Вы находитесь на странице: 1из 173

Книга издана при финансовой поддержке РГУП «Сарпа»

Кетченеровского района Республики Калмыкия


(директор, депутат Народного Хурала
(Парламента) РКМутулов М. Н.)
ЭРЭСЭН НОМ ИН АКАДЕМ И Н УЧРЕЖДЕНЬ
ХАЛЬМГИН с о й л -т у у ж ; Ш И Н ДЛ Л ЬН Э КУРЭЛЦ

АЛТН Ч ЕЕ Щ Э КЕЛМРЧ
Боктан Шаня

Элст
2010
УЧРЕЖ ДЕНИЕ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМ И И НАУК
КАЛМ Ы ЦКИЙ ИНСТИТУТ ГУМАНИТАРНЫ Х ИССЛЕДОВАНИЙ РАН

ХРАНИТЕЛЬ МУДРОСТИ НАРОДНОЙ


Шаня Боктаев

Элиста
2010
УДК 343
ББК 82.3 (2Рос=Калм)
А 52

Печатается по решению Ученого совета


Учреждения Российской академии наук
Калмыцкий институт гуманитарных исследований РАН
Серия «©вкнрин зеер» («Сокровища предков»)
основана КИГИ РАН в 2008 году
Редакционная коллегия серии:
Э.П. Бакаева (зам. главного редактора), Т.Г. Басангова,
В.М . Гацак, З.К. Кыргыс, Б.Б. Манджиева (отв. секретарь),
М .И. Магомедов, Н.Г. Очирова (главный редактор),
Э.У. Омакаева, Г.Ц. Пюрбеев, Е.Э. Хабунова

Редакторы:
Н.Г. Очирова (отв. редактор), Б.Б. Горяева

Рецензенты:
В. Т. Сарангов, Э.Б. Овалов

Алтн чее^тэ келмрч Боктан Шаня. Хранитель мудрости


А 52 народной Ш аня Боктаев. Сост., предисл., коммент. и прилож.
Б.Б. Манджиевой. Элиста: КИ ГИ РАН, 2010. - 172 с. - Серия
«©вкнрин зеер» («Сокровища предков»). На рус. и калм. яз.

В сборнике представлен репертуар известного сказителя


Ш. В. Боктаева. Сказки, легенды и предания, пословицы и поговорки,
некоторые приметы и поверья, а также устные рассказы, записанные
учеными КИГИ РАН у знатока калмыцкого фольклора, отличаются
разнообразием сюжетов и богатством языка.
Книга рассчитана на фольклористов, этнографов, языковедов и
всех тех, кто интересуется сокровищами духовной культуры калмыц­
кого народа.

18БК 978-5-94587-425-1 © Учреждение Российской академии наук


КИГИ РАН, 2010.
Сокровища предков

ШАНЯ ВАСИЛЬЕВИЧ БОКТАЕВ И ЕГО РЕПЕРТУАР

Богато и уникально устное поэтическое творчество кал­


мыцкого народа, которое входит в национальную культуру
как ее органическая часть. В нем представлены мифы, легенды
и предания, сказки и песни, пословицы и загадки, эпос. Осо­
бенностью устной поэзии калмыков являются такие самобыт­
ные жанры как йорял (благопожелание), магтал (восхваление),
яс кемялген (сказывание по кости), «72 худл» («72 небылицы»),
шаваш (восхваление танцующего) и др. Вершиной калмыцко­
го фольклора, его жемчужиной, произведением мирового мас­
штаба, воплощающим как национальные, так и общечеловече­
ские ценности является калмыцкий героический эпос «Джан-
гар». В песнях «Джангара» воспеты подвиги богатырей, веду­
щих борьбу с многочисленными врагами за установление мира
и спокойствия в эпической стране Бумба, воплощены лучшие
черты народа, его идеалы и вековые чаяния, стремление к жиз­
ни без войн, без тягот и лишений.
Эпические песни о Джангаре и другие жанры устного
поэтического творчества калмыков дошли до наших дней
благодаря талантливым певцам и сказителям. Они бережно
передавали знание фольклора из поколения в поколение, со­
храняя исполнительские традиции и каноны. Известны шко­
лы калмыцких джангарчи, у которых были свои эпические
репертуары, своя манера исполнения. Так, в XIX веке жили
классические певцы «Джангара» Поврам и его последовате­
ли Бука и Санджи. Начало XX века ознаменовалось тем, что
Номто Очиров, будучи студентом Восточного факультета
Санкт-Петербургского университета, записал десять песен от
выдающегося джангарчи Ээлян Овла. Известными рапсодами
и сказителями были М. Басангов, А. Козаев, Д. Шавалиев, Б.
Кюскеев, Т. Лиджиев, Н. Джукаев, Ц. Адучиев, У. Бадмаев, Н.
Оргаев и др.
Центром работы по собиранию, сохранению и публикации
калмыцкого фольклора является основанный в 1941 году Кал­
мыцкий научно-исследовательский институт языка, литерату­
ры и истории (ныне - КИГИ РАН). В 1960-70-е гг. сотрудники
5
в вкнрин зввр

Института в летний период совершали длительные экспедиции


по районам Калмыкии, собирая различный материал по этно­
графии, языку, устному народному творчеству. Плодотворны­
ми оказались исследования в фольклористике, проведенные
учеными в тот период. Записанные более сорока лет назад на
магнитные ленты бесценные репертуары замечательных зна­
токов устного поэтического народного творчества Санджи
Манджикова, Мутула Буринова, Эльзяты Кутуктаевой, Сан­
джи Бутаева, Чимида Комаева, Цасты Джаргаевой, Матрены
Зубовой и других, к счастью, сохранились. В настоящее время
в Институте ведется работа по их оцифровке на электронные
носители, продолжено издание и введение в научный оборот.
Одной из важных задач, которые решают сегодня ученые
наряду со многими вопросами исследования калмыцкого фоль­
клора, является поиск знатоков устного народного творчества
- сказителей и запись их репертуара. Начиная с 2000 года при
поддержке Российской академии наук возобновилась работа
комплексной экспедиции КИГИ РАН. Первый выезд ученых
состоялся в северные районы Калмыкии. Эта экспедиция при­
несла немало удач, в ходе нее было собрано много интересно­
го полевого материала, проведены видео- и фотосъемки. Ос­
мысление и введение в научный оборот результатов этой ис­
следовательской работы продолжается сотрудниками отдела
фольклора по сей день. Участники экспедиции познакомились
с фольклорными ансамблями, в частности, с коллективом «Кек
Булг» из поселка «Ергенинский», исполнителями народных
песен и джангарчи У. Бадмаевым из пос. Тугтун. Подлинным
открытием ученых стало знакомство с братьями Боктаевыми
Борисом Васильевичем и Шаней Васильевичем из пос. Сарпа
Кетченеровского района, носителями традиционной культу­
ры калмыков, великолепными знатоками устного народного
творчества и родного языка. На протяжении последующих лет
знакомство с ними переросло в крепкую дружбу и плодотвор­
ное сотрудничество.
Данная книга, в которой публикуется репертуар талантли­
вого сказителя, записанный Б.Б. Манджиевой, а также други­
ми сотрудниками отдела, является одним из результатов нашей
совместной работы с Ш.В. Боктаевым.
6
Сокровища предков

Шаня Васильевич Боктаев родился в 1933 году в хотоне


Нимгня Кёвя пос. Сарпа Кетченеровского района. Отец Шани
Васильевича, Васильев Бокта Дардунович, до войны работал в
колхозе, мать, Басангова Ота Менкенасуновна, вела домашнее
хозяйство и воспитывала пятерых детей. Но в мирную жизнь
страны ворвалась война, обездолив миллионы семей. Такая
же участь постигла семью Шани Васильевича, отец ушел на
фронт и погиб, защищая Родину. Семья фронтовика раздели­
ла горькую судьбу своего народа, была выслана в Алтайский
край, где, заболев, вскоре после приезда умерла мать. Рано
оставшись сиротой, Шаня Васильевич вынужден был зараба­
тывать себе на жизнь, поэтому учиться в школе смышленому
мальчику не пришлось. С десятилетнего возраста он начал ра­
ботать в колхозе подсобным рабочим на севе и уборке урожая,
пастухом - словом, где придется. Важно было выжить самому
и помогать семье. Он выдержал все испытания, однако позже
непосильный труд в детстве скажется на его здоровье, впрочем
как и на всем его поколении.
Вернувшись из сибирской ссылки на родину, Шаня Васи­
льевич продолжал самоотверженно трудиться на родной зем­
ле, работая гуртоправом в совхозе «Сарпа». Свидетельством
его добросовестного труда являются многочисленные награды
- почетные грамоты, дипломы, медали и звания. За высокий
профессионализм он был удостоен звания «Мастер живот­
новодства», награжден медалью «Ветеран труда», дипломом
«Золотых рук мастер», Почетными грамотами Калмыцко­
го обкома КПСС и Почетным дипломом Облсовпрофа, ему
была присуждена премия им. Героя Социалистического труда
Б.Д. Очирова.
Однако, кроме трудового вклада в развитие экономики
республики, значителен вклад Ш.В. Боктаева в сохранение и
приумножение духовной культуры калмыцкого народа. Он са­
мородок, талантливый и тонкий знаток традиционной культу­
ры своего народа, человек деятельный и умеющий добиваться
поставленной цели. Репертуар Шани Васильевича составля­
ют сказки, легенды и предания, благопожелания, пословицы
и поговорки, загадки, запреты и приметы, образцы детского
фольклора, которые он с малых лет слышал из уст известных
7
в вкнрин зввр

туульчи и келмерчи.
В довоенное время отец сказителя Бокта Дардунович ра­
ботал объездчиком в колхозе. В надежде найти потерявшийся
скот к нему часто приходили сельчане и люди из ближайших
хотонов. И если они находили своих животных, то обязатель­
ным «выкупом» у отца было рассказывание сказок, легенд,
преданий и т.д. Поэтому подолгу, с большим интересом отец
и малолетний сын слушали очередного рассказчика. Вскоре в
семье стало традицией слушать то же самое повествование, но
уже из уст Шани. Отец разглядел в любознательном сыне осо­
бые способности: прекрасную память, наблюдательность, ум,
любовь к устному народному творчеству, знаниям.
Вспоминая суровые годы в Сибири, Шаня Васильевич рас­
сказывал: «Уже поздней ночью, когда родственники после тру­
дового дня от мала до велика ложились спать, меня просили
рассказать сказку или легенду. Я начинал рассказывать и вре­
мя от времени спрашивал: «Слушает ли кто?», и, если мне отве­
чали: «Слушаем, слушаем!», я продолжал рассказывать. И так
рассказывал, пока на мой вопрос «Слушаете ли?» не слышал
ответа. Убедившись, что все заснули, я тоже засыпал».
Эти воспоминания характеризуют Шаню Васильевича как
увлеченного сказителя, внимательного к своей аудитории, го­
тового рассказывать до утра даже одному слушателю.
Благодаря своей исключительной памяти сказитель сумел
донести до нас услышанные почти семь десятков лет назад на­
родные творения. Сюжеты рассказываемых сказок, легенд и
преданий Шаня Васильевич усвоил через устную традицию, а
не из книг, так как ему не удалось получить даже начальное
образование.
В манере исполнения сказителя хочется отметить одну не­
маловажную деталь. Когда сказка уже была записана на дик­
тофон, он прослушивал некоторые эпизоды, при этом иногда
поправлял себя, если что-то запамятовал во время рассказы­
вания, то восстанавливал упущенное, иногда сразу, иногда
через некоторое время. Так, был случай, когда после записи
сказитель позвонил на следующий день и сказал, что он забыл
рассказать один эпизод. Вскоре во время очередной встречи он
заново рассказал сказку в более полном варианте.
8
Сокровища предков

Процесс записи на современные технические средства ув­


лекал сказителя. Впервые услышав свой голос в записи, Шаня
Васильевич очень удивлялся: «О, это же я рассказываю!». Ска­
зитель несказанно радовался тому, что произведения устного
народного творчества, усвоенные им от стариков, будут сохра­
нены и станут достоянием будущих поколений.
В беседе со сказителем я спросила, слышал ли он испол­
нение эпоса, на что он с сожалением ответил, что ему не до­
велось слышать «Джангар», и добавил: «Вот если бы я умел
читать, то выучил бы эпос из книг». Но как позже оказалось,
он знал сказку о тесте Джангара - Номо Тексег хане. Расска­
зав ее, Шаня Васильевич заметил, что в далеком детстве, иной
раз, не дослушав до конца, убегал с мальчишками поиграть в
альчики, и поэтому, как он сказал, «я рассказываю вам то, что
слышал, возможно, кто-то знает больше меня».
Первые записи сказительского репертуара Шани Василье­
вича были сделаны в начале 2001 года. В публикуемой книге
образцы устных произведений сказителя классифицированы
по жанрам: домгуд болн тууж;с (мифы, легенды и предания),
ац-адусна туск туульс (сказки о животных), сидтэ туульс (вол­
шебные сказки), баатрлг туульс (богатырские сказки), бээцин
туульс (бытовые сказки), ээлдхлин зэрлг (предсказания), йор
(приметы), худл (небылицы), магтал (восхваления), дуд (пес­
ни), тээлвртэ туульс (загадки), улгурмуд (пословицы), амн угин
келврмуд (устные рассказы).
Некоторые сказки, такие как «Долан хож;Ър нег туж;гр»
(«Семеро плешивых и один волосатый»), «Эрэн Сэн Эдг»
(«Эрян Сян Эдег»), «Эмтэ юмна кел меддг кевун» («Юноша,
знающий язык животных»), являются известными сюжетами.
Сказочный сюжет 670 «Язык животных» в репертуаре ска­
зителя имеет название «Куунэ кишг кун авч болдго» («Чужое
счастье человеку невозможно забрать»). Благодарная змея на­
деляет героя способностью понимать язык животных, но он не
должен говорить об этом под угрозой смерти. Услышав раз­
говор жеребенка с кобылицей, юноша наказывает жену, ко­
торая хотела узнать тайну. В калмыцкой сказочной традиции
варианты данного сюжета представлены сказками «Кун шовун
ацгин кел яЪж; медснэ тууль» («Сказка о том, как человек узнал
9
в вкнрин зввр

язык птиц и животных») (Архив КИГИ РАН, ф. 3, оп. 2, ед.хр.


146, с. 148 - 153) и «Сказка про молодца, понимавшего язык
животных» (Народное творчество калмыков. Сталинград;
Элиста, 1940. С. 237 - 240).
Волшебная сказка «Ном Тегсг хаана туск тууж» («Сказка
о Номо Тексег хане») является вариантом широкораспростра­
ненного международного сюжета 531 «Конек-горбунок», име­
ющего схожее начало с сюжетным типом 551 «Молодильные
яблоки», где братья отправляются за диковинками для того,
чтобы их отец прозрел. Богатырская сказка «Хальмгин хан
хасгин хан хойрин туск тууж;» («Сказка о калмыцком хане и ка­
захском хане») является локальным сюжетом, зафиксирован­
ным в калмыцком фольклоре в начале ХХ в. Г.И. Рамстедтом.
Эти две сказки сказитель Ш.В. Боктаев услышал в пятилетнем
возрасте и рассказал спустя шестьдесят восемь лет.
В калмыцком фольклоре существует много вариантов пре­
даний о народном герое Мазан Батаре. В ноябре 2001 года
Шаня Васильевич рассказал цикл преданий о Мазан Батаре.
Каждое предание имеет свое название («О женитьбе Мазана»;
«О том, как Мазан победил Тоол-Малу»; «О том, как Мазан
узнал сына»; «О том, как Мазан стрелял в сына»; «О том, как
Мазан победил врага»; «О том, как Заячи напугал Мазана»),
но их всех сказитель объединяет в цикл, именуя как «Предания
о Мазан Батаре» («Мазн Баатрин туск соцсхвр»).
В предании «О том, как Мазан победил Тоол-Малу» встре­
чается мотив неисполнившегося благопожелания, что является
характерным для традиции сказительства Ш.В. Боктаева, об­
ращающегося к разным жанрам фольклора. Согласно повество­
ванию, Мазан Батар узнает о том, что некий тринадцатилетний
мальчик Агтан из его нутука станет ханом, в то же самое время
появляется еще один претендент на ханский престол - юноша Ав-
лын Цаган из нутука его дяди Тоол Мала. Когда Авлын Цаган
начал собирать войско, Мазан Батар взял в плен его отца. Взяв
старика под стражу, он сам носил пищу и кормил его. Однаж­
ды, в отсутствие Мазана, пленному отнесли почетное угощение
- «цаЬан махна нуЬлур» (толстую кишку). Узнав о случившемся,
Мазан Батар тут же подбежал к старику и, схватив его за горло,
вытащил толстую кишку. По традиции преподнесенное почет­
10
Сокровища предков

ное угощение требовало произнесения благопожелания, поэтому


старик произнес йорял и пожелал своему сыну Авлын Цагану до­
стичь цели, победить в войне и стать ханом. Но почетная пища
не была проглочена, и благопожелание не исполнилось, Авлын
Цаган вместе с войском не смог прибыть на место сражения. По
этому поводу сказитель привел одну пословицу: «Дажлсн худлч,
зальгсн уннч» (Жующий - лжец, проглотивший - правдивец).
Волшебная сказка «Ном Тегсг хаана туск тууж» (Сказка о
Номо Тексег хане), рассказанная Ш.В. Боктаевым, интересна
тем, что в ней, по словам сказителя, одним из главных персона­
жей является Номо Тексег хан, образ которого присутствует в
героическом эпосе «Джангар». Эту сказку он слышал в раннем
детстве, в пяти-шестилетнем возрасте, от стариков-однохотон-
цев.
В героическом эпосе «Джангар» Ага Шавдал, супруга
Джангара - дочь Номо Тексег хана. Об этом сообщает нам
пролог песен репертуара Ээлян Овлы:
.. .В то время, когда аранзал Зерде его был быстрым,
Когда было острым его [Джангара] пестрое копье,
А сам он был юн и удал,
Отвергнув дочерей ханов четырех частей света,
Женился на дочери Номо Тегес хана,
Жившего между восходом солнца и п о л у д н е м .1
Сюжетно-композиционная структура «Сказки о Номо
Тексег хане» состоит из следующих элементов:
1. Зачин (Было у Номо Тексег хана три сына);
2. Беда (потеря зрения Номо Тексег ханом);
3. Совет сыновей хана;
4. Отправка в путь старшего сына (невыполнение трудной
задачи);
5. Отправка в путь среднего сына (невыполнение трудной
задачи);
6. Отправка в путь младшего сына - Мазана;
7. Прибытие героя к ламе;
8. Совет ламы и получение от него трех лепешек;
9. Добывание и седлание мусом предназначенного герою
коня Аксак Улана;
1 Джангар. Калмыцкий героический эпос. Тексты 25 песен. М., 1978. Т 1. С. 367

11
в вкнрин зввр

10. Погоня муса;


11. Нахождение героем павлиньего пера;
12. Прибытие героя во владения хана;
13. Исполнение трудных задач:
а) нахождение павлина (помощником выступает конь);
б) добывание золотого престола (помощник - птица Гару-
да);
в) желание хана сидеть в тени птицы Гаруды;
г) добывание дочери хана Воды (помощник - конь Аксак
Улан);
д) испытание старого хана кипящим молоком;
14. Гибель хана, победа героя;
15. Женитьба героя на дочери хана Воды и возвращение
домой;
16. Препятствие на пути (два брата бросают героя в про­
пасть);
17. Исцеление героя (помощники - две мыши);
18. Встреча героя с красавицей;
19. Уничтожение змея и спасение красавицы;
20. Возвращение героя из нижнего мира в средний (помощ­
ник - птица Гаруда);
21. Встреча героя с отцом (рассказ о путешествии по трем
мирам);
22. Возвращение зрения отцу;
23. Счастливый конец.
Из трех сыновей сказка выделяет младшего, только ему
удается выполнить трудные задачи и вернуть зрение отцу -
старому хану. Таким образом, беда в начале сказки обращает­
ся во благо к ее концу. Герой рассказывает отцу Номо Тексег
хану о путешествиях по верхнему и нижнему миру, о женитьбе
на дочери хана Воды, об уничтожении змея в Нижнем мире и
благополучном возвращении домой. Увиденное героем воз­
вращает зрение Номо Тексег хану.
Сказка богата архаичными мотивами и элементами. Так,
предназначенный герою конь находится у представителя ино­
го мира - муса, который в данном случае выступает в роли ко­
нюшего. С помощью волшебных лепешек, подаренных ламой,
герою удается добыть коня Аксак Улана. В героическом эпосе
12
Сокровища предков

«Джангар» конь Аксак Улан принадлежит ясновидцу Алтан


Чэджи.
Традиционный мотив «Трудные задачи», представляющий
собой испытание жениха, прямо связан с темой сватовства. За­
давание трудных задач есть проявление враждебности к же­
ниху. В исследуемой сказке враждебность к герою проявляет
старик, советчик хана. С каждым разом трудная задача услож­
няется, становится более опасной. Так, одной из задач является
поиск волшебной птицы - павлина. «Нашедший перо птицы,
найдешь и саму птицу», - обосновывает свое поручение хан.
Герой справляется с задачей, после чего испытание усложняет­
ся: «Принеси мне золотой престол».
По совету коня богатырь отправляется к птице Хан Гару-
да, спасает ее детенышей от змеи. Аналогичный мотив змее­
борства присутствует в «Джангаре»2, благодарная за спасение
птенцов Хан Гаруда возвращает Джангара на землю. В «Сказ­
ке о Номо Тексег хане» Хан Гаруда оказывает герою услугу
дважды: исполняет желание хана «сидеть в тени птицы Хан Га-
руда» и помогает богатырю выбраться из подземного царства.
Затем выполняет следующую трудную задачу «желание хана
жениться на дочери Хана Воды». Преодолев трудности, герой
добывает дочь Хана Воды, но претендующий на ее руку ста­
рый хан должен пройти испытание. Испытание старого хана
кипящим молоком - известный сказочный мотив3. Умерщвле­
ние хана означает передачу его власти молодому герою.
Избежать смерти герою помогает невеста, положив ему в
рот золотое кольцо, которое служит оберегом. Хан, увидев, что
герой не погиб, опускается в котел с кипящим молоком вось­
мидесяти кобылиц и умирает. Последующая женитьба бога­
тыря и возвращение домой должно было бы замкнуть круг его
путешествий. Но с момента вмешательства вредителей героя
(двух его братьев) сказка набирает «новый виток»: искалечен­
ный герой оказывается в подземном мире. Мотив исцеления с
помощью волшебных листьев встречается как в эпосе, так и в
сказке. Юноша излечивается листьями, принесенными мышью
для раненой мышки-самки. Змей-поглотитель - очередное пре­
2 Джангар. Калмыцкий героический эпос. Тексты 25 песен. М., 1978. Т 1. С. 360-361.
3 Пропп В. Я. Исторические корни волшебной сказки. Л., 1986. С. 340-341.

13
в вкнрин зввр

пятствие на пути героя. Согласно сюжету сказки, этот мотив


мог бы закончиться женитьбой освободителя, но герой уже же­
нат. Поэтому за оказанную услугу его возвращают в средний
мир.
В сказительском репертуаре Ш.В. Боктаева не только сказ­
ки, легенды и предания. Он еще и прекрасный знаток малых
жанров: загадок, пословиц, триад. Каждую пословицу скази­
тель мог раскрыть, объяснить примерами, рассказать по этому
поводу притчу, легенду или историю. Так, например, к посло­
вице «Хев уга куунэ амнд хурЬар хуслвчн ордмн биш» (Не­
счастливому человеку, хоть в рот пальцем заталкивай, все рав­
но не попадет) сказитель рассказал сказку «Уудэр орсн кишгэн
авхшув» (Счастье, вошедшее через дверь, не возьму).
Пояснение смысла пословиц примерами дает правильное
понимание народной мудрости, передающейся из поколения в
поколение.
Изучение репертуара Ш.В. Боктаева позволяет сделать вы­
вод о том, что сказительское знание гораздо шире его исполне­
ния. Подлинное мастерство сказителя заключается в том, что
повествовательная часть его репертуара емкая по содержанию,
например, смысл каждой пословицы, приведенной им, может
быть развернутым в устный рассказ. Любой эпизод, элемент
или мотив вполне может иметь продолжение, но уже как само­
стоятельное устное произведение.
Во время записи репертуара сказителя Ш.В. Боктаева нами
приобретен бесценный опыт фиксации фольклора у современ­
ных знатоков устного народного творчества калмыков.
В текстах сохранены особенности речи сказителя, его об­
разный язык. Магнитофонные расшифровки публикуются
без правки, с минимальным вмешательством в сказительский
текст, что обусловлено общими правилами издания фольклор­
ных произведений.

14
Боктаев Шаня Васильевич
(1933 - 2010 гг.)
ЦЕЦН БИЛТГИН ТУСК
КезэнэЬэ Цецн Билтг гидг кун йовж. Кучтэ шинжч кун1
бээж. Ьазр эргэд, шинжлэд йовад йовдг бээж. Уданчн болад
ирдг бээж. Нег дэкж йовж йовтлнь, Ижл мерин кевэд орс улс
ууджэж. Тегэд шинжлж.
Шинжлэд, цокад оксн алх дешинь2 ца цааЬан «яахув-
яахув» гиЬэд бээнэ. Ода эдниг ирхлэг, Ьазр егч болшго. Ьазр
егч гилэ, баахн Ьазр егхм, - гиж санж. Тегэд шинжлэд, Ьазр
гертэ, Ьаха малта, цар гестэ, царцаха Ьуйта, шалвр уга гергтэ,
шал кек нудтэ орс улс гиж шинжлсмнж.
Тегэд йовад, эргэд хэрж ирнэ. Хэрж ирэд, келнэ: «Ижл
мерин кевэд орс улс ууджэнэ. Тедниг ирэд, Ьазр сурхла, Ьазр
егхм биш. ©гч гилэ, баахн Ьазр егхм», - гинэ. «Я-а, теднчн
ирэд, Ьазр авад йовж одвш», - гинэ. «Ямаран Ьазр егвт?» - гинэ.
Тиигхлэннь, «Царин арсн Ьазр егувдн», - гинэ. Тиигхлэг, «Я-а,
царин арсн Ьазр егхм биш билэ. Шиирин арсн Ьазр егхм билэ»,
- гинэ. Тедн царин арсиг зусэд, тасмла эдл нэрхнэр зусэд, дала
Ьазр кеЬэд авчкж. Тегэд орс улс тургэр ессн юмнж.

КУН МАЛ УУДХ Ц А Г Т .


Кун мал уудх цагт бурхд хойр эдл сеегт, сег3 аЬуЬарн эдл
бээж, евснь нигтэрн эдл бээж, ендртэн бас эдл бээж, унЬта гу,
кууктэ куукд ку хойриг орулж. Тиигчкэд хэлэЬэд бээж. Куукд
кун кууктэЬэн хоюрн эврэннь сеегин евсиг идэд чилэЬэд, унЬта
гуунэ сеегт орад, идж. Тиигэд бурхд ку кемжэнд эс орулхла,
болшго гиЬэд кууг кемжэнд орулж. ©рун хот уух, удлэ хот уух,
асхн хот уух. ©дрт Ьурв хот уух.
Бурхн хе уудэхлэ, шулм яма уудэж.
Бурхн ном ЬарЬхла, шулм кезр ЬарЬж. Шулм кезр
ЬарЬчкад, келж: «Кенэ номд сээнэр шуттгж?» - гиж. Кезр на-
аддг улс кесг хонгт нер угаЬар, хот угаЬар кезр наадна. Номд
тиигж кун шутхш.
17
в вкнрин зввр

Бурхн арша ЬарЬхла, шулм тэмк ЬарЬж. Шулм келж: «Кенэ


арша сээнэр аршалдгж?» - гиж. Кун едр болЬн арша аршалхш,
тэмкиг болхла едр болЬн татна. Амндан авдг улс едрт кесг
амндан авна. Татдг улс едр болвчн, се болвчн татна.
Шулм келжэнэ: «Нег чегчиг сурад уулЬнав, - гижэнэ, - эрк
уудго кууг, хойрдгчнь эврэн уухч, эс сурсн бийнь, Ьурвдгч
чегчнь сурад уухч», - гижэнэ.

ХАЛЬМГУД АЛТА ЬАРСНА ТУСК


Кезэнэ хальмгин хан Увш хан Алта Ьарх цагт зар тэвсн
бээж: «Ьурвн жилдэн тел бичэ автха, гиж. Кун болвчн, мал
болвчн, ноха, мис болвчн, цугтан телэн бичэ автха», - гижэнэ.
Тегэд Увш хаана зэрлгиг зэрмнь куцэсн юмн уга. Бухнь ал-
драд, укрт орад, укр туЬлад, зэрминнь ажрЬнь алдрад, гуудлэ
харЬад, зэрминнь кевуд куук дахулж ирэд, хаана зэрлг куцэсн
юмн уга. Увш хан тиигэд зэрлгэн эс куцэсн улсиг дахулсн юмн
уга, энд улдж.
Увш хан Алта Ьархд ик утар нуусн бээж. Зерглэд, багар
йовхла, усн-евсн куртшго гиЬэд утар нэрхнэр йовсн бээж. Тер
цагт хасгин орн-нутгар дэврхлэ, хасгуд икэр дээлэд бээж. ©мн
захднь дэн болхла, хасгудла ноолдхла, ардк захдан зэцг егтл,
сара хонг болдг бээж. Ардк захднь дэн болхлаг, емнк улстан
зэцг егтл, сар болдг бээж. Тегэд хасгуд икэр дээлж.
Тер цагт Цевг Дорж гидг кун гер-мал уга, баахн кун бээж.
Ардаснь куцж ирж, Увш хааг. Куцэд ирхлэг, хасгин нег ик ба-
атр Ьарч ирэд, шуд кудад хайчкна, гижэдгчн. Тегэд Цевг Дорж
келнэ: «Тер кууЬэн нанд зааж егтн», - гинэ. Тегэд ноолдад,
еердлдэд ирхлэг, одак хасгин баатриг Цевг Доржд узулнэ. Цевг
Дорж ик холас хаЬад алчкна. Баатран алулчксн хэрэд йовж од-
цхана. Хэрэд хаандан одна. Хаандан одад келнэ: «Баатрмдн
алчква», - гинэ. Тер баатрин неринь мартчкув. Тиигхлэг баа-
тран алулчксн хасгин хан нег ик толЬаг цааЬаснь малтад, тер
толЬа дор тавн зун мертэ церг орулчкна. Тиигчкэд хальмгин
хааг дуудна: «Тер сарин тер едр тер ик толЬа деер тер мини ба­
атриг алсн куутэЬэн хоюрн Ьарч ир, - гинэ. - Куундхм», - гинэ.
Куундвр кехэр бээнэ.

18
Сокровища предков

Цевг Доржан дахулад, цагланнь одна. - Цевг Дорж гидг кун


хар козлдурта бээж. Козлдуран авдго бээж. Тер юцгад гихлэ
Цевг Доржин нуднэснь Ьал Ьардг бээж. Тиигэд хоюрн толЬан
ора деер ирэд, куундвр кежэЬэд, хасгин хан сурна: «Одак мини
баатриг алсн кууЬэн юцгад эс дахулж ирвч?» - гинэ. Тиигхлэг:
«Дахулад ирув, - гинэ. - Тер кун эн», - гиЬэд Цевг Доржиг за-
ана. Тер Цевг Доржин дерэн сурнь деру дуцгэ ергн, дервн
давхр бээж. Цевг Дорж барун келэн жииЬэд, дерэннь суриг
сем4 суцЬаЬад, зун келиннь дерэЬэн числхлэрн, дерэннь суран
сем суцЬад бээж.
Тегэд хасгин хан сурж: «Нэ, энугэн козлдуран авад,
чирэЬэн узул», - гиж. Тиигхлэннь, Цевг Дорж энд-тендэн
хэлэжэЬэд, козлдуран деегшэн кеЬэд, чирэЬинь ширтэд
хэлэЬэд окч. Хасгин хаана зуркнь чичрэд оч, тегэд хасгин хан
тер толЬан ора деер куундхлэрн, Увш хааг Цевг Дорж хойриг
кел бэрж болх болхла, докъя егх йоста бээж тер дорак улстан.
Тегэд хасгин хан тарЬн шар кевунд тавтнь тэвэд егхлэ, тавн
зун церг баЬ гиж санад, дээлж чадшго гиЬэд докъя егсн юмн
уга. Тер цергэн дээлж чадшго гиЬэд докъя егсн уга. Тегэд хо­
юрн куундвр кеж хойр хан: хоорндан дээлдшго болад, Увш
хан цааран йовж.
Тер Цевг Дорж гидг кун хойр мертэ бээж, селэд, кетлэд
йовдг. Нег мернэннь нернь ©зц Китт гидг мерн бээж. А негнь
©лн Бор гидг мерн бээж. Цевг Дорж келдг бээж: «©зц Китт
гидг мернэ емн бийд ергэд эс тэвх нааЬар емннь мерн Ьаршго,
ургдмчн биш, будрдмчн биш». Тегэд ода нууЬэд тер одх хаа-
наннь Ьазрт курнэ. Одх хаана Ьазрт курчкэд, хан тер Ьазрин
хаанд одна. Бээх Ьазр, бээр сурж. Тиигхлэннь, тер Ьазрин хан
келж Увш хааг: «Ьазр егшгов, - гиж. - Хэру нуутн, - гиж. -
ХарцЬу сеед баран болшго, хар буданд хать болшго таднар ю
кехм?» - гиж. Тиигхлэг Увш хан келж: «Мадн дотр гем уга, сэн
улс йовж йовна», - гижэнэ.
Тиигхлэннь, тер Ьазрин хан келж, Ьурвн даалЬвр егч.
Негнь - нарн Ьарх узгт ик уулын ора деер нег ик ац ирэд, кендлц
зогсчкдг бээж. Ик нарн ерун уд болтл, нарн узгддго бээж. На-
риг хааЬад зогсчкдг бээж. Тер ацгиг алад болвчн, эмдэр болвчн
бэрж егтхэ, гижэнэ. Нег даалЬврнь тер.

19
в вкнрин зввр

Хойрдгч даалЬврнь - нег шовун нисч ирэд, ку шуурч авад


йовж оддг бээж. Кун бэрж чаддго, хаж сумн тусдго шовун бээж.
Тер шовуг алад болвчн, эмдэр болвчн бэрж егтхэ гиж. Ьурвдгч
даалЬврнь удан болад, мартчкув.
Тегэд Увш хан ирэд, му бээдлтэЬэр бээЬэд бээнэ. Цевг Дорж
сурна: «Юн гиж куундут? - гинэ. - Ьазр егхий угай?» - гижэнэ.
Эн Ьазрт бээлЬх угай гижэхов. Тиигхлэ Увш хан келнэ: «Ьурвн
ик кунд даалЬвр егв», - гижэнэ. «Юн? Ямаран даалЬвр?» -
суржана. Тиигхлэннь тиигэд келнэ: «Турун даалЬврнь - ац
бэрх, хойрдгч даалЬврнь5 - шову бэрх». Тиигэд Цевг Дорж зэцг
егтхэ гинэ, тер ац Ьарч ирхлэ. Тегэд Цевг Дорж ©зц Китт гидг
мерэн унж авад Ьарад йовна.
Уулын белд одад, мерэн таг кеЬэд сееЬэд, хойр емнк келинь
боЬчкна. Тиигчкэд уул деер Ьарч ирсн ацгиг хана. Тер ац ор-
клад, э Ьарад, харжцнад, уулын ора деерэс келврнэ. Келврэд,
©зц Китт гидг мернэ евдгтнь ирэд тулж. Тер бийнь ©зц Китт
гидг мерн ургсн чигн юмн уга, будрсн чигн юмн уга. Тегэд тер
уурмудтэн мерэн магтддг бээж: «©зц Китт гидг мерн ургдмчн
биш, будрдмчн биш» гиж келдг бээж.
Нег даалЬврнь куцэчкв. Хойрдгч даалЬврнь - одак ку авч
оддг шову бэрх. Тегэд Цевг Дорж зэцг егтн гиж. Тер шовун
аашхла, тецгр будцЬурад оддг бээж, салькн кедлэд оддг бээж.
Нег дэкж шовун нисэд аашхла, Цевг Доржд зэцглнэ: Шовун
нисч аашна гиЬэд. Цевг Дорж саадган авад Ьарна. Шовун
ирэд, нег ку шуурч авад, деегшэн нисэд йовад одна. Шовуг
цугтан хана эмтн, тер Ьазрин улс. Цевг Дорж хасн юмн уга, са­
адган делэд, тевлэд йовад йовж халго. Тегэд Цевг Дорж тевлэ
йовж ухалж: тер шовуна ервлЬ темр бээж. Тер шовунд Цевг
Доржин саадгин сумн оршго бээж. Тегэд ухала бээж генткн
уханднь орна: тер шуурч авдгарн, иддг амта болх. Амарн идсн
хеен шагнь Ьардг Ьазр бээх. Тегэд тер Цевг Дорж делэд йовтл,
шовун узгддгэн уурч оч. Тегэд Цевг Дорж шаг Ьардг Ьазрарнь
хаж. Тегэд хачкад, хэлэЬэд бээхлэ, тер Ьазрин улс цугтан наад
бэрлдэд бээж, «Ьэргтэ хальмг, узгддгэн уурад йовж одсн цагла
хав» гиЬэд. Хачкад хэлэЬэ бээтл, шовун унж ирнэ. Шовун унж
ирхлэ, цугтан мини сумн тусла, мини сумн тусла гиЬэд цугтан
эзн болжана.

20
Сокровища предков

Тер цагт Цевг Дорж: «Кун бичэ еердтн, хойр хааг авч
иртн», - гижэнэ. Увш хааг, теднэ хааг. Хойр хааг ирхлэ, Цевг
Дорж келнэ: «Кен альдаЬарнь хасан келтхэ, - гинэ. - Би суман
таньдув, - гинэ. - Би тер отход Ьардг, идсн хотын шаг Ьардг
Ьазрарнь халав, - гинэ. - Дотраснь мини сумн Ьархла, би эзн
болнав». Тегэд шовуг сэкэд хэлэнэ. Шовуг сэкэд хэлэхлэ, Цевг
Доржин саадгин сумн дотраснь Ьарч. Тегэд Цевг Дорж шову
хасн кун болж Ьарч.
Ьурвн даалЬвр ЬурвлаЬинь куцэЬэд, Ьазран авад бээсн цагт
Цевг Дорж ерунд ерлэ босад, уул орад йовж оддг бээж. Тиигэд
Увш хан тер Ьазриннь хаанд одад, келнэ: «Эн Цевг Дорж гер-
мал уга кун Ьазран санжах бээдлтэ», - гинэ. Тиигхлэг тер Ьазрин
хан хэрэд, «Мини куукнд эрк зе», - гинэ, Цевг Доржд.
Цевг Дорж гер буулЬснь угаЬинь цааранднь меджэхшув.
Мини бичкндм, зурЬата-долатадм соцссн юмн. Ода кенэ кен
гидг куунэс соцссан медхшув.

