајанија без сведоци… Поезијата во трпат променливи примопредавања.
себе ги содржи сите тие симболи на Затоа сè почесто се задлабочувам во
премини од една состојба во друга, од пластовите и преобразбите во процесот
една просторна ограденост во неодбеле- на творење, отколку во просторната
жаното поле на сеќавањето. Суштин- распространетост на веќе напишаното.
ските метаморфози се случуваат тајно Порано мислев поинаку, но очигледно
— монасите во своите ќелии на самост целиот овој процес е само дел од човеч-
и тихување како од кожурец се отвораат ко созревање, наспроти стареењето на
пред истиот, но сега поинаков свет, па и телото и стравот дека можеби никој не-
семоќниот спасител од глобалната поп- ма да нè чуе кога ќе издивнеме. Единст-
култура Супермен, исто така ја бара вен прекин на осаменоста при пишува-
празната телефонска кабина или темни- њето ми се мислите за чистиот однос со
от ходник од недоградената зграда пред просторот на создавање и сеќавање, со
митолошката, па и религиска трансфор- хоризонтот на неискажливото, со исто-
мација од жртва во спасител. Пишува- риското и лично време, со убавиот то-
њето поезија е иницијациски чин, пре- вар на претходно прочитаното, со вер-
обликување на ранливоста во засолниш- тикалната зависност од јазичните знаци
те. Затоа е толку нужна самоста, невид- и симболи и со хоризонталната и невид-
ливоста. Токму овој динамичен аспект лива врска со читателот — последниот
на осаменоста е многу важен во проце- и најтивок преуредувач на текстот. Како
сот на поетско творење. Џојс вели дека читател, мислам дека книжевната мемо-
поезијата, дури и кога е очигледно плод рија е наследна на поинаков начин —
на силна фантазија, секогаш е бунт нас- како почеток на нов свет. Повикувањето
проти измамата, и на некој начин одго- на неа не завршува само со сентимен-
вор наспроти актуелноста. Прашањето е тално и селективно прераскажување
како авторот самиот да се претвори во како над нечиј свеж гроб. Таа е тесно
одговор наспроти актуелноста, дури и поврзана со слободата на постоење,
преку неговата тишина како прашање. дури и тогаш кога ги оживува сликите
Порано мислев дека јавноста е спремна на локалните војни, откоренувања и
да ја прифати споделената радост на враќања кога ништо веќе не постои.
авторот во поширокото препознавање Само нагонот силно во себе да се викне.
на таквиот иницијациски чин, но се вра-

10
SOVREMENOST, br.1, 2020

POEZIJA

Митко АПОСТОЛОВ

821.163.3-1

РЕПУБЛИКАТА

Конец крв – тешка жива


во знаме сошиена –
за навек закован клинец.
Троскот круна – од коски глодано распетие.
Место за сите места.
Жешка плазма – космичка збирка
Тоа е толку јасен сјај:
ветер што ги врти житата
и креденец што мириса на дуња
љубов трајна, кришка мед.
Ова
и за сето тоа
чие е чие, и чие е сето.
Сето е ваше.
Сето е мое.
И тоа е толку многу за сите
И да не заборавам:
Бела слана. Чиста зима.
Спрегнато лето со земја.
Налистан покрив мов
зажарена маша,
топол костен,
чаша вино,
раце на мајка.
Време за сите времиња.
Слободни ли сме – не сме.
Со слово ја земаме слободата.
Со чест. Со храброст. Со правда.
Со сон.
И на јаве стварно.
И ако не на зора;
тогаш на залез.
И ако не на залез – во најдивото од нашата ноќ.
Место за сите времиња.
Време за сите места.
Ден како ниеден друг.

11
SOVREMENOST, br.1, 2020

МЕСЕЧИНАТА И ЈАС

Се руши ноќ темно зелена вселена море и на неа


Месечината како бродче е добро укотвена но бранот ја влече за едра.
И тоа – ако е така;
Месечината патува лесно кон мене се движи ѕвезда што од ѕвезда убаво се огледува
во млечен снег и вжештена пара
и тоа е сон што ме врти во сонот
вжештена пара и млечен снег во сонот
со кој сонувам дека јас кон месечината паѓам
и се будам.

ПОСАКАЈ ЖЕЛБА

Дали се стопија облаците?


Бел жезол ја дели ноќта на ѕвезди.
Ти ли си?
Тоа си ти се сливаш по клисурните скалила на вечерта.
Види ја мојата темна сенка како црна зјае и те гледа.
Те собира ли да поминеш?
Оваа сенка пропушта само зажарена лира - и така ти светиш. Силно. Вечно.
Полека гасејќи го својот оган во мојата вода.

12
SOVREMENOST, br.1, 2020

Даниела АНДОНОВСКА-ТРАЈКОВСКА

821.163.3-1

КООРДИНАТЕН СИСТЕМ

Сите знаат точно на кои координати живеам


и врз кои точки се потпираат моите иницијали

Матичниот број го запишувам на уплатница


кога го враќам тоа што ми е одземено
И на здравствената книшка го покажувам
кога со моја дозвола ми вадат крв од зборовите
за да проверат дали леукоците ми се на број
И во банката го чувам пред очите на лихварите
за видат дека немам ништо друго освен него

Поштарот запира пред бројот 47


за да ги врати залутаните зборови
во поштенското сандаче на заборавањето.
Еднаш во месецот поминува другар ми
за да прочита колку електрични сијалици
бадијала светеле цела ноќ

Телефонски број ми е јавно објавен


на веб-страницата која ми дава плата.
Датумот на раѓање ми е втиснат на прстите
и сам се запишува во празните полиња
на електронската бирократија

Сообраќајниот полицаец точно знае во кое време


поминувам покрај Јавор кога одам на работа
и секогаш ме застанува
за да ми каже дека брзо
и без размислување влегувам во кривини
но дека одлично се движам по координати
во спротивно – нема да преживеам

и тогаш гледам дека мојата рака


ги има исцртано сите зебри за пешаци
сите триаголници со извичник
и сите Стоп-знаци пред влезот во главните улици

и пак продолжувам... по исти координати


во туѓи системи, со мои правила, но преживувам
зашто животот ми живее во сонот без координати
во кој секогаш одново се раѓам

13
SOVREMENOST, br.1, 2020

СИНУС: приказна за дробната црта

1.
зборовите што не си ги кажуваме
над главата ни лебдат
како облачиња празни над дробната црта
над куќата без гласни жици
над страната која никогаш не ја покажуваме
иако в очи ѝ гледаме
2.
зборовите што ги премолчуваме
сакаме да си ги кажеме одеднаш
но се плашиме дека ќе ни го земат
тоа што никогаш не било наше
3.
зборовите што ги закопуваме
еден ден ќе проговорат и ќе ни завртат грб
и секој од нас ќе си замине во своето време
за да ја раскаже приказната на свој начин
со свои зборови и со своја крв
и не ќе можеме да излеземе од неа
над дробната црта – таа
под дробната црта – ние
затворени во триаголникот на нашите раѓања
4.
еден ден како гром ќе нѐ погоди
приказната со нашите лица
и така слепи и глуви
не ќе знаеме каде навистина живееме
во јавето или во неговиот сон

5.
еден ден и зборовите што нѐ носат под јазикот
ќе ни се одмаздат и ќе нѐ плукнат како камче
и ќе нѐ заборават
а приказните ќе живеат во други ликови
кои нема да се убиваат едни со други
за да живее смртта во нив
и тогаш ќе се измислиме пак
скриени во облачиња
над дробни црти и во неми триаголници
сѐ дури не научиме
дека не треба да ја убиваме смртта
со ГМО, замрзнати јајце-клетки и депонирани сперматозоиди

14
SOVREMENOST, br.1, 2020

ОСТРОАГОЛЕН ТРИАГОЛНИК

Кога утрото ме буди со остра музика


без предупредување и опција snooze
телото си го виткам под остар агол
и со трчање слегувам по скалите
држејќи се за центарот на кружницата
за да не ме исфрли надвор од кругот
центрифугалната сила на мојот дом

И кога излегувам од дома на прсти


секогаш под агол од 13 степени
ја отворам вратата
Речиси се протнувам низ неа
за да не си го разбудам сонот што ми спие
во централниот агол на дневната соба

Дури и кога возам право без да мислам


сите раскрсници коваат заговор против мене
и ме свртуваат под остар агол
Зад мене пишувам долга крива линија
на која ги оставам периферните агли на мојот живот

Кога целиот свет се врти под остар агол


не е ни чудно
што зборовите кои луѓето си ги кажуваат денес
имаат толку многу остри агли
а сепак се затворени само во еден триаголник

АГЛИТЕ ВО НАШИТЕ ЖИВОТИ

кога ќе узрееме како колинеарни точки


во матката на векот
и кога нултиот агол ќе си го напипа пулсот на раката
остриот агол почнува да нѐ раѓа во светот
кој нема агли – но ние тоа не го знаеме
и во сѐ гледаме искршени линии

ја измислуваме теоријата на еволуцијата


за да преживееме во централниот агол
на нашата смрт

цел живот фрламе остри агли


на највисоката планина
а потоа во рацете на Сизиф
како топки се тркаламе на подножјето
- и тогаш сите агли се на наша страна
15
SOVREMENOST, br.1, 2020

зашто во нас се сите 360 степени


а ние токму тогаш стануваме депресивни
бидејќи од паѓањето не го гледаме кругот

КОНЕЧНА БЕСКОНЕЧНОСТ

Осумките долго лежеа на асфалтот


без да гледаат едни во други
Трпките си ги затвораа во клепсидра
и ги пуштаа да течат само низ едно око

Така учеа да ги бројат


секундите на тишината
и сами си цртаа решетки во погледот

Така и ние – сами се затвораме во ѕидови


од фасадни тули – однадвор сме убави,
а од внатре на груб малтер ги обесуваме
минатите мигови во рамка.

Трпките ги убиваме со мисли


и од тоа правиме докторски дисертации
кои како свитоци молчат на полиците
меѓу книгите кои никој не ги чита

Си го затвораме погледот со прозорците


кои гледаат во туѓите животи
а внатре ги редиме трофеите на нашата конечност

Легнати осумки сме, но не знаеме дека сме


Наместо да гледаме едни во други
ние се гледаме едни со други

МЕДИЈАНА

Очите прават транслација на мигот во јаболкото


и гладни за сончевина семката ја лижат до болка
додека со прстите поминуваме по годовите на времето
за да го најдеме Адамовото јаболко
кое чува сеќавање за големата експлозија
во преткоморите на животот
живи сме затоа што живееме во средината
на тоа што се случило и тоа што допрва ќе се случи
16
SOVREMENOST, br.1, 2020

Рената ПЕНЧОВА

821.163.3-1

САМОРАЗЕДИНУВАЊЕ

Тајно се крстивме,
свечено си ги разменивме душите,
ама по пат некаде се изгубивме.
Транскриптивно ја отклучив онтологијата,
во мене, во светот,
оти сонот е поголем од човекот.
Пресаден, расаден, доставен си
пред четири нараторски времиња,
за да ти сторам реставрација.
Свечено се раскрстуваме,
тајно си ги разлеваме гласовите,
за да се саморазделиме.
Јас во тебе, ти во мене!

О (О) пеј!

Престана да ме опева,
кога пораснаа дивите јаготки.
И не ме гледа,
оти белката му се позлатила.
Коприви се допирите,
чекорите бегство станале.
Распеј, разлеј, развеј ме
уште еднаш,
во животот,
во времето,
во водата.

Песната нека скита, изчезнува,


ама да му се враќа на ехото.

17
SOVREMENOST, br.1, 2020

ЗбороРЕД

Ти кажувам зборови,
што не сум ги кажала гласно.
Стројот на буквите по малку сум и го заборавила,
пелтечам, ама изговарам.
Доцна е велиш,
зборот не може да престигне далечина,
времето не ги изменува местата.
Имам цело царство од недовршени реченици,
а ти велиш немам време да царувам,
додека во себе војувам.
Ги токмам зборовите,
еден под еден,
еден зад еден,
еден до еден.
Ги растурам и во писма и во повици.
Од другата страна на реката,
одекнуваат бунтовите од победата,
ѕвонат војнички песни после средбата.
А, јас уште не сум сигурна,
дали вистински ги подредив зборовите?!

УРАганување

Небо слушам,
како се гине,
ветров треси тага,
со вода ги налева
сите што живо месо каснале.
Утринава ружите непредадени
во покрив се зариа.
Сите ја следеа водата,
бранови се кренаа
и ги заплиснаа домаќинските трпези.

Воздух на жолчки мириса,


океанот се празни до дно.
Сонцево среќа ја зајде,
надежта тихо испари.
Сидро за живот во океан се фрли,
нечиј живот крај бран заврши.
Дожд рика на сите страни,
животни веслачи веслаа кон величините.

18
SOVREMENOST, br.1, 2020

ДушевоЖител

Жедна зеница жеднее,


гладен е мракот за светлинка.
Жедник е
и мисли чува на заем.
Заемка сум,
а камуфлирана овошка ти чувам по дождот.
Проширен е светот,
денот надрасна
и ноќта згасна.
Засолниште во стих се открива,
и ровари една светост.
Постои ли начин
да се одделиш од слепост
и пак да не гледаш?!
И ако го оставиш животинското
од човечкото
ќе го надживееш ли животот во светот?
На небо е земја,
и над земја е небо.
Среде нив има свет,
пред нив е краток ден,
зад нив е долга ноќ.
И има едно срце над срцата,
на кое се претплатува една душа,
сака да биде нечија.
Телото само може да живее,
а душава сама не се дочувува.
И ќе ја има ли душата пак,
кога телото ќе ја бара?!
Или жилаво тело
во жар ќе гори,
од жад ќе се кали,
со жед ќе моли.

19
SOVREMENOST, br.1, 2020

Запролетува

Пролетта се враќа дома,


и мене уште ме чека.
Преполна е со љубов и векови.
Срни ни јазат по покриви,
крвта од темелите ја пијат,
столбовите ко жили
крепост ни држат.
Постелата во трње вирее,
прв кат-лулка со истории,
втор кат-месечина, ѕвезди, нови траектории.
Колку е висока куќата?
Толку колку патот до сонцето.
Колку е широка собата?
Толку колку слободата.
Пролетта се враќа дома,
а тебе уште те нема.

Странствување

Во туѓина самјак сонувалка сони,


за сите епохи, години, милиони.
Мајковино моја,
од јазли името ти се брише,
минувач проплакува, тешко му е да издише.
Жива жртва ти дадоа за жаловинка,
наше срце е сега само една половинка.
Во мрамор се толчиме,
за живот сонуваме,
мирно стоиме и молчиме.
На сон те посакувам.
Ко прашинка во пустина,
час те дофаќам, час те губам.
Ко вишинка на планина,
час те искачувам, час се преполовувам.

20
SOVREMENOST, br.1, 2020

Безимени сме

Војна.
Бела виделина.
Тишина.
А молкот беше нивниот говор,
мртов е народот,
што ја донесе слободата.

Законот е леплива книшка


од изедена крофна.
Во матрица е закоравен
секој обид за човековие.
Безимени останавме,
незаконско е нашето вековие.

Побеле предвреме

Падна зима,
има виулица!
Побелена си од студ, снег
или од животот?
И се стемни сонцето во очите,
и се треси душата, сенката, вилицата.
Стрвно ја обгрлувам,
со шепот сакам крвта да и ја зовријам.
„Почекај, да раздени,
ќе огрее сонце,
заедно ќе го чекаме летото.“
И ги отпелувам прстите на дланките,
камен се,
зима е.
Тесен ураган е веков,
а нејзината душа широк океан.

21
SOVREMENOST, br.1, 2020

ПАТодлетување

Имаш ластовичка во крајчето од окото!


Мој прогон, твое бегство,
мое себепрепознавање, твое себство.
Имаш сено во косата!
Доаѓа бесконечно чекање,
за нешто што секогаш доцни.
Молењето и молчењето
не враќа пет векови наназад,
пред пет бранови во мирување.
Пред да се стемни,
си кажавме се во себе,
се надокажавме, доприкажавме,
дорасплакавме, разденивме
за овој еден живот во животи.
Едно утро спроти сабота,
си ги собравме некажаните зборови,
ги спакувавме во куфер,
ги гушнавме и испративме.
Секој во своја спротивна недојдија.

22
SOVREMENOST, br.1, 2020

Животно насловување

Преневини и се дланките за наказание,


препобожна е за светот
што ќе го живеат по неа.
Бајковито, благо, блажествие симнато
од редот на пресоздадените.
Уште непреодена знае
за светот, столетието на земните.
Незадоена е,
а говори со јазикот на ѕвездите.
Посестрима е со летото,
сонце е во езерата,
бранови и се долините, реките
планините.
Како фресколиковие пресликано
во секојдневие,
таа не копнее,
самата е компнеж.
Не сонува,
од сон е создадена.
Дотечи сила,
да ти ги измиеме светите тајни,
подмлади ги моите години,
добистри ми ги деновите,
а јас ќе те опевам.
Верувај подолго ќе живееш од мене.

23
SOVREMENOST, br.1, 2020

Цветанка НЕВЧЕВА

821.163.3-1

НЕЧОВЕЧНОСТ

Приказ на конформизам
во општествениот хаос
каде надвладеал неморалот.

Искорумпиран простор
исполнет со
наелектризирани електрони
кои кружат околу своите оски.

Еднобојна наобразба
прилагодена
за популациона загаденост.

Колективно гушење
во смет и прав
од неразјаснети полемики.

Надвладеал нечовекот
над човекот
во овој општествен хаотичен простор
за живот
наречен секојдневие.

24
SOVREMENOST, br.1, 2020

МИМИКРИЈА

Клонирани ембриони,
на денешницата
од утроби се раѓаат.

Колективна тапост,
индивидуализам непостои.

Сами се одземаме,
наместо да се множиме-математичка енигма!

БЕСПОЛЕЗНОСТ

Не постои приказ
на простум изразена надеж
која допира
во срцевата срж
онака како што
бесполезноста на денот
може да донесе крахирање
на човековото битие
во небитие.

25
SOVREMENOST, br.1, 2020

СРЕЌНО

Рударски окна,
одамна заборавени.
СРЕЌНО некогаш,
сега тажно се надѕира,
од дното на бездната
каде е распослана тишината.

Прашинаво и избледено
од пеколни бремиња минати,
во стравови
и лелеци поминати.

Судбини соголени
од векот - заборавени!

ТВОИТЕ ОЧИ

Во твоите очи
утрото се раѓа,
како зрак,
кој плови
по немирно море
во ноќта црна,
која сонце бара!

26
SOVREMENOST, br.1, 2020

Катерина ГОГОВА

821.163.3-1

ПРИВИДНА ДАЛЕЧИНА

Далеку сум од сè
што може да се нарече светлина,
во овие пресушени дланки
мирува спокојот со кој светот го врти
последниот круг околу сонцето.

Имам само темна страна


или пак законите на вселената
станаа замка
каде невино ми пропаѓа сенката.

Сонувам евангелија,
од една до друга вечност саде тишини,
привидна далечина.

Каде се изгуби времето,


кога ли ноќта ја венча за себе
својата црнина?

Во среде мракот темнина,


на небото само зрак сјај,
призрак кој краде надеж,
роденден на венера,
капка вода на марс,
топлина на месечината.

27
SOVREMENOST, br.1, 2020

НАЈТИВКА ПЕСНО, СУДБИНО

Од реброто живот,татковина,
најскриена тајна, ДНК.

Боли нишанот,
колне косата која ми ја даде,
за грст топлина страдам,
јас жена – девојче
во лудило на бестрашна ноќ.

Што би правела
со папочната врвка околу вратот,
смрзната и гладна,
без светлина, без утроба,
без оставина?

Во секој сон ме следиш,


бистра водо, детелинке,
јас сум бела попадика,
ти снежен облак што тивко,
без глас ме одминува.

МИР

Темно е кога врне во телото,


се откожува слојот насобрана тишина,
од дланките, од порите, од клетките,
се топи горка вистина.
Нема сласт ги гори зениците,
дните љубовно во милоста
бројат натежнати планини,
сè се смирува,
ликот нежно темни во небесните одаи.

28
SOVREMENOST, br.1, 2020

ТИ ПЕАМ ПРИСПИВНА

Најтивките ноќи сонам немир,


збир од тебе и мене
сокриен под перница,
како амајлија.

Ги кријам ножните прстиња,


очите ти се водопади
во кои паѓам на мека бела перница.

Го чекаш ли сонцето за да видиш


дека сништата ни се дом
кој кон небото пулсира?

Секое утро ме сакаш


безбожна и скршена,
ги собирам делчињата
од твојата лична религија.

Ми веруваш ли дека се молам?

Сакам да бидеме свет од хартија,


искон, музика,
јас тебе молитва,
ти мене цврста градба, анатомија.

29
SOVREMENOST, br.1, 2020

ЉУБОВНА

Молчиш,
само огнот во сенката твоја
се огледува,
воздухот мириса на разделба.
Есенски ветрови
носат северни студови,
твоето малечко срце
во моите раце трепери,
вештеру,
гората ти собира
магични насмевки,
моите малечки усни
во твоите соништа
гаснат светови.
Тивко, на прсти мракот ме крие
во кутија од копнежи,
за навек си ми,
паднат архангел
во огнено тело,
паган,
ѕемнеш во слободен пад,
на небото глад за згаснати месечини.
Молчи,
од тебе до мене
илјадници неизречени тишини,
долги зими и дождови,
твоите малечки мисли
во моето тело заклучени,
љубовнику,
моите темни зеници
во твоите очи без сјај,
дом без адреса,
верба без Бог,
чиста надеж,
реликвија.

30
SOVREMENOST, br.1, 2020

Весна МУНДИШЕВСКА-ВЕЛЈАНОВСКА

821.163.3-1

На коскенаТа плоча
од ТерезијаТа на градниоТ кош
врвовиТе на прсТиТе ги вкопувам
во шТиТникоТ на дишењеТо.

Со кружни движења ја масирам


згруТченаТа вкочанеТосТ
сѐ додека кругоТ на олеснувањеТо
не се издолжи плочесТо
и не си го најде своеТо месТо
зглобувајќи се со рскавициТе од ребраТа
како враТоврска со лабава подврска.

РасТегнаТаТа Тежина како Тег доТежува


аааааах
аааах Таа
Т
Тежи
Тежнеејќи да биде
ТежишТе
и ушТе
Тежа за рамноТежа
кога во лифТоТ на ТелоТо
на горниоТ спраТ
ќе заглаваТ голТкаТа и подголТнувањеТо,

кога со усвиТеносТ на ТаТнежиТе


ќе се допраТ
полнежиТе на намераТа и случувањеТо,

кога ќе се изненади изненадувањеТо,

Т сТанува Топоним
за ценТароТ на свеТоТ
компримиран меѓу оградиТе
од паралелниТе рамнини
на вдишувањеТо и издишувањеТо
вкоТвени во срцеТо на градиТе.

31
SOVREMENOST, br.1, 2020

КОНТРАСТНО ВРЕМЕ

Изразената спротивност
на невидливото и впечатливото
ја потсили кохезијата
на куклите и предметите
во излогот на маалската продавница,
каде од најстариот часовник,
наместо птица,
молчешкум ѕирка па се вовира
задреманиот континуум.

Погледите на минувачите,
расфрлени како остатоци од храна
врз масата на денот,
го напнуваат срцебиежот
на збунетата музичка кутија
чии жици се тријат по површината
на изместената симетрија на копнежот
што се ниша пред прагот на сомнежот.

Отворајќи ја вратата на приказната


станав собидник на контрастното време
кое живее во дневната соба
на секојдневната рамноденица.

ПИРАМИДА

Во центарот на четириаголникот,
меѓу паралелите
на светот и векот,
безличниот човек е слеп
и за сопственото осознавање
кое брзо го одминува.

Одомаќинетото привидение
ги рони сончевите зраци и
се камуфлира во бела змија.

Во врвот
на испрекинатата линија
од висината на порталот на судбината,
гарда од обескрилени ангели
го чека
своето воскресение.

32
SOVREMENOST, br.1, 2020

КАФЕ-ПОРТАЛ

На таблата од ѕидот во кафулето


во кое понекогаш одиме
вечерва пишува: „А зошто да не?“
Рок бенд го бранува сонот на сегашноста,
а неколку распеани генерации
ги вкрстуваат превоите на спомените
од едно одминато време
со својата идност
загледана
во огледалото со маглива стихијност.

Сечија присутност го прославува


живеењето на својата уметност.

Меѓу акордите на задоволството


и разиграната младост
на скалата кон вториот кат,
се развлекува порталот
кон една нова димензија на посакувањето
за себеостварувањето.

Од вечерва
на ѕидот со црни маски и чудни инструменти
ќе висат уште неколку несфатени души.

ЛОВЦИ НА ЗВУЦИ

Со засукани ракави
ловиме звуци
во пајажината од спомените што бледнеат
во ќошињата од разнишаната куќа
во која провевот е диригент,
а прозорските крила – инструмент
за надгласување на емоциите.

Не сум за гола фарба,


ниту за дивоградба
врз расштимани идеали.

Ниедна модерна градба


не може да за’рти на поткопани темели.

33
SOVREMENOST, br.1, 2020

Слаѓана БОЈАНОВСКА

821.163.3-1

ОПСТОЈУВАЊЕ

Пиевме чај,
а беше крај на студената зима.
Ти и јас во твоето аталје,
задлабочени во мирисот на боите
и тишината на неприсутноста.
Тие години се повеќе страдав од несоница од твојот вкусен чаj
кој едвај чекав да се олади.

БЕВМЕ ДА СОЗДАДЕМЕ СВЕТ

Еднаш повратив од умор.


а еднаш од храна.
Само еднаш повратив од лоша миризба,
а безброј пати од пиење.
Така еднаш го изгасив со повраќаница и ќумбето кое топлеше,
а ти ми рече: Не плаши се од смртта.

ПРИСУТНОСТ НА МИНАТОТО

Не мора да си кај мене.


Удобно ми е и кога не си.
Можеш слободно да бидеш качен на покривот.
Само внимавај да не паднеш.
Почнува да се лизга.

34
SOVREMENOST, br.1, 2020

Дамијан КАРАНФИЛОВ

821.163.3-1

ТИ ДОЗВОЛИВ

Ти дозволив
како пикавец
да ме газиш
дури не пропаднам
в земја

да ме продаваш
како парче ефтина роба,
да ме делиш како колач
за да трае мирот во туѓите куќи

Застанат пред огледалото ми велиш:


Ти не си тоа што си,
ти си тоа што во моментов
за мене треба да бидеш.
Послушник,
попустлив,
кревок.

Обезличено
човечуле
да го мачкам
и премачкувам
во илјада бои.

Да (не) слушам
кога воденицата
навреди за мене меле,
да веднам глава
оти сум помал
од другите
божемски браќа.

Твоите повисоки цели


ми отвораат рани врели.

Твојата смелост
да чекориш слепо напред
го руши покривот на мојот предок,
колку еден ветар да задува
и да го разнесе сеќавањето
поголемо од твојата надуена храброст

35
SOVREMENOST, br.1, 2020

Ти дозволив
да го преминеш
куќниот праг оти мислев добрина
со тебе носиш

Ти дозволив
од мене да направиш
музејски предмет
за да ме кршиш и лепиш
кога тебе ќе ти текне.

БЕЗДУШНИ ХРАМОВИ

Само на кратко...
Со златен покрив над глава
и мирно тло под нозе.
Со камбани високи над градот-селото
да бијат,
додека изустуваме молитви,
додека ѕидовите околку нас се рушат
од храмови ко воени тврдини,
пред олтари со срца заробени,
нè голтаат прашини,
оти бездушно е местото
во кое мирот
за себе
го повикуваме.

***
Парчињава распрскани облаци што ги гледаш
е тоа ми е душата.
На сите страни,
да не можеш да ја собереш,
да испушташ дождови од себе и повторно да ти тежат,
да испаруваш и никако да испариш,
да тргнеш по пат
и да и свртиш грб на онаа тенка линија светлина
што се проѕира на небото, па ја снемува.
Како тебе,
кога се губиш,
кога те нема, не нема и нас.
Кој жив ќе ни поверува, дека одамна не ни се разденува?
Дека денот за нас не денува,
дека во мракот сме вир на асфалтот
и дека постојано чекаме некој во него да стапне,
да нè згази,
за да нè боли,
за да нè рассони.

36
SOVREMENOST, br.1, 2020

НАДЕЖТА

Како задолжителен
оброк во денот.
Од неа јадам, се прејдувам.
Во сонот длабочини
Надежта со ко црни тунели недоодени,
чудни мириси. нурнат
Надежта со во сопствените погледи,
разно-разни мирудии.
Надежта, недоџвакана и во нив
со сила голтната. треви исушени,
пожолтени
Надежта како ортома
околу градниов кош, во нив
да ме стега, води
да ми модрее душата, заматени,
да ми црвенее лицето, загадени
за да ме прекрши,
оти во мене има нешто, во нив
што не е мое, луѓе неми,
што не ми припаѓа, згрбавени.
што не е дел од мене.
Да ми го земе сонот Во сопствените погледи
голем колку во тие црни тунели недоодени,
две планини, ако подадам рака на туѓинецот
два извори, кој ми вели оти идат
две реки поарни денови,
незапирливи. на крајот од тунелот
без светлината,
на крајот
без излезот,
на крајот
без крајот,
ќе останам да самувам
во мечти
на пат кон заборавот.

37
SOVREMENOST, br.1, 2020

Не се мисли,
скрати си ја косата,
ќе ти стои...

Дозволи веќе еднаш,


сонцето да стави руменило на твоите образи,
листови од бели рози да ти се нанижат ко ѓердан околу вратот.
Да ти свети лицето, од животот во тебе
оти доволно долго играше криенка зад солзите
разбери дека тие никако не можат да бидат насликани
како утринската роса
оти во нив има смртоносна горчина
која го јаде семето на тревите.

Ако те мачи лузната на вратот од твојот непријател ракот


одбери ден во кој ќе се спуштиме по пазарите,
за да се свиеш по тезгите ленени,
да се туткаш во памукот,
да те гали свилата
и додека талкаш
од Русија до Индија
низ виножитото од марами,
одберија најубавата од нив
за да го дотераме белегот на животот.

Не се мисли
скрати си ја косата,
ќе ти стои...

Помогни му на секој злонамерник


што ќе ти се испречи на патот,
да се удави во твоите сини очи
да потоне во длабочината на таа синевина.
Да исчезне од твојот видик.

Затоа...

Не се мисли,
скрати си ја косата,
ќе ти стои...

38
SOVREMENOST, br.1, 2020

Игор ЛОЗАНОСКИ

821.163.3-1

КОЦКИ ШЕЌЕРНИ

Зборови - коцки шеќерни.


Ние ко деца малечки
се насладуваме
и убаво ни е.

Зборови - коцки шеќерни.


Само со отров преполни.
А спроти нас брокула
плаче на цел глас.

Зборови - коцки шеќерни.


Инсулински инјекции НЕМАМЕ СВОИ НОЗЕ
не се довоолни
да нѐ заштитат од нив. Чекаме од небо да ни падне
она што ни следува!
Немаме свои нозе!
Немаме свои нозе!

Чекаме друг да ни даде


она што треба да е наше.
Немаме свои копја!
Немаме свои копја!

Чекаме друг да каже


дека вреди нешто што е наше.
Немаме своја глава!
Немаме своја глава!

Немаме свои нозе!


Немаме свои нозе!
Лебдиме
меѓу сонот и стварноста.

39
SOVREMENOST, br.1, 2020

ПУКАШ СО МОИТЕ КУРШУМИ

Пукаш со моите куршуми.


Ама јас имун сум на нив.
Морски волк.
Врана на врана очи не вади.

Пукаш со моите куршуми


без да размислиш
дека против отровот
има отров свој.

Пукаш со моите куршуми.


Ама јас имун сум на нив.
Морски волк.
Врана на врана очи не вади.

Пукаш со моите куршуми.


Само ќори фишеци.
Прават бука, не и штета.
Како трамболина.

Пукаш со моите куршуми.


Ама јас имун сум на нив.
Морски волк.
Врана на врана очи не вади.

Пукаш со моите куршуми.


А немаш години.
Години што не се бројат.
Добро размисли.

40
SOVREMENOST, br.1, 2020

ПОВЕЌЕ ГИ САКАМ УТРАТА...

Повеќе ги сакам утрата


и мирисот на свежина.
Јоргован и лаванда.
Раѓањето на денот.

Повеќе ги сакам утрата.


Отколку сјајот на ноќта.
Разврат и блуд.
Мирис на премногу пиво.

Повеќе ги сакам утрата


и денот што се раѓа.
Нова борба. Светлина.
Тоа е она што ми треба.

Повеќе ги сакам утрата...

ВЕ ТРЕСНА ЛИ ПО ГЛАВА?

Ве тресна ли по глава
Француската револуција?
Или гордоста не дава
признание пред јавноста?

Ве тресна ли по глава?
Чисто за да ве освести.
И да ви даде сила за
соочување со стварноста?

Ве тресна ли по глава
како чеканот на Тор?
Ви помина ли струја
ко по удар од гром?

41
SOVREMENOST, br.1, 2020

Верица МУКОСКА

821.163.3-1

БЕГСТВО ОД ЖИВОТНИОТ ЛАВИРИНТ

Бегам од животниот лавиринт.


И станува чуден за тебе светот мој чуден,
чуден е за тебе и зборот мој суден.
Чуден е за тебе немирот за пишување,
чуден е за тебе неизгасливиот трепет.
Затоа бегам од животниот лавиринт.
За спој и опој на душата со телото,
на мислите со времето, на времето со спомените.
Но, нема во него молк бистра,
ниту силна жед за нешто без цел.
Ниту горлив копнеж без надеж,
ниту вторично обновен дел,
ниту топла надеж за нешто без верба.
Па, ниту љубов без доверба.
Само, бегство од животниот лавиринт.

ЉУБОВТА И СПОМЕНОТ

Остана само малку од она што беа.


Остана само скриен траг со преносно значење.
Бездушен крик претворен во спомен.
Скриени спомени претворени во мачење.
И таа нему - книжевна стихија.
Тој нејзе - музичка романса.
За најдлабоките точки на блискост.
Љубовта и споменот.
Она што ги спои.
Она што ги зароби.
Во канџите на времето.
Во минатото и во сегашноста.

42
SOVREMENOST, br.1, 2020

КАТАРЗА

Поглед - вечност,
откорнати души
и призрак кој се
пробива низ гради.
Бесцелно и тивко чекање,
камбанско отчукување
и катарза на крвта.
На душата, на срцето од
зли навестувања и сенки продори.
И песни неиспеани, но
повторно звук на харфа
и повторно истиот,
истиот ароматичен опој.
Вистински спокој.
Катарза.

ГЛАСНИК ОД ДАЛЕЧИНАТА

Вечен занес кога ме гледаш,


незгаслива жед кога ме имаш,
горчина струи низ крвта
од гласот што моли за мене неврат.
Се спушта темен облак, ми шепоти...
"ги прави истите работи што ги сакаш ти":
Почна да го сака сонцето.
Да ја живее својата слобода.
Да чита песни.
Да се смее и слика...за време на самрак.
Со небото. Со боите...
Во мислите нешто одѕвонува,
воздишки притајува,
судба прикажува,
како лага замрсена,
како вистина неприфатена
скриена и откриена
на парче згужвана хартија,
од тажен стих недопишан
од есенски лист осамен
од слепа љубов незгаслива,
како вечен гласник од далечината.

43
SOVREMENOST, br.1, 2020

ЗАЛУТАНИ ВОЗДИШКИ

Слушам глас на птица


и трепет на гранки и разбранувано море.
Ја слушам тишината,
ја барам последната нота од нашата песна.
Го барам последното делче од нашата сложувалка.
Но, никаде го нема.
Можеби затоа што е темнина.
Така си мислам или пак, така сакам да мислам.
Прифаќам дека симбол на празнина е скриениот збор во мислите.
Скриеното страдање далеку од неа.
А сега, после се,
само ме облагоденува ѕвезда водилка,
ноќта светла од ѕвезди,
месечината сјајна зашто светлината моја е краткотрајна.
Заборавена. Залутана. Како воздишките.
А јас и ти повторно под летно небо.
Потпевнуваме и запишуваме по некое зборче.
Патуваме и ги препознаваме нашите воздишки,
ги бараме нашите прегратки залутани низ времето.
Тешко ни е да прифатиме, а уште потешко да се сакаме.
Односно, да продолжиме да се сакаме.
Зашто не смееме.
За да не повредиме.
Љубов забранета.
Незаборавена.

ПАТОТ ДО ЗАБОРАВ

Виор на мисли.
И не од небото и облаците.
Ниту од боите, жагорите и птиците.
Ниту од првата голтка карамелизирано кафе лате.
Ниту од танцот на океанските бранови.
Ниту од детската насмевка на зајдисонце.
Ниту од тајните и вистините.
Туку од...
Миговите.
Од долгите ноќи и доцните часови јунски.
Од заедничките соништа и стремежи.
Од ветувањата и очекувањата.
Од денот кога се запознаа.
До денот кога се разделија...
На некое време...
Сѐ до нови виорни мисли.
44
SOVREMENOST, br.1, 2020

Сандра ТРЕНДЕВСКА

821.163.3-1

ДУРИ СЕ ПРАВЕА БУКЕТИ

Букет од квечерини. Од него штрчат цветови од зајдисонца


под фенерот од ѕвезда мириса на нови чуда
се чини небото вклучи сијалица.
Како тајна руда
која на карпата ѝ се радува
така допирот меѓу две ноти во музика прераснува.
Не се видело цртеж да избега од слика
ниту пак душа да не се најде со душа.
Кај некои луѓе таа е толку светла
што дури и светлината на отсјајот му се восхитува,
кај некои, пак, е толку мрачна
што и темнината на црнилото му завидува.

Букет од мугри. Од него штрчат цветови од изгрејсонца


во бистрина на денот почетоци растворени
се чини настаните тргнале во бркотница.
Како тајна шифра
која на кодирачот му намигнува
така погледот меѓу око и око во говор прераснува.
Не се видело зрното црвено да избега од плод на калинка
ниту пак љубов да не спои рака со рака.
Она што е малку може да биде доволно.
Она што е многу може да биде непотребно.
Некои букети се влеваат в канта за отпад без никаква вина по казна,
а за нив има убаво место. Во душата.

Душата е како вазна


никогаш преполна,
никогаш сосема празна.

вино е на усната
поезија во душата

45
SOVREMENOST, br.1, 2020

КРАТКА БИТКА

На почва солена и горка


почна битка кратка
меѓу квадратот црн и квадратот бел
меѓу срцето од кое расте трн и срцето од кое изгрева зрак врел

На почва солена и горка


почна битка кратка
меѓу гавранот црн и гулабот бел
меѓу отровниот трн и чекорот над него смел

На почва солена и горка


почна битка кратка
меѓу гуштерот со круна и војникот во свила
меѓу темната струна и светлата сила

На почва солена и горка


почна битка кратка
меѓу дрвото со отров полно и дрвото со корен и сладок плод
меѓу суштеството од омраза болно и човекот од лавовски род

На почва солена и горка


заврши битката кратка
поразени се:
квадратот црн,
срцето од кое расте трн,
гавранот црн,
гуштерот со круна,
темната струна,
дрвото со отров полно,
и суштеството од омраза болно.

На почва родна и поросена од капка медена, слатка


започна уште една битка кратка
а војникот во свила,
светлата сила,
квадратот бел,
дрвото со корен и сладок плод,
човекот од лавовскиот род,
срцето од кое изгрева зрак врел,
како и гулабот бел,
тргнаа во кратка битка, која ќе потрае живот цел.

46
SOVREMENOST, br.1, 2020

ЦРВЕНО ЛАЛЕ

Сред епоха чудна,


и со топли чувства скудна,
темна, тажна, бурна,
а нарекувана нужна и преодна,
дожд од семе за лалиња заврна
сѐ живо и мртво за миг накисна.
Дур дождот лиеше, а сонцето грееше, гром молскна.
Црвеното лале беше прво, кое никна.
Го полевав де со копнеж, де со песна љубовна,
де со мисла раскрилена, де со солза таговна.
Миг по миг, час по час, во рајски цвет израсна.
Од стеблото направив мелем за раната твоја нелекувана,
од коренот чај за душата страдална,
од листовите водичка за плакнење, миризлива и нежна.
Кога душата талка осамена, тажна, немирна,
твојата мисла кон еден цвет нека биде насочена:
Знај, во црвено лале мојата љубов кон тебе е сокриена.
И секоја епоха, која се чини чудна,
и со топли чувства скудна,
темна, тажна, бурна,
а нарекувана нужна и преодна,
не може да спречи бура дождовна,
која пак ќе посее семе за лале со боја црвена.

И ОП

Миц по миц се крадеш во мојот со ѕвезди покриен сон


Фрц по фрц кон усните твои се фрцкам, ете, бакнеж да украдам
Ѕун-ѕун во уши ми ѕуни нежно длабокиот твој тон
Њам-њам со мисла те галам во која со бакнеж се сладам

И оп,

Ѕ-р, ѕ-р, срцето ми ѕвони, часкум слушалка кревам


Ало-ало велам дур низ дишење ја препознавам топлината
Троп-троп ми тропаш на врата од душата
Крц-крц крцкаво прави клучалката дур полека ти отворам.

47
SOVREMENOST, br.1, 2020

Петар НАНЕВСКИ

821.163.3-1

БАВЧА ПОСЕАНА СО ЦВЕЌЕ

ДОЈДИ ВО МОЈАТА БАВЧА

Дојди во мојата бавча послана со цвеќе


божиколот неа ја краси во дождовно време
живата судбина ја носиме на своите плеќи
секој од нас додека трае битисот земен
Тоа идење како да е представа за себе
нека биде празник за првата наша ѕвезда
а таа сета светлост врз нејзиното небо
како престол за пилето нека биде гнездо
Ела во мојата бавча преполна со цвеќа
тука божилокот ја краси околната клима
Марс го носи глобусот на голите плеќи
додека со прст покажува на нашиот имот

НЕ НЕ ЗАБОРАВАЈ

Не, не заборавај колку си Убавата и фина


оти одекот на зборот надалеку се слуша
се' минува на светот само судбата чинам
ја чува таа висост што ништо не ја руши
Сè што се буди и расте и цвета во убост
сè што извира текум донесува некој зрак
времето си минува па и да одекува грубо
не ќе се повторува сомнежот никогаш пак
Годините минуваат со ладни и топли лета
свилената буба го сука златниот конец
не не заборавај убавината од секогаш цвета
а живее и го буди тивко успаниот сонец.

48
SOVREMENOST, br.1, 2020

ИНТИМНО ТЕ ДОЖИВУВАМ

Интимно те доживувам и кога малку те имам


освен чувството дека тоа ете чудно е така
а би сакал силно сакам над сè да те има
и вечно лудо заедно многу да се сакаме

Те љубам и кревам високи приказни за дворци


околку кои се вртат сенки од принцези живи
секој да ги следи и ужива од своите прозорци
во таа убавина со љубов што во сè се слива
Интимно интимно те соживувам како на средба
вели чувството мое и дека навистина е така
сакам да си уште таа новата, новата споредба
да видиш колку Ромео силно Јулија ја сакал.

ЕТЕ ЈА УБАВИЦАТА

Ете ја убавицата што од сонот ми краде


ни око да и трепне а толку ја молев -
пејзажот сиот само за нејзе го градев
горе од цветникот еј до високите тополи

Она сака кајсии, сливи, јаболки и круши


и што уште сака и нејќе низ дуњата бела
водени бијурни шепоти кладенците слуша
а од водоскоците сама за миг не се дели
Еве ја таа жена што сега денот ми го краси
одкако ја виде убавината суверена и гола
вишнее пејзажот сликата ти на Сибила да си
твојата престолнина вечна е целото поле.

49
SOVREMENOST, br.1, 2020

И ДА САКАМ НЕМОЖАМ

И да сакам не можам заборавена да си -


ништо не се напушта што е дел од душа
силно го сакам светот и љубов ме краси
сè додека окото гледа и душата слуша
Животот е таков каков што самиот сака
час е по неговата час и по наша желба
со своето срце љуби јас со моето така
она пто мина беше самовремена разделба
И да сакам небидува да си заборавена
ни за миг не можам од ум да те фрлам -
затоа веднаш ајде последно претстави ни
заедно да сме вечно често да те грлам.

ОВА Е ЖЕНАТА

Ова е жената разубавениот ден, силното лето


зголемена светла корона оклаво бистро сонце
денот ги отора цветовите вишат диши цветот
убавината везен тепих со ѓул златни конци
Џагор од Везилки и Белачки се усул златни
а како чине настанот што го навезе Билјана
кајчиња ширум отворени и виш широки платна
возбудлива слика се пред високите финтани
Таа е их таа слеана Венерина сенка во цвет
разубавен ден што освежува со млака топлота
мирис од липи околу сè жив птичии сплет е
ал плат на свити рондо во Моцартова полнота.

50
SOVREMENOST, br.1, 2020

PROZA

Стефан МАРКОВСКИ

821.163.3-31(082.2)

ФРАГМЕНТ ОД АНАТОМИЈА НА БУМБАРОТ

35 „Како не?! Прав чистак.“


Натежнување на вагата имаме се- „Сакам да ми помогне да одморам.
когаш кога треба да преземеме акција во Нешто такво?“
насока на обезбедување и зацврстување „Ќе те одмори до утре сабајле и на-
на егзистенцијалната хомеостаза. зад“ искажува потсмешливо.
Тоа е цел систем, мрежа од меѓуза-
висни контрасти кои треба да бидат дове- ***
дени до еквилибриум. Мрежа од која за- Се обидов да поминам незабележано
виси не само опстанокот, туку и неговата и тоа беше единственото место на кое му
есенција, еквилибриум помеѓу Скокот и се навратив.
Падот, задоволствата и ужасите, меѓу раз- Одлучив дел од буџетот да го прена-
личните типови задоволства, меѓу крај- менам за опрема неопходна не само за со-
ностите на еден и ист тип. вршена егзекуција на Точката, туку и за
Деновиве повторно поминав низ ди- припремите што ќе ѝ претходат.
виот бувљак. Типот од кој го купив пиш- Се навраќам на засолништето во дла-
толот од далечина успеав да го регистри- бочините на Dark Web. Си помислувам,
рам седнат на истото место. можеби треба да го сменам профилот или
На масата секакви метални дребулии, избришам постојниот.
повеќенаменски орудија, боксирачи, Си велам: ако некогаш некој случајно
ножиња, кафези, решетки за скара, дури и дојде до разговорот со F.I.N.I.S., па и дру-
метални садови, под масата - кутии со ги несериозни муабети кои ги направив
оружје. со некои профили во меѓувреме, постојат
На дваесетина метри од него се вртка шанси истиот да биде употребен како
Ром-тинејџер кој, за оние кои можат да доказен материјал, односно да наебам. Но
сфатат по двосмисленоста на неговиот тоа, скоро сигурно би можел да биде само
пригушен сленговски говор кој во себе тој, ако е толкава будала.
интегрира зборови од типот на бомба, Размислувам дали е паметно да из-
бела дама и бел ѓавол, авганистанец, га- бришам сѐ што може да избришам, вклу-
нови, пајпови (ми се чини дека и да не са- чувајќи ги и неколкуте безуспешни пону-
кам би се нашол во таа група) продава не- ди добиени во меѓувреме, заедно со сами-
какви супстанци. от профил. Вагата натежнува кон пот-
Од љубопитство или од сеедност врда.
молневито му приоѓам за тој да ме упати Се логирам и по непоминати 60 се-
на некое трето место, па откако го забеле- кунди добивам порака:
жува губењето на мојот интерес доаѓа до Ми треба услуга.
мене и вади некаква ќесичка со таблети. Профилот е именуван Stick Number
„Само една од овие има да те урока, 99. Називот делува генерично, можеби
ќе те среди за пола ден брат“ вели. создадено од автоматски генератор на ко-
„Си пробал?“ риснички имиња.
51
SOVREMENOST, br.1, 2020

По иницијалната зачуденост во вре- или произволна шпиунска апликација


метраење од неполна секунда, сфаќам увид во мојата локација, од друга, наме-
дека е поврзан со F.I.N.I.S. и го прашувам ната му беше во главата на убиениот да
што знае за него. придонесе во создавањето дополнителна
Одговара: дистракција, нешто што беше повеќе од
Се познаваме. Ми затреба услуга и добредојдено за ефикасно завршување на
те посочи тебе. зацртаното.
Во ред. Веројатно се дел од истата „Очекувам информации“ одговорам.
мрежа, клан, картел или што и да е. Ми праќа некаков фајл, одозгора и во
„Што ти треба?“ прашувам. некој редок формат.
Фотографија. Маж на педесет, може- „Не ми праќај фајлови. Што имаш да
би нешто повеќе години. пишеш наведи овде, како текст или фото-
Овално лице со траги по образите, графија.“
веројатно од бубулици. Нагласена Ми праќа текст.
вилична линија. Името на метата... знаев. Ликот не
Го знаеш? само што ми е мене познат, познат им е
Откај да го... чекај малку. Не е дека на сите. Но да, сме делеле чекална во
не сум наишол на ликов. амбуланта и токму тоа беше она што во
Всушност, веќе сум убеден дека во главата ми се имаше врежано подлабоко.
некој, во моментов непознат слој од ово- „Сериозен си?“
земната реалност ни се вкрстиле патишта- Да. Колку бараш?
та, можеби сме го делеле истиот простор, Немам скапана идеја што да му одго-
чекална или лифт. ворам. Зошто ебаго би го убил?!
Постои еден тип познанства кои мо- „Не знам дали можам. Ќе ми треба
же да се случат еднаш, да пребледнат, но време за проценка.“
и по пет децении да се реоткријат или Колку време? - прашува.
реактивираат и да делува дека никогаш не „Не знам“ отпивам од веќе потстоп-
биле прекинати, а некој глас снажно ми леното виски и ја оттргнувам главата од
шепоти дека ова е можеби идеален при- екранот на момент.
мер за едно такво. Да му се невиди, човече. Да му се не-
Секако, со оглед дека тајните служби види. Не знам дали би можел.
располагаат со можности за детално Срање. Ќе го прашам колку нуди за
следење на употребата на делови од Dark возврат.
Web и потенцијално споредување или „Колку?“
интегрирање со она што веќе го имаат во Чистењето мора да е безгрешно.
својата датабаза како онлајн психолошки Никој не смее да се посомнева дека е
отпечаток за мене, немам намера да оста- чистење.
вам траги преку употреба на face Типот е сериозен.
recognition софтвер за да го дознаам лице- За такво нешто би можел да ти
то од фотографијата. дадам осумдесет и пет илјади.
Нема дилеми дека внимателноста „Сто илјади. Четириесет пред, шеесет
при сите онлајн интеракции треба да биде потоа. И ми требаат дополнителни
подеднакво голема како при самото извр- информации.“
шување. Така, телефонот кој ми беше в Тоа се многу пари.
рака пред да го елиминирам Лука Зе- Го испивам остатокот од пијачката.
ленаш беше прастар модел, без СИМ кар- Се надевам нема да се искомбинира со
тичка, исто така купен на диво. Од една ебените лекови и супстанци кои ми пома-
страна, не можев да му дозволам на Гугл
52
SOVREMENOST, br.1, 2020

гаат да ги оддржам енергетското ниво и Деновите минати со мајка ми, колку


потребните состојби на свест. одекот на зборовиве да ми делува без-
Не мислам да му дообјаснувам. Ко- душно, почнуваа да стануваат денови кои
пилето сака да убијам еден од најважните нејќеа да поминат, а нивниот инает иташе
новинари во земјата и ми вели дека сто да стане мој регрес. Нејќев да им се пре-
илјади евра се многу пари. пуштам. Продолжувањето на рутината со
„Земи или остави.“ помош на записиве ми помогна во враќа-
Пауза. Веројатно размислува. Веро- њето на концентрацијата кон приоритети-
јатно си вели дека сум наивен што се на- те кои се однесуваа на победата над ле-
фаќам за толкава сума. таргијата.
Кур од овца би нашол за помалку од Некои вежби кои се трудев да ги пра-
сто илјади. вам секојдневно и фокусот кон сопстве-
Во ред, имаме договор. Но првин ното здравје, до некаде ми помогнаа во
триесет, потоа седумдесет илјади. изолација на изворите на мисли што ме
Идиотов делува солидно истрениран влечеа надолу или полошо, кои не ме вле-
за лазење по нерви. чеа, едноставно поминуваа без да ги
„Сто илјади. Четириесет пред, шеесет регистрирам. Ова беа промените во мојот
потоа. Земи или остави.“ живот што ме спремија за опцијата која
Во ред. Нека е така. тогаш ми се чинеше неизбежна за враќа-
Ебате курназот. Требаше да барам ње на храброста - соочување со траумата
повеќе. што ме доведе до најдолната точка:
„Сега да ги проучам сите други неш- Градот на златото.
та за да знам дали ќе можам да бидам на
нивото на задачата. Ќе ти пишам за не- ***
колку дена со ДА или НЕ.“ Повторното доаѓање во Дубаи беше
Проучи најдобро што можеш и биди нужното зло кое требаше да си го испла-
прецизен. Мојата агенда не дозволува там.
временски вакуум. Ми треба ден и час. Наоѓањето клиенти одеше онлајн,
„Ќе ти пишам во петок во 14 часот.“ преку вебсајт специјализиран за ескорт
Пиши ми во 22:45 часот. девојки, но и преку социјални мрежи.
Петок навечер. Време кога секој нор- Какво и да беше, бев убедена дека
мален човек треба да ги ослободи вна- новото искуство ќе успее да ми помогне
трешните демони и да ги втера во провод, во трајното совладување на рамнодуш-
во музика, ритам или друг ѓавол за да на- носта или во одвојувањето помислата на
домести за работните фрустрации или ед- силувањето од интензивната мешавина на
ноставно, да ја спушти топката на секој- емоционални реакции која секогаш следе-
дневните грижи и да си даде оддишка во ше, но тоа не се случи до денешен ден, не
пријатниот разговор со пријателите. на замислениот начин. Секако, интензите-
Со една мала поправка: заборавам тот и времетраењето се неспоредливо раз-
дека не секој нормален човек нарачува лични.
хитмен за елиминација на новинари. Заминав на другиот крај од потенци-
„Во ред. Петок. Овде.“ јалите на замисливото одвоени со црвена-
та линија на стравот и тоа ме снајде сп-
38 ремна, изненадувајќи ме од сопствената
Ако треба да ја опишам рамнодуш- способност за емоционално исклучување.
носта, би ја нарекла време што не И тоа е отприлика она што би може-
минува. ла да го кажам околу тоа - времето и луѓе-
то минуваа, ништо особено бележито; ми
53
SOVREMENOST, br.1, 2020

се чини дека во записиве треба да биде Така беше на почетокот.


ставен акцент на некои позначајни нешта, Од друга страна, не можам да ја по-
особено оние од животот на човекот кој истоветам оваа моја рамнодушност со
ми го овозможи исчекорувањето до таа онаа по силувањето. Во вторава влегов
фаза. сосема свесно и со чистота во умот, и
Го запознав, или поточно, ме здогле- дури ако можам така да ја наречам својата
да на шанкот од големата хала на еден хо- насоченост кон остварување на целите
тел чие име нема да го спомнам од комер- кои си ги зададов, во извесна мера план-
цијални причини; хотелот беше недалеку ски.
од марината и беше еден од оние кои мо- Затоа мојата рамнодушност не беше
жеа да се наречат луксузни, а самата, за- на ниеден начин поврзана со него како
едно со уште неколку Европјанки и една поттикнувач, а нејзиното моментално из-
Индијка гледав секој ден да минам по дигнување се должеше на уморот и меша-
некој час внатре. Ми купи пијачка или вината од пропратни чувства кои можеа
две или така нешто, ми пријде. да следат по него и за да не се случи тоа,
На миг, би рекла по навика помислив знаев дека е најдобро привремено исклу-
дека сум таму работно, за мислата брзо да чување кое сепак, не се случи до ниво да
прејде во интуиција што го негираше тоа, се исклучам од обидот за интеракција со
но кои и да ми беа чувствата неговиот него.
интерес кон мене тие почетни мигови не Купената пијачка како барање дозво-
ме иритираа како вообичаените обиди да ла за разговор во себе ја поистоветив со
бидам „купена“ за нешто што не е кеш; желба за платен секс, но се испостави
тие почетни мигови не ме ни допираа дека грешам и неговите зборови многу
премногу, ниту пак ми се плеткаа во капа- бргу како да почнаа повторно да здоби-
цитетите за чувствување и доживување. ваат квалитети по изговорот на еден збор,
Да беа физички објекти, неговите зборови зборот Македонија, името на земјата од
ќе немаа ниту сенка, ниту мирис, немаше која потекнуваше мајка ми и нејзините
да испуштаат летечки или режечки звуци, илјада и една приказна од детството и
едноставно ќе го одминуваа просторот раната младост.
привремено пополнувајќи го со своите Тоа беше едно од менталните копчи-
празни форми, а сепак, успеаја да останат ња на мојата респонзивност, очигледно не
забележани и врежани во мојот ментален безначајно.
регистар.

54
SOVREMENOST, br.1, 2020

Мишо КИТАНОСКИ

821.163.3-32(082.2)

СТРЕЛАЊЕТО НА МИРОСЛАВ КРЛЕЖА


(од збирката „Прстен и парфем“, Арс Либрис, 2020)

До мугрите имаше уште малку време, Момчето од околните овчеполски


но проѕирноста на пролетниот воздух села, насила мобилизирано и незабричено
дозволуваше и оддалеку да се гледаат се стаписа од страв, та почна и да се
сенките на луѓето што одвреме-навреме тресе, напнато чекајќи капларот да почне
поминуваа од левата страна на реката да го тепа Крлежа за ова што го кажа.
Брегалница, одејќи во Штип. Од таа стра- Гледајќи го сето тоа, Крлежа смирено
на во ровови беше вкопана една бугарска повтори:
чета, а од другата, од десната страна, на – Господине каплар тие не зборуваат
ритчето од кое се гледаше мостот на ре- ни како нас двајцата, ни како оние бугар-
ката Брегалница, се беше скрил еден вод ски војници, исполегнати во рововите од
српска војска, на чело со капларот Јовано- другата страна на реката Брегалница.
виќ. Тој, за волја на вистината, беше едно Уште еднаш капларот се изнавика по
недоделкано човечиште, кое постојано двајцата и налутено ги напушти, односно
викаше по војниците и кога треба и кога си замина од кај нив, од ровот. Но, кога
не треба, а најмногу од сè ги пцуеше вој- убаво се раздени, кога пред исполегнати-
ниците за сè и сешто... те изморени и гладни војници убаво се
Со викање дојде и до стражарското отвори рамното поле, неочекувано во ро-
место во кое беа исполегнале Мирослав вот упаднаа тројца војници и со сила го
Крлежа, едно дебелко момче од Загреб, и грабнаа Крлежа за рамената и за вратот,
едно тукашно, од околните овчеполски туркајќи го пред себе. Крлежа не даваше
села, насила мобилизирано момче што никаков отпор, туку само смирено се
уште не почнало да се бричи. Капларот обидуваше да се ослободи од тројцата,
откога им скокна во ровот силно им што волчешки го држеа и го стегаа за
за’ржа: рацете и за вратот.
– Мајку вам јебем, спавате уместо да Капларот кога ја виде оваа слика,
посматрате шта ради бугарски неприја- почна силно да се кикоти и да потскокну-
тељ... Јели!... ва, а потоа викна колку што го држи гла-
На ова Крлежа смирено му врати: сот:
– Господине каплар, ние не спиевме – Најзад смо открили и непријатеља у
туку напротив, ги слушавме оние луѓе нашим редовима. Стоко једна, стокетино,
што минуваат од другата страна на реката мајку ти јебем, свако овако ќе заврши...
како шепотат, поточно како зборуваат. Ко хоќе да води политику и да непризнаје
Господине Каплар, тие не зборуваат како нашег краља?!
тебе и како мене... туку како што зборува Уште не ги беше дорекол убаво збо-
ова момче... ровите, а веќе на ширината, на ридот, од
Капларот на овие зборови толку каде што убаво се гледаше мостот на ре-
многу се накостреши и се намурти, та ката Брегалница, двајца офицери неочеку-
како од топ грмна: вано изникнаа од некаде, носејќи нешто
– Како говоре, мајку ти јебем? како масичка... И двајцата што имаа не-
какви чинови, дотогаш непознати за вој-

55
SOVREMENOST, br.1, 2020

ниците во водот, седнаа и отворија некак- – Војникот Мирослав Крлежа, по за-


ви тефтери, а може беа и книги... И, чудно нимање во цивил писател од Загреб, пора-
дури и несфатливо почна судењето на ди својот јавно искажан непријателски
Мирослав Крлежа. став, потврден без каење, кон неговото
Постариот офицер директно го пра- височество нашиот крал и татковината, се
ша: осудува на смрт со стрелање. Пресудата
– Што си му рекол на господинот да се изврши веднаш. Одлуката е донесе-
каплар? на од Прекиот воен суд на позиција – кота
Крлежа смирено гледајќи директно 105, на ден 13 мај 1913 година. Следуваат
во нив двајцата крај масата и во војници- нашите два потписи.
те од неговиот вод одговори: Капларот кога го слушна ова, скокна
– Ништо јас не реков, освен што од радост и трипати во воздух ја фрли ка-
констатирав дека луѓето што минуваат од пата, викајќи:
левата, од другата страна на реката Бре- – Најзад лијао па долијао... Појео си
галница, не зборуваат ни како нас, ни ми џигер, битанго једна, тим твојим демо-
како бугарските војници. И, уште додадов кратским и левичарским опредељењима
дека моите предци потекнуваат од тука, и, изражено и отворено непријатељство
малку подолу од Дојранско!... прот отаџбину и...
По овие негови зборови настана една Потоа, така задишан и радосен викна
страшна тишина, која како да ги голтна уште посилно:
војниците од водот и сè околу нив. Сите, – Вод у строј!
ама сите до еден гледаа исплашено со на- Војниците испоскокаа поправајќи си
веднатите глави во земјата... Тишината ја ја облеката и земајќи ги пушките, само
прекина истиот офицер: Крлежа мирно остана до двајцата офице-
– Војнику, што си по занимање во ри без ништо да му трепне на лицето.
цивилно? Капларот со раширена насмевка се добли-
– Јас, јас сум писател, врати Крлежа. жи до момчето од тукашните овчеполски
– И левичар, против кралот?... праша села, насилно мобилизирано и незабриче-
офицерот. но, го фати за рамото и го извади од стро-
Крлежа сакаше да каже нешто, може- јот пред сите:
би во своја одбрана, да го негира тоа што – Ти ќеш да извршиш смртну пресу-
го слушна или да го потврди, но офице- ду... ти ќеш да убијеш овог пса... Који нас
рот беше побрз со следното прашање: је ујео за срце, својом тврдњом без пока-
– Добро, добро, но дали си свесен јања...
што зборуваш? Следното настапи веднаш, капларот
– Да, да, господине офицеру. Целос- му ја зеде пушката на Крлежа, а ги извади
но сум свесен зашто тие луѓе, што ги слу- и фишеците и му ги даде на момчето од
шав како говорат од другата страна на ре- тукашните овчеполски села, насилно мо-
ката, ќе повторам не зборуваат ни како билизирано и незабричено. А, офицерите
оние бугарски војници што клечат во како што дојдоа, така уште понезабележа-
рововите, но не зборуваат ни како нас од но се изгубија во убавиот ден во непре-
оваа страна на реката Брегалница. гледната овчеполска рамнина. Капларот
Пак, настана една огромна тишина, нареди:
всушност таа повторно како да ги голтна – Отиќиќеш доле и, на средини мос-
војниците од водот. Молкот, долгиот та, стрељаќеш овог непријатељског пса...
молк, го наруши вториот офицер, кој по Не мисли ништа, изврши ово нареѓење и
краток договор со оној што претходно го врати се што брже у строј...
испрашуваше Крлежа, почна да чита:
56
SOVREMENOST, br.1, 2020

Крлежа, кому во исто време додека – Како тебе, ќе бидам писател како
зборуваше капларот му ги врзуваа рацете, тебе, зборуваше и повторуваше момчето
тргна напред, а по него со подигната пуш- со озарено лице!...
ка и репетирана да пука во секој момент, – Запамети, ќе бидеш подобар писа-
чекореше момчето од тукашните овче- тел и од мене и нема никој и ништо да ти
полски села, насилно мобилизирано и не- може, не ќе смеат ни како мене да ти су-
забричено. Кога и двајцата ја минаа кри- дат... Ти ќе бидеш подобар писател и од
вината под ридот на кој беа војниците од сите други на светот, само така да поста-
водот, без никој да забележи момчето пуваш и да запишуваш. Тоа е долг што ти
прво му ги одврза рацете, а потоа милно го оставам на разделба, тоа е аманет од
го праша Крлежа: мене до тебе, задолжително тоа да го пра-
– Што е тоа писател? Каква е таа ра- виш, да пишуваш!
бота? – Значи, како што зборува мајка ми,
На прашањето Крлежа ја разлеа сво- како што зборуваат во селото и како што
јата насмевка на широкото лице, велејќи: зборувам и јас, така да пишувам, продол-
– Пишувам песни и раскази, ете тоа е жи момчето да зборува сето исполнето од
таа писателска работа! радост и восхит.
Момчето израдувано од објаснување- – Само така и никако поинаку, потвр-
то, радосно му врати: ди Крлежа.
– Штом е така, кога ќе заврши војна- А, кога полека стигнаа до средината
та, ако останам жив и здрав, и јас ќе пи- на мостот на реката Брегалница, на брегот
шувам песни и раскази. Па, тоа било лес- од левата страна се изнаредија бугарски
на работа... Мајка ми кога пее и кога та- војници и возбудено гледаа во двајцата
жи, кажува наизуст многу песни и многу што ќе се случи. Мостот беше граница на
раскази од нејзиниот, но и од нашиот жи- двете завојувани страни и, според сите
вот. војнички правила, никој не смееше на
Крлежа го фати за рамото и му рече: него да се појави или да го поминува.
– Тоа задолжително да го правиш, Од десната страна, пак, откај ридот
ама да не го менуваш јазикот на мајка ти гледаа војниците од српската војска и
и твојот, туку да запишуваш онака како секој миг очекуваа да слушнат – истрел.
што мајка ти ќе пее и тажи, како што ти Но, момчето му се доближи на Крлежа и
сега со мене зборуваш. му рече:
На момчето од тукашните овчепол- – Првпат од тебе слушам дека ова
ски села, насилно мобилизирано и неза- што го зборувам јас е мојот мајчин јазик,
бричено, од радост уште повеќе му се ра- мојот мајчин јазик. Потоа без здив дода-
ширија зениците на очите, а насмевката де:
толку многу му се разлеа по лицето, што – Ова навистина никој досега не ми
Крлежа помисли дека ќе полета: го кажал... Сите дојденци ме тепаа кога
– Ама јас не знам да пишувам, нико- зборував вака, само ти – не...
гаш не учев школо!... Откога ги изговори овие зборови,
– Тоа е лесна работа, брзо ќе научиш момчето од тукашните овчеполски села,
да пишуваш, за тоа не грижи се, зеде да насилно мобилизирано и незабричено, се
зборува и да го теши Крлежа, за да допол- оддалечи неколку чекори, ја стави цевка-
ни – само немој да забораваш како што ти та од пушката под своето грло и... додека
велам и како што мајка ти пее и тажи, писателот Крлежа се обиде да му каже не-
така и да запишуваш, ред по ред... И ќе што и да му викне да не презема ништо,
станеш писател... како мене!... грмна силен истрел... и... Од левата страна
на реката, оние бугарски војници што гле-
57
SOVREMENOST, br.1, 2020

даа што се случува на средината на мос- во селото, но и на моите прапрадедовци


тот, како под команда се фатија за своите од Дојранско. Откога му потврдив и
глави, додека пак, оние српски војници откога му се заколнав дека ја зборувам
што беа од десната страна на ридот над вистината и само вистината и уште откога
реката Брегалница, не го забележаа тоа... му потврдив дека тој не зборува ни бугар-
Над нив во тој миг со страшен звук про- ски, но ни српски јазик, момчето се на-
фучи залутана граната и тресна во нивна ведна и сакаше да ми ги бакне рацете и
близина. Крлежа трипати се прекрсти над нозете, посака и да ме прегрне, силно да
момчето од тукашните овчеполски села ме стисне и да ми се заблагодари... Мис-
насила мобилизирано и незабричено, и лам дека од радост ќе полеташе... Јас
полека со очи полни со солзи, почна искрено не го очекував тоа, но момчето
тромаво и бавно клатејќи се да се враќа во си пукна во главата... Не можев тоа да го
својот вод, вкопан во рововите од десната спречам, бев искрено речено, немоќен
страна на реката Брегалница, над самиот зашто тоа...
мост... Кога тој се приближи и кога капла- По овие зборови, капларот крикна од
рот и преостанатите војници го видоа Кр- бес и даде команда:
лежа како чекори, му викна: – Војници, сви у ровове!
– Мајку ти јебем, ја сам те послао да По кусо време, од другата страна на
будеш стрељан, сада да будеш мртав и реката Брегалница почнаа да свират и да
никад више да те не видим, а ти се вра- летаат гранати, едни кон градот Штип, а
ќаш, још и жив. Шта си урадио, стоко други пак, кон војниците полегнати на
једна... Где је војник који је требао да те ридот над мостот на реката... Само телото
стреља, да изврши одлуку Преког војног на момчето од тукашните овчеполски
суда. села насила мобилизирано и незабричено,
Писателот Мирослав Крлежа ја неподвижно лежеше со отворени очи и со
спушти пушката од момчето од тукашни- заледена насмевка, со поглед упатен кон
те овчеполски села насила мобилизирано, небото... Никој не смееше да појде до и на
а незабричено, и со солзи во очите пред средината на мостот...
војниците рече: До квечерината имаше уште малку
– Господине Каплар, пред да направи време, а гранатите никако не престануваа
што било, момчето ме праша уште еднаш да врнат врз позициите од двете страни на
и уште еднаш дали јазикот што тој го збо- реката Брегалница... А, Штип беше за-
рува е на мајка му, на татко му и на сите виен во темнина...

58
SOVREMENOST, br.1, 2020

Драги АРГИРОВСКИ

УДК 821.163.3-32

ВО КАНЏИТЕ НА ВАЛКАНИТЕ ИГРИ

Во првата деценија на 20-тиот век во на востанието на македонскиот народ во


Македонија сѐ повеќе се чувствуваше зај- 1945 година, склучија брак. Имаа многу
дисонце на петвековното турско владе- емотивен и хармоничен живот, со неиз-
ние. Во такви услови на периферијата на мерна љубов и уживање во креветот.
скопското Дебар маало се зедоа водени- Лепа гола беше сексипилна, со големи
чарот Таско и Стојна Георге. Сакаа да сини сјајни очи, со бујни гради и убав
имаат повеќе деца, но беа исплашени од задник. Таа 1946 година затрудне, а Крсто
виорот на балканските војни со распарчу- Георгиевски замина на двегодишна поли-
вањето на Македонија од Грција, Србија тичка школа во Белград. Година потоа им
и Бугарија. Скопје припадна во Вардарска се роди ќерката Марија. Оваа радост
бановина. Тогаш едноподруго им се роди- Крсто ја дознава во Белград и веднаш
ја двете ќерки кои добија српски имиња испраќа депеша:
Душанка и Сава, a во 1924 година им се „Среќен роден ден драга убавице која
роди и син. Наместо Крсто, српските по- ме плени со срце, душа и тело. Сигурно и
пови го крстија Крста Ѓорѓијевиќ. Беше овој пат добро ме разбираш што сакам да
одличен ученик. Осумгодишно училиште кажам. Посебно сум среќен што на твојот
заврши во српско, а гимназија во бугар- роденден ми роди убава ќеркичка. Тоа
ско како Крсто Георгиев. Никако не сака- уште повеќе не спојува. Среќен сум што
ше да биде службеник на бугарската фа- го делам животот мој со твојот и обратно.
шистичка адмнистрација и почна да по- Мислите за тебе многу ме освежувааат. И
мага на татко му во воденицата. Задоен со со право бидејќи ти си моја прва и по-
напредни мисли на почетокот на 1944 го- следна љубов која вечно ќе трае бидејќи
дина се вклучи во партизанското движе- многу, многу те сакам.“
ње во Козјачието и истатата година учест- По школувањето во Белград во сеп-
вуваше во ослободувањето на Скопје. Во тември 1947 година, Крсто се враќа на ра-
Дебар маало го дочека мајка му, сестрите бота во општината, каде набргу го уна-
со зетовците, но и комшиката Лепа, вра- предуваат во раководител. Истовремено
њанка, која штотуку матурираше. Тоа по завршување на трудничкото боледува-
беше љубов на прв поглед. Погледот на ње Лепа ја вработува во Управа за држав-
неговите изморени очи зрачеше не само на безбедност УДБА каде од самото фор-
од радост за видувањето туку и од нејзин- мирање на 13 март 1946 година, работеа
ата женствена привлечност. Крсто како пријателите од партизанскиот живот
стаписан не можеше ниту збор да изусти. Катил Севда, Ване Банана и Кошку Ар-
Како благодарност од пречекот и ја стег- наутот. Тие посебно беа „почитувани“ од
на испружената рака и со милост ја бакна власта бидејќи се покажаа како немило-
во ведрото лице. Од тогаш почна нивното срдни во борбата против средната класа,
секојдневно дружење. И двајцата млади и трговци и занаетчии, кои беа прогласени
убави на скопското корзо станаа пар на за воени богаташи. Крсто создаваше сре-
годината. Тој беше истакнат службеник ќен семеен живот. Поради својата хариз-
во општината, а таа вредна учителка. При ма и домаќинското воспитување и одне-
одбележувањето на 11 Октомври Денот сување стана многу ценет. Свои статии

59
SOVREMENOST, br.1, 2020

почна да објавува во омилениот прв дне- ви. Многу тешко се заспиваше, срцето
вен весник на македонски јазик „Нова силно чукаше, а во главата му минуваа
Македонија“, што редовно ја читаше од илјадници мисли. Дури по месец дена не-
првиот број. мирните бранови стануваа некаква зас-
Во 1948 година, беше прогласено Ин- пивна музика. На голиот остров како да
фомбирото. Истиот ден Крсто на ѕидот во немаше живот. Секојдневните тортури
салонот дома ја остави само Титовата од стражарите за миење на мозоците, кр-
слика, од Сталин ја однесе во визба. Таму шењето и носењето на белите камења, не-
во едно сандаче покриено со складно сре- подносливиот одблесок од сонцето што
дени огревни дрва беа и повеќе стари го- најчесто силно печеше, во таа белина
вори и статии од Сталин, како и книгите животот беше црн како катран. Беше на
„Мајка“ од Горки и „Како се калеше че- работ помеѓу пеколот и амбисот. Тука
ликот“ од Островски. Ова го знаеше и Ле- зајдисонцето е најмногу посакувано. Во
па со која цела година ги следеше вестите тие мигови единствено му преовладуваше
и емисиите на Радио Скопје и на забране- желбата да ја докаже невиноста, да си ја
тиот Глас на Америка со Грга Затопер. На види ќерката, жената и своите и тоа го
тој начин беа информирани дека во јули одржуваше во животот. Во 1952 година,
1949 година, на хрватскиот Голи Оток во за командат на логорот дојде македонецот
Јадранско Море во близина на Истра југо- Коле Страшниот со кој Крсто многу до-
словенските комунисти изградиле логор бро се знаеше од партизанскиот живот.
за принудна работа каде биле затворани На една од средбите во командата на ос-
лица кои во судирот помеѓу Тито и Ста- тровот додека пиеја хварски чај Страшни-
лин се определиле за русинот, но имаше и от се интересираше:
стотина македонски родољуби и други. - Зошто толку често си пишувал на
Безбедносните сили и во Скопје добиваа Лепа?! Требаше да сфатиш дека писмата
сѐ поголема моќ. Еден ден напладе кога се запленуваа. Знаеш дека твоите соборци
Крсто дома беше сам, Лепа на работа, а од завист те наместија. Вина има и твојата
мајка му ја шеташе внуката, ненајавено врањанка која сега е со Арнаутот. По тебе
дојдоа Ване и Кошку. и татко ти беше затворен и наводно се
- Во што е работата пријатели, праша обесил, а сите сознанија се дека бил
изненаден. убиен. Од бол за мажот и за тебе срцето и
- Ти само биди мирен, - гласно рече откажа и на мајка ти. Но имам и една ра-
Ване и продолжи со претресот . досна вест. Мојот предлог за твое ослобо-
Во еден миг ја посети визбата и бо- одување Лека Ранковиќ го прифати. Утре
жем случајно ја пронајде скриената пап- заминуваш за Скопје.
ка со слики и статии од Сталин и со сиот Крсто стаписан од нови сознанија за
глас викна: „Што е ова другар, ти си за жртвите на своите незнаеше што да каже.
Сталин. А не за Тито. Сега нема да ти по- Единствено беше благодарен за слобода-
могне и твојот репортер Грга. Признај, та. Цела ноќ не спиеше очекувајќи го
мамето твое“. Од ситуацијата Крсто ос- блескотот на сонцето на синиот морски
тана збунет и сфати дека неговите му пра- хоризонт. Патуваше со воз од Љубљана
ват валкана игра. Набргу со џип го одне- кон Скопје во придужба на двајца наору-
соа во затворот на Кале и без судење го жани удбаши со кои немаше што да се
прогласија за инфомбировец. Потоа со зборува. Најчесто времето му минуваше
неколку македонци беше спроведен на во мисли за последиците од местенката и
Голото острово. Беше сместен во штотуку за причините на неверството на Лепа.
изградена четворна келија. Тишината во Сето тоа никако не можеше да го сфати.
ноќта често ја нарушуваа морските брано- Некоја одвратност и гадост му ја полнеа
60
SOVREMENOST, br.1, 2020