МАЗН ТООЛ-МАЛА ГИДГ НАЬЦХАН Я Ь ^


АЛСНА ТУСКАР
Кезэнэ Мазн ац-шову харвад, хойр-Ьурвн сарданчн,
жилэрчн йовж оддг бээж. Кесг жил боладчн ирдг бээж.
Нег дэкж хол Ьазрт йовж одсн арднь тер Мазна эцгэс нег
Агтн гидг кун арвн Ьурвта кевун хан суух болж Ьарна. Тер хан
суух болж Ьархлаг тер Мазна наЬцхиннь Тоол-Малан эцгэс
бас хан суух кевун бээж. Тернь ода, удан болад мартчкв, тер
куунэннь нернь ода тер. Авл гидг евгнэ ЦаЬан гидг кевун
болжахмб, эс гиж Авлын ЦаЬан гидг кевун болжахмб. Тер кун
Тоол-Малан эцгин кун бээж. Мазна наЬцхиннь эцгин кевун сэ
булалдад, хан болад суухар бээж.
Тегэд Авлын ЦаЬан кевун церг нээмэдлхэр йовж оч. Арднь
Мазн Авлын ЦаЬана эцкинь кел бэрж авч. Нег герт бээлЬэд
бээж, хотынь эврэн тэвж егдг бээж. Нег дэкж Мазниг удан бо­
лад бээхлэ, тер бээсн улсас негнь хотан уухларн, бэрэнд бээсн
евгнд хот тэвж. Хот тэвхлэрн, цаЬан махна нуЬлур дееж6
тэвж. Тер хоорнд Мазн орж ирж. Мазн орж ирэд: «Ямаран
хот тэвбут?» - гинэ. Тиигхлэ «Тиим-иим хот тэвбу, цаЬан мах-

21
в вкнрин зввр

на нуЬлур тэвбу», - гинэ. Тиигхлэннь Мазн гууЬэд одад, евгиг


жажла бээтлнь, бахлурнь базЬад, тер цаЬан махна нуЬлурнь
хэру ЬарЬад авчкж. Тер хот ирхлэ, цаЬан махна нуЬлур деежтэ
хот ирвэ гиЬэд, йерэЬэд, ЦаЬан кевун кергэн куцэЬэд ирж,
дээЬэн дээлэд, хан суух гиЬэд йерэЬэд жажлжатлнь, Очра
Мазн орж ирэд, бахлураснь авад, цаЬан махна нуЬлурнь хэру
ЬарЬад авчкж. Тиигэд улгур бээнэ: Даж лсн - худлч, зальгсн
уннч.
Авлын ЦаЬан кевун церг нээмэдлэд ирж йовад, е-шуЬу
моднд харцЬу хар буднд теерэд ирж чадсн юмн уга. Очра Мазн
Авл евгиг чиндрлж шатаж. Чиндрхлэннь махмуднь, яснь цуг­
тан шатад, Ьолта зуркинь шатлго бээЬэд бээж. Тер цагт хурл
орулад, ку тэвж, хурлас лам ирэд: «Кеестэ келстэ мертэ кун
ирэд хээкртхэ, - гижэнэ. - Авлын ЦаЬан кевун дээЬэн дээлэд,
хан суужана гиЬэд хээкртхэ», - гинэ. Келстэ мертэ кун ирэд,
тиигэд хээкрхлэ, Ьолта зуркнь пард гиЬэд асч оч.
Мазна эцгин кун Агтн гидг кун арвн Ьурвта хан суух кевун
арвн хойр некдтэ орЬдул7 Ьарч. Хойр некдтэ бээж, негнэннь
нернь ©ргэ-Тургэ, а негнэннь нернь Темр Утцн гидг кун бээж.
Эцкнь келнэ: «©ргэ-Тургэчн асхар элкэн егэд унтна, а ерэн
емн нурЬан егчкнэ. А Темр Утцн болхла, асхар нурЬан егэд
унтна, ерэн емн болхла, элкэн егнэ. Тегэд Темр Утцан дахулад
йов, - гинэ. - ©ргэ-ТургэЬэн нанд улдэ», - гижэнэ. Тиигхлэннь
эцкэн итклго, Темр Утциг эцкдэн улдэЬэд, ©ргэ-ТургэЬинь
дахулна.
Тегэд е-шуЬу моднд бээсн цагтнь, ©ргэ-Тургэнь хот зеедг
бээж. ©дрт Ьурв хот авч ирдг бээж. Дэкэд едрт хойр авч ирдг
болж. Дэкэд нег авч ирдг болж, едрт. Нег дэкж ирэд, ©ргэ-
Тургэ тер Агтниг бэрж авх улст келжэнэ альд, ямаран Ьазрт
Агтн бээхинь. Ода шулун йовад, кел бэртн, - гинэ. Тиигхлэннь
Темр Утцн гетж одад, тунгинь соцсчкж. Соцсчкад Агтна эцкд
ирэд келнэ: «©ргэ-Тургэ ирэд, эднд келэд егчкв альд бээхинь».
Тиигхлэннь эцкиннь тер умсн деерэс босдго хар буур бээж.
Тегэд хот-хоол авад, ишкэ герэс унь тач авад, уньна салдрЬаснь
бурнтгнь боочкна. Тиигчкэд «Агтна хув бээхлэ, арнзл бол»
гиЬэд унярн емэрэн тулкэд йовна. Темр Утцн кучтэ задта кун8
бээж, ардан шуурЬ шуураЬад9, Агтн тал Ьарад гуулгнэ.

22
Сокровища предков

Агтн хотнь чилэд, чимг утхарн цоолад иджэж, тиигжэтл


негнь келнэ: «Хавр болн гижэх кевтэ», - гинэ. Тиигхлэг,
«ЯЬна?» гиж Агтн сурхлаг, «Ьалуна э Ьарва», - гинэ. Тиигхлэг
Агтн келнэ: «ЦуЬар Ьар Ьаран бэрэд, зерглдэд зогстн, - гинэ. -
Темр Утцн аашдг болх», - гинэ. Тер меджэнэ эн цагт Ьалун э
Ьаршго, темэнэ дун болх гиж санна.
Темр Утцн ирэд: «Тадниг ©ргэ-Тургэ герчлчкв, ода ирж
тадниг кел бэрхэр бээнэ», - гинэ. Тиигхлэннь, темэн деер мернэ
арс делгчкэд, «Темэн деер суужахшв, мерн деер суужанав»
гиЬэд Агтн Ьарад йовна. Тедниг Ьарад йовлЬнла Ьалнь унтрад
уга бээтл, ардаснь тедниг Авлын ЦаЬанихн бэрхэр ирнэ. Бэрхэр
ирхлэ, нуд-амн уга шуурЬнд альдаран Ьарснь медж чадлго, кел
бэрж чадсн юмн уга.
Агтн некдэрн терунэс Ьархларн, нег хотна захан герт орж
ирж. Тер герт Агтна наЬцхнь, Тоол-Малан ахнь ДуЬар гидг
кун бээж. «Орж ирсн улст ода хе ЬарЬ10», - гинэ хеечэн. Ямаран
хе ЬарЬхм? гихлэг, «Ишкрэд хээкрэд, эс босснь ЬарЬ», - гинэ.
Тегэд хеечинь хэру орж ирнэ.
- Хе ЬарЬувч? - гинэ.
- Уга, - гинэ.
- ЯЬад? - гинэ.
- Ишкрэд, хээкрэд ургэхлэ, сетрэн бодь бор боссн уга.
- Нэ, ЬарЬ, ЬарЬ, - гинэ. - Нег цагт эргэд ирхлэ, ЬарЬх гиЬэд
сетрэлсн сетрэн бор билэ, - гинэ. - ЯЬад сетрэлсн бор билэ
гихлэ, нег зем Агтн некдэрн арвн Ьурвн кун орЬдул Ьарч гихлэ
соцсчкад, эн бор иргиг сетрэллэв. Кезэчн нег ирхлэ, ЬарЬх
гиЬэд. Тиигхлэрнь «Агтнан эн улсас таняд автн», - гинэ. Тегэд
Агтнан таньж авад, цугтаднь емскул емскж.
Мазна эцгин кун Агтн гидг кун арвн Ьурвта кевун хан
суух. Мазна наЬцхиннь Тоол-Малан эцгэс бас хан суух Авлын
ЦаЬан кевун бээж. Эн хойр хоорндан сэ булалдна11. Сэ булалд-
хла, тегэд Тоол-Мала наЬцхнь Мазниг мел гетэд бээж, хэрж
ирхлэнь гертнь курглго, эцгэрнь оруллго харЬхар седэд. Тегэд
сэ булалдад бээтл, тун деерэс авн, гетчэЬэд, наЬцхнь Очра Маз­
ниг нег дэкж аашхлань, тегэд харЬад, мендлэд, ю эс куундэд
келнэ: «Ода иим-иим юмн болжана. Авлын ЦаЬана кевун
хан суух, Агтн хан суух, эн хойр сэ булалджана, чи ма хойр

23
в вкнрин зввр

хоорнднь орхм биш, - гинэ. - Чи Агтныг бичэ тат. Би Авлын


ЦаЬаниг татхшв, бийснь медг хоорндан», - гинэ.
Тиигхлэг, Очра Мазн келсн юмнжн: «Уга, би эврэннь махан
куунэ хээснд чаншгов», - гиж. Би эврэннь махан куунэ хээснд
чаншгов гихлэ, Тоол-Мала келжэнэ: «Нэ, тиигхлэ, чи ма хойр
нег-негэн олдчкм», - гинэ.
Нэ, тиигэд, нег-негэн олдчкм гиЬэд хоорндан дээлднэ.
Дээлдхлэ, тегэд ода Тоол-Мала сумн ивтрдго це кешг12татчкад
емн бийдэн, тер кешгин цаад бийд дотр орчкад харвж. Тер це
кешгт сумн оршго юмнж. Мазна саадгин сумн нег бийэрнь
орад, нег бийэрнь Ьарад бээж. Тегэд тер кешг дотр бээх кун
альд бээхинь медгдшго, харвж болшго. Тегэд яЬж дээлхэн медж
чадад, Очра Мазн ухалж-ухалжаЬад, тегэд ик удан дээлджэЬэд,
нег ку тэвнэ.
«Нэ, шавм икдэд, цусан барад укжэнэв. Ьурвн амн уг
наЬцхдан келхэр седлэв, соцсх болхла, ирэд соцстха гиЬэд одад
кел», гиЬэд нег ку тэвнэ. Нег ку тэвхлэ, тер кун иртл бийэн
энд-тендкэн шааЬад, ху улан Ьалзн болж одна. Ирэд тер кун:
«Таниг Очра Мазн Ьурвн амн уг наЬцхдан келхэр седлэв, цу­
сан барад, шавм икдэд укжэнэв, ирж соцстха», - гинэ. Тиигхлэ,
итклго Тоол-Мала бийэсн нег ку тэвнэ. «Одад, хэлэЬэд ир», -
гинэ. Ирхлэ, улан Ьалзн кевтнэ, цусн болад кевтнэ. ХэлэжэЬэд,
йовж одна, ирчкэд келнэ: «О, тертн укжэнэ, улан Ьалзн болад
кевтнэ, келсн угнь медгджэхш», - гижэнэ. Тер бийнь, ээЬэд,
очахш итклго. Тер Тоол-Мала келнэ: «Очра ик толЬа итклго
уга билэ» гиЬэд ээЬэд, одлго бээЬэд бээнэ.
Дэкэд хойрдад нег ку тэвнэ Очра Мазн Тоол-Мала наЬцх
талан: «Ода Ьурвн амн угэс хойрнь улдвэ, ирэд соцстха», - гинэ.
Тиигхлэннь, дэкэд нег ку илгэнэ Тоол-Мала: «Одад, хэлэЬэд
ир», - гинэ. Тер ирсн кун Очра Мазниг толЬаннь уснэс чирэд,
цокад, девсэд, курч ирнэ. Тер бийнь Тоол-Мала ээЬэд очахш.
Ода Ьурвдад нег ку тэвнэ: «Ьурвн амн угэс негхнь улдвэ,
соцсх болхла, ирэд соцстха», - гинэ. Очра Мазн хойр дал хо­
орндан кезэчн нег саадгин кевч дотрнь шидчкэд йовдг бээж.
Тендэснь Тоол-Мала Ьурвдад нег ку тэвнэ. Тер кууг ирхлэннь,
келнэ: «НаЬцхм ээмтхэ билэ, эн саадгин кевчиг суЬлж авад йов»,
- гинэ. Тер одак тендэс ирсн кууг. Тернь саадгиннь кевчнь суЬлж

24
Сокровища предков

авад йовна, Тоол-Малад асрж егнэ кевчнь. «Саадгиннь кевчинь


суЬлад авч ирув, дэкж хадг арЬ уга», - гинэ. Тунгиг йовулчкад,
даласн кевчэн авад, кевчлэд авчкна саадган.
Тер бийннь итклго уга, Тоол-Мала одак це кешгэн суЬлж
авад, тохадан орачкад аашна, эмд деернь нег амн угинь соцсхар.
Дун соцсгдх Ьазрт13 ирхлэннь, емнэснь саадган зерулнэ.
Тиигхлэннь, Тоол-Мала Очрин ик толЬа иткл уга билэ гиЬэд
тохаЬан тэвж егч. Тиигхлэннь, одак «Тохашлад егдг Тоол-
Мала, торЬл уга хаЬад авдг торЬуда кевун Мазн гидг кумб»
гиЬэд толЬаЬинь хаЬад есргчкж.

МАЗН Я Ь ^ К вВ У ЬЭ Н Т А Н Ь ^ АВСНА ТУСКАР


Мазн ац-шову харвхларн, кесгтэн йовдг бээж. Нег дэкж ик
хол Ьазрт йовтл, эжго эрм цаЬан кедэд14нег Ьанцхн цаЬан ишкэ
гер бээнэ. Алц болад, тер ишкэ герур орна. Ишкэ герур орад
ирхлэ, нег кегшн евгн бээнэ, нег баахн бер бээнэ. Тэмкэн татад,
цээЬэн ууЬад, йовх бээдл Ьархла, евгн келнэ: «Мах чаннав, мах
идэд йов»,- гинэ. Махан идэд, амрад сууж. ©вгн бердэн келнэ,
Мазнд соцсхлго: «Эн баатр кун болх бээдлтэ. Эн залуЬас нег
ур авхм», - гинэ. ©вгн негхн кевутэ бээсн, кевунь ецгрж одсн,
бертэЬэн хоюрхкулн бээж. БертэЬэн куундэд, Мазниг хонулх
болна. Кевунэннь орн деер Мазнд ор ясч егэд, а бер емннь
Ьазрт кевтнэ. Мазн босч ирхш. Мазниг босч эс ирхлэннь, бер
эцкдэн ирэд келнэ: «Босч иржэхш», - гинэ. Тиигхлэ эцкнь келнэ:
«©ерчн мини буршмг бээх. Тер буршмг авад, авч одад толЬа
тустнь тэвчкэд, Мазна, туунд ше, - гинэ, - шоржцнулад».
Тиигэд орндан орад кевтхлэннь, Мазн босч ирэд, бертэ
кевтнэ. ©рунднь Мазн евгнд келнэ: «Ьурвн жил болад, кевуЬэн
ирж авнав», - гинэ. ©вгн: «Нэ, нэ», - гинэ. Мазниг йовж од-
хла, цуг эцгэн эргэд, ода Ьурвн жил болад, Ьурвадта кевуг
цугтнь цуглулж авч ирэд, зун кевуг эдл хувцтаЬар, эдл наста,
эдл нурЬта, эдл хувцтаЬар. Тер Мазниг ирхэс урд бел кежэнэ,
цуглулжана.
Ьурвн жил болад, Мазн ирнэ. Тегэд Мазниг ирхлэ, келнэ:
«Зун эдл нурЬта, зун эдл хувцта, зун Ьурвадта кевудиг зерглулэд
зогсанав. Негл Ьар курэд, мен болучн, биш болучн тер Ьар

25
в вкнрин зввр

курсэн авхчм», - гижэнэ. Мазн: «Нэ», - гинэ. Тиигэд цугтнь


цуглулад, эдл наста, эдл хувцта, эдл нурЬта кевудиг зерглулэд
зогсачкна. Мазн нааран-цааран йовад, шинжлжэЬэд: «Шил
кузунчн ширкиЬэд бээнэ, Ьаран ас», - гинэ. Ьаран ас гихлэннь,
тер кевун Ьаран егнэ. Ьаринь суЬлад авхар седэд, чацЬур татна
бий талан. Кевунь дахад дегдрнэ, хань15суЬрчахш. Нэ, мен бо­
лучн, биш болучн эн кевуг авнав, гиЬэд авна.
Тер кевун мен бээж Мазна кевун. Мазн авч хэрлго, зуу-
ран алчкж. Тер юцгад гихлэ, Мазн Иштгин Арвн Нээмтлиг
алхдан, улдинь Ьартаснь суЬлж авч чадлго, уй уйэрнь керчэд,
авсн бээж. Тиигхлэрн андЬар тэвсн бээж, Уй уга однав, - гиж.
«Бийэсн му урн Ьарад улдхлэ, бийэсм тату залу болх, бийм му
келулх» гиЬэд Мазн кевун урэн алчкад йовдг бээж.

МАЗН НЕГ Д Э К ^ К вВ У ЬЭ Н
ХАСНА ТУСК
Мазниг нег дэкж йовж одсна ард гериннь кун саата бээж.
Мазниг угад кевун Ьарч. Тер кевуг элгн-саднь наЬцнр талнь
ЬарЬчкж. Тиигчкэд гергнднь келж: «Мазниг сурхла, зуурм
урн Ьарва гиЬэд авч одла, альд оршаснь медхшв», - гиж. Тегэд
Мазн харлсн бээж, эдн бултулчксн гиЬэд.
Мазн же гиЬэд кегшрэд, гертэн кевтсн цагтан мел ууляд
бээж. Тегэд эмтн, элгн-саднь, авЬнрнь сурхла, «ЯЬад ууляд
бээнэт?» гихлэг, «БаЬ дуувр цагтан ик хажЬр ЬарЬчкжув, -
гижэнэ. - Ода нег кевун урн улдсн болхлаг, тохмим дуудлх
билэ», - гижэнэ. Тегэд кегшдуднь цугтан хурад, куундэд: «Ода
эн кегшрэд, ернь жеелрэд, ода кевуЬэн алшго гиЬэд, келхм,
- гинэ. - Нег кевун бээнэ гиЬэд келхм», - гинэ. Тегэд келнэ:
«НаЬцнр тал ЬарЬчксн нег кевун бээнэ», - гинэ. Тиигхлэг Мазн
байрлад: «Кевунэннь чирэ хэлэЬэд укнэв», - гинэ. Тиигхлэннь
хадмд талнь ку йовулна. Тер Мазна кевуг нааран йовултха
гиЬэд. Эндэснь келэд тэвж: «Мериг тохчкад, дерэг соляд хайч-
ктха, - гижэнэ, - барун бийдкнь - зун бийднь, зун бийдкнь - ба-
рун бийднь». Тиигчкэд кевуЬэн толЬаЬарнь хашго гиЬэд дав-
сгин экэр хах гиЬэд, «Тер хойр дерэг дерэлэд, босад йовтха»,
- гижэнэ.

26
Сокровища предков

Аашна, кевун аашна, гилдэд эмтн хэлэлднэ. Мазн ишкэ ге­


рин уудэр шаЬаЬад хэлэчкэд, кевтнэ орн деерэн. Д е гиЬэд саад­
гин сумн курх болсн цагт «Медэ билэв, нег му урн улдэд, нерим
Ьутах» гиж саадган авад, кевуЬэн хана. КевуЬэн хахларн, дав-
сгиннь экэр хаж. Саадгин сумн хойр кел хоорндаЬарнь орад
Ьарч оч. Тиигхлэг Мазн келж: «Уй, унсн уга, нэ, улдг, улдг»,
гиж. Тегэд тер кевун эмд улдсн бээж.

МАЗН НЕГ Д Э К ^ ДЭЭЬЭН ДЭЭЛСНЭ ТУСК


Нег дэкж Мазн оЬтр цаЬан мерэрн е-шуЬу моднд одад, саад-
гар модыг хаЬад унЬаЬад, мернэннь суулд бооЬад чирэд ЬарЬад
бээнэ. Тиигэ бээж саадгин сумн гуудг хаалЬ кеЬэд авчкна.
Нег дэкж дээлджэЬэд дээЬэн дээлдж чадшго болад,
эврэЬстэн келнэ: «Тадн бичэ кендртн, - гинэ. - Халджах
Ьазрасн». Бийнь Ьарад зулна, оЬтр цаЬан мер унж авад зул-
на. Тиигхлэг тер халдж бээсн улс таласнь хээкрнэ: «Мазн Ьарч
одув. Мазна ард ортн». Тер одак халджасн церг Мазна ард
орна. Мазна некдмудиг кун керглжэхш. Цугтан Мазна ард
орад кеелднэ.
Мазн е-шуЬу мод орад зулна. ©-шуЬу моднд бээсн саадгин
сумн гуудг хаалЬдан орад гуулгнэ. ©-шуЬу модна цаад бийд
Ьарчкад, хэру эргэд, одак модна саадгин сумн гуудг хаалЬар
аашх цергиг хаЬад, толЬаснь есргэд бээнэ. Тиигэд тер цергиг
цугтаЬинь Ьанцхарн дээлж. Вот би иигж соцслав бичкндэн.

ОЧРА МАЗНА ЗАЯЧИН ТУСКАР


Очра Мазниг олн эмтн кучтэ зергтэ гиЬэд юнасчн ээхш,
юнасчн чочхш гилдэд бээхлэ, заячнь Очра Мазниг сернэ, ээдг
угаЬинь, чочдг угаЬинь. Очра Мазна заячинь Мазниг чочахар
седэд серж узж.
Мазн эжго эрм цаЬан кедэд ор Ьанцарн мах идж сууж. Тер
цагла нооста Ьарта заячнь альхан сарвалЬад мах сурж.
Тиигхлэнь Мазн хэру егчэнэ:
- Нооста Ьарта чамд биш, нойн болсн Мазнд баЬджана, -
гиж хэру егч.

27
в вкнрин зввр

ОЧРА МАЗНА ТУСКАР

Би бичкндэн соцслав. Кезэнэ Очра Мазна гер буулЬсна ту-


скар. Тер Очра Мазн гидг кун енчн улдсн бээж. ©нчн улдэд,
эк-эцк уга бичкнэсн улдсн цагтнь нег наЬцхнь Тоол-Мала гидг
кун авад асрад ескж. Тегэд Мазниг нег дэкж наЬц бергнь, Тоол-
Малана гергн шицжлэд бээж. ТуЬл хэрулдг, туЬлан хэрулэд
Ьархларн, ерун Ьарад, удлэ ирцхэдг. Удлэ хот уудг ирдгэн уу-
рад, модар орад, туЬлан тууЬад, йовж оддг бээж.
Тегэд Мазниг нег дэкж залуЬан ирхлэ, гергнь келнэ:
«Иигэд-иигэд Мазн удлэ хот ирж уудган уурв», - гинэ. Тегэд
наЬцхнь Мазниг гетж. Бийэн узуллго гетэд, дахад модар орхла,
Мазн моднд одчкад, саадг кеж авад, саадгар моднд ку зурчкад,
ку хаЬад, нег ишкэд хаЬад, хойр-Ьурв ишкэд хаЬад, улм холас
хаЬад, иигэд нег ормас хаЬад дасад бээж. Тиигхлэнь, тегэд
тунгинь узчкэд, бийлэрнь харЬлго, бийднь медуллго ирэд,
гергндэн келж: «Чи эн Мазниг хотынь эмтэлжэ», - гинэ. Хо-
тынь эмтэлжэ гисн - ода тер эрк нердг цагт хеермг уудг бээсн,
боз уудг бээсн устэЬэр, хеермг хот ег гижэхов, ик хотта кун
бээж. Тегэд наЬцх бергнь сээнэр асрад бээнэ.
Тегэд бээж, есэд-босад ирхлэнь, йосндан хадмуд хээх цаг бо­
лад ирхлэнь, наЬцхнь хадмд хээсмнж. НаЬцхнь хадмд хээхлэрн,
тер цагт медэртлэн шалвр уга йовдг бээж кевуд. Тегэд шалвр
хулдж егч шин, шин шалвр хулдж авч егэд, емскж авад, хадмд
хээсн узулхэр авад Ьарна. Энунд, кууг му келхэр седсн кун яЬад
болвчн му келдг, юуЬар болвчн дамжад, сэ келхэр седсн кун
ямаран чигн му кууг юуЬар болвчн дамжулад ергэд сэ келдг
юмнжн. Нег дэкж би соцслав эмтн келжэсиг, тер хажЬр болх
гиж санжанав. Мазниг му келхэр седжэх улсиг дэкэд хееннь
келнэв.
Тер Мазн шин шалвринь емскж авад, дахулж авад хадмд
талнь Ьарад йовна. Тегэд Мазн дегэд шулун хот иддг, хот
идхлэрн, яста-мастаЬинь авад идэд, ик ясинь амарн ЬарЬад,
бичкн ясинь хамрарн ЬарЬад, шуд иигж шулуЬар хотыг иддг
бээж. Тегэд наЬцхнь келж Ьарна: «Чи хадмдтан одчкад, чи на-
маг хэлэЬэд бэ, Ьурвн сецсн цээЬэс улу бичэ у, - гижэнэ. - Хот
тэвж егхлэ, мах тэвж егхлэ, ямаран баахн махиг тэвб чигн

28
Сокровища предков

шавхр улдэлго бичэ ид, шавхр улдэ, - гинэ. - Дэкэд ода тенд
одчкад, кургн кун бод-бод гиЬэд бээдм», - гинэ. Тиигчкэд
келжэнэ: «Тенд одчкад, намаг шалвран узулх цаг ирхлэ, кургн
кун шалврта болх йоста, бушмудиннь хорма секэд, шалвран
узул», - гижэнэ.
Тегэд цугтнь соцсж авад, дахад Ьарна. Тер зууран йовж йо­
вад, тер е-шуЬу модар орж гижэнэ. Нэ, е-шуЬу модар орхларн,
мини хажЬр гижэсн болх гисн уг эн. Тер е-шуЬу модар орж
йовад, келжэдгчн Очра Мазн наЬцхдан: «НаЬцх, Ьарч ирнэв,
мерэн узнэв», - гинэ. Тиигхлэннь, мерэн зогсаЬад, бууЬад мерэн
узтлнь, тэмкэн татад амрна. Одак зень, Мазн, бууЬад мерэн
узхлэрн, ода тер шалвр эс емсэд дассн кун, подтяжкта шалвр
хулдж авч егсн бээж. Тер шалвран тээлэд, садын ацд елгчкэд,
Ьарч ирхлэрн, одак шалвр угаЬар йовад дасчксн кун, мерэн унж
авад Ьарад йовж оч. Мерэн унад авчкхлань, наЬцх Ьарад йов-
хов. Тегэд курч ирнэ хадмдтан. Хадмдтан ирэд, цээЬэн ууЬад,
тоогдад, одак кургн шалвран узулх цаг ирв. ХормаЬан секэд,
шалвран узул гиЬэд докъя егэд бээхлэ, Очра Мазн хормаЬан
хумэд, дотракшан кеЬэд, цэвэн хавчад бээж.
Шин шалвран яЬад эс узулжэхм гиЬэд наЬцхнь тегэд
бээжэЬэд Ьарна. Хоюрн Ьарад, наЬцхнь келнэ: «Тер хормаЬан
секэд, шалвран узул гиЬэд докъя егхлэ, хормаЬан эс секдмч»,
- гинэ. Тиигхлэг Мазн келжэдгч: «Э, наЬцх, би зууран Ьарч эс
ирлув, тиигхлэрн тер садын ацд шалвран елгчклэв, мартчкжв,
- гижэнэ. - Тиигэд узулсн угав», - гижэнэ. Би санжанав, тернь
худл болх гиж.
Тиигэд суулдад, хот идх болна. Мах тэвж егнэ. Мах тэвж
егхлэ, нег ааЬ мах тэвж егнэ. Ода Мазн тиим бичкн хотд цад-
шго, тер бийнь, наЬцхиннь келсэр хам-хум идсн болад, невчкн
шавхр улдэнэ, ааЬта махнд. Не, тиигэд ода тер кургн ирх,
шинжлх тер ээмгиннь улс цугтан шинжчнр эмгд, евгд хурчксн
шинжлжэх. Тер кургн Ьарад йовж одхла, арднь куунджэцхэнэ:
«Кургн ик цогцта, баатр урЬцта кун бээж» гиЬэд таасчана,
цугтан таасна. Нег евгн келж: «Ай залу-залула, зуг хотыннь
идлЬнь му бээж. АаЬ мах тэвж егсн барлго шавхр улдэв», - гиж.
ЭврэЬэрн идчксн болхла, цугтаднь таасгдх бээж. Негхн кун
тиигэд шаглсмнж, хотыннь идлЬн му гиж.

29
в вкнрин зввр

Тер бйинь ода хадмдтан таасгдад, худнр болад, зев бо­


лад, зеедэн гер буулЬх, хурм авч одад, хонуд бээЬэд, ерунднь
куукэн авад Ьарх цагт хурм ирхэс емн одак хадмдтан ирж
шалвран узулхэр ирхд, тер мах тэвж егхлэнь, мах иджэхлэнь,
нег хе местэ кевун гижэнэл, ода тер юм тушэд йовдг кевун
болжахгов, тер бичкн Очра Мазн тал еердэд ирэд, евдгэснь
тушэд зогсж. Тиигхлэннь иджэсн шаЬа чимгэн, махнь идчксн
шаЬа-чимгэн Ьартнь бэрулхлэнь, кевун чимгиг авад тал дун-
даснь атхад, хамхлад, чимгинь Ьоожулчкж, одак бичкн кевун.
Тиигхлэнь, ханжалан суЬлж авад, хадрад алчкхар седчкэд,
дотран ухална: хадмудтан ирчкэд, беесндэн утх ЬарЬсн болж,
энуг яЬж алхв? Арвн нээм куртлэн намаг дарж чадшго. Энуг
арвн нээм куртлнь дарж эс болхий гиж санад, тагчг бээж эс
медсн болад. Тер чимг атхсн кевун, тер би ода бичкндэн эмтнэс
юм соцсхларн, тер хальмг куунэс оцдан ку узжэсн биш талдан
келн кун бээнэ гиж меддго, нег дэкж намаг келжэхлэ, нег хальмг
келнэ багшин сурЬуль сурсн ода тер залу дечн тав курсн болх,
тиигхд херн жил хооран келлэ, тер Иштгин Арвн Нээмтл гидг
кун бээж гихлэ, «Уга, Иштгин Арвн Нээмтл гиснтн куунэ нерн
биш, талдан келнэЬэр болхла куунэ нерн биш», - гиж келлэ.
Теруг би Иштгин Арвн Нээмтл гиж соцслав. Тер Ишт­
гин Арвн Нээмтл гисиг хальмг кун гиж меджэнэв, хальмг гер
буулЬсн болжахов. Хальмгин нерн талдан келнд бээшго, тер
Иштгин Арвн Нээмтл гидг кун хальмг кун бээсн болхов гиж
би саннав. Дегтрт талданар йовх кевтэ, тер куунэ келсэр болх­
ла. Тер юцгад гихлэ дегтрт чикэр йовдг болх, тер ики кезэнэ
бичгдсн юмн болх, мини соцссн кегшдудэс хажЬр болад чигн
бээх. Теруг сээнэр хэлэх кергтэ дегтрт - исторьт.
Тер Иштгин Арвн Нээмтл хееннь гер буулЬчкад, гер
буулЬад, хурмэн авч ирх цагт хурмэн авч ирэд хонад, мацЬдуртнь
куукэн авад хэрх, хурмэн авч ирэд хонсн се Очра Мазн оЬтр
цаЬан мертэ болдг бээж. Тер оЬтр цаЬан мертэЬэн хотнд хонд-
го, куунэ герт хондго, кеер хондг кун бээж. Тегэд хотна захас
холд Ьанцарн кеер хонж, оЬтр цаЬан мертэЬэн. Тер се тер Маз­
на хадмдын адуЬинь хулха авч. АдуЬинь кееЬэд авад йовхла,
адучнр довтлж ирж. Иигэд-иигэд аду кееЬэд авч одв гихлэг,
тер Ьазрин улс цугтан тер Мазна хурмд ирсн улс цугтан адуЬан

30
Сокровища предков

некэд Ьарна. Тегэд ода ерунднь босхлаг, одак хадм экнь бас
унтлго бээсн, ерунднь босад хэлэхлэ, одак мана кургн йовсн
болхов гиЬэд хэлэхлэ, кургн кеер унтад кевтдж цаЬан мертэЬэн.
Нарн еедэн Ьарсн цагт еедэн босад ирнэ. Ирхлэ, манахс яЬсмб?
гихлэ, «Кун уга, танахс-манахс цугтан сеенэ йовж одла».
- Альдаран? ЯЬад?.
- Иигэд-иигэд сеенэЬэ адуЬимдн кееЬэд авад йовж одла.
Нарн суух тал хэлэЬэд довтлад йовж одцхав. Мазн мерэн тохж
авад, нар хэлэЬэд довтлад йовж одна. Хадм экнь дотран санна:
«Э, мана кун Ьэргтэ юмн бээсмб, нар хэлэЬэд довтлад Ьарад
йовж одв. Келлэлм би нарн суух тал эмтн кеелдэд йовж одла,
би энунд келлэв, медлго нарн Ьарх тал хэлэЬэд довтлад йовж
одва», - гиж санад бээв.
Тегэд одак Ьал удин халунд Мазн аду кееж йовсн хул-
хачнрт ирнэ. Куцэд ирхлэрн, аду кееж йовсн хулхачнриг цугтнь
алчкна. Аду кееж йовсн хулхачнр цугтан укж одсн болжана.
Цугтан толЬа уга, тегэд ода хурм толЬалж одсн евгн санна:
«Юу, акад юмб эн, яЬсн мана Мазна сумнла эдл16 хээч сумта
бээж, хасн толЬаЬинь хаЬад тасрад есргчксмн», - гиЬэд санна.
Мазн ирсн биш, Мазн унтад улдсн, тегэд ода адуЬан кееЬэд,
авад хэру Ьарад курч ирнэ. Мазн кееж йовх улсиг куцэд, алад,
адуЬан дорнь хайчкад, тер алсн улсасн нег цеекн куунэ толЬа
ЬанзЬлж авч ирэд, кеер хайчкад, унтна.
Не, тиигэд, мерэн одак ормднь сеечкэд, бийнь унтад кевтнэ.
Одак улс адуЬан авсн ирлдэд, кен ода аду кееж йовсн улсиг
алсн болх гиЬэд ээмгиннь улст зэцг еглдэд, тас кун Ьарчахш
адуг кееж йовсн улсиг алсн. Тегэд тер хурм ахлж одсн евгн
ирж йовад хэлэсн бээж Мазниг, Мазн унтад кевттж, мернь
шуужлдэд17 бээж. Мазна оЬтр цаЬан мерн теруц шуужлдго
бээж. Тегэд хурм ахлж ирсн евгн сансн бээж: оЬтр цаЬан
шуужлдэд бээнэ. Мана Мазна кесн йовдл бээж гиЬэд дотран
санчкад, э уга бээЬэд бээж.
Тегэд эмтиг сурад эс Ьархла, хурм ахлж ирсн евгн келнэ:
«Ода, тер кургэн дуудж авад сурхнтн», - гинэ. Тиигхлэ, «Кургн
мадниг дахсн уга билэ, унтад улдлэ, кургн одачн унтад кевтнэ»,
- гинэ. Хадм экнь келнэ: «О, кургн босад ирлэ, ирхлэннь би
к е л л эв . келхлэ, аль узгт йовла гихлэ, нарн суух узгт гихлэ,

31
ввкнрин зввр

мерэн тохж авад, нарн Ьарх узг хэлэЬэд довтлад йовж одла,
тендэсн нарн Ьарх узгэс ирэд хэру ормдан унтад кевтнэ», - гинэ.
Кургэн дуудулж авад сурхла, Мазн келнэ: «Би дээллэв,
- гинэ, - тер улсиг». «Нэ, тер яЬж дээлсэн маднд иткулхнч, -
гинэ. - Чамаг дээлсичнь узсн кун уга гихлэ, «Нэ, нааран дахл-
дад йовтн, иткулнэв». Дахулад авч одад одак хайсн толЬасан
узулнэ. «Нег цеекн куунэ толЬа дутх, би авч одад энд хайчклав,
хэлэтн, - гинэ. - Эс иткхлэ, одад хэлэтн». Иткэд, Мазн бээсн
болж Ьарна. Не, тиигэд, Мазн гер буулЬад бээЬэд бээнэ.
Тер цагт герт оч ку алдго бээж, кеер ноолдад, халдад алдг.
КезэнэЬэ ик дээч, баатр улс, хоорндан дээлдхлэрн, нег-негэн
алхларн, э угаЬар гертнь хаж алдго, кеер дээлдэд алдг бээж.
Хара гертэн кевтсн Иштгин Арвн Нээмтлиг гертнь алж болш­
го - му нерн.
Ода тер бийлэннь харЬж ноолдж егчэхш. Арвн нээм курхлэг
,би дарж чадшго гиж, арвн нээм курхэснь емн хорлхар бээх
Очра Мазн Иштгин Арвн Нээмтлиг эс ирхлэнь, арвн долатаднь
одад адуЬинь кееж. АдуЬинь кеехлэрн, ирэд хээкржэдич:
- Иштгин Арвн Нээмтл гертэн бээнчи?
- Бээнэв.
- Би Очра Мазн гидг кумб, адуЬичн кееЬэд авад йовжанав.
АрЬта залу болхла, бас некэд авхич.
Иштгин Арвн Нээмтл келсмнж: «Авад йовтн, авад йовтн, -
гинэ, - кенэ Ьаза ессн йилЬм бээну». Тегэд Очра Мазн кееЬэд,
авч ирэд, жилдэн бээЬэд бээнэ. ЙилЬм уга унЬлх юмс унЬлад,
есэд бээЬэд бээнэ. Д и л болад, арвн нээм орчкад, зер-зевэн агсч
авад, ке хуйг гидг юм емсчкэд, Очра Мазнас адуЬан авхар
Ьарад йовна. Ьарад йовад, Очра Мазнд ирэд, хээкрнэ:
- Очра Мазн гертэн бээнч? - гинэ.
- Бээнэв. Ьарч ирнэ.
- Нэ, би Иштгин Арвн Нээмтл гидг кумб. АдуЬан авхар
ирв, - гинэ. - АдуЬан авхларн, чини адута хамднь авхв, авад
йовнав. АрЬта болхла, ардасм неклдэд ав, - гинэ. - Адунасн унх
мер улдэж авхуч? - гинэ.
Тиигхлэнь келнэ: «Цаачн адуна ард йовдг, цурдЬр гестэ,
хотхр нурЬта ус ачдг мерн йовх, - гинэ. - Теруг улдэчкэд, наад-
ксинь цугтнь авад йов», - гинэ. Бийдэн мер улдэж авчахш, тер

32
Сокровища предков

нег цурдЬр гестэ, хотхр нурЬта кеелтэ гун бээж. Тер кеелтэ гууг
хайчкад, наадксинь кееЬэд авад йовна. К ееж авад йовж одна.
Кучтэ халун едр бээж. Очра Мазн же гиЬэд кееЬэд, адуг авад
харан узгддгэн уурсн цагт кеелтэ гууг бэрж авч ирэд, тохад,
унж авад, саадган авад Ьарад йовна.
Саадган авад, Ьарад йовад, саадгин сумн курх Ьазрт18
одчкад, цааранднь саадган деерэгшэн делэд йовад йовж, тер
юцгад гихлэ ардаснь хаж тусхадг арЬ уга, тусвчн тер ке хуйг
гидг юмнд саадгин сумн оршго юмнж, Очра Мазн санж. Ьал
удин халунд куцж ирж.
Тегэд аду кееж йовсн кун халунд халурхад, хоолыннь
Ьурвн товчан тээлчксн бээж, ардан эргэд Очра Мазниг хэлэж.
Очра Мазн хэлэчкэд, саадг деерэн делж йовхинь хэлэчкэд,
деегшэн хэлэхлэнь, хаЬад, толЬаЬинь есргчксмнж. Тер хачкн,
бун киисэд, кендлц Ьарад гууЬэд, кеер одад кевтж оч бул-
тад. Иштгин Арвн Нээмтл толЬаЬинь хаЬад есргчксн бийнь
довтлж ирэд, меринь чавчж-чавчж бууЬад, тер мериг бэрж
узж. М ериг унЬлн гижэсиг медсн юмн уга, дотрнь бээсн цок-
чах унЬна зуркиг бэрж узэд, гуунэ цокчах зуркиг бэрж узэд,
негнь Очра Мазн, негнь унж йовсн мерн, хойраЬинь алжув
гиЬэд санж. ЙовЬн сууЬад, хавтхасн тэмкэн авад, татхар
седхлэ, толЬа уга болжадгж, толЬа уга болхла, улдэн тач авад,
улдэн атхад укж.
Улдэн атхад укхлэнь, тегэд медчкэд, Очра Мазн улдинь
ЬарЬж авхар седхлэ, улдиг ЬарЬж чадсн уга. Ода му нерн
болх гиЬэд, Очра Мазн Иштгин Арвн Нээмтлиг алчкад,
улдинь ЬарЬж авч чадсн уга гиЬэд, эмтн му келх гиЬэд, уй-
уйэрнь тээрэд, улдинь ЬарЬж авч. Тиигхлэрн «Уй уга однав»,
- гиж андЬар тэвж. Очра Мазн йорлад, уй-уйэрнь куунэ Ьар
тээрсн, тиигэд андЬар тэвж гижэнэ. Тиигэд ода Иштгин Арвн
Нээмтлиг дээлчкиж, Иштгин Арвн Нээмтл нааран Очра Мазн
тал ирж, адуЬан авхин емн гер буулЬсн бээж. Гер буулЬад,
ода кевун Ьарад, елгэтэ кевун улдсн аль нам кевун Ьарад уга
бээсмб.
Хееннь Иштгин Арвн Нээмтлин кевун есэд-босад ирхлэрн,
экэсн сурад бээж, мини эцк яЬла гиЬэд, экнь келлго бээЬэд
бээж. Очра Мазн алла гиЬэд келхлэ, одад Очра Мазнла ноол-

33
ввкнрин зввр

дад дээлдэд, Очра Мазн алчкх гиЬэд, нууЬад, келлго бээЬэд


бээж. Тегэд арвн нээм курхлэнь келж. Келхлэ, тегэд некдмудэн
авад, церг хураж авад, зер-зевэн агсч авад, Очра Мазниг алхар
Ьарад йовна.
Очра Мазниг алхар Ьарад йовад, хээЬэ-хээЬэ йовж, эцгэрнь
орад ирэд, альд йовхинь хэлэнэ. Иштгин Арвн Нээмтлин кевун
арвн нээм курэд, ирж йовх. Тер хоорнд Мазн кегшрэд, нег эркн
адучдан, адуна толЬач болжахов, тер бас мацЬс кун бээж. Мазн
саадган тер адучдан егчксн бээж. Мазна саадгиг кун кевчлж
чаддго бээж. Адучнь кевчлдг бээж.
Зэцг курч ирнэ: «Таниг Иштгин Арвн Нээмтлин кевун хээж
йовдыж алхар-дээлхэр». Зэцг курч ирхлэг, одак энд-тендэн
хэлэлдэд йовтл, ода барун узгт аашдг болна. Аашхлань одак
адучасн саадган ас гиЬэд, саадган булалдна, тернь егшгоЬар
седнэ. Эдниг Мазн эврэн дээлх болад, саадган булалдна, тернь
егшгоЬар седнэ. Мазн булаж авад, саадган эврэн кевчлнэв
гиЬэд, саадгиннь кевчэн хуЬлчкна. Саадгнь хуЬрхла, хадг юмн
уга бэргдхов тер. Ирэд Очра Мазниг бэрж авад, алад булчкна.
Алад булчкад, Иштгин Арвн Нээмтлин кевун хэрэд Ьарч
йовна. Хэрэд Ьарч йовад, эцгэрнь орад, хотарнь орад, герэрнь
орад, эрк нерулэд, цэ чанулад, хе ЬарЬулад хээкрлдхов ода.
Терунд Очра Мазна олзд авч ирсн куукн бээж, баЬ цагт олзд
авч ирж, - гижэнэ. БулаЬад авч ирсн болхов, олзд авч ирсн бээж.
Тер куукн ода кегшн эмгн болхов тер. Тер Ьазрин куукн
бээж. «Тадн Очра Мазниг алчксн улс болад хэрж йовнт? - гинэ.
- Очра Мазн гидгтн одн куцхлэ19, эмдрдг Очра Мазн гидг кун.
Ода одн куцхэс емн курэд бэрж эс алхлатн, таднд бэргдшго», -
гинэ. Тер эмгнэ уг соцсад, эдн хэру Ьарад гуулгнэ. Хэру Ьарад
гуулгэд, тер одак алад булсн Ьазртан ирнэ.
ЦаЬан торм болад, емнк хойр келэн евдглэд, тавг деерэн
ишкэд уга бээтлнь, деерэснь чавчад, тегэд тер эмгн келсн бээж:
«Очра Мазниг алсн кун цэкур-цэкурэр утлад, цандг болЬнд
хаяд, уй-уйэр утлад, усн болЬнд эс хайхла, тертн одн куцхлэ,
эмдрдг Очра Мазн гидг кун. Ода одхлатн эмдржэдг болх».
Дигтэ ирхлэнь эмдрэд босжаж. Цэкур-цэкурэр утлад, цандг
болЬнд хаяд, уй-уйэр утлад, усн болЬнд хаяд, тиигэд Очра Маз­
ниг алсн юмнж Иштгин Арвн Нээмтлин кевун.