намачената душа. Беше во очигледна кри- - Те молам прости ми, навистина


за. Утредента во мугри возот пристигна многу ти згрешив. За тајната од визбата
на старата железничка станица во Скопје. спомнав во еден кафе муабет на дрдорко-
Градот по три години беше во исто сиви- то Ване и на Кошку и најмалку очекував
ло и беда. Покрај удбашите подобро жи- дека тие тоа ќе го искористат против тебе.
вееја познати соборци, но и оние од „ јор- Тие и мене ме уценуваа, посебно Кошку
ган планина“ на кои некакво учество во кој ме присили да бидам со него. За тебе
НОВ им беше признаено со три потписи. ми велеа дека си пребегал во Албанија.
Беше тоа чуден непотизам. Крсто беше - Многу, многу ми беше тешко кога
вселен во куќата во Дебар маало во која Страшниот ме извести за твоето предав-
имаше и фамилија на еден капетан на ство и неверство. Поради големата љубов
КОС. По извесно време се вработи како кон тебе просто не ми се веруваше. Но и
чиновник во конфекциска задруга каде тоа е дел од животот. Ние сме современи,
како мајсторка работеше сестра му Сава. ќе се разведеме, но грижата за ќерка ни ќе
Во меѓувреме го посети Лепа и ќерка им. биде заедничка.
Тие дојдоа од Охрид каде Лепа и Арнау- Крсто продолжи да живее скромно
тот беа службено преместени. И се изра- како човек со позитивна енергија. Со
дува најмногу на малата првооделенка време стана поборник против лагите и
Марија. Таа многу го сакаше татко си, за валканите игри, за прогрес, чесност, рам-
кој едно време мислеше дека не е жив. ноправност и хуманост, за достоинтвен
Лепа го загрна со солзи во очите и шепо- живот на сите.
тејќи рече:

Автор на илустрациите за првиот број на „Современост“ за 2020-та година е Сотир


Хаџи-Николов. Роден е 1986 во Гевгелија, дипломирал сликарство на факултетот за
ликовни уметности во Скопје. Одржал 2 самостојни и повеќе групни изложби, учествувал
на симпозиуми во Македонија, Бугарија, Турција, Грузија. Дел е од Друштвото на ликовни
уметници - Гевгелија (ДЛУГ) и Мултимедија центар - Гевгелија

61
SOVREMENOST, br.1, 2020

Билјана ЦРВЕНКОВСКА

821.163.3-32

НЕВИДЛИВИОТ ОСТРОВ

– Не знам од кај ти паѓаат на памет Кога изрони, брегот веќе беше далеку
овие глупости. Во езерово нема острови – зад неа. Слушаше дека тој довикува неш-
рече тој со потсмев. то, но не можеше да разбере што. Стрме-
Тој седеше на брегот и фрлаше кам- цот кој нечујно се спушти од планината
чиња. Потскокнуваа по водата по четири- ги однесе неговите зборови, а донесе све-
пет пати пред да потонат. Ужасно беше жина и спокој.
љубоморна што неговите камчиња рипаа Пливаше долго. Немаше чувство кол-
како жапчиња, а нејзините несмасно ку долго, оти размислуваше за сè и сешто
шлапнуваа во водата. и изгуби осет за времето. Знаеше дека е
– Има – му одговори гледајќи во хо- долго, оти мораше повеќепати да се
ризонтот. Сонцето беше зајдено, но небо- одмара. Веќе беше стемнето, небото беше
то сè уште беше црвеникаво, иако горе, полно ѕвезди, а месечината беше доволно
над планините, веќе светкаше Вечерница- голема за да може јасно да ја осветлува
та. – И планирам да испливам до остро- езерската површина. Уште малку и ќе
вот. Конечно мислам дека сум подготвена втаса до островот, беше сигурна во тоа.
за тој потфат. Едноставно, знаеше дека тој е во близина,
Таа зачекори и влезе во езерото. Ја зашто стануваше сè погласен и погласен.
полазија морници од студената вода, кам- Неговото ритмичко мрморење, како дале-
чињата ѝ ги боцкаа стапалата, но тоа во- чен там-там. Да, островот беше тука.
општо не ѝ пречеше, напротив, езерото Нурна еднаш, кратко. Кога изрони,
секогаш ја правеше посилна. Непобед- наеднаш ја заплисна силен бран. Јато
лива. огромни крапови ѝ го пресече патот, од
– Ти стварно имаш намера да пли- оние кои ретко кој некогаш ги видел.
ваш? Сега, кога почнува да се стемнува? Оние за кои раскажуваа рибарите во нив-
– Да, како што ти кажав, планирам да ните ноќни рибарски прикаски, неретко
пливам до островот! придружувани од лута, бела, домашна
– Изгледа си ги помешала езерата, ракија. Рибарски легенди, непотврдени,
колку пати треба да ти кажам дека во езе- но интересни за слушање. Да, тоа беа тие,
рово НЕМА остров!? древните крапови од најдлабоките преде-
– Има. Само е невидлив. ли на езерото.
– Невидлив??? Ти не си со сите. Ја зграпчи опашката на последниот
Не го слушаше веќе. Скокна и заро- крап и тој ја повлече. Сега јуреа низ езе-
ни. Ги отвори очите и ги гледаше рипчи- рото, краповите и таа. А песната на остро-
њата на дното. Некои од нив ја допираа со вот стануваше поблиска и попрепознат-
нивните устиња, други пливаа покрај неа, лива. Там-та-там, та-та-там, там-та-та...
но ниту едно не бегаше. Одамна ја позна- Јатото крапови иташе кон еден поте-
ваа, а таа ги знаеше и нив, и нивните ро- мен, магличав дел од езерото. Месечината
дители, баби и прабаби, дедовци и праде- како срамежливо да го избегнуваше тоа
довци. Се дружеше со нив уште од време- место, но таа веќе знаеше зошто.
то кога беше девојченце, палаво и расш- Ја пушти опашката на крапот кога ве-
лапкано на крајбрежјето. ќе беше сигурна дека не ја лажат очите и

62
SOVREMENOST, br.1, 2020

дека она што се издигаше пред неа не – Но, што ако заспијам? Што ќе биде
беше илузија. Островот, се разбира, беше кога ќе се разбудам? Дали Островот ќе
тука. Звуците на там-тамот сега беа пожи- биде уште тука?
ви и повесели, посакувајќи ѝ добредојде. – На Островот никој никогаш не зас-
А кога стапна на брегот, ја дочека еден пал. Но, ако заспиеш, прашањето не е
човек, со очи подлабоки од самото езеро дали Островот ќе биде тука. Тој секогаш
и загадочна насмевка. Не можеше да му ја Е тука. Прашањето е дали ТИ ќе бидеш
одреди возраста. Можеше да биде мла- во него.
дич, но можеше да биде и педесетгодиш- – Ете гледаш, затоа се плашам да зас-
ник. Цртите на лицето како да му играа на пијам. Јас сум голема спанка. А не сакам
месечевата светлина, а само очите и да си одам, не наскоро. Всушност, не
насмевката беа постојани и неизбежни. знам дали воопшто ќе посакам да си
– Имам неколку прашања – му рече, одам, кога било.
тресејќи се од студ. Стрмецот сега се Тој повторно загадочно се насмевна и
вртеше околу нив, милувајќи ги, радосен ја фати за рака.
што ја сведочи оваа средба, пред зората – Дојди – ѝ рече, – и не грижи се. На
да го присили да замине. Островот важат само едни правила – оние
– Имам безброј одговори – се смееше на љубовта. Тој постои додека тлее жел-
тој додека ја покриваше со наметка од бата, додека опстојува фантазијата, доде-
алги, мека и топла. ка срцето потпевнува, додека душата сè
– Тогаш е можно муабетот да потрае. уште е кревка и кршлива...
– Немам проблем со тоа. На Остро- Се погледнаа, молкум. Таа сè уште
вот времето и онака се врти во круг, си ја имаше безброј прашања, но не можеше да
брка опашката како кученце – повторно се сети на ниедно. Тие сега беа небитни.
се смееше тој, овој пат гласно и ѕвонливо. Нестварни. А полека исчезнуваа и други-
– А ако се заморам пред да ги дознам те нешта од нејзиниот живот, небитни, се-
сите одговори? га и нестварни... едно по друго по трето...
– На Островот ретко кој се чувствува за на крајот да остане само тој, Островот.
изморен. Островот и љубовта.

63
SOVREMENOST, br.1, 2020

Филип КЛЕТНИКОВ

821.163.3-32

ГРАЃАНИНОТ ШЉУПКОВ

Повести за многупоучните бесрамно бесмислени и несомнено вистинити


авантури на многунепочитуваниот даночен обврзник потрошувач гласач и
дисциплиниран пушач Неговото граѓанско Височество - граѓанинот Шљупков и за
тоа како тој виде и доживеа многу згоди и незгоди во Апсурдистан и северно од него
извлекувајќи високопоучни слова за граѓанските доблести на послушноста
политичката коректност јавниот морал правото и демократијата или скратено:
Авантурите на Шљупков во Апсурдистан и северно од него

ИРЕДЕНТИЗАМ е смртник, значи е граѓанин на Смртта, а


не на животот.
Си живееше еднаш еден човек по име Меѓу Смртта и Шљупков посредува-
Шљупков. И Шљупков беше жив, а сос- ше Метафизичката управа. А таа, бидејќи
тојбата во која се наоѓаше ја викаше жи- се стремеше кон непроменливост и совр-
вот. И Шљупков беше задоволен со својот шенство, пресуди во корист на Смртта,
живот: големината на мевот му беше об- која е – совршено непроменлива.
ратнопропорционална со големината на - Но ако не живеам, ако не сум жив и
платата, па Шљупков никако не можеше ако ова не е живот, тогаш, што е?! - беа
да разбере зошто жена му постојано го последните, очајни зборови на збунетиот
вика „Мешенце“ наместо „Платичка“. Но Шљупков.
во Апсурдистан впрочем разбирањето на - Умираш – мртов си – умирачка! -
нештата и воопшто не беше важно, она гласеше метафизичкиот одговор.
што беше важно е да се биде добро и - Но тоа важи за граѓаните на Смртта!
коректно информиран граѓанин. И секако, Јас не сум граѓанин на Смртта! Јас сум
да се биде задоволен. граѓанин на Апсурдистан!
А Шљупков секојдневно беше ин- Испадна дека ова беше добар правен
формиран дека е жив. И Шљупков беше маневар на Шљупков. Имено, после оваа
задоволен со својот живот. жалба на Шљупков, Метафизичката упра-
И тоа беше така сè додека Смртта не ва ја донесе следната одлука:
го обвини Шљупков за иредентизам. Ос- „Бидејќи животот и сите негови атри-
новата на обвинението на Смртта беше бути се неотуѓиво историско наследство
тврдењето на граѓанинот Шљупко Шљуп- на Смртта, и согласно со одлуката бр.
ков дека е жив; Смртта бараше од граѓа- ххх/i, според која правото на Смртта е
нинот Шљупко Шљупков да се откаже од нарушено со животот и со употреба на
атрибутот „живот“ и од сите изведенки од сите атрибути врзани со истиот во Репуб-
него: „жив“, „живее“, „живеејќи“, „жи- лика Апсурдистан, го означуваме граѓани-
во“ итн. Имено, животот е неотуѓив дел нот Шљупко Шљупков како нејзин граѓа-
од историјата и идентитетот на Смртта; нин за – безживотен. Следствено на тоа,
понатаму, тврдеше Смртта, секој мртовец граѓанинот Шљупков има право на безжи-
најпрвин се раѓа како жив човек и умира вотност и на сите атрибути што произле-
како жив човек. Најпосле, секој жив човек гуваат од истата.“

64
SOVREMENOST, br.1, 2020

Безживотно, Шљупков ја напушти - Јас сум безимен, неименлив, неозна-


судницата. чив.
Безживотен, Шљупков продолжи да Службеникот се намршти, и за малку
беззживоти. ќе ја удреше појавата, но се сети дека друг
Безживотински, Шљупков водеше е надлежен во државата за тоа, па посегна
љубов со жена му. кон слушалката над која пишуваше
Најпосле, безживиот Шљупков не „метафизичка полиција“. Но се погоди
можеше ни да умре. тука да е неговиот надреден, кој го виде
Безживиот Шљупков беше бесмртен. сето тоа и му свика:
Важно е сè да е во согласност со - Што правиш?
правото! Службеникот пребледе, со бледо мас-
* * * тилава боја и пот со која можеа да се ле-
Црвите, меѓутоа, кои немаа правно- пат таксени марки, точно како што нала-
метафизички скрупули, го изедоа безжи- гаше административниот Кодекс за пре-
виот и бесмртен Шљупков. За тој чин, бледување на јавни службеници пред
Метафизичката управа им ја додели своите надредени во вакви ситуации.
Нобеловата награда за мир на црвите за - Јас, ова... па господине началниче...
окончување на иредентизмот во тој дел од Шефот, меѓутоа, кога виде дека него-
подземјето. виот подреден педантно пребледе според
правилата на Кодексот, малку се потсми-
БАРАЊЕ ЗА ДРЖАВЈАНСТВО ри. Потоа му се обрати на парадоксот:
- Дојдете со мене!
1.
Еден ден, граѓанинот Шљупков се 2.
разбуди како парадокс. Соодветно на тоа, Парадоксот и началникот потоа вле-
беше нужно да си го регулира својот гоа низ една врата на која на позлатена
правен статус. Па така, како совесен гра- табла пишуваше „метафизичка управа“.
ѓанин, парадоксот поднесе барање за Канцеларијата на началникот беше удоб-
апсурдистанско државјанство. на... но не многу. Над неговата столица
- Име? висеше портрет на Имануел Кант. Начал-
- Немам име. никот тешко воздивна, а потоа го погледна
- Во ред, господине Немам Име, парадоксот:
одете на шалтер -4. - Значи така... вие сте безимен, не-
- Ама не разбирате, јас... именлив, неозначив, господине...
- Не разбирам? Не разбирам?! Како Парадоксот офна речиси неприметно.
може јас, административен службеник - А така... да, пардон, ова... да, се се-
нешто да не разбирам? Јас a priori разби- тив... Така... - рече началникот, истопору-
рам сѐ! Државата разбира сѐ, знае сѐ, а не вајќи се петлешки во фотелјата. Од една
греши ништо, а јас сум државата pars pro фиока извади еден лист хартија.
toto! - Видете, ние секако мораме да ве оз-
- Ама, јас сум без име, господине начиме. Ќе ве молам, видете го формулар
службеник! внимателно и потпишете го.
- Ве молам, значи... господине Без Парадоксот го опули формуларот
Име, за лажно пријавување следи казна. пред себе. На него имаше само еден голем
Внимавајте какви податоци давате! квадрат, над и под кој пишуваше: „со ова
- Не... не... - и таман да рече „не раз- потврдувам дека јас НЕ СУМ“.
бирате“, се сети на трансценденталната - Ама не... и таман да рече „разбира-
умност на оние што работат за државата, те“, парадоксот си ја прегриза устата, по-
па продолжи: гледна во лицето на портретот кое закану-

65
SOVREMENOST, br.1, 2020

вачки и педагошки се ѕвереше во него. - им се останати само уште три ѓевреци без
Јас... ова... дупки. Од вчера.
- ...Вие... не сте? - началникот ја довр- На излегување од бурекџилницата,
ши мислата на парадоксот. - Токму така! Шљупков го касна комарец.
Доколку сте безимен, при тоа и неозначив - Банкар некој! - му свика Шљупков
и неименлив, тогаш вие не сте! Потпише- на комарецот.
те, ќе Ве молам и брзо ќе завршиме! Тогаш Шљупков го обвинија за
- Ама како да ви кажам... Јас и сум и загрозување на слободното движење на
не сум... Гледате, јас истовремено не сум капиталот. Беше прогласен за непријател
затоа што сум и сум затоа што не сум. Тоа на капиталот, а со тоа и на самата демо-
е круг... кратија и беше осуден на четири доживот-
Началникот тогаш порумене како ни робии.
уплатница за во државниот трезор и го об- Но јадни Шљупков, отслужувајќи си
леа пот по лицето со која можеа да се ја првата доживотна робија – умре. Тоа се-
втиснуваат апостили, како што предвиду- риозно ја вознемири Метафизичката уп-
ваше Кодексот во вакви ситуации. Но од- рава. Имено, никој, па дури ни смртта не
ненадеж, началникот помодри како модар смееше да биде над словото на законот и
патлиџан, па потоа поцрвени како пипер- владеењето на правото. Што да се прави?
ка за ајвар, за најпосле да зачури како Со цел отслужување на втората до-
есенска лутеница во процес на пржење, животна робија, мозокот на Шљупков
што секако беше спротивно на Кодексот, беше оживеан и пренесен на компјутер,
но и на законот за безбедно приготвување
заедно со мозоците на останатите јудео-
на храната.
христијански масони од Метафизичката
- Знаете ли што сте вие? - му се врек-
управа, кои ревносно го надгледуваа изв-
на на парадоксот. - Вие сте а п с у р д!
шрувањето на процедурата. Но мозокот
Марш одовде!
- Но зарем ова не е Апсурдистан?! - на Шљупков постепено фрагментираше и
парадоксот протесно стана од столот. - И – умре. Во меѓувреме беше пронајдена
јас не сум апсурд, туку сум парадокс! Тоа технологија за пренесување на свесноста
е иста група на народи, но не се исти на- на ниво на квантните честички. И така,
роди! индивидуалноста на Шљупков беше апст-
- Нема место за апсурди во Апсур- рахирана и пренесена на квантно свесно
дистан! Ниту за парадокси, ниту за апо- ниво. На рамниште на квантна интелиген-
рии, оксиморони или што год да е такво! - ција, Метафизичката управа ја согледа
викна началникот. - Надвор! Или веднаш својата излишност и се самораспушти. Но
викам метафизичка полиција! пред да се случи тоа, Шљупков ја отслу-
Тогаш парадоксот, кој веќе ги беше жи и третата доживотна робија – исчез-
искусил и метафизичката полиција и фор- нувајќи во ништото.
мално-логичките судови на своја кожа, А Метафизичката управа, пред да се
брзо стана и ја спрашти. самораспушти, мораше да се погрижи
Во Апсурдистан работите продолжи- дека ентитетот Шљупков – некогаш наре-
ја и понатаму да врват подмачкано како куван граѓанин, потоа индивидуирана
космички часовник. мрежа податоци, потоа квантен субенти-
тет – ќе ја отслужи и четвртата, последна
SACRILEGE доживотна робија. Така, на рамниште на
квантна интелигенција, Метафизичката
Шљупков отиде во бурекџилница да управа најде начин да го реанимира
си купи дупка без ѓеврек. Со љубезна идентитетот на Шљупков во ништото. И
насмевка, продавачката му одврати дека
66
SOVREMENOST, br.1, 2020

повеќе немаше ништо. Имаше само А Шљупков само гледаше пред себе
Шљупков. Или немаше Шљупков? и си мислеше:
Како и да е, еден ден Ништото го кас- „Само да не ме тресне некој!...“
на комарец и го исцица Шљупков од него.
И работите полека почнаа да се враќаат во ДОЗВОЛА
нормала...
Шљупков мораше да извади потврда
СЛОБОДА НА МОЛКОТ за постоење.
Потврдата, меѓутоа, бараше многу
Еден ден, додека си шеташе, Шљуп- други потврди, шалтерски и електронски,
ков го нападна силеџија. кои ги издаваа високоуважените службе-
- Простак! - врекна Шљупков. ници на Метафизичката управа.
И силеџијата го тужеше Шљупков за Најпрвин требаше да извади потврда
говор на омраза. Оттогаш Шљупков мора- дека е овде.
ше да им говори само убави работи на си- - Каде можам да извадам потврда
леџиите. И така, поучен од високоумното дека сум овде? - праша на еден шалтер.
слово на законот, следниот пат кога му го - Таму!
помодреа носот, Шљупков крикна: Следна беше потврдата дека е сега.
- Кокиче мое! - Кога ќе може да си ја подигнам
Баам! потврдата дека сум сега?
- Златце мое! - Утре!
Буум! Потоа на Шљупков му бараа потврда
- Бубреже мое! ... дека мисли. Откако му беа претставени
Некои силеџии меѓутоа погрешно ги неколку математички проблеми, логички
сфатија овие хипи емотивни изливи на апории и една крава побегната од песна
Шљупков. И Шљупков беше тужен за на Лорка (впрочем, кравата сама му се
сексуално вознемирување. претстави, му беше избегала на поетот до-
И Шљупков се најде во затвор. дека тој бил во Њујорк) и откако ја потпи-
Еден затвореник му се нафрли на ша изјавата со која ја потврдува мислата
Шљупков одзади. Шљупков застенка. Го „Власта е од бога воспоставена“ како
тужеа за вознемирување на јавниот ред и своја, Шљупков најпосле доби потврда
мир. дека мисли.
Оттогаш, Шљупков донесе цврста Следно, му бараа потврда дека не
одлука: што и да се случи, тој ќе немее на пцуел додека се емитувале вести - е ова
седум јазика. Како риба на лингвистички веќе беше потешко да се добие. Шљупков
симпозиум! мораше дури да го даде како мито млеко-
И глеј чудо! Неколку доминикански то што го измолза од кравата побегната од
монаси го открија Шљупков, го однесоа песната на Лорка, па така, кога требаше
во Рим и го прогласија за папа! Право- да ја добие потврдата дека не давал мито,
славците си ги искорнаа брадите од мака, не му остана ништо.
протестантите напишаа илјадници тези со Вадејќи потврда по потврда, меѓутоа,
десетици илјади параграфи... Дури и гра- Шљупков одеднаш умре.
ѓанските активисти, тие непоправливи И сега настана многу незгодна ситуа-
врекала, го поздравија молчењето на ција за Државата. Шљупков, имено, умре
Шљупков како врвен израз на човековите без да има потврда за постоење. Пробле-
права! И оттогаш не беше веќе важна мот беше толку голем, што тимбите од
слободата на говор, туку слободата на Метафизичката управа свикаа концил.
молкот! Законски и канонски загарантира- Ако Шљупков немал потврда дека пос-
на! тои, ergo не ни постоел. Ако не постоел,

67
SOVREMENOST, br.1, 2020

зарем навистина умрел? Ако не умрел, богословски семинарии и да се стекнат со


дали е бесмртен или само несмртен? Или звањето "doctor angelicus"
едноставно Шљупков е хипостаза на - Збунислав Замрчин: здружение за
небитието? заштита на смислата од бесмисленоста и
Еден стар службеник во реденгот со обратно
пруски нагласок, силно кашлајќи од мо- - Август Хајдегеров: здружение за
ралниот закон во себе се исправи одеднаш заштита на правото на времето да не тече
и со кренат прст рече: (забелешка: странски државјанин)
„Неподобен за умирање!“ - Дамбо Мистик: здружение за заш-
тита на правото на слоновите да летаат на
ГРАЃАНСКИ ПРАВА трицикл и да го толкуваат Сведенборг

Шљупков посака поодговорно да се И додека Шљупков се мислеше какво


вклучи во граѓанскиот активизам, па го здружение да основа, една безобразна
разлиста именикот на многуте граѓански мува и еден запален комарец слетаа на не-
здруженија и невладини организации за говиот нос и почнаа страсно да се бакну-
заштита на разноразни права и правни ваат. Шљупков тогаш умре од возбуда.
субјекти, да види што недостига. Во име- Но не сосем. Имено, мувата и комаре-
никот беа наведени здруженијата со нив- цот, гледајќи го Шљупков како умира, се
ните претседатели. Еве некои од нив: сожалија на него, па решија да основаат
- Ѕенѕур Ѕврцката: здружение за заш- здружение за заштита на правото на
тита на правото на бубашвабите со едно Шљупков да умре. Но таман Шљупков и
уво да лижат сладолед од боровница конечно да умре, мувата и комарецот
- Цацко Берикуќник: здружение за влегоа во жесток спор дали и правото
заштита на правото на свињите да несат Шљупков да воскресне е дел од неговото
јајца (освен во недела и на државни праз- право да умре.
ници) и на кокошките да консумираат ал- Мувата имено, потомок на онаа мува
кохол, марихуана и да расправаат за езоте- што се врткаше околу бурињата од харин-
риска литература во друштво на петли ги во кои Лутер тајно истркалал дузина
- Аристотелија Платонски-Онадис: монахињи од еден женски манастир, ин-
здружение за заштита на правото на систираше на правото на воскресение на
промена на полот на вечните идеи Шљупков како дел од неговото право да
- Олимпие Голупчик: здружение за умре. Комарецот, пак, потомок на славни-
заштита на правото на гулабите да гугаат от комарец што го беше каснал Ниче
филозофски трактати во присуство на додека овој се враќал дома од една крчма
бувовите и размислувал дали вечно ќе се враќа, па
- Маца Мачорски-Мацеви: здружение одеднаш, сиот споулавен од болка, изви-
за заштита на придавките од род (а ако кал „Бог е мртов!“ - не сакаше ни да чуе
притреба и од број) за такво нешто!
- Пуцмет Калаши: здружение за заш- А Шљупков повеќе не знаеше - жив
тита на правото на куршумите и другите ли е, мртов ли е... или веќе воскреснал
балистички изрази на слободарството и негде северно од Апсурдистан...
обостраното уважување да погодат човек
- Елена Тројанска: здружение против
страсното и безусловно изјавување љубов
на жена чија убавина полудува до очај
- Moна Лиската: здружение за зашти-
та на правото на лисиците да посетуваат

68
SOVREMENOST, br.1, 2020

Николина ВАСИЛЕВСКА

821.163.3-32

ЗБОРОВИ

Зборовите се толку моќни, дотолку спалната соба и ги покриваше со газа да


да оживеат луѓе и места. Има зборови во не ги лазат муви додека се сушат.
луѓето, но и луѓе во зборовите, најчесто - Бабе, ако си гладна, да ти сварам
откога нивната физичка отсутност е при- јуфки, со сирење да ги јадеш?
сутна со сите значенија на изговорените - Бабо јас не го сакам твоето сирење,
глаголи кога тие биле дејства и полно- туку сирењето на мама. Твоето се рони
значни. (урда), а на мама е како калап и ми го сече
Моите сакани кои не ги гледам, но и го ренда после на рендето...
на кои се сеќавам често, се наоѓаат и во Баба се наоѓа и во зборот игла, игла
зборовите кои најчесто ги изговарале или за плетење. Ми ги сплете најубавите џем-
ги изговарале толку убаво како само ним пери, чорапи, шалови, капи и ракавици.
да им припаѓаат. -Нине, пази да не седниш на иглите...
Додека ги наоѓав во гардероба, моја ми одѕвонува во ушите.
или нивна, ми текнуваше на некои разго- Тетка Вики се наоѓа во секое име на
вори. хемиски елемент или соединение. Се
Често во мислите ми доаѓаат и нешта наоѓа и во сврзникот даже.
кои сакав да им ги кажам, ама заборавав, - Тетка Вики, никогаш нема да успе-
па сега тие зборови се толку живи како ам да научам за етил алкохол?
навистина да биле. - Нинче, тоа е шпирто, само потсети
Дедо ми се наоѓа во сврзникот кој се- се на тоа и одма ќе ти текне на задачата...
когаш се наоѓа во независно- сложените Најдобра ќе бидеш на тестот, даже...
заклучни реченици- дакле... Арапско му е потеклото на зборот и значи
- Дакле, дедичко, тогаш беа тешки прашок за цртање на очите...
времиња за време на Информ-бирото... Се Братучетка ми Ивана е во именката
препотив. Ако ја соблечев кошулата, сло- секо.
бодно можев да ја исцедам како да е пере- - Па, ти бре секо куваш за целу вој-
на. Ме прашаа, дакле за Тито или за Ста- ску, па после се чудиш од куд тај вишак
лин... килограма. Таа е и во именката песна, а и
Дедо се наоѓа и во прилогот за колка- во сите песни на Оливер Драгојевиќ, нај-
вост-маричка и во именката режанка... - многу во Моја тајна љубави...
Дедо, сакаш ли да јадеш? Мојот кум Глишо е во личното име
-Може внуко. Маричка ќе каснам. Снежа, името на мојата кума, во вокатив-
Исечи ми една режанка леб и ако не ти е на форма.
мака, испржи ми омлет. - Снежо, ајде да си одиме! Снежо,
Баба ми ја наоѓам во именката јуфки, ајде да поседиме уште малку, а го наоѓам
во овој турцизам кој во превод значи и во именката штрудла, и тоа во штрудла
кори. Баба ми ги замесуваше со педесет со јаболка.
јајца и со млеко, ги сукаше на тарун сед- - Нинче, најубаво ти ја правиш шт-
ната, па ги сечеше на даска, потоа ги су- рудлата со јаболка... а јас баш тогаш прв-
шеше на послан бел чист чаршаф во пат ја направив.

69
SOVREMENOST, br.1, 2020

Другата баба се наоѓа во зборот п.с Еднаш прочитав еден стих на бо-
фотографија. Најчесто на фотографија ја санската поетеса Ферида Дураковиќ
гледав. Се наоѓа и во зборот душо. - Дакле, здјела, два ораха и госта
- О, душо! (јас мала, си мислам, но не којег више нема...
изговорам) Јас не сум Душа, јас сум Овие зборови изговорени ги наоѓам
Николина! секаде кадешто бевме кога тие вистински
беа, но најчесто во именката љубов...

КОПНЕЖ

Да беше мој ко што не си, домаќине, гаш нема да ме замениш со друга. Јас па
немаше да ти кажам, ама ниту пак срце и срамежливо ќе си ја подместувам ноќни-
душо моја. Тоа не се кажува, тоа се цата да не ми се гледаат бедрата, демек
доживува, таму негде околу центарот на утро е. Ноќите се за срамот, утрата се за
личниот свет, папокот. срамење... Де, де, де...
Можеби и јас немаше да ти сварам Како не те сретнав порано, неделите
чај кога си настинат, ама сигурно ќе те ќе ни мирисаа на ванилин шеќер, а масата
оптоварев со Гугл медицински информа- и полиците на комова ракија што остана-
ции како треба да се лечиш. вила мирис кога сум ја чистела прашина-
Можеби и јас немаше да те оптова- та од нив со стара крпа.
рам со сеќавања за првото запче на деца- Сигурно и јас ќе викав по тебе да си
та, ама сигурно секој викенд ќе гледав ги ставаш валканите чорапи веднаш во
фотографии, па ќе ти велев – види овде, машината за перење и да не ми влагаш
се сеќаваш? Се сеќаваш? дома со кондури.
Сакам да ми се случи една старска Како не те сретнав порано за да ти ја
љубов во која сѐ ќе биде подредено. раскажам приказната за лебедите и вол-
Еве ќе ти раскажам како би изгледал ците кои никогаш не ги оставаат волчици-
еден обичен ден. те и лебедиците зашто се верни до гроба.
Ти таков дотеран и убав, јас така до- Да ти бев жена немаше да ме изневе-
терана и убава ќе одиме во градскиот риш со друга, ќе ти бев посветена многу,
парк, ќе седиме на клупа и ќе си муабети- многу, како прапрабаба ми што му била
ме, повремено ќе ме прегрнеш и ќе ми го на прапрадедо ми... па ни на сосетките
погалиш лицето а мене матката ќе ми се лош збор немаше за тебе да им кажам
превртува од желба и од мерак за тебе. додека го пиеме кафето, додека си го
Потоа ќе се вратиме и ќе јадеме пита шмркаме преку ограда, секој во својот
со јогурт, па ќе гледаме ТВ, па некој двор за да стрчаме да го замешаме руче-
фестивал, на пример Сан Ремо и ќе си кот, да сме поблиску.
легнеме. Ако те сретнев порано, немаше да
Тогаш ќе ми кажеш колку едвај си настанат ни овие редови, ама затоа ќе те
чекал да дојде крајот на денот, да омек- имав тебе до мене и можеби ќе се распра-
неш, да се претвориш во памук, да му е вавме за нешто, Не велам не, кавгаџика
жал на човек да те допре од милостии. сум јас. Отсекогаш ме опоменувале да не
И ќе се разбудиме утрото со бушава правам ѓурултии по дома. Немам остри
коса јас а ти со подрасната брада. Ќе бр- лакти – штета, ама јазикот ми е остар.
заш да се избричиш, ама ќе ме погледнеш Затоа и ми доаѓа да се опцујам силно,
со некој среќен поглед кој вели дека ни- силно што не ја научив најважната лекци-
когаш не ти е доста од мене и дека нико- ја – да одберам поле широко и секој пат
70
SOVREMENOST, br.1, 2020

да ми е рамен, а не да барам патеки со Не дека не, ама убаво е и да се пот-


пречки, да си трепкав со очињата и за сѐ преш некому, како што сакам да беше ова
да велам Не знам, не знам... време некое од поодамна пред да си
А не, кажи се, издај се, отвори си ја одбереш друга, па да знам дека имам
душата... столб на куќата.
Камо да ми е овој памет сега па да Не сакам да остарам со мачки – ѝ
дозволам и врата на автомобил да ми от- велам на една другарка. Никогаш не сум
ворат и на раце да ме носат ко принцеза... сакала мачки ама сѐ паметот така ми оди
ама не, јас можам сѐ, можам сама. дека од немајкаде ќе ги засакам.
Не сакам да сум сама...
И така...

71
SOVREMENOST, br.1, 2020

DRAMA

Стефан МАРКОВСКИ

821.163.3-2

КУРДИСАНО ПЛАКНЕЊЕ:
Едночинка во половина и пол чин

Судска портирница. Ринго Стар, Полицаецот: (На себе.) Пази да не


уште еден обичен граѓанин на скопската останеш така личен и во Одделението за
широкоградска општина, влегува низ организиран криминал... Сум слушал не
судската врата. Носи кошула и фудбалски биле баш по лични работи.
шорцеви. Полицаецот доаѓа и го претре- Ринго се качува по скалите.
сува. Ринго: (Подзастанува, на себе.) Бреј
Полицаецот: (Тресејќи го.) Тука нема жештини. А и четврти спрат. Колку им е
ништо... ни тука... тешко и жешко на судииве?!
Ринго: Ни за лек, братче. Се забришува и продолжува по ска-
Полицаецот: А? Дечки, кај си ти? лите. Се качува до 4. спрат. Задишано ми-
Ринго: Да ве прашам, имате тоалет? нува низ ходникот до вратата на одделе-
Жештинава ме уби, да се исплакнам. нието. Челото му е препотено. Зема дла-
Полицаецот: Тоалетот не работи. бок здив и полека ја отвора вратата.
Друго нешто? Канцеларијата е исполнета со густ чад без
Ринго: (Замислено.) Ми треба одде- да се види прст пред око. Се слуша музи-
лението за организиран криминал. ката од „Кум“. Маглата се разоткрива и
Полицаецот: А што е со шорцевиве? остануваат тројца типови со темни нао-
Ринго: (Си ги гледа.) Зашто, што им чари, шапки, мантили, акт-чанти и златни
фали? часовници. Чадот во канцеларијата е од
Полицаецот: Не ти се доволно шаре- пурите кои ги пушат, а музиката доаѓа од
ни, што им фали. Дечко, ова е суд. Ти си големото радио поставено врз стол.
земал навијачки шорцеви. Знаеш дека Ленон, еден од типовите, ги подига
тука нема навивање. црните наочари без да ги извади и го пог-
Ринго: Извини. леднува Ринго накосо. Ринго подголтну-
Полицаецот: Лична карта? вајќи си ја забришува потта. Ленон доаѓа
Ринго: (Ја вади.) Полична од оваа? до него и издишува од чадот десно од
Полицаецот: Баци, ако имаш здравје, неговата глава.
не ти треба за лек. Ленон: (Поткашлува.) Треба нешто?
На личната карта се гледа Ринго во (Отпушува.)
филозофски замислена поза. Полицаецот Ринго: (Збркано.) Ахм... ми рече дру-
ја зема личната карта. гар дека сте ги имале најјаките мантили у
Полицаецот: Четврти кат, најгоре, маало и... јес да е лето и... (Погледнува
право по ходникот, десно па лево. кон шорцевите.) нема боље од спортска
Ринго: Десно па лево? облека... особено ако си спортски лик...
Полицаецот го зјапа без да му одго- али еј, ќе дојде зима, а човек треба да е
вори и седнува. Ринго тргнува по скалите. секад спремен. Знаеш, би сакал да зеам

72
SOVREMENOST, br.1, 2020

еден па ме занима кај може да се најде? Ринго се свртува, ја затвора вратата и


Да не продавате случајно? заминува. Ринго тргнува низ ходникот.
Ленон го испушта чадот во хоризон- Преплашено си ја забришува потта од че-
тала, „сечејќи“ го лицето на Ринго. Ја лото. Се загледува во кошулата и шорцот.
става раката во мантилот како да посегну- Помочани се. Ги гледа замислено.
ва по пиштол. Ринго: Што рекле Ескимите, ако се
Ринго: (Се смешка.) Извини, спомнав сака, сѐ се решава. Не работел тоалетот,
лето и ми притреба плакнење. Организ- а?
мов нејќе да чуе за жешко. (Зачекорува Ринго Стар ја подига намокрената ко-
наназад.) Ај ќе размислам околу мантили- шула и се курдисува да си го плакне ли-
ве кога ќе дојде време... Да одам да се цето.
курдисам сега за до тоалет.

73
SOVREMENOST, br.1, 2020

Марјан АНЃЕЛОВСКИ

821.163.3-31(082.2)

ФРАГМЕНТ ОД РОМАНОТ „КОЛКУ УБАВ ПОГРЕБ“

Беа тоа прекрасно уредени гро- Пред него беше девојка облечена во
бишта. Бујната вегетација од грмушки, розово фустанче со длабоко деколте.
поголеми и помали дрвја, висока не ис- Му се насмевна девојката. Ангел гриз-
косена трева, даваше чувство како да на од јаболкото. Погледна во мртвата
се наоѓате во дождовна прашума во жена. Погледна во девојката. Ја измер-
Амазон. Се слушаше звук на желки кои ка од глава до петици.
се парат, брмчење од мајски бумбари и - Колку убав погреб - и рече Ан-
неодолива песна од млади гугутки и гел.
лелек на возрасни жени. Поворка носе- Девојката се насмевна.
ше ковчег со мртовец. На чело на по- - И ти си убав- возврати таа.
ворката беше дебел поп со долга коса Крупен ќелав дечко со широки
кој се клатеше лево-десно. Позади него раменици се заврти кон девојката.
имаше толпа на луѓе облечени во црно. - Шшшшш...
Некои беа видно растревожени и расп- Девојката се заврти кон Ангел.
лакани. Некои пак ведри и со пријатно - Шшшшш...
расположение. Еден млад дечко, веро- Ангел се заврти кон мртовецот.
јатно алергичен на полен, непрекинато - Шшшшш...
киваше. Една постара женичка плаче- Попот пееше со блажена насмевка:
ше по целиот пат и го колнеше Господ, - Не дозволувај во нашиот дом да
државата и се останато. Неколку дечи- влезе лукав и нечист дух, што се оск-
ња трчаа околу поворката. Две тинеј- вернува и ги расипува добрите взаемни
џерки, гледаа нешто во телефоните и односи, кој внесува непокорност и без-
разговараа. Стигна поворката до дуп- грижност кон Твојот свет закон, внесу-
ката. Го оставија ковчегот на земјата. ва раздори и кавги и ги одзема мирот и
Попот започна да мрмори нешто нераз- љубовта. Господи благослови ги дома-
бирливо: ќините, чедата божји... Кажувајте ими-
- Семилостив Боже, благослови го њата...
нашиот дом и Твојата силна рака да би- Жената зачудено го погледна по-
де над сите што живеат во него. Испра- пот.
ти ни ангел чувар! Чувај не од несреќи, - Боже Господе. Какви црни имиња
земјотреси, оган, поплави, од болести, побогу?! - го праша таа.
од непријателски напади и од секое - Сум го грешел страната... ова би-
зло... ло за осветување на кучата…- и рече
Присутните се погледнуваа меѓу збунето попот.
себе. Двете жени кои стоеја напред Попот сврте друга страница. При-
почнаа да се крстат. Ангел стоеше не- сутните се погледнуваа меѓу себе.
каде блиску до мртовецот и јадеше ја- - Еве го за погреб.... Вечна му пам-
болко. Му падна јаболкото. Се наведна јааааа, вечна му памјааааа...
да го земе. Кревајќи ја главата здогледа Девојката се доближи до Ангел.
убави долги женски нозе. Се исправи.

74
SOVREMENOST, br.1, 2020

- Попов како се има напафкано. Двајца слаби, високи и подгрбаве-


Исус се има напраено. ни момци го земаа ковчегот и полека и
Ангел гризна од јаболкото и гледа- внимателно го спуштија во гробот.
ше во мртвата жена. Групата полека се раздвижи. Дел од
- Така згоден дечко, а молчелив - присутните земаа од ровката земја во
му рече девојката. дланките меѓу прстите и фрлаа во гро-
- Размислувам… бот. Марија го погледна Ангел. Се на-
- За Исус? ведна суптилно исфрлувајќи го задни-
- Си била некогаш на тајна вечера? кот пред Ангел и зема од земјата. Ан-
Ако не е тајна… гел погледна во задникот на Марија.
- Хм... тајна вечера? Потоа погледна во дупката. Се навед-
Ќелавиот дечко се заврти кон де- на, зема од земјата и се доближи до
војката и ѝ рече: Марија и тивко и шепна на увото.
- Марија погреб е ова, не панаѓур! - Утре вечер во осум на плоштад
- Леееее ок е Никица, замараш! пред Цар Самуил.
Марија се доближи до Ангел. По- - Ќе те чекам пред Димитрија
пот ја заврши песната. Чуповски.
- A сега може да пристапиме кон Ја испуштија Ангел и Марија во
ставање на мртовецот во дупката - рече исто време земјата во гробот. Им се до-
Попот. преа дланките.

75
SOVREMENOST, br.1, 2020

PRIOP[TUVAWA

Маријан ПЕТРОВ

821.163.2-32

PHYTO1 SAPIENS
1
Во малиот американски град од феномен. Тој се воздигна во сопствените
Средниот запад, сите мажи работеле во очи, оти ете и тој е подготвен да се жрт-
фабриката вон градот. До таму и обратно вува во името на жителите во станбена зг-
ги носеле со автобуси. По традицијата ос- рада. Освен таа единствена желба во мо-
таната уште од времето на ропството, бе- ментов – по четирите безсони деноноќија
лите се возеле напред, а црните – одназад. поминати во лабораторијата - тој сепак
Затоа што автобусите биле многу стари, многу се разликуваше од помислата да
на задните седишта се тресело многу, што стои на скалите и да празномуабети со
било лошо за бубрезите на црнците. Еден соседот, со кој при разминувањето вооби-
ден тие се побуниле и образувале едно со- чаено само климнувавме со главата.
брание во кое како мнозинство го донеле - Гледате, премногу сум изморен –
решението во градот да не се делат на му реков, успевајќи да се проврам покрај
црни и бели, туку сите да бидат зелени. него.
На следниот ден возачот дошол со Можеби требаше да се обидам да го
автобусот, да ги земе на работа. Тој како убедам, оти „зеленицата“ не се пренесува
и сите возачи бил бел и отворајќи ги од човек на човек. Но разумот којшто ми
вратите на автобусот рекол: плачеше за сон, тогаш не беше свесен од
- Да се разбереме! Темнозелените од- неопходноста за смиреност на мислењето
назад. на сите во зградата. Тоа, од своја страна,
се потруди многу брзо да му ја покаже
Американски виц негова грешка, оттргнувајќи ме од пре-
гратката на Морфеј2 - како што ми се при-
- И Вие ли? – прозборе соседот од чини неколку минути откога ги затворив
горниот кат, утредента кога ме сретна на очите.
скалите. Вратата се тресеше од ударите. Имав
- И јас – потврдив. чувство дека секој миг ќе излезе од рези-
- Ами сега? – ме праша тој. њата. Машки глас зад неа, постојано го
- Сега…ништо – одговорив налутено повторуваше моето име.
и помислив да продолжам нагоре кон - Доаѓам – подвикнав, додека ја обле-
станот. кував наметката.
- Соседот божем случајно ми го поп- Мојот кажан збор имаше магично
речи патот. дејство. Виковите и тропањето по вратата
- А не е ли заразно? – праша тој. запре. Ја отворив и се најдов лице в лице
Се налутив уште повеќе, но ме засмеа со половината од жителите на зградата.
гледајќи ја неговата раздвоеност од Тука беше соседот, со кој разговарав на
стравот, оти заради близината со мене, скалите; пензионерката од првиот кат,
може и него да го префати „зеленицата“, којашто ја нареков информбиро, заради
како што простонародно го нарекуваа тој нејзината сестрана информираност за
1 2
Phyto (лат.) - растителен Морфеј – древногрчки бог на сонот

76
SOVREMENOST, br.1, 2020

сите случки во станбениот блок; студент- си спомнував за тој факт, а таа сосема
ката – лекар од таванската соба; бизнис- јасно не беше незабележителна.
менот со сопругата и со двете деца од - Ами кога вас ви е страв, ќе му ка-
вториот кат и уште неколку личности, жам. што да му кажам…- почна сама да
коишто немав чест да ги познавам или не се подготвува бабата. – Гледај како ба-
си спомнувам за тоа. бо…
- Да – изговорив зачудено. Ја загледав храбро – прво, за да ја
Сред разновидната толпа пред вра- продолжи недовршената мисла и второ,
тата зацарува молк. И тие изгледаа некако оти при Анчето веќе немаше што да се
зачудени од сознанието, дека на рамката гледа, по подместувањето на пењоарот.
на вратата се појавила мојата личност. Но - Дојдовме да ти кажеме да си одиш -
тоа од друга страна не треба да ги зачуди, изрецитира наеднаш бабата.
оти сосема јасно си спомнувам, оти - Како тоа да си одам? –Јас живеам
непрестаното тропање на вратата беше тука. Но тоа не можам со сигурност да го
поврзано со изговорање на моето име. тврдам за некои од присутните – довр-
- Кажете? – реков.. шив.
- Гледајте господине…се јави вооб- - Ами гледајте баби, продолжи пос-
разената средно дебела дама со неопре- мело пензионерката – ти си фатил „зеле-
делена возраст, загрната со розов пењоар, ница“.
со големи игли на косата и збунето за- - Ами, вие за тоа ли…? – пукнав од
молкна. смеење. – Оти тоа во местово е појава во
Ја гледав со очекување, но таа не моментов. Освен тоа, таа не е заразна и
продолжи. Покрај се' решив, оти е без- опасна за животот.
смислено да ги поканам повторно да ја - А вие, извинете откаде знаете? – се
кажат причината. што имаа да ми кажат, вплетка повторно во разговорот Анчето.
можеа да ми кажат. А и погледот мој , Воздивнав.
насочен кон вообразената дама, беше си - Везете и ќе ви објаснам.
нашол многу интересна глетка во разот- Се тргнав од вратата, за да направам
вореното деколте на нејзиниот пењоар. пат, но посетителите не сакаа – или може-
Свесна за објектот на мојата заинтереси- би поточниот глагол беше „не смееја“ да
раност, таа се зацрвени, но реши да про- влезат во станот на „обележаниот“.
должи да зборува, мислејќи дека со тоа - А не можете ли…да ни објасните
културно ќе ја замачка конфузната ситуа- тука, на скалите? – праша соседот од гор-
ција, отколку едноставно да ја сокрие уба- ниот кат.
вината. - Објаснувањето ќе трае многу долго
- Ние сме делегција – отстрела нер- – објаснив. – Затоа ќе биде подобро да го
возно таа. ислушате седејќи.
- О-о?!? се зачудив, без даго тргнам - Не, не. Можеме и да постоиме – ме
погледот. – И на што ја должам таа чест? увери бизнисменот, а за тоа доби многу
- Ами… - запна дамата и откажувајќи зборови од зад грб од жена му.
се од предходното решение со зборување Повторно воздивнав. И ја започнав
да ми го одвлече вниманието, ги прибли- лекцијата, која често ја кажував во пос-
жи кон себе полите на розовиот пењоар. ледно време во здравствените установи,
- Кажи му, ма Анче! – се јави пен- училиштата, високите школи, црквите и
зионерката. уште на многу други места. Само што ре-
- Кажи му ти! – рече Анчето. презентацијата овој пат ја вршев сам, оти
Почнав да се прашувам, дали и пора- немав крај мене претпоставен.
но сум ја гледал Анче во зградата. Дојдов - И така, почитувани соседи, најна-
до заклучок дека не сум ја видел, оти не пред сум должен да ви кажам неколку

77
SOVREMENOST, br.1, 2020

зборови за себе. Ве молам тоа да не го така е едноставно. Првите случаи на фе-


сфатите како нескромност. Едноставно номенот се појавиле во таканаречените
тоа е задолжително. Името и адресата ви земји од третиот свет, каде што здравст-
се познати, но којзнае дали некој од при- вениот и информативниот систем не се
сутните знае, дека работам како постар најдобри. Во екоја напредна земја беа соз-
научен соработник во Институтот за за- дадени екипи од специјалисти или им
разни и паразитни болести. И уште поточ- беше задолжено на постојните – како што
но сум раководител на лабораторијата по е нашиот случај – да го сопрат тој фено-
егзотични болести во институтот. Кога мен. Беа направени безброј лабораторис-
пред неколку месеци се дозна за првите ки истражувања, се организираа десетина
случаи на „зеленицата“, како што ја наре- симпозиуми за размена на наидите и ин-
кувате – латинското име нема да го спом- формациите, се напишаа томови хипоте-
нам заради неколку причини: заради сло- зи, се додедека не се стаса до едно општо
женоста, заради фактот дека освен канди- и засега издржливо објаснение на фено-
дат- колешката – тука се насмевка се свр- менот. Навистина има неколку имиња во
тив кон студентката – друг од присутните научниот свет, коишто се спротивставу-
не би разбрал; и основното, оти тоа нема ваат на општо прифатеното мислење во
никакво значење во овој случај… Кога врска со тоа прашање, но нивните приго-
беа регистрирани првите случаи на тој вори не предизвикаа посебно внимание,
феномен – не можам да го наречам „бо- затоа што нивните теории не беа поткре-
лест“ оти не е болест – властите го нато- пени со никакви факти…
варија институтот со истражување. Зедов воздух и продолжив:
- Бидејќи не е болест, зошто властите - За кого се поставува прашањето?
побарало истражување од Институтот за Претпоставувам, дека за никого од вас
заразни и паразитни болести? – ме преки- тоа не е тајна, дека дрвјата, тревите и рас-
на студентката, поттикната од професио- тенијата се така наречени „бели дробови
налниот комплимент, што и' го кажав на планетата“, односно тие ја преработу-
претходно. ваат сончевата енергија заедно со водата
Во принцип не сакам студентите да од почвата, минералите во кислород. Со
ми ги прекинуваат предавањата. Тоа тие други зборови речено, благодарение на
го знаеја – затоа ги чуваа прашањата за хлорофилот, што го има во зелените клет-
крајот. Но соседтката не ми беше моја ки на лисјата, а кај тревите во нивните
студентка, а најпосле по нетрадиционал- стебла, тие произведуваат кислород. Тоа е
ните изјави ме прекинуваа заради нивната еден од основните фактори за постоењето
важност.. на животот на протоплазмена основа на
- Прашањето е логично – и реков . – оваа планета. Основен, но не и единствен.
Но има и логичен одговор. Затоа што во Друг таков фактор е можноста на поврзу-
тоа време се сметаше, дека тоа е нов или вањето на две молекули на водород – нај-
мутиран вид на некоја болест. Оттаму распространет гас во вселената - со една
дојде и популарното име „зеленица“ – по молекула кислород. Точно така, станува
асоцијацита со „ж’лтеница“, но се докажа збор за водата. Да не зборуваме за про-
дека не е така. Исто така се докажа дека – теините, ензимите, ДНК, РНК и така на-
по длабоките проучувања, иницирани од таму, и така натаму. Следниот основен
сите благородни влади на Земјата под фактор е сончевата светлина, но не сонче-
обединителната улога на Органиxацијата вата светлина воопшо. И Меркур, и Марс,
на обединетите нации - оти феноменот и Венера и другите планети од Сончевиот
започнал да се појавува речиси две годи- систем добиваат сонева светлина. Но на
ни пред првиот официјално регистриран нив – како што знаете нема живот. Затоа
случај, Објаснувањето за тој пропуст исто станува збор за сончева светлина во опре-

78
SOVREMENOST, br.1, 2020

делени параметри. Например: определено ното: појавување на зелени дамки на ко-


растојание меѓу светлото и плантата, жата на човекот. Необично е, од сите поз-
определениот распоред на атмосферските нати суштества на планетата, феноменот
слоеви околу планетата, нејзината дебе- се наблудува единствено при HOMO
лина и други нешта. Претпоставувам исто SAPIENS. Но на тоа прашање ќе запреме
така дека знаете - тој единствен творец малку покасно. Тие зеленикави дамки се
на животот – освен што го создава, насто- само првенсвена фаза на појавувањето.
јува да го запази, независно во каква фор- По краток период, од околу две недели до
ма и на каков начин. Еден од тие начини е еден месец при разни индивидуи, кожата
мутацијата. Другиот е промена на доми- на зафатениот добива сосема зелен тен. И
нантниот вид. Една од револуционерните повторно, во зависност од некои лични
теории во науката најпосле е, на пример особини на личноста – при различните
предпоставката за масовното изумирање луѓе тој е различен – некаде е посветол,
на доминантниот вид, пред повеќе од некаде потмен. Малку ќе се оттргнам од
двеста и педесет милиони години. Имено темата и ќе ви соопштам нешто, кое не-
диносаурусот умрел не само поради суд- кои од присутните можеби го слушнале.
рувањето на огромниот метеорит со Зем- Зачестени се раѓањата на бебиња со зелен
јата. Научниците претпоставуваат оти тен на кожата и тоа не само од мајки, за-
факторите, што ја предизвикале таа ма- фатени од феноменот. Но зелената кожа –
совна смрт се многу и се најразновидни. ако можам така да сеизразам – е само гор-
Постојат некои докази, оти големите гуш- ниот дел од ајсбергот. По многу испиту-
тери не успеале да се приспособат во но- вања во нашата лабораторија, потврдени
вите услови на живеење по катаклизмите, од стотици слични лаборатории од раз-
оти временските студови ги промениле лични делови на светот, откривме дека
предходните услови. Некои мутации се новите зелени клетки на кожата содржат
приспособиле кон не многу пријатните тврда материја, по хемискиот состав со-
услови за живот, но кога повторно клима- одветна со хлорофилот на растенијата, за
та ги воспоставила за нив обичните пара- којшто зборувавме во почетокот на моето
метри, мутациите не успеале да исчезнат импровизирано предавање. Само што тој
своевремено и помогнале за одумирањето таканаречен „хомофил“ не произведува
на видот. Вниманието го привлекува и кислород, а … направив подолга пауза, за
хипотезата, оти исчезнувањето на диноса- да ја подвлечам важноста на тоа што са-
урусите од лицето на Земјата, се должи на кав да го кажам – тој произведува озон.
промената на нивните водечки стерео- Зошто точно озон? Тоа прашање си го
типи. поставија иљадници учени во светот, и
- Хм, диносаурусите… - промрмори дојдоа до следните наоди. Како што е поз-
високиот старец со златни очила и со нато мешањето на човештвото во еволу-
облека од крајот на минатиот век, кого го циониот процес не е благопријатно за
познавав како нејнедружеqубива личност средината што не опкужува. Напротив –
во зградата.- Каква врска воопшто тие во повеќето случаи е потребно. Спомнете
имаат со „зеленицата“, по ѓаволите? си за истребувањето на повеќе животин-
Го оставив прашањето без одговор и ски видови, заради загадувањето на око-
продолжив. лината, брзото исцрпување на енергетски-
- По ова кратко експозе на историјата те ресурси на Земјата. Една од непријат-
за возникнувањето и запазувањето на жи- ните мешања, за кои виновен е секој од
вотот стигнавме до феноменот, наречен нас – па дури и тука присутните без ис-
„зеленица“. Претпоставувам знаете – а клучок, е сознанието дека сите употребу-
сега гледајќи ме, можете да се убедите со ваме дезодоранси или други работи во со-
очите – тој феномен го претставува след- времениот живот, што содржат фреон – а

79
SOVREMENOST, br.1, 2020

тоа постепено го уништува озонскиот - Но каде се доказите дека навистина


слој во атмосферата. А тој озон – ако ми не е заразна – нервозно праша студент-
допуштите една уметничко споредба - е ката.
штит на древногрчките херои против - Доказите се поместени во неколку
парализираниот поглед на Горгона Меду- иљади страници на лабораториските ист-
за3 Смислата на ова е оти озонскиот слој ражувања, од кои еден дел сосема случај-
на атмосферата ги заштитува земните но моментно се наоѓаат во станот зад
суштества од вредните сончеви зрачења. мојот грб. Кој сака да се запознае со нив,
Да, по погледите ваши разбирам, веќе ви е добредојден - одговорив јас, отворајќи
е јасно за кое прашање станува збор. При- ја широко вратата на станот.
родата, верна на принципот, за којшто - Јас би ги погледала – соопшти Ан-
веќе зборувавме, што е поврзан со зашти- чето и пристапи напред.
тата на живото на Земјата, нашла реше- - Има ли други ? – прашав по неколку
ние и за проблемот со озонскиот слој. Но минутното молчење од страна на тол-
зошто токму човекот - ќе праша некој. пата.
Има толку многу цицачи на Земјата. Така - Не, не. Ние ви веруваме – рече биз-
е. Но секогаш практичната природа изгле- нисменовата жена и го поттурна мажот си
да дека расчистила со математичката точ- по ребрата, кое спред неа можеби беше
ност, оти одлучувачкиот фактор на тој културен начин и предлог да си одат.
проблем е целото човештво. Макар – ако Останатите соседи се размрдаа, кога
ми допуштите едно оддалечување од те- соседот од горниот кат, се' уште верен на
мата – мене повеќе ми се допаѓа остроу- решението од предходната средба – коа
мното искажување на еден мој колега кој- сакаше да се жртвува во името на соседи-
што тврди, штом човекот е виновен за ис- те од зградата – малку несигурно пробр-
тенчувањето на озонскиот слој, затоа при- бори:
родата решила да го казни со обновување - И јас би ги погледнал тие резултати.
на истиот. Се разбира, тоа е во кругот на Затоа беше награден со матниот по-
мајтапот. глед на Анче, кое ако се суди по лутите
- Сакате да кажете, оти зелените дам- искри во очите – воопшто не би имала на-
ки на кожата. Ви произведуваат озон, не- мера да се занимава со некакви канцела-
опходни за затнување на озонска дупка? - риски работи. Изгледа дека поголема
праша бизнисменот, без да биде малтре- вредност за таа дама претставуваше инди-
тиран од страна на неговата понежна по- видуа од машки пол со зелени дамки по
ловина. кожата и поточно некои задачи во креве-
- Колку да звучи фантастично токму тот со него. Не беше јасно дали ја привле-
тоа го реков – му одвратив вознемирено куваше самецот сам по себе или неговата
од погледот што го демонстрираше по егзотичната необична боја. Последната
прашањето. - И на крајот – одговорот на дилемма, беше во сферата на хипотетич-
конкретното прашање го собрав тука, носта, оти од присуството на соседот од
„Зеленицата“ не е заразна – затоа што не горниот кат, зависеше добивањето на
се пренесува од човек на човек. Но од конкретниот одговор. Малку подоцна,
сето предходно кажано, не значи дека кога тој си тргна, неразбирајќи ништо од
сите порано или подоцна нема да бидеме сложените дијаграми, шеми и формули,
подложени на таа мутација. што му ги претставив – се докажа дека не
е точно така.
Така – не би рекол сосема радосно,
поради неисцпната енергија на вообразе-
3
Горгона Медуза - чудовиште во старогрчката
ната Ана, поврзана со натрупаниот замор
митологија во мене, во последните дни – заврши мо-

80
SOVREMENOST, br.1, 2020

јот прв персонален блесок со човечкиот во други „антизелените“ го турнаа зако-


страв од непознатото и неразбирливото. нот, владите и воспоставија диктатури,
Но тоа за жал не може да се каже за исти- насочени против „бележаните“ – со дру-
от блесок во глобален размер. гото име со кое не нарекуваа. Многу од
По неколку следни месеци со „зеле- жителите на тие држави мораа да бараат
ница“ се жалеја многу повеќе луѓе. Или, политичко азил во соседните земји, чии
како снаодливо би се изразил еден учен власти беа толерантни кон нивните проб-
со светска слава, се раѓаше нова раса – леми и се уште успеваа да ја држат сос-
таа на „PHYTO SAPIENS“. Тој револу- тојбата во свои раце. Но тоа од друга
ционерен развој на човештвото не мину- страна создаде уште поголеми главобол-
ваше безболно. Голем дел од општест- ки на тие влади.
вото се' уште незафатено од феноменот, Масовната мистерја не ме одмина ни
почна да ги одбегнува „зеленесалите“ – мене. Едно попладне, точно кога се вра-
како што ги нарекуваа – исто како што тив од лабораторијата, кај мене забрзано
едно време ги одбегнуваа бележаните. Се влезе соседот од горниот кат.
разнесоа гласови за изолирањето нивно - Доаѓаат наваму! – извика возбудено
во посебни резервати. А и самите „зелене- тој…
сали“ исто така учествуваа во засилува- -Треба брзо да исчезнеш.
њето на напнатоста, често посегнувајќи - Јуришинците на пророк Јоан – об-
по сопствениот живот, со што се направи јасни тој. – Влегуваат во секоја коопера-
бум на самоубиства. Дури и се појави ција/ станбена заедница, и ги извлекуваат
секта, која презеде масовни убиства во „зелените“.
еден ист ден и час на неколку разни места Пророк Јоан беше тукашниот – од
на планетата. Но тоа сепак беше мала ра- државно гледиште – лидер на „антизеле-
бота. Секогаш од ништото про’ртеја и ните“. Забележав дека соседот го употре-
провиреаја стотици фанатизирани пропо- би понеутралниот збор „зелените“, намес-
ведници, кои што силно викаа, дека „зеле- то навредливото „зеленесалите“.
несалите“ се бележани од сатаната за - Но каде да исчезнам? – го праша ви
греовите на човештвото како целина и за сетив дека паниката ме фаќа за грлото.
личните гревови поединечно. Секој поми- - Незнам, но… Се сетив! Извика ра-
нат ден тие одбираа меѓу понеинтелегент- досно и ме повлече кон вратата.
ните и понеопитните луѓе се' повеќе и по- Се качивме неколку катови и запрев-
веќе следбеници. За тоа време официјал- ме пред вратата на Ана. Соседот тропна и
ните религии го вардеа сопственото зага- вратата веднаш се отвори. Навлеговме
дочно молчење. И тогаш започна теророт. внатре пред зачудениот поглед на дома-
Нештата донекаде личеа на дела малтре- ќинката.
тирање на јуришните фашисти најнапред - Каде е спалната? – праша соседот.
на Евреите во времето на Хитлер. Само Ана му ја покажа вратата лево. Но, и
што опфатноста овој пат беше многу по- јас не можев да се сетам, оти по импрови-
голема. Властите се обидоа да ги зашти- зираното предавање на скалите и запозна-
тат позеленетите граѓани, спротивставу- вањето поблиску со детали од документи-
вајќи се на оyверените толпи со сите по- те од иследувањата, јас добив подробна
лициски сили, а во некои држави дури и претстава за внатрешниот интериер на
со армиите. Но во повеќе случаи воору- нејзиниот стан, и не само за него. Соседот
жените беа безпомошни во борбата про- ме провлече кон огромното двојно легло
тив фанатизмот и бројната надмоќност, и покажувајќи ми го, ми нареди:
што се испречила пред нив. И од двете - Сокриј се внатре!
страни паѓаа многу бесмислени жртви. Во - Каде? – не рабрав во првиот мо-
некои држави избувнаа граѓански војни, мент.

81
SOVREMENOST, br.1, 2020

- Се разбира, под покривките – ми ги уште не си легнат во креветот? И зошто


поткрена тој , а после и' се обрати на Ана. вие се моткате тука?
- Облечи некаква поубава ноќница и Ме грабна за раката и насила ме на-
припикни се крај него. бута под покривачот. За миг подоцна крај
- Ама… се обиде да зборува Ана, но мене се слизна пријатен мирис на зрело-
тyој ја прекина. то женско тело на Ана.
- Да не сакаш да го предадеме на - Така… Значи Вие сте болна од ва-
оние изроди? ричела - многу заразна болест - меѓу
- ќе ја играш улогата на болна од си- другото го чув од пригушениот глас на
паница, а него ќе го замотам околу глава- докторот.
та. Одам да го донесам докторот од гор- Во тој момет од првиот кат се слушна
ниот кат. Неговото присуство ќе даде огорчениот глас на бабата – информбиро.
уште поголема веродостојност на нашата - Какви бележани барате бе, лошотии
легенда. такви? Ова е чесен дом – велеше таа. –
Тој се затрча да го исполни планот. Немате ли срам бе, да ги малтретирате
Јас не успеав да му се заблагодарам, но обичните луѓе? Боже, која мајка ве роди-
решив дека тоа можам да го направам по- ла такви? ^умата да ве тресне!
доцна – ако оздравам. - Трај, бабо, да не те треснеме и тебе
- Сврти се, ако сакаш! – ми заповеда – рече некој заплашителен машки глас.
страмежливо Ана. - Бабо Маро, остави ги момчињата,
Не, оти не сум ја гледал многу пати нека си ја вршат работата! – се вмеша и
досега престојната претстава, но тоа ме гласот на соседот Иван. – Тие само ќе по-
натера да не ја исполнам наредбата. Стоев разгледаат и ќе си одат, нели е така?
свртен кон неа, оти стравот од возмож- - Примивме дојава дека во во оваа
носта по неколку минути да паднам во ра- станвена зграда се крие еден „зеленесал“
цете на „антизелените“ ми ја скаменува- – промрморе повторно непознатиот
ше душата и ми ги скочануваше мускули- машки глас.
те. Незабележувајќи го непочитувањето, - А имаше еден, но понекогаш се
Ана одбра една розова ноќница со плете- криеше – го препознав гласот на бизнис-
ни цветови. – и се подготви да ја облече, а менот. – Но тој исчезна. Не се појавил од
за тоа требаше да се ослободи од облека- пред неколку дена.
та. Познатата убава глетка, малку ми ги Иако јас не бев непосреден визуелен
поотпушти нервите и јас ја запрашав: свидител на настаните, пред очите поради
- Мислиш дека е безопасно? опасната случка ми изникна желбата на
- штом Иван така тврди… одговори неговата нежна половина со лакотот неж-
таа и продолжи со облекувањето. но да го удри по бубрезите.
Во тој момент некој тропна на врата- - Хм. Ние сепак ќе разгледаме – се ја-
та. ви пак непознатиот глас.
- Отвори, ако сакаш! – рече Ана. И настана тишина, прекинувана само
Отворив и се најдов лице в лице со од трескањето на вратите, расместување-
Иван и со недружеqубивиот висок старец то на мебелот и влечењето на ситни пред-
со златните очила и облека од крајот на мњети по подовите.
минатиот век. - Еј, повнимателно! Тоа е венецијан-
Претпоставувам дека го познаваш ска вазна од 17 век – се разнесе како
доктор Петров – рече соседот од горниот труба гласот на бизнисменката.
кат и грубо ме отстрани од вратата, за да - Слушна ли што ти рече госпоѓата? -
поминат покрај мене, а потоа ненадејно ја подкрепи во дует непознатиот машки
се вразуми и ми подвикна. -А ти зошто глас.

82
SOVREMENOST, br.1, 2020

- што се случува тука? – по малку - Кај вас или кај нас? – праша Иван, и
пробучи истиот глас од непосредна бли- забележувајќи го мојот поглед, продолжи,
зина, а јас заклучив дека се влезени во ,,ќе го налееме ли.
станот на Ана. - Кај нас – му одговорив. Та оздраве-
- Многу опасна вирусна инфекција – ниот сум јас и тоа благодарение пред се
објасни спокојно гласот на докторот. – на тие…Вас. Не знам како да ви се одбла-
Варичела и поточно… годарам. И на сите останати.
И тој кажа некакво сложено име на - Престани! – мавна со раката Иван.
латински, за што е бесмислено да ги за- – Зборувај ми на „ти“!
познавам почитуваните читатели. - Еј момчиња! - рече Ана. А што ќе
- А, ако само погледаме? – прозвучи речете тоа да го направиме на местото на
нерешително неговиот глас. дејствието, односно тука. А колку што
- На ваша одговорност – одговори сум запозната и двајцата сте ергени. А по-
кротко гласот на докторот. инаку е кога ќе допре женска рака.
- Еј момчиња изгледа дека нашиот - Предлогот се прифаќа и нема обжа-
човек си отишол – извика кон скалите не- лување – го прифати ентусиазирано Иван
познатиот. од името на двајцата, иако не беше сигу-
- И да оздравиш брзо убавице! Лично рен дали сум согласен со тоа што го кажа
ќе проверам дали си оздравела. Ана.
Ова последното – претпоставив – - А сега, ако сакате излезете да се
дека беше кажано за Ана. пресоблечам и да го подготвам потребно-
- А дали ќе ни соопштите ако „зеле- то. Вашата задача ќе биде да ги викнете
несалиот“ се појави… сите соседи, по едн час да дојдат тука. А
И се слушна тропотот на надвореш- баба Мара испратете ми ја веднаш! Да ми
ната врата. помогне.
- Уф, си отидоа ли! - воздивна со Иван се затрча да го исполни порач-
олеснение Ана. – Ајде излегувај оттаму! ките, а јас влегов во станот за да …
Или ти се допадна, а ? Внатре беше како да поминал ураган.
Го отфрлив покривачот и се уште Само кога го погледав скршениот компју-
треперев се исправив до леглото. тер ме заболе срцето, да не зборувам за
- Ви благодарам, докторе! – реков и влијанието и за останатите порази врз
му ја стегнав раката. мојата психичката состојба.
- А-а, за ништо – ми одговори тој, до- Тука беа сите, пред кои им го одржав
фаќајќи ми ја внимателно раката, а потоа предавањето пред извесно време. Ана,
си замина од станот. qубопитната баба Мара, бизнисменот со
- А на мене нема ли да ми се заблаго- семејството, Иван од горниот кат,
дариш, неблагодарник ниеден? – намрш- архивниот доктор Петров, студентката по
тено рече Ана. медицина…
Упатив недвосмислен поглед кон раз- - Ако ме беше испуштил, ќе му ги
брануваното тело, под проyирната ноќни- ископав очите – раскажуваше воодушеве-
ца и реков: но бизнисменката, оствајќи впечаток на
- Веднаш, ако сакаш. присутните, дека повеќе го сожалува кре-
Но не успеав да ја исполнам заканата, децот дека не ја испушил венецијанската
оти вратата на станот се отвори и внатре вазна од 17 век, отколку да се радува на
влезе соседот Иван. зачувувањето на ценетата антика.
- Ура! Ги смоткавме! – извика тој. – - Сакаме тост! Сакаме тост! – викаше
Тоа заслужува да се налее. Иван, кој веќе ја средил главата од пиење.
- Имав чувство оти односот му беше Кон скандирањето потоа му се при-
некако, тинејxерски. дружи Ана, а по неа и бизнисменот. Се

83
SOVREMENOST, br.1, 2020

зачудив кога видов дека и баба Мара и Едно убаво пролетно утро, светот
доктор Петров ја отворија устата и викаа осамна смирен. Истото утро сите оздраве-
со останатите. Уште позачуден бев од ни ги разбудиле „зеленесалите“, беа оглед
другото откритие. Тие сакаа да им одр- колку неверојатно да им изгледаше и на
жам говор. Јас не можев сега да се сетам нив и на пророците – водачи на „ан-тизе-
за ниедна поважна причина, што ќе ми го лените“. Макар, што за последните не бе-
одреди централното место на свеченоста. ше сигурно дали не беа позеленети од јад,
Но принуден од околината, сепак се ис- оти го загубиле влијанието над фанатизи-
правив. Како по даден знак, сите замол- раните толпи. Се обидоа уште малку да ја
чеја. задржат власта со идејата за масовни ри-
- Скапи пријатели, би сакал да …- туални самоубиства, но тоа не им помина.
почнав возбудено и за свој ужас открив Меѓусебните убиства запреа, како да
дека јас, којшто се големеев како еден од испарија во воздухот. Едноставно, запреја
најдобрите лектори во мество, не можам затоа што веќе сите бевме зелени. Некои
да најдам соодветни зборови, со кои би ја посвело, некои потемно, но сепак зелени.
изразил благодарноста. Ова, всушност, не беше ништо во според-
- Дури не змам како да… започнав ба со предходното делење на бели, жолти,
повторно и во тој момент ми текна. црвени и црни. Се здруживме сите цврсто
Состојбата ми беше природна. Се' да го возобновиме разурнатото во матери-
уште ги немам измислено зборовите, со јален и морален аспект во страшните ме-
коишто можев да ја опишам огромната сеци, од историчарите наречено Контрае-
благодарност кон луѓето што ми го волуција .Пополека животот започна да
спасија животот. врви по вообичаениот пат. Само што сто-
Тоа им го кажав, и тоа предизвика тина фанатични производи, претставувај-
бурни ракоплескања и зголемен интерес ќи ги вонземјаните како малечки зелени
кон расположивите алкохолни пијалоци човечиња, излегоа од употреба и брзо по-
од страна на присутните. тонаа во заборавот, заради безнадежно
А по светот надвор напрегнатоста ес- застарените идеи содржани во нив. А чо-
калираше. По Вартоломејските ноќи вештвото одново почна да чека кога ќе го
следеа Вартоломејските денови. Паѓаа посетат малите бели, црвени, жолти или
влади, ги заменуваа со нови и тие паѓаа. црни човечиња – претставници на туѓи
Гинеа полицајци, испречени пред патот цивилизации.
на фанатичните толпи од „антизелените“.
Гинаеа и „антизелени“ зајуришани спро- Софија, 20. 07. 2001 г.
ти полициските куршуми. Но најмногу
гинеа „бележаните“. Покасно беа објаве- Расказот е носител на Трета награ-
ни многу случаи како мојов, во кои обич- да во Годишните награди на бугарската
ните луѓе ги зачувале своите соседи „зе- фантастика „Фантастика през 100
ленесали“, но спротивните случаи беа очи“ на издателството „Аргус“, 2002 г.
многупати повеќе. Природно, голем дел
од извршителите на предавствата и убист- Превод од бугарски на македонски јазик:
вата на „зеленесалите“, подоцна кога се Никола Алтиев
присоедија со новата раса на PHYTO
SAPIENS се срамеа од постапките во тие
дни и ноќи, кога самите основи на човеч-
ката цивилизација беа разнишани. Опш-
теството, разредено од долготрајните
меѓусебни раздори, беше на работ на без-
редието. До кога…

84
SOVREMENOST, br.1, 2020

Дебасиш ПАРАШАР

821.111-1

ОВАА ВЕЧЕР НЕ Е ЗА ЉУБОВНИ ПЕСНИ

Оваа вечер не е за љубовни песни


Ние само можеме да седиме тивко и рамнодушно
Знаеш на што мислам?
Знаеш дека знам
Во ред е и ако не знаеш

Се сеќавам на оној сладок декември


Ти седиш покрај мене
Животот беше толку убав
Се сеќавам - држиш зелен чадор против софистичкото небо
осивеано од приказни
А твоите очи врнат зборови
Таа вечер навистина заврна
Таа вечер навистина врнеше
Оваа вечер не е за љубовни песни

Оваа вечер не е за љубовни песни


Оваа вечер е политичка
Оваа црвена река крв која нè дели и обединува Тебе и Мене е политички триумф
Оваа рамнодушност е стратешка
Паноптикон на надежта
Уште ме заробува како бронзена статуа од Харапа, закопана со векови
Само за да останам жив

Оваа вечер
Ајде да сонуваме
Како што прават во љубовта
Да бидеме бунтовници со причина
Како што прават во љубовта
Да се сомневаме, да не се согласуваме и да негираме
Како што прават во љубовта
Конфликтот е гладен камелеон што танцува диво на пуритански карневал
А карневалот е вистински
Оваа вечер не е за слатки љубовни песни
Оваа вечер е премногу и најповеќе

85
SOVREMENOST, br.1, 2020

КОРЕНИТЕ НА НИРВАНАТА

Постои град во твоето тело

Постои град во твоето тело


Бучен, облачен и древен

Само тоа
Јас ги населив неговите гета за да му ги пополнам тишините

Јас му ги одживеав перифериите како опасен додаток


отпор и борба
сините часови
се расфрлани околу твоите очи

Постои град во твоето тело.