34
Сокровища предков

М ИИ ТР НОЙНА ТУСК ТУ У Д

Кезэнэ мана Хальмг ТацЬчд Миитр нойн гидг кун йовж.


Тегэд тер Миитр нойиг бэрж авад, Ээдрхнд бэрэнд бээлЬчкж.
Бэрэнд бээлЬчксн цагт Хальмг ТацЬчихн неклдэд бээж. Хальмг
ТацЬчихн неклдэд бээхлэ, ода керг уга ку юуЬинь неклдэд бээнэ
гиЬэд, ода егшгоЬар седж. Тиигхлэ тер мана Хальмг ТацЬчихн
«О-о, мана нойн ямаран болвчн эрдмтэ» гихлэ, тегэд «Ю кеж
чадна?» гихлэ, «О-о, маляЬар цокхла, юм ЬарЬдмн биш мана
нойн!» гиЬэд нойян магтна. Тиигхлэг тегэд цаадк цаЬан хаа-
нахн келжэдгчн: «Мана чашкин сурЬульд сурсн кун чашкар
чавчж юм ЬарЬдмн биш», - гижэнэ.
Нэ, тиигхлэ хойраЬинь дерлдулх болж. ХойраЬинь
дерлдулх болад, тегэд тер цагт салдс едмг гидг тегрг едмг
болЬдг бээж. Тегэд «Долан давхр едмгиг нег-негн деернь
тэвчкэд, нег чавчад, тал дундаЬурнь хойр эцглэд, арвн дерв
кечкнэ», - гидгж.
«А-а, мана нойн бас маляЬар цокад хойр эцглчкх», -
гижэдгж.
«Нэ, маля асрж егтн, - болна, - нойндан». Тиигхлэ халь-
мгуд Миитр нойнла харЬад куундэд келнэ: «Нэ, ямаран маля
авч ирхмб?» - гинэ. Маляг олн зусэр гурдг юмнж. Чон цокдг
маля, буруЬин шудн маля, кееЬэ маля, олн зусн маля20. Тегэд
ямаран маля авч ирхмб гихлэ, Миитр нойн келсн юмнж: «Уга,
альхндм дассарн маляЬан бэрнэв», - гиж. Тиигхлэннь тегэд
маляЬинь асрж егч. Эврэннь маляЬинь гертэснь авхулад, тегэд
одак долан давхр едмгиг нег-негнь деернь тэвчкэд, одак орс
офицер чашкар чавчад, хойр эцглэд, арвн дерв кечкж, тер ор-
син мастер болжахов, тер.
Тегэд Миитр нойна цокх селгэн болна. Тегэд ирчкэд, едмгин
еерэЬур цааран-нааран йовжаЬад, ардан цокад, хойр эцглэд, до-
рак харЬаднь шигдж одсн юмнж малянь. Нэ, тиигэд ода: «Мана
нойн маляЬарн цокж юм ЬарЬдмн биш. Мертэ болхла, мерн
деерэн Ьарад авчкад, ямаран чигн ээл ЬарЬхмн», - гижэдгчн.
Нэ, тиигхлэ: «Мер асрж егтн», - гижэнэ. Тегэд нойндан
мер хээлдэд, ямаран мер авч ирх ода, хурдн мер авч ирх, эсклэ
ямаран мер авч ирх, кенэ мер авч ирх. Ода кучтэ-кучтэ мердуд

35
ввкнрин зввр

авч ирхэр седжэдгчн. Тиигхлэг Миитр нойн келсмнж: «Уго-о,


аарцгтм дассарнь алгм авч иртн!» - гиж. Алг мертэ бээж. Тегэд
алг меринь асрж егч.
Деер келгдсн марЬанд Миитр нойн орсин цергэ толЬачла
едмг чавчсн, дэкэд нег марЬа кеж. Одак орс цергин толЬачла
маляЬарн ноолдх болж.
Миитр нойн чашкиг дуцнэд, маляла цацулхла, маля деру
дуцгэ ут болж. Миитр нойн мерэн унна, цергин толЬач мерэн
унна. ХойраЬинь нег негн талнь хэлэлЬэд зогсачкад, докья егч.
Тер цагт чашкан деерэн хурулэд, орс Миитр нойн тал дэврж. Ми­
итр нойн доран хэру эргэд Ьарад зулж. Орс куцэд ирж йовдгж.
Миитр нойн емэрэн екэЬэд, су дораЬарн хэлэЬэд йовж. Малян
узур курх болсн цагт ардан хурулэд цокж. Орсин толЬад хойр
хурЬн дуцгэ Ьазрт орад Ьарч оч. Орсин толЬан экн цацгдж оч.
Тиигэд маля дотр хорЬлжн бээх гиЬэд хэлэхэр седж. Миитр
нойн девтэЬэд, цуцлад узулхэр седж. Тедн чавчад хэлэж, малян
Ьол юуЬинь медж чадсн юмн уга. Тегэд Миитр нойнас сурж,
юуЬар малядан Ьол кесинь. Миитр нойн келж егч: «Ьурвн
жилдэн еркд дуужлэд хатасн Ьунн бухин милэ билэ», - гиж.
Алг меринь асрж егхлэ, тегэд алг мер унж авад, ик арЬмж
авхулад... Ода мин бишинь медж бээхшв, тер бичкндэн соцссн
юмн тер. Нег дэкж Сиврэс ирчкэд, Ээдрхнд одхла, би нег го­
род дунд ода тунднь автостанц бээнэл гилэ. Ик шивэ бээнэ.
Тер хаша Миитр нойна бээсн хаша гиж санжанав. Туунд, тал
дунднь ик кешур булчкад, ик арЬмжар стенаднь куршгоЬар,
утар эргэд гууЬэд бээдгэр мернэннь емнк келэс теемдчкэд, таг
кеЬэд. Тиигчкэд Ьасна еерэс Ьарад довтлхов.
Ьасна еерэс Ьарад довтлхла, одак деесн чилхлэ, мерн хэру
хэлэЬэд тусхов, ода чацЬур довтлж йовсн мерн. Нэ, тиигхлэннь
хэру довтлад, Ьарад, тер стенад курч йовхла, саак деесн чилх-
гов. Чилхлэ, мерн хэру хэлэЬэд тусна. Тиигэ бээж алг мернэ
хойр чикнэ ард хойр нудрмин дуцгэ кеесн Ьарад ирнэ.
Тер цагт Миитр нойн деесиг утхарн керчэд хайчкад, Ээдрхнэ
шивэ деегур Ьэрэдулэд Ьарч. Алг мерн келэн кургл уга Ьарх
бийнь аминь татад, ар келэрнь шивэлэ харЬулад хамхлж, ардан
темдг улдэхэр. Ижлин цаадк амнд харул тэвсн бээж орсмуд.
Тер харул тэвсн улс дотр нег Ьаван Шарв гидг нертэ кун бээж.

36
Сокровища предков

Тер ку иткэд, дун соцсгдх Ьазрар Ьарч. Тиигэд Шарв гидг кун:
«Гедргшл!» - гиж. Тегэд Миитр нойн мерн деерэн гедргшлж.
Шарв хаЬад, эмэлин емн буургинь унЬаж. Миитр нойн йовж
одна. Шарв одак хасн эмэлиннь емн буург авч. Бурткэд, Шарв
тэвсн болж Ьарна. Тер цагт Шарв эмэлиннь буургиг узулнэ:
«Би халав, давсгиннь экэр». Одад хэлэхлэ, эмэлин буург бээж.
«Бийнь, Миитр нойн, Ьарад йовж одв», - гинэ. Тегэд Шарвд
юмн болсн юмн уга. «Шавта Ьарсн укж одх», - гиж тоолж.
Миитр нойн тиигхд келсн юмнж: «Орсас доладгч уйдэн
ирж ешэЬэн авнав», - гиж. Доладгч уйдэн Миитр нойн нег эмгн
евгн хойрт кевун болж терж. Орадан ор Ьанцхн нудтэ тер кевуг
медлгч улст узулэд, иигэн-тиигэн авад йовна. Олн улс цугтан
уга кетхэ гинэ. Тиигэд уснд хайж, уснд кевэд бээж. Ьалд шатаж,
шач егсн юмн уга. «Яахмб?» гиЬэд, икэр киитц (хеенэ арЬсн)
тулэд, тер цог деер тэвэд, ик замин хээсэр буркчкж. Тер цагла
нег дервн турунь болд унЬн Ьарч. УнЬн Ьарад гууЬэд йовж оч.
УнЬиг хээсн улс тер унЬна зэцгэр ирхлэ, унЬн ирэд, тер хээс чав­
чад хамхлхла, кевун уга болж. УнЬн гууЬэд йовж оч.

ОНЧХАН Д И Р Ь Л И Н ТУСКАР
Хан ям авх цагт Ончхан ДирЬл гидг кун орлцсн бээж.
ДирЬлин мерн урлданд Ьархла, хан келсн бээж: «Ончхан
ДирЬлин эцгд иим мерн бээшго, манахна ажрЬин урн болх»,
- гисн бээж.
Ончхан ДирЬл бек хээж йовад, нег кеер эжго эрм цаЬан
кедэд нег хар жолм бээж. ХажуЬарнь давад Ьарч йовад, эн хар
жолмд юн кун бээхмб гиЬэд хэру эргэд орж. Гериннь Ьаза ирэд
буухла, Ьаза нег хойр ик кел узж куунэ. Кун гер дотр, келнь
Ьаза. Тегэд орж ирэд мендлэд, цээЬэн ууЬад, эн унтж кевтсн юн
кумб гиж сурж одак Ьаза узсн кууг. Тиигхлэг мана кевун гиж
келж эмгн евгн хойр.
- Кевунтн бекий? - гиж сурж.
- Меджэхшивдн, - гиж. Кевуг серулэд сурна Ончхан ДирЬл:
«Чи беквч?» гиж. Кевун: «Меджэхшув», - гинэ. Тиигхлэннь,
сурна: «Чи юм цоклч? Юм ерглч? Юм татлч?» - гиж сурна. Уга,
уга, гижэЬэд келнэ: «Ниднин жолман ачад, темэЬэн кетлэд, эк-

37
в вкнрин зввр

эцк хойран темэн деерэн суулЬчкад, кесг едр йовад, унднь чилэд,
буулЬад жолман бэрчкэд, худг малтув. Худг малтчкад, темэЬэн
услхар седэд, арсн суулЬд уньн ишлж авад, утхад темэЬэн усллав.
Нег суулЬ ус темэндэн уулЬчкад, хойрдгч суулЬ усан татад авх хо-
орндм темэн суулЬ тэвсн Ьазрт чиигтэ темэн хальтрад худгт унж
оч. Тиигхлэннь, ода деес авад, кузунднь цалм хайчкад, татхла, де-
еснь тасрж оч. Деесиг хойр давхрлад татхла, бас тасрж оч. Тиигэд
яЬдм гижэЬэд, екэЬэд ергтэ келнэснь бэрж авад татув. 0ргтэ
келнэснь татад авад Ьархла, ергтэ келнь Ьарч оч яста-арстаЬан».
Тиигхлэннь, тегэд Ончхан ДирЬл таасна. Таасад эк-
эцктнь келнэ: «КевуЬитн авад йовнав, бек ноолдулх». «Кевун
уга болхла, мадн яЬж бээхм?» - гиж эмгн евгн хойр кевуЬэн
егшгоЬар седнэ. «Би таднд саах укр асрж егнэв, - гинэ. -
КевуЬитн авч йовад, ирхлэрн, шацнь авч ирнэв», - гинэ. Тегэд
бекэн авад Ьарна. Бекэн авч ирэд, аду кеелЬж авч ирэд, дел-
суулинь кирЬулэд, килЬсэрнь арЬмж томулна. АрЬмжиг моЬа
кевтэ тегргулэд тэвнэ. Тиигчкэд тунун деер тас нуцкэр, ээжэс
Ьарсн кевэр тер килЬсн арЬмж деер тавлулна, бээлЬнэ. Тегэд
одак хан суух марЬан болхла, бекэн авад одна.
Эмтн бек ноолдулхла, цуг бекиг нег кун диилчкж.
Тиигхлэннь Ончхан ДирЬл: «Би нег бек авч ирлэв, ноолдул-
нав», - гинэ. Тиигхлэннь хан: «Ноолдултн, ноолдултн», - гинэ
хан, тер ДирЬлин бекиг диилулхэр седжэнэ. ДирЬлин бек
диилчкнэ, ноолдад. ДирЬлин бек ноолддго кун бээж, тегэд
ДирЬлин бекиг авад шивэд, авад шивэд бээнэ. ДирЬлин бек
хаана бекиг нег гууЬэд аашхланнь, шуурэд хавснаснь авч. Хав-
снаснь авад, ергэд шивхлэ, хавснь Ьартнь улдж. Тегэд Ончхан
ДирЬлин бек марЬа авч.
Ончхан ДирЬлин бек марЬа авхла, Ончхан ДирЬл хаанд
келж: «Тана зергэс, одак урлданд Ьарсн мерн манхна гуунэс
Ьарсн, танахна ажрЬас Ьарсн урн билэ. Эн марЬа авсн бек ма-
нахна белвсн гергнэс Ьарсн, танахна шанжр21 цуглулж йовсн
гелцгэс Ьарсн кевун», - гиж.
Тегэд Ончхан ДирЬлин авч ирсн мерн урлданд Ьарад,
Ончхан ДирЬлин авч ирсн бек диилвр бэрв. 0ргэ дотр цуЬар
орчксн цагт Ьанцхн Ончхан ДирЬл Ьаза бээж.
- Цугтан орву? - гиж хан сурхла,

38
- Ьанцхн Ончхан ДирЬл Ьаза бээнэ, - гиж.
Тиигхлэг:
- ДирЬлиг бичэ орултн, - гинэ хан.
Тиигхлэг Ончхан ДирЬл иигж келж: «Олн-олн сээчуд
ергэр дуурэд суудмб? Ончхан темр дуута шар яЬад орчлцгин
шарЬ нарнд ор Ьанцарн шарлн хатчахмб?» гиЬэд орад ирнэ.
Орж ирэд, хаана емн бийд сууж. Тиигхлэнь хан: «ДирЬлиг
ергэд ЬарЬчктн», - гиж. Тиигхлэг кун ергж ЬарЬжахмн уга.
Тегэд Ончхан ДирЬл келж:
«ХулЬн теерх чини ергэЬэс биш,
Хун теерх Дорд Номин ергэЬэс
0ргулж Ьарад уга кумбв!» - гиж.

ОНЧХАН Д И Р Ь Л И Г БАЯЧУД ЗАРЬД ОРУЛСНА ТУСК


Ончхан ДирЬл баячудт эвр дурго бээж, угатя улст дец болхш
гиЬэд. Тиигэд залус тэвэд, малынь кеелЬэд, угатя улст тугэж егдг
бээж. Тер телэд баячуд Ончхан ДирЬлд дурго болдг бээж.
Баячуд хоорндан куундэд, малмуд хулхалад бээхлэ, «Эн
Ончхан ДирЬлин ээл», гиЬэд цугтан негдэд, эрлЬ бичулэд,
«ДирЬлиг зарЬар орулад, уга кехм», - гинэ.
Ончхан ДирЬлиг баячуд эрлг бичэд, зарЬд орулна. Тегэд
баячуд дуудулхла, цугтан ирнэ. Тедн дотр хойр давхр шудтэ
кун йовж, хойр соянь давхр. Уг келхлэнь, хойр соя Ьарч
ирэд узгддг бээж. Баячуд зерглдэд зарЬин Ьаза суутл, Онч­
хан Д ирЬл аашна. Ончхан Д ирЬл оЬтр бушмуд емсдг бээж,
ахрхн хормата. Сальк ерэд аашхла, йовЬар, хойр хормань
делсэд йовна.
Тер одак давхр шудтэ байн наадк баячудтан келнэ: «ДирЬлиг
ирхлэннь, уктлнь му келнэв», - гинэ. Тиигхлэннь наадкснь келнэ:
«Кел, кел, хар Ьазрин шуурхаЬар ортлнь кел, - гинэ. - Энчн дэкж
хэру Ьарч иршго. Дорнь бэрэд авад йовж одх», - гижэнэ.
ДирЬлиг ирэд, зарЬин герэр орж йовтл, одак давхр соята
байн келнэ: «ДирЬл яЬж йовхмч? Халуна хар шовун кевтэ хойр
живрэн делэд», - гижэнэ. Тиигхлэннь, ДирЬл хажудан хэлэЬэд,
одак давхр шудтэ байниг келсинь медэд, ДирЬл келж: «Би чам-
ла эдл соха уга Ьазрт сояЬан узулжэхшлм».

39
ввкнрин зввр

ЗарЬин герэр орад, зевэр удан болад Ьарч ирнэ. Ьарч ирхлэ,
баячуд Ьаза сууж, халун едр бээж. «Таднд хот уудг мецгн
угай?» гиЬэд Ончхан ДирЬл хойр хавтхасн цаЬан мецг, шар
мецг ЬарЬад, тедн тал цацад шивнэ. Харчангас одад хот уутн
гиЬэд йовад одна.
Арднь баячуд куунднэ: «ДирЬлиг юнчн кун авч чадшго,
шууж чадшго», - гижэнэ. Тер юцгад гихлэ ДирЬлиг суулЬдг
арЬ уга, тедн ДирЬлиг хулха кеж йовсиг, малан кееж йовсиг
узсн кун Ьарсн юмн уга, тегэд ДирЬл сулдж.

40
АЦ-АДУСНА ТУСК ТУУЛЬС

ТОЬСТН ТАКА ХОЙРИН ТУСК


Кезэнэ така йир сээхн ерулЬтэ22 бээж. Тиигэд нег дэкж
тоЬстн эн такан ерулЬ яЬж меклж авдм гиЬэд, такан ажрЬд
одад, «Би гиичд очанав. Ода эн мини ерулЬ йир му, тиигэд
би чамас суржанав. Чини ерулЬ емсэд, йовад ирнэв», - гинэ.
«Тегэд кезэ ирхвч?» - гинэ. ТоЬстн келнэ: «Би удшгов, мацЬдур
курч ирхв, - гинэ. - МацЬдур эс болхла, мацЬдур асхн ирхв,
- гинэ. - Асхн эс ирхлэ, сееннь ерэллэ ирхв, - гинэ. - Сееннь
ерэллэ эс ирхлэ, ерэн емн ирхв», - гинэ. Тиигэд така ерулЬэн
егнэ. ТоЬстн ерулЬинь зууж авад, йовж одна.
МацЬдуртнь тоЬстн ирхш, мацЬдур асхн болна, тоЬстн
ирхш. Тиигэд такан ажрЬ мацЬдур асхнднь хээкрнэ: «ТоЬстн,
ерулЬм ас!» гиЬэд, тоЬстн ирхш. Сееннь ерэллэ хээкрнэ:
«ТоЬстн, ерулЬм ас!» гиЬэд, тоЬстн ирхш. 0рэн емн хээкрнэ:
«ТоЬстн, живрм ас!» гиЬэд, тоЬстн ирхш. Тиигж тоЬстн такан
ерулЬ меклж авч.

ШАРАДА ШАР БОГШ УРЬА


Ш арада Ш ар богшурЬа шарлжн деер сууж. Ш арлжн хошн-
гинь хатхч. Тегэд: «Чамаг-чамаг, хеенд оч келнэв», - гинэ.
Тегэд хеенд одад, келнэ: «Тенд шарлжн хошнгим хатхв, тунгиг
оч ид!» - гинэ.
- Тунгич оч идх биш суулэн эрэ даажанав, - гинэ хен.
- Чамаг-чамаг, чонд оч келнэв, - гинэ.
Чонд ирэд:
- Туунд нег хен суулэн эрэ дааж бээнэ, тунгиг оч ид! -
гинэ.
- Тунгиг оч идх биш адучнрас кеелЬэд укжэнэв, - гинэ.
- Чамаг-чамаг, адучнрт оч келнэв! - гинэ.
Адучнрт ирэд келнэ:
- Туунд нег чон бээнэ, тунгиг оч кеетн, - гинэ.

42
Сокровища предков

- Туугичн оч кеех биш адуЬан геечксн хаанас ээЬэд


укжэнэвидн, - гинэ.
- Чамаг-чамаг, хаанд оч келнэв! - гинэ. - Хан-хан, адучнртн
адуЬан геечкж теднэн оч уурлтн! - гинэ.
- Тедниг оч уурлх биш эрмгэн эрэ даажанав, - гинэ.
- Чамаг-чамаг, хулЬнад оч келнэв! - гинэ.
ХулЬнад ирэд келнэ: «Туунд нег хан эрмгэн дааж чаджана,
туугиг оч мер!» - гинэ.
- Тунгичн оч мерх биш миисэс кеелЬэд укжэнэв, - гинэ.
Тиигхлэ келнэ: «Чамаг-чамаг, миист оч келнэв», - гинэ.
- Мис, мис, тенд нег хулЬна бээнэ. Тунгиг оч бэр, - гинэ.
- Тунгичн оч бэрх биш куукд-кевудэс ноолулад укжэнэв, -
гинэ.
- Чамаг-чамаг, куукд-кевудт оч келнэв, чамаг ноолтха, -
гинэ.
Кевуд-куукдт келнэ: «Тенд нег мис бээнэ, тунгиг оч но-
олтн», - гинэ. Тиигхлэг: «Тунгичн оч ноолх биш туЬлан
кекулчкэд, экэсн уурлулад укжэнэвидн», - гинэ.
- Чамаг-чамаг, экттн оч келнэв, - гинэ. Экнртнь ирэд келнэ:
- Кевуд-куукдтн туЬлан кекулчкж, теднэн оч уурлтн, - гинэ.
- Тедничин оч уурлх биш ноосан савж чаджанавидн, - гинэ.
- Чамаг-чамаг, салькнд оч келнэв! - гинэ.
Салькнд ирэд: «Тер эмгд ноосан савж чаджана, тедниг оч
савжасн ноосинь улэЬэд нисктн, улэтн», - гинэ.
Тиигхлэнь, салькн ирэд, ху ескэд, ноосинь авад йовж одна.
Тиигхлэ ноосинь авад йовж одсн эмгд куукдэн шоодна, куукднь
миисэн ноолна, мииснь хулЬнаЬан бэрнэ, хулЬнань хаана эрмг оч
мернэ, хан адучнран шоодна, адучнр чонан кеенэ, чон хеенэннь
сул оч иднэ, хен шарлжнаннь узур оч хазна. Тегэд Шарада Шар
богшурЬа Ьош-Ьош инэЬэ бээж ЬолЬань хаЬрад укж одна.

ХОРТН ХО ЬАЛЗН М ОЬА Б0К У Н Э ХОЙР


Кезэнэ кун-аЬрусн уудх цагт хортн хо Ьалзн моЬа Ьазр деер
юм улдэл уга идхэр седнэ. Тегэд нег дэкж бекунэг йовулна: «Чи
юуна махн-цусн эмтэхниг медэд ир!» - гинэ. Турулэд эмтэхн
махта-цустаЬинь идхэр седнэ. Бекунэ эргэд, цуг эмд юмна цус

43
в вкнрин зввр

шимэд, куунэ махн-цусн эмтэхн болж медгднэ. Тиигэд нисэд,


хортн хо Ьалзн моЬад келхэр аашхлань, зуурнь харада харЬна:
- Чи альдас альдаран йовж йовнач? - гинэ.
- Би хортн хо Ьалзн моЬан зарцар йовж йовнав, - гинэ
бекунэ.
- Чамаг юунд зарла? - гинэ.
- Намаг эн Ьазр деер бээх эмд юмна цус-мах шимэд, юуна
цусн-махн эмтэхнинь медэд ир, гилэ, - гив.
- Тегэд медвч? - гинэ харада.
Бекунэ:
- Медв, - гинэ.
Харада келнэ: Юуна цусн эмтэхн бээж?
Бекунэ: Куунэ цусн-махн эмтэхн бээж, - гиж келнэ.
- Куунэ цус шимсн келэн узуллч? - гинэ. Тиигхлэ, бекунэ
аман ацЬаЬад, келэн узулнэ. Харада келинь татад авчкна.
Бекунэ нисэд, хортн хо Ьалзн моЬад одна. Келдг келн уга бо­
лад, еру хэлэЬэд жиигэд бээнэ. Тер цаглань харада ирнэ.
- Би энуг зарлав, юуна цусн-махн эмтэхниг медэд ир, -
гилэв. Эн ирчкэд, жиигэд бээнэ. Юн гижэхинь медгдхш, - гинэ.
Тиигхлэ, харада келнэ: Энтн салькн эмтэхн гиж келжэнэ, -
гинэ.
Туунэс авн хортн хо Ьалзн моЬа сальк хавлад кевтдг болж.
МоЬа сальк ерэд гуухлэрн, улм хурдар гуудгж. МоЬаЬас зулсн
кун сальк урудж гуудгж. МоЬа сальк урудж гуухлэрн, бутэд
гууж чадгож. Эс гиж толЬан ташуЬар эргж гуух кергтэж. МоЬа
толЬан ташуЬар гуухлэрн, келврэд гууж чаддгож. Би иигж
кегшн улсас соцслав23.

0Н Д Г Н ТОЛЬА, КИ ЛЬСН ХОЛ, ДЕРСН ШИЛВ ЬУРВН

0ндгн толЬа, килЬсн хол, дерсн шилв Ьурвн бээж. Ьурвулн


ишкэ гертэн хе ална. КилЬсн хоолан: «Гузэтэ баас асхчк», - гинэ.
Гузэтэ баас асххар йовхла, нег бичкн еекн шавшад йовна. КилЬсн
хол авад, идэд окна. Хахад унхлань, нааЬаснь дерсн шилв Ьарад
гуунэ. Гууж йовад унад, дерсн шилвэн хуЬлчкна. 0ндгн толЬа
байрлад, махн цугтан мини болва гиЬэд байрлад, биилжэЬэд,
ишкэ герин термд цокад, ендгн толЬаЬан хамхлчкна.
44
Сокровища предков

ХАВСН, ДАВСН, ХАМХУЛ ЬУРВН


Хавсн, давсн, хамхул Ьурвн бээж;. Салькн кедлэд, хур орна.
Хавсан: «Ьарад, еркэн бутэ», - гинэ. Хавсн Ьарад, еркэн бутэхэр
йовхла, хар нохань бэрэд авад идчкнэ.
Давсн Ьарад, еркэн хэрулхэр седнэ, хурт урсч одна.
Хамхул Ьарад, еркэн бутэхэр йовна. Салькнд тегэлэд,
нисэд йовж; одна.

45
СИДТ1 ТУУЛЬС

НОМ Т 0Г С Г ХААНА ТУСК Т У У ^


Ном Тегсг хан Ьурвн кевутэ бээж;. Ьурвн кевутэ болчкад,
Ном Тегсг хан сурЬуль сурхар ик номд йовна. УуЬн кевун,
белвсн кевун24, отхн кевун Мазн бээж;.
Номан тегскэд ирчкэд, Ном Тегсг хан хойр нуднь сохрж;
одна. Тегэд Ьурвн кевун: «Хурлд одад, ном секулхм, - гинэ. -
Мана эцк ода чигн баахн, эцкдэн нуд орулхмн», - гинэ. Тиигэд
ик ахнь хурлд одад, ном секулхлэ, «эцкиннь узэд уга юм кевунь
узхлэ, нуднь орх», - ги^. Тиигэд ик ахнь хойр дуудэн келнэ:
«Эцкэн сээнэр аср^атн», - гичкэд йовна. Йова-йова йовтл нег ик
толЬа деер Ьарад ирхлэ, долан цегцтэ усн буслад бээдг болна.
Тенгиг узчкэд, хэрэд курч ирнэ. Ирэд, эцкдэн келнэ: «Йова-йовтл
нег толЬа деер Ьархла, долан цегцтэ усн буслад бээнэ», - гинэ.
- А-а, терчнь мини Ьаран уЬадг усн, - гинэ. Тиигхлэ белвсн
кевунь ах-ду хойртан келнэ:
- Та, хойр, эцкэн сээнэр асртн, - гичкэд Ьарад йовна. Йо-
вад, хурлд ирэд, ном секулнэ. Бас тер кевтэн «эцкиннь узэд уга
юм кевунь узхлэ, эцкднь нудн орх», - гинэ. Тиигэд Ьарад йов­
на. Йова-йовтл бас долан цегцтэ усн буслад бээнэ. Цааранднь
Ьарад йовна, бас йова-йовтл нег ооср буч уга ергэ бээдг болна.
Тер ергэ дотр нег орадан ор Ьанцхн нудтэ кун Улада мер асрад
бээдг болна. Тууг узчкэд, хэрэд курч ирнэ. Ирэд эцкдэн келнэ:
- Йова-йовтл долан цегцтэ усн буслад бээнэ. Цааран Ьарад
йова-йовтл, ооср буч уга ор Ьанцхн гер бээнэ. Тер герт орадан
ор Ьанцхн нудтэ кун Улада мер асрад бээнэ, - гинэ.
Тиигхлэ эцкнь келнэ:
- Терчнь мини мер асрдг орадан ор Ъанцхн нудтэ кун, -
гинэ. Тиигэд отхн кевунь Мазн Ъарад йовхларн, хойр ахдан
келнэ: «Эцкэн сээнэр асртн», - гинэ.
«Эврэн соцснав» гиЪэд хурл орад Ъарна. Хурлд ирэд, бичг
татулна25, бас тер кевтэн «кевунь эцкиннь узэд уга юм узхлэ,
нудн орх», - болна.

46
Сокровища предков

Кевун: «Эцкдэн нуд орулхар йовнав», - гинэ.


- Чи эцкдэн нуд орулж чадхвч?
Тиигхлэ: «Чадхв», - гинэ.
- Чини эцкчн Ьазр деер юм улдэл уга узж, - гинэ, - тер эц-
киннь ундг мернд курч йовад нег толЬа деер Ьарчкад: «Аавин
ундг Улман Агсг Уланиг тох!» гиЬэд эцкиннь мерчд хээкр», -
гинэ. Тиигэд тер гелц Ьурвн хурс егч. «Нег хурснь эклэд тох-
хлань холас хаяд ег, - гижэнэ. - Хойрдгчнь тохад дуусхлань,
ег, Ьурвдгч хурснь унад Ьарх деерэн, мерчд ег», - гинэ. Тер
Ьурвн хурсн, хорн шу, давсн шу Ьурв негдулэд кесн хурсн бээж.
«Ьурвдгч хурсичн идн мерч кеесэр беелжэд унх. Цааранднь
мернлэЬэн угэн медлцхч, - гижэнэ. - ГууЬэд Ьарчкад, мернчн
келх: «Унх зевтэ эзмч, уншго зевтэ эзмч?» - гих. Тер цагт юн
гиж келхмч?» - гиж гелц сурна.
- Унх зевтэ эзн гиж; келнэв, - гинэ.
- Чик! - гинэ.
Тиигэд Ьарад йовна. Саак толЬан ора деер долан цегцтэ
усн буслад бээнэ. Цааранднь Ьарад йовна. Йова-йовтл ооср
буч уга цаЬан гер узгднэ. Тиигэд еердэд дун соцсх Ьазрас
хээкрнэ: «Аавин ундг Агсг Уланиг тох!» гиЬэд, мерч Агсг Ула­
ниг тохна. Эклэд тоххлань нег хурс холас хаяд егэд оркна. То­
хад дуусхлань, бас нег хурс хаяд егэд оркна. Унад Ьархларн,
дэкэд нег хурс хаяд егнэ. Ьурвдгч хурс идчкэд, кеесэр беелжэд
унна. Туунэсн Ьарад гуухлэрн, мернь келнэ: «Ьазрар гуухлэ,
куцэд авчкх», - гиЬэд усар Ьарна. Усна дунд курсн цагт усна
кевэд мерч ирэд дайлна. Мернь келнэ: «Ьазрар йовсн болхла,
мадниг бэрэд авчкх бээж», - гинэ. Цааранднь гуулгэ йовтл нег
тоЬстна ерулЬ олдна. Кевун тоЬстна ерулЬиг авна. Цааранднь
йовна. Мернь келнэ: «Эн ерулЬэн хай», - гинэ.
Мазн ерулЬиг хайлго еврлчкнэ. Тиигэд нег хаана ээмгт
еердэд ирж йовад, мерэн кеер улдэчкэд, мацнаЬаснь Ьурвн
килЬс авад Ьарад йовна. Хаана ергэн уудн туст ирэд, тоЬстна
ерулЬэр наадад бээнэ. Хаана уудэр герл орад бээнэ. Хан: «Тер
кевуг авад иртн», - гинэ. Кевуг авад ирнэ. Кевун тоЬстна
ерулЬэн хаана еер авч ирэд оркчкна. ©рулЬэс герл Ьарад
бээнэ.
Мазниг хан таасна, «чадмг кевун, чадмг кевун» гиЬэд таа-
сад бээнэ. Хан тер кевунэс оцдан ку керглдгэн уурна. Тиигэд
47
в вкнрин зввр

бээжэтл нег евгн кевунд дурго болад бээнэ. 0вгн кевуг уга
кехэр седнэ. Тиигэд нег дэкж тер евгн хаанд келнэ: «ТоЬстна
ерулЬ олсн кун тоЬст чигн олх», - гинэ. Тер хаанд келжэнэ:
«ТоЬст авад ирхлэ, хойр нарн Ьарснла эдл болх. Гер дотр Ьал
падрад бээх, - гинэ. - Нег чигн хаанд тоЬстн уга, танд тоЬстн
бээх», - гинэ. Тиигхлэ хан кевунд келнэ: «Чи тоЬстна ерулЬ олсн
кун тоЬст чигн олхч», - гинэ. Кевун нег килЬс уцЬдаЬад оркхла,
мернь курч ирнэ. «Юн болв?» - гиж мернь сурна. Кевун: «На­
маг хан келв: тоЬстна ерулЬ олсн кун тоЬст чигн олхч», - гинэ.
Тиигхлэ, мернь келнэ: «Би эцкичнь тоЬстнд кургдг билэв», -
гинэ. «Нэ, намаг тоЬстнд кург», - гинэ. Тиигэд мернь кевуг
авад Ьарна. ТоЬстнд авад ирнэ. ТоЬстн келнэ: «Юн кумч? На-
мас юн кергтэ?» - гинэ. Тиигхлэ келнэ: «Би Ном Тегсг хаана
кевум», - гинэ. Зовлцган келнэ. Тиигхлэ тоЬстн: «Ода иим керг
куцэж йовх кевунд я°ж урмдынь хэрулхв?» гиЬэд, однав», -
гинэ. Мазн тоЬстниг авад ирнэ. ТоЬстн гер дотраЬар йовад
бээнэ, герл Ьарад, падрад, кучтэ юмн болад бээнэ.
Одак евгн кевуг яЬад болвчн уга кехэр седнэ. Тиигэд тер
хаанд келнэ: «Туулан тец терл алтн ширэ26 деер суунав, нанд
туулан тец терл алтн ширэ авч ир», - гиж келтн» гиЬэд евгн
хаанд селвг егнэ. Тиигхлэннь, хан кевунд келнэ: «Туулан тец
терл алтн ширэ деер суунав, нанд туулан тец терл алтн ширэ
авч ир», - гинэ. Тиигхлэннь, Мазн нег килЬс уцЬдана, мернь
ирнэ. Мернь келнэ: «Хан Ьэрдт одхмн», - гижэнэ. Тер кевтэн
Хан Ьэрдт ирнэ.
Тер цаглань Хан Ьэрдин Ьуужмулмудыг хортн хо Ьалзн
моЬа идхэр ирж. Хан Ьэрдин Ьуужмлмудыг идхэр йовсн хортн
хо Ьалзн моЬаг Мазн алчкна. Тиигхлэнь, тер Хан Ьэрдин
Ьуужмлмуднь Мазнд келнэ: «Мана эк маднд эвр хару, ирхлэрн
таниг идчкх», - гинэ. Тиигэд Ьуужмлмуд живр доран Маз­
ниг бултулчкна. Хан Ьэрд Ьуужмлмудтан нисэд ирнэ. Нисэд
ирчкэд: «Пуф! Юн унр Ьарчахмб?» - гиЬэд Ьуужмлмудыннь
дор бээсн Мазниг авад емкчкнэ. Тиигхлэнь, Ьуужмлмуднь
келнэ: «Энчн мадниг уклэсмдм гетлвэ, - гинэ. - Я°ж? гихлэ,
хортн хо Ьалзн моЬа мадниг идхэр ирхлэ, теруг алад мадниг
харсч авба», - гинэ. Тиигхлэнь Хан Ьэрд кевуг хэру ЬульЬад
ЬарЬчкна. ЬарЬчкад, Хан Ьэрд сурна: «Чи юн кумч?» - гинэ.
Тиигхлэ келжэнэ: «Би Ном Тегсг хаана отхн кевумб», - гинэ.
48
Сокровища предков