Ги населив аглите на тој град
несмасен
и облечен во дожд
собирајќи корења нирвана.

Колку прекрасен
Е начинот
На кој ги шириш небеса на градот
А јас ја прегрнувам неговата месечина
затемнета од светлосните дупки на градските светла!

Почесто одошто не,


крадам ѕвезди од небото.

Ги закопувам

Маидами1 сеќавања со легенди за мртви кралеви


и локални херои за тие да ги преминат просторите на сеќавањата и животот.
Ѕвездите украдени од твоето терапевтско небо можат да насликаат нијанси

триванга2 пати.

1
Маидам е благородничка гробница од периодот на кралството Ахом во долината на Брамапутра
2
Триванга е трикомпозитен ајурведски лек со афродизијачко дејство и за подобрување на
мажествените квалитети

86
SOVREMENOST, br.1, 2020

ПИЈАНИ СЕЛФИЈА

Во моментов сум малку пијан


како да сум гол и застрелан одблизу

заради забрана

Пијан како удрен од ноќва


фатална жена со расфрлани облеки во својот будоар

КАМАЈАНИ3

Ноќва е луда меланхолија со копнежливи очи


Пар очи со вираха4 може да бидат толку привлечни
Сите загатки се

Толку сум пијан што можам да видам


Можам да ги слушнам облаците што убиваат птици со полупијано сонце и можам
да го мириснам сончевото дишење
Би сакал птиците да беа република на сентиментите
Би летале бачата
сензуално и секси
би можеле да летаат како разбушавено парче џез
што го сече увото на Ван Гог на парчиња
Даршана5 е дришти6

Пијан сум токму сега


Навистина пијан

Понекогаш ноќите ми се полни со дуализми и парадокси, како пијани селфија


Понекогаш еротски како мрзливо грлат глас

Оаз, плато, месојадец, змија


Прартана7, идиом, круг, бакнеж
Мритју8, признание
Мокша9, извинување
Шрингара10, триванга

3
Божица на љубовта
4
Вираха е реализација на љубовта преку оддалеченост
5
Осведочување божество или света личност
6
Сконцентрирано гледање во јогата
7
Молитвен ритуал
8
Смрт
9
Трансцендирање на законите на кармата преку ослободување од повторното раѓање
10
Една од деветте раси („вкусови“), еквивалент на романтична љубов

87
SOVREMENOST, br.1, 2020

карма и апасмара11
лихаф адоха12 и што ли не

Моите ноќи имаат мноштво лица,


но не и забрана

Би сакал да се плашам од смртта повеќе отколку


што им се плашам на формалностите

Препев од англиски на македонски јазик:


Стефан Марковски

11
Џуџе – отелотворение на духовната површност и небулозно изразување
12
Реферирање на познатиот расказ „Јорган“ од Урду литературата напишан од Исмат Чугтаи. За
расказот објавен во 1942 година авторката била судена за прикажување сексуална експлицитност,
иако во расказот нема ниту експлицитни зборови, ниту пак е на било кој начин сексуално сугестивен.
Судот во Лахоре сепак на крајот донел ослободителна пресуда.

88
SOVREMENOST, br.1, 2020

Срѓан СЕКУЛИЌ

821.163.41-1

НОЕ ВО САЛОНТА

Во Салонта
пред православната црква
човек клањаше намаз
На клањачот,
Зачудените мештани, кој го забележа професорот
пред сѐ Романци и Унгарци по завршувањето на молитвата,
се собраа му се насолзија
околу клањачот очите

Овој, Како да знаеше


на за нив потполно дека професорот
непознат јазик размислува токму
со раширени дланки кон за неговиот
небото роден крај...
го повикуваше Бога
Местото
Ја Раб! на кое
Ја Раб! и по Куранот
и по Светото Писмо
Професорот по историја Ное (Нух)
во пензија со голема бука
Лазареску Данте Ремус, па потем со молк
еден од посматрачите, се насукал.
ни самиот не знаејќи зошто
се сети на писателот Лајош Зилахи На Данте
роден во Салонта му стана јасно.
и неговиот роман
„Арарат“ Тоа е Ное
или Нух.
Или е тоа
само неговиот дух...

во Салонта,
некогаш на Панонското Море
каде што дува
ветер
сув.

89
SOVREMENOST, br.1, 2020

АРГАДИНИ

„Аргадини!“1 13
викнало русокосо момче
од албанска националност
на пристаништето за бродови
во градот викан Тесалоники.

Александрос, славниот поет, пред смртта


го запишал овој збор во својот нотес и му подал
на момчето врзопче со пари.

Плаќал за зборови...

„Аргадини“, повторил стариот поет


а снежните планини на Северен Епир
му се покажале пред очи.

Русото момче гледало во бродовите што заминуваат


и жалело по својот мртов другар.
„Еј, Селим. Се плашам, морето
е толку големо.
Сѐ што сега гледа е морето,
бескрајното море.
Ноќеска ја сонував мајка ми, пред куќниот
праг, расплакана.
Беше Божиќ. Ѕвоната ѕвонеа,
снег паѓаше на планината.
Еј, Селиме.
Еј, Селиме!“

113
Многу редок и стар грчки збор, кој се користи по селата во Северен Епир и има двојно значење:
„многу доцна“ и „длабоко во ноќта“.

90
SOVREMENOST, br.1, 2020

ЛИСЈЕ

Есенска игра
во паркот.

Виолина и лисје,
тоа некако оди.

Мокри се зорите
во мракот,
по барите одам.

ЗЕМЈА

Ги слушам мајчините повици од градината.


Ја гледам подгрбавена во црнината додека ги полева билките.
Потем, погледот го насочувам кон моите нозе.
Потколениците и листовите со црвени точки,
многу комарци и мравки.

Го спуштам погледот кон своите стапала.


Тие се, можеби јас би сакал така,
соединети со земјата.

Ја сеќавам енергијата, топлината на земјата,


ама и таа е црна.
Пак го кревам погледот кон мајка ми.

Сега е исправена ама пак е мала.


Налетите на ветрот си играат со нејзините црни прамени.
Ми приоѓа, ми кажува дека про’ртил кромидот,
се насмевнувам.

Следниот миг со голем напор и вресок


скокам и ја заривам главата во црната земја.
Уживам додека устата ми се полни со неа,
а мајка ми во црнина лелека.

91
SOVREMENOST, br.1, 2020

МИНИМАЛИЗАМ

Понекој збор,
да ја опише состојбата.
Уште некој,
да го преобрати времето.

Удар од урнатина,
челичен пукот.
Магла низ рамнината, РИМА
сети го звукот.
Песната да опфати
Заплеткани мисли Сѐ што да се опфати
како слушалки. Може!
Однекаде идат
пци залутани. Дај Боже.

Седам во станот, Музика, бои


потпукнува жар. Емоциите твои
Чад од цигари, Мои!
пепелник стар.
Кој е?
И слика на ѕидот
црно-бела. По одговор трагам
На неа дедо и баба Го имаш ли, песно
со загадочни чела. драга?

Тоа е!

Во тебе ја најдов...
Сета радост што светот
Може да ми ја даде.

Кон коренот стреми.

Препев од српски на македонски:


Ѓоко Здравески

92
SOVREMENOST, br.1, 2020

Ivo MIJO ANDRI]

821.163.42(497.6)-1

GORNITE KU]I

Zapreni sme, no vremeto i ponatamu vrvi


Okolu nas se e voeno, i no}ta i razdenot
Na doodot na denot, plamenot ja nosi ve~erta
Toa ne e sjajot na Mese~inata, toa gorat na{ite ku}i

Viorite od ~ad ja jadat membranata na vidot


Pukaat drvenite jamki me|u vilicite na ognot
Dodeka pokrivot niz ognot se lizga, ne{to vo nas se kine
]e posaka li plamenot i temelot da ni go sotre

Zapravme, no zastojot ne e ve~en


Dvi`eweto e postojana sostojba nas {to ne odr`uva
^ovekot bez ku}en prag sè u{te mo`e da bide sre}en
Ako go krepi verata, nade`ta {to ja prodol`uva

SOBA

Otsekade plotuni tre{tat


Prstite se na ~krapaloto
Od sobata slu{am lelek
Toa se tvoite sliki {to pla~at

Pa|aat olovni zrna


Na yidot niknuvaat gnezda
I dodeka svetlosnite topki letaat
Niz stakloto se provira yvezda

Pusta e sobata moja


Iako e polna dokraj
Od nea ve}e odamna
Zaminaa poslednite stanari

Na masata stoi Raspetieto


Gospod gleda i mol~i
Smrtta mi go miluva ~eloto
]e voskresnam li

93
SOVREMENOST, br.1, 2020

POGLED NA OGINOT

Na masata sve}a i tri prigrabi rozi


Ispiena e dokraj ~a{ata so istinat ~aj
Go slu{am Esenin – Drugar dogledawe
Stanicata e prazna, na peronot `ena

Vo Saraevo plameneat no}ite


So nedeli vozovite za~udeno stojat
@enata nekoj ~eka iako toj nema da dojde
Bo`e, mo`at li {inite da se spojat

Po`arnikarite molkum stra{nata gletka ja gasnat


Na{ata qubov gori, sè e vo plamen
]e uspeat li barem iskrata da ja spasat
Iskrata e dovolna da ja zapali `enata

ZAPIS OD OPSADATA
(Na Ivko i na decata)

So mislite za vas mnogu poubavo `iveam


Iako mi nedostasuva prisakuvanata bliskost,
Vinoven sum {to ste tolku daleku
Bosna e premnogu vo moite o~i

Sred no}ite dodeka osamata i nesonot go vardam


Vo ramkata na zbidnuvawata ~ii sme robovi,
Se ~uvstvuvam kako Saraevo stesnet
Zatemneti sobi hodnici nalik na grobovi

Vo logorite na smrtta deblokadata ja o~ekuvam


Da se vratat pati{tata vo prirodnata sostojba,
Zaroben mi e opulot vo razurnatiot grad
Se priviknuvam i na umirawe

So mislite za vas podobro se ~uvstvuvam


Slikata na decata go nabluduva moeto dvi`ewe,
Nepotrebno e vas na toa da ve potsetuvam
I pokraj praznotijata o~ekuvam sredba

94
SOVREMENOST, br.1, 2020

TAJNATA NA SU[TESTVATA

Tajnata na sozdavaweto na svetot se krie vo zarodi{ot


Toa e migot koga }e se stvori sevi{noto su{testvo,
Od ni{to od nevidliva sila po patot na tvoreweto odat
Nosej}i go vo sebe `ivotot kako vrvno dostignuvawe

Qubovta e ubava mo`nost za sozdavawe na dve strani


Od koi sekoja ima ona {to drugata go nema,
Od nea izvoree korenot, stebloto i rodnite granki
Sosema vidlivata novost e ve~na dilema za ~ovekot

DA OSTANE[ ILI DA ODI[

Na slikata Murilova deca sobiraat grozje


Vo racete par~e diwa, Mese~inata do polovina potkinata,
Bo`e, koga vo domot moj semejstvoto }e mi dojde
Mislej}i na niv stanuvam krotok i nedoduman

Pomina i vtorata godina od poslednoto zboguvawe


Daleku nekade na zapad tri cveta go {irat mirisot,
Bo`e, tolku molbi, `elbi i barawa
Nade`ta vo uvertura mi ja prestorija

Zamisluvam sredba sred den bea do`d i bura


Na bilo koe mesto, na bilo koja planeta,
Od mojot kafez pesnata duri ne se slu{a
Ja otvoram vratata pticite kon neboto neka poletaat

Препев од хрватски на македонски јазик:


Никола Алтиев

95
SOVREMENOST, br.1, 2020

Јасмина ХАЊАЛИЌ

821.163.42(497.6)-1

БРАТ МИ КОНЕЧНО СЕ ВРАТИ

Брат ми пристигна
Оддалеку со посебен превоз,
облечен во бело,
измиен од животот-
таа невозвратена вечна љубов,
неусетна игра,
и сигурен пораз,

брат ми секогаш сакаше


да остави впечаток,
да го освои неосвоеното,
да го допре недопреното,
да ја впие љубовта на сите околу себе
и кога не беше спремен за нејзе
и повеќе отколку што му припаѓа на човека,

сега првпат дојде


без восхит од средбата
и за последен пат неподготвен
за студениот дом во влажната земја
(се секирам дека му студи ноќеска
во оваа густа магла
и ноемвриски сињак
се плашам дека земјата
ќе му ја извалка русата коса
а тој не го сака тоа)

тука покрај нашето училишно игралиште


и улицата по која доаѓаше
брат ми конечно се врати
за да никогаш повеќе
не се раздели од нас.

Препев на македонски јазик:


Цане Николоски

96
SOVREMENOST, br.1, 2020

ПЛАНИНА ЗАСЕКОГАШ

Планина е кога седам


на осончана тераса
и ги гледам снежните пијавици
кон долината пружени,
кога го будам утрото без мисли,
го заспивам мракот без тага,
кога жубор од луѓе
ме одвојува и со птиците ме спојува.

Планина е кога го правам она што е праведно,


кога ќе го исправам летот на достоинството,
иако поседувам страв од летање.

Планина е кога не морам да ти кажам


„дали ти реков“, затоа што веќе не морам
ништо, кога тишината е небо,
а под него верни и трајни камења,
кои со бела топлина ме грејат.

Планина ќе има и кога еднаш


со чекор ќе станам среде зелен бескрај,
засолниште во кое подготвено ќе дочекам
сѐ што е неизбежно, милувана од ветер.

Препев на македонски:
Сања Атанасовска

97
SOVREMENOST, br.1, 2020

Сонет МОНДАЛ

821.214.32-1

ГЛЕДАЈЌИ ВО ОХРИДСКОТО ЕЗЕРО

Пред тивката пространост


на морињата и планините
мојот говор е изгубен негде
меѓу очите и здивот.

Безбројните линии во дланките


се влеваат како реки во бескрајот.

Гледам сино спокојно небо што се пари


со сино езеро на подот од моите очи.

Со сите мои слабости и моќи


Верувам денес постојам како дете
на Небото и Водата.

Чувствувам - моето постоење не е невистинско.

Секоја заснежена планина


секоја подводна пештера и
секое движење на рибите
ме тера да живеам нов живот
за секој момент дури стојам овде.

Во само едно нуркање во ветровите


Чувствувам сите гатанки од мојот живот се решени
и сите мои неименувани очекувања
оживеале некаде овде
меѓу очите и мојот здив.

98
SOVREMENOST, br.1, 2020

ИЗГУБЕНОТО ДРВО МАНГО

Дрвото манго што го одгледував


денес е изгубено некаде
во џунглата на моите желби.
Порано фрлав цели мангоа
во нашиот двор
да ги видат како растат во дрвја.
Ниту еден лист не никна
освен од полуизедените.
По наводнувањето во раната младост
се вклучував
победувајќи и јадејќи со мојот живот.
По години - денес
мангрови гори во нашиот двор
ми ги ставаат под сенка спомените
од тврдото сонце на заборавот.
Посакувам да се оставев
во добротворната организација на пустината.

ЧУДНИ СОСТАНОЦИ

Понекогаш налетуваме на некого


само еднаш во нашите животи
а нашите коски одбиваат
да се вклопат во кожата
на истиот начин.
Плановите течат како бранови
и се повлекуваат како сомнежи.
Кратка радост
со анксиозни грчеви
на грижа
истегнување помеѓу
искуство и страв
се чини дека времето е одземено од риба
што ќе се открие и скрие себеси
пред јадица.

99
SOVREMENOST, br.1, 2020

БАБА

Цветовите се движат.
Таа сигурно им шепнала
Нешто.

Водите мрморат
Таа сигурно им покажала пат!

Лежам на колена
збунето до нејзиниот кревет
чекајќи ја да зборува
и да ме избави од очајот.

Збрчкана кожа
притисната од раб на старо детско креветче
виси за да си го допрам челото.

Баба не е мртва. Нејзиниот дух е.

Јас сум убиен од нејзината летаргија


и нејзиниот изнемоштен копнеж пак да работи.

Ниту умирам јас, ниту нејзиното небитисување.

Рефлексии како скокачки камења


надлетуваат над мојата меланхолија.

Зошто чувствувам дека моите години


се заклучуваат во секунда?

100
SOVREMENOST, br.1, 2020

Корнелија МАРКС

821.163.42-1

ВУКОВАР

Овде била кујната


превртени глинени садови лежат во крш
од еден од нив со лажичка е црпен шеќер
за горко црно кафе
а таму заоблен филџан од светол порцелан
стои недопрен на своето место
како неговиот сопственик да излегол на кратко
да донесе млеко
НОЌНА ПЕПЕРУГА
Местото повеќе не постои
постои само неговата сенка Мојата соба –
секоја година цветаат магнолии затвор за тебе
во градините пред исчезнатите семејни куќи
Појде кон светлината
понекогаш некој штрк ќе ги рашири своите крилја против судбината
како знак
Сега си тука
на радио вест за една свадба: кружиш околу мене
невестата носела провиден вел и бел фустан во паничен страв
се удираш
во ѕидовите
толку бели
што на нив постојано
ќе бидеш видлив

леташ цик-цак
значи ли тоа дека
се прогонуваш себеси?

Еднаш ќе се предадеш
Ќе почиваш
како темна точка
на светлиот плафон

Мирно те набљудувам

101
SOVREMENOST, br.1, 2020

КАБИНЕТ СО ОГЛЕДАЛА

Животот често изгледа надреално


како во кабинет со огледала:
секоја слика е потрошена.
Така се чувствувам
и тука, каде луѓето не се чудат.
Понекоаш се прашувам
како би поминале кај нас
кога би добиле виза
да патуваат во нашата земја:

дали она логично би им изгледало нелогично,


исправното погрешно,
чистиот двор – толку чист како излижан –
апсурдно, нечовечно?

Можеби нашиот секојдневен стрес би им изгледал чудно,


брзањето од станот до работа и назад,
нашиот брак со телевизорот,
(кој може да се уклучи и исклучи кога сакаш)
нашата самотија со чаша вино,
и зошто да не,
нашата неспособност да го погледнеме в очи
случајниот минувач кој ни се насмевнува.

Туѓи сме, и сами сме,


Така се чуствуваме не само во Скопје -
насекаде во светот!

И јас – од каде доаѓа ова „јас“


од кој кабинет со огледала падна ова парче,
кое жеднее за рај –
далеку од дома, далеку од каков и да е копнеж за дома?

И што значи татковина ако не тоа:


Од високото Кале да минеш со погледот преку градот
(преку секој град во светот)
кон далечните врвови,
и да очекуваш море –
таму каде што море нема!

Препев од англиски на македонски јазик:


Снежана Стојчевска

102
SOVREMENOST, br.1, 2020

Елвира КУЈОВИЌ

821.163.41-1

НАЈМИЛ

Очи мои ...


Ти го носиш светот во себе
Онаков каков што е,
Со целата негова тага и грижа
Со целата негова убавина и нежност
Со својата ведрина
Со својата злоба,
Со својата неискреност и минливост.
Ја познаваш многу добро
Таа неверна лажливка
Што често те напуштала
Која често го покажувала нејзиното студенило
Љубов моја!
Познати ми се многу твои рани
Зашто оставија траги во мене.
Твоите рани
Што ги сакам како свои,
Твоите рани
За кои го давам моето месо
Љубов моја.
но, има ли нешто на овој свет
Што може да ги усреќи твоите очи?
Можеби моите очи,
Љубов моја.
Кога те гледам како се смееш
Ми се отвораат вратите на среќата.
Зашто тогаш сум сигурна
Дека се уште живееш
Тажен мој љубовнику.

103
SOVREMENOST, br.1, 2020

ГЛАД

Гладта живее во мене


Ден и ноќ,
Будна
Ден и ноќ
Канџите и се
Раширени и спремни
Ден и ноќ
Ми јаде души од раката.
И бара уште.
Но, од каде доаѓа таква глад?
И како ќе ја задоволам?
И колку уште души треба да донесам?
И дали некогаш ќе успеам
Повторно да бидам човечко битие?
Како можам да избегам од оваа болка
што се вгнездила во мене
и ме направила своја стока.
Не, дури ни љубовта не може да ми помогне
Зашто таа ја гмече, ја јаде, ја убива
Таа глад.

Препев од англиски на македонски јазик:


Сашо Огненовски

104
SOVREMENOST, br.1, 2020

Дарко ЦВИЈЕТИЌ

821.163.4(497.6)-1

СНЕГОТ НАВИСТИНА ВНИМАВАШЕ ДА НЕ ПАДНЕ

Ја посетив старицата во болница.


Ѝ беше студено, постојано ѝ беше студено,
чкреботеше со забите под ќебето
навлечено безмалку до устата.
Помина медицинската сестра и бабичката ѝ вели: „Ми даде
нечија студена крв, замрзнав од кога е во мене.
Моето срце нема да може да ja стопли.“

Снегот беше накиснат и црвен.


Го земав во дланките и го стоплував, сѐ дури во црвена
капка не се стопи. Секогаш по куќните свињоколежи,
бегав од стајата и со црвениот показалец ја бришев таа солза
размачкувајќи го образот.

Стана момче. Бидна работата, зборуваше бабичката.


Со забите ги крши оревите, на вџашеност на порцеланските богородици во
регалот и им ги јаде малечките мозоци со бојата на отсечено нокте.

НОЗЕ

Горештините во зборовите се поплочуваат со треска, со кратки


зборови за да се заштеди плунка, како што ветерот го повредуваш
со свеќа, јаболокниците како ти потекуваат од опишување на лупењето
на својата вера.
Колкот му скапува, му кажа мајката на момченцто на патерици,
штом стапна во црквата и штом го здогледа калуѓерот
свеќоносец.

Свеќоносецот ѝ прерсакажа за мајките што доаѓаа


организирано за Велигден, полн автобус со мајки кои
што родиле сакати деца.

Си дојдоа, се најавија на литургија, пристигнаа по долгиот


пост, испостени, препостени, со волшебно избелена кожа
од нејадица, проѕирни, со растресено месо, со
кошнички полни со вапацани јајца и ѓевречиња.

За да раѓаат помалку сакати деца.

Преморени, вели калуѓерот свеќоносец, преморени од

105
SOVREMENOST, br.1, 2020

постот, мајкичките паѓаат во бессознание. Три часа литургија,


без можност да седнат... се строполуваат една до друга
благо се нишат, Христос воскресе подвикна, па падна.
И јајцата им се варени, вапацани им се тркалаат од дланките
и кошничката врз студениот црквен под.
И иконичињата, налепници на јајцата, стануваат лушпи.

Сакам тоа да кажам, мајче, не ми скапува колкот.

Тој што го вајал од иловицата, тој што на лисјето


чита дали го гиба неспасениот ветер, го чува за него
ненадразнето секое чекорење.

Не му скапува колкот, мајче.


И обезглавените шајки во дланките на распнатите, можат
со раните да ги привлечат мувите.

ПИСМО ДО МИЉЕНКО ЈЕРГОВИЌ

Си пишувал за гробиштата некаде, чинам во преписката со


Сем Мехмединовиќ, па му го спомнуваш гробот
на некое петгодишно дете на сараевските гробишта.
кое умрело во маки од тешката и страотна болест, и кое
се плашело од темнина.

Му пишуваш на Сем како родителите од управата извлекле


дозволата и спровеле елктрична струја до малечката
лампичка во гробот на детето, која деноноќно
светела, за умреното дете да не се плаши од темината.
Не пишуваш понатаму.
Како родителите ги снемало или целиот град како немаше
струја.
Со десетолетија никој не доаѓал на гробот, Миљенко.
Запустен, со непоскаувано презиме, кое веќе
и не се гледа, опкружен со десетици нишани. Зараснат,
прекопуван, само искорантите кабли уште можат
да се видат како бесмислено ѕиркаат од земјата.

Бргу разбравме, пратејќи ја нишката од кабелот како на Аријадна


дека тоа Баба Јага доѓала. Можеби и дека некаде
на родителите на мрвото дете им ги нудеше маслените
светулки да ги стават на прозорците на окната, како за силните
зими, како за кревките надежди, како за Ханука.

106
SOVREMENOST, br.1, 2020

ШУЛЦОВОТО ПИСМО ДО ВИТКАЦИ ЗА БОЈАТА НА ЦИМЕТОТ

Значењето на заборот никогаш не е најважно. Важна е


сенката на збор.
Таа ништо не значи, а зависи од правилно поставеното
осветлување до зборот.
Јазикот увалкан во пустината.

Од зазорувањето на светот, луѓе имале мисла дека сонот и


спиењето, всушност, се природна состојба на човекот.
Да сме будни – да јадеме, се множиме, работиме
или војуваме – само со доаѓањето на ноќта, на мир
да заспиееме.
Лишени од сенката.

Хиперчуствителноста не потекнува од тенкоста на мојата


кожа, туку од нејзната спретна одраност, од благо
разделените завеси.

Вчера го видов трупот на удавениот зајак, под тенок слој


на мраз.
Ма, што тоа малечко се случило, зарем не стигна
да се нурнеш душичке, шепотеше стариот рибар во
маскирниот прслук.
Низ мразот.

Џордано Бруно, доминиканскиот монах, спален на


грижливо подготвена клада во Кампо ди Фјори 17.
февруари 1600.
Ама, за огнот веќе пишувал:
„Бог е непрепознатливо суштество, на кој човек може
да му се доближи само на начин на кој сенката се доближува
до светлината.“

Човекот е провалија.
Загоена папочна врвка, подарена со име.

А околу бунарот децата ги бркаат


ожеднетите гулаби.

ГОЛГОТИЈА

Кога на снајперистот му умре мајката, дојдоа сите од зградата.


Тие неколку старци и младиот распеан поп.
Сите следеле – плачеше, бате, и на тоа
око. Што ќе прави, не може да бираш со кое око ќе плачеш, кога веќе можеш со
107
SOVREMENOST, br.1, 2020

кое ќе нишаниш.
Кошниците со грозје, кои Бруно Шулц не успеал да ги опише, а секоја година се
возобновуваат, и во посиво пепелкаста боја.
Пазувата на Пинокио се изделкале од потта на црешата.
Или, ангеларници...
Исто ги имаат тапетите: ловците се собираат, договараат рути, спалуваат траги
со кучешко душкање.
На болната камбанолеарева ќерка уморна ластовичка слета на глимбана, на
камбаната.
Ти се собираат јаболчиците на прстите.
Како на мајката, кога ќе влезе однадвор каде спростирала алишта.
Почнале песните оддолу да ми мрзнат, северните ѕидови со зборови
отежнуваат. Од југ се гледа залегнатост, негрижа во значењата, сраснатинки.
Кога конечно себе си ќе се однесам таму каде волку се носам, од мене нема да
има што да дојде, нема да има што да ме донесе, нема да ме има колку нешто да
се остави, ни кому, ниту зошто.
Зошто веднаш да не се оставам себе си – и вака сум голготија.
Главата престанува да биде глава и станува череп.
Станува писмо, гробарска ракија и јаболка заковани на крстови.
Момчињата уште ги сушат плетените ракавици на радијаторите во ходникот.
Санките капат.
Стопен, морковниот Снешко, со бајонет го брка сонцето.

ЃУПКА КАЈ АМБУЛАНТА

Да ти читам од дланка господине за една марка


Строен си господин имаш качкет топличко ти е имаш очила гледам веднаш
Дека си интровертно распределен
Слаби ти се вените мој господине
Линијата на животот си оди од дланката и се качува
Како кај сите треперливораки
И твојата линија има блага испрекинатост се движи еве се влечка
Господине како асасините кога ќе ги остават од црната рака фатот
Отежнатите лопати
Ти се движи линијата мој господине сиот врат да го обиколи
Изглодан со синџирчето
Гледај тука како ти лази линијата покрај мевот на палецот
Така знам дека не си поранешен снајперист
Што кај Кинезите купува очила за Пинк каналите
Еве господине мој
Како подзастанува тука
Се склопчува како во испотената дланка на момчето со веќе
Уфрлен куршум во цевката
Уште го бараат господине
Ама тоа нема врска со твојата линија
Господине
Не се чита од дланката дури нема месо
108
SOVREMENOST, br.1, 2020

ПИОНЕР И ТРОРУЧИЦА

Вовлечен ракав наместо лева рака, до над лакотот, осакатениот


педесетгодишен
старец, нишанџија од ров број шест.
Потпрен на ѕидот со десното рамо, пита на влезот во црквата,
Одевме во ист клас.
Зошто комедиите на Шекспир (денес) не се смешни?
Зошто момченцето од Чаплиновите филмови остарело и умрело, и го оставило
Чарли тажно да се аљави низ историјата на лента.
Само штотуку разбудениот барут, како почесните куршуми, како нахранет
гулаб, како стариот Борис Давидович додека со железната вилица шепоти, мили,
о мили, о батенце, па ништо, ништо не разбираш, сине.
Во извојуваните самотии никој веќе нема да ти влезе, мил мој, ќе останеш сам,
закашлан во своите марамчиња, како сите волшебноридни, мили.

Препев на македонски:
Сеида Бегановиќ

109
SOVREMENOST, br.1, 2020

Шурук ХАМУД

821.411.21(569.1)-1

КАКО

Како и секоја кутра поема


Како и секој месец на вдовицата
Како безалкохолно вино
Како лесен воздух
Стануваат и моите очи
Ако не ја чувствувам носталгијата
По тебе
О моја татковино.

ПРИГОВОР

Ја обвинувам љубовта
Зашто ми стои како грутка в грло
Не давајќи му место на плачот
Ја мразам бедата
Затоа што во мене се презентира
Пред јас тоа самата да го направам.
И ја мразам војната
Затоа што ми го украде моето име.

ПОВИК

Ја поканив слободата во својот дом


И од возбуда
Го поканив и оружјето.

Препев од англиски на македонски јазик:


Сашо Огненовски

110
SOVREMENOST, br.1, 2020

Нгози ОЛИВИЈА ОСУОХА

821-1

ДУХ НА ПРИРОДАТА

Природата е дух
И доаѓа од духот.

Духот е природа
Го разубавува физичкото.

Знај го твојот дух


Оди со него,
Сакај го
И работи со него.

Верувај си и сакај се
Спаси се, води се
Фокусирај се, бори се напорно
Ништо не е невозможно.

Дозволи му на духот да живее


Да те лета наоколу
Да ти покаже мистерии,
И донесе мир.

МОЈАТА АЛМА МАТЕР

Драга Алма Матер


Ти пишувам низ солзи,
И дури сум исполнета со стравови
Безнадежна сум
И дотолку беспомошна.
Редовно плачам
Без ништо да ме утеши
Зашто си во урнатини.

Иднината е замаглена
Вечерта страшна,
Минатото „боли“
Сегашноста е штетна
Ноќта застрашувачка
Иднината замаглена.

111
SOVREMENOST, br.1, 2020

Изградено за иднината
Да го негуваме нероденото,
Изградено за нероденото
Да ја негува иднината,
Плачам за мојата Алма матер
За иднината замаглена
За нероденото, можеби некултурно.

Твоите згради се распаѓаат


Твоите маала застануваат,
Твоите полиња стануваат грмушки
Твоите судови стануваат празни,
Плачам за мојата Алма матер.

Направи кралици и ангели


Џинови и хероини,
Создаде големи жени
Чуда на светот,
Драгa Алма матер
Моето срце крвари.

Врати се, врати се Суламит


Твојата убавина го убеди кралот,
Врати се зашто твојот мирис го украси принцот
Твојот украс го украси избраниот
Врати го моето виолетово злато
Врати го, о моја Света Катарина,
Зашто срцево крвари!

Превод и препев од англиски:


Стефан Марковски

112
SOVREMENOST, br.1, 2020

INTERPRETACII

Вера СТОЈЧЕВСКА АНТИЌ

821.163.3(049.3)

СТРУМИЧКИ ДУХОВНИ ИСКРИЧЕЊА

Во нашите македонски градови од присутни. Бев пријатно изненадена од


внатрешноста на Републиката се одвиваат мојот промотор, некогашната моја сту-
извонредни собири, средби, организирани дентка Ана Витанова Рингачева, која во
службено или приватно, кои те привлеку- Струмица ги совладала веќе постдип-
ваат повторно да навратиш и да ги посе- лопмските и докторските студии, а текс-
тиш, без разлика дали ќе бидеш вклучен тот за промовираната книга толку многу
во нив, или само ќе бидеш набљудувач на го разубави денот, зашто студентката из-
промислените собитија. Така неодамна раснала во автор, кој со својот природно
ми се обои престојот во Струмица, кој всаден богат збор, ги надмина и книгата и
останува запаметен. Во уредениот град авторот на книгата. Мојата гордост, што
тргнав со задоволство, зашто беше зака- сум денес среде овие мои студенти, го
жана промоцијата на мојата книга „Мојот воздигнаа до моја професионална радост,
професор пророк“. Тргнав да им пода- кога ним им се придружија и моите стру-
рам на струмичани една моја книга, а се мички познати студенти Ице Беличев,
вратив од Струмица во Скопје со осум Ацо Ѓоргиев, не попмалку израснати во
подарени книги и тоа од моите некогаш- свеченоста, која заинтересира толку
ни студенти од Струмица. многу струмичани, особено и нивниот
Оваа промоција, не случајно ќе оста- градоначалник Костадин Костадинов.
не посебно запаметена во моите сеќава- Разговорите со сите нив, како и со
ња. Ме пречекаа моите струденти, веќе прекрасните рецитаторки Сузана Мицева
толку години оддалечени од нашите неко- и Мариете Дукиќ, ме пренесе во едно
гашни пријатни средби и разговори, кои пријатно надвреме, во нивното непре-
тие, моите студенти, овде не само што ги сушно течење на зборот, кој се претвору-
продолжија младешките вокации и хумо- ваше во зборови, а тие, внесуваа провев
ристични сеќавања од стуидиите, туку ми во летната горештина. Студентите кои на
приредија неповторлив ден и ноќ во овој свечен ден ми ги подарија своите
градот, за кој им признав, дека ми наличи творби во значајни објави, ми подарија во
како да сум во мојот роден град Битола. нив посвети, но не обични и секојдневни,
Промоцијата ја водеа два мои студенти и туку излеани во доживеани поетски виси-
толку успешно и со љубов, што на мо- ни. Јас овде, пред сите вас нема нив да ги
менти се прашував каде се наоѓам Јас?! објавам, зашто сакам да ги задржам ин-
Свечениот чин го модерираше опитниот тимно во себе, како љубов, како инспира-
директор на струмичкаста ТВ „Вис“- Ѓор- ција за потрага по нови зборовни исписи.
ѓи Калајџиев, не програмски пресметано Не беа помали и доживувањата на-
според времето, туку со комуникациски редниот ден, кога со ова веќе изградено
интерес внесуваше неформално однесу- некогашно студентско друштво, денес
вање и размисли, во пријатна средба со возвишено во професии кои го изненаду-
неверојатно пријатната публика и со сите ваат дури и Професорот, продолживме

113
SOVREMENOST, br.1, 2020

во селото Муртино. Овде во познатата ка. Учениците се исправени пред еден


црква „Св. Ѓорѓи“ го промовиравме пр- силен морален пад на ликот кој се соочу-
виот примерок од мојата најнова книга, вав со комплексни прашања кои се неод-
„Почувствувај ја Македонија со шесто- минлив дел од животот на обичниот чо-
то сетило – срцето“. На истото ова мес- век. Таквите прашања се длабоко моти-
то, во 2014 година се одржа голема сред- вирачки и од филозофски аспект кај уче-
ба на населението од село Муртино со ниците предизвикуваат размисли што се
уметници од Скопје, кои, според проек- допираат со нивната филозофија на жи-
тот, посетија 12 цркви именувани „Св. веење.“
Ѓорѓи“. Насловот „Мудроста на вековите-
Во знак и љубов кон денешните мои Македонски народни пословици и по-
оформени струмички студенти им пода- говорки од Струмица и Струмичко“ му
рува по една песна, или состав, од нив- припаѓа на мојот долгогодишен колега и
ните подарени книги. Разбирливо, заради пријател од Струмица, Иван Котев. Него-
текстуалната ограниченост јас избирам вата книга, не само што е тешка, туку е
една песна која посебно ме привлекла, без распослана на 511 страници, кои на заин-
разлика на мислењето на авторот на кни- тересираниот читател му носат богатство
гата или на критиката. Тоа е мојот дар за од плодната долгогодишна собирачка деј-
сите нив, како и за други мои студенти ност на Колегата. Овде сум ставена во
кои не успеав во еден ден да ги видам и длабока размисла, како да се одделат
да ги контактирам. Започнувам според неколку изливни мудрости, од илјадни-
редоследот на издавањето на книгите. ци? Сепак, не е тешко, кога нив ги има
Одбранетата магистерска теза на Ана толку изобилно, но тие за „зборот“ се дос-
Витанова Рингачева е со наслов „Поет- татни: Бугатството создава пријателе,
скиот дискурс во наставата“, објавена сирум`штиата ги проверува; Кој ќе се
во посебна книга во 2012 година.Според изгоре на млекото, дуа и н` м`теницата;
методичките пистапки за наставна интер- Не играј на две ора; Не можеш да бидеш
претација на поетски текст во наставата и со Господ, и со ѓаволо; Денеска тага,
по литература, Ана ја издвојува песната утре радос; Јагнето меѓу две мајки-
на Блаже Конески „Песјо Брдце“. Во овој килаво е; На чуждоа грп сто стапа са
случај го избирам следниов извадок од малко; Поарно без пари, отколу без па-
тезата: мет; Умо е пари; Никој н`учен не се
„Силната порака што ја носи пес- родил; От учене глава не боле; И смртта
ната длабоко емоционално го допира уче- се плаше од храбрите; Зборо а крушум;
никот, последната борба со стихијата Зборовите си одат, но писмото остану-
на злото е неопходна и да заврши како ва; Зборо злато му вреди; Лошиот збор
победен сепак да не биде виден и исмеан не се заборава; Капката камен разбива, а
од непријателот, да остане сам со зборо човек убива; Козата се врзува за
смртта. На ваков начин етичката ком- роговето, а човеко за зборо.
понента на текстот е силно изразена и По прочитувањето на поезијата на
невозможно е читателот да не ја пре- Ѓорги Калајџиев во оваа негова најнова
познае и одмине. Мотивот на последни- стихозбирка, „Уа и ура“, на секој нејзин
от подвиг и желбата да се биде побед- восприемач му е целосно јасен, малку
ник во него е универзален и севрменски, а чудниот наслов во почетокот на читање-
фактот дека песната се буди во пре- то, но наполно разгатнат на крајот од чи-
гратките на легендата за Марко Крале тањето. Со оглед на дистанцата од него-
ја зголемува вербата кај читателот вата последна стихозбирка, десетгодиш-
дека стиховите носат вистинита пора- на, јасно е дека се прелистува минатото
114
SOVREMENOST, br.1, 2020