Тиигхлэ Хан Ьэрд: «Эцкичн таньнав, эцклэчн уурлж йовлав»,


- гинэ. Тегэд Хан Ьэрд сурна: «Ямаран кергтэ йовлач?» - гинэ.
Тиигхлэг кевун келнэ:
- Туулан тец терл алтн ширэ авч ир, - гиж хан зэрлг болв.
- Ода терчн икл зовлцта юмн, ухалад меднэв, - гиж Хан
Ьэрд келнэ.
Ухалад, хойр хончкад: «Нэ, йовхм. Чи нан деер Ьарад су,
би одад живрэрн усиг цокнав, йууж болшго, - гинэ. - Цока-
цока бээтл усн ергдх, тер цагт алтн ширэ узгдхлэнь шуурэд
ав, - гинэ. - Авад деегшэн нисх кергтэ, эс гиж усн хадын эзн,
шуурэд авчкх», - гижэнэ.
Тиигэд Хан Ьэрд ирэд, усиг живрэрн цокад-цокад бээтл,
алтн ширэ генткн шарлад узгднэ, кевун шуурэд авна. Хан Ьэрд
деегшэн ниснэ. Нисэд йовтлнь нег живрнь евдэд йовна. Нисэд
уснас холд Ьарад суухла, нег живриннь ерэлнь тасрад унж оч.
Хан Ьэрд кевунд келнэ: «Деегшэн эс ниссн болхла, ма хойриг
бэрчкх бээж», - гинэ. Тиигэд кевун туулан тец терл алтн ширэ
авад ирнэ. Алтн ширэг авад ирхлэ, алтн ширэ деер хан Ьарад
сууна.
Одак евгн саак дурго болад бээнэ. Ода яЬдм гиЬэд уха­
лад бээж: «Нэ, ода Хан Ьэрдин суудрт суунав!» - гитн», - гинэ.
Тиигхлэ хан кевунд келнэ: «Би Хан Ьэрдин суудрт суунав»,
- гинэ. Тиигхлэнь кевун бас нег килЬс уцЬдана. Мернь ирнэ,
ирхлэнь келнэ: «Хан Ьэрдин суудрт суунав», - гижэнэ. Тиигхлэ
мернь келнэ: «Тиим ик тус кургсн Хан Ьэрд ирхий?» - гинэ.
Тиигхлэ кевун келнэ: «ЯЬдг болвчн одад меднэв». Дэкн Хан
Ьэрд тал одна. Хан Ьэрдт ирэд, кевун келнэ: «Хан чини суудрт
суунав», - гижэнэ.
- Мини суудрт суух юн юмб терчн гиЬэд, нэ, однав, терчн
нанас хуурхнь зу болх. МацЬдур удлэ ирнэв, - гинэ. Кевун
Ьанцарн аашна, евгн амрад одна: ода хан энуг хээчлэ харЬулх
гиЬэд байрлад бээнэ. Кевун ирэд келж: «МацЬдур удлэ ирх,
- гинэ, Хан Ьэрд». Тиигхлэ евгн санна: «МацЬдур куртл
хэлэхгов», - гинэ.
МацЬдуртнь Хан Ьэрд аашна гилдэд хаанад ниргнэ. Хан
алтн ширэЬэн Ьаза ЬарЬад деернь сууна. Хан Ьэрд нисж ирэд
живрэн деернь делэд бээнэ. Таг харцЬу юмн узгдхш, хойр хон-
хла, едр сень медгдхш, тегэд кевунд хан келнэ: «Энугэн «Хэр!»
49
в вкнрин зввр

- ги», - гинэ. Кевун Хан Ьэрдт келнэ: «Чамаг хэр гижэнэ». Хан
Ьэрд нисэд йовж одхла, нарн Ьарад амрад одцхана.
Саак одак евгн кевуг уга кехэр седэд, хаанд келнэ: «Усн
хадын куук буулЬнав, гитн», - гинэ. Тиигхлэ хан кевунд
келнэ: «Усн хадын куук буулЬнав, авч ир», - гиж зэрлг болна.
Тиигхлэ Мазн кевун Ьурвдгч килЬсэн уцЬдана. Мернь ирнэ.
Мерндэн келнэ, тернь келжэнэ: «Ик зовлцта юмн терчнь, би
уснд еердчкэд оцЬц болнав, чи оцЬц деер суучкад бушкур та-
тад йов. Тиигхлэ усн хадын куукн Ьарч ирх, тер цагт шуурэд
авад орк», - гинэ.
Тиигэд мерн оцЬц болна, кевун бушкур татна. Нег эргнэ,
Ьарч ирхш, хойр эргнэ, Ьарч ирхш, Ьурвдад эргхлэ, усн хадын
куукн Ьарад ирнэ. Кевун шуурэд авад оркна: «Чи юн кумч?»
- гиж куукн сурна. «Би Ном Тегсг хаана кевумб, - гинэ. - Нег
хан чамаг гергэн кенэв, - гинэ». «Терчн юн кумб нанар гергэн
кех?» - гиЬэд куукн уурлна. Болвчн кевунэ келсиг соцсад куукн:
«Нэ», - гинэ. Тиигэд дахад Ьарна. Мазн усн хадын куукиг авад
курч ирнэ.
Хан байрлад, тукчэд гуунэ. Тегэд куукн хаанд келнэ: «Та-
ниг бийэн эс цеврлхлэ, би танд одшгов», - гижэнэ. Хан: «Би яЬж
бийэн цеврлхв?» - гинэ. Тиигхлэ куукн келнэ: «Найн гу сааЬад,
усинь ик хээснд буслЬжаЬад, орад булхад Ьар», - гинэ. Хан
мацЬдуртнь адуЬан авхулад, найн гу саалЬад, усинь ик хээснд
буслЬна. БуслЬсн уснд еердэд одчкад, ээЬэд орж чадхш. Хан
кевуг: «Ор», - гинэ. Кевун келнэ: «Би куукиг буулЬж бээхш,
Та буулЬж бээнэт. Тана дурн, орхла ортн, эс орхла бээтн», -
гинэ. Тиигхлэ куукн кевунд шимлдэд келнэ: «Чи ор! Чамд
юмн болшго», - гинэ. Алтн билцгэн амнднь дурчкнэ. Дурчкэд,
кевунд куукн келнэ: «Деерк хувцан тээлчкэд ор», - гинэ. Кевун
хувцан тээлэд орна. Орад булхад Ьарад ирнэ. Юмн болхш.
Тиигхлэ хан бас орна. Хан уснд орад, шатад укж одна.
Тиигэд кевун тер хаана нутгиг эзлэд, нуулЬэд авад хэрж йо­
вад, герэдэн аашнав гиЬэд бичг бичнэ. Хойр ахнь умшчкад, улу
узэд, тосна. Зуурнь нег ик йорал уга харж бээж. Хойр ахнь уунд
нег ик нукн бээнэ гиЬэд дууЬэн дахулж авч ирэд узулнэ. «©кэЬэд
хэлэ», - гинэ. Дунь екэЬэд хэлэхлэ, келэснь авад унЬачкна.
Мазн дордын орнд тусна, зуурнь хойр келнь хуЬрад тус-
на. Тиигэд зовад кевтсн цагла хойр хулЬн ирнэ. Негнь доЬлад
50
Сокровища предков

улдэд йовна, келнь евдэд. Нег хулЬнь гууЬэд йовж одна.


ХэлэЬэ бээтл нег хойр узуртэ хамтхас авад ирнэ. ДоЬлц хулЬн
хамтхасиг келдэн нааЬад эдгж одна. Ьарад йовна. Тиигхлэ
Мазн чашкарн цокад негнэннь келинь хуЬлчкна. Наадк нег
хулЬнь гууЬэд йовж одна. Бас нег хойр узуртэ хамтхас авад
ирнэ. ХулЬн иртл келнь хуЬрха хулЬниг Мазн Ьар курх Ьазрт
тэвчкж. Тегэд тер хулЬна авч ирсн хамтхасиг булаЬад авна.
Авчкад, бийиннь келд наана, келнь эдгж одна. Тиигэд Ьарад
йовна. Йова-йовтл, нег хотн узгднэ. Захин герт орад ирхлэ,
нег сээхн куукн сууна.
- Куукн, яЬад суунач? - гиж Мазн сурхла,
- Мини эцк намаг авч ирэд суулЬчква, - гинэ.
- ЯЬад? - гинэ.
Тиигхлэ келнэ:
- Намаг хортн хо Ьалзн моЬа ирж идхм, - гинэ.
- Нэ, бичэ э, туцгичн алчкнав. Тегэд кезэ ирх? - гинэ
кевун.
- Сеедэн ирх, - гинэ.
Кевун моЬаг гетэд сууна. Сееднь моЬа ирнэ. МоЬаг чавчад,
Ьурвн эцг кеЬэд алчкна. Ууднэ еер герт орж йовх бээдлтэЬэр
тэвчкнэ. Тегэд кевун:
- Эцкчн юн кумб? - гиж куукнэс сурна.
- Мини эцк хан, - гинэ.
- Би бултнав, намаг бичэ медул, - гинэ. Тегэд шаЬа болад
куукнэ хорма дор бултна.
0рунднь хан нег евг тэвнэ: «Одад мини куукиг хэлэЬэд
ир», - гинэ. 0вгн бураЬан авад одна. Ирхлэ, моЬа кевтнэ, куукн
сууна. 0вгн алц болад, одад моЬаг бураЬарн хатхна, моЬа уксн
кевтнэ. Тегэд евгн одад, хаанд: «Би тер моЬаг алчкв», - гинэ.
Тиигхлэ хан эмт дахулад одна. Одхла, моЬа укж оч.
- Кен алва? - гихлэ, евгн: Би алв! - гинэ.
- Чи яЬж алвч? гихлэ, Эн бураЬарн цокад алв, - гинэ.
Тиигн гихнь хан бийиннь ормд куукэн авч ирсн бээж.
Хортн хо Ьалзн моЬад идгдх хаана селгэн бээж. Тегэд хан байр­
лад келнэ:
- 0вгнд куукэн егнэв, ерэл малан егнэв, - гинэ.
Тиигхлэнь куукн:
- Намаг эн евгнд егч бэнч? - гинэ.
51
в вкнрин зввр

- Э-э, эн евгнэс биш чамаг эн моЬа идчкх билэ, - гинэ.


Тиигхлэ, куукн босад хормаЬан сажад оркхла, нег сээхн кевун,
чашкта, хорма дораснь босж ирнэ.
- Эн евгн бураЬар цокж алсн болхий, аль эн кевун чашкарн
чавчж алсн болхий? - гинэ куукн.
Тегэд хан кевуг келнэ:
- Нэ, мини куук буулЬ, ерэл малан егнэв, - гинэ. Тиигхлэ
кевун келнэ:
- Би Деедин орна кумб, намаг Деедин орнд кургтн, - гинэ.
Тегэд олн хонгт ухалад кургж чадшго болна. Тиигхлэ кевун
келнэ: «Таднд бичг зеедг шовун угай?» - гинэ. Тиигхлэ, «Бээнэ»,
- болна. «Нанд егтн», - гинэ. Тиигэд бичг зеедг шовуг егнэ.
Кевун шовута куундэд, бичг бичэд, келднь бооЬад тэвнэ: «Эн
бичгиг мини таньдг Хан Ьэрдт кургэд ег», - гинэ. Шовун нисэд
йовж одна. Ирэд, Хан Ьэрд шовунд егнэ. Хан Ьэрд умшад,
бичг бичнэ: «Нанд идх мец хот белдтн», - гинэ.
Тегэд Хан Ьэрдт хот белднэ: найн укрин мах, найн мернэ
мах, найн хеенэ мах белднэ. Тиигэд Хан Ьэрд ирнэ, найн укрэ
мах, найн мернэ мах, найн хеенэ мах ачад Ьарна. «Намаг аман
ацЬахла, мах хай», - гинэ. Тиигэд нисэд Ьарна. Аман ацЬахлань,
хаяд егнэ найн укрэ мах, дэкэд аман ацЬахла, найн мернэ мах
егнэ, дэкэд аман ацЬахла, найн хеенэ мах егнэ. Нукнэ амн деер
Ьарч йовад аман ацЬахла, кевун яЬдмб гиЬэд Ьуйиннь махан ут-
лад хаяд егнэ. Хан Ьэрд нукнэс Ьарад одна. Кевуг келнэ: «Нэ,
сэн йов, эцкдэн менд кел», - гинэ. Тиигэд Ьарад йовхла, кевун
доЬлад йовна. Хан Ьэрд сурна: «ЯЬад доЬлад йовнач?» - гинэ.
Тиигхлэ кевун келнэ: «Чамаг нукнэ амн деер Ьарч йовад, аман
ацЬахла, Ьуйиннь махан утлад еглэв», - гинэ. Тиигхлэ Хан Ьэрд
кевуг авад зальгчкна. Зальгчкад, нааран-цааран йовжаЬад, хэру
ЬарЬчкна. Кевун Ьарна, келнь бутж оч. Кевун гертэн ирнэ.
Ирэд, эцкэн: «Менд!» - гинэ. Эцкнь: «Кемчи?» - гинэ.
- Бичкн кевунчн, - гинэ.
- Наар! - гиЬэд, кевуЬэн илэд, - о-о, есэд бээжич, - гиЬэд
илэд байрлна.
Тегэд кевун:
- ТоЬстн нанд некд болв, - гинэ, - Хан Ьэрд некд болв, усн
хадын куук буулЬв, эгч-ду Ьурвн бээж, бичкн куукинь буулЬв,
- гинэ.
52
Сокровища предков

- А-а, терчн намаг оддг цагт бичкн куукн билэ, - гинэ, - ода
мини бер болх, - гинэ.
- Туулан тец терл алтн ширэ деер суувв, - гинэ.
- Уй, би тиим юм узэд уга билэв гиЬэд нег нудн орад одна.
- Дэкэд дордын орнд одв, - гинэ кевун.
- Уй, би дордын ор узсн уга билэв гиЬэд дэкэд нег нудн
орад одна. Хойр нудн орад одна. Кевун эцкдэн келнэ: «Мини
хойр ах яЬла?» - гинэ. Хойр ахнь бултж оч. «Хойр ахан алнав»,
- гинэ. Тиигхлэ эцкнь: «ЯЬад?» - гинэ. Тиигхлэнь келнэ: «Намаг
аашхла меклэд, нукнд унЬав, - гинэ, - ямаран ик зовлц узв», -
гинэ. Тиигхлэ эцкнь келнэ: «Би чамд уг келнэв, тегэд ухалад,
таслад мед», - гинэ. Тегэд келнэ: «Чамаг дордын орнд эс туссн
болхла, нанд нег нудн орх билэ, чи дордын орнд тусад нанд
хойр нудн орва», - гинэ.
Тиигэд кевунь буру хэлэЬэд сууна. Буру хэлэЬэд сууж-сууж
эргэд эцктэн келнэ: «Нэ, нег геминь тэвж егнэв, - гинэ, - дэкэд
негн болхла, геминь тэвшгов», - гинэ.
Бичкндэн эцкэсн соцсч йовлав. 5-6-та бээсн цаг болх. Ти-
игхд эцкм келдг билэ: «Эн Ном Тегсг хан - ДацЬрин хадм эцк».
Тиигхд би «ДацЬрин» тускар юм меддго.

ХОРТН ХО ЬАЛЗН М ОЬАН ТУСКАР


Кезэнэ кун мал уудэсн цагт хортн хо Ьалзн моЬа ик гидгэр
ээмшг уудэж. Эмтэ юм улдэл уга идэд бээж. Тер цагт Бурхн багш
Хен Ьэрд шовуг27 дуудулж. Хен Ьэрд шовун ирхлэ, келж:
- Эн ор эзлсн хаана куукиг ЬуульЬ Ьуудг евгнэ кевун буулЬн
гиж бээнэ, - гинэ.
- БуулЬшго! - гинэ Хен Ьэрд шовун.
- МарЬий? - болна.
Хен Ьэрд шовун:
- МарЬий! - гинэ.
Тегэд Бурхн багш келнэ:
- Би чамд шуугдхлэ, чини келсиг куцэнэв, чини келсэр
бээнэв, - гинэ. - Чи шуугдхлэ, мини келсиг куцэхмч, мини келсэр
бээхмч, - болна. Хен Ьэрд: «Нэ!» - гинэ.
Хен Ьэрд хаана куукиг авад нисэд, бийэснь нань юмн куршго
ик уулын ора деер авч одад хайчкна. Куукн шовун ю авч ирнэ,
идэд бээнэ. Эргэд йовад, нег нук олж авад куукн бээЬэд бээнэ.
53
ввкнрин зввр

Нег дэкж ЬуульЬнчин кевун кеер йовтл, хархлзад уулн


Ьарад, салькн кедлэд, шуугад, э Ьарад одна. Кевун ээЬэд, энд-
тендэн хэлэхлэ, уксн мерн кевтнэ. Кевун мернэ кецкрдг дотр
орад кевтнэ. Хен Ьэрд ирэд, шуурч авад нисэд Ьарна. Кевун
хавснас таг бэрэд, унл уга йовад йовна. Хен Ьэрд уулын ора
деер авч ирэд хайчкад, нисэд йовж одна. Кевун мернэ кецкрдгэс
Ьарад, иигэн-тиигэн йовад юм хэлэнэ. Нег ик нукн бээнэ. Тер
нукэр орад ирхлэ, нег куукн бээдг болна.
- Менд!
- Менд! - болна.
- Чи юн куукмч? - болна.
- Би хаана куукн, - болна.
- Чи юн кумч? - гихлэ,
- Би ЬуульЬнчин кевун, - болна.
Тиигэд хоюрн хамдан бээЬэд бээнэ. Хен Ьэрд ю авч ирнэ,
туугэр хот кеЬэд бээЬэ бээж, хоюрн кевутэ болна.
Бурхн багш Хен Ьэрдиг дуудулна. Хен Ьэрд ирнэ. Бурхн
багш Хен Ьэрдиг келнэ:
- Чи шуугдвч, - гинэ.
Хен Ьэрд:
- Би шуугдшгов, - болна.
Тегэд Бурхн багш Хен Ьэрдиг келнэ:
- Чи тер куукэн одад авад ир, - гинэ. - Терчн Ьурвулн бээнэ.
ЬурвлаЬинь авад ир, - болна.
Хен Ьэрд нисэд куукнд ирнэ. Ирхлэ, куукн кевутэ, кургтэ
болна. ЬурвлаЬинь авад ирнэ.
- Бурхн багш: «Би шуувв», - болна. Хен Ьэрд шуугднэ.
Хен Ьэрдиг шуугдхлэ, Бурхн багш келнэ: «Нэ, чи мини келсиг
куцэхмч, мини келсэр бээхмч», - гинэ. Тегэд Бурхн багш келнэ:
«Чи эн хортн хо Ьалзн моЬаг авад, Ьазад дала Ьатц одад, тенд
бээхмч», - гинэ.
Тегэд хортн хо Ьалзн моЬаг авад, Хен Ьэрд нисэд, Ьазад дала
Ьатц одад, ода куртл уулын белд бээдгж. Хортн хо Ьалзн моЬа
ендглхлэ, Хен Ьэрд ендгинь идэд, Хен Ьэрд ендглхлэ, хортн хо
Ьалзн моЬа ендгинь идэд бээдгж. Мана эцк нег дэкж келжэсиг
соцслав, 1939-1940 жил алднд бээсн болх.

54
Сокровища предков

М ОЬАН КЕЛ МЕДДГ К0ВУНЭ ТУСКАР

Нег дэкж угатя залу кевуЬэн байнд зарц егнэ. Кевуг дахулж
ирэд, бооца кеЬэд улдэнэ. Кевун хееч болад, хееЬинь хэрулэд
бээдг болна. Д и л болхла, эцкнь ирэд кевунэннь олсиг авад
бээж. Кесг жил кедлэд, бооцан чилэд, хэрх жил болна.
Тер жил кеер хеендэн йовтл, хотна куукд-кевуд ирэд, хам-
дан наач йовтл, генткн харлад, уулн Ьарад, салькн кедлэд, шу-
угад, э Ьарад одна. Кевуд куукд цуЬар хамдан кииснэ, э уурхла,
босад, энд-тендэн хэлэхлэ, нег ик моЬа ирэд, буслэд кевтчкж,
сул толЬа хойран негдулэд. Тиигэд бээжэЬэд, сул толЬа хой-
рин хоорндаЬур кун Ьарх заг ЬарЬна. Х ееч кевун Ьархар седэд
еерднэ, моЬа сул толЬа хойран негдулчкнэ. Хэру ирнэ, дэкэд
хэру сул толЬа хоорндаЬур кун Ьарх зэ ЬарЬна. Нег куукн
еердэд Ьархар седэд йовна. Куукн Ьарад йовж одна. Дэкэд нег
кевун Ьарна. Тиигэд Ьанцхн хееч кевун сул Ьархар седэд ирхлэ,
сул толЬа хойран хаачкна. Куукд-кевуд Ьарад йовж одна.
МоЬа нурЬан хоталЬад, давшур ЬарЬад оркна, кевун
давшад, деернь Ьарна. МоЬа нурЬан хоталЬад, нисэд Ьарна.
Нисэ йовж, нег ик уулын ора деер ирэд бууна. Кевун бууЬад,
эргэд хэлэхлэ, нег ик уулын шуурха бээнэ. Кевун тер нукэр
орна. Орад ирхлэ, нег ик моЬа бээнэ. Одак моЬала эдл моЬа
аман ацЬаЬад бээнэ, кевун амынь хэлэхлэ, хоолднь ик малын
хавсн тееглгдж оч. Кевун орад, хавсиг келэрн ишклэд татад
ЬарЬна.
Тиигэд моЬа сурна: «Ю авнач, авсан ав», - гинэ. - Юмн
дала. Кевун келнэ: «Юнчн нанд керг уга. Намаг Ьазртм
кургтн», - гинэ. Тиигэд кевунд келнэ: «Оданас авн Ьазр деер
бээсн юмна кел меддг бол, - гинэ. - Зуг куунд бичэ кел, - гинэ.
- Куунд келхлэ, му болх», - гинэ. Кевуг хэру Ьазртнь авч ирнэ.
Кевун куунд келхш юм.
Тиигэд нег дэкж хеенэ ард йовтл, нег хен мээлэд, хурЬан ду-
удна: «Наар, нама дах, яЬад ард улдэд йовнач», - гинэ. ХурЬнь
келнэ: «Намаг ард улдл уга яЬна болЬнач? Би ууц деерэн эн
мана эзнэ кишг авч йовналм», - гинэ. Кевун соцсад авчкна.
Дэкэд нег се кегшн нохань хуцад бээнэ, кевун серэд соцсна.
«Манахс бостн, чон аашна», - гинэ. Наадк нохаснь келнэ: «Ирэд
нег цеекн хе бэрхлэ, маднд куртх, - гинэ. - Мана эзн туугэр

55
в вкнрин зввр

угэршго», - гинэ. Кевун босад, хээкрэд нохасан тукрэд, хеедэн


бэрулхш.
Цаг ирэд, хэрх болна, эзн кевуг таасад, сээнэр кедлснднь
келнэ: «Ю авнач? Авнав гисэн ав», - гинэ. Кевун: «Юмн кер-
го», - гинэ. Эзн ээрэд кевуг: «Нег юм ав», - гинэ. Тиигэд кевун
келнэ: «Отарт нег хурЬн бээнэ, тер хурЬ авнав», - гинэ. Эзн:
«Ав», - гинэ. 0рун босад, кевун хурЬиг бэрж авад уйчкна.
ЦээЬэн ууЬад, кевун йовх цаг болна, хувцан емсэд, Ьарад
йовх болхла, нохань тер хурЬна суулинь татад, таслад идчкнэ.
Кевун санна: «Ода кишгнь тер нохад орж одв, - гиж санад
келнэ - Эн халунд хурЬ кетлэд йовхм биш, хурЬн керг уга», -
болна. Эзн келнэ: «Нэ, ю авнач, авнав гисэн ав», - болна. Кевун
келнэ: «Эн ноха авнав», - гинэ. «Ав», - болна. Нохаг авад,
кетлэд Ьархар седхлэ, ноха ишкэ герин иргд келэн ергж бээЬэд
шеечкнэ. Кевун санна, кишгнь тер ишкэ герин иргд улдв, эн
ноха керг уга болв гиж санад: «Нанд ноха керг уга» - гиЬэд
нохаг улдэнэ. Тиигэд кевун санж: куунэ кишг кун авч болшго
юмнж, - гиж.
Кевун есэд босад, гертэ-малта болна. Эк-эцкнь хорна,
бийнь эзн болна. Гер-малан хэлэЬэд, адуЬан хэрулэд бээнэ.
Кесг цаг болсн цагт нег дэкж орндан орсн цагтнь, одак
ноха ишкэ герин иргд келэн ергж бээЬэд шеесн уханднь орад,
кевун инэнэ. Гергнь сурна: «Чи юунд инэвч?» - гинэ. Кевунд
юунд инэсэн келдг арЬ уга болна, тиигэд гергнь залуЬан дац
дару-дарунь ээрэд бээж.
Тиигэд нег дэкж залу яЬад инэсэн келхэр седэд санад, ода
нег мернэ мах идчкэд, келнэв гиж санад, адуЬан орад, нег гу
бэрж авад, Ьарад йовна. УнЬнь арднь дахад йовна: «Эн эзн
чама яЬад авч йовна?» - гинэ. Тиигхлэнь экнь келнэ: «Эн мана
эзн намаг алад, махнасм идчкэд, гергндэн яЬад инэсэн келхэр
бээнэ, - гинэ. - ЯЬад гихлэ, яЬад инэсэн келхлэ, эн эзн укхмж.
Тиигэд мана эзн мини махнас цадтлан идчкэд, укхэр бээнэ»,
- гинэ. «Яа, мана эзн яЬсн эргу юмби, тер гергэн хэрэд, герэн
эргулэд кееЬэд цокхнь яЬна?» - гинэ.
Залу гууг тэвчкэд, хэрж ирэд, гергэн цокна. «Намаг яЬад
инэсиг сурнч?» гиЬэд гергэн цокна. Гергнь Ьарад гуунэ. Гер
эргулэд, цокад: «Хееннь сурнч?» - гинэ. Хееннь суршго болна.

56
БААТРЛГ ТУУЛЬС

ХАЛЬМГИН ХАН ХАСГИН ХАН ХОЙРИН ТУСК Т У У ^

Кезэнэ хальмгин хан хасгин хан хойр нег-негэн таньдго


бээж. Тегэд нег дэкж хальмгин хан ац-шову харвхар Ьарад йов­
на. Ац-шову харвхар йовж-йовад нег герэс узнэ. Герэс узчкэд,
герэсиг бууЬин сумн курх Ьазрт еердхэр кесг хонгт дахад гетэд
йовна. Тиигэд йовтл бууЬин сумн курх Ьазрт герэсн Ьархла,
хальмгин хан хахар седчкэд хэлэхлэ, тер герэсн кеелтэ герэсн
болж Ьарна. Кеелтэ герэсиг хальмгин хан хахш. Хальмгин хан
урн-садн уга кун бээж. Гериннь кун саата бээж. Тегэд харвл уга
давулад босад Ьархла, цааЬаснь дэкэд нег кун босдг болжана.
Тер кун босхла, ода эн кун яЬад эс харвна, сумн курхмн бээжлм.
Эн юн кун болхв гиж харЬад мендлэд сурхла, тернь хасгин хан
болж Ьарна. Тегэд хальмгин хан хасгин хаанас: «Нэ, чи яЬад эс
харвч эн герэсиг?» - гиж сурна. «А-а, та яЬад эс хавт?» - гинэ.
Тиигхлэ:
- Би урн-садн уга кумбв, тегэд эн герэсн кеелтэ болхла, хасн
угав, мини герин куукд кун саата, - гинэ.
- Мини герин кун бас саата, тегэд хасн угав, - гиЬэд хасгин
хан келнэ.
Тиигэд хоюрн нээжлэд, хасгин хан хальмгин хаанд: «Нег-
негнэсмдн кевун Ьарад, нег-негнэсмдн куукн Ьархла, худнр
болхмн», - гинэ. Нэ, худнр болх болад, Ьар атхлдад, салад
Ьархин алднд хальмгин нутг талас нег тоосн бургэд йовдг
болжана.
- Эй, мана нутг талас тоосн бургэд йовна, тотхжа, - гинэ.
Тиигэд бээтл хальмгин хаана ардаснь хээкрэд, мертэ кун:
«Кевун Ьарва!» гиж зэцг авч ирж йовна.
Нэ, кевун Ьарва гихлэ, ода бортх эрктэ йовсн бээж. Бортх
эркэн ЬарЬж авад, таньлдсн хасгин хаата кевуЬэн йерэЬэд бээнэ.
Тиигэд бээтл хасгин хаана талас бас тоосн бургэд йовдг болжана.
«Нэ, кулэхмн» гиЬэд бээтл хасгин хаана талас элч ирнэ. «Хасгин
хаанаЬас куукн Ьарва!» - гиж бээнэ. Нэ, тиигхлэ, куукн Ьарсн

57
в вкнрин зввр

болхла, куукэн йерэхм гиЬэд хасгин хан ЬанзЬасн эрк авч ирэд,
хойр хан доран худнр болад, тус-тустан хэрэд йовж одна.
Нэ, дэкэд сар болад, хасгин хан хальмгин хан тал курч ирнэ
худ евгн талан, келнэ: «Эн куукн кевун хойриг шуд оданас авн
хамднь бээлЬхмн, - гинэ. - Хамднь бээлЬэд хамднь ескхмн. Нег
жил танад бэг, нег жил манад бэг, тиигэд ода гер-мал болх
цаг куртлнь хамднь бээлЬэд, тегэд ерк-бул кехмн», - гинэ.
Тиигхлэнь хальмгин хан зевтнь багтад, зев егнэ.
Тер хасгин хан: «КевуЬэн авад эмгтэЬэн манад одхмн, -
гинэ. - Манад одад нэр-наад, хурм кеЬэд, манад улдэЬэд хэрж
ирхт, болв хеетндэн ирэд авхт», - гинэ. Тиигхлэнь хальмгин
хан зевт багтна. Зевт багтад, эмгтэЬэн эмт дахулад, хасгин ха-
анд одад, хойр-Ьурв хонгт нээрлэд, хурмэн кеЬэд хэрж ирнэ.
Хэрж ирэд, «Хеетндэн жил болад, авхм», - гинэ.
Д и л болад хеетнднь авхар одхла, хасгин хан угаж. Хасгин
хан уга, тас орн-нутгарн нууЬэд йовж оч. Ода тиигэд альда-
ран йовхан, альдаран хээхэн медж чадад, келжэнэ: «Долан усн
Ьатц, долан уул Ьатц одсн юмн», - гижэнэ. Ик хол Ьазр болхов
гиж олж чадад, хэрэд курч ирхлэ, хальмг тацЬч хан кевуЬэн
хасгт меклгдчкв гиЬэд цугтан нутган улдэчкэд, тус-тустан
нууЬэд йовж одна.
Хальмгин хан эмгтэЬэн хоюрн Ьанцарн улдэд, арднь, тер
кевунэ хеен куукн Ьарна. Кевунь Ьархд чеежднь мец бээж. Тер
мец алтн мец бээж. Эк-эцк хойр меддг, нань кун эс узсмн тунгиг.
Хасгин хан тунгиг керглжэхш, мецтэ мец угаЬинь чигн меджэхш.
Тегэд ескэд, бээлЬэд, есэд-босхлань, хееЬэн хэрулЬэд, тиигэд ялч
кеЬэд, зарад бээлЬэд бээж. Тиигэд бээлЬэд бээтл куукн еснэ.
Кевун куукн хойр есэд, хасгин куукнд эрк ирнэ. Хасгин
куукнд эрк ирхлэ, хасгин хан талдан келн куунд, серкш яста
куунд, куукэн егх болад эркэн уучкна. Эркэн ууЬад, ода же
гиЬэд хурм болх болад ирхлэг, куукн одак хальмгин кевуг
сецч куукэрн: «Тер хе хэрулж йовсн кевуг дуудад авад ир», -
гиЬэд дуудулна. ХееЬэн хэрулэд асхн ирхлэннь, «Чамаг эгччн
дууджана», - гинэ. Курч ирэд, кууктэЬэн харЬна.
Тер куукн эн кевуг хальмгин кевуЬинь меддг бээж, болв
кевун меддго, хасгин кевун гиж бийэн сандг бээж. Эк-эцкнь
куунддг бээсн, куукн соцсад бээсн. Тегэд тер куукн цугтнь
меддг бээж. Тегэд кевунд: «Чи мини ду кевун бишч, чи мини
58
Сокровища предков

кургнч, чи ма хойр Ьархд чини эцк мини эцк худ болчксн. Тенд
тиим нертэ уул бээдгж, ма хойриг Ьархд бээсн бээж. Чини эцк
хан кун бээсн бээж. Чи хальмгч. Хальмгин тал Ьазран орад
Ьархмн», - гинэ. Кевун бэрж авад алчкх гиЬэд ээЬэд, «Уга,
болшго», - гинэ.
- МацЬдур асхн хееЬэн хотна захар орулчкад, тенд хурдн
мерн бээдгж, тер хойр мериг бэрж авад тохад, тер хойриг
куцхлэ, куцх нег темэн бээдгж. Тер темэг бэрж ав, тер мериг
тохчкад, тер мер бэрж ав, тиигчкэд нанд зэцг ег, - гинэ.
Кевун соцсчкад, мацЬдуртнь хеенд Ьарчкад, едрин дуусн
ууляд йовна. Ода хальмган медчксн, хальмгин кевуЬэн медчксн,
ташр хаана кевуЬэн медчксн, ода энд заргдад, ялч болад бээжв
гиЬэд ууляд йовна.
Асхн болад ирхлэ, хееЬэн хотна захар орулчкад, одак келсн
хойр меринь бэрж авад тохад, одак келсн темэЬинь бэрж авад,
ЬурвлаЬинь уйчкад, куукн тал ирэд келнэ. Куукн Ьарад, хоюрн
хойр мер унж авад, темэ кетлж авад Ьарна.
Ора Ьарад, сеени дуусн йовад, едрин дуусн йовад, мацЬдур
асхнднь нег Ьолын эрг деер ирнэ. Усна эрг деер ирчкэд, кевун
ус Ьатлхар седхлэг, куукн келжэдгж: «Ода мадниг кун куцшго,
дэкэд мадниг альдаран хээхэн медшго, кун куцж иршго, уунд
хонхм, ерундэн босад едрэр Ьатлхмн», - гинэ. Нэ, тиигхлэннь
кевун темэЬэн архлад, хойр мерэн архлчкад, хоюрн хонна.
Хоюрн хонад, ерунднь босхла, одак куук авхар хурмэн авч
ирсн улс цугтан куцэд курч ирсн, буслэд авчкж. Буслэд авчксн,
одак хойриг босхла, бэрж авад, кевуг алхар седхлэ, куукн де­
ернь киисэд алулхш. Эцкдэн келнэ: «Ода энуг алад ю кенч? Ода
энчн намас медчкв хальмгин кевуЬэн, ода эмд йовад курхлэ,
кург, харЬнад укхлэ, укг, тэвэд йовулчктн, бичэ алтн», - гинэ.
Тиигхлэнь, эцкнь куукнэннь келснд зев егнэ, тэвэд йовулх
болна. Тэвэд йовулх болхланнь куукн: «Нэ, ода келгн болхла,
келгн болх, тер асхн куцж ирсн улсин мердудэс нег гун унЬлсн,
эн унЬиг кевунд егчкхмн», - гинэ. Эцкнь куукэн соцсад егчкнэ.
Тиигхлэннь куукн: «Эм аврад, эмд тэвэд эн унЬ егчэх кун
нег эмэл егхнтн», - гинэ. Нег эмэл егэд, унЬ егэд, кевунэс куукиг
салЬад, Ьарад авад йовна. Тегэд куукн келнэ: «Нег Ьурвн амн
уг келнэв кургндэн, намаг ода авад хэржэхт, цааранднь тер
эрк уусн кургндэн егхт, би эн Ьархдм хадмд хээсн эн кургтэЬэн
59
в вкнрин зввр

Ьурвн амн уг куунднэв», - гинэ. Тиигхлэнь куукиг итклго куукнэ


Ьарин баЬлцгас деес боочкад, арЬмжар куундулсн юмнж. ©ер
бээж соцсж болшго. Тегэд арЬмжин узурэс бэржэЬэд, тер кевун
тал тэвэд куундулнэ.
Куукн кевунд келжэнэ: «Хойр далынчн хоорнд Ьурвн ху-
урсн уята, нег арЬан тасрсн цагт тунгиг долаЬад йов», - гинэ.
Дэкэд тер эцкэсн нег бу сурж авч егч. «Тегэд ода нег арЬан
тасрад ирхлэ, кек модыг кендлц дар», - гинэ. Келчкснэ хеен
куукиг авад йовж одна. Ик хол Ьазрт йовж одсн бээж. ©др-се
уга довтлж йовх улс хэру Ьархларн одак улс нээрэн кеЬэд, ик
удан йовад йовж. Тер эмтн амрхла, куукн цаЬан евс таслад,
тулмд дуургэд, чикэд аминь бооЬад тергн деер ачна.
Кевун йова-йовж, арЬнь тасрхла, куукнэ келсн Ьурвн хуурсиг
даласн ЬарЬж авад долаЬад-долаЬад йовж Ьурвн хуурсн чилэд,
нег арЬан тасрхла, акад юмн, ода намаг арЬм тасрсн цагт кек
мод кендлц дар гилэ. Ода эн модн уга, кек мод альдас олж авхм
болхв? Йовж-йовад генткн уханднь орна: «Нэ, ода эн эмэл модн
эмэл, эн эмэлин хавсиг кендлц дарад хэлэнэв», - гинэ. Эмэлин хав-
сиг кендлц дарна, чиг Ьарна. Тер чиигиг келэрн долана. Келэрн
долахла, шуд чидл орад, махмуднь эрвэтрэд, эвр гидгэр бийнь
оцдарад, йир кучтэ гидгэр чидл орсн бээдл Ьарад одна.
Кевун ода кучтэ гидгэр уурнь курэд, хэру йовж куукэн
кеелдх дурнь курэд, яЬдмб гижэЬэд, одак кетлж йовсн дааЬан
хэлэхнь, кучтэ гидг мернэ бээдл Ьарна. УнЬан тохж авад, кучтэ
мерн болад одна, бийнь кучтэ баатр болад одна. Одак келсн
куукэн кеелдэд Ьарна. Хурмин улсиг гертнь курглго куцэд но-
олдна. Куцэд ноолдхларн, шуд ууртан бутсн кун цугтнь чав-
чад йовна. Чавчад-чавчад йовж суулднь йирн йисн ку чавчад,
зуудгчнь - одак куукиг чавчхар седхлэ, куукн тулмта цаЬан
евс емнэн бэрэд, кевун цаЬан евс чавчад уурнь тээлрэд зогсж.
Тиигэд куукн эмд улдж.
Куукэн авад, Ьазран орад, Хальмг ТацЬчан хээЬэд Ьарна.
Хальмг ТацЬчан хээЬэд Ьархла, Хальмг ТацЬчин зах харЬлго
йовад йовна. Йова йовтл эжго эрм цаЬан кедэд нег шавр гер
бээдг болна. Акад юмб эн ода? Худгаснь ирэд мерэн услад
унд уужаЬад: «Нэ, чи еерэн бээжэ, тер герт юн бээхинь одад
хэлэнэв», - гинэ. Куукиг улдэчкэд, герт орхла, нег эвр сээхн
куукн бээдгж. Юм сурхла, ду Ьардгож. Ода алц болад, эн яЬад
60
Сокровища предков

уг эс келжэхмб гиЬэд куукиг авч ирэд, аминь ацЬалЬад хэлэхлэ,


хоолднь ик темн шаалЬата бээдг болжана. Уг келдг арЬинь
таслчксн. Тегэд темниг тач авад куукнэс сурна:
- Чи юн куукмч? Уунд ю кеж бээхмч? гихлэ, куукн келнэ:
- Уунд ода эн ах-ду долан кевутэ шулм эмгн намаг авч ирсн
юмн, би эн Ьазрин куукн бишв. Ах-ду долана эмтин бичкнь
есхлэнь, намаг туунд егхэр седжэнэ, - гинэ. - Тегэд юмнд Ьарад
йовхларн, хоолдм зу тэвчкэд Ьарад йовна.
Кезэ ирх? гихлэ, «Тиим-тиим цагла ирх», - гинэ куукн. Кевун
сууЬад кулэнэ. Одак эмгн орж ирнэ. Орж ирэд, «Пуф! Цогц хор-
хан унр Ьарад бээдмб?» гиЬэд энд-тендэн хэлэЬэд, унршлэд, кун
бээхинь медэд, хээкрж йовна: «Эн кууг чавчад алтн!» - гиЬэд
кевудэн дуудна. Кевудэн дуудхла, зурЬань ирэд ноолдна.
ЗурЬаЬинь алчкхлаг, тер елгэЬэс шулм кевун босж ирэд, «Цу-
сичн ууж ханхув! Махичн идж ханхув!» гиЬэд ноолдна. Ноол-
да-ноолда бээж нег муурлдад ирнэ. Муурлдад ирхлэннь, харач
деернь нег шовун ирэд суучкад, «Хэрин кевун, цоорхаЬарнь,
цоорхаЬарнь!» - гинэ. Тиигхлэ сананднь орад, бичкн куукдт
цоорха гиж бээдг. Тер шулм эмгнэ кевуг цоорхаЬарнь цокхла,
диилгдж. ЦоорхаЬарнь цокад, одакиг алад, одак куукиг авад,
эврэннь авч йовсн кууктэ хойраЬинь авад хэрж йовна. Ьурвулн
мертэ йовж йовхла, нег эжго эрм цаЬан кедэд мерн тергтэ
хурмин улсин бээдлтэ юмн йовна. Тегэд кевун келнэ:
- Нэ, ода та хойр тер улсас одад, ах нойн баав нег унд су-
рулла гиж сурад авад иртн, - гинэ. - Унд эс егхлэг келтн: «Ах
нойн баав келлэ. Кезэчн нег уг нег йовц» гиЬэд келтн, - гинэ.
Хойр куукн одад келнэ:
- Ах нойн баав нег унд сурулла, - гинэ.
Унд егхэр седхлэг, тер хурм толЬалж йовсн кун егхэр
седхлэг, хажудк улснь «Таниг зууран цацл цацад йовж
тугэчкузэт гиж келлэшн» гиЬэд наадкснь егулхш. Тер хойр
куукн Ьарч йовад хэру эргж ирнэ:
- Ай, унд эс егхлэ, ах нойн баав келлэ: «Кезэчн нег уг нег
йовц» гиЬэд келчкэд йовж одна. Курч ирхлэнь кевун сурна:
- Унд егви?
- Уга.
- Тегэд юн гиж келвт?
- Нег уг нег йовц гиж келувидн, - гинэ.
61
в вкнрин зввр

Тегэд цааранднь йовна, йова-йова-йовж Хальмг ТацЬчин


эжго эрм цаЬан кедэЬэр йовж, нег хар жолм бээЬэд бээхлэ,
«Ода акад юмби? Ода Ьанцхн хар жолм яЬад бээжэхмб? Юн
кун бээхмб?» гиЬэд курч ирнэ. Курч ирхлэг, нег кегшн эмгн-
евгн хойр бээдгж. Нег баахн куукн бээдгж. Орад мендлэд, юн
улсвт? гиЬэд сурхла, евгн:
- Хальмгин хан билэв. Кезэнэ кевун Ьархла, хасгин хаанла
худ болад, хасгин хан нег жилд манад бэг, нег жилд танад бэг
гиЬэд бээлЬхм гихлэ, егэд тэвчклэв. Хеетнднь одхла, хасгин
хан нууЬэд йовж оч. Олдсн уга. Тегэд хасгин хаанд кевуЬэн
меклгдчквэ гиЬэд орн-нутгм нууЬэд йовж одсн хан кун билэв,
- гинэ.
- А-а, тер кевунтн бив, - гинэ.
- Ой-о, мадниг наад бэрэд, мана кевун альдас уунд ирх
билэ! - гиЬэд эмгн-евгн хойр уурлна. Тиигхлэг кевун чеежэн
секэд узулнэ, Ьархдан чееждэн алтн мецтэ бээж, тер алтн мец
бийиннь махмуднь есхлэ, дахад есэд йовж.
- Алтн мецтэ28 мана кевун мин! - гижэдгж эмгнь.
- Мана кевун мен болна, а тиигэд чи яЬж мини кевуЬэн
медвч? - гиж евгн сурна.
- Мини келсн куукн Ьаза бээнэ, кууктэЬэн ирув, - гиЬэд цу-
гинь келэд цээлЬхлэ, лавта мен болж Ьарна.
Нэ, тегэд тер кевун эк-эцкдэн гер буулЬхар бээхэн келнэ.
Гер буулЬн гихлэ, хурл ик хол Ьазрт бээдгж. Тегэд кевун «Нэ,
би йовад ирнэв», - гиЬэд гуулгэд хурл орна. Хурлд ирхлэг,
хурлын улс бас кевунэ келснд иткэд, лавта мен болж Ьарна.
Тиигхлэ тегэд едр заахла, тер едр сэн, эн едр сэн болна.
- Эндр едр сэн, зуг курч чадшгоч, Ьазр ик хол, - гинэ.
Тиигхлэ, «Уга, эндр едр сэн болхлаг, эндр гер буулЬнав» гиЬэд
Ьарад гуулгэд одна.
Гертэн ирэд, «Нэ, би эндр гер буулЬжанав, эндр едр сэн гиж
келв», гиЬэд унтж одна. Кевун унтж одхла, ду куукнднь хурм
ирнэ. Одак кеер харЬсн хурм тер ду куукнднь ирж йовсн хурм
бээж. Хурм ирхлэ, хурмиг орулжахш. Эцкнь: «Ода ахнь ирсн
бээнэ, ахнь хурм орулх, - гинэ. - Ахнь босад хурм орулхар ахинь
серулх кергтэ, зуг ахинь серулж болшго. Арвн нээмн жил бо­
лад ирж йовх кевун: «Неерм хантл бичэ серултн гиж келлэ»,
- гинэ. Нэ, тиигэд одак кевун кесг хонгтан едр-се уга унтад, же
62
Сокровища предков

гиЬэд неернь сергэд босхлаг, одак хурм ачж ирсн улс Ьаза ха-
лун Ьацд хот-хол уга, авч ирсн мернэ болсн махта, эрктэ ирсн
юман елсэд, идэд хуурна.
Кевун босад хурм орулж авх болхла, дееж бэрдг хеенэ
толЬа уга, дееж бэрдг шиир чигн уга болж Ьарна. Тегэд кевун:
«Тиигэд-тиигэд арвн нээмн жил болад эцк талан ирж йов-
хла, ундасад укж йовхла, нег унд сурхла, унд егсн уга билэт.
Эн хойр куукэр би келуллэв танд, келсн болх «Унд эс егхлэтн
кезэчн нег уг нег йовц шаг гиж келлэв. Келлу угай?» - гинэ.
©вгн келнэ: «Келлэ, келлэ!». ©вгн эврэхстэн уурлсн бээж: «Тадн
тер угиг медж бээнт, тер уг юн угинь?» «Нэ, ода келсн болхла,
та дееж бэрх толЬа уга ирсн бээжт, толЬаЬартн дееж бэрнэв»,
- гиЬэд толЬаЬинь тээрж авад дееж бэрнэ. Дэкэд негнэснь да-
лынь суЬлж авад, негнэснь шаЬа-чимгинь авад, тиигэ-тиигэ
бээтл хурмд ирсн улсас негхн кун бутн улдж. Негхн куунд одак
улсинь ачж егэд тэвж: «Нэ, йосн хурмэн ачж авч ирэд, бутн
кууЬэр толЬалулад тэвтхэ», - гиЬэд хэрулчкж.
Тер кун ирхлэнь, юн болв гиЬэд сурхлань, иим-иим юмн
болва гиЬэд келэд егч. Тегэд одак ахлж йовсн евгэн хажЬр юм
ЬарЬж, унд егхмн билэ гижэнэ.
Хееннь едр зааЬад, дэкэд эрк зееЬэд, хурм авч ирэд, ду
куукэн мордулна. Кевун авч ирсн куукэн Ьазраднь йовулад,
хасгин хан хальмгин хан хойр хоорндан дэкж харЬлго бээв.
Хальмгин хаана кевун хасгин куукиг авч ирэд, амрад жирЬэд
бээЬэд бээсн юмнж.
Эцкнь кевуЬэн ирхлэ, эцкнь тер бээсн ормасн кендрлго
бээЬэд бээж, тегэд Хальмг ТацЬч хэру Ьазртан нууж ирсн юмнж
гиж бичкндэн соцслав.

ДОЛАН УЙДНЬ ДАХН Т 0 Р С Н ЭЭТ М ЕРГН ТЕМНЭ


ТУСК Т У У ^
Кезэнэ бээж. Долан уйднь дахн терсн Ээт Мергн Темн гидг
кун бээж.
Нег дэкж Ээт Мергн Темн хан суух кевунд хадмуд хээЬэд
Ьарна. Тер таассн куукнь ик байна куукн санж. Эн куукиг хан
суух кевун авхла, тегэд амрад-жирЬхнь Ээт Мергн Темн медсн
бээж.
63
ввкнрин зввр

Тер куукнд эцг болЬнас кесг кун ирэд, эрк зееЬэд бээж, зуг
куукнэ Ьурвн марЬаЬинь авч чадл уга хэрэд йовж оддг бээж.
Тегэд хан Ьурвн марЬа авсн куунд куукэн егх болж. Турун
марЬань: зун залу ку дахулж ирэд, ерун нарнас авн асхн нарн
суутл кун болЬн нег хеенэ мах идх, шелинь уух, нег бедр эрк уух
зевтэ. Идсн хеенэннь арс идэлэд, авч ирх йоста.
Тер байнд йирн йисн эргцтэ бурэ-бушкур29 бээж. Бийэн ик
байнд тоолад, ик ухатад тоолад, бийэн бив гисн байн тер бурэ-
бушкуриннь нег амар торЬн утц орулад, талдан амарнь ЬарЬхар
кеду седв чигн чаддго бээж. Тегэд хойрдгч марЬань: байна бурэ-
бушкурин нег амарнь торЬн утц орулад, талдан амарнь ЬарЬад,
утцна хойр узурэс бэрэд, бурэ-бушкуриг байнд авч ирх зевтэ.
Ьурвдгч марЬань болхла иим: эдл цогцта, эдл хувцта, эдл
чирэ-зустэ, нег наста зун куукн дундас байна куукиг олж авх
зевтэ. Олж авад Ьар курх. Мен болв чигн, биш болв чигн Ьар
курсн куукэн авх йоста бээсмн.
Ээт Мергн Темн Ьурвн марЬаг медэд авчкад, яЬж куцэхэн
ухална. Тегэд байнд едрмудэн зааЬад, альк жилин, альк сар,
альк едр турун марЬаЬан куцэхэн, хойрдгч болн Ьурвдгч
марЬана цагиг бас куундэд авна. Ьурвн марЬаг кезэ кехинь
куундэд авчкад, Ээт Мергн Темн эцгэсн зун залу дахулад бай-
над ирнэ. Тиигчкэд байнд келнэ:
- Байн, маднд хэртлэн бээх гер, хот кех ку ЬарЬж ас. Кенд,
альд гер бэрхинь эврэн зааж егнэв, - гинэ.
Тиигэд Ээт Мергн Темн ишкэ гер босхх Ьазрт эргулэд Ьас
цокна. Ьас цокхларн, тегрлулэд зун ишкм болЬнд Ьас цокад
йовна. Зун ишкэ гер босхгдв, ишкэ гер болЬн хоорндан зууЬад
ишкм болв. Зун ишкэ герт зун залусан орулад, ишкэ гер болЬнд
нежэЬэд хот кех ку бээлЬчкэд, бийнь болхла, эврэннь залустан
даалЬвр егнэ, шорЬлжна бээр хээтн гиЬэд.
Некднрнь даалЬвринь куцэЬэд, Ээт Мергн Темндэн келнэ.
Ээт Мергн Темн кучтэ шинжч кун бээж. ШорЬлжн дунд хурдн
хар шорЬлжн кучтэд тоолгддг, тегэд эн хурдн хар шорЬлжнас
кегшн биш, баЬ биш, эрэн дундын настаЬаснь негиг бэрэд хавт-
хлад оркна. Авч ирэд, некдтэн келнэ: «Эн шорЬлжн ямаран
хотд дуртаЬинь медж ав. Медж авсна хеен тер дурта хотынь
еглго аср!» - гинэ.
ДаалЬвран егчкэд, Ээт Мергн Темн байна нутг эргэд йовна.
Йова-йовж нег ишкэ герт ирнэ. Ирхлэнь эмгн евгн хойр сурна:
64
Сокровища предков

- Кевун, альдас альдаран йовж йовнач? - гинэ. Тиигхлэнь


кевун келнэ:
- Кевун уга куунд кевун болж егх, куукн уга куунд куукн
болж егх кумбв, - гинэ.
Эмгн евгн хойр урн-садн уга бээж. Тегэд:
- Маднд кевун уга, маднд кевун бол, - гинэ. Ээт Мергн Темн
эмгн евгн хойрт кевун болад, арЬс тулэЬинь асрж егэд, малынь
хэлэЬэд бээЬэд бээнэ.
Тиигэд бээтл, нутгин эмтн ниргэд-нукшэд, цуЬар йовлдад
бээнэ. Кевун эмгн евгнэс сурна:
- Эн эмтн яЬад йовлдад бээнэ?
Тиигхлэнь, евгн келнэ:
- Байн марЬа зарлсн, эмтн марЬа хэлэхэр йовлджана, -
гинэ.
- Би бас йовад марЬа хэлэЬэд ирсув, гиЬэд кевун эмгн евгнэс
зев сурхла, эмгн евгн хойр:
- Нэ, одад марЬа хэлэЬэд ир! - гинэ.
Эмгн евгнэс зевэн авад, байнад зун залуЬан дахулад курч
ирнэ. Ээт Мергн емнэснь байнла куундчксн бээж: «МацЬдур
ерун зун хеенэ махиг гер болЬнд чанад болЬтн, нежэЬэд бедр
эркинь авч ирэд белдтн, хеенэ арсиг герт орулад тэвчктн».
МарЬа хэлэх шинжчнр курэд ирнэ. Ээт Мергн Темн турун
герт орж ирэд, нег хеенэ махиг эцглэд, зун залуд хуваж егнэ,
бедр эркинь хувана. Зун куунд хеенэ махнас нежэЬэд моЬлцг
махн, нежэЬэд цегц шелн, бедр эркэс нежэЬэд цегц эрк куртнэ.
Хеенэ арсан зун залу умгэд, Ьазр цокад йовж идэлэд, зун ишкм
бээх дарук герт курнэ. Тер кевэрн зун герт орад, хеенэ махинь,
шелинь, бедр эркинь эдлэд йовтл асхн болна. Зун залу зун хеенэ
мах идэд, шелинь ууЬад, зун бедр эрк эдлсн бийнь идсн цадсн
чигн кун уга, согтсн чигн кун уга. Герэс гер эргэд йовж зун залу
Ьазр цокад, умгэд йовсн зун хеенэ арсн чигн сээхн идэлгднэ.
Турун марЬанд орсн кевун эмгн-евгндэн ирэд бээнэ.
МарЬанд бийнь орлцсан эн медулжэхш. Тиигэд бээтл хойрдгч
марЬан болх цаг ирв. Кевун саак марЬа хэлэх болад Ьарад
йовв.
МарЬа давулх гиж куундсн едрлэнь байнад ирнэ. Нег
хавтхднь шорЬлжн, нег хавтхднь шорЬлжна дурта хот йовна.
Байн бурэ-бушкурэн ЬарЬад:
65
в вкнрин зввр

- Не, эн бурэ-бушкурин бичкн амарнь орулад, ик амарнь


ЬарЬад, аль ик амарнь орулад, бичкн амарнь ЬарЬад болв чигн
торЬн утц орулад, хойр узурэснь бэрэд ас, - гинэ.
- Не, - болна. - Нанд нег хора егтн, - гинэ Ээт Мергн Темн.
Байнахн нег ууд татад, Ээт Мергн Темниг хорад орул-
на. Ээт Мергн Темн таг кеЬэд уудэн ардан хаачкад, хавтхасн
шорЬлжан ЬарЬад, торЬн утц келэснь бооЬад, бурэ-бушкурин
ик амар орулад, бичкн амнднь болхла дурта хотынь тэвнэ.
Хотын унрэр шорЬлжн бурэ-бушкурин йирн йисн эргц давад,
сээхн бичкн амарнь Ьарад курч ирнэ. Хойр узур Ьартнь бэрулв.
ТорЬн утцн наалдад орж егдго юмнж. Кесг жилдэн орулж чад-
лго ядад бээсиг сээхн орулчкв гиЬэд байн алц болна. Ээт Мергн
Темниг улдэнэв гиж байн санна.
Тер цагт куукэн егсн кун ормднь нег ку улдэж авдг бээж.
Тиигэд байн эн Ээт Мергн Темниг улдэж авхла, нанла кун
эдлцж чадшго гиЬэд байн улдэж авх болад шиидчкнэ. Ээт
Мергн Темнтэ хоюрн болхла, улм икэр байжхв, гиж санна.
Ода Ьурвдгч марЬандан яЬж орж шуувр бэрдмб гиЬэд Ээт
Мергн Темн зевэр зовлцта бээЬэд бээнэ. Зовлцта бээхинь узэд,
эмгн-евгн хойр учринь сурна. «Байна турун хойр марЬанд
бийтн орлцлав. Ода Ьурвдгч марЬаЬинь яЬж шуухэн медлго
зовжанав», - гиЬэд эн унэн келнэ. Ээт Мергн Темнд некд болх
кергтэ гиж эмгнь келхлэ, евгн: «Уга, болшго. ЯЬад гихлэ, байнд
шам гисиг энддго шар бичг бээнэ. Мадниг келхлэ, байн шар
бичгэн татад, мадна келсиг медэд, хээчлэ мадниг харЬулх», -
болна.
Ээт Мергн Темн сурна:
- Манад кеетэ це хээсн бээну?
- Бээнэ, - гинэ.
- Улу дер ервлг дер олдхий? - гиж Ээт Мергн Темн сурна.
- Олдх, - болна.
- ЦаЬан мецгн сурул олдхий?
- Олдх, - болна.
- Зес сурул олдхий?
- Олдх, - болна.
Ээт Мергн Темн курз авад, нук малтна. Малтсн нукн дотр
евгиг улу дер деер зогсаЬад, кеетэ це хээснэ йоралынь нуклэд
толЬа деернь умскэд, цаЬан мецгн сурулар келулнэ. Бийнь
66
Сокровища предков

болхла зес сурулар евгн нукнэс цаЬан мецгн сурулар келсиг


чицннэ. ©вгн келнэ: «Зун куукиг шинжлэд, емнэЬуринь йовад,
шогта уг келэд инэлЬэд, шудинь хэлэ. Байн куукнэ шуднд «м»
гидг узг бээнэ. Шудэрнь медж шууж эс авхла, дэкэд нег арЬ
бээнэ. Байна куукнэ ээм деер хойр алтн батхн селэд сууЬад
бээнэ. Тер темдгэр байна куукиг таньж авч чадхч».
©вгнэ децгэр Ээт Мергн Темн Ьурвдгч марЬаЬан шуунэ.
Куукиг таняд авхлаг, байн алц болад, шар бичгэн татна.
Бичгтнь иигж Ьарч ирнэ: «Кеетэ це махлата, улу деер унтдг
цаЬан мецгн амта кун зес чиктэ куунд келв», гиЬэд. Байн
эмтнэс сурна:
- Улу деер унтдг кеетэ це махлата кун бээдг болхий?
- Уга! Уга! - гиЬэд олн эмтн хээкрнэ.
- ЦаЬан мецгн амта кун бээхий? - гиж сурна.
- Уга, уга, - гилднэ цуЬар.
- Зес чиктэ кун бээдг болхий? - гиж байн сурна.
- Тиим юмн бээдви? - гиж эмтн келнэ.
Тиигхлэ, байн уурлад: «Цаг соляд, кун муурхла, шам гисиг
алддго, шар бичг чигн хажидгчн», - гиЬэд шам гисиг алддго
шар бичгэн шуулад хайчкна. Шуулад хайсн бичгин тасрхас
теегт киисэд, нег цаасна тасрха шарлжнд торна. Кеер идшлж
йовсн хен теруг идчкнэ. Тегэд тер хеенэ далд шинж Ьарсн
юмнж.
Куукэн егх болад, байн: «Куукнэннь ормд Ээт Мергн Темн
чамаг улдэж авнав», - гинэ. Тиигхд куукэн егсн кун ормднь нег
ку улдэж авдг йоста бээж. Ээт Мергн Темн дарук болж ирсн
некдтэн аль Ьазрар дэврэд йовхинь, альд хонхинь зааЬад, цаас
зурж егэд тэвнэ. «Тадниг гертэн куртл куцэд ирхв» - гиЬэд йо-
вулчкна.
Ээт Мергн Темн хурмэн авч ирэд, Ьурвн жилдэн байн-
ла марЬлдад бээЬэд бээсн юмнж. Байн болхла дацгин иигэд
кеердг бээж: «Дервн зусн малм урн-урндм, уй-уйдм чилшго.
Зандн модм урн-урндм чилшго. Мини хурдн ут улан буур-
лас Ьардг мерн уга. Куцхлэ - мини хойр зан куцх, нань юмн
куцшго. Мини хойр мацЬсла эдл мацЬс уга. Кучтэ чидлтэ».
Тиигэд кеерэд бээхлэнь, Ээт Мергн Темн уурнь курэд бээдг
бээж. «Эн бийэн бийд тэвсн байниг яЬж сурЬдг болхмб» - гиж
сандг бээж.
67
в вкнрин зввр

Тегэд, хурмэн йовулчкад, байнад улдсн Ээт Мергн Темн


худлахар гемтсн болна. Ээт Мергн Темнэр некд кеж авхар
седжэсн байн энуг эдгэж авхар ик медрлтэ ламиг авхулна. Эм-
чин гун медрлтэ лам намаг гем угаг медчкх гиЬэд, Ээт Мергн
Темн хулхаЬар сееднь босад, шовуд бэрэд, герэн эргулэд дарад,
умкэрулэд бээнэ. Гертнь юмн еердж болхш, ик холас йир му
унр Ьарад бээнэ. Ламиг ирхин емн се Ээт Мергн Темн нег така
бэрж авад, су доран бэрнэ. Лам унрэснь зулад, герт орж чадлго
еру бийэснь герин иргэр торЬн утц егнэ: «Эмн судцндан бэр»,
- гинэ. Ээт Мергн Темн торЬн утц такан эмн судцнд бэрнэ. Эмч
лам: «Хумстн, хумстн, гиЬэд, - не, энугэн бичэ Ьундатн, сан-
сарнь бээлЬтн», - гиЬэд йовж одна.
Ламиг йовж одхла, байн ирэд: «Ю уунач? Ю иднэч?» -
гиЬэд сурна. Ээт Мергн Темн емнэснь тэмкиннь туцгрцгэн
егнэ: «Мел эн туцгрцгэр негн зандн модна умс цуглулад авч
ирхлэтн, би эдгхв», - гинэ. Байн зандн модан чилтлнь тулулэд,
умс цуглулж авхар седж, умсн Ьарч уга. Тегэд байн Ээт Мергн
Темнд келнэ: «Зандн модан чилтлнь тулув, умсн Ьарсн уга».
Ээт Мергн Темн келнэ:
- Нег ааЬ гузэнэ цусн олдхла, эдгхв. - АаЬ цус эс олж бол-
хий? - гинэ. - Нанд нег ааЬ гузэнэ цус олтн, - гинэ.
Байн дервн зусн малан алулна. Нег ааЬ гузэнэ цусн олдхш.
Дервн зусн малан алад чилэЬэд, нег ааЬ цусн олдлго, Ээт
Мергн Темнд ирэд, цусн уга, гиж келнэ.
Тер хоорнд Ээт Мергн Темн улм муурсн бээдл Ьарад бээнэ.
Байн ода яЬдмб гижэЬэд, «Чи нанд усан ас», - гинэ.
- Мини усар яЬнат? - гиж Ээт Мергн Темн сурна.
- Ик хол Ьазрт кучтэ нег медлгч бээнэ. Тер медлгчд
хэлэлЬнэв, - гинэ.
Ода усан илгэхлэ медлгч гем угаЬим медчкх гиЬэд Ээт
Мергн Темн се босад, хотна малд орад, тек ишк бэрж авна.
М аажа-маажа бээж шеелЬэд авчкна. Бийнь деернь немэд,
байнд егнэ. Байн хурдн ут улан буурлан тохулад йовулчкна.
Медлгч усинь хэлэж-хэлэж иигж келнэ: «Тецгр тулсн бай­
на егулсн уснас биш тек ишкин усн гиж келхмн бээж. Не,
эн кууЬэн иднэв гисинь идулэд, уунав гисинь егэд, му сана
зуулЬлго, седклинь Ьундалго хэлэтн». Ялч хэруЬинь байнд
авч ирнэ.
68
Сокровища предков

Байн Ээт Мергн Темнур ирэд: «Ю иднэч? Ю уунач? Ьундл


бээхлэ, Ьундлан кел», - гинэ.
- Нег Ьундлм: тана хурдн ут улан буурлын жолаг нег бэрхэр
седлэв, - гинэ. Тиигхлэнь байн мерэн тохулхар седнэ.
- Не, та келдг билт: нанд хойр мацЬс бээнэ гиЬэд, хойр
кучтэ зантав гиЬэд. Тер хойр мацЬстан хойр занынь унулад на­
маг дахулад тэвтн. Нег хеенэ мах болЬад, нег бедр эрк ачулад
йовултн. Дорд ар бийд нег ендр уул бээхиг эс меднт? Тун деер
курнэв. Тенд оч цогцан сольнав, - гиж Ээт Мергн Темн байнд
келнэ.
Байн хойр мацЬстан хойр зан унулад, хеенэ мах, бедр
эркинь ачулад йовулна. Уулын ора деер курчкэд, Ээт Мергн
Темн хеенэ мах, бедр эрктэЬинь хойр мацЬсин емн тэвэд
согтаЬад унЬачкна. Хойр мацЬс согтад унтж одсна ард хурдн
буурларн йовад, шорЬлжна хойр бээр олад, хойр заныг
келэснь бооЬад, хурдн буурларн татад, шорЬлжна бээрн деер
унЬачкна. Зан гидг юмн шорЬлжна бээрн деерэс босч чаддго
юмнж. ШорЬлжн ам хамрарнь орад укж оддыч.
Ээт Мергн Темн хурдн ут улан буурлан унад, байна ууднд
ирэд хээкрнэ: «Байн, гертэн бээнчи? Ьарч ир!» Байн Ьарч ирнэ.
«Не, зандн моднас умсн Ьардгог меддго Ьэргтэ бээжч. Гузэнд
цусн угаг меддго эргу бээжч. Цагин селгэн гидг эн - хурдн улан
буурлчн чини билэ - ода мини болв», - гиж келн, «че» гиЬэд,
хурдн ут улан буурларн гуулгэд Ьарв. Гуулгэд, хурмэн куцэд
курч ирнэ.
Мордад ирж йовх байна куукн Ээт Мергн Темнэс: «Намаг
авч йовх кургнтн ямаран?» - гиЬэд кургэн сурна.
Ээт Мергн Темн келсн юмнж:
- Ой, залу-залула, зуг барс амта.
Куукнд му ухан орж.
- Унр Ьарад бээж болшго. Барс амта куунлэ яЬж бээхмб? -
гиЬэд куукн йир зовна.
Ээт Мергн Темн болхла хурмэс турулэд хаанадан ирнэ.
Хан сурна:
- Не, ода Ьурвн жилдэн йовад, марЬаЬан куцэЬэд авч ирж
йовх куукн ямаран?
- Куукн-куукнлэ, зуг туула урлта, - гиж Ээт Мергн Темн
келнэ.
69
в вкнрин зввр

Туула урлта хатн хаана еер суухла, ирзц-ирзц гиЬэд шуднь


узгдэд бээхлэ, ямаран зовлцта юмн гиЬэд зовж.
Хурм ирхлэ, куук орулад авч ирнэ. Куукн орж йовад, умкэ
унр Ьарх гиЬэд, ам-хамран хааЬад орж ирнэ. Тиигхлэнь кургн
санж: «Лавта энтн туула урлта бээж. Тегэд аман хааж йовна».
Куукн булцд сууна. Асхн куукн кевун хоюрн улднэ. Хан
келнэ:
- Чамаг туула урлта гиж келлу.
Тиигхлэ куукн:
- Би яЬад туула урлта болхмби? Таниг барс амта гижэлу!
- Би яЬад барс амта болх билэв? - гинэ хан.
Тер се хортн хо Ьалзн моЬа куукн кургн хойриг ирж идхмн
бээж. Ээт Мергн Темн ирх Ьазртнь тосад гетжэЬэд, тер моЬаг
алад булчкна. ©рунднь Ээт Мергн Темниг хан дуудулад худл
келснднь хойр нудинь малтж авад тэвчкнэ. Ээт Мергн Темн нег
ач кевундэн ирнэ. Тернь чиирг баатр кевун бээж. Ач кевундэн
эн келнэ: «Чи намаг ендр уул деер уурэд Ьарч чадхвч?» Кевун
келнэ: «Чадхв». Ач кевунь Ээт Мергн Темниг уурэд, ендр уу­
лын ора деер ЬарЬад, ац-шову харвад, асрад бээнэ.
Гер буулЬсн хан сум босхх кун бээж. Хан ик сум бэрулнэ.
Эрснь босад, ээмднь курэд ирнэ, зуг нурад унж одад бээнэ. Хан
кевун келсн юмнж: «Ээт Мергн Темн бээсн болхнь эн сумэн
бэрчкх билэв». Тер угинь соцссн нег кевун келнэ: «Би йовад,
яЬж босххинь медэд ирнэв». Хан байрлад, кевуг йовулчкна.
Кевун болхла еец кизэр, бусин кел авад йовна. Кевун Ээт
Мергн Темнэ нааЬас ирхлэ, ачнь уга бээж. Ээт Мергн Темн
ачан болЬад, «Кембчи?» гиЬэд сурна. Кевун нер усан келж
егнэ. Цууглдэд Ьарад курч ирв гиЬэд кевун келнэ. ©ернь бээх
зевшэл кевунд эн егнэ. Тиигэд Ьурвулн болад бээнэ.
Нег дэкж ачнь ацЬучлад йовж одсна ард «Хан сумэн босхж
авби?» гиЬэд Ээт Мергн Темн кевунэс сурна. Кевун эс медсэр
келнэ: «Сумэн босхад уга. Эрснь босад ирхлэ, нурад унж одна.
ЯЬад нурдгнь медгдхш», - гинэ. «Терчн тиигхм, - гинэ. - Тер
сумичн мерн жилтэ кууг цаЬан мер унулад, эмдэр булчкад, де­
ернь бэрхлэ, тиигэд оч босхм», - гинэ.
Кевун медэд авчкна, кевун гертэсн Ьархларн, нег бусин
кел, эдин еец авад Ьарч, кевун ачнь ирхэс емн э угаЬар Ьарад
йовна. Ээт Мергн Темн келжэЬэд кевуг сурна: «Бээнчи?» -
70
Сокровища предков

гинэ. Кевун уга, йовж оч. Ээт Мергн Темн ачан иртл бээнэ.
Ачан ирхлэ, келнэ: «Одак кевун еец авч одва, куцэд авч ир, -
гинэ». Ачнь кеелдэд Ьарна, Ьазрин ерэлд кургэд, куцэд бэрнэ.
Бэрж авад сурна: «Чамаг еец авч одва», - гинэ. Авлав гиЬэд,
эдин еец ЬарЬад егнэ. Эдин еециг авад, Ээт Мергн Темнд
авад ирнэ. Ээт Мергн Темн: «ЯЬлав кел авч одв», - гинэ. Хэру
Ьарад гуунэ. КееЬэд, куцэд, гертнь курглго бэрэд, «Чамаг кел
авч одв гидм», - гинэ. А-а, авлав, гиЬэд, одак бусин келэн егэд
окна. Бусин келэн авад ирнэ. Бусин кел егнэ Ээт Мергн Темнд.
Тиигхлэннь, Ээт Мергн Темн келнэ: «ЯЬлав уг авч одв, - гинэ.
Дэкж кееж тус уга, кевун курч одсн», - гинэ. Тиигэд кевунэ
келсэр сумэн босхад авчкна.
Ээт Мергн Темн ач кевуЬэн келнэ: «Эн ендр толЬан ар
бийд нег ик чолун бээх. Тунгиг чадхла, одад тулкэд, ормаснь
кендэчк», - гинэ. Ач кевунь одад, чолуг тулкэд кендэнэ. Чо­
лун дорас хагдад усн Ьарна. ЭэЬэд ач кевунь гуухэрн ирнэ.
Ирэд, келнэ: «Чолуг тулкэд кендэвув, дораснь хагдад усн
Ьарад бээнэ», - гинэ. «Гем уга, толЬан ора деер бээх ма хой­
риг усн авшго. Унтхм», - гинэ. Унтад ерунднь босхла, цээЬэд
усн узгднэ. Одак Ьарчасн усн цээЬэд, узгдж бээнэ. Ээт Мергн
Темнд ачнь келнэ: «Одак усн цээЬэд узгдэд бээнэ, - гинэ. - Ода
ма хойриг ирж авх», - гинэ. Усн Ьалв болжана гиЬэд эмтн ха­
андан ирнэ. Хан кевун келнэ: «Ээт Мергн Темн бээсн болх­
ла, эн Ьалвас гетлх билэ», - гинэ. Ээт Мергн Темниг авхулна.
Ээт Мергн Темн ирнэ. Хан кевун сурна: «Эн усн Ьалвас яЬж
гетлхм?» - гинэ. Тиигхлэ Ээт Мергн Темн келнэ: «Хойр нудим
ас», - гинэ. Хойр нудинь авад, ховл деер тэвчксн бээж. Хойр
нудинь авад, зууж егнэ.
Тиигэд, Ээт Мергн Темн одак ач кевуЬэн: «Одад, одак
чолуЬан хэру ормднь тэвчк», - гинэ. Ач кевун одад, одак
чолуЬан ормднь тулкэд тэвчкнэ. Усн Ьардган уурна. Ээт
Мергн Темн келнэ: «Та хойриг хортн хо Ьалзн моЬа ирж идхм
билэ. Би ирх Ьазртнь тосад, ирж йовхлань алад булчклав», -
гиЬэд хан кевуг авч одад, малтад узулнэ. «Эн моЬа та хойриг
идхм билэ», - гинэ. Тиигэд яЬж долан уйднь дахн терж йов-
хан келж егч. Тиигэд хан кевун Ээт Мергн ТемнтэЬэн амрад
жирЬэд бээж.

71
в вкнрин зввр

САГСГ СААРЛ КУЛГТЭ ХЭЭРТ ХАР КУКЛ


Сагсг саарл кулгтэ Хээрт Хар Кукл гидг баатр бээж. Ахнь
чимк ноосн уга кулгтэ Чилдр Билдр Баатр бээж. Хала шоцхр
хойр шовута Хаср Баср хойр нохата бээж. Ьазрар гуусн юмиг
хойр нохань бэрдг, деегэр ниссн юмиг хойр шовунь бэрдг бээж.
Ахнь гертэ бээж.
Нег дэкж ац шову харвад, ик холд йовсн цагтнь Ьац ха-
лун едр мерэн амраЬад, бийнь унтад одсн цагт Ьурвн кузу алг
нуЬсн нисж йовад, Хээрт Хар Куклиг узчкэд: «Нарн суух узгт
хаана куукнэ марЬан болхмн, туунд иртхэ», - гинэ. «АрЬта залу
болхла, ата-марЬанд орлц, арЬ уга залу болхла, аЬ Шавлиннь
еер бээхч», - гинэ.
Туугинь соцсад, Сагсг саарл кулгнь: «Ода яЬж серулдмн,
чавчад серулхлэ, укж одх, инцхэЬэд серулхлэ, чочад укж одх»,
- гиЬэд, сер-сер сальк татад, бур-бур хур орулад, серулэд авад
оркна. Тегэд келнэ: «Иигэд Ьурвн нуЬсн ирэд келв, - гинэ. -
АрЬта залу болхла, хаана куукнэ марЬанд ир, гичкэд, нисж
одв», - гинэ. Тегэд Хээрт Хар Кукл хэрэд Ьарна.
Гертэн ирэд, уудэн татад орад ирхлэ, бергн толЬаЬан уЬаж
бээж. Тиигэд Хээрт Хар Кукл толЬаЬаснь ундс авад, белгтэ
йорта юмн гиЬэд, орн деерэн Ьарад суухлань, бергнь «Чи юцгад
мини толЬад Ьар курвч?» гиЬэд тар-тур гиж бээтл, цааЬаснь
чимк ноосн уга кулгтэ Чилдр Билдр Баатр орад ирнэ. Орж
ирэд: «Та хойр яЬад чи би гилдэд бээнэт?» - гинэ. Тиигхлэнь
Хээрт Хар Кукл келнэ: «Кемржэн намаг эмд йовад йовхла,
эн чимк ноосн уга хар кулгин суулнь уттад йовх. Намаг укж
одхла, оЬтр кевтэн бээх», - гиЬэд келчкэд, Ьарад, чимк ноосн
уга хар кулгиг суулинь оЬтрлад тээрэд хайчкад, гуулгэд йовж
одна. Тер цагт Чилдр Билдр Баатр гергндэн келнэ: «ДууЬим
хэру эргулж авч эс ирхлэчн чамаг яЬдгчн», - келнэ. Тиигхлэнь
бергнь хеенэ махан авад, эрк-унд авад, некэд Ьарна.
Хээрт Хар Кукл долан-долан дечн йисн хонгт гуулгэд орксн
цагт ээмг-алвтын захас Ьарад уга болна. Хээрт Хар Кукл сан-
на: «Мана ээмг иигж ессн болхв? Мини мернэ гуудл иигж хэрсн
болхв?» гиЬэд, саадган авад хачкад, саадгин сумнла урлдхла, са-
адгин сумиг дерэ доран авад йовна. Тегэд санна: «Мини мернэ
гуудл немхэс биш, хэрсн юмн уга, мана ээмг иигж есж», - гиж
санад, цааранднь Ьарад гуулгнэ.