по едно стекнато искуство со јасни сли- болката“ на Рациновите средби во 2015


ки, сликани од еден ист фотографски апа- година, за љубовна поезија, со наслов
рат. “Ура“ за сите младешки пројави, „Мостот на копнежите“. Запознавањето
„Уа“ за сите несфатливи драматични чо- на оваа стихозбирка се допира до безброј-
векови изливи. Токму затоа, колебајќи се ните поетски зборовни искази, притаени
за избор на песна меѓу „Посвета без осве- или гласно искажани, со што уште ед-
та“, „Порака до градот“ и „Солза од пол- наш го потврдуваме фактот дека стихоз-
за“, ја избрав последната, иако кратка, но бирките отвораат видици за вљубеникот
полна со речовитиот живот на поетот: во поезијата, токму со нивното разнооб-
разие, дури и кога авторите пеат на исти
Дури носам трепет теми. Оној кој ќе го запише својот про-
во моево торзо, никнат глас, ќе продолжи несопирливо да
дури образот го давам пее, на своја лира, наспроти нивната
да ти биде корзо, бројност кај поетите. Од разнообразието
прошетај, не срами се на оваа стихозбирка ја избрав песната „Те
моја машка солзо. пуштам да си одиш“:

Насловот на стихозбирката на Ице Те пуштам да си одиш


Беличев „Гледач во небото“ соодвеству- Ко да не ми си шајка
ва на поетскиот разубавен збор. Посебно, закована во душава.
по расчитувањето на оваа поезија прилег- ко да не си ми коноп
нува многу длабоко самото избрано мото: испреплетен со вениве,
ко да не ми извираш од секоја пора.
Тој сум-гледач во небото Те пуштам да си одиш
талкач под sвездите додека ми се кинат
надежник под сонцето. честиците од телото,
додека се распаѓам
Во разлеаната објаснителност на све- и исчезнувам
тот песната „Гледач во небото“ го откри- ко да на сум постоела.
ва пејзажно распеаниот поет: Те пуштам и не шетам по бајачки
и оџи магии да ти ги фрлам,
Да бев Зевс ќе господарев со него, не посетувам цркви и џамии,
ни Јупитер не сум, по клетва и благослов,
јас сум само човек не барам карма и добра енергија,
кој талка под синевината да те најдам во некое друго време.
и немо ја проколнува Хера, Те ослободувам од љубовта,
а остро ја ја осудува Јунона. за да љубуш посилно,
Те барам над мене, со гордост да ѝ се предадеш,
те барам во таа недостижна на колена да ѝ се поклониш
височина и со силава моја да ја пуштиш,
те барам меѓу sвездите, ако еднаш посака да замине.
те барам во морето,
додека небото се огледува во него. Во Струмица добив голем подарок,
поголемата книга на Иван Котев и Ана
Meѓу незаобиколните струмички Витанова Рингачева „Струмичко лите-
млади поети е препознатливо името нa ратурно соsвездие“ (Струмица 2015).
Сузана Мицева, која посебно се истакна Ова значајно дело ни ги претставува
со Дебитанската награда “Антологија на струмичките автори во категориите:
115
SOVREMENOST, br.1, 2020

Уметничка литература, Наука и публи- Последниот струмички подарок е нај-


цистика, Стручна литература и учебници новата книга на Ацо Ѓоргиев „Влакно во
и Религија. Во овој случај морам да по- јајцето“- Афоризми, објавена во Струми-
тенцирам дека книгата заслужува големо ца 2017година. Афоризмите, тие нареде-
внимание во повеќе културолошки, науч- ни и смислени низи од зборови најсигур-
ни и педагошки области. Авторите ги зб- но и најадекватно ни ја откриваат висти-
рале имињата на вредните автори во една ната за нас, за светот, за околината, зашто
целина, која претставува значаен целовит произлегуваат од длабините на народниот
труд за струмичкото творештво. Во овој извор на умот, за проверените состојби,
случај, навистина ми е тешко да изберам заклучоци, кои со векови го надградуваат
најдобар, зашто во претставените автори нашиот раст. Рецензентот на книгата,
препознавам мои колеги, пријатели, кои книжевниот историчар од Струмица, Ана
ги надминуваат струмичките регионални Витанова Рингачева, и во овој случај дава
хоризонти и навлегле далбоко во репуб- јасно напатсвие: „Потребата, премолчени-
личките, но и светските реномирани кру- от збор да се материјализира и изговори
гови. Затоа самата се ослободувам од гласно е во суштината на овие афоризми,
желбата да изберам само еден од овој бидејќи неговото потиснување, значи и
богат збир на авторитети, но на авторите негово умирање“. Токму затоа афоризми-
им честитам за големото и богато дело. те значат животно надградување на лич-
Посебен дар ми претставува и кни- носта. Да истакнеме само неколку: Некои
гата на колегата Иван Котев „Опеана пријатели многу те ценат. За да можат
Струмица“’ (Струмица 2016). Со колега- скапо да те продадат ; Убавата фасада
та сме минале долги и пријатни години во не е синоним за топол дом; Не го вадат
соработка и потрага по најубавите творби од уста народот токму оние, коишто му
создадени од нашиот надалеку познат го јадат лебот; Најгласно е ехото на
распеан народ. Во случајов ја избирам премолчениот збор; За неа ќе препливаш
омилената песна на струмичани „Песна океан, потоа ќе те удави во капка вода;
за Мануш Турновски“: Во Македонија животот не е шега. Гро-
теска е; На младите им останува све-
Стига сме јале, јале и пиле, тот. И долговите; Сила Бога не моли.
вино, ракија и руди јагнина- Тоа ѝ е најголемата слабост; Рани душа
развевај бајрак, ти Мануш војвода, да те слуша. Сега сфатив зошто Маке-
развевај бајрак низ Струмичко донија станува земја на непослушни...
Поле! Со еден ден минат во Струмица и
Нашите мајки сè у црно одат, уште еден ден минат во село Муртино, се
сè у црно одат и за назе жаљат- обогатив со сознанијата за духовните
разевај бајрак, ти Мануш војвода, струмички убавини, кои те предизвику-
развевај бајрак низ Струмичко Поле! ваат повторно да бидеш со нив и во нив.
Нашите сетсри бело цвеќе садат,
бело цвеќе садат, а пак не се китат-
развевај бајрак, ти Мануш војвода,
развевај бајрак низ Струмичко Поле!
Нашите браќа небричени одат,
небричени одат и за назе жаљат.

116
SOVREMENOST, br.1, 2020

Снежана СТОЈЧЕВСКА

821.163.3-5

БЕСЕДА ПО ПОВОД 127-ГОДИШНИНАТА ОД СМРТТА


НА ГОЛЕМИОТ МАКЕДОНСКИ ПОЕТ, ПРОСВЕТИТЕЛ И ПРЕРОДБЕНИК
ГРИГОР ПРЛИЧЕВ

Огромна чест и задоволство е што чувство се измачував да го најдам вистин-


сум денес тука со вас, на одблежувањето скиот збор. Дали е тоа надеж, животна
на сто дваесет и седум години од смртта радост или е храброст или пак стремеж?
на големиот охридски и македонски поет, Не можев да бидам сигурна, нешто не ми
просветител и преродбеник Григор Прли- даваше мир. Тогаш се присетив дека од
чев. Оваа 2020 година е јубилејна бидејќи неодамна во мојата домашна библиотека
чествуваме сто деведесет години од него- имам една многу интересна книга „Ен-
вото раѓањето и сто шеесет години од циклопедија за имињата“ во која се објас-
објавувањето на поемата „Сердарот“. нуваат потеклото и значењето на имиња-
Изненадена сум, но и радосна бидејќи ми та. Ја зедов книгата в раце и по случаен
припадна честа да ви се обратам во името избор ја отворив. Случајно или не, таа ми
на Друштвото на писателите на Македо- се отвори на името Григориј, име под кое
нија, како еднa од неговите најнови спаѓаат и имињата Григор и Глигор.
членки, во рамки на традиционалната Името е од грчко потекло, а неговото зна-
културна манифестација „Прличеви бе- чење е бодар, бдее, бодар е. Зборот бодар
седи”. е придавка и значи витален, исполнет со
Истражувајќи го и анализирајќи го енергија, додека пак зборот бдее е глагол,
творештво и живот на Григор Прличев, кој значи дека некој будно седи над нас и
преку начинот на неговото поетско и не варди од зли сили и духови. Во миг ми
прозно изразување, повеќе од јасно е дека се искристализира моето внатрешно чув-
тој бил исклучително сензитивен и проду- ство. Кога мислам на животот на Прличев
ховен човек. Размислувајќи за неговиот чувствувам две дијаметрално спротивни
живот, ме обземаат две чувства. Првото е чувства, тага и бодра, неуморна, нескрот-
тага. Искрена, чиста, длабока тага. Иако лива енергија. Е токму таа енергија е она
сега го гледаме како великан, во животот поетска сила која го направи Прличев
тој бил само човек кој копнеел, се стре- велик и бесмртен, со која во смрт ги
мел, работел, се трудел, се посветувал, се победи сите премрежја што во животот не
вложувал, успевал, се радувал, па се разо- можеше и си обезбеди место во вечноста.
чарувал, се срдел, страдал, паѓал, одново Не можеме да го гледаме неговиот
се исправал, сонувал, се борел и трагал, живот од аспект на денешницата, мораме
пронаоѓал и губел, одново се пресоздавал да бидеме свесни за историските и опш-
и на крајот допрел височини кои никој тествените услови во кои се родил и жи-
пред него не ги допрел, и никој не ги над- веел, но неговото творештво е безвре-
минал. Неговата постојана потрага е при- мено, тоа се издигнува над времето. Се
движена од желба за припадност, прифа- запишал да студира медицина на факул-
ќање и афирмација, да биде признаен и тетот во Атина како што рекол тој сами-
препознаен во литературните кругови, да от: Зашто бев страдал и сакав да лечам
го пронајде своето место, дом и јазик во човечки страдања. Прличев не успева да
кој ќе се чувствува свој. За второто го заврши медицинскиот факултет, но ус-

117
SOVREMENOST, br.1, 2020

пева да лечи човечки страдања со збор, со Ќе останам должна кон него ако не
стих, со поезија. Фасциниран и опиен од кажам дека неговиот животен пат, негова-
поезијата на Хомер и самиот бил предиз- та лична преродба, ме потсетува на буде-
викан од нејзиното величество поезијата. њето и преродбата на македонскиот на-
Макотрпно, предано и упорно работел род. Наспроти сите контроверзи, тој е
сртемејќи се кон идеалот за совршено длабоко вткаен во нашиот културен кон-
дело поставен од Хомер. Неговата несо- текст, како интелектуална алка која е
пирлива поетска енергија, талент и труд постојан извор на инспирација и за маке-
се отелотворува во неговата поема „Сер- донската култура и за македонската
дарот“ и со неа пред точно сто и шеесет наука, а секако и за Друштвото на писате-
години го добива највисокото поетско лите на Македонија. За крај ќе употребам
признание Ловоровиот венец во Атина, а стихови од Сердарот, но не за Кузман, јас
тој самиот го добива епитетот „втор Хо- ќе ги наменам за самиот автор:
мер“. Поемата е најтешка поетска форма,
која тој ја владеел до совршенство. Во неа „И везден ти да плачеш, имаш
раскажува за загинувањето на јунакот зошто. Биди силна!
Кузман Капидан и преку таа приказна ја Ти изгуби, о мајко, џин!
отсликува реалната состојба и проблеми- Народните колена ќе пеат со уста
те со кој се соочува македонскиот народ милна
во реканскиот регион. Интензивни емо- за делата на твојот син.“
ции избликнуваат од поемата и прават
поетските слики да се врежат во мемо- Уште еднаш ќе ја искажам мојата
ријата на читателот. Емоцијата функцио- благодарност што имав можност со вас да
нира непогрешиво. Имено истите стихови ги споделам моите размисли и доживува-
кои ми ги насолзија очите како дете, и ња за големиот поет Григор Ставрев
денес, како жена и мајка уште посилно го Прличев и да ве поздравам во името на
пронижуваат моето поетско битие. Кога Друштвото на писателите на Македонија.
говориме за Прличев не можеме, а да не На нас како писатели и како друштво,
ја спомеме неговата борба против Цари- што се залага за промовирање на маке-
градската патријаршија отсликана во донските автори, ни останува должноста
песна „Илјада и седумстотин шездесет и да го пренесеме на идните генерации не-
второ лето“, која и денес се пее и изведу- говото слово, да го чуваме споменот за
ва од чалгиски состави, по кои некогаш него, но и да продолжиме да стремиме
бил познат охридскиот редион. Но не кон високото ниво во книжевноста што
само како поет, Прличев огромен придо- тој го постави како репер.
нес има дадено како просветител, како
учител кој учителствувал во Струга,
Охрид, Прилеп, Битола, Софија и Солун.

118
SOVREMENOST, br.1, 2020

Сашо ДИМОСКИ

821.163.3-4
792.09

ТОРБИЦА: БАХКИ. SINATRA: MY WAY


(новогодишен есеј со три лајтмотиви)
(Кон Бахки, краток преглед на распадот, НТ Битола, режија: Игор Вук Торбица)

За почеток, лајтмотивите: своето портфолио, маркантниот Торбица


1. Ентропија (именка, женски род) има речиси двојно повеќе награди (на ре-
мерка за хаосот во еден систем ферентни фестивали) отколку потпишани
Дигитален речник на македонскиот режии. Во оваа пригода е непристојно да
јазик се зборува за одредниците на поетиката
2. Сѐ почнува со Дионис и сѐ завр- на Торбица (со несогледлив творечки по-
шува со Дионис! тенцијал!) само поради неговите години.
Ана Стојаноска И поради пристојност, единствено би ги
3. I`ll state my case, of which I`m подвлекол постдрамските1 техники/тех-
certain. нологии/режисерски постапки со кои е
Frank Sinatra создадена претставата за која станува
*** збор овде, обидувајќи се да ја лоцирам ко-
Погледнувајќи кон тукушто заврше- лизијата меѓу неговото знаење и неговото
ната сезона 2019, како единствен сценско- умеење/талент, артикулирани од моќен
изведувачки настан од особен вид, супе- ансамбл и прецизни, еднакво моќни
риорен меѓу македонските продукции, се соработници на режисерот.
бележи претставата Бахки, краток Со оваа своја претстава, Торбица
преглед на распадот, во продукција на прашува: зошто нашиот идентитет,
НТ Битола, а во режија на Игор Вук Тор- наместо со вредностите за кои се бори-
бица. Заклучокот, кој би требало да оди ме, пред сè, е обележан со она другото –
на самиот крај на текстов, вели дека ста- непријателството кон надворешниот
нува збор за постдрамска претстава/из- непријател? Дали тоа е начин да го
ведба во која постодредницата не се злоу- скриеме фактот дека вистинскиот неп-
потребува (како што тоа се прави во нај- ријател меѓу нас – впрочем сме самите
големиот број случаи), туку се употребу- ние?
ва со цел да се создаде автентично умет- За да ја создаде Бахки, краток пре-
ничко дело од уникатен формат, метатеа- глед на распадот, Торбица поаѓа од
тарски детерминирано. До оваа уни- драмскиот текст на Еврипид како пред-
катност се стигнува преку длабоко про- лошка од/со која ќе ја создава претстава-
мислување на насловениот топос (Еври- та, како еден од рамноправните видови
пидовата трагедија Бахки) и режисерската говор со кој претставата ќе зборува во
способност за негово контекстуализи- својата целина. Врз оваа предлошка се
рање. пре/до/пишува нов авторски текст што
Игор Вук Торбица (1987 г., Дрвар, има одлики на автореференцијален тип
БиХ) е најзначајниот театарски режисер
во овој миг во регионот. Бахки, краток 1
преглед на распадот (премиера 9.5.2019 Постдрамските одлики се следат според нив-
ното детерминирање во студијата Постдрамски
г.) е негова тринаесетта претстава. Во театар на Леман.

119
SOVREMENOST, br.1, 2020

говор; од друга страна, во драматуршката трализирајќи ја божествената биографија


постапка се монтира и текст2 од мито- на Дионис со чиј култ се врзува севкуп-
лошко-филозофските заведувања3, насло- носта на театарот како феномен во евро-
вени Кој ти рече дека си гол, Адаме? Во поцентричнава ни смисла. Во оваа насока,
оваа комбинаторика настанала драматур- ниту метатехнологиите/наративите не се
шки обликуваната, интертекстуално де- постодредени, како што тоа често им се
терминирана говорна/вербална партиту- припишува, туку се чисто антички техни-
ра. Оваа целина, која ја обликувала дра- ки и овде се рециклираат како нови, одно-
матургот Билјана Крајчевска, е поставена во се употребуваат поради универзалнос-
како второстепена наспроти невербал- та, која гарантира формула за успех. Во
ниот говор што доминира во претставата оваа претстава артикулирани се како
со својата универзална јасност. Подража- автентични уметнички постапки што ја
вањето дејство како доминанта спроти обликуваат сложенката постдрамски
дотераниот и стокмени говор. Кон уни- театар.
верзално јасниот говор, Торбица додава и Метатеатарската детерминација е
музички инструменти, пијано и електрич- остварена преку: интересот на режисерот
на гитара. Додава и изведувач (Алексан- за актерот како тема и материјал за прет-
дар Димовски), како лик во претставата става и неговата позиција во еволуцијата
(со двојна сценска функција/знак: партнер на театарот, интересот за развојот на теа-
и коментатор), музикализирајќи го доми- тарот како таков и преку начинот на кој
нантно невербалниот тип говор. И натаму режисерот операционализира со текстот
– аристотеловски, „by the book“, во извед- за изведбата.
бениот стратум на претставата. Интересот за актерот како тема и
Третирајќи ја театарската претстава материјал за претстава, Торбица го
како синтеза, говор од рамноправни гово- презентира уште на самиот почеток на
ри (the big picture, една од главните одли- претставата, воведувајќи лик надвор од
ки на постдрамскиот театар), Торбица ин- листата dramatis personae на насловениот
систира на нивното спојување во единст- текст, лик Наратор (Викторија Степанов-
веноста на изведбата. Тоа и се случува: ска-Јанкуловска), кој ја воведува публика-
во прецизно темпо, низ кохерентна актер- та во она што следува преку директни
ска игра, со едноставни симболи чија уни- соочувања за големите прашања што го
верзалност плени, преку автентични и мачат човештвото, поентирајќи со
моќни сценски решенија и метафори основното јас-прашање и кој натаму се
какви што се гледаат на европските сцени претопува во лик со пречка. Со оваа пос-
денес. тапка Торбица укажува на улогата што ја
По својата примарна одредница, имал хороводецот во античките изведби,
претставата е метатеатарска, што значи што се поврзува со улогата што ја имал
дека е (постдрамски тип) театар за теата- свештеникот/свештеничката во ритуал-
рот, театар за неговите чинители и него- ните форми/пратеатарските облици. Рас-
вата севкупност. Таков текст (метатеатар- кажувачката на митски приказни (уште
ски) напишал и Еврипид во трагедијата - еден начин на пласирање на интересот за
Бахки, во контекстот во кој настанал, теа- актерот како тема) не му остава на гледа-
чот неодговорено прашање поврзано со
приказната што ќе се прикажува. За да
2
Станува збор за текстот Жалосница од наведна- стане уште посилно поврзан со кон-
та книга, искористен во сцената-премин на текстот, Торбица ја подига завесата со
Пентеј за која станува збор натаму низ текстов.
3
M. Kelmajer, K.P. Lisman, Ko ti reće da si go,
прва сцена во која ги претопува персо-
Adame? Laguna, Beograd, 2018. налитетите/идентитетите на актерите
120
SOVREMENOST, br.1, 2020

(на сцена со своите лични имиња, прет- го подразбираат култот кон богот Дио-
ставени во јасни семејни врски од фабу- нис, земајќи го и за свој заштитник и
лата на Еврипид на која е додаден ликот причина за својата јавна изведба. Токму
на бабата во семејството во кое се слави на големите Атински чествувања на бо-
роденден, кој го игра Соња Михајлова) во гот, на познатите Големи Дионисии (архе-
драмски ликови од Еврипидовата тра- типот на денешниот театарски фестивал),
гедија. Овој дел, кој заедно со монологот триумфирала Еврипидовата трагедија
на Нараторот/Хороводец функционира Бахки. Годината била 405 од старата ера
како проширен пролог, е позицијата од кога внукот (според некои – синот) на
која Торбица го коментира контекстот најтрагичниот меѓу големата античка
за/во кој ја создава претставата. Тоа е не- трагичарска тројка постхумно ја поста-
говата лична оптика, ставот на уметникот вил Бахки во Дионизискиот театар, како
за сопственото времепростор. дел од тетралогија (канонската форма на
Зад завесата, Торбица отвора семејна трагедијата) чиј наслов се изгубил низ
забава во која нештата се поставени каква времето.
што е спрегата од односи кај Еврипид, во- За разлика од своите претходници,
ведувајќи нов лик – ликот на бабата во Еврипид4 не го зема митот како тради-
семејството, кој потоа ќе го прелее во ционално сфатена граѓа за трагедија, туку
ликот на пророкот Тиресиј во предлошка- уметнички го приспособува на својот
та на Еврипид. За оваа актерска креација контекст, го рециклира во дифузен тип
на Соња Михајлова ќе стане збор поната- дискурс, внесувајќи елементи од секој-
му во текстот, како и за начинот на кој дневниот, колоквијален говор во тради-
двата лика се меѓусебно поврзани. ционално возвишениот тон на трагеди-
Интересот за театарот како тема и јата. Во својот јазик, тој ја произаизира
материјал за претстава јасно е воочлив лириката за сметка на динамиката на
низ целата претстава: од ритуалните коре- дијалогот. Преку преживеаните траге-
ни (директно, дионисиски, cum sanguine), дии5 јасно се согледува скептицизмот кон
до сите постодредници што постојат (во традицијата и пласирањето сопствена
поединечните колизии меѓу сценските философија, која настојува на суштината
знаци). Интересот за театарот, неговите и нејзината движечка сила; кон својот
форми, историја и значење продолжува и современик Еврипид има речиси патети-
во начинот на кој е форматирана и пер- чен однос, добро познавајќи ја неговата
формативната кинестетика на претстава- ирационалност. Критичкиот однос кон
та, со нагласок на едно соло на Пентеј ирационалните постапки на човекот е
(Огнен Дранговски), кое има карактерис- претпоставен, возможен лајтмотив и на
тики на буто, за што ќе стане збор пона-
таму во есејов и на една колективна дел- 4
Според В. Томовска, иако филолозите од Алек-
ница од претставата што се однесува на сандриската библиотека познавале шеесет и
(можна) уметничка реконструкција на седум негови трагедии и седум сатирски драми,
начинот на кој Бахките го изведувале Еврипид напишал повеќе. Од нив зачувани се
својот ритуал посветен на Дионис. само осумнаесет трагедии и една сатирска драма.
Интересот за театарот како тема и Неговата сатирска драма/игра Киклоп, единст-
вена зачувана од својот вид, е причината поради
материјал за претставата е појдовна која денес имаме јасен приказ за целовитоста на
точка во градењето на изведбата: Бах, трагедијата.
5
Бахус, Дионис и неговите следбенички. Алкестида, Медеја, Хиполит, Тројанки, Елена,
Според фактографијата што ја окружува, Орест, Ифигенија во Авлида, Бахки, Андромаха,
Електра, Феникијки, Хекаба, Споулавениот
трагедијата (каде што жанровски припаѓа Херакле, Хераклиди, Молителки, Ифигенија во
пиесава на Еврипид) и нејзината изведба Таврида и Јон.

121
SOVREMENOST, br.1, 2020

трагедијата Бахки. Досегашните маркери мулација/драмска матрица за ликот на


на Торбица поседуваат слични квалитати- Пентеј и односот на Пентеј кон Бахките,
ви: отпор кон традицијата и пласирање што води кон односот Пентеј-Дионис! Во
сопствена философија, критички, гласно оваа смисла, секоја изведба на Еврипидо-
настроена против актуелното устројство вата трагедија Бахки всушност е (умет-
на поредокот. ничка) изведба на ритуалот што бахките
Фабулата на трагедијата Бахки е го вовеле и го развиле околу својот бог,
следна: маскираниот Дионис се враќа во како праоблик на театарот или како што
Теба со цел да го исчисти името на мајка заклучува и Торбица: Бахкките ја содр-
си Семела6, смислувајќи траорна одмазда жат илузијата на театарот сам по
за потомците на својот дедо Кадмо: него- себе и говорат за неговата скриена моќ,
вата тетка Агава и неговиот братучед моќта да раскажува приказни.
Петнеј, кој го наследил тронот од деда си. Воочувајќи ја иницијалната поставе-
Бидејќи владетелот одбива да го одобри ност на митскиот топос во драматуршката
обожавањето на Богот, по една перипети- шема, се согледуваат две техники на
ја Дионис го носи на Китарионската гора, Еврипид што постуметностите ги презеле
наведувајќи го да се преправи во жена со како свои: рециклажата и коментарот,
цел да го запознае со бахтанската екстаза кои всушност се антички концепти во
– претходно маѓепсувајќи ги тебанките однос на митската стварност и контекстот
предводени од Агава. Одмаздата е серви- во кој античките драматичари создавале,
рана во ритуалното расчеречување на што го заклучува и самиот Аристотел.
Пентеј од страна на Агава, која во екста- Знаејќи ја ваквата зададеност на нештата,
тичен занес го расчеречува сина си мис- Торбица ги користи истите технологии,
лејќи дека е лав и ја набива неговата глава изведувајќи ги во автентичен, високоеру-
на колец, која ја носи во Теба. дитен начин, создавајќи „piece of pure art“
Погледнувајќи го ритуалниот тип7 во контекстов што лично засега.
на Бахките, од аспектот на неговата пер- Трагедијата Бахки е кулминативна
формативна кинестетика, станува збор за средба меѓу театарот и неговиот божест-
древен ритуал на плодноста. Самиот вен партнер: се тетарализира токму него-
ритуал создава митско време и простор вата (божествена) биографија. Се отелот-
што создава сопствени правила и норми и ворува богот (книжевно/јазично, потоа
сопствена референцијална функција. Овој сценски), како коментар на актуелниот
тип се јавува во аграрните култури и во контекст. Трагизмот на сопственото вре-
време на извршување на гестот на кул- ме, сопствениот микрокосмос. Траорнос-
турата, машкиот изведувач треба да се та се случува во семејството, во јадрото,
почувствува себеси превратен во женско во клетката: траорноста е главна одлика
и со изменет пол – небаре нарачана фор- на смртта на клетката што го овозможува
организмот во неговата комплексност – и
6
Митографемата од која се црпи фабулата е по- буквалниот и метафоричкиот организам.
широка и презентирана во Прологот – текстуална И тоа не е лесна смрт: брутална е, насил-
единица на која Еврипид ѝ дал значајна функција на, тероризирачка, митски деструктив-
во целовитоста на драмскиот текст. Станува збор на, а пред сè, интимна поради односот
за митот за зачнувањето и раѓањето на Дионис,
синот на Зевс и тебанската принцеза Семела, која меѓу субјектот и објектот на терор и сиот
посакала, наведена од зломислата Хера, да го систем од врзани садови што го овозмо-
види својот љубовник Зевс во неговиот вистин- жува тој однос. Условувајќи го траорот со
ски облик. Така и умрела, бивајќи спржена од распаѓањето од ваков вид, тукуречи
гром.
7
За детали во студијата на Здравкова-Џепароска,
изедначувајќи го, Торбица го пласира
која е наведена во библиографијата. принципот преку кој е изградена цело-
122
SOVREMENOST, br.1, 2020

купноста на изведбата на претставата, од- лустер) до разурнат, растурен дом, прос-


редувајќи го како мерење на хаосот во тор со голем степен на ентропија што се
еден систем што се распаѓа, што всуш- метаморфозира во посмртен одар. Надвор
ност е проширена дефиниција за ентро- од овој сценски простор (зад завесата,
пија. простор во кој се случува најголемиот дел
Сценоследот е обликуван во целина од дејството, фиксен простор), на десниот
на тој начин што Торбица ги монтира дел од просцениумот го сместил пијаното
сцените на претставата со речиси Таран- за кое стана збор претходно. Преку оваа
тиновски именувања/насловувања, тема- постапка Светозарев јасно го детермини-
тизирајќи ја секоја од нив, но не преку рал светот во кој митското оживува (се
кршење на дејството со остри резови во ресемантизира), светот што е пластичен
монтажата, туку преку слевање на приказ на контекстот во кој операциона-
сцените или нивно музичко преоѓање. лизира Торбица; играта во и надвор од
Сценоследот е обликуван во три наслови: задзавесниот простор јасно ја одделува
Денес, Вчера и Утре (кои се поднаслову- претставата од сценската позиција како
ваат низ претставата), по кои следува не- театарска функција со/од која се комен-
вербален коментар. Неодоливо е да не се тира преку комуникација, се остварува
подвлече алузијата што Торбица ја прави особен вид врска меѓу сценски знаци во
со античката формула за трагедијата – целината, односно се презентира автен-
структура од три (меѓусебно поврзани) тична, рафинирана режисерска умешност.
трагедии и сатирска игра. Постдрамски Благој Мицевски во костимографи-
третман на трагедијата во нејзината јата за претставата дал свое видување за
автохтона севкупност par excelence. ентропијата: од костимографски образ
Сите овие горенаведени техники се што зрачи со уредност и префинетост
насочени кон иста цел: да направат пре- (систем без ентропија), до слика на голи,
глед на распадот, да ја прикажат ентро- разобличени, крвави тела (систем со
пијата, да станат коментар на глобалниот висок степен на ентропија). Една од нај-
поредок и неговиот внатрешен, семеен, маркантните е костимската промена на
клеточен гнилеж што само се пресликува Пентеј/Огнен Дранговски во сцената пред
на макрокосмички план. Се врамува во убиството, во која уредниот костум на
големата слика. сцена станува фустан со цветни детали на
Во создавањето на големата слика кој се додава огромна икебана (поставена
учествуваат: Благој Мицевски како кости- на сцената уште на самиот почеток) како
мограф, Валентин Светозарев како сцено- украс за кралската глава, слика што неве-
граф, Билјана Крајчевска како драматург ројатно потсетува на ликовноста во прет-
и Александар Димовски како дизајнер на ставите на Казу Оно, која се надополнува
звучната слика. Влогот на аудиовизуелна- со перформативната кинестетика што
та семантика на соработниците на Торби- Дранговски ја презентира во наведената
ца е следен: синхроно создавање единст- сцена.
во од сценски/театарски знаци во стаби- Билјана Крајчевска го структурирала
лен систем на изведбата на претставата во текстот за изведбата преку интертек-
која, нели, ќе се подражава краток пре- стуално поврзување на два типа текст:
глед на распадот. Еврипидовиот стихуван изворник и текс-
Валентин Светозарев ја сместил тот што произлегол од процесот на созда-
претставата во простор што има сопст- вањето на претставата и што има функци-
вена ентропија: од уреден, угледен дом ја на коментар на предлошката. Стабил-
(предметизиран во голема, свечена ма- ната структура што Крајчевска му ја по-
са/трпеза над која надвиснал маркантен нудила на Торбица како конечна решет-
123
SOVREMENOST, br.1, 2020

ка на претставата наликува на реше- Иван Јерчиќ како Кадмо, Илина Чоревска


на/сложена/наместена Рубикова коцка во како Агава, Мартин Мирчевски како
која сите страни се еднакво обоени. Со Гласникот, Васко Мавровски како Слу-
своето знаење и искуство, Крајчевска го гата, Викторија Степановска-Јанкуловска
форматирала текстот за изведбата во она како Хороводецот и Хорот на бахките, кој
што современата теорија8 го нарекува го сочинуваат: Валентина Грамосли, Пе-
Trauerspiel, заменувајќи го терминот тар Спировски, Сандра Грибовска и
трагедија во неговата текстуална смисла. Анастазиа Христовска. Во продолжение
Александар Димовски ја изведува се издвоени особеностите на најмаркант-
музиката за претставата во живо, со што ните актерски креации во претставата.
таа станува активен лик што го музикали- Илина Чоревска како Агава: улога
зира сценското дејство. Музиката, како и што заслужува подвлекување поради еден
во други претстави на Торбица, има рам- од лајтмотивите на есејов: ентропијата.
ноправно присуство/значење со другите Овој пат – ентропија на актерското
театарски знаци што го обликуваат уни- тело/битие со цел да се произведе автен-
катниот вид говор на кој говори ова умет- тичен говор на телото во криза: од него-
ничко дело. Форматирана е според прин- вата највозможна (рафинирана/грациоз-
ципот монтажа на музички колажи, и на/женствена/ сензуална/ројалистички
тоа од два вида: авторски и рециклира- амблемирана) космичност (среденост,
ни/реинтепретирани музички делници. неентропична состојба) до неговиот хаос
Препознавајќи го моќниот ансамбл и (неуредност, висок степен на ентропија,
неговиот капацитет, Торбица го изградил тукуречи тотална распаднатост). Неверо-
концептот за актерската игра/изведба (ја јатно маркантен актерски момент во прет-
детерминирал перформативната кинесте- ставата е емоционалната состојба на
тика на претставата) преку артикулирање Илина/Агава во мигот на сознанието дека
на степените ентропија што го овозможи- врз голите гради, во разголената постек-
ле насловениот/театрализиран распад. Су- статична крвава прегратка, ја стиска
мирано, станува збор за перформативна крвавата глава на својот мртов син што
кинестетика артикулирана во елементи на самата го убила. Слика на расчеречува-
говорот на телото во криза, доминантен ње9. Ритуално, „by the book“. Спектарот
низ целото дејство, со цел да театрализи- од емоционални состојби што Илина
ра ентропија од свој аспект. Оваа постап- Чоревска го презентира во оваа сцена има
ка, задолжително присутна во обликува- следна издвоена траекторија: од незнаење
њето на актерската изведба во постдрам- преку знаење до бесознание и ужас,
ските форми на театарот, ја носи претста- траор. Овие три амплитудни точки се
вата на границата со перформансот како претставени со неверојатно моќен
индивидуална сценско-изведувачка кате- емоционален импулс што на гледачот му
горија. На оваа тенка линија, Торбица ги предизвикува емпатија според нејзино
води актерите до посакуваниот резултат, речничко детерминирање. Емпатијата кон
создавајќи систем од тела што се распа-
ѓаат. 9
Лесно се воспоставува, преку оваа слика, алу-
Во претставава што е предмет на ин- зија и на перформативната кинестетика што ја
терес играат: Маја Андоновска-Илијевски поседувало телото во вегетациските ритуали:
како Дионис, Огнен Дранговски како приказ на маркантна движечка женска фигура во
Пентеј, Соња Михајлова како Тиресиј, изразено динамична положба (во архетипот со
доминантни рогови на главата – зајмени од Дио-
нис, во овој вегетациски ритуал, рогато дете со
8 змии на главата).
Се реферира на студијата Трагедијата и
драмскиот театар од Х.Т. Леман.

124
SOVREMENOST, br.1, 2020

Агава, сочувствувањето со нејзината жртвување што претходно ја споменав.


moira е и катарзичниот момент на публи- Соло-делницата на Пентеј/Дранговски
ката, а агонијата, како конечност на тра- театрализира најмалку три топоси: родот,
гизмот, останува да биде вечен белег на времето и просторот, и тоа од митските
Агава, со митска семантичка сложеност. семантички вредности до нивното трети-
Со својата Агава, презентирана на ваков рање во постдрамските облици. Во оваа
начин, Илина Чоревска се маркира себеси сцена (иницијација) Пентеј го менува
меѓу најзначајните македонски актерки во својот идентитет со цел да стане дел од
овој миг. догматски женскиот култ на богот. Оваа
Соња Михајлова е една од најзна- метаморфоза се одвива на ниво на кос-
чајните актерки на рецентната македон- тимска промена, на ниво на просторно
ска театарска стварност – ноторен факт за поимање и на ниво на телесно артикули-
кој постојат аргументи во број на рање: се исчашува времето (резонирајќи
одиграни улоги, нивното значење и до- со исчашениот контекст!), се забавува, се
биените награди. Во оваа претстава, во деформира, се менува генералниот однос
концептот на Торбица, Соња Михајлова кон театарското просторвреме и кон
толкува два лика: бабата во семејството позицијата на ликот во новодобиената
што се распаѓа, која уште на почетокот го констелација, начинот на кој тоа тело реа-
посолува распадот што ќе се случи и гира на ваквиот контекст – што всушност
Еврипидовиот Тиресиј – еден од двајцата е и една од премисите на буто. Во оваа
пророци-амблеми на античката грчка тра- сцена, преку говорот на телото во криза,
диција. Ова поврзување во претставата е во препознатлива иконографија, Дрангов-
изведено на следниот начин: Торбица ја ски создава Пентеј што е отстапка од
транскрибира немата мудрост на старица- традиционалното поимање на характерот
та од семејството во гласното слепило на и го носи кон границите на родот и теа-
пророкот што ја знае moira-та на семејст- тарското просторвреме, што всушност е
вото. Раскошниот спектар од емоционал- карактеристика на односите и функциите
ни состојби и дејства што го поседува на/во ритуалот опишан погоре.
Соња Михајлова е презентиран во својот Без Дионис е невозможна онтологи-
полн сјај: ликот од ликови е неверојатно јата на Бахките, без Дионис е невозможен
прецизен во извршувањето на сценските театарот „en general“. Доверувајќи ѝ ја
задачи, стамен во својата постојаност и улогата на Маја Андоновска-Илијев-
автентичен во својата артикулација. Ак- ски, Торбица прави упад во божествени-
терско остварување какво што впрочем и от, зададен канон, уметнички преиспиту-
се очекува од Соња Михајлова. Преку вајќи ја родовата одреденост на богот,
оваа улога, Торбица го коментира и двапати родениот Дионис. Дионис на
автентичниот концепт на доминантен Маја Андоновска-Илијевски ги има сите
матријархат што се исцрпува (и) од атрибуции што карактерот ги поседува
митската матрица, што е и метанаратив уште во митолошката стварност: анимал-
на целиот (митски) однос Агава/Пентеј. носта, вегетативното конотирање, амби-
Огнен Дранговски како Пентеј валентноста, екстазата, раѓањето и смрт-
презентира маркантна улога: со својата та. Во концептот за ликот кај Торбица,
природна грамадност и вродена умеш- овие атрибуции се константа низ целата
ност, неговиот Пентеј доминира со сце- претстава, непроменливи се за разлика од
ната во сите сцени од претставата, артик- подвоеноста на другите ликови што вле-
улирајќи ги фазите на ентропијата за која гуваат/се прелеваат во Еврипидовиот
станува збор овде. Овде ја издвојувам текст од своите лични персоналитети.
сцената пред влезот во ритуалното Презентирајќи го овој лик, Маја Ан-
125
SOVREMENOST, br.1, 2020

доновска-Илијевски покажува (како и во Саид10 забележал: колку повеќе некој е


дел од своите претходни ролји) кадарност способен да го напушти својот културо-
за остварување сложен драмски лик, спо- лошки дом, толку е полесно некој друг да
собност за трансформација на емоционал- суди за него, а со тоа да суди и сиот
ни состојби и автентичност во дејството свет, без никаква великодушност и
што го подразбираат тие состојби. Ви- духовна поврзаност што се потребни за
зуелно, Дионис е отстапка (на принципот вистински приказ на нештата. Уште
стапка/отстапка функционираат многу полесно станува тој некој да се обележи
знаци во претставата) од естетичкиот себеси во туѓата култура. Оваа премиса
клуч на Мицевски. Оваа постапка во на Саид е еден од можните одговори за
креирањето на ликовноста на карактерот прашањата на Торбица, наведени на поче-
создава нов, коментарен Дионис. Комен- токот од есејов.
тарот е изразен во контекстуализацијата Од друга страна, повикувајќи се на
на дионизиското, што нам сега и овде тоа митската приказна, ваквата ликовност,
ни значи и каков уметнички создаден како и концепт за лик, укажуваат и на
образ може да има? Каков е Дионис женственоста на Дионис што ја стекнал
денес? Што ни е Дионис нам? Тука Тор- додека Зевс го доверил на чување (од
бица отвора едно од главните прашања на зломислата Хера) на пет нимфи (Бахка е
оваа претстава: ако меѓу себе сме си поз- една од нив) на хеликонската планина
нати, тогаш кој е Другиот? Ниса, во Либија, каде што во една пеш-
Протагонистичко-антагонистичкиот тера го открил виното.
модел е многу едноставен: наспроти ко- Костимското обликување на ликот на
лективното политичко собитие (семејст- Дионис е втор од многуте можни при-
вото на кралот Кадмо, систем од поли- мери преку кој се нагласува умешноста на
тички тела, тела на власта) е поставен ерудитниот и љубопитен Мицевски во
(политички) непознатиот Дионис. Преку оваа претстава да создаде особен тип
двојно атрибуираниот Дионис (маж спо- говор што ја гради големата слика.
ред митологија и женски лик според теа- Меѓу улогите наведени во програм-
трализацијата) во претставата се артику- ската книшка за претставата како Хор би
лира Непознатото/Другото/Туѓото нас- го издвоил остварувањето на Валентина
проти Познатото/Едното/Своето. Се Грамосли поради една мошне субјектив-
артикулира Туѓинецот/Дојденецот/Стра- на причина: катарза на гледачот што го
нецот/Натрапникот во еден (политички) пишува есејов.
систем. Всушност, таква е и една интер- Колективната игра во (оваа сцена
претација на митот што го поима Дионис од) претставата може да се третира како
како неолимпец (иако има докази дека се едно тело што прикажува/подражава: за
почитувал уште во микенскиот период) таков тип единство, кохерентност и
како увезен бог од малоазиските традиции ансамблова воедначеност станува збор.
и пришиен за колкот на грчката митоло- Овој став најдобро се изнесува преку ре-
гија. Поврзувајќи ги овие одредници со конструкција на сцената на убиство-
контекстот, лесно се доаѓа до интерпрета- то/жртвувањето на Пентеј во која Тор-
ција на Туѓинецот и стереотипите околу бица прави уметничка реконструкци-
него, подвлекувајќи го проблемот на ми- ја/ресемантизација на митската семантика
грантот со глобалниот поредок и причин- во постдрамска форма.
ско-последичните односи што ги подраз-
бира овој проблем. Во однос на ваквиот
систем од каузалитети/матрикс, Едвард 10
Се реферира на студијата Ориентализам, која
е наведена во библиографијата.

126
SOVREMENOST, br.1, 2020

Имено, митот се реконструира, од- овие простори презентираше словенеч-


носно драмскиот текст на Еврипид се киот театарски режисер Томаж Пандур
контекстуализира според неаристотелов- (1963–2016).
ски принцип, прикажувајќи ја кулмина-
тивната точка траорот/трагизмот на сце- ***
на, директно пред очите на публиката. Од својата премиера до самиов поче-
Целта е да се прикаже екстазата на диони- ток на 2020 година, Бахки, краток
зиското, уметнички да се претпостави преглед на распадот, била претставена
какво било, да се реконструира севкупни- на: МТФ Војдан Чернодрински каде што
от ритуален чин преку кој бахките го обо- се закитила со награда за најдобра прет-
жавале Дионис. Да се разоткрие една од става и награда за најдобра режија; била
Дионизиските мистерии. селектирана на: МОТ, Град театар Буд-
„Ab оrigine“, Бахките, хиерархиски ва, Фестивал Охридско лето, а со нејзина-
организирани свештенички на богот та премиера беше отворен и дваесет и
Дионис, го слават екстатичниот аспект на првиот Фестивал на монодрамата во Би-
богот, (ритуално) доближувајќи му се со тола.
цел да се слеат со неговиот божествен ма-
теријал. ***
Ритуалот „in carne“ актерите го теа- Одговор на поставените прашања од
трализираат низ прецизна траекторија во страна на Торбица на почетокот од есејов
три точки: пред екстаза-екстаза-постек- може да се понуди со една можна интер-
статичност, односно ги презентираат сте- претација на култната слика Љубовници 2
пените на ентропија на микрокосмосот од од Рене Маргит, од 1928 година, од која е
аспектот на тело што цели кон екстаза, ја рециклиран, асоцијативно изведен пла-
постигнува и се распаѓа. Оваа сцена од катот за претставата.
претставата, типот говор е она што совре- На сликата на Маргит се прикажани
мената теорија го одредила како говор на маж и жена што се бакнуваат преку бели
тела што се распаѓаат. Неверојатна е велови, метафора за неможноста да се
колективната екстаза што актерите ја пос- љуби, пречка во елементарната меѓучо-
тигнуваат со својата прецизна, колектив- вечка комуникација. Во таков тип односи
на партитура во оваа претстава, театрали- сме заглавени, според она што Торбица го
зирајќи ја преку кинестетички кодовен најавува со плакатот за претставата: тоа е
систем што поттикнува трансформа- сè уште истата пречка, само што е спаку-
ција и способен е да предизвика екста- вана во најлонско ќесе што сами сме си го
тична состојба на транс (Здравкова-Џе- купиле. Ние не се (пре)познаваме поради
пароска, 2011:66) преку градуално забрзу- пластичните ќесиња во кои самите сме си
вање. се спакувале, унифицирајќи се; страву-
Сведувајќи, Игор Вук Торбица посе- ваме да ги тргнеме ќесињата од глава, да
дува автентичен однос кон технологиите си ги откриеме лицата и конечно – да се
со кои се создава театарот денес, како и бакнеме. Или да се задушиме сами,
кон нивното комбинирање. Преку оваа престрашено скриени во ќесињата што
своја претстава на сцената на Народниот сами си ги купивме. На гледачот му се
театар Битола, демонстрира сложени нуди правото на избор. И го провоцира,
вмрежувања на сценските знаци што го притиска да избере.
функционираат во неверојатно стабилна, Уметноста остварува една од своите
оригинална структура/целина/ постдрам- примарни цели: да предизвика промена.
ска форма. Неговите техники резонираат
со автентичност каква што последна на
127
SOVREMENOST, br.1, 2020

*** Здравкова-Џепароска, Соња. Аспекти на


За coda на овој есеј ја оставив песната перформативната кинестетика. Скопје:
од насловот: „My way“ од Френк Си- Југореклам, 2011.
натра, како една од монтираните музички Стојаноска, Ана. Театар каков што треба да
биде! (на дигиталната платформа
секвенци во оваа постдрамска форма.
www.gledaj.mkc.mk)
Реинтепретирана е на начинот на кој е Томовска, В; Тошева, Д. Античка драма.
реинтерпретирана и севкупната митска и Скопје: Три, 2018
(античка) драмска семантика во контек- Kelmajer, М; K.P. Lisman. Ko ti reće da si go,
стот што нè засега нас. Глобално, не во Adame? Beograd: Laguna, 2018.
географската теснотија. Во својот евер- Lehmann, Hans-Theis. Tragedy and dramatic
грин, Синатра го сумира животот, нагла- theatre. New York: Routledge, 2016.
сувајќи ги неговата единственост и не- Lehmann, Hans-Thies. Postdramsko kazalište.
повторливост. Каква што е и претставата Beograd/Zagreb: CDU/TkH, 2004.
на Торбица, а впрочем и неговиот талент. Said, Edward W. Orientalism. London:
Routledge, 1978
Токму од вака презентираниот талент,
во комбинација со неверојатната еруди- Од архивот на НТ Битола:
ција и занает, (треба да) се изведуваат Текст за изведба на претставата Бахки, краток
новите театарски парадигми. преглед на распадот
Програмска книшка, плакат и промотивен
Литература: материјал за претставата
Разговор со драматургот на претставата,
Аристотел, За поетиката. Скопје: Култура, Билјана Крајчевска
1990.
Грејвс, Роберт. Грчки митови. Скопје: Според изведбата на МТФ Војдан
Табернакул, 2002 Чернодрински, Прилеп, 2019 г.
Лектура на текстот: Весна Костовска

128
SOVREMENOST, br.1, 2020

Стефан КОСТОСКИ

929Китанчев, Т.

ЗА КИТАНЧЕВ И НЕГОВАТА ПРОСВЕТИТЕЛСКА


И ЛИТЕРАТУРНА ДЕЈНОСТ

Тешкиот, макотрпен, сиромашки жи- на. Успева да ги даде сите испити издр-
вот, Китанчева не го спречувало да оста- жувајќи се со препишување на лекции на
ви една трага од неговата заложба за ма- студенти од духовната академија во Киев
кедонското културно – политичко еман- и со еднократната парична помош на вла-
ципирање со другите народи. Трајко диката Натанаил.
Китанчев – просветител, литерат, опш- Повторно поради беспарица, примо-
тественик и револуционер е роден во ран е да се врати во Цариград, кај татка
преспанското село Подмочани на 1 сеп- си, кадешто почнува да учителствува во
тември 1858 година. своето поранешно училиште. По одреден
Неговата животна врвица започнува период, Китанчев ја добива стипендијата
од Подмочани, кадешто оставен само со од руската влада, но сега одлучува своето
мајка си, го започнува своето основно образование да не го продолжи во светов-
училиште, здобивајќи се со елементарна но училиште, па така, со согласност од
писменост, билингвистичка по правило: Натанаил, се сели во Москва и таму се за-
грчка и славјанска. Во тоа школо учи пишува на правниот факултет во учебна-
само две години, односно од својата осма та 1879/80.
до десетата година, кога, неговиот татко, По завршената прва година, попушта
кој неколку години работел во Цариград неговото здравје. Се враќа во Ловеч, Буга-
продавајќи зеленчук по пазарите, го пови- рија, кај неговиот мецена, дедо Натанаил,
кува кај себе. Китанчев таму го продол- и тука почнува првиот судар со тогашни-
жува своето образование и му помага на те власти и неговите социјални и поли-
татко си за водењето сметка. тички убедувања. Попаѓа во затвор, осу-
Од овој прелом во неговиот живот, ден на три години темнички прост затвор,
Китанчев никогаш нема да се врати во во врска со исценираниот заговор против
родното Подмочани. Тој, во Цариград ќе Стефан Стамболов.
го напушти училиштето, поради немање- Во овој период е нотирано едно пис-
то финансиски средства, но никогаш нема мо на Китанчев до Натанаил, кое само
да го напушти потребата за знаење и нак- еден фрагмент изведувам овде:
лонетоста кон убавината на пишаниот “Ваше Високопрвосвештенство, дос-
збор. тоуважен мој оче!
По едногодишна пауза, во 1870 годи- ... извесно Ви е дека сум осуден на
на, Китанчев добива стипендија од бугар- тригодишен затвор во тврдина, но поради
ското братство во Цариград – “Просвеш- немањето на таква тврдина кај нас, казна-
тение” и лично е припомогнат од влади- та ми е заменета со три години прост тем-
ката Натанаил Кучевишки. Така, успева нички затвор... Престапот за кој сум су-
да го заврши школото во Цариград, а во ден и осуден, не е срамен на никој на-
1874 година, владиката Натанаил го спре- чин... јас секогаш сум имал морална сме-
ма за вишо школо во Киев. лост да се искажувам јавно и да работам
Китанчев стапува во духовното учи- јавно...”
лиште во Киев во учебната 1874/75 годи-

129
SOVREMENOST, br.1, 2020

После издржување на казната, тој еден податок, дознаваме дека тој фрлил
продолжува да работи во училиштето во неколку песни во морето, кога пристиг-
Трново. Неговата просветителска работа нал во Солун.
продолжува во Солун на краток период Неговите песни најчесто се лирични
(тој овде на некому како да му пречи – поеми со користење на темите од маке-
бездруго на бугарската Егзархија). донските народни легенди и приказни.
Како учител, Китанчев е фален и Најчести ликови во неговите поеми се:
многу ценет и уважуван учител, наречу- Крали Марко, дедо Неделко, Црна Арапи-
ван наш од учениците, меѓу кои во тоа на, Мусо Кесеџија и др.
време и Ѓорче Петров. Важно е да се спомене дека се зани-
Неговиот краток живот, неговата мавал и со преведувачка дејност. Го пре-
дејност во својата разгранета процут, за- вел “Дон Кихот” на бугарски, како и не-
вршува на 1 август 1895 година во Софи- колку раскази од Гогољ (Шинел, Нев-
ја. Умира од срцев удар. скиот проспект) и знаменитото дело на
Китанчев, како што рековме, својата Бокл на англиската цивилизација.
љубов кон пишаниот збор, ја претворил
во 36 песни.Напишал и повеќе, но, според

130
SOVREMENOST, br.1, 2020

Грета ПИПЕРКОСКА

141.131.073(049.3)
821.14'02-83(049.3)

ПЛАТОНОВИОТ „ГОРГИЈА“ - АНТИСОФИСТИЧКА ДИЈАЛОШКА


ХИПОТЕЗА ЗА ПРИРОДАТА НА РЕТОРИКАТА

Вовед Според годината на настанок (хроно-


Онтосот на реториката како интелек- лошка поделба на Платоновите дела, Хер-
туална вештина е појдовна тематика во ман; јазични карактеристики, Х.В.
Платоновиот дијалог Горгија (Γοργίας). Арним) Горгија припаѓа во таканаречени-
Сепак, истиот претставува и една опшир- те “преодни списи” – постсократовски
на разгледба на важни социо-културо- период на Платоновото филозофско
лошко-политички прашања, актуелни не творештво (и индиректна политичка
само за тогашниот живот во античка Гр- активност), односно периодот на Мегар-
ција, туку и до денешен ден, вредни за ско-Елејската филозофија (и периодот од
современа читателско-филозофска анали- престојот во Мегара до првата посета на
за. Поточно, како се постигнува и како Сицилија), при што веќе е воочлив цвр-
изгледа еден праведен (правилен) начин стиот Платонов став за есенцијалните
на живеење (надоврзано, “Држава” е кру- етичко-политички прашања. Оваа хроно-
на на истата Платонова етичка поставка, лошка поделба вклучува три групи Пла-
во која античката “евдајмонија” е директ- тонови дијалози: рани, преодни, доцни
но поврзана и зависи од доблеста како списи. Горгија, како преоден, е напишан
главна човекова карактеристика), којшто на крајот на првиот период, кога Платон
е основа за вистински среќно човечко би- бил жесток Сократов бранител односно
тисување. непријател на атинската демократија која
го осудила Сократа на смртна казна.
Хронологија и општи дијалек- Според други поделби на Плато-
тички карактеристики на Горгија новите филозофски дела (карактерни спе-
Платон го напишал дијалогот Горгија цифики, Трасил, хронолошка поделба,
(претпоставено) во 380 г.п.н.е., пет годи- Шлајермахер) Горгија спаѓа во таканаре-
ни по смртта на Горгија, а дејствието е чените “испитувачки” дијалози, при што
ситуирано во периодот околу 405 г.п.н.е., предмет на истражување е вистината –
само две години откако Платон се запоз- натпреварувачки (агонистички) дијалог за
нал со Сократ. побивање на туѓа теза (Трасил), односно
Сократовскиот дијалог Горгија носи индиректно дијалектички – индиректно
поднаслов “за реториката”. испитување на вистината (Шлајермахер),
Оваа содржинска определба која се при што истражувачко-дијалектичкиот
среќава кај сите 34 Платонови дијалози, судир се одвива меѓу филозофските пос-
вклучително “Сократовата Одбрана” и тулати на (Платоновиот) Сократ (емпи-
“Писмата”, како своевидна поделба на риското не може да биде цврста основа за
тетралогии, е извршена од неопитагорее- етичкото) и софистичките учители Гор-
цот Трасил. Оттука, тетралогијата во која гија, Каликле, Пол (се е релативно: колку
спаѓа Горгија ги содржи и “Евтидем”, софисти-толку етики). Со други зборови,
“Протагора” и “Менон”. хипотетичко-дедуктивниот метод на
Платон е во (индиректен, преку неговите

131
SOVREMENOST, br.1, 2020

напишани зборови во списот) дијалек- “пронаоѓач на дијалектиката”; бестрашен


тички судир со емпириско-индуктивниот противник на политиката на тираните).
метод на софистите. Всушност, Горгија е Обајцата се наследници на филозофијата
највоочливата директна филозофско- на Парменид (првиот филозоф кој пишу-
етичко-политичка конфронтација на вал во стихови).
Платон против негативната страна на Неговиот беседнички стил е комби-
популистичката атинска демократија нација од импресивни рими и ситуациона
(персонифицирана во ликот на Каликле), логика и анититези. Неговиот фило-
односно против научно-деструктивниот зофски метод, иако поаѓа од елејската
субјективизам, методичката недоволност филозофија (тој е последен директен
во размислувањето, демагошката ретори- ученик на елејската школа), резултирал со
ка и етичко-политичкиот нихилизам на подвлекување на сите противречности и
софистите, од сите Платонови дијалози. неможности на елејската мисла – екстре-
мен скептицизам и онтолошки нихилизам
Ликовите во дијалогот (претходник на Ф. Ниче), односно остра
Беседничката потрага по природата критика на спознанието (“ништо не може
на реториката ја водат: (Платоновиот) да постои и ништо не може да биде
Сократ, Леонтинецот Горгија, славен спознаено”) – не постои Битие, не постои
софистички учител, Каликле, ученик на Небитие, туку сета Природа е Небитие
Горгија од Ахарна, Хајрефонт, пријател и (илузија).
следбеник на Сократ, Пол, познаник на Неговиот етички став претставува од-
Сократ, ученик на Горгија, реторски брана на надчовекот (Ниче; Mакијавели).
учител во Сицилија. Според Горгија, човечката природа се
Најпознати софисти од 5 и 4-ти век состои во волјата за моќ (надмоќ), вла-
п.н.е. биле: Протагора од Абдера, Горгија деење со себе и со другите. За Горгија сè
од Леонтин, Хипија од Елида, Дијагора е борба (Хераклит), а правото секогаш го
од Мелос, Пол од Агригент, Продик од поседува посилниот. Моралот е измисли-
Кеј, Тразимах, Критија и Каликле. Во ца на послабите (робовите, масата, меди-
Горгија се среќаваме, значи, со ликовите окритетите) за застрашување на посилни-
на дури тројца од главнината на софис- те (господарите, моќните индивидуи,
тичката школа! надпросечните). Сепак, иако правото е
Горгија, според кој е именуван и средство во борбата за ограничување на
дијалогот, бил еминентна индивидуа од силните, истовремено тоа може да биде и
Леонтин (Сицилија). Кога пристигнал во остварување на волјата на силните, и
Атина (како пратеник на неговите согра- дури тогаш добива и етичка смисла и
ѓани од Сиракуза за воена помош од вредност (масите се подобро организира-
Атина), како вонредно надарен говорник ни, а силните задоволни). Значи, станува
ја воодушевил атинската младина, и зара- збор за “начело на природа” наспроти
ботил огромно богатство со своите софи- “начело на општество и законодавство”.
стички предавања, тврдејќи дека говор- Каликле е домаќинот во чија куќа се
ништвото не е божествен дар, туку веш- одвива конверзацијата и чиј гостин е Гор-
тина што може да се научи, па младите гија. Бил истакнат атински демократски
атињани ветувале богати награди ако со граѓанин и еден од најпознатите софисти.
помош на неговата научно-беседничка Ги застапувал етичките ставови на Горги-
вештина успешно бидат подготвени за ја, а особено ја поддржувал идејата дека
влијателна политичка активност. Бил моралот е измислица на слабите во борба-
ученик на Зенон Елејски (во историјата на та против силните. Според него, моралот
филозофијата Зенон е запаметен како
132
SOVREMENOST, br.1, 2020

не е нешто општо и нужно, туку само по- слага со мислата на другиот - така се вос-
литика на слабите. поставува општа човечка мисла, преку
Хајрефонт, често го заменува Сократ еден принцип на извлекување на опш-
во разговорот, исто како што и Пол го за- тото, генералното.
менува Горгија, секој пат кога тој ќе се
заморел во дискусијата со Сократ. Пол Сократ наспроти соговорниците во
учел дека единствено интересот на чове- дијалогот
кот е вредносно меродавен – она што е Според односот на Сократ кон него-
спротивно на човековиот интерес нема вите соговорници, Горгија може условно
никаква вредност. да се подели на три целини. Горгија, Пол
Сократ како млад мислител се разви- и Каликле се обидуваат секој на свој
вал себеси во друштво и беседи со софис- начин да ја одбранат реториката од
тите (се дружел со Протагора, Горгија, острата Сократова критика. Мајевтичкиот
Тразимах и други софисти). Учел софис- Сократов метод резултира со екстремни,
тика кај Продик за една драхма (јавни радикални позиции на неговите соговор-
предавања за народот). Бил ученик и на ници, при што конфликтот градуелно се
други филозофи - Архелај, Парменид, заострува и тоа се рефлектира во општиот
Зенон Елејски. Сиромашен по потекло, тек на расположението при конверзаци-
скромен по природа, богат во интелек- јата.
туалните способности. Бидејќи неговиот
дијалектички метод (мајевтика) упатувал I Сократ vs. Горгија
на себе(пре)испитување и себенаоѓање Горгија го води дуелот со Сократ на
(“спознај се себеси”, Делфи), и бил ува- дипломатски начин, ноншалантно (туку-
жен од младината, претставувал опасност речи незаинтересирано и ладнокрвно);
за тогашното општество. Никогаш ништо тој, во крајна линија, се однесува сосем
не напишал (главни извори за неговата прикладно со своите филозофски посту-
филозофска мисла се Ксенофонт, Платон, лати – сè е релативно и сè подеднакво
Аристотел), а себеси се сметал за софист. може да се докаже како и да се побие.
Но, додека софистите барајќи го одго- Затоа, нивната дискусија тече (по)опуш-
ворот на “што е човекот?” првенствено тено. Главната тема на нивниот разговор
останале филозофи, Сократ истражувал е дефинирање на реториката.
заради етиката. Кај софистите сè е рела-
тивно и сè се базира на искуството - колку II Сократ vs. Пол
филозофи, толку етики. Сократ сметал Разговорот меѓу Пол и Сократ е
дека емпириското не може да биде цврста отежнат заради Половиот импулсивен
основа за етичкото бидејќи е ефемерно. карактер. Неговата нетрпелива природа е
Софистите имале хумана цел, но погреш- во остар контраст со учителските манири
ни средства. Морал и вистинска слобода на Горгија.
не се достигнуваат со имитирање на де- Сократ дава свое гледиште за ретори-
лата и ставовите на (софистичкиот) учи- ката: аргументира дека, наспроти вистин-
тел, туку одвнатре, преку изграден сопст- ски видови умешност, вештина (да се
вен став со интегритет. Оттука, дијалек- биде лекар, музичар, учител по гимнасти-
тиката на Сократ е всушност испитување ка и тн.), реториката е само дарба, талент.
(сомневање) на ставовите на софистите Сократ ги оправдува своите гледишта
(кои тврделе дека знаат сè, а наспроти нив преку извлекување дистинкција меѓу она
Сократ секогаш инсистирал дека не знае што е срамно и она што е за почит, и меѓу
ништо). Потребно е мислата подеднакво она што носи добросостојба и она што е
да е доследна на самата себе колку и да се штетно, преку аналогија за односот по-
133
SOVREMENOST, br.1, 2020

меѓу физчкото и душевното здравје. Со- “доброто” е еднакво на (физичко) чувство


крат ги индицира радикалните имплика- на задоволство, застапувајќи ја притоа
ции на неговиот став со инвентирање на неумереноста како правилен начин на жи-
конвенционалните морални стандарди и вот. Сократ го критикува неговиот хедо-
со аргументирање дека реториката е со- низам, нудејќи аргументи дека доброто
сем некорисна. Главната тема на нивниот едноставно не може да биде идентифику-
разговор е како реториката би требало да вано со задоволството, бранејќи ја умере-
биде употребувана. Сократ мајсторски ја носта. Значи, додека праведноста е нужна
води дискусијата низ серија дијалектички за одржување на социјалниот живот (спо-
прашања-одговори, дури и кога нетрпели- ред Горгија), за Каликле праведноста е
виот Пол станува вознемирен, тој успева недостојна за слободниот човек, а непра-
да го задржи основниот тек на разгово- ведноста е показател за сила и моќ, и
рот. токму тоа индивидуално самоволие е
Се чини дека Пол е маж со недоволно всушност “моралот” на господарот.
познавање на комплексноста на животот Тој смета дека ставот на Сократа (по-
– во својата наивност, верува дека моќни- добро да се страда отколку да се изврши
те говорници и тирани се практично неправда) е чиста бесмислица, и е ирити-
недопирливи и можат слободно да вршат ран од Сократовата смелост да подучува
било каков вид неправда. Тој, се чини, не (на) таков вид будалаштини. Законите се
ги разбира последиците на неправедна напишани од послабите за да се заштитат
употреба на моќ, и колку е тешко да се себеси од посилните. Но овие закони не
избегне казна за злобни дела. Неговиот се соодветни со законите (правото/наче-
менталитет е себичен, садистичен, и тој лото) на природата, и затоа не се вечно
не разбира дека животот во заедница оддржливи. Според Каликле, Сократови-
(општество) на начин на којшто тој го от цврст став за избегнување на вршење
опишува не може да опстои долго. неправда всушност го прави него лесен
Сократ, пак, добро ги познава сите плен за оние кои навистина би му наште-
аспекти на животот – тој знае и искустве- тиле (што и впрочем било случај – Сокра-
но и контемплативно дека само праведни- товата ултимативна судбина – пресуда за
от живот води кон лична среќа. Последи- труење со кукута). Каликле гледа во овој
ците од неправдата се деструктивни кол- став за невршење неправда нешто сосем
ку за заедницата толку и за индивидуата. излишно, на дури и срамно и недостојно.
Психолошки земено, конфликтот
III Сократ vs. Каликле меѓу Сократ и Каликле е судир на интро-
Каликле е некаде помеѓу Горгија и вертен тип јаство (Сократ) и екстровертен
Пол. Тој е помоќен во своите аргументи тип (Каликле). За Сократ јаството е
од Пол, но му недостига ладнокрвноста внатрешно - душата, за Каликле јаството
на Горгија. Ова не му пречи на Сократа, е видливо - јавната персона на еден човек.
напротив, тој ја цени неговата искреност. Питагорејско јаство (“психе” - душа)
Каликле презентира став во кој правдата наспроти старата традиција на херојското
е/треба да е соодветна со природата (за- доба (аеди, Хомер), задржување добра
кон/начело на природа) – оние кои се су- јавна репутација. Не само во архаичното
периорни треба да доминираат. Сократ го доба, туку дури и до класичното доба,
критикува неговиот став за правдата пра- таканаречената “култура на срам” била
шувајќи што тој подразбира под “супе- основана врз верувањето дека најголемо
риорно”. Каликле го брани своето гле- морално зло е јавното понижување.
диште со презентација на еден хедонис- И затоа, за Каликле (и Пол) е подо-
тички начин на (добар) живот, при што бро да се врши отколку да се трпи не-
134
SOVREMENOST, br.1, 2020

правда. Да се трпи неправда е знак на нема да ја злоупотребат нивната говор-


слабост, значи срам. Оттука, да се врши ничка моќ.
неправда е помал срам. Сократ понатаму вели дека е од оние
луѓе кои со задоволство би дозволиле да
Дескриптивен приод кон Горгија бидат побиени ако говорат невистина,
(содржински): како и обратно – да побие некој во невис-
Дијалогот почнува со доцното прис- тинит говор. Но сепак, повеќе би сакал да
тигање на Сократ и Хајрефонт на преда- биде побиен, одошто да побива, бидејќи
вањето на Горгија. Каликле вели дека подобро е да се биде ослободен од зло,
Горгија е гостин во неговиот дом и дека одошто друг да се ослободи. Горгија, како
Сократ и Хајрефонт се добредојдени за par excellence софист, се согласува дека и
приватна посета и беседничко дружење. тој е таков вид човек. Но, смета дека тре-
Горгија се согласува на разговор ба да се увиди и мислењето на другите
според Сократовиот предлог: кратки, кон- (присутни) – дали мислат дека разговорот
цизни прашања-одговори, а не долги бе- е прикладно да продолжи понатаму (мо-
седи, со забелешка дека оддамна никој жеби сакаат да прават нешто друго намес-
ништо ново не го има прашано, но секако то да слушаат беседа). Присутните се по-
би можел од кусо, уште покусо да одго- веќе од љубопитни да видат како ќе се
вара. развива разговорот понатаму. (458b-c)
Горгија ја дефинира реториката не- Сократ и Горгија се сложуваат дека пол-
јасно - како вештина која се занимава со есно е за еден ретор да биде убедлив пред
говори (кои се наменети за “највеликите и неука публика одошто пред експерт (пос-
најдобрите човечки работи” 451d). тои разлика меѓу умешност за убедување
Сократ ја критикува неговата одред- и справување со чисти факти). Горгија до-
ба и врши поделба/разлика помеѓу два ти- дава дека предноста на неговата професи-
па/видови убедување (реториката е говор ја е дека еден зналец во реторика може да
на убедување): (a) убедување со знаење – биде сметан за поголем мајстор отколку
вистинито и (б) убедување без знаење – вистинскиот зналец во соодветната об-
лажно (454d-e). ласт. (459c) Сократ ја нарекува ретори-
Горгија се согласува со Сократа дека ката вид ласкателство, опитност. Ретори-
додека реторите имаат способност да ги ката за политиката е она што е готварст-
учат луѓето на маркантни говори, тие не вото за медицината, и козметиката за гим-
можат притоа и да ги подучат луѓето на настиката. Овие активности се само им-
правилно, морално однесување. Горгија ја персонација на она што е навистина
признава можноста дека неговите учени- добро.
ци би можеле да ја употребат новонауче- (464c-465d) Сократ потоа го излага
ната вештина во неморални цели, но ис- неговиот парадокс: “...И реторите и тира-
товремено подвлекува дека учителот не ните имаат најмала моќ во градовите,
може да биде одговорен за ова (преку ...зашто тие,така да се каже не прават
употреба на аналогија: ако некој маж учел ништо од она што сакаат; сепак го прават
боречки вештини и ги повредил родите- она што им се чини дека е најдобро.”
лите или пријателите, неговиот учител (466d) Злобните луѓе се несреќни, но
нема да биде прогонет од градот) (456d- уште понесреќни се злобниците кои ос-
457c). Како што учителот по гимнастика тануваат неказнети. (472e) Пол го исмева
подучува на својата вештина со верба и Сократа, кој му одвраќа со прашање дали
доверба во своите ученици дека мудро ќе тој смета дека исмевањето е пригодна
ја користат физичката сила, така и форма за побивање на нечиј став. (473е)
реторот се надева дека неговите ученици Пол одвраќа дека самото поставување

135
SOVREMENOST, br.1, 2020

тези кои никој не би ги прифатил е да се сепак додека некои луѓе често го мену-
побиеш самиот себеси. ваат своето мислење, филозофијата секо-
Сиромаштијата за финансиската сос- гаш го вели истото.
тојба е исто што и болест за телото однос- (482b) Каликле изјавува дека Сократ
но неправда врз душата. (477b-c) Печале- се однесува како демагог. Неправдата е
њето пари, медицината и правдата се лек само конвенционално срамна, а секако не
за истите. (478а-b) Праведната казна ги и според својата природа (начело на при-
дисциплинира луѓето, ги исправа во свои- рода). Каликле самоуверено го прекорува
те дела, ги лечи од нивните злобни начи- Сократа дека таков каков што е, со своите
ни. (478d) “Значи, вршењето неправда е животни (и филозофски) гледишта, лесно
второ по големина зло; но, да вршиш не- би можел да биде обвинет за штогоде и да
правда и да не плаќаш казна е најголемо и не знае како да се одбрани пред судот.
прво од сите зла.” (pantôn megiston te kai (486а-b) Сократ не се чувствува нав-
prôton kakôn pephuken) (479d) Овој дел од редено од оваа изјава и ја цени искренос-
Горгија е можеби највпечатливиот. Кога та и директноста на Каликле. (487d) По-
некој врши неправда, тој, ултимативно, тоа, Каликле се навраќа на неговата
врши неправда на самиот себеси и својата одбрана на праведноста на природата (а
душа, бидејќи ја заробува во состојба на не на општеството), каде силните ги веж-
неред и хаос, ја претвора во роб на баат своите предности над слабите. “При-
страсти и желби и ја води кон несомнено родниот” човек има несопирлив апетит,
мизерен начин на живот. наспроти кој само слабите (по природа) ја
Ако еден човек не сака да има неи- слават праведноста и умереноста чија ос-
злечив тумор на душата, тој треба да по- нова се вештачките закони (општестве-
брза кај судијата штом разбрал дека сто- ни), а не законите на природата. (483b,
рил нешто лошо. (Реторот) треба прво 492a-c) Сократ одговара дека “номосот”
себеси да се обвини, а потоа да остави не- (обичај, закон) и природата подеднакво
говото семејство и пријателите да го об- потврдуваат дека да се врши неправда е
винат, тоа е моќта на вистинската правда. посрамно отколку да се трпи, односно
(480c-e) Но! Ако твојот непријател сторил дека еднаквоста Е правда. (489а-b) Замис-
нешто лошо, тогаш треба да го оставиш лениот идеален маж на Каликле е несре-
да ја труе сопствената душа, да скапува ќен човек. (494а) Сократ се навраќа на не-
во својот неправилен начин на живот. говата претходна позиција дека недис-
Пол и Каликле се вчудоневидени од Со- циплинираниот човек е несреќен и треба
кратовите изјави и се прашуваат дали тој да биде подлегнат на правда. (505b) Ка-
можеби сепак само се шегува. (481b) ликле се чувствува раздразнето од Сокра-
Според Каликле, ако Сократ е во право, товото упорно инсистирање на својата
тогаш сите луѓе живеат живот превртен теза, и предлага тој самиот да продолжи
наопаку, односно се прават спротивно од да дебатира со себеси. (505d) Сократ се
она што би требале. Сократ вели дека тој согласува и ги замолува присутните да
ги љуби и Алкибијад (славен стратег, слушаат внимателно, вклучувајќи го и
генерал, пребегнал од Атина кон Спарта Каликле, и да го прекинат навремено ако
заради обвиненија на неговите политички се чини дека говори неправилно (лажно).
непријатели - сограѓани, а од Спарта во (506a-c) Сократ продолжува со
Персија, од каде повторно се вратил во монолог, и потсетува дека сè што прет-
Атина кога неговите сојузници се вратиле ходно кажал сè уште вреди како негов
на власт; по втор пат бил прогонет; еден став. (509b) Тој објаснува дека животниот
период престојувал и во Фригија; бил стремеж треба да цели кон она што е
убиен, претпоставено по нарачка од добро а не она што е шријатно.
Спартанската власт) и филозофијата, но

136
SOVREMENOST, br.1, 2020

За него се поугодни луѓето што трпат бидејќи стануваат подобри и се пример за


глад и жед отколку слаткоречивите поли- другите, кои, гледајќи ги нивните страда-
тичари. “Ние сега сме мртви, а телото ни ња, ќе се плашат да направат исти зло-
е гроб” (493a), и “А кој ли знае, дали жи- дела. (525b) Во “Одисеја” Хомер пее за
вотот е смрт, а смртта живот?” – го цити- кралеви кои вечно страдаат во Хад, до-
ра Еврипид (кој бил негов близок при- дека обичните злобници, како гркот Те-
јател). (492е) Тврдејќи дека е еден од рет- рсит, иако лоши, имаат шанса за покају-
ките, ако не и единствениот aтињанин вање. За Каликле ова веројатно изгледа
што се занимава со вистинската вештина како бесмислица, вели Сократ, само уште
на државништво, и, бидејќи тој говори една стара приказна, но, сега е времето,
вистина, а не ласкателство, ако биде осу- додека е жив да размисли за своите пос-
ден, “ќе бидам суден како што би бил су- тапки, пред да се сретне со својот Судија.
ден лекар, пред суд од деца, по обвинение
од готвач”. (521e) Таков обвинител сигур- Заклучок
но успешно би ја завршил работата, а
Сократ би бил осуден на смрт. За Сократ Проблемите на пропагандата и кон-
единствено важна е чистотата на неговата ституираноста на јавниот морал, како и
душа, која тој успеал да ја одржи, и во тоа прашањето дали вистинското јаство лежи
се состои неговата вистинска моќ. (522d) во јавната репутација или приватната дра-
Сократ го завршува Платоновиот дијалог ма на сечиј живот, кои се разгледувани во
со раскажување на една приказна, за која Горгија, се подеднакво актуелни денес
Пол, Горгија и Каликле ќе сметаат дека е како и во класичното грчко доба.
мит, но тој ја смета за вистинита. (523а) Реториката била важен дел од антич-
Вели, во старите времиња, Кронос им ката грчка едукација, бидејќи им овозмо-
судел на луѓето токму пред нивната смрт, жувала на политичарите и другите јавни
и ги делел на две групи. Добрите и пра- говорници да ја убедуваат нивната публи-
ведните ги праќал на Островот на Блаже- ка во нивните ставови на ефикасен и
ните, а неправедните богохулници долу ефективен начин. Но, како тогаш, така и
во страшниот Тартар. Ова бил неправи- сега, токму заради тоа, постои опасност
лен суд бидејќи луѓето сè уште биле жи- поврзана со оваа вештина,бидејќи и таа,
ви, со облеката на нив. Зевс го променил како секој друг моќен алат, може да биде
тоа така што луѓето откако ќе умреле злоупотребена. Доблесниот ќе ја користи
биле изнесувани, сосем голи, пред судот за добро, злиот за неправда. Оттука, уште
на Минос, Радамант и Ајак, кои исто така поголема е етичката одговорност на сите
биле голи, за да душите на мртвите бидат оние кои директно или индиректно се
видливи со сите мани, неправди, но и занимаваат со ваков вид интелектуална
добрини што ги сториле во животот. дејност.
(523d-524a) Сократ целосно верува во “Горгија е ‘најмодерниот’ од сите
вистинитоста на овој мит, и во пораката Платонови дијалози. Близначките пробле-
дека смртта е разделба на телото од ми што ги експонира – како да се контро-
душата. Секој ги задржува квалитетите лира моќта на пропагандата во демокра-
што ги поседувал во животот – оној кој тија, како да се возобноват моралните
бил дебел, долгокос човек ќе има дебел, стандарди во свет во кој традиционалните
долгокос труп. Сеедно е кој и што бил чо- стандарди се дезинтегрирале – овие се
векот додека бил жив, макар и моќник, централните проблеми на дваесеттиот
ако вршел неправди, тие ќе остават лузни век.” – E. Р. Додс
на неговата душа. (524b-525a) Оние што
се (праведно) казнети (заради вршење
неправда) всушност бенефицираат од тоа,