72
Сокровища предков

Тиигэд гуулгэ йовтл, ах бергнь зев эргэд, жолаЬан тач


зогсаЬад: «Бу», - гинэ. БууЬад, ундан ууЬад, у-хээЬэн куундэд,
бергнь келнэ: «Чамаг хэру эргулж эс авч ирхлэ, намаг засгла
харЬулх», - гинэ. Тиигэд Хээрт Хар Кукл ахдан цаас бичнэ, би
хаана куукнэ марЬанд оч йовнав гиЬэд. Тегэд бергнь хэрнэ. Хэру
ирэд, бичсн цааснь чимк ноосн уга хар кулгтэ Чилдр Билдр Ба-
атрт егэд келнэ: «Эн цаас егулв», - гинэ.
Цаасинь умшад, кергинь медэд хаалЬинь йерэнэ:
«Йовсн кергнь номин йосар куцж,
Алтн жолаЬан эргулж,
Амр-тавта иртхэ!» - гиЬэд тальвад бээнэ.
Хээрт Хар Кукл цааран Ьарад гуулгнэ. Гуулгэ-гуулгэ йовтл,
нег ик толЬа узгднэ: «Тер толЬа деер мацЬдур Ьал удин алднд
намаг кург!» - гиж мерндэн келнэ. Гуулгэд Ьарна. МацЬдур
удлэднь курэд ирнэ. Ирэд бууЬад, энд-тендэн хэлэхлэ, нег хаана
орн-нутг узгднэ. Тегэд тер хаана орн болх гиЬэд, мерэн амраЬад,
цээЬэн чанж ууЬад, амрад авчкад, цааран Ьарад йовна.
Тер хаанад ирэд: «МарЬанд орхар ирв», - гиЬэд хаанд
келнэ. Хан Хээрт Хар Куклд гер бэрулэд, бээх ор-дер, хот кеж
егх ку ЬарЬна. Хээрт Хар Кукл хаанд келнэ: «Нег мер хэлэх
кеву хээж авнав», - гинэ. Хан зев егнэ. Хар Кукл шинжлэд, нег
кеву таасад, кевунд келнэ: «Чи мини мерч бол», - гинэ. Кевун
зев егнэ. Кевун ирэд хоюрн хамдан бээнэ. МарЬан кезэ эклхиг
хаанас одад Хээрт Хар Кукл сурна. Дола хонад эклх болна.
Ямаран-ямаран марЬан болхиг сурна. Ьурвн марЬан болхмн
гинэ: «Турун марЬан - тецгр Ьазр хойрин шавшлЬнд бээсн
Ьурвн улан альм авч ирх; хойрдгч марЬан - бу хах; Ьурвдгч
марЬан - бек ноолдх», - болна.
Хээрт Хар Кукл кевундэн Ьурвн марЬаЬан келэд, ю ке-
хинь, яЬж меринь асрхинь зааЬад белдэд бээнэ. МарЬан эклнэ.
Мертэ улс Ьурвн улан альм авхар йовхар бээнэ. Хээрт Хар
Кукл кевунд келнэ: «Эн хар болд ханжалыг бичэ хай», - гинэ.
Дэкэд нег ик хад чолу ЬанзЬднь ЬанзЬлна. «Бичэ хай», - гинэ.
Тиигэд кевуг йовулна.
Кевун гуулгэд Ьарна. Гуулгэ йовж ецклдур йовсн улсиг да-
вад Ьарад, хойр хонг емн Ьарсн улсиг давад Ьарад йовна. Ик
удан гуулгэд, Ьазрин шавшлЬнд бээсн Ьурвн улан альмиг авад,
хэру герэдэн Ьарад гуулгнэ. Удан гуулгэд орксн цагт турун
73
в вкнрин зввр

гуулгсн мертэ улс харЬна. «Кевун зогс! - гилдэд, - Ьурвн улан


альм авбч?» - гилднэ. «Авба» гиЬэд, зогсл уга гуулгэд йовна.
Кевун муурад, геснь елсэд йовна. Тер цагт нег зес нудтэ зеерг
шилвтэ эмгн кеетэ тоЬшта харЬна. «Кукн, кукн, геснчн елсж
йовх, тоЬш ид, толЬанчн беес туунэв», - гинэ. Кевун тоЬшан
идэд, толЬадан беес туулЬэд унтад одна.
Тер цагт шулм эмгн хойр нудинь зусар наачкад, Ьурвн
улан альмиг авад Ьарад зулна. Сагсг саарл кулг медчкэд, чав-
чад серулхлэ, укж одх, инцхэЬэд серулхлэ, чочад укж одх гиЬэд,
яЬдм гиЬэд, сер-сер сальк татад, бур-бур хур орулад, серулэд
авад оркна.
Тер кевтэн эмгиг кеелдэд Ьарна. Ик удан кеелдэд, шулм эм-
гиг куцэд ирнэ. «Ах нойн баавин егсн хар болд чашк одал кергтэ
болв», - гиЬэд суЬлж авад чавчна. Кел Ьаринь чавчад, ээмэрнь
таслад оркна. Эмгн улм гиигрв гиЬэд емнкэсн хурдар одна.
Кевунд мернь муурад келнэ: «Ода куцхлэ, алдад орксн цагт
дэкж куцдг арЬ уга», - болна. Муудан орад куцэд ирнэ. Кевун
ах нойн баавин чолун ода кергтэ болв гиЬэд, чолуЬан ЬанзЬасн
тээлэд авна. Куцж ирэд чолуЬар Ьол нурЬарнь шивнэ. Эмгн ясн-
уснь цацгдад одна. «Ав эн Ьурвн альман, Ьурвн альмнас келтэ
куунэ яс-ус хамхлад йовх», - гиЬэд яс-усэн тууЬэд улднэ.
Цаарандан Ьарад гуулгнэ. Нег амрад, мерэн амраЬад,
сергэд, ээмшгэсн алдрсн санамр хэрэд Ьарна. Мернэ тоосн
узгдхлэ: «Мини мернэ тоосн, мини мернэ!» - гилдэд хээкрлдэд
бээнэ. Хээрт Хар Кукл келнэ: «Тадн мернэннь тоос таньдвт,
энтн мини мернэ тоосн», - гинэ. - «Ода тосад зогсаж авх кергтэ»,
- гинэ. Залус дахулад, мерэн эрэн гиж зогсана.
Хаана Ьарт Ьурвн улан альм бэрулнэ. Хан хар торЬн аль-
чур ЬарЬад, нег узуртнь далн мецг тэвэд зэцгдэд оркна. «Нег
марЬан чини болв», - гинэ.
Хойрдгч марЬан болх цаг болна. Бу хах, хасн суман хаанд
халун-булэнэр авч ирхмж.
Хээрт Хар Кукл мерэн тохад, кевунд келнэ: «Чи тер су-
миг кееЬэд куцэд хаанд авч ир», - гинэ. Укрин суулэр орулад,
умстэ тулэЬэр ЬарЬад, хаана евдг деернь халуЬар авад ирнэ.
Хан халун юмб гиЬэд алдад оркж. Тегэд хан хар торЬн альчу-
рин дэкэд нег узуртнь далн мецг тэвэд, зэцгдэд оркна. «Хойр
марЬан чини болв», - гинэ.
74
Сокровища предков

Ьурвдгч марЬан бек ноолдх юмн бээж. Ьурвдгч марЬан


еердэд ирнэ. Хээрт Хар Кукл кевундэн келнэ: «ЦаЬан эдиг
Ьурв эцглэд шуулад, негинь мернэм сацнад бооЬад, негинь ор-
нам келд бооЬад, негинь авад, гериннь ора деер Ьарад хээкр»,
- гинэ. «Ах нойн баав, ээжэсн Ьарснас нааран ээмтэ куунд дарг-
дад уга эс билч? Кудр хар хавснаснь авад, кунд хойр тавгинь
цээлЬэд цокдг эс билт? Долан тоха Ьазрт орулад цокдг эс билт?
Ода куртл яЬад удадад бээнэт гиЬэд хээкр», - гинэ.
Ноолдан эклнэ, кевун цаЬан эдэн шуулад, Ьурв эцглэд, не­
гинь мернэннь сацнад бооЬад, негинь орнаннь келд бооЬад,
негинь авад, гериннь ора деер Ьарад хээкрнэ: «Ах нойн баав,
ээжэсн Ьарснас нааран ээмтэ куунд даргдад уга эс билч? Кудр
хар хавснаснь авад, кунд хойр тавгинь цээлЬэд цокдг эс билт?
Долан тохан Ьазрт орулад цокдг эс билт? Ода куртл яЬад уда-
дад бээнэт?» - гиЬэд хээкрнэ.
Хээрт Хар Кукл кудр хар хавснаснь авад, кунд хойр тав­
гинь цээлЬэд цокна. Долан тоха Ьазрт орулад цокна. Тер цагт
хан хар торЬн альчуриг дэкэд нег узуртнь далн мецг бооЬад,
«Ьурвн марЬан чини болв!» - гинэ.
Гер буулЬад эду-теду цаг болсн цагтнь мернь келнэ: «Чи,
залу кун биш, би Ьазран санж бээнэв», - гинэ. Тер цагт уха-
лад, «Не, йовхм, Ьазран орхм», - болна. Тегэд гергндэн келнэ:
«Нэ, ода Ьазран орнав, - гинэ. - Чамаг эцкчн ю авнач гих, тер
цагт нег жилэ телэн егтн гиж кел», - гинэ. Тиигэд нуух болхла,
куукнэ эцк куукэн: «Ю авнав гинэч, авнав гисэн ав», - гинэ.
«Нег жилэ малыннь телэн егтн», - гинэ. Эцкнь зев хэлэЬэд
инэЬэд, буру хэлэЬэд ууляд, «Ав», - гинэ.
НууЬэд Ьархла, гууднь унЬан дахад, укрмуднь туЬлан да-
хад, хееднь хурЬан дахад, темэднь ботхан дахад Ьархла, хан
болшго болад, дахад нуунэ.
Сагсг саарл кулгтэ Хээрт Хар Кукл цааснд зурад, яЬж йов-
хинь гергндэн улдэчкэд, бийнь турулэд Ьарад йовна. Гуулгэ-
гуулгэ йовж, ээмг-алвтыннь захар орх цаг болна. Ээмг-алвт уга
болна. Мини бергн нег цаас яЬад эс улдэдм гиЬэд, нутган эргэд
йовтл, Хаср Баср хойр нохань нутг эргж йовж эцэд хуурсн,
хала шоцхр хойр шовунь керсуг чонкн гиж хоцшарнь элж одсн
болна. Эргэд йовтл, нег шарлжна уцгд шар цаасн бээнэ. Авад
умшхла, бергнэннь бичсн бичг болна. Бичгэн умшад, медэд
75
в вкнрин зввр

бичж улдэсн бичгднь иигж бичж: «©мсэд уга хувцнчн орнанчн


келд бээнэ, идэд уга хотчн орнанчн дерд бээнэ, - гижэнэ. - Мад­
ниг гиж бичэ нааран хэлэ, мадничин эмнь бийднь уга долан усн
шар мацЬс авад йовжана», - гинэ.
Тегэд идэд уга хотан идэд, емсэд уга хувцан емсэд, ардаснь
некэд Ьарна. Ик удан гуулгэд орксн цагт нег темэ хэлэж йовсн
темэч харЬна. ©лсж-ундасж йовнав гиЬэд нег ботх сурна. «Ода
энчн емнк цагла эдл бишлм бааста ботх егхлэ, элкнэс нег сур,
нурЬнаснь Ьурвн сур авна», - гинэ. ©гхш. Нег ботх бэрж авад,
шарад идчкэд, йовж одна.
Дэкэд адуч харЬна. Нег унЬ сурна. Нег унЬ егнэ. Шарад,
идэд, цааран Ьарад йовна. Удан йовад орксн цагт укрч харЬна.
Бас нег туЬл сурна. Нег туЬл егнэ. ТуЬлан шарж идэд, цааран
Ьарад йовна. Х ееч харЬна. Бас нег хурЬ сурна. Нег хурЬ егнэ.
ХурЬиг шарж идэд, цааран Ьарад йовна.
Йова-йовж долан усн шар мацЬсин орнд ирнэ. Ирэд, мерэн
му дааЬ кеЬэд, бийнь тарха му кевун болад, тенж йовж, долан
усн шар мацЬсин герт ирнэ. Ирэд суухла, нег эмгн ааЬд цэ кеж
егнэ. Бийннь цэ уудг ааЬ бээнэ. «Тер ааЬд кеЬэд егтн», - гинэ.
©гхш, тер ааЬта цээЬэн уучкад, бийннь татдг хуург бээж. «Тер
хуург еглт», - гинэ. Авад егнэ. ДирЬлин жирн нээмн айс та­
тад, зовлцгин зун нээмн айс татад оркна. Тиигчкэд Ьарад йовж
одна. ЦааЬаснь Хар Куклин бергнь Ьарч ирэд: «Юн кун хуург
татв?» - гинэ. Эмгн келнэ: «Нег кевун ирэд, цэ кеж егхлэ, тер
ааЬд кетн гивэ, би егсн угав, цээЬэн уучкад, тер хуург еглт гив,
авад егв, татв, татчкад Ьарад йовж одв», - гинэ.
Ьарад хэлэхлэ, худг тал йовж одна. Бергнь медэд, суулЬ
авад, уснд Ьарад йовна. Худгт ирхлэ, нукнд кевтсн Хар Кукл
Ьарад ирнэ. Хоюрн у-хээЬэн куундэд, бергнь келнэ: «Би чамд
бичг бичлэв, маниг гиж бичэ нааран хэлэ гиж, эн долан усн
шар мацЬс эмнь бийднь уга, эдниг юмн дарж чадшго», - гинэ.
Хар Кукл келнэ: «Би сеедэн орн дор орад кевтнэв», - гинэ.
Бергнь келнэ: «Би эн долан мацЬсин икднь бээнэв, - гинэ, -
нег кевутэв», - гинэ. Тиигхлэнь Хар Кукл келнэ: «Баатр куунэ
кевунэс цусн Ьардмн биш, чи сеедэн кевуЬэн шевгэр шааЬад,
уулюлад бэ. Тер цагт эцкнь: «энчн яЬад ууляд бээнэ» гих. Тер
цагт кел: «ЭцклэЬэн эмэн негдулнэв гиЬэд ууляд бээнэ, гиж
кел», - гинэ.
76
Сокровища предков

Асхн ора болсн цагт хуврэд, моЬа болад, орн дорнь орад,
чицнэд кевтнэ. Сееднь бергнь кевуЬэн шевгэр шааЬад уулю-
лад бээнэ. Тиигхлэнь эцкнь: «Энчн яЬад ууляд бээнэ?» - гинэ.
Экнь келнэ: «ЭцклэЬэн эмэн негдулнэв гиЬэд ууляд бээнэ», -
гинэ. «Одачн бичкнч», - гинэ. Экнь болхш, шааЬад уулюлад
бээнэ. Эцкнь келнэ: «Мана эмн мал цугтан ирэд, усан ууЬад
Ьархла, суулэснь долан буЬ марл ирж ус уух, - гинэ, - ардас
хойрдгч, хотхр нурЬта цурдЬр гестэ тер», - гинэ. Медж авч-
кад, мацЬдуртнь худг деер ирэд, гетэд кевтнэ. Цуг мал ирэд,
усан ууЬад Ьархла, сул долан буЬ марл еердл уга бээнэ, медэд
ургэд бээнэ. Хар Кукл цалм хаяд, бэрэд алхла, дотраснь нег
темр хээрцг Ьарна. Хээрцгиг чавчад, хойр эцглэд оркна. Ташр
дотрнь модн хээрцг бээж. Модн хээрцгиг чавчад, хойр эцглэд
оркхла, долан жульжуха Ьарад, нисэд йовж одна.
Хээрт Хар Кукл сееЬэр олж авсн юман едрэр геев гиЬэд
ууляд сууна. Тиигэд бээЬэд, босад, шуурЬ шуурана. Хойр альхн
деерэн нар ЬарЬад, зогсад бээнэ. Шовуд ирэд, сууЬад бээнэ. Тер
шовудыг альхн деерэсн унЬаЬад бээнэ. Тиигэд бээтл, шовуд
ирдгэн уурсна хеен долан жульжуха нисэд аашна: «Та Ьурвн
энднь суутн, мадн дервн энднь суунавидн», - гилдэд йовна.
Ирэд, хойр Ьарин альхн деер сууна. Бэрж авад, хойр ескэ
доран Ьурвадиг тэвэд, негинь хавтхлчкна. Ьарад йовна. До­
лан усн шар мацЬсин ууднд ирэд хээкрнэ: «Долан усн шар
мацЬсмуд гертэн бээнт?» - гиЬэд. МацЬсмуд Ьарад ирнэ. Ик
шар мацЬс келнэ: «Хэрнь ецкулдрэс нааран толЬам евдэд
бээлэ, нанла харЬх юн кумч?» - гиЬэд дэврэд ноолдна. Дола-
рулн дэврлдэд цоклдад одна. Хар Кукл ескэЬэрн Ьазр девсэд
оркхла, унад, унснь укэд йовна. ЗурЬаЬинь алчкна. Негнь му-
уднь орад ирнэ. Зевэр муурлдад одсн цагт нег богшада ирэд,
эркн деер суучкад: «Хэрин кевун хавтхдан!» - гиЬэд хээкрнэ.
Генткн сананднь орад, хавтхан базЬад оркна. Унад, унсн
Ьазртан укж доран.
Бергндэн келнэ: «Ахм альд бээнэ?» - гинэ. Ахинь бээсн Ьазр
зааЬад егнэ: «Туугичн ик нук малтад, таг кеЬэд чолуЬар дарад
хайчкла. Деернь тавн жилд босдго тарЬн хар буур кевтулчклэ»,
- гинэ.
Мерэн унад, ахиннь бээсн Ьазрт ирэд, тавн жилдэн босдго
тарЬн хар бууриг авч шивэд, ахан малтна. Хад чолуЬар дарад
77
в вкнрин зввр

хайж. ЧолуЬинь авад шивэд бээж чидлнь чилэд унна. Тер цагт
мернь орад, чолуЬинь шивэ бээж бас муурад унна.
Бергнь удад бээхлэнь, ардаснь некэд ирнэ. Ирхлэ, Хар
Кукл мертэЬэн хоюрн кевтнэ. Ууд-тууд кургдго уулн цаЬан эм
егэд, эдгэЬэд авад оркна. Ьурвулн болад, чимк ноосн уга кулгтэ
Чилдр Билдр Баатран ЬарЬад авна. ЬарЬж авад у-хээЬэн олад,
герэдэн Ьарад йовх болна.
Хар Кукл темэчиг хээчлэ харЬулх болна: «Тер юцгад гихлэ,
темэч нанас нег ботх хармнла», - гинэ. Ахдан келнэ: «Би йов-
нав, - гинэ, - тенд мини ерк-булм Ьазран орад йовж одла», -
гинэ.
Хээрт Хар Кукл эврэннь ерк-булэн хээЬэд Ьарна. Удан йо­
вад орксн цагт нег дааЬта кевун харЬна:
- Мендвт, - гинэ.
- Менд, - болна.
- Ах нойн баав, бек ноолдий? - гинэ.
- Ноолдий! - болна.
Кевун тач авад шивчкэд: «Ах нойн баав, урлдий?» - гинэ.
- Нэ, - болна.
Чикн серт, нудн билт кевун уга болад йовж одна. Туунэсн
кевун ирэд: «Ах нойн баав, би эцкэн хээж Ьарлав, эцкэн таньдг
арЬ уга, эцкм намаг Ьарад уга цагт Ьазран орж оч. Би тиигэд
экиннь келсэр эцкэн хээж Ьарлав», - гинэ. Хоюрн таарад
куундэд, кевуг дахад Ьарна. Кевун экдэн авч ирнэ. Тиигэд эцк
кевун хойр болж Ьарна.
Хээрт Хар Кукл сагсг саарл кулгэрн чимк ноосн уга кулгтэ
Чилдр Билдр Баатран хээЬэд Ьарна. АхтаЬан харЬад, эн хойр
Ьазртан ирэд, емнкэсн ик жирЬлэр жирЬэд бээж.

78
БЭЭЦИН ТУУЛЬС
ТАВН Т 0 САХЛТА НЕГ Т 0 ©ВГН

Кезэнэ бээж, тавн те30 сахлта нег те евгн бээж.


Нег дэкж эмгтэЬэн укрэн саажаж. Эмгн укр саажаж, евгн
еернь бээж. Дала батхна укрин таша деер хурад бээнэ. ©вгн
батхнсиг ташад окна, тавн батхн укэд одна.
©вгн доран бичг бичнэ, баатртан бээж чаджах, байндан
тесж чаджах тавн те сахлта нег те евгмб гиЬэд бичг бичэд,
ноолдх ной хээж бээнэв, дээлдх дэ хээж бээнэв гиЬэд бичэд
кеер хайчкна. Тер цаасн нисэ йовж нег байн баатрин герин еер
шарлжна уцгд тулж. Байн баатр узэд, авад умшна. Умшчкад,
тавн те сахлта нег те евгиг хээЬэд Ьарна.
ХээЬэ йовж олад ирнэ. «Та бичг бичлт?» - гинэ. «Э - э, би»,
- гинэ. Нойниг ирэд уга бээтл, тавн те сахлта нег те евгн Ьурвн
темдгтэ Ьазрт Ьурвн ендг булчксн бээж. Байн келнэ: «МарЬа
кехм», - гинэ. ©вгн: «Нэ», - болна. ©вгн келнэ: «Турун марЬаг
чи кел», - гинэ. «Би чам тал ирсн биш, чи нан тал ирвч», - гинэ.
Байн келнэ: «Нег укрин махиг нег чанад, махинь идэд, шелинь
уухм», - гинэ. ©вгн: «Нэ», - болна.
Байн укриг алад, махинь идэд, шелинь уучкна. ©вгнэ селгэн
ирнэ, евгн келнэ: «Чи куукдт амсулад егэд бээвуч. Би эжго кун
уга Ьазрт чанж иднэв», - гинэ. Тиигэд кеер одад, байнд келнэ:
«Унунд ал», - гинэ. Байн евгиг уснд тэвнэ. ©вгн хойр суулЬ
авад, уснд одна. Байн укриг алад, махинь утлад, евгиг кулэнэ.
Кулэнэ, евгн уга. Байн евгиг некэд Ьарна.
©вгн хойр суулЬ ус дааж чадшго болад, шогнч утхарн
худгиг эргулэд малтад бээнэ. Байн ирэд: «Ю кежэхмт?» - гинэ.
«Хойр суулЬар кезэ зеехв, эн худгиг малтад, йораларнь авад
йовхар», - гинэ. «Уга, би зеенэв», - гиЬэд байн зеенэ. Усан
зееЬэд, евгиг моднд тэвнэ. Тулэ авч ирх евгн ирэд, нег ик мод
саак шогнч утхарн эргулэд малтад бээнэ.
Байн усан зеечкэд, евгиг некэд Ьарна. Байн ирэд: «Та ю
кежэхмт?» - гинэ. «Би эн модыг уцгарнь малтад авад йовхар»,
79
ввкнрин зввр

- гинэ. «Уга, би зеенэв», - гиЬэд байн зеенэ. Махн болна, евгн


амсж узчкэд, хээкрэд уурлна: «Давсн уга, би давсн угаЬар барж
идж чадшгов», - гинэ. Баатр байн давснд одна. ©вгн махиг
зееЬэд, нукнд хаяд, шелинь зурмна нукдудт кеЬэд, бийдэн зев
нег бичкн мах, бичкн шел улдэнэ.
Байн ирнэ, евгн уурлна: «Чама кулэЬэ бээж махан идэд,
шелэн уучкв. Нег баахн мах, нег баахн шел барж чадсн угав,
давсн уга болад. Ода яЬад болвчн эн махан, эн шелэн давслад
иднэв», - гиЬэд улдсн махн шелэн хойран идэд уучкна.
Баатр келнэ: «Хойрдгч марЬаг та келтн», - гинэ. «Не»,
- болна евгн. ©вгн келнэ: «ХээЬэд Ьазрин экнэс Ьурв чичэд
чичхин нег ендг ЬарЬхм», - гинэ. Байн баатр: «Нэ», - болна. ©вгн
келнэ: «Турун марЬа чи экллэч, хойрдгч марЬаг би эклнэв», -
гинэ. ©вгн эргэд йовж-йовж нег булсн ендгндэн ирэд, генткн
Ьазр чичэд оркна, нег ендгн Ьарад ирнэ. Дэкэд эргэд йовжаЬад,
дэкэд нег ендг булсн Ьазртан ирэд, бас нег Ьазр чичэд оркна,
бас нег ендгн Ьарна. Ьурв Ьазр чичэд, Ьурвн ендг Ьарна.
Байн баатрин селгэн ирнэ. Тайгарн Ьазр чичнэ-чичнэ
ендгн Ьархш. Хойрдгч марЬа евгн авна. Эдн нежэЬэд тулм
алтар марЬсн бээж.
Ьурвдгч марЬа байн ямаран марЬа кехинь келх болна. Байн
келнэ: «Ьурвдгч марЬан иим: кен холд тайган шивснь марЬа
авх», - болна. ©вгн келнэ: «Нэ, чи шив», - гинэ. Байн баатр:
«Альдаран шивхв?» - гинэ. Тиигхлэ евгн келнэ: «Деегшэн
шив», - гинэ. Байн баатр деегшэн шивэд окна, тайгнь узгддгэн
уурад, шуугад йовад одна. Кесг болад унж ирнэ.
©вгн шивх селгэн ирнэ. ©вгн бураЬан нег хэлэЬэд, тецгр
нег хэлэЬэд бээнэ. Байн сурна: «Та яЬад тецгр хэлэЬэд бээнэт?»
- гинэ. «Мини тайгм харм. Чи шивсн узгддгэн уурад, кесг
болад унж ирв, би шивхлэ, мини бура тецгр деер Ьарч одх,
унж иршго», - гинэ. Тиигхлэ байн: «Иткж бээнэв, - гинэ, - би
шуугдв», - гинэ.
Байн хэрх болна, евгн дахч одад, алтан авх болна. Хоюрн
байнаг орад Ьарна. Байнад ирэд, байн тулмднь дуургэд алт
кенэ. ©вгн тулмта алтыг амынь бооЬад, тулмта алтан нег
хэлэЬэд, теднэ ерк нег хэлэЬэд бээнэ. ©вгн тулмта алтан дааж
хэрж чадшго. Байн: «Та яЬад харач хэлэЬэд бээнэт?» - гинэ. ©вгн
келнэ: «Ода гер куртлэн уурч йовхар эн тана харачар шивэд,
80
Сокровища предков

эврэннь харачар орулхар», - гинэ. «Уга харачм хамхлчкхт, би


уурэд кургчкнэв», - гинэ. Байн тулмта алт уурэд, евгн еернь
дахад Ьарад йовна.
©вгн гертэн еердж йовад байнд келнэ: «Мана эмгн ик уурта
кун, би турулэд одад куундэд, чамаг аашна гиЬэд келчкнэв»,
- гинэ. ©вгн турун ирэд эмгндэн келнэ: «Мини марЬсн байн
баатр мини шууж авсн алт уурч аашна, - гинэ. - Байниг ирхлэ,
би келнэв: «Эмгн, хот ке», - гинэв, чи эн ханжал авад бос, -
гинэ. - Урдкиннь ууц чанхв, ирснэннь евцу чанхв гиЬэд босад,
байн тал дэвр», - гинэ.
Эмгн сууна, байн ирнэ. ©вгн келнэ: «Эмгн хот ке», - гинэ.
Эмгн ханжал авад босад: «Урдкиннь ууц чанхв, ирснэннь евцу
чанхв?» - гиЬэд байн тал дэврнэ. Байн ээЬэд Ьарад зулна. Байн
ардан хэлэл уга гууЬэд, хэрэд йовж одна. Тавн те сахлта нег те
евгн атаЬан авад, амрад жирЬэд бээж.

КЕР ЬАЛЗН ХУЦТА КЕЕДЭ ГИДГ ©ВГН

Кезэнэ бээж кер Ьалзн хуцта Кеедэ гидг евгн бээж.


Хуцан унад, Ьуйарнь цокад ЬалдЬлзулад31, хааЬарнь цокад
хальдЬлзулад Ьарад йовна. Йова-йовтлнь нег хумха дал харЬна,
далыг авад дурэд авчкна. Цааранднь Ьарад йовна. Йова-йовтл
ора болсн цагт нег гер бээнэ. Ирэд хуцан уяд, герур орна,
Ьурвн куукдтэ нег эмгн бээнэ. ЦээЬэн ууЬад, иигэд-тиигэд,
евгн йовхар седнэ. Эмгн келнэ:
- Ора болж одв, хонтн, - гинэ.
- Хуцан яахв? - гинэ евгн.
- Мана хеенд тэвчктн, - гинэ. ©вгн келнэ:
- Хеедтн хуцим идж оркхий?
- Уга, кемр мана хед тана хуциг идхлэ, хеедэн егнэв, - гинэ
эмгн. ©вгн хуцан хеедтнь тэвчкэд, хонна. Асхн мах чанх цаг
болад, махан чанна евгн. Хээс сурна - мах чанх. Эмгн келнэ:
- Махан мана махнд хамднь чанчктн, - гинэ. ©вгн келнэ:
- Махнтн мини махиг идж окий? - гинэ. Тиигхлэ, эмгн
келнэ:
- Махитн идхлэ, махан цугтнь егнэв,- гинэ. ©вгн босад,
хумха далан авад, узулл уга хээснд тэвчкнэ. Махн болтл, эмгн
евгиг хувцан тээлтн гинэ. ©вгн келнэ: «Бушмудм тана Ьурвн

81
в вкнрин зввр

куукн шуулад наадЬа кечкхий?» - гинэ. «Тер цагт Ьурвн куукэн


егнэв», - гинэ. ©вгн бушмудэн тээлэд оркчкна, махн болна.
©вгн махан авхар седнэ, хоосн дал болна. ©вгн келнэ: «Махнтн
махим идчкж, - гинэ.- Хоосн дал болна, махн уга». Эмгн келсн
угдэн курнэ, махан цугтнь егнэ, евгн махан идэд унтна. Се
босад, хуцан алад, цусинь хеедин амнд туркэд, цугтнь аминь
улалЬад, наадк махинь кеер авч одад хайчкна. Ирэд, сеень
бийднь бушмудэн шуулад, наадЬа кечкэд, унтад кевтнэ.
©рун босхла, бушмуд уга. ©вгн бушмуд уга болна, хээнэ,
наадЬас олж авна. «Куукдтн бушмудм шуулад, наадЬас
кечкж», - гинэ. Эмгн алц болна, куукд яЬж шуулж наадЬа кедм
гиж санна. Эмгн келсн угдэн курнэ, Ьурвн куукэн егх болна.
©вгн Ьарад, хуцан бэрхэр седнэ, хуцнь уга болна. Хэлэхлэ,
хеедин амнь цугтан улан. Эмгиг дуудна: «Хэлэтн эн хеедин
амыг, хеедтн хуцим идж оркж, - гинэ. - Хуцим идхлэ, хеедэн
егх боллат», - гиЬэд, евгн хеедиг авх болна.
©вгн Ьурвн куукиг дахулад, хеедэн тууЬад хэрж ирэд,
амрад жирЬэд бээжэсн цагт ик куукнь зев сурна, экэн одад
хэлэЬэд ирх. Кеедэ зев егнэ. Куукнь экдэн ирэд, хоюрн куундэд,
экнь келнэ: «Чи одад, экмдн гемтэ бээнэ ги», - гинэ. Куукн ирэд
евгнд келнэ: «Мана эк гемтэ бээнэ, негмдн оч хэлэх кергтэ», -
гинэ. ©вгн: «Нэ, тер экэн одад авад иртн», - гинэ. Куукд одад,
экэн авч ирэд, хамдан бээнэ. Эмгн Ьурвн куукндэн эцктэ болад,
хееЬэн хэрулх евгтэ болад, амрад жирЬэд бээж.

ХАТУЧ ХАР БАЙН


Кезэнэ бээж. Хатуч Хар Байн гидг хатуч евгн бээж.
Нег дэкж нег хотнд ирэд Ьурвн жилд бээЬэд, нуунэ. НууЬэд
йовж одсн цагт эмтн цугтан нег хотнд бээсн улс куундэд: «Акад
еркв, Ьурвн жилдэн хамдан бээсн бийнь нег хот уусинь узсн
уга бидн», - гилдэд куундэд бээнэ. Нег кевун соцсад: «Би тер
байниг хот уусинь узх биш, куукинь авч ирхв», - гинэ. «Уга,
чадшгоч», - гинэ. «Чадхв», - болна. Кевун марЬна. Кевуг
куукинь авч ирхлэ, алтн сиик егх болна. Кевун мерэн унад,
евгнэг хээЬэд Ьарна.
Хатуч байна герт еердж йовад, мерэн кеер сеечкэд, ирэд
иргэрнь хэлэнэ. ©вгн цаЬан мах чикж сууна. Эмгн Ьуйр элдж
82
Сокровища предков

сууна. Куукнь боорцг кежэнэ. Кевун хоолан ясад, герур орад


ирнэ. Ьурвулн хотан хорма доран дарчкна. Иргэр эс узсн
болхла, медшго бээж. Кевун: «Менд!» - болна. «Менд», -
болцхана. ©вгн сурна:
- Кевун, альдасвч? - гинэ. Кевун хотан келнэ, альк хотнас
йовсан. ©вгн меднэ, Ьурвн жил бээЬэд нуусн.
- Нэ, кевун, узсн соцснасн кел, - гинэ.
Кевун:
- Узснэсн келхв, соцснасн келхв? - гинэ.
- Соцснчн худл чигн болх, холын зэцг холвата гидг, узснэсн
кел, - гинэ.
Кевун келнэ:
- Эндр намаг нааран ааштл, нег ик моЬа харЬв, - гинэ,
- саахндак тана чикж бээсн цаЬан махна толЬан дуцгэ ик
толЬата моЬа харЬв. Эмгнэ элдж бээсн Ьуйрин дуцгэ чолуЬар
авад шивсн куукнэ хорма дор бээсн боорцг мет тээргдэд одв»,
- гинэ.
©вгн меджкч гиЬэд, хорма дорк цаЬан махан ЬарЬад чикнэ.
Эмгн Ьуйран ЬарЬад элднэ, куукн боорцган кенэ, цэ чанна.
ЦээЬэн ууна. Кевун мерэн эмэлинь авад архлчкна хол Ьазрт.
«Йовсн мерм муурв», - болна. Кевун хонх болна. ©вгн мах
чанна, махн болна. ©вгн кевунд мах тэвж егнэ. Кевун тэвж
егсн махинь идсн болад, нохаднь хаяд егэд, Ьадрта махинь
шуурэд идсн болад, нежэд хазад, нохаднь хаяд егэд, теднд хот
идулхш. Ора болна. Кевунд ор ясж егнэ. Кевун унтсн болад,
сурклад кевтнэ. Д е гид шумран унтрсна хеен евгн келнэ
эмгндэн, кевуг унтж болЬад: «Туунд, укугд хеенэ керсц бээнэ.
Ьалд таавалчк», - гинэ.
Кевун санна: «Ода я°ж тер керсц болхла авч идхм?» гиЬэд,
унтл уга кевтнэ. Болхин алднд кевун босад, тааваг секэд,
керсцгиг авад идэд, ормднь тэвх юм хээхлэ, евгнэ буршмг
харЬна. Кевун евгнэ буршмг таавад тэвэд, хэру Ьалд тэвчкнэ.
Иигэд-тиигэд евгн эмгндэн келнэ: «Одак керсцчн болсн»,
- гинэ. Эмгн харцЬуЬар таавата керсцнь евгнэ емн авч ирэд
тэвчкнэ. ©вгн иднэ. Татна-татна, юмн тасрхш. ©вгн келнэ:
«Эмгн, шумр асалч», - гинэ. Эмгн шумр асана. Хэлэхлэ, евгнэ
буршмг болна. ©вгн келнэ: «Эмгн ерундэн эрт босад, нанд нег
тоЬш болЬ, кеер авч Ьарад иднэв, эн шулм кевун хот уулЬшго»,
83
в вкнрин зввр

- гинэ. Кевун соцсад авчкна. «©рундэн эрт босж тер тоЬш яЬж
авч иддмб», - гиЬэд санад кевтнэ.
©р цээнэ. Кевун босад Ьарч ирнэ. ©вгн босад, хееЬэн ЬарЬад
йовж йовна. Кевун евгнд еердэд келнэ: «Манахн бий ерун Ьарч
йовсн кууг теврл уга тэвдг угавидн», - гиЬэд хойр ЬартаЬинь таш
теврэд авна. ©вгн тоЬшан еврэсн алдад, йовад одна.
Зевэр холд дун соцсгдх Ьазрт курсн цагт кевун хээкрнэ
евгнд: «Йовхар седлэв, дерэнм сур тасрж оч, дерэЬэн шиднэв,
шевгэн егтн», - гинэ. ©вгн: «Ав! Ав!» - гинэ. Теднэ куукнэ
нерн Ш евг бээж. Эмгнэс куукинь авхар седнэ, «©вгн ав гивэ»,
- гинэ. Эмгн Ьарад хээкрнэ: «©вгн, эн шулм кевун Шевгичнь
авад йовж бээнэ!», - гинэ. Тиигхлэ евгн хэру хээкрнэ: «©г-ег!
©гэд йовул!» - гинэ. Тегэд эмгн орж ирэд, буру хэлэЬэд ууляд,
зев хэлэЬэд инэЬэд, куукэн егэд тэвнэ.
Кевун куукиг авад хэрнэ. Ик холд Ьарсн цагт нег эжго эрм
цаЬан кедэд йир холас йовсн хойр цар татсн ° урвн залу харЬна.
Кевунэс сурна: «Ус узвч? Усн уга хойр цармдн мээртэд бээв», -
гинэ. Кевун келнэ: «Тер толЬа деер цээж бээсн тер усн», - гинэ.
ДирлЬэ заана. Ьурвн залу келнэ: «Чи мана цар хэлэЬэд бээжэ,
мадн одад ундан ууЬад, цартан унд авч ирнэвидн», - гинэ.
Кевун: «Нэ», - болна. Залус йовж одна. Залусиг кец Ьатц йовж
одсн цагт, хойр цариг суулинь тээрэд, хойр суулинь Ьазрин
шуурхад булчкна. Хойр цариг йовх Ьазр талан ики холд
кеечкнэ. Ьурвн залу ус хээЬэд, толЬа деер Ьархла, жирлЬэн
цаадк толЬа деер узгднэ. Тиигэ йовж, куцж чадшго болад,
хэру хэрж ирнэ. Ирхлэ, хойр царнь уга. Залус сурна:
- Цар яЬва? - гинэ.
- Цартн ундасхларн, хар Ьазрин шуурхаЬар орж одв, - гинэ.
- Бичэ таттн, - гинэ. Татхла, суулнь тасрад Ьарад курч ирх, -
гинэ. - Бэрэд суутн, - гинэ. Ундан ууЬад, бийснь Ьарч ирх, -
гинэ. Залус царнь ундан ууЬад, бийснь Ьарч ирх гиЬэд цариннь
суулэс бэрэд сууна. Кевун куукэн сундлад, хойр царан тууЬад,
хэрэд курч ирнэ.
Ирэд, марЬаЬан авад, куукэн буулЬх болна.
Хатуч Байн асхн ирхлэ, куукн уга.
- Ш евг яЬла? - гиж евгн эмгнэсн сурна.
- Чи бийчн ег гиЬэд одак кевунд егэд тэвчклэлмч, - гинэ.
- ЯЬад би Шевгэн егх билэв? - гинэ.
84
Сокровища предков

- Терчн чамаг ав гивэ гиЬэд авхар седхлэ, би Ьарад чамд


хээкрлэв «Шевгичинь авад йовжана!» гиЬэд, чи бийчн «©г! ег!
©гэд йовул!» гиЬэд хээкрлэч. Тегэд авад йовж одв, - гинэ.
©вгн уурлад, хонад, манЬдуртнь куукэн некэд Ьарна. Йова-
йовтл одак Ьурвн залу харЬна.
- Тадн ю кежэх улсвт? - гинэ.
- Мадн иигэд хол Ьазрас йовсн улсвидн ецклдур цармдн
ундасад, нег кевун куукн хойр харЬв. Ус сурхла, тер толЬа деер
цээж бээсн тер гихлэ, царан хэлэлЬчкэд, ус ууЬад, цардан унд
авч ирнэвидн гиЬэд йовлавидн. Ус олж чадл уга хэрж ирвидн,
ирхлэ, цармдн уга. Цар я°ва? гихлэ, цартн ундасхларн, хар
Ьазрин шуурхаЬар орж одв, - гинэ. - Тиигэд эн суулинь бэрэд
суутн, - гив. Татхла, суулнь тасрад, Ьарад курч ирх, бичэ таттн
гив, - гинэ. - Бийснь ундан ууЬад Ьарч ирх гив, - гинэ.
©вгн келнэ:
- Тер шулм кевунтн мини куук авад йовж оч, - гинэ. - Энтн
хоосн сул болх, - гинэ. - Татад хэлэй, - гинэ.
Татхла, хоосн сул болна.
- Тер шулм кевун царитн авад хэрж оч, би куукэн некж
йовнав. Тадн царан некнт? Би тер кевунэ хот меднэв, - гинэ.
Негэн тергнд улдэЬэд, хойрнь евгиг дахад царан некэд
Ьарна. Ьурвулн болад Ьарад йовна. Йова-йовж, кевунэ бээсн
хотнд ирнэ. Ирэд, менд болна. Кевун тооЬад-такад, эрк
нерулэд, хе ЬарЬад: «Хонад хэртн, та куукэн авад хэртн, та хойр
царан авад хэртн», - гинэ. Тоогдад, согтад, унтх цаг болна.
Кевун баранас цаЬан ишкэ ЬарЬад, Ьурвладнь кучтэ цевр
ор ясна. Келнэ: «Мана ээжин ишкэс, - гинэ. - Цеврэр хонтн,
кемр му юм ЬарЬад оркхла, мана ээж ик хар бочк болж ирэд,
босс боссартн цокад алх», - гинэ. Ьурвн залу унтна. Кевун
хе ЬарЬад, негнэннь шуцгрцгт цаЬан мах тэвэд, негнэннь
шуцгрцгт ЬолЬата цус тэвэд, негнэннь шалврт хотта цус тэвэд,
хучад унтулчкна. ТолЬа тустнь ик хар бочк авч ирэд зогсачкна.
Кевун гетэд, хэлэЬэд бээнэ. ©р цээхин емн негнь сернэ,
серэд, бэрж узхлэ, шалвртнь нег юмн бээнэ. Санна: «Би хаж°р
юм ЬарЬчкжв», - гиЬэд, дэкэд негэн серулнэ. Тернь серчкэд,
келнэ: «Би шалвртан алдчкжв», - гинэ. Дэкэд негэн серулнэ,
тернь серчкэд, келнэ: «Би эвго юм ЬарЬчкчжв», - гинэ. Тегэд
Ьурвулн хуча дотран куунднэ: «Нэ, одак бочк ирхэс емн
85
в вкнрин зввр

эрлхмн», - гиЬэд, негэн «ХучаЬан секэд, хэлэ», - гинэ. Тернь


хучаЬан секэд, хэлэчкэд: «Хар бочк ирчкж», - гинэ. ЭэЬэд,
Ьарад зулхларн, негнь толЬадан тулЬинь елгэд зулж, хойрнь
жолмин харач толЬадан елгэд гууж. Ьурвулн узг чиг уга зулад
эрлж. Кевун Шевгэн буулЬад, амрад жирЬэд бээж.

ДОЛАН Х О Д Ь Р НЕГ ТУ Д ГР
Кезэнэ бээж. Долан хожЬр нег тужгр бээж. Долан хожЬр
долалулн эктэ бээж. Нег тужгр бас нег эктэ бээж. Долан хожЬр
нежэЬэд туЬлта бээж, нег тужгр бас нег туЬлта бээж.
Нег дэкж тужгр долан хожЬриг «Тана туЬл олнлм тадн
услчктн», - гинэ. Тиигэд долан хожЬр нэ болад, туЬлмудан
тууЬад, худг орна. Худгт ирэд, долан туЬлан услчкад, тужгрин
туЬлыг ус уухар седхлэ, худгт тулкэд унЬачкна. Ирэд келнэ:
«Тужгр, тужгр, туЬлчн худгт унж одва», - гинэ.
Тегэд тужгр деес авад, худг орад, худгт унсн туЬлан тач
авад, евчнэ. ТуЬлан евчж бээтл, долан цаЬан темэн ирнэ. Тужгр
тер долан цаЬан темэг туЬлын цусар будад, улан-улан Ьалзн
темэ кеЬэд, гер талан тууЬад, кец давулчкна. Ирэд, туЬлан кеер
нук малтад, булчкна. Худг деерэн ирэд сууна.
СууЬа суутл, нег цаЬан темэтэ кун ирнэ. Ирэд сурна: «Долан
цаЬан темэ узвч?», - гинэ. «Уга, долан цаЬан темэ узсн угав.
Долан улан Ьалзн темэ узв», - гинэ. «Альд узвч?» - гинэ. «Тер
толЬан ца», - гинэ. Тиигхлэ келнэ: «Нэ, нанта йовий, - гинэ.
- Тер темэд долан Ьалзн болхла, чини болг», - гинэ. Сундлад
Ьарна, толЬа деер Ьархла, темэд иджэнэ, холас хэлэхлэ, долан
улан Ьалзн болна. Нэ, мини темэд биш чини болг гиЬэд залу
йовж одна. Тужгр долан темэг худгт авч ирэд, цусинь уЬаЬад,
долан цаЬан темэ кеЬэд, авад хэрж ирнэ. ХожЬрмуд узчкэд,
мацЬдуртнь ирнэ. Ирэд сурна: «Тужгр, тужгр, эн долан цаЬан
темэ альдас авбч?» - гинэ. Тиигхлэ тужгр келнэ: «Уксн туЬлас
захан хотнд одхла, долан темэ егхев», - гинэ.
МацЬдуртнь долан хожЬр долалулн туЬлан алж авад
Ьарна. Хотн болЬнд одад, уксн туЬлас егх долан темэн бээну
гиЬэд сурлдад йовна. Нег хотнд ирэд сурна. Тер хотна залус
гем тархаж йовна гиЬэд туЬлмудынь булаж авад, нук малтад,
булад, бийсинь цокж, цокж кеечкнэ.
86
Сокровища предков

Хэрж ирэд куунднэ: «Нэ, эн тужгр мадниг меклчкв. Эн


тужгриг алхм» гиЬэд куундвр кенэ. Туугинь тужгр соцсчкна.
«Сеедэн одад алхм, эн экиннь ард кевтнэ. Ардкинь одад шааЬад
алхм», - болна. Тужгр асхн экиннь ард орад кевтчкэд, эмтн
унтхин алднд босад, экиннь емн кевтнэ. Долан хожЬр ирэд,
ард кевтсн экинь шааЬад алчкна. ©рунднь босад, тужгр экэн
укугт тэвэд, темэн деер ачж авад Ьарна. Экэн таг кеЬэд боочкна.
Тиигчкэд боосн дееснэ нег узурэс татхла, тээлгддгэр боож.
Нег хотнд ирхлэ, Ьаза хотн дунд шаЬа наачах кевуд бээнэ.
Зогсад хэлэжэЬэд келнэ: «Би нег ханав», - гинэ. Кевуд зев егнэ.
Дееснэннь боодЬань тээлгддг узурэснь татчкад, нег кевунд
темэЬэн бэрулчкнэ. Тиигэд келнэ: «Эн укугт мини эк йовна.
Хаана куукнд хувц уйхар йовна», - гинэ. Тужгр круг эргэд
йовад, альдаснь хахан хээсн болад, удан хана. Тужгриг шаЬа
хатл, нег альвн кевун темэг ургэЬэд оркна. Укуг унад одна.
Тужгр гууж ирэд, экэн укугэс ЬарЬад авна. Эк укж одсн болна.
Тужгр доран ууляд, экм укж одв гиЬэд хотна залачд одна.
«Экм хаана куукнд хувц уйхар йовла», - гинэ. Тиигэд хотарн
цуглрад, куундэд, нег куук егх болна. «Эврэн таасгдсн куукэн
ав», - гинэ. Тужгр нег тарЬн шар куук таасад авна. Куукэн
авад, хэрж ирнэ.
Долан хожЬр узэд, куунднэ: «Тужгр тал одад, эн куук
альдас авсинь сурхм», - гинэ. Долан хожЬр ирэд сурна: «Тужгр,
тужгр, эн тарЬн шар куук альдас аввч?» - гинэ. Тиигхлэ, тужгр
келнэ: «Уксн эмгнэс егх куукн дала болхов», - гинэ. Тиигхлэнь,
мацЬдуртнь долан хожЬр долан экэн алад, уурч авад Ьарна.
Хотн болЬнд одад, уксн эмгнэс егх куукн кенд бээнэ гиЬэд сурад
йовна. Нег хотнд ирэд, уксн эмгнэс егх куукн кенд бээнэ гиЬэд
сурхла, залус эмгдиг авад, булад, бийсинь цокж-цокж кеечкнэ.
Хэрж ирэд бээцхэнэ. Тужгр хадмдан орна. Хадмднь ик
малта улс бээж. Цугтан куукнд хе заана. Хадм эк-эцкнь зевэр
олн хе егнэ. Тужгр хеедэн тууЬад, хэрж ирнэ. «Отар хе эн
тужгр альдас авва оч сурхм», - болна. Ирэд сурна: «Тужгр эн
отар хе альдас аввч?» - гинэ. Тиигхлэ, тужгр келнэ: «Уснас», -
гинэ. «Тер усндан мадниг кургхнчн», - гинэ. Тужгр, ик кел уга
ус меддг бээж. «Нэ, - болна. - Негнтн нег унь автн, - гинэ. - Би
тер усна дотр бээсн хеедэс захаснь авб, - гинэ. - Цааран орхла,
хен дала», - гинэ.
87
ввкнрин зввр

Тиигэд негнь унь авна, дахад Ьарна. Усна еер ирчкэд:


«Негнтн унян деерэн бэрэд уснд ортн», - гинэ. - ©ерхнд
харЬхла, унян татад авад орк, - гинэ, - холд харЬхла, харЬсн
Ьазртнь татад авад ок», - гинэ. Нэ болад, нег ик нурЬтань орна.
Орад хол бишд кел алдад, уньтаЬан уга болад одна. Тужгр
келнэ: «©ерхнд бээж, ортн», - гинэ. Наадкснь гуулдэд орна.
Цугтан кел алдад, уснд укж одна. Тужгр хэрж ирэд, долан
цаЬан темэтэ, отар хеетэ, тарЬн шар гергтэ болад, амрад
жирЬэд бээж.

ШУЛМ ЗАЛУ ХОЙР М А Р Ь Д


Шулм залу хойр марЬж. Шулм келж: «МацЬдур эн цагла
хоюрн ирхм эн Ьазрт. Чи намаг ю унж ирсиг мед, би чамаг ю
унж ирсиг меднэв», - гиж.
Залу гергэн дахулад, эрт курч ирж. Ирчкэд, гергэн буршмг
емскэд, хойр Ьартнь, хойр келднь, толЬаннь усиг цуцлад, сул
кеЬэд, хувцинь тээлэд, деернь мордад авчкна. Шулм аашна
яма унсн, залуг сурна: «Би ю унсн болх?» - гинэ. Тиигхлэ, залу
келнэ: «Яма унжч», - гинэ. Залу келнэ: «Би ю унсн болх?» - гинэ.
Шулм ирэд, хэлэж-хэлэж, медж чадхш. Аминь секэд хэлэнэ,
келнэ: «Акад юмби, негхн шудтэ тернь кендрэд бээнэ, юуЬар
хот кедг юмн болхв?» - гинэ. Тиигхлэ залу бууЬад, елкэн тээлэд
келнэ: «Ингэр хот кедм», - гинэ.
Шулм залу хойр дэкэд нег марЬна. Залу келнэ шулмиг:
«МацЬдур эн Ьазрт ир, - гинэ. - Би чамд нег юм узулнэв, - гинэ.
- Чи медхлэг юуЬинь, би чини келсэрчн бээнэв, чамд заргдад
бээнэв. Чи эс медхлэг, мини келсэр бээхмч, нанд заргдхмч», -
гинэ. Шулм: «Нэ», - болна.
МацЬдуртнь тер ормдан залу гергэн дахулж ирэд,
хувцлчкад, дах девл хойр емскэд, евртнь хойр тоЬш тэвчкнэ.
Тиигчкэд, кучтэ халун едр бээж. Гергнэннь хойр чикнднь,
хойр хамртнь, хошнг амн хойртнь ноЬа таслж авад, уцгарнь
чикчкнэ, урЬжах кевтэЬэр.
Шулм ирнэ, залу: «Эн юмб?» - гинэ. Шулм эргэд, хэлэЬэд,
шинжлэд, хувцинь тээлнэ, дах девл хойрта болна. ©вртнь хойр
тоЬш бээнэ. Тегэд шулм келнэ: «Даарад укж гиж келхлэ, дах
девл хойрта, елсэд укж гихлэ, евртэн хойр тоЬшта. Ода укж
88
Сокровища предков

гихлэ, хошнг амн хойртнь, хойр чикнднь, хойр хамртнь ноЬан


урЬж оч. Укэд удан болж гихлэг, эн тецгрин халунд умкэрэд
уга», - гинэ.
Тиигэд залуд шулм шуугдж, медж чадлго, залуЬин келсэр
бээдг болж. Тегэд залу хойр дэкж шулмиг шууж, емннь нег
шуусн.

Я Ь ^ ЭРЭН СЭН ЭДГ ГИДГ КУН ШУЛМ Х О Р А ^


Кезэнэ Эрэн Сэн Эдг гидг кун бээж. Эн Эрэн Сэн Эдг гидг
кун эвр цецн кун бээж, бийнь бичкн, чидл уга, эвр мектэ.
Тегэд тер кезэнэЬэ Эрэн Сэн Эдг бээхд нег ик чидлтэ,
(арвсх) Андлва гидг нертэ шулм эвр чидлтэ юмн эмт тараЬад
хаяд йовж. Тегэд унгиг яЬад меклж алдм гиж Эрэн Сэн Эдг нег
дэкж йовх Ьазриннь емн бийднь Ьарчкад, е-шуЬу моднд одад,
модыг утаснь нег мод керэдэд унЬачкад, салаЬнь чавчад, мернэ
эмэлин хавсна бээдлтэ нег юм кеЬэд бээнэ.
Нэ, тегэд курч ирнэ одак Андлва, ик шулм. Тегэд курч
ирэд, Эрэн Сэн Эдгэс сурна: «Ай, юн гидг юм кежэхмч?» - гинэ.
Эрэн Сэн Эдг келдг болжана:
- Ай, Эрэн Сэн Эдгт эмэл кехэр, - гинэ.
- Ай, энчн юн тегэд болжахмб? - гихлэ,
- Эн эмэлин хавсн, - гинэ.
- Ой, ода Ьучн-дечн метр арчм хавста ямаран эмэл кехэр
бээхмч, эн куунчн иим икви? - гинэ.
- О-о, Эрэн Сэн Эдг танас кесг холван ик, - гинэ.
- Не, энчн бекий? - гинэ.
- Ой, юуЬинь келхв харЬхларн, таниг алчкхмн, - гинэ. - Хол
йовтн, - гинэ, - эн Эрэн Сэн Эдгэс.
- Не, терчн ямаран уул ЬарЬна, ю кеж чадна? - гинэ.
- Ой, Эрэн Сэн Эдг хээсэр негн хар хорЬлжиг буслЬжаЬад,
нег кииЬэр буслжасн хар хорЬлжиг уучкна, - гинэ.
- Нэ, хорЬлж цуглулад, нанд тер ууснаннь дуцгэг буслЬич,
- гинэ. Тегэд ик хээснд хар хорЬлж цуглулж авад, кеЬэд, Ьал
тулэд, буслЬад, буслад бээтлнь, шулм уучкна. Юмн болхш.
«Ода яЬдмб?» гиж санна.
«Нэ, дэкэд ямаран уултэ?» - гинэ. «Ой, Эрэн Сэн Эдгтн
халун Ьацла амцаЬан уснд орад зогсчкад, таг кергэчкэд, тас
89
в вкнрин зввр

цокад хамхлад, Ьарад курч ирнэ», - гинэ. Нэ, бас тиигэд Эрэн
Сэн Эдглэ чидлэн серхэр седэд, усн дотр орад зогсчкад, усиг
тас кергэчкнэ. Иигчкэд, одак шулм тиирэд, Ьарад курч ирнэ.
Тиигхлэнь, Эрэн Сэн Эдг келнэ:
- Нэ, чи яЬж зогсвч? - гинэ. - Тавгарн зогсвч? - гинэ.
- Э-э, - гинэ шулм.
- Уга, терчн хойр келиннь эркэЬэрн зогсна, - гинэ.
Нэ, тегэд хэру амцаЬан уснд орад, эркэЬэрн зогсчкад, эрэ
децнэд, таг кергэчкнэ. Тиигчкэд, одак хамхлар седхлэ, числдг
арЬ уга болад, хамхлж чадхш. Тиигхлэнь, тегэд Эрэн Сэн Эдг
утх авад, одад кузуЬинь тээрхэр седэд, еердэд ирхлэнь, одак
шулм улэЬэд, месн деегур йовулчкад бээнэ. Дошулад йовулчкад
бээхлэнь, темр тах кеЬэд, боож авад йовна. Тер бийнь шулм
улэхлэ, тахиннь бучнь тасрад, нисэд йовж одад бээж. Болшго
болна. Нэ, ода яЬдм болхм гиЬэд, Эрэн Сэн Эдг Ьарад йовна.
Ьарад йовад, кеер нег мертэ залу харЬна, мертэ залу
харЬхла, суржадг болжана: «Ьазр деер юн бат болх?» - гинэ.
Тиигхлэ тер залу келнэ: «Ай, куунэ шурусн, кулгин шурусн
хойрас батнь уга болх», - гинэ.
Тиигхлэнь одак залуг алад, меринь алад, залу мерн
хойриннь шурусинь авад, томад, шидмс кеж авад, хойр келдэн
тах кеЬэд, кеж авсн шидмсэрн ораЬад боочкна. Талдан юмар
боохла, тасрж одх гижэнэ.
Нэ, тиигчкэд, емнэснь толЬаЬинь тээрж авхар аашна.
Тиигхлэ, шулм улэЬэд, дошулчкад бээнэ. Тегэд эргэд, арднь
Ьарч авад, ардаснь ирнэ. Ардаснь ирхлэ, хэру эргж чадшго,
тер керэ юмн. Не, тиигэд ардаснь ирэд, толЬаЬинь тээрж авхар
седхлэ, тер ик шулм: «О, пе, би чамаг улэЬэд бээлго, еруклчкмн
бээж, сорад авчкхм бээж гесн дотран!» - гиж. Тиигэд Эрэн Сэн
Эдг кузуЬинь тээрэд, шулмиг алсн юмнж.
Эрэн Сэн Эдг Андлваг алчкхла, Андлван шулм гергнь
залуЬан хээЬэд Ьарад йовна. Тегэд болд хоцшарарн Ьазр
нудрад, АндлваЬан хээЬэд йовад йовж.
Тегэд АндлваЬан хээЬэд, Ьазр нудрад йовад йовснднь
Шиирин жирн зурЬан толЬаг эн шулм эмгн нудрад, толЬас
кеЬэд хайчксн юмнж гиЬэд келдг билэ гиж бичкндэн соцсж
йовлав.

90
Сокровища предков

ШИТЛЭ НОХАТА АЦЬУЧ 0В Г Н


Кезэнэ нег ацЬуч евгн Шитлэ гидг нохата бээж. Сэн мертэ
бээж.
Нег дэкж нохаЬан кетлэд, ацЬучлад йовна. Генткн емнэснь
туула босна. ©вгн туулаг узж, туула евгн тал хэлэЬэд кевтж.
Мацнань цаЬан бээж. ©вгн нохаЬан тэвэд кеелЬнэ. Туула
куцгдэд ирхлэрн, аратын нукэр орж, ноха нукнэ амн деер
сууна. ©вгн ирэд бууЬад, тэмкэн татад, Ьарч ирхэр седнэ, мерэн
нохаЬасн боочкад. Туула Ьарад гууж одх гиЬэд махлаЬарн
аратын нукиг хаачкна. СууЬад мерэн узнэ.
Генткн туула Ьарад гуунэ, кееЬэд дасчксн ноха ЬарЬад
кеенэ. Мернь нохаЬас боочксн, нохад кетлгдэд гуунэ. ©вгн
мернэсн буухларн, бураЬан Ьазрт шаачксн бээж. ©вгн елкэн
еедэн кеЬэд, гун йовж елкэн боона. Босхларн, суурэн узсн
бээж. Суурнь шомпаЬад тусч.
©вгн гууЬэ-гууЬэ йовж кешэд, арЬнь тасрад, кеер мал
хэрулж йовсн улсас сурад йовж бураЬан олж авхар: «Малзн
туула махла умссиг узсн болвзгот? Мана Шитлэ мер кетлсиг
узсн болвзгот? Шоважасн бура узсн болвзгот? Шомпажасн
суур узсн болвзгот?» - гиЬэд сурад йовна.
Эн мини арв курсн цагтан соцссн тууль, 1943 жилд, ода
2006 жил.

БАЙН 0В Г Н Д О Л А Ч К 0В У Н ХОЙР

Нег дэкж байн мерчэн дахулад, жолач кеЬэд хол Ьазрт


йовж. Герэсн холдад, куунэ Ьазрт йовтл, хаалЬас хол биш нег
хееч гирлгэрн юм цокад бээдгж. Байн узчкэд: «Зогс!» - гинэ.
Долачнь зогсна. Байн жолачдан: «Тер кун ю цокчжахнь одад
хэлэЬэд ир», - гинэ. Тер одад хэлэнэ. Даальцта юм цокад бээнэ.
«Чи ю цокж бээнэч?» - гинэ. Тиигхлэ хееч келнэ: «Мецг цокж
бээнэв», - гинэ. «ЯЬад?» - гихлэ, келнэ: «Мецгнэс керг уга юмн
уга, мецгнэс келтэ эмтн нег-негэн алчкна, тиигэд би цокж
бээнэв», - гинэ. Д олач ирэд хозлг деерэн сууЬад, Ьарад йовна.
Байн сурна:
- Ю цокж бээж? - гинэ. Тернь келнэ:
- Мецг цокж бээж, - гинэ.
91
ввкнрин звв 1

- ЯЬад?
- Эн даальцд мецгн бээнэ, олж авб, тегэд цокж бээнэв гиж
келв, - гинэ.
- Зогса, - гинэ байн, - одад авад ир, - гинэ.
Кевун одад авад курч ирнэ. Ьарад йовна, кевун санна:
«Эн хатуч байн нанд арслц егшго, ода яЬж энуг алж эн мецг
авдмб?» - гиЬэд ухалад йовна. Йова-йовтл нег гун эрг бээнэ.
ХаалЬин амнд мерэн жолаЬинь татад, гун эргд унЬана. Бийнь
одак даальцта мецгэн шуурч авад, хаалЬ талан Ьэрэдэд бууна.
Байн эргин йорал куртл долдарад мертэЬэн хоюрн укэд хуурна.
Д олач кевун хэрдг арЬ уга болад, тер мецгэн авад цааран йовж
одна. Кесг отг Ьатлад, нег ээмг алвтд ирэд тохняд бээЬэд бээж.
Эду-теду болсн цагт зэцг Ьарна. Нег кун сэн мер хулдж бээдг
болна. Кевун одад, мериг хулдад авчкна. Мерэн унад, цааран-
нааран йовад бээнэ.
Кевун удл уга улм цааран йовад, талдан ээмгт одад, ишкэ
гер хулдж авад, гертэ болад, саалин укр авад, бээЬэд бээтл,
нег евгн эмгндэн келнэ: «Эн кевун сэн кевун болх бээдлтэ, эн
кевунд куукэн егхм. Ма хойр насн ирхлэ, мана куукн бичкн,
тенж одх», гиЬэд евгн нег дэкж кевунд келнэ: «Ьанцхн модн
Ьалд ер болдмн биш», - гинэ. Кевун евгнлэ таарад, куундэд
келнэ: «Ода би куунэ Ьазрт бээнэв, хадмд хэн гихлэ, нам зэцг
орулдг кун медгдхш, - гинэ.
- Кевун евгиг: «Сэн кун санаЬар гиЬэд, та нанла харЬвт,
- гинэ. - Би танас нег юм сурнав, намд хэруЬинь егч чадхвт?» -
гинэ. ©вгн чадх болна.
Кевун келнэ: «Хальмг улгур бээдг «иргэр орсн салькн
шуужин экнд жицндг, иньгин келсн уг зуркнэ экнд чицндг»,
та эвго бичэ сантн, би тана куукнд зэцг орулхар седсн бийм,
куукн бичкн гиЬэд кулэЬэд бээнэв», - болна. ©вгн кевунд хэру
егнэ: «Нэ, шарЬ нарн Ьарх, шарлжн евсн бичрлх, тер цагт нег
ку тэв», - гинэ.
Хавр болад, евсн бичрлнэ. Кевун хадмд хээх болна. Нег
бод гисн залу тэвнэ. Залу ирэд, зэцг орулад, зевт багтад, эркэн
ууЬад, байрта ирнэ. Кевун залуд келнэ: «Ода та эклэд йовсн
кун эн кергэн куцэтн», - болна. Залу зев егнэ. Залу уурмудтэн
келэд, цуЬар негдэд, кевунд гер авч егнэ. Кевун гер буулЬад,
олн уурмудтэ болад, олн таньлта болад, амрад-жирЬэд бээж.
Би тер хурмд бииллэв.
92
Сокровища предков

БАЙН ©ВГН УХАТА БЕР ХОЙР


Кезэнэ нег байн евгн кевундэн хадмд хээЬэд, гер буулЬад,
кевундэн ямаран гергн харЬсинь медхэр седэд, кевуЬэн холд
геринь бэрэд, адуЬан хэлэлЬнэ. Кевунь генн юмн бээж. Тиигэд
нег дэкж кевуЬэн дуудулна. Кевунь ирнэ.
Эцкнь кевуЬэн тооЬад, хэрх деернь нег мод егнэ, хойр
узурнь эдл, алькнь узурнь, алькнь йозурнь медгдшго. Тиигэд,
«Сар болад, нанд эн модна алькнь узур, алькнь йозуринь медэд
ир», - гинэ. Кевун ирнэ герэдэн. Гергнь сурна: «ЯЬад дуудулсн
бээж?» - гинэ. Тиигхлэ, залу келнэ: «Намаг сар болад ир, -
гивэ», - гинэ. «ЯЬад?» - гинэ гергнь. Тиигхлэ келнэ: «Эн модна
алькнь узур, алькнь йозуринь медэд ир, - гивэ», - гинэ. Гергн э
уга бээнэ.
Сар болад, эцк талан одх цаг болна. Кевун зовад бээнэ:
«Ода эн модна алькнь узур, алькнь йозур болхв», - гиЬэд. Кевуг:
«Мерэн тох. Эцк талан од», - гинэ гергнь. Кевун мерэн тохад,
йовх болна. Гергнь модыг: «Эн узур бийнь, эн йозур бийнь»,
- гиЬэд келэд, тэвнэ. Тиигн гихлэ, залудан медулл уга, уснд
тэвэд, медсн бээж. Узур бийнь уснд кевэд бээж, йозур бийнь
уснд чивэд бээж. Хойр узуринь уснд эдл тегш кевсн юмн уга,
тиигэд узур бийнь бичкнэр кевэд, йозур бийнь бичкнэр чивж.
Тиигэд узур йозур хойриг медж. Кевун эцкдэн ирэд, модыг
егн, «Эн узур бийнь, эннь йозур бийнь», - гинэ. Эцкнь дотран
санна: «Эн медшго, бер медсн болх», - гиж санна.
Тиигэд, «Ода сар болад, нанд хойр толЬата мер унж ир, -
гинэ. - Нег толЬань емэрэн хэлэсн, нег толЬань ардаран хэлэсн».
Кевун хэрэд курч ирнэ, гергнь сурна: «Эцкчн юн гивэ?» - гинэ.
«Ода сар болад, хойр толЬата мер унж ир, - гивэ, - гинэ. - Нег
толЬань емэрэн хэлэсн, нег толЬань ардаран хэлэсн». Гергн э
уга бээнэ.
Сар болад, эцкдэн одх цаг болна. Кевун зовад бээнэ. «Ода
хойр толЬата мерн нанд уга», - гиЬэд икэр зовад бээнэ. Йовх
болна, гергн келнэ: «Тер кеелтэ гу унж авад йов», - гинэ. Залунь
кеелтэ унЬлн гижэх гууг унж авад йовна. Эцкдэн ирнэ, эцкнь
медчкнэ: «Эн мана берин ухан», - гиж санна.
Тиигэд эцк кевундэн ухата герг авч егсн болна. Эцкнь
кевун бер хойран кишгэн урэл уга эдлхиг меднэ.
93
ввкнрин зввр

БАЙН 0В Г Н К0ВУНДЭН ГЕРЭСЭН К ЕЛ Д


Кезэнэ нег дэкж байн евгн кевундэн герэсэн келнэ: «Нама
укхлэ, арЬта болхла, едр болЬн шин Ьос умс, - гинэ. - АрЬта
болхла, хотн болЬнд гер бэрж ав, - гинэ. - ЯЬад болвчн сард нег
гер буулЬ», - гинэ.
Эцкнь кегшрэд, сээЬэн хээнэ. Кевун эцкиннь келсиг
куцэхэр, ик гидгэр арднь орад, келсинь куцэЬэд йовна. ©др
болЬн шин Ьос хулдж умсэд, хотн болЬнд гер бэрулэд, сард нег
гер буулЬад бээнэ.
Тиигэ бээтл, нег цеекн жил болад, малынь баЬрад одна.
Тиигчкэд, кевун санна: «Акад юмби? Мел эцкиннь келсиг
куцэЬэд бээв, мецгм чилв, малм чилж бээнэ», - гиЬэд, ода яЬдм
гиЬэд, нег кегшн куунд одна.
Одад келнэ: «Эцкм нанд иигж келлэ, би цугтнь куцэЬэд
йовув, мецгм чилэд, малм чилж йовна», - гинэ. Тиигхлэ, евгн
келнэ: «Чи хажЬр меджич, тер едр болЬн шин Ьос емс гисн
Ьосан ерун болЬн бокс туркэд, шинрулэд бэ гисн бээж. Хотн
болЬнд гер бэрул гисн хотн болЬнд нег сэн нээж олж ав гисн
бээж. Дурта цагтан эврэннь герт бээснлэ эдлэр бээх, се ирвч,
едрэр ирвч, гертэн ирснлэ эдлэр бээх. Сард нег гер буулЬ гисн
уг - сард нег авальтаЬан хон гисн уг бээж». Иигж кегшэ келж.
Тиигэд кегшэн келсиг соцсад, нег едр емсэд хайсн Ьосан
цугтнь цуглулад, хулдад, эврэннь Ьосан ерун болЬн бокс
туркэд, шоткдад, хотн болЬнд бэрулсн герэн хулдад, хотн
болЬнд нег сэн нээж олад, нээжлдэд, сар болЬн гер буулЬдган
уурад, сард нег гертэн хондг болад, дац увл хавр уга малан
эргэд, йовад йовдг болна.
Хойр-Ьурвн жил болад, одак кегшэдэн ирнэ. «Ода би тана
келсэр нег Ьосан ерун болЬн бокс туркэд, шоткдад бээдг болв.
Нежэд едр емсэд хайсн Ьосдан цугтнь шотктад хулдв. Хотн
болЬнд бэрулсн герэн бас хулдв. Сард нег гер буулЬдган уурв.
Сард нег гертэн хондг болв. Дац малан эргэд йовад йовдг болв.
Ода малм есч бээнэ, танд ханжанав. Эн эмэлтэ-хазарта мер
танд авч ирв», - гиЬэд нег кучтэ мер унулж.
Тиигэд малан ескэд, амрад жирЬэд бээЬэд бээж.

94
Сокровища предков

Я Ь ^ НЕГ БАЙН К0ВУНДЭН С У Р Ь М ^ 0 Г Ч


Нег жил нег байн кевуЬэн хар Ьазр орсн улс дахулад
йовулж, Ьурвн арсн тулм егэд: «Гертэсн Ьарад йовснасн авн
хот уусн хотиннь уурмг Ьуйр-хогиг цуглулад, эн тулмд кеЬэд
нанд асрж ас», - гинэ. Кевунь: «Нэ», - гинэ.
НууЬэд Ьарснас авн кевун эцкиннь келсинь куцэнэ. Хот
уух болЬндан хотыннь шаг умш хамад, тулмд кеЬэд йовж.
Залус: «Чи ю кеж эн хотын уурмг цуглулад йовнач?» - гинэ.
«Эцкм келлэ нег чимк юм урэл уга цуглулад авад ир, - гилэ»,
- гинэ. Тер кевтэн кевун тенд куртлэн цуглулад, увлин дуусн
цуглулад, хаврин турун тендэс хар Ьазрас Ьарснас авн цуглула
йовтл, Ьурвн ик тулм дуурнэ. Кевун Ьурвн тулман аминь
бооЬад, таг дурэд авчкна. Ьазр еердж йовсн цагт, гер хол биш
улдсн цагт, цасн орад, шуурЬн шуурад, кесг хонгт, хотнь чилэд,
залус кевунэс сурна: «Эн Ьурвн тулмта хотын шаган маднд ег»,
- болна. Кевун уг келл уга, егнэ.
Тер Ьурвн тулм хотын шагар тежэл кеЬэд, гер куртлэн идэд
ирж. Ирхлэ, эцкнь сурж кевунэсн: «Нэ, мини келсиг куцэввч?»
- гинэ. Кевун эцкдэн: «Куцэлэв, зуг эн залус зууран хотнь чилэд
сурхла, егчкв», - гинэ. Сэн гиЬэд эцкнь кевуЬэн таасж. Эцкиннь
уг соцссн сэнж. Би иигж бичкндэн соцслав.

НЕГ БАЙН К0ВУНДЭН ХАДМД ХЭЭСНЭ ТУСКАР


Кезэнэ нег байн кевундэн хадмд хээЬэд Ьарна. Нег угатя
куунэ куук таасна. УхаЬинь медж авхар седэд, эцкднь келнэ:
«Би давж йовнав, мацЬдур дэврж ирнэв. Нанд модн хээснд хот
кеж тэвтн, эр укр сааЬад, эрк нерж тэвтн», - гинэ. Куукнэ эцк
икэр зовад бээнэ: яЬж модн хээснд хот кеж тэвхм болхв гиЬэд,
дэкэд эр укрэс ус яЬж сааж эрк нерж тэвхм болхв гиЬэд. Куукн
эцкдэн келнэ: «Бичэ зовад бээтн», - гинэ.
МацЬдуртнь байн аашна. Куукн эцкэн цаадк ерэд орулад,
хучад оркчкна: «Бичэ бостн», - гинэ. Бийнь байныг тосад,
орулад, Ьанзд тэмк нерж егнэ.
- Эцкчнь яЬла? - гиж байн сурна.
- Мана эцк цаЬан тер болж бээнэ, - гинэ. Тиигхлэ байн
келнэ:

95
в вкнрин зввр

- Залу кун бас цаЬан тер болдв? - гинэ. Тиигхлэ куукн


келнэ:
- Эр укрэс бас усн Ьардв? - гинэ.
Тиигэд байн куукиг ухатаЬинь медж. Куукн эцкэн дуудна,
байнла худнр болна.

НЕГ БАЙН КУН К0ВУНДЭН ХАДМД ХЭЭД


Нег байн кун кевундэн хадмд хээж. Байн куунэ куукнд
келхэр седэд, куукинь оч хэлэж. Ирэд, куук шинжлхэр куукн
тал одна. Куукн сецч кууктэЬэн хоюрн бээнэ. Залу алькнь
байна куукинь медж чадл уга бээхиг медэд, сецч куукн
келнэ:
- Харгч хеенэ шиир бушхиг халун булэнэр шарад идхлэг
йир эмтэхн, - гинэ. Тиигхлэ байна куукн келнэ:
- Ш ар толЬата цаЬан хеенэ шаЬа чимгиг нэрн бийэснь
бэржэЬэд, бедун бийэснь хазад идхлэ, эвр эмтэхн, - гинэ.
Тиигж сецч куукн бийэн медулж.

М ОРДДАХ КУУКНЭ ТУСКАР


Нег залу эцгдэн тоомсрта, мел байн биш, гем уга малта,
дундын кун бээж. Тер цагт тиигэд куукнднь эрк ирнэ. Эрк
ууЬад, худнр болчкад, нег саван ууЬад, Ьурвн саван ууЬад, тавн
саван ууЬад, хурм ирнэ.
МацЬдур ерун куук авад Ьарх цаг болна. Хурмин улс, хурм
ахлж ирсн худ евгн, куук кургх худ евгн, куукнэ эк-эцк цугтан
хурад нирглдж бээсн цагт морджах куукн эвр чацЬур уцЬж.
Тер цагт куукн кун биш, кевун кун уцЬхла, ик ичквт болдг
бээж. Тиигэд эк-эцк, худнр цугтан ичэд, чирэснь улалдад одна.
Тер цагт куукн келнэ: «Тадн кентнчн болвчн нанд бо гиж утц
егсн уга билэт, болзг гиж едр егсн уга билэт, орчлцгин йоснд
охр сул нээтхж бээнэ, кун ичэд бээх юмн уга», - гинэ.
Тер хурм ахлж ирсн евгн зевэр дуукр евгн бээж, дотран
санж: «Мана авч хэржэх бер ухата бер», - гиж санж.

96
Сокровища предков

ХОЙР БАЙН М А Р Ь Д
Кезэнэ нег хойр байн марЬж. Хеечэн магтад, негнь: «Мини
хееч сэн», - гинэ. Негнь келнэ: «Уга, мини хеечлэ эдл хееч уга»,
- гинэ. Тиигэд наадкнь келнэ: «МарЬий», - болна.
Нежэд тэмкин туцгрцгэр негн алтар марЬна. Байн хэрж
ирэд, хеечдэн келнэ: «Би марЬчкв тер байнла. Хеетндэн эн
сарин эн едр марЬан болх. Тиигтл чи хееЬэн сээнэр хэлэ, -
гинэ. - МарЬаЬан шуугдж болшго», - гинэ. Кенэ хеечин хен
тарЬн болна, тернь марЬа авх болна. Хеечнь хееЬэн йир сээнэр
хэлэЬэд бээнэ.
Цаг ирнэ, марЬан болна. Шинжчнр ирнэ. Хойр хееч
отарасн нежэд хе бэрнэ. Алад чанна. Шинжчнр шинжлэд,
гертэн бээсн байна хен тарЬн болна. Алтан шуугдэд, хэрж ирэд,
байн хеечэн келнэ: «ЯЬад шуугдвч?» - болна. Хеечнь ухала
йовж, яЬад шуугдсэн меднэ. Тегэд хеечнь келнэ: «Ода одад
марЬтн, - гинэ. - Хошад тэмкин туцгрцг алтар. Би хеетндэн
шуухв», - гинэ. Хеечэн соцсад, байн хэру одад, дэкн марЬа
кенэ, хошад тэмкин туцгрцг алтар. Шуучксн байн шуучкэд,
дэкн шуухэр амрад одна.
Хеетнднь цаг ирнэ, марЬан болна. Шинжчнр ирнэ. Хойр
хееч нежэд хе отарасн бэрнэ. Алад, чанад, шинжчнр шинжлэд,
одак ниднин шуугдсн хеечин хен тарЬн болна. Байн хойр
туцгрцг алтан авад, хэрж ирэд, хеечэсн сурна: «Чи нидн яЬад
шуугдвч?» - гинэ. Тиигхлэ, хеечнь келнэ: «Мини нидн шуугдг
эн болва. Би дацгин хеенэннь емн йовдв. Нег дэкж цээЬэн
ууЬад Ьартлм, отар Ьарад йовж оч. Отариннь емн Ьартл, нег
туула босла. Тер туулаЬас ургэд, отариннь емн йовсн нег ирг
деегшэн Ьэрэдлэ. Тер ирг ниднин нанд харЬсн бээж. Тегэд би
шуугдв. Тер ирг деегшэн Ьэрэдхд иргин семжн тасрсн бээж.
Тер ирг семжнь бурлдтл, тарЬлсн юмн уга. Тиигэд би шуугджв.
Ода шуувув. ЯЬад нидн шуугдсэн медв», - гинэ.
Байн хеечэн таасад, «Би чамаг иткэд, дэкн марЬлав», - гинэ.
Тиигэд шуугдсн туцгрцг алтан авад, деернь туцгрцг алт шууж.

ГЕНН ЗАЛУ
Кезэнэ нег генн залу бээж, гертэ-малта, нег кевутэ бээж. Нег
дэкж мах чанад идчкэд, чимгинь цокч идхэр седхлэнь, гергнь
келнэ:
97
в вкнрин зввр

- Тер чимгэн цокад, нанд ег, - гинэ.


- ЯЬад? - гиж залунь сурна.
- Намаг идхлэ, мини кекэр орад, эн мана кевунэ геснд хот
болх, - гиж гергнь келнэ.
Залунь чимгиг цокад, гергндэн егнэ. Эду-теду болжаЬад,
гергнэсн сурна:
Нэ, ода кекндчнь орж йовхий? - гинэ.
Гергнь келнэ: - ЯЬж медхв, - гинэ. Залунь хэлэхэр седэд,
гергнэннь кекинь керчэд хэлэнэ, гергнь укж одна. Тиигэд кекэр
кевутэЬэн улдж.

ГЕНН К0ВУНЭ ТУСК


Кезэнэ нег генн кевун бээж. Нег дэкж уурмудтэЬэн йовж
йовтл, кеер нег ик чолун бээнэ. Уурмуднь келнэ: «Чи эн чолуг
улалЬчкхла, теврж чадхвч?» - гинэ. «Чадх», - болна. Кевунд
арЬс цуглулад, Ьал тулэд, одак чолуг улалЬчкна. Д е гиЬэд
уласн цагтнь: «Нэ, тевр», - гинэ. Кевун авад теврнэ. Махмуднь
шатад, шиигэд-пиигэд бээнэ. Кевун улм чацЬар теврэд бээнэ.
«Шиигсэрн шииг, пиигсэрн пииг», - гиЬэд, тиигэд шатад укж оч.