137
SOVREMENOST, br.1, 2020

Библиографија

Платон. Горгија (превод од старогрчки Валериј Daniel N. Erickson. “Gorgias,Polus, and Socrates
Софрониевски). Скопје: Bigoss, 2004, 162 on Rhetoric in Plato’s Gorgias”. LCMND e-
Ђуриђ Милош. Историја хеленске Journal Volume 2004/1.
књижевности. Београд: Завод за уџбенике http://www.umanitoba.ca/linguistic_circle/e_jo
и наставна средства, 1986, 480-552 urnal/v2004_1p.pdf
Недељковиќ Душан. Историја на Adam Kissel. “The greatest and ultimate evils in
философијата (скопски предавања) I. Plato’s Gorgias”.
Скопје: Македонска книга, 1984, 26-109 http://home.uchicago.edu/~ahkissel/plato/gorgi
Wikipedia: The Free Encyclopedia. “Gorgias”. as2.html
http://en.wikipedia.org/wiki/Gorgias. “The structure of Plato’s Gorgias”.
David Hoffman. “Justice and the Self: A Reading https://docs.google.com/document/d/1ntk0RCn
of Plato’s Gorgias”. Udl5SbcUo6s1K7n2IxV12y1n4MYNlhpPja2
http://www.anistor.gr/english/enback/e024.htm U/edit?hl=en_US

138
SOVREMENOST, br.1, 2020

VREDNUVAWA

Славчо КОВИЛОСКИ

821.163.2/.4.09(045)(049.3)
930.85(497.7)(045) (049.3)

НОВА КНИГА, НОВИ СОГЛЕДБИ


(Васил Тоциновски, Заветни поуки, Академски печат, 2019)

Во новиот милениум Васил Тоцинов- лужи и како пример за надградување на


ски подготви и објави осум книги со ре- самиот автор во однос на начинот на из-
цензии, осврти и согледби на дела и авто- разување, техниката на пишување, но и
ри од македонската книжевност. Уште од на неговиот интерес кон одредени автори
првата ваква негова книга насловена како и дела. Така, ако првите книги критика
Зборот на времето од 1993 година, вкуп- Тоциновски ги базираше на претходните
но девет книги критика, ги собира љубо- објави во македонската периодиката,
питствата и анализита на белетристички и овојпат најголемиот дел од понудените
научни трудови, кои се силно врежани во прикази се објавени како поговори или
македонската книжевност и историја. предговори на одделни книги, потоа како
Како што веќе спомнавме, покрај наведе- поздравни говори и објави во странската
ната Зборот на времето, повеќедеценис- книжевна периодика.
ката работа на полето на книжевната кри- Од технички аспект, ќе спомнеме де-
тика и есеистика Тоциновски ја преточи ка за полесна навигација со текстовите
во уште следните наслови: Волшебности понудени за прочит, под секој од нив се
на зборот (2006), Времето го нема наоѓа местото и времето на неговата
(2007), Кон трајните вредности (2008), првообјава.
Мост од ѕуница (2011), Умни книги На прашањето на потребата за обја-
(2012), Пурпурни дождови (2013) и Град вување вакво дело, самиот Тоциновски на
со душа (2016). Со нив, тој си обезбеди крајот во своевидниот поговор („Кон кни-
место во македонската книжевност како гата ‘Заветни поуки’“) укажува дека е
еден од највредните проследувачи на ма- сработено не колку што се сакало, туку
кедонскиот пишан збор, без разлика на колку што се можело, дека тоа е чувство
жанрот, возраста на авторите, обемот на што радува и што прави гордост, дека на
изданијата итн. тој начин се гради традиција и континуи-
Книгата Заветни поуки е сочинета од тет на македонското литературно тво-
80 (со зборови: осумдесет!) текстови обја- рештво во светот и дека кон разгледува-
вувани во периодот од 2015 до 2019 годи- ните дела се пристапило со намера за гра-
на. Ваквата блиска временска рамка оваа дење почит, доверба, љубов и соработка
книга ја прави „најмлада“ во однос на меѓу луѓето. Како потврда на говорната
времето на создавањето на текстовите од кондиција на авторот на оваа книга, како
сите други книги критика и прикази на посебни прилози се сместени и три текста
Тоциновски. Имајќи го предвид неговото кои ги снимил и потоа на хартија ги
долгогодишно присуство на македонската забележал новинарот Свето Стаменов, а
книжевна сцена, оваа книга може да пос- се дел од неговите радио емисии обзнане-

139
SOVREMENOST, br.1, 2020

ти на фрекфенцијата на македонското Како што може да се види, интересот


радио. на Тоциновски е широк, лепезата на обра-
Бидејќи ја спомнавме говорната кон- ботените дела се движи од поезија, проза,
диција, на ова место треба да ја истакнеме книжевна историја и тоа на македонски,
и читачката и творечката кондиција на српски, бугарски и хрватски јазик. Тоа ни
Тоциновски. Имњено, педесет и двете го- зборува за врските што ги одржува со
дини работа на, како што забележува са- словенојазичните земји од нашето сосед-
миот тој, „лично авторско задоволство и ство и за пријателските врски кои со нив
среќа“, упатуваат на мислата дека негова- ги негува долги години. Да не заборавиме
та библиотека и архива е сочинета од поз- дека покрај честите фестивалски посети
нати, но и од подзаборавени дела и авто- во соседството, Тоциновски во еден пери-
ри, настани и времиња, што случајно, што од како професор на Универзитетот во
не, а кои заслужуваат да се стават во една Риека успешно ја презентираше македон-
заедничка корица, за потсет на некои и ската култура во Хрватска. Оттука, бројот
нечии духовни и интелектуални особе- на хрватски автори е значително поголем
ности. во однос на претставниците од другите
Меѓу бројните имиња кои нашле свое книжевности. Овој факт отвора можности
место во Заветни поуки, ги сретнуваме и за покажување (зголемен) интерес и од
домашните автори: Стефан Марковски, хрватската критика кон македонските
Зоран Пејковски, Милован Стефановски, книжевни остварувања, бидејќи веруваме
Христо Петрески, Славчо Ковилоски, дека овој однос е взаемен.
Павлина Климкар Меанџиева, Весна Пишувајќи на едно место за списани-
Мундишевска-Велјановска, Васил Дрво- јата и книжевноста за деца и млади, Тоци-
шанов, Горјан Петревски, Лила Арсова и новски ќе забележи дека добрата литера-
др. Од туѓојазичните ќе ги наведеме тура од овој вид „не признава поделба
имињата на: Неда Дукариќ Костелац, Ана според намената за возраста на консумен-
Дудиќ, Вања Христова, Срѓан Духовиќ, тите“. Овој заклучок, всушност, може да
Снежана Алексиќ Станојловиќ, Дамир се однесува на сите дела кои во себе има-
Марас, Ивона Капор, Сања Гракалиќ ат естетски вредности и кои ги почитува-
Пленковиќ и др. ат правилата на внимателен однос кон чи-
Тоциновски посветил внимание и на тателот. Овој заклучок само го надопол-
книжевните текови на македонското ли- нува знаењето дека „Списанијата се баро-
тературно друштво „Григор Прличев“ од метар за катадневието на книжевноста.
Синдеј, Австралија во текстот „Ѕуница Тие се насушна и незаменлива потреба
меѓу два далечни брега“, „За велешката како летопис за движењата, појавите и
книжевна традиција“, „Велешки непре- манифестациите, за авторите и делата
сушни поетски извори“, „Поетски посве- како етика и естетика со историски ди-
ти на Даница Ручигај“, „Списанијата и мензии за зборот, времето и просторот“.
книжевноста за деца и млади“, „Новата Овие размисли на Тоциновски се ос-
македонска книжевност за деца и млади“, новниот стожер околу името и идентие-
„Итар Пејо македонски и светски“ и уште тот на книгата Заветни поуки. Поучувајќи
неколку согледби поврзани со теченија во се од минатото, оставено како завет од
нашата литература и со друштва кои ги претходните генерации, книжевните кри-
негуваат македонската култура и умет- тичари само се надоврзуваат кон богатата
ност. традиција на македонскиот народ во него-
вото писмено изразување, како единствен

140
SOVREMENOST, br.1, 2020

непобитен факт за неговото постоење. обучат или некој друг синоним во оваа
Малиот пазар и ограничениот пласман насока, да сакаат да читаат, да ги сакаат
произведен од ова литературно поднебје книгите.
не треба да го обесхрабри авторот, туку Во својата најнова книга Заветни
да го вдахнови за создавање нови книжев- поуки, Васил Тоциновски се придржува
ни достигнувања. Единствено така, како до девизата дека човекот се памти и спо-
да сака да каже Тоциновски, можеме да менува само и единствено преку неговите
го зачуваме времето, да го конзервираме дела. А кон нив треба да се однесуваме
во нешто убаво и свето и да го предадеме достоинствено и со љубов. Осумдесетте
на понатамошно чување на генерациите рецензии и осврти ни даваат можност да
што доаѓаат. Оттаму, разочарувачки се запознаеме со нови дела од македонски
делува фактот што токму литературата за и странски автори, за кои доколку не сме
деца се наоѓа во слободен пад, како да се во можност да дојдеме до нив и да ги
сака да се занемари идејата дека основата прочитаме, барем ќе имаме сознанија за
на секоја книжевност започнува од успе- нови мисли и богати светови.
хот децата да се оспособат, навикнат,

141
SOVREMENOST, br.1, 2020

Никола ПИЈАНМАНОВ

75(497.7)Попов, Т.

МАГИЧНИОТ РЕАЛИЗАМ НА ТОНИ ПОПОВ

Уште пред да се запознаам со сликар- лопени со прозирна фолија, заради зашти-


ството на Тони Попов и лично со него, та, а врз нив се наталожила прашината на
знаев дека е поет. Делумно ја познавав долгото отсуство. Трагите врз сликите ќе
неговата поезија. Но, откако ја открив ги оставиме ние, оставајќи го нашето при-
неговата сликарска пасија, впечатокот суство. Во таа кутија од спомени, форми-
само се поклопи. Тоа се слики, отсечоци те како да сакаат да се ослободат од при-
од неговиот книжевен универзум. Како падноста. На еден поетски начин се пре-
што Вилијам Блејк ги сликаше своите плетуваат фотографската меморија и наб-
песни и Калил Гибран ги опеваше своите људувачката перцепција на уметникот.
слики, така и Тони Попов го смрзнува во Контурите стануваат меки од патината на
слики својот поетски свет. сеќавањето. Збрчкано парче хартија, ист-
Во воведот на филмот ,,Персона”, рошена туба со боја, суви четки забораве-
Ингмар Бергман со еден маестрален сли- ни од сликарот, догорени чкорчиња, куќи
карски потег направи ликовен колаж од и напуштени дворови, фамилијарни пор-
човечката колективна меморија и архети- трети во темно сините соби, празни кре-
пот на личноста. ,,Јас” како дел од архи- вети, оттуѓени ликови кои се бараат едни
вите, или ,,Јас” како единка со посебна со други во просторот, свеќи во мракот...
смисла за постоењето во овој свет? Тоа е една врата поддотворена толку колку што
филм во филм, поточно сликарство во треба да насетиме дека во соседната прос-
филм, издвоена целина, коктел од доку- торија има барем малку светлина. Анге-
ментаристичкото и уметничкото. Оттука лот од филмот на Вим Вендерс, копнееше
произлегува и таа катарзична драма, каде по земјата, по топло кафе, сакаше да
ликовите поделени меѓу стварноста и стане обичен човек. Такви се темите во
мечтите, се грчат во секојдневието. сликите на Тони Попов.
Копнеат да се вратат дома. Како две риби Меморирани секвенци од прецизно
исфрлени на песокта. наместени сцени. Тие се само навидум
Но кое дома? Домот како Едемската статични. Неговото фигуративно сликар-
градина и изгубениот рај, или дома како ство е во целосно треперење. Најчесто се
местото во кое сме се родиле. Дома, тоа парови, желни да остварат контакт.
онаму каде што престојуваме? Под кири- Се допираат, сакаат да се доближат, го
ја? (Сите сме еден вид кираџии во овој исполнуваат просторот со присутност. И
свет). Што е навистина домот и каде е сепак се разделени. Ликовите во неговите
местото на нашата припадност? слики имаат аура на издвоеност. Почесто
Овие прашања ги отвораат сликите тоа присуство е исполнето со тишина.
на уметникот, поет, сликар и раскажувач Осаменоста е тивка, длабока. Нема спек-
Тони Попов. А тој денеска со своето тво- такуларни вресоци и крикови на стра-
рештво, отвора еден нов простор, галерија дањето. Овие ликови или се помириле со
каде уметниците ќе ги претставуваат судбината или достоинствено го носат
своите ликовни визии. товарот на своето бреме. Осамени пор-
Сликарството на Тони Попов е како трети на далечни познаници, фамили-
семеен албум во кој фотографиите се пок- јарни портрети во кои секој е сам, нави-

142
SOVREMENOST, br.1, 2020

дум овековечени и згрижени од забора- Во најновиот ликовен проект ,,Бев за-


вот. Контури кои бледеат, луѓе со уморни губен“, Тони Попов повторно прави ре-
очи. Но сепак, автопортретот кај Тони конструкција на спомените. Уметникот,
Попов игра најзначајна улога. Тоа е хи- после талкањето низ лавиринтите на
руршки прецизно осветлување и разот- светот, се враќа дома. Како во библиската
кривање на човечката душа. Себепортре- парабола за Блудниот син. Бев изгубен,
тирањето е еден процес на самоспозна- но сега сум пронајден! Рециклираните
ние. Автопортретите се можеби најдлабо- материјали врз кои ги гради новите дела,
ката исповед која ни ја нуди уметникот. се отсечоци од големата одисеја. Тоа се
Јас сум сите! Се што гледам сум јас. Ог- предмети – патокази, Тие не се обични
ледалото не е повеќе поле за себепромо- објекти, туку подлоги врз кои ќе го живо-
ција или нарцизам, туку исповедалница. писа својот дневник, храм. Тие се крик на
Тие се контрапункт во диспропорцијален покајанието. Како давеник кој исфрлен во
сооднос со нашето време, чиј тренд е океанот, се држи за парче дрво од некој
фото - селфи промоцијата, каде себе – распарчен брод. Патината врз тие пред-
афирмацијата бара излез од самотијата. А мети е есенцијална . Сите тие ќе се преоб-
всушност е уште повеќе интензивирана. разат во творечкиот оган на себепрепоз-
Денеска се мисли дека целта на уметни- навањето и себеоткривањето. Стануваат
кот е да изненади, да шокира. Мислам дела. Штиците од домот на неговото дет-
дека тоа не е вистина. Уметникот нема ство, парче од дрвената скала, скршено
цел, неговиот творечки пат е самиот по огледало во кое сме се созерцале, (неко-
себе решение, реализација. Данило Киш гаш), збрчкана хартија со заборавен авто-
кажа - ,,ако јас сакам да испраќам пораки портрет, кутии и корици од прочитаните
до општеството со својата уметност, то- книги... Тони Попов во оваа изложба, им
гаш подобро би било да испратам теле- оддава почест на невидливите предмети
грама”. Уметничките дела се само реф- кои станале сликарски подлоги.
лексија на некоја далечна ѕвезда. Умет- Една минијатура со исцедена боја и
ничкиот пат, творечкиот занос е начин на дотрошена туба врз парче картон е исто
постоење. Тој пат е духовен, отвора нови така автопортрет. Уметникот се троши се-
врати, нови простори и димензии. беси, за да го обои сивиот свет.

143
SOVREMENOST, br.1, 2020

Васил ТОЦИНОВСКИ

821.163.42(497.6)-1(049.3)

НА КЛУПАТА МРЗОВОЛНО ДРЕМЕ ПОПЛАДНЕВНИОТ ПРЕМОРЕН СОН


Ivo Mijo Andrić. (2014). Zagrebački versi. Zagreb: Poezija na internetu

Човекот и градот се совршена цели- кои јас формата на комуникација јасно


на. Единството меѓу човекот/субјектот и дава до знаење оти тоа што го читаме се
градот/колективот го преплетува и осмис- мисли, соништа, копнежи, верувања и на-
лува душата. Со тоа градовите се слични дежи на Иво Мијо Андриќ. Загреб е негов
на луѓето, а со душа се оние градови кои град или поточно дом со признанието
имаат свое минато. Сопственоста на ми- како мото во книгата оти го сака до болка,
натото или сеќавањето на традицијата и неизлечиво, би додале неутешно го сака.
континутетот се вредносни етички и Станува збор за поет кој безрезервно се
естетски димензии кои ги исполнуваат дарува себеси и тоа е единствената мера,
темите и мотивите во стихозбирката без притоа да мисли и да бара колку таа
Zagrebački versi на Иво Мијо Андриќ. љубов му била возвратена. На еден пре-
Другиот и другото се карактер на поет- красен начин со автохтоноста на поетски-
скиот ракопис на вредниот или поточно от исказ и резултат се создава/формира и
неуморниот поет, раскажувач, романсиер, во одговорноста пред пуишаниот збор се
автор за деца и млади, драмски писател, афирмира единствената лирска историја
есеист и критичар, научен работник, за човекот Мијо Иво Андриќ и за градот
роден во Чаниќим, Тузла, 1948 година и Загреб.
неговата творечка дводомна припадност Поаѓајќи од видливото и чувствено-
ќе ја аргументираме со податокот дека е то, од поетот како вековита и лековита
член на Друштвото на хрватските писа- вода потекуваат загрепските стихови кои
тели и на Друштвото на писателите на длабат или трагаат по доживувањата и
Босна и Херцеговина. Да принадлежиш чувствата во кои се прекршуваат стожер-
на себе и во истовреме да им припаѓаш на ните егзистенцијални норми и димензии.
другите се одлика или поточно идентифи- Во поезијата на Андриќ покрај одмерува-
кација на добри и големи луѓе и творци. њето на зборот, строго и доследно се
Само тие имаат срце како што пееше трага по мислата и смислата на постоење-
величествениот Кочо Рацин, цел свет да то и истрајувањето на субјектот од една и
го зберат во себе. Човекот поет со занес и на објектот од друга страна. Уводната
љубов застанал пред куќите и зградите и песна Naš Zagreb во универзалните вред-
златоусно ги препознава прозорците како ности на животот во двата почетни стиха
очи, покривите како капи кои точно го строго одредува/предупредува оти сака-
одредуваат општествениот статус на ниот град секому му дава повеќе од тоа
градбите и полека се упатува низ вратите колку му зема. Нема случајности во све-
и портите во домот човеков како единст- тот, па така и Загреб е извор чии капки
вено огниште на трајната семејна вред- течат по бреговите на инспирацијата. Ту-
ност да ги слушне приказните за луѓето, ка се неговите поети кои не се поети ако
времињата и настаните кои некогаш биле во кафеаните не пијат гемиш, актерите и
живот. Стрпливо и критички авторот ги не можат да добијат улога ако немаат
одбира, подредува и ја создава хармонија- катадневни прошетки по Каптол или
та на секој збор, стих, строфа и песна во Илица, вајарите ги сонуваат стеблата на
144
SOVREMENOST, br.1, 2020

Зрињевац а сликарите ги отвораат врати- тагата и болката, вознесот ги открива по-


те на Каменита. Поентата како каракте- разот и поразијата, апсурдни и пардоксал-
ристика на спевот на Андриќ констатира ни се да се има и да се нема убавината на
оти градот секому му дава од тоа што го еднаш и кратко дадениот човечки живот.
има, а зема само од она што го нема. Тука Куќата без покрив болна е од невреме.
е магијата или поточно клучот да се влезе Сивило и студенило ја опкружуваат Kuća
во топлите соништа и вжарените копнежи u Radničkoj и како морница полазува сли-
што ги обединиле и направиле едно цело ката од преградието: Kuća s dimnjakom /
од Андриќ и од Загреб. Станува збор за Nad kojim stanuju zvijezde / Kašlje katranski
поезија во која што се одмеруваат мисла- čađ / Radujući se vjetru. / Stanari te kuće /
та и чувството, сонот и стварноста, уба- Smjerno odani Bogu / Molitve kazuju
вото и грдото зашто животот е вечна бор- šutnjom. / Njihova golema vjera / Gasi se s
ба. Кога сѐ би било толку убаво и возви- prvom kišom / Koja poplavu sluti / Uz leden
шено животот би бил бајка, а не битка за osmijeh zime. Поетскиот говор во прво
решителното да се биде или не во заски- лице децидно го одредува автобиограф-
таноста на Хамлет во ова забрзано и пре- скиот карактер на поезијата во вториот
вртено наше современие. дел од стихозбирката во кој разголените
Како да се запознае градот, како пре- мисла и душа ги восприемаме како рани
дуслов да може да се сака. Поетот опкру- за кои нема мелем. Станува збор за дла-
жен од објекти и предели го има можниот боко доживеана и искрено запишана суд-
одговор: Brzina oslobađa zarobljenike / бина со прашањето како и каде да се по-
Vlastite izdaje / Šuplje kanale u nezalijeće- бегне од сопствената кожа. Дали такво
nim sinusima / Planinske vjetrove iz нешто воопшто е можно!
pogrešnog smjera / I nešto što se zove / Иво Мијо Андриќ со книгата Zagre-
Voda / A što nema dubinu. Поетот точно и bački versi на уверлив и само нему својст-
со вистинските имиња ги идентификува вен начин покажува/докажува како треба
луѓето, времето и просторот. Сѐ е препоз- да се биде и дејствува како човек и како
натливо и познато, и како со магично поет. Во трката по пари и општетстевно-
стапче ги отворил градските порти во кои политички функции, егоизмот и нарцизо-
несетно сме влегле и ги доживуваме сите идноста како начела на мислење и одне-
најчудни и највозбудливи приказни. Нема сување во ова превртено и лудо време кое
потреба притоа да се прашаме што и постојано преповторува оти на светот не
колку од сето тоа е вистинско и доживеа- му требаат поети и секако во тоа има
но, зашто едноставно и безрезервно му голема вистина. Може да постои светот и
веруваме на поетот во она што го кажува, без своите поети. Точно е дека тие нема и
порачува и советува. Секоја песна е не можат ништо да променат. Но остану-
чудесна слика во која извонредно прециз- ва правилото без исклучок оти тогаш, тој
но се одразени менталитетот, етиката и светот би бил многу посиромашен, безли-
естетиката на севкупното загрепско пос- чен и безрезервно несреќен. Аргументи за
тоење кое посебно внимава на честа и тоа се песните посветени на Мирослав
достоинството како знак на националната Крлежа и Тин Ујевиќ. Во децениите по
припадност (Savski akvareli, Jezik нивното заминување во вечниот дом,
zagrebački, Jarunsko jutro, Teatar ITD, наспрема политиката, политиканството и
Vodoskok). Наспрема убавината и блеско- дипломатијата со милина кај луѓето живе-
тот на големиот град, Андриќ во вториот ат и се прикажуваат нивните животни и
дел од книгата го покажува/докажува и творечки врвици. Имало зошто да живеат,
неминовното правило оти лицето има и гордо го носеле името човек и трајно со
наличје. Наспрема среќата и радоста се убавината/магијата на поетската реч го
145
SOVREMENOST, br.1, 2020

пресоздавале животот. На крајот поетот вртеноста на цивилизациското постоење


боледува од незавршените стихови кои тие неуморно пишуваат и откинувајќи
спротивствени се гледаат очи в очи како дел од душата ги публикуваат своите кни-
знакови на светлината и темнината, денот ги. А тие се нивен тестамент, аманет за
и ноќта, љубовта и омразата, искреноста идните времиња и генераци. Загрепските
и интригата, животот и смртта. Песната песни на Иво Мијо Андриќ се книжевни
Kaptolski bakrostih почнува со строфа- вредности кои го мамат читателското љу-
та/вистината оти: Grad raste iz dana u noć бопитство, даруваат единствени радости
/ No ni groblja ne zaostaju / Na svakog и наслади додека се читаат, и над сѐ
rođenog / Jedan nerođeni / Na svakog вознемируваат и нѐ загрижуваат што тоа
pridošlog / Jedan u odlasku. Што преоста- се случува со човекот, животот и светот.
нува да се стори во галопот на времето и Не барајте одговори на многубројните ди-
животот кој го тревожи поетот, па намес- леми и недоумици, со внимание прочи-
то молитви говори песни (Ivanov dan). тајте ги Zagrebački versi и во нив ќе се
Среде животот и светот е поетот/поетите најдеме и препознаеме.
и тие точно го одредиле сопственото мес-
то во општеството. Во безумноста и пре-

146
SOVREMENOST, br.1, 2020

Васил ТОЦИНОВСКИ

821.163.3-1(049.3)

ПЕСНАТА МУ Е СЕ ШТО ИМА


Теон Борвеликов. (2019). Издишување. Скопје: ПНВ Публикции

Исчитувањето на стихозбриката ботка меѓу луѓето, застапување да се из-


Издишување на Теон Борбеликов тенден- бришат интригата, лицемерито и лагата.
цизно би рекле, нѐ потсети на древното И притоа во стиховите нема ронка гнев
правило за преплетувањето или заеднич- или закана, туку потреба со мисла и смис-
кото хармонично дејствување на уметнос- ла, со позитивна енергија да се отфрлат
тите. Станува збор за постапка/состојба поразиите, злото, непријателствата и да се
на зедништво и соработка во кои никому освои нова цивилизација. Сеќавајки се на
ништо не му зема или го става во секун- заедничките долги лета во песната Виду-
дарна функција, туку напротив креативно вање поставена како личен авторски и чо-
уметностите се дополнуваат, дорекуваат, вечки тестамент имаме директно обрака-
надградуваат и дообјаснуваат. Авторската ње/кажување: Убавино, ти мислиш лесно
идентификација е псевдоним на Дамјан е, / на видување во часови одбројано, /
Каранфилов (1994, Скопје) по образова- како река на која не и даваш да пресуши, /
ние оперски пејач, во кого љубовта кон оти ќе ти секне еланот и погледот, /
поезијата го воспоставува рамновесието што те крепи. Поуката е децидна и не
во постоењето на младиот човек. Двој- бара коментар, туку почитување и спро-
носта во творечката идентификација во- ведување или поточно оживотворување.
општо не е случајна. Тој и не верува оти Стиховите како издишување се един-
во животот постои случајноста, уверливо ствениот пат до слободата. Само со неа и
потврдувајќи ги тие и таквите етички и постои среќниот човек. Тој ги перцепира
естетски начела обракајќи му се на псев- многуте состојби, движења и процеси на
донимот да ги изнесе песните на светли- превртеното време и изместените/превр-
ната од денот, оти ако тоа не го стори по- тени вредности. А во него се невработе-
веќе нема да му ја должи својата верност носта, сиромаштијата и посебно стравот
или поточно послушност. Симболите и на духовната криза, безнадежноста и зат-
метафорите на поетиката се нагласени вореноста во магијата на кругот од кој
како и структурата на книгата од пет нема бегство/излез. Останале многу пе-
циклуси кои претставуваат една хомогена плосани, запустени домови, глуви сокаци
целина. Станува збор за поет кој во врие- и улици, молк надвиснал и се заканува во
жот на катадневието ги пречекорува ди- воздухот. Заминувањето надалеку / во
мензиите на минливоста, бесмислата, ап- нова татковина е грубо оттргнување /
сурдот и парадоксот кои ги жигосале на твоите делници од патитурата, / на
човекот, времето и просторот. Спротив- нашето камерно музицирање. Стихови од
ставени едни на други тие војуваат зашто песната Делови од Каватина со стравот
паѓаат сите маски кога ќе се пресрет- на новото утро сокриени во темнината и
нат/соочат со муграта, миг кога сонцето прашината. Токму во оваа песна Борвели-
изгрева а тој заоѓа, соопштува стравот во ков ја покажува дарбата за спојување на
уводната песна Жедниот. Всушност тоа е уметностите што ја манифестира во иска-
копнеж по еден поинаков и подобар свет, зот оти тој постојано/неуморно или пее
барање за љубов, добрина, почит и сора- или пишува. Таа наслада им посакуваме

119
SOVREMENOST, br.1, 2020

на читателите да ја почувствуваат во: нување оти во тој прекрасен ден за ништо


Даут пашин амам (Очите на поетот), мора некако да се истрае сам со/по себе.
Пејачот, Нина, Прекрасен ден за ништо Во поттекстот е суштината оти животот е
(Виолончело), Честопати сум птица, еден и единствен, нема ниту време ниту
Како да добиеш звук што ќе шушка, простор за било какви корекции.
Impromptu Fis-dur, Медениот кавал, Пре- Теон Борвеликов честопати е птица
познавање, Петок. Во нив се дише бедо- што не умее или не може да полета. Оста-
тија од секаков вид и притоа без да се нува само да сонува/копнее за предели во
претпостави оти таа може да биде убист- кои ќе може без страв да ги рашири
вена. Поистоветени се многу прашања, но крилјата. Сомнежот копа/длаби во душата
одговори нема. И исчудувањето дали тој и мислата, го јаде, не му дава да се изви-
и таа денеска меѓу себе си кажале нешто ши кон соопствената слобода. И крикот
убаво. Во Скици за едно време ја следиме оти со гордост пред светот јавно ќе глас-
потрагата по среќни лица, а тие се вис- ноговри за стравот за да се знае од каков
тинска реткост, но поетот упорно го бара ков е тој. Човекот во свои раце го има
ведриот лик на оние кои решиле да живе- животот и ако не умее да го нареди/сток-
ат, а не бедно да преживуваат. Тежок е ми по своја мера станал питач. Забеле-
патот во вистината. А таа е една и единст- жува: како питачи за разбирање во своето
вена. Сите велат оти сакаат да ја слушнат, глуво опкружување. Како питачи за доб-
што е бескрајно лицемерие, зашто од неа рина среде натпревари во кои секој се
бегаат како од чума. обидува на другиот да му направи што
Во животот постојат и возвишувања поголема пакост. Питачи за топлина меѓу
кои радуваат и паѓања кои тревожат. Тоа скаменети срца. Присетувајќи се на тат-
е вистинскиот живот, зашто среќата и ра- ковите зборови како предупредување ос-
доста се карактер на бајката. Сѐ почесто танува за крај сознанието оти сега тешко
го вееме црното знаме, / за трагедиите го одврзува крпчето со врзулците во
што не ги играме / туку катаден ги својата глава. Издишување(то) на Теон
живееме. / Не е времето криво / ниту Борвеликов е трајно запишано, би рекле
дождот / што одозгора паѓа, / небаре ќе тестаментирано во неговата дебитантска
ја исчисти / сета нечистотија наша книга со искрена пожелба дека и во
(Скици за едно време). Судбоносното на иднина, за која трага и што треба да биде
авторот како да му е пресудено на третата освоена, на читателите ќе има да им пону-
вечер. Идентификувајќи го сопственото ди нови творечки авантури и резултати.
постоење само во три стиха Борвеликов Од љубовта кон книжевноста, од силата и
го дава самопризнанието: Кога не пеам, мерата со кои младиот автор ненајавено и
пишувам. / Кога не пишувам, исто како оттука неочекувано дојде до нас.
да не постојам. / Понекогаш, така ми се
причинува. Нема лек за отворените рани
во двете посветени песни Пеење по Ацо
Шопов по стихови од Гледач во пепелта
и драмскиот или поточно драматичниот
дијалог меѓу пејачот и пијанистот во
Impromptu Fis-dur посветена на Елена
Мисиркова. Се поставува неминовно пра-
шањето што да се прави со себе или по-
точно но ништото како вредност на егзис-
тенцијата. Одговорот е едноставен и кон-
кретен, искрено признание или самообви-
148
SOVREMENOST, br.1, 2020

IN MEMORIAM

Никола ШИМИЌ – ТОНИН

929Шипинкаровски, П.

ПЕТКО ШИПИНКАРОВСКИ
(1946 - 2020)

Поетите не умираат, тие заминуваат кулци во утрините“ (2017); „Рудолф


од овој свет, се селат во песните, од време Арчибалд Рајс, За Македонија и за Маке-
на време навраќаат во нашите сеќавања. донците“ (студија) 2006; „Калесница на
Одат онаму каде нѐ водат судбините, од времето“ (Бугарија, 2011).
онаа страна на небесата. Застапен е во прегледите: „Од еден
Нека ти е лесна Македонската грутка до друг брег“ Od jedne do druge obale, пое-
Драг Пријателе. Ниеден народ со толку зија, (антологија на македонски и хрват-
љубов и восхит не беседи за својата земја ски автори, 2015); „Соѕвездие“/„Сазвеж-
како Македонците. А како зборуваше ђе“, 2018- антологија на македонски и
Петко за Македонија. Како зборуваше за српски автори); „Кога си со друга“(Gdy
Задар. За Хрватска. Се ширеше со љубов będziesz z inną), поезија, коавтор, на Кали-
низ Задар, низ Хрватска. на Изабела Зиола (Калина Изабела Зëла,
Запалив свеќа на Пријателот и долго 2015, Полска, )., „Сребреница“ (“Srebreni-
во ноќта се сеќавав на нашите средби, ca”) Никола Шимиќ Тонин (Хрватска) и
разговори, на неговите омилени и моите др.
драги Домаји, кои радо ги посетував и ги Бил основач и претседател на Кул-
носев и носам во срцето. На Македонија. турниот центар „Бран“ од Струга и на
Петко Шипинкаровски (р. 1946, с. манифестацијата „Струшки книжевни
Будимирци - Битола), писател, поет, сати- средби“ и главен и одговорен уредник на
ричар, драмски автор, есеист, критичар, Ревијата „Бранувања“ од Струга. Член на
преведувач и писател за деца. Друштвото на писателите на Македонија,
Објавени книги: романи „Откорнати надворешен член на Сојузот на независни
души“ (2003), „Петра“ (2005), „Црна писатели на Бугарија, како и на МНД од
љубов“ (2006), „Дабјак” (2009), „Златни Битола. Учесник на повеќе манифестации
обетки за Марија” (2011), „Децата на Ма- и добитник на награди и признанија во
рија” (2012); и „Утринска молитва“, Македонија и странство.
(2015); романизирани монографии: „Кога Преведен и препеан е на: албански,
тргнав Цвето во туѓина“ (2006) и „Струш- англиски, бугарски, полски, руски, роман-
ки сведоштва“ (2007); „Крлеж на вратот“ ски, словачки, српски, хрватски и други
(драма, 2017); монодрама „Духот на вој- јазици.
водата“(2003); драма „Крлеж на вратот ***
(2017); раскази: збирката раскази „Залез- Тишина падна по сите нас. Поетот
нина“ (2006); „Еден живот една приказ- Муниам рече: срцето е татковина на
на“, (2016) и „Разбранувани води (раскази љубовта, умот е нејзиното уточиште –
за деца, 2017); поетските збирки: „Седело за сеќавањата и поетите не рече ништо.
на орлица’’ (2006.); „Бели ветрови’’ Јас знам каде ќе те барам и најдам, во тво-
(2009); „Злоуми” (2011); „Бели утра” ите песни во твое сеќавање ПРИЈАТЕЛЕ.
(2013); „Дождовите доаѓаат“ (2016); „Ни-

149
SOVREMENOST
Spisanie za literatura, kultura i umetnost
Izdava~: Sovremenost, Skopje
mksovremenost@gmail.com

* * *
Korica
Стефан Марковски

* * *
Lektura
Verica Tocinovska

* * *

Likovno tehni~ko ureduvawe


Daniela Krstevska

* * *
Pe~ati
Akademski pe~at, Skopje

* * *
Tira`: 300 primeroci

* * *

Управен одбор:
Мишо Китаноски (претседател)
Стефан Марковски
Горјан Петревски
Васил Дрвошанов
Лиле Арсова

* * *

Надзорен одбор:
Томе Велков (претседател)
Радован П. Цветковски
Маја Боцевска
Dosega{ni glavni i odgovorni urednici:
(1951) - Kiro Haxi Vasilev
(1951 - 1952) - Vlado Maleski
(1952 - 1953) - Slavko Janevski, Dimitar Mitrev i Aco [opov
(1954 - 1957) - Dimitar Mitrev
(1958) - Aleksandar E`ov
(1958 - 1968) - Dimitar Mitrev
(1969 - 1982) - Georgi Stalev
(1983 - 2002) - Aleksandar Aleksiev
(2003 - 2012) - Vasil Tocinovski
(2013 - 2017) - Slav~o Koviloski
(2018 - ) - Stefan Markovski

Materijalite do eden печатарски tabak, odnosno 12 strani se dostavuvaat


po e-mail ili CD, zaedno so pe~aten tekst so kirili~na poddr{ka vo Times
New Roman ili font Pulstajms7 za kirili~no pismo i Times New Roman za
latini~no pismo. Drugite koristeni fontovi da se ispratat po e-mail ili da
se snimat na CD. Rakopisite ne se recenziraat, ne se honoriraat i ne se
vra}aat.
Adresa: Spisanie "Sovremenost#, Skopje,
ul. Franklin Ruzvelt 8, po{. fah 221.
^ek s/ka 300000001185473,
Dano~en broj 4030988132811
Komercijalna banka a.d. Skopje

Objavuvaweto e pomognato od Ministerstvoto


za kultura na Republika Severna Makedonija