ХАР ЬО С И Н Ь ТЭЭЛЭД, УЛАН ЬО С И Н Ь 0М С К Ч К В


Кезэнэ нег ах-ду Ьурвн бээж. Отар хеетэ бээж. Хойр ахнь
ухата, бичкн дунь генн бээж.
Нег дэкж хойр ахнь генн дууЬэн зарна: «Тер отар одад
хэрул», - гинэ. Дунь одад хэрулнэ. Хееднь мел сальк ерэд босад,
Ьарад, идхэр седэд йовад бээнэ. Генн кевун босад, йовсинь
бэрж авад, туруЬинь мелтлэд авчкад бээнэ. Тер туруЬинь авсн
хень босж йовж чадхш.
Тиигэд бээж цугтананнь туруЬинь авчкж. Хед кевтнэ. Генн
дунь гертэн курч ирнэ. Хойр ахнь сурна:
- Хеедэн яЬвч? - гинэ.
Генн дунь келнэ:
- Хар Ьосинь тээлэд, улан-улан Ьосинь емскчкв, - гинэ.
Хед тарад эрлсн гиЬэд, хойр ахнь адЬад йовхар седнэ. Дунь
келнэ: «Улан Ьосинь емскчкв, цугтан кевтнэ», - гинэ.
Тиигж би бичкндэн соцсч йовлав. Эн тууль ик юмн болхмб,
зуг ода мини тодлврт улдснь тер.
98
Сокровища предков

0 Р К Э Р ОРСН КИШ ГЭН АВНАВ, УУДЭР ОРСН


КИШ ГЭН АВХШВ
Кезэнэ нег залу угатя бээж. Гер уга, мерн уга, му жолмта бээж.
Гер буулЬн гихлэ, угатя куунд кун куукэн егшго. Тиигэд залу
арсм кенэ. Арсм кеЬэд, гер авад, ишкэ гертэ болна, унаЬин мертэ
болна, саалин укртэ болна. Эмэлэн баран деерэн тэвдг бээж.
Нег дэкж нег уурнь орж ирэд, келнэ: «Эмэлэн яЬад баран
деерэн тэвсмч?», - гинэ. «Нанд эмэлэсм сэн юмн угалм, - гинэ. -
Эмэл уга болхла, мерэн ундг арЬ угалм», - гинэ. Залу унтад, ики
удин емн босдг болна. Уурмуднь санна, эн ерлэ босдг кун яЬад
уд куртл унтдг болв гиЬэд, одад сурна: «Чи яЬад уд куртл унтдг
болвч?» - гиЬэд сурна. Тиигхлэ, келж: «Нанд уд куртл унтад,
удин хеен цуглулсн кишгм болх, - гинэ. - Ода дэкж уудэрн орсн
кишгэн авхшв, еркэр орсн кишгэн авнав», - гинэ.
Туунэ хеен нег дэкж кеер йовтлнь, даальцта юмн бээнэ.
БууЬад, боодЬаЬинь тээлэд хэлэхлэ, алтн болна. «Нэ, яЬдм,
авхла - уудэрм орсн кишг авхшв гилэв», - гиЬэд санна. Нэ, эн
алтыг нег ууртэн кургж егнэв гиж санад авч ирэд, нег угатя
ууртэн авч ирэд егнэ. «Ав эн алт! - гинэ. - Олж авбв, - гинэ. - Би
уудэр орсн кишгэн авшгов гилэв», - гинэ.
Уурнь авад, гертэн ирэд боодЬаЬинь тээлэд хэлэхлэ, даальц
дотр моЬас болна. «Эн кишго кун, нама наад бэрэд, моЬа егч»,
- гиЬэд хэру аминь бооЬад, уурнь курэд, «Чамаг, сеедэн авч
одад, харачарнь тэвнэв, моЬас зууЬад алг», - гинэ.
Се болна, даальцта моЬаг авад Ьарна, ирэд харачарнь
орулад асхна. Юмн э Ьарад, тулЬ жицннэ, залу оньгтан авхш.
©рун босхла, дала алтн бээдг болна, тиигэд еркэр орсан авнав
гилэв, гиЬэд цуглулад авч.
Хальмг куунэ келдг улгур бээнэ - хев уга куунэ амар хурЬар
чиквчн ордгож, хевтэ куунэ амар эврэн орж ирдгж. Хара
кевтсн темэнэ амар хамхул тегэлэд ордгж, гиж хальмг куунэ
келдг улгур бээнэ.

ТЭВЭДТЭ ЬУРВН 0В ГН

Кезэнэ нег байн зар тэвж марЬа кех. Тегэд тер заринь
соцсчкад, Ьурвн евгн тер байн тал одна. Тиигэд байн Ьурвн

99
ввкнрин зввр

евгн орж ирэд суухла, марЬлдна кен шуухнь. Келмрч улсла


марЬлдж бээх байн эн. Турун суусн евгнэс сурна:
- Тана уснтн яЬад цаЬан болва? Сахлтн яЬад хар болва?» -
гижэнэ. Тиигхлэннь, евгн келжэнэ:
- Мини усн тэвтэ, тегэд цаЬаж одва, кегшрэд. А сахлм херн
тавта. Тегэд херн тавн ду болад, хар болжана.
Хойрдгч евгнэснь сурна:
- Тана уснтн яЬад хар болва? Сахлтн яЬад цаЬан болва?
Тиигхлэ, евгн келжэнэ:
- ТолЬаннь усэн дац ус туркэд, уЬаЬад, илэд бээдув. А
сахлм цаЬан болдгнь, мана эмгн кун ирсн цагт цэ цанж ег, хот
ке гихлэ, дурго болад, угим соцсхш. Тегэд куунэ еер эмгнлэЬэн
ноолдж болшго, дотран уурм курэд, сахлан дац мошкад бээдув.
Тегэд сахлан мошка бээтл, сахлм цаЬаж одув, - гижэнэ.
Ьурвдгч евгнэснь сурна:
- Та яЬад сахл уга болувт? - гинэ.
Тиигхлэг, келнэ:
- Би эк-эцкдэн Ьанцхн урн тержув. Тиигэд кевун болж терн
гихлэ, эк Ьундх гиЬэд куукн, болж терн гихлэ, эцк Ьундх гиЬэд
залу болж терув. Куукн кун кевтэ сахл уга болув, - гижэнэ.
Ьурвн евгн марЬа авад йовж одна, алт. Келмрчэн дуудад:
«Тер Ьурвн евгн алт авч одв. Мини кеериг унад, тер Ьурвнас
тер авч одсн алтыг авч ир», - гинэ. Келмрчнь кеериг тохж унад,
кеелдэд аашна. Аашхинь узэд, негнь: «Та хойр йовтн, би энуг
кулэнэв», - гинэ. Хойринь йовж одна, негинь улднэ. Куцж ирэд,
келнэ:
- Цагин селгэн гисн юмбв? - гинэ.
Тиигхлэ, евгн келнэ:
- Тунгичн тер хойр авч одв. Авад ирнэв, мерэн еглч, - гинэ.
Мерэн егнэ. Меринь унж авад, келнэ:
- Цагин селгэн гисн эн, - гинэ. - Чи мертэ билэч, би йовЬн
билэв. Ода би мертэ болув, чи йовЬн улдвч гиЬэд, гуулгэд йовж
одна.

ЗУДТА Д И Л

Нег зудта ут увл болсн жил хойр залу хотнь чилэд, куукдэн
яЬж эмд авч Ьархмн болхв гиЬэд бээж. Негнь зурЬан куукдтэ
100
Сокровища предков

бээж, негнь тавн куукдтэ бээж. Тавн куукдтэнь зовад, едр болЬн
куукдтэн хот уга гиЬэд, ода яахм гиЬэд икэр зовад, куукдтэн
келэд бээж.
Нег хотнд хамдан бээсн зурЬан куукдтэнь тулм улэЬэд, ки
орулчкад харачас боочкад, ерун болЬн босхларн, «Эн тулмд
Ьуйр бээнэ, мацЬдур булмг32кеж идхм», - гиЬэд куукдтэн келнэ.
МацЬдуртнь: «Тосн уга, тос олж авад, мацЬдур булмг кеж
идхмн», - гинэ. Тиигэд куукдэн меклэд бээж, куукднь мацЬдур
идхмн гиЬэд байрлад бээж, седклнь сэн болад, куукднь харЬнж
уксн юмн уга. Тавн куукдтэнь едр болЬн зовад, куукдэн хот
уга гиЬэд зова бээж, куукднь харЬнад укж оч. Седкл гисн тиим
юмнж. Би иигж соцслав кегшн улсас.

ЭЛКНД ЬАРСН ЭР ХАР МОНДС


Кезэнэ нег хойр кучтэ гидг нээж бээж. Хоюрн хол-хол бээж
нег негнэсн. Тер цагт мернэс нань келгн уга бээж. Нег нээжнь
негэн дуудж иртхэ гиЬэд. Тер цагт мер унж йовх, мерэр йовх
кергтэ бээж. Тегэд тер дуудулсн куунэ элкнднь мондс Ьарч.
Тегэд дегд евдкуртэ болад, мер унж чадшго болад, одсн юмн
уга. Хееннь мондсан эдгэчкэд, нээж талан йовхар седнэ. Ода
одхдан ичжэнэ, яЬдм гиЬэд барун Ьаран тээрулэд хайчкна.
Тиигчкэд одна. Тегэд ирхлэннь нээжнь келнэ:
- Дуудулсн цагтм цагланнь юцгад эс ирвч? - гинэ.
Тиигхлэ келнэ:
- Барун Ьаран тээрулэд, тегэд ирж чадсн угав, - гижэнэ.
Тиигхлэннь дуудулсн нээжнь келж:
- Ьаран тээрулсн тегэд ирж чадсн угав гижэнч? - гинэ.
Тиигхлэ: Э-э, - гинэ. Тиигхлэ дуудсн нээжнь келж:
- Элкнд Ьарсн эр хар мондс33 биш Ьаран тээрулсндэн ирлго
бээдув?

101
ЭЭЛДХЛИН З1РЛ Г БОЛН ЙОР
ЭЭЛДХЛИН ЗЭРЛГ

Бэрэ гер дала болх, бээдг эзднь уга болх.


Саалин укр дала болх, саадг эзнь уга болх.
УнаЬин мерн дала болх, ундг эзнь уга болх.
Хала живртэ шовун Ьарх, хамг эмтн тууг Ьээхх.
Кузун уга темэн Ьарх, кумн эмтн тууг Ьээхх.
МоЬа хаалЬ Ьарх.
Гагарин нисв. Тер бас тер цагт «Ээлдхэн зэрлгт34» Ьарч,
ода ирж йовна.
Дэкэд илвэн суудр Ьарх гиж Ьарч. Тернь ода Ьарв - теле­
визор.
Туулан дуцгэ мерн Ьарх, тохан дуцгэ залу Ьарх. Тер цагт
ерун Ьарсн кун асхн ирх угань маЬд. Тер цагт ерун Ьарсн куукд
асхн Ьал авч ирх.

ЙОР

Курн хуцхла, му йор, - гинэ.


Керэ бээгхлэ, келдг уг: Сэн зэцг келхлэчн, сэцгрцгэрчн
дуурц еек чикж егнэв. Му зэцг келхлэчн, модн бууЬар ханав,
- гижэнэ.
Ноха уульн хуцхла - му йор.
Мис алдго. Мис алхла, долан гелц алснла эдл килнц
болдг.
Саналдсн35 му йор болдгж. Бичкндэн саналдхла: «Санал-
длгод! Чеежичнь темэн девс!» - гидг билэ.
Нээтхн гичкэд, эс нээтххлэ - му йор болдгж. Х еет эк укснлэ
эдл болдгж.
Кун нээтххлэ, келдг уг: Бурхн эрш, будандан Ьож, - гижэнэ.
- Хамр уга темэ кетл, ханцн уга девл емс, - гижэнэ. - Зу кур,
зуухд будр, - гижэнэ.
Арат хаалЬ керчэд Ьархла - му йор, - гинэ. Арат хаалЬ
керчэд Ьархла, йорин дарнх - махлаЬан хэру хэлэлЬэд, нууринь
102
Сокровища предков

ардан ЬарЬад умсхлэ, тер цагт давад Ьарч одсн болжанач.


Дарнхнь тер.
Хен мал жоралхла36 - сэн йор. Хен: «МицЬн тумн, мицЬн
тумн» гиж жоралдгж.
Укр мал жоралхла - му йор. Укр жоралхларн: «Хумха
тайг, хумха тайг» гиж жоралдгчн. Укр мал хар санатаж, кеерэс
хэрхлэрн, хашаЬан хэрж хамхлхм гиж хэрдгж.
Укр хар санатаж. Укр унсн кун укр деерэс унхла, евдтхэ
гиЬэд, укр еврэн тэвж егдгж. Укр тиим хар санатаж.
М ер унсн кун мерн деерэс унхла, бичэ евдтхэ гиЬэд, мерн
делэн делгж егдгж. Мерн тиим цаЬан санатаж.
Хальмг кун мериг «мерн эрднь» гиж келдг. Тиигэд, мернэ
толЬа кеер кевтхлэ, кеду жил болсн болвчн, хумха толЬаг яЬж
кевтв чигн чиклэд тэвх кергтэ. Тер цагт буйн болдг гиж келдг.
Мернэ толЬаг нар хэлэлЬж тэвдгж.
Укр мал киитнд дуртаж. Тер юцгад гихлэ, укр зуна халунд
туруна салад еекн хээлнэ гидгж, увлд цасн шухтнад бээхлэ, ам-
рад бээдгж.
Мерн зултрЬн евснд йир дуртаж. Тер юцгад гихлэ, мерн
келдгж: «Долан хонгтан зултрЬ идхлэрн, довун болад тарЬлхв».
Зурмн келж: «Хар ус уушгов, харцЬу се Ьаршгов». Эннь
болхла, харцЬу се зурмн Ьардго, хар ус уудго гидг йорта
юмн. Хуурсн келдг уг: Буту болвчн буттлэн, хаЬтлан иддув, -
гижэнэ.
Эмэлин емнк буург уга болхла, хальмг кун йорлдг бээж.
Эн йор кезэнэ Миитр нойна нег йовдл деерэс Ьарсн бээж. Тер
телэд хальмг кун емнк буург уга эмэл йорлад тохдго болж.
Сурсн куунд сав егхлэ, савм йоралта гиж келдг. Савм йо-
ралта гиснь савдм шацнь авч ир гисн уг.
Сурсн куунд утхан егхлэ, «утхм узуртэ» гисн уг утхин
шацнь авч ир гисн утхта уг.
Ку тецгр хээрлхлэ, оЬтрЬун сумн Ьазрт орж оддг юмнж.
Кесг жил болад, Ьарч ирдгжн тер. Теруг олж авсн кун тунгэр ю
болвчн домндг, юмнд болвчн туслдг.
©вртэ моЬа бээдгчн бас. ©вртэ моЬа узсн кун цаЬан кенчр
делгэд болвчн, альчуран делгэд болвчн мергх йостаж. Тер цагт
еврэн унЬаж егдгчн. Тер евр бас эвр туста юмнж. Ю болвчн
домндг тунгэр, ку болвчн, мал болвчн домндгж.
103
в вкнрин зввр

ЗУУДНЭ ТЭЭЛВРИН ТУСК

КезэнэЬэ нег бер кунд бээж. Тер берд зуудн орж. Хойр чон
хойр кекинь татсн болад. Бер ерунднь босчкад, зевэр уухнд
бээсн хотнд одад, зуудэн тээлулхэр седнэ. Тер одсн кунь гертэн
уга бээж. Тиигэд бер нег куунд зуудэн келж. «СеенэЬэ зуудн
орва, хойр кеким хойр чон татсн болад», - гинэ. Тер кунь:
«Кекичн хойр чон идн гижэхов», - гиж. Тиигэд ора болсн цагт
бер хэрэд Ьарна. Зуурнь хойр чон харЬад, бериг хойр кекинь
шуулад идчкж. Тегэд берин элгн-садн хурлд одад, ном секулж.
Хурлд одад ном секулхлэ, тер берэс хойр икр кевун Ьархм
бээж. Зуудиг хажЬр тээлсн телэд тер бериг чонмуд идж. Зуудиг
чикднь тээлдг кун тээлсн болхла, икр урн Ьарн гижэнэ гисн
болхлаг, берлэ чон харЬшго бээж. Тегэд хажЬр тээлсн телэд
бериг чонмуд шуулж. Зуудиг кун болЬнд келж болшго юмнж.
Зуудн тээлврэрн болдг юмнж. Би иигж соцслав.

104
ШОГ БОЛН ХУДЛ
ШОГ

Нег дэкж хоша-хотнд кевуд-куукд дала бээж. Машаг Санж


кетлэд, дахулад йовж оч. Тиигхлэ, теруг соцсчкад, уурмуднь
хурад куунджэнэ: «ДоЬлц Машаг яЬад буулЬв, оч сурхмн».
«ДоЬлц Машаг яЬад буулЬвч?» - гиЬэд сурхлань, Санж
уурмудтэн келж: «Куукд улсин урлданд орн гижэхш, тиигэд
буулЬчкв», - гинэ.

***

Бас хоша-хотнд бээсн Нина куукиг бас буулЬж. Тиигхлэ


уурмуднь соцсчкад, Бадмд оч. «Бадм, Бадм, дала куукд бээЬэ
бээтл, сохр Нинаг яЬад буулЬвч?» Тиигхлэ, Бадм хэру келж:
«Нег толЬад нег нудн болх гиж санад тиигэд булЬчкув».

ХУДЛ
У ТА ДИ Н ЦЭББЭ ГИДГ КУН КЕЛСН ХУДЛ

Малан худг деер услжатл, ямана ишк худгт унж оч. Тегэд
тач авхар седэд, деес авхар хэрж. Хэрэд деес авч ирэд, ишкиг
тач авхар седхлэ, ишк худгт уга болж. А ишк мээлэд бээдж, иш-
кин дун соцсгдад бээдж. Тегэд чицнжэЬэд, хол биш бээсн хуучн
худгт оч. Одад хэлэхлэ, ямана ишк тенд еемэд бээЬэд бээдгж.
Цалм хаяд, ишкэн татад авч. Хэрж ирэд келхлэг, уурмднь
келжэнэ: «Тер шин худгт унсн ямана ишк хуучн худгт яЬад
одва?» - гижэнэ. Тиигхлэннь, Цэббэ келж: «Тер хойр худгин
булгнь негн бээж. Тер булгин ус дахад гууЬэд, тер хуучн худгт
оч». Болва.

105
в вкнрин зввр

У ТА Д И Н ЦЭББЭН КЕЛСН ХУДЛ


Бас Утажин Цэббэ келж. Чабан кедлдг бээж. Тер цагт
чабан сееднь мандг бээж хеедэн, чонас. А некднь едртнь
хэрулдг бээж, ерунэс авн асхн куртл некднь хэрулдг. Сееднь
чабан мандг бээж. Ишкэ гертэ, намрин цаг бээж. Ишкэ герт зу-
ухд Ьал тулчксн. Некднь хееЬэн хэрулж ирэд амрчаж. Генткн
салькн кедлэд, хур орж. Хур орад, оЬтрЬу ду Ьархла, хееднь
хойр эцгрэд, гууЬэд йовж оч. Цэббэ хеедэн кеелдэд, куцэд,
хеедэн негдулж авад, тууЬад аашхлань, арднь нег юмн э Ьарад
йовдгжн, шаб-шаб гиЬэд. Цэббэ хэру эргэд, эн хурЬн муурч
йовна гиЬэд, теврэд авчкна. ХееЬэн тууЬад, ишкэ гериннь еер
ирчкэд, одак теврж йовсн хурЬан герт авч орад, Ьалын кевэд
тэвэд, хагсаЬад, ЬарЬж тэвнэв гиж санна. Орж ирэд, Ьалын
кевэд тэвнэ. Ьалын кевэд тэвхлэ, тернь хурЬн биш чонын кичг
бээж. «Чиш тэтэ!» - гиЬэд ЬарЬад шивэд оркж.

Т 0Л М Д Э Н БООВАН КЕЛСН ХУДЛ


КезэнэЬэ хальмгуд ишкэ герэр йовдг. Шавр гер бэрэд,
шавр герт беш тэвхлэ, сэн беш тэвдг кун уга. Медсн медсэрн
тегэд бийснь тэвдг бээж. Телмжэн Боова йовж йовад, нег герт
орж ирнэ, эврэннь эцгд, бешиннь амн кеетэ болдг болжана.
Тегэд Боова сурна: «Бешэстн утан Ьарну?» - гинэ. Тиигхлэ: «Э-
э, хахад утан Ьарна», - гинэ. Тиигхлэ, Боова келнэ: «Мана эмгн
бешиннь еерэЬэр Ьархларн, берзиннь хормаг хумэд окна», -
гинэ. «ЯЬад?» - тер улс сурна. Тиигхлэ, келжэнэ: «Мана беш
хормаЬинь сорад авчкхм, хоржцнад бээЬэд бээнэ. Тиим кучтэ
сорна», - гинэ.

0В Э Н БО С Х М Д И Н КЕЛСН ХУДЛ
ХарцЬу се билэ, гижэнэ. Хар бальчг билэ, гижэнэ. Ха-
рин Бадмин Ээгэтэ хоюрн мерндэн одудн. Кеер тушата йовсн
мердэн хазарлж авад, элкэдэд мордж авад Ьарад йовбудн, -
гижэнэ. ©мнэсм чон босва, - гижэнэ. «Чу» гиЬэд ЬарЬад кееж.
Чоныг куцж ирэд, хойр дерэ деерэн босн ишклжэЬэд, маляЬар
цокад бэрув, - гижэнэ. Чилвэ.
106
ХОШУДА ДУД

Андран Шохан

©ндр бор мернь


©дрин туршарт сеелЬэтэ бээнэ.
©цгтэ чирэтэ Андран Шохан37
©лзэт бердэн хонгта билэ.

Хар кер мернь


Хазар-ууд гидгиЬэн кемлэд-наадад бээнэ.
Хар-улан Андран Шохан
Хадм эк АмулцлаЬан
ХарЬад куундхэр бээнэ.
Хадм эк АмулцлаЬан
ХарЬад куундэд бээхнь,
Хасвч ууд гидгиЬэн хааЬад киисэд бээнэ.

Чик-чилгр Андран Шохань


Чонахн терлдэн тоомсртахн билэ.

Нимгрэ И ^э

Бичкн кер мерн


Биилцсн-дуулцсн йовдлта билэ.
Бичкн баахн Нимгрэ Ижэ38
Бийдэн эс болвчн дуудэн гиЬэд йовна.

АрзЬр соята кер мерн


Алтн булгин хаалЬар дуулцнэд бээнэ.
Аавасн хойр Нимгрэ Ижэ
108
Сокровища предков

Алтн устэ БулЬн гиЬэд,


Амлад келэд йовна.
Ьасн келтэ кер мерн
Гагин уудн гидгтнь хантрата билэ.
Ьацата гемтэ Нимгрэ Ижэ
Гагин куукн БулЬн гиЬэд келэд йовад бээнэ.
Эгц суултэ кер мерн
Эрвлзгсн сээхн йовдлта.
Эцкэсн хойрхн Нимгрэ Ижэ
Эмэлин буург хоорнд кегшрэд ирвч.

ТарЬн кер мерн


Ташмгар гуудг зацта.
Таварн ессн Нимгрэ Ижэ
Тавн-арвн насан дарад йовад бээнэ.

Натра Эдэ

ДирилЬэд тэрсн тэрэн


ДирЬлтин беергт кекрэд-шавшад бээнэ.
ДирЬлтэЬэр ессн Натра кевун Эдэ39
ДирЬлтэ Ьазрасн холжад-хуурад бээнэч.

ШовЬр чиктэ мернь


Шорвин кевэн хаалЬар шовшн хатрад бээнэ.
ШовЬр шар Натра кевун Эдэ
Шорвин улан чледтэн дутг болад бээнэ.

Арвгин шардг мерэрнь


АЬшин больницд кургэд орулсн болхнь.
АЬшин больницд кургэд орулсн болхнь,
Арвн сар хеен ецгрх билэ.

Тегшэр татдг хойр шарЬ мернь


Тергнэ жиндурт шовшад-хатрад бээнэ.

109
в вкнрин зввр

Теглг нурЬта Натра кевун Эдэ


Тевкнг, Мецгн,БулЬн Ьурвнан енчрулэд бээнэ.

Бузав далта бор ермгиг


БожЬна ДодЬа гидгнь герэслэд бээнэ.
БожЬна ДодЬа гидгнь герэслэд бээхнь,
Болх садна хувцн гиж герэслгдэд бээнэ.

Мооньга Шорва

Сайг кер мернь


Садовкин хаалЬар дуулцнэд бээнэ.
Сэн гинэ залу Мооньга Шорва40
Садовк деернь комисслад бээнэ.

Аавасн Ьанц Мооньга Шорва


Арвн насна кевудиг комисслад ЬарЬад бээнэ.
Арвн насна кевудиг комисслад ЬарЬад бээхнь
АрЬ танд гиЬэд команд егэд бээнэ.

Холас ирсн кевудиг


Хоохн цаЬан больницд комисслад бээнэ.
Хоохн цаЬан больницд комисслад бээхнь
Хоньна Мергн гидгнь комисслад ЬарЬна.

Тегшэр татсн хойр халтр мерн


Тецгин Ьолын амнас ургэд-усхад бээв.
Теглг нурЬта Мооньга Шорва
Тец Ьол деер команд егэд бээнэ.

Улан ширтэ машинь


УИК-н ууднд кендлц зогсад бээнэ.
УИК-н ахлач ©вгнэ Цэкр
Улана йосна телэ зуткэд йовад бээнэ.

110
Сокровища предков

Сэн гинэ кер мернь


СанаЬинь дахсн йовдцта билэ.
Сэн гинэ залу Мооньга Шорва
Садовк деер комисслад ЬарЬад бээнэ,
Шархта-шавта хойриг
ЙилЬэд-хаяд бээвлэ.

Донын Ьолын кевэЬинь


Долан зун бийэрн зааЬад малтад бээнэ.
Долан зун бийэрн зааЬад малтад бээхнь,
Дервн узгин дээсиЬэн
Дарх болтха.

111
ТЭЭЛВРТЭ ТУУЛЬС,
УЛГУРМУД БО ЛН ТООЛДГУД

Тээлвртэ туульс

Махн хаша,
Махн хаша дотр ясн хаша,
Ясн хаша дотр долдан боргчн.
(Урл, шудн, келн)

Ялмн ялхадж,
Хулмн хулхадж,
Худгт тулкэд унЬачкж.
(Хот зальгх)
Довун деер долан нукн.
(Нудн, чикн, хамр, амн)

АаЬд алг махн.


(Нудн )
Ьазр - бедр, махн - беглэ.
(Зурмн )
Улан уутыг уудлж чилдго.
(Ч еещ )
Укугт умкэ махн.
(Квлин шивр)

Тавн уулын белд


ТээЬн нохан кевтр.
(Ьарин альхн)
Уйдл уга зуудл.
(Укрин цоохр)

ХашаЬар негн хеенэ


ТолЬань хар.
(Хустг )

112
Сокровища предков

Улгурмуд
1. Ханцнд бээсн беесн тарЬн, хадмдан бээсн кургн тарЬн.
2. Хан гихлэ, хэлэж уга, хадмд гихлэ хэлэж.
3. Нур дундан нуЬсн сээхн, нутг дундан нойн сээхн.
4. Сохр укрт худг бичэ медул.
5. Байн нег зуда, баатр нег сумна.
6. Хойр келтэ кун биш, дервн келтэ мерн будрдг.
7. Чонын амн идвчн улан, эс идвчн улан.
8. Уух уга бээж цээсг, унх уга бээж жорасг.
9. Эдгхлэ, эмч керг уга, ус Ьатлхла, оцЬц керг уга.
10. Уулын шоцхр шовун уул хэлэж нисдг,
Угта аавин кевун улгур бэрлдулж келдг.
11. Ууля-ууля бээж кун болдг, мээлэ-мээлэ бээж мал болдг.
12. Ноха Ьурэдэн укдго, кун енчндэн укдго.
13. Куунэ мер унсн кун овхаж41 хатрдг.
14. Дерэн сур дервн болхла, босн ишклхд санамр,
Ах-ду дервн болхла, уг келхд санамр.
15. Мернэ сээнд Ьазр уз, мецгтэ деерэн тэньл ол.
16. Кун ахта, девл захта.
17. Ус уусн худгтан бичэ хэнэ.
18. Ирхшв гисн Ьазртан Ьурв ирдг.
19. Дегуд керсу бийэн бардг42, деглэ гер еркэн бардг.
20. Яду кун ямасг.
21. Болх куунд бор туула.
22. Му некдэс сэн зер-зев деер.
23. Модн хойр узуртэ болдг.
24. МоЬан эрэнь Ьазань, куунэ эрэнь дотрнь.
25. Залу кун зерсн талан, зандн модн нээхлсн талан.
26. Хара кевтсн темэнэ амар хамхул нисэд ордг.
27. Ку заясн тецгр кумс заядг.
28. Дажлсн худлч, зальгсн уннч.
29. Куунэ келнд куд чолун хамхрдг.
30. Алтынь авад, авдринь хайчкж.
31. Хойр уул харЬдго, хойр кун харЬдг.
32. Мецгтэ кун тамын амн деер жирЬдг.
33. Сэн куунэ нааднд - му куунэ эмн.
34. Экин седкл - урнд, урнэ седкл - кедэд.
35. Элэ амрдго, Ьашун кердго.
36. Элэн эльхн тоста.
113
в вкнрин зввр

37. Амнь хажЬр болвчн байна кевун келтхэ.


38. Нохала наадсн хорма уга, нойнла наадсн толЬа уга.
39. Хан кун нег зэрлгтэ, харцх шовун нег шуурлЬтэ.
40. Салата модн бичрлдг, садта кун жирЬдг.
41. Эрк савасн бишнкэн эвддг.
42. Малын кел мээЬг.
43. Баз барж чадж, батхн хазж чадж.
44. Хот - хойрдгч эмн.
45. Бура цагтан эс сурхла, бурЬсн болчкад сурж болшго.
46. Ор эзлсн евгнэс орчлц эргсн кевун.
47. Олн Ьуужмулта керэд баасн куртдго.
48. Седц кун43 серунэ турунд.
49. ©нчнэ кишгнь евртнь.
50. ©нчн куунд ергмж бээдв, эццн мернд гуудл бээдв.
51. Хоосн амн, холтхсн беглэ.
52. Мал гихлэ, гедс гидг, махн гихлэ, укс гидг.
53. Ьазаран мээЬг Ьазр эргдг, дотаран мээЬг дову эргдг.
54. Залу куунэ чеежд эмэлтэ мерн багтдг.
55. ЧолуЬар шивсн кууг еекэр шив.
56. Ьуйин бульчрхаг Ьууль Ьуутлан иддго,
ХааЬин бульчрхаг хан суутлан иддг.
57. Угин мууЬин уснь ут,
Ухан мууЬин хумснь ут.
58. Уктлэн ичрэн бичэ ге.
59. Сувэ дуурц кун сувсрхг.
60. Хотын ховдг хорма дахдг.
61. Хотын сээг куунд ег, хувцна сээг эврэн емс.
62. Ьанцхн модн Ьалд ер болдго.
63. Ол эргсн керэ хавхд тордг.
64. Темэн уулн Ьархла, тецгрин хутхур,
Халтр амта гергн хотна хутхур.
65. Хув уга куунэ амар хурЬар хушлвчн ордгож.
66. Бийдэн Ьарсн мондс евдсиг медхэс биш
Куунд Ьарсн мондс евдсиг меддгож.
67. Алтн шорад даргддго.
68. Хахсн деер мах буладг.
69. Худгт унсн кун хурас ээдм биш.
70. Арнзл унж аарцгт наалддго,
Агт ууж амнд наалддго.
114
Сокровища предков

71. Гем сежгэр ирдг,


Сузгэр хэрдг.
72. Кит идсн кевун,
Кевтж чаддм биш.
73. Чочхд баатр уга.
74. Икин чееж болсн, баЬин бекс болсн.
75. Кун мууЬан меддго, етк ууЬан меддго.
76. Арвн йистэд идр ордг, хертэд хот ордг.
77. Чи гисн чичснлэ эдл, та гисн таалснла эдл.
78. Эвин экн-тосн, эвдрлин экн цусн.
79. ТоцЬрг хурц болхла, толЬан усн ямаран нигт болвчн даадг.
80. Мецгнд нудн уга.
81. Гузэнд цусн уга, кургнд элгн уга.
82. АвЬд элгн уга, авЬнгд амтн уга.

ТООЛДГУД
Кун уцЬсн цагла келдг уг
(Кун болкн нещэкэд хуркан тэвчкэд, негинь келдг)

Кен уцЬва? Худг гиж,


Келмн-жилмн, Хурман тайг,
Берэ-берэ, Тайг гиж,
Бекэн шава, ТарЬн евсн,
Ш ава гиж, ©всн гиж,
Ш айтан Ьайя. ©ер-еер ергмж,
Ьайя гиж, Буур ботхн,
Ьанцхн довун, Бурд-жирд,
Довун гиж, Лард-лаш,
Долан худг, Чи уцЬвч!

Малян ишин бэр медлЬн


- Аль йовж йовнач?
- Уул орж йовнав?
- Уулас яахар?
- Малян ишд оч йовнав,
Бийдэн негиг,
- Нанд негиг.
115
АМН УГИН КЕЛБРМУД
КЕЗЭНЭ ХАЛЬМГ УЛС Я Ь Д УРЭН 0С К Д Г Б Э Э Д
КезэнэЬэ хотн болЬнд нег кегшн кун бээдг бээж. Тер кун
тер хотан толЬалдг, Ьарддг бээж. Эмгнчн болх, евгнчн болх.
Кундтэ кун. Тер куунэ келсэр цугтан бээдг бээж. Хальмг кун
урдэн ескхлэрн, эцкэн Ьанц кевун болхла, арвн нээм курхлэннь
гер буулЬсн болвчн, гер буулЬад уга болвч эрк уух зев егдг бээж
тер кегшэ. Наадкснь болхлаг гер буулЬад, Ьурвн уртэ болтлнь
эрк уулЬдго бээж. Ьурвн уртэ болхланнь, эрк уух зев егдг бээж.
Тегэд хальмг кун кезэнэЬэ сурЬуль уга болувчн, хар ухань сэн
бээж. Хурм болад, хурмд одвчн, куук авхар одвчн, куук кургж
одвчн, куунэ Ьазрт одвчн зев уга кун эрк уух йосн уга бээж.
Тер юцгад гихлэг куунэ Ьазрт эрк ууввчн, хеннь соцсгдж одх.
Тер эрк ууснь соцсгдхла, эк-эцктнь, ах-дууднь, эцгднь му нерн
болх. Тер телэд элд йовбучн, эрк уудго бээж зев уга кун.
Ьурвн ур эрк уулЬл уга авдг бээж. Ьурвн уртэ болвчн, ахта
болхла, эрк уух зев егдго бээж.

ХАЛЬМГ УЛСИН ХОТ


Хальмг улс кур гиЬэд кедг бээж хеенэ махар. Тер угатя улс
кедг бээж.
Хальмг улс булмг кедг. Хальмг улс хаальмш кедг.
Хальмг улс цэ хуурдг. Хуурсн цэ.
Хальмг улс хаврт гузэлсн цаЬан тосн чилхлэ, хаврин турун
цээг хеенэ суулэр тослдг бээж.
Хальмг улс махиг борцлдг бээж. Борцлад, хагсадг. Дэкэд
давслад, борцлдг бээж.
Махиг увл болхла, малан алад, махан цаснд дарчкад, иддг
бээж хавр куртл.
Хальмг кун цаЬан мах чикнэ. Тер цаЬан махндан сэн
сэцгрцг борцлад чикнэ, ерчиг борцлад чикнэ, зерглуг чикнэ.
Тер Ьурвиг цаЬан махнд чикнэ.

116
Сокровища предков

Хальмг эрк нерлЬн.


Боз, хеермг дэкэд аадмг. Аадмгас - аадмгин усн. Аадмгас
- шуурмг, хурс бэрнэ. Аадмгас хеермг хольна. Тер хеермгиг
доладг гиж нерэднэ. Бозас бас хеермг хольна.
Чигэнэс чиидмг, хеерцг кенэ.

ХУРМИН МАХН

©мн цагт болхла, манахн бий ода болвчн, хурмд йовхла,


цаЬан идэ авч йовна. Тер авч одсн цаЬан идэг, ацаЬан ачад,
куукнд хурмин ахлач одсн кун Ьар курхлэ, авч ирсн цаЬан
идэЬэн ууна. ЦаЬан идэЬэн уусна хеен гертэс Ьарсн кун хэру
орх йосн уга. Тер саамд куукэн авад хэрж ирчкэд, оч болжана
тер едрэн болвчн.
Дэкэд хурм авч йовх улс кун харЬхла, цацул цацдг бээж.
Тер юцгад гихлэ, кезэнэ ик хол Ьазртчн хурм оддг бээж. Зуур
харЬсн кун ундасж чигн йовх, елсч чигн йовх. Тер телэд тер
куунд унд егх йостаж. Унд егхлэ, сэн йортаж. Унд эс егхлэ,
му йортаж. Ода цагт кезэцк цагла эдл биш. Эрк-махн цугтан
тоота. Амрнь ода зууран цацул цацад курхлэ, нег яаршгас нег
шил дутх, худнр дуту гих. Цацул цацх кун ода цагт салу эрк авч
йовх кергтэ.
БолЬсн хеенэ махта хурмд одвчн, куукнд золЬвчн иигж
йовна. Куукнд туукэ хеенэ махта золЬхла, толЬаЬинь ергтэ
келн угаЬар, кузунэснь салЬл уга йовулна. Барун емн шиир бас
нуЬлл уга йовулна. Зуркн, оошк, элкн, беер дотрас юмн йовхш.
ТолЬа барун емн шиир хойр ноостаЬан йовна.
Болсн хеенэ мах хурмд авч одхла, иигж болЬна: толЬаЬинь
ергтэ келн угаЬар хуухлад, мацнаднь темдг тэвнэ Ьурвлжн эс
гиж тегрг. Темдг тэвсн хеен тер уга Ьурвн татас тэвж болжана.
Улгурнь, V, И, III. МацнаЬинь бутуЬэр авч оч болшго. Тер
юцгад гихлэ, му йорта юмнж. Тер кургн куукн хойрин жирЬл
тату болх гиж йорлдгж.
Шииринь бас хуухлад йовулдг. Зе бэрх зеенрт шиир эс
куртхлэ, чимгэр зе бэрдг, чимгн эс куртхлэ, хавсар зе бэрдг.
Хотта цусн йовдг, хойр беер йовдг, элкн йовдг, оошк йовд-
го, зуркн йовдго, нань дотрас юмн йовхш.

117
в вкнрин зввр

©вцуг буклднь йовулна, зуг узурин нег уй авна. Тернь иим


йорта: кишгэн авчах. Тер ик кишгтэ махнж, тер телэд евцунэ
узурэснь нег уй авдг. ©вцуг берэдт тэвдг. Ода цагт берэдин хув
салу одна: евцун, эрк, шикр-балта, боорцг. Би узж йовлав, на­
маг бичкнд, хурм аашхла, берэд тосад, зогсчкад, хурмин эркэс
булаЬад авдг билэ. Ода булахш, салу ирнэ.
Ууцыг бас буклднь чанна, зуг болЬчкад, хальминь авна.
Барун хальминь авад, Ьалдан хайна. Дэкэд ууцас нег уй хойр
талк хавстаЬинь авна, йовулхш. Тер махн кишгтэ махнж бас,
тегэд авч улдэнэ.
Кузун йовхш. Сеериг чанад болЬчкад, хойр эцглэд, кузун
бийнь улдэнэ, ууц талкинь йовулна. Хойр хааЬин буЬнь хав-
сиг йовулхш. Эн махн бас кишгтэ махнж. ХааЬин хавсиг хойр
эцглэд йовулна. Залата чимгн салу, атхмр чимгн салу, дал салу.
Далыг кемэлЬнэ. Би медхшв. Эннь ха.
Ьуйиг - шаЬа чимгн салу, шаЬа чимгнэс берв салу, дунд
чимгн салу, дунд чимгнэс тец салу, шууж салу йовх. Хальмг
кун йирин шаЬа чимгэр бер мергулнэ. Бериг мергулхлэ, еекэр
шивнэ деед бийд суусн улсиг, хадмсиг. Нег кун шаЬа-чимг
бэрэд, берин толЬаг мергулнэ. Нег кун келнэ: Ш ар нарнд
мергву? ШаЬа-чимгнд мергву? Ээж-аавднь мергву? Эк-эцкднь
мергву? Ьазр-уснд мергву? Эцгин шажнд мергву? Мергул
чилвэ тиигэд.
Хеенэ толЬан ергтэ келинь авчкад, хуухлад, мацнаднь
темдг тэвдг. Шииринь бас хуухлад, болЬад йовулдг, зеенр зе
бэрх. Зеенр олн болхлаг, шиир эс куртхлэ, чимгэр чигн, хав-
сар чигн зе бэрдг. Сееринь болЬчкад, хойр эцглэд, кузун
бийнь гертэн улдэЬэд, наадк ерэлинь хурмин махта йовх. Ууц
буклднь болЬчкад, хойр таласнь нежэЬэд хавс нег нурЬтаЬинь
гертэн улдх, наадкнь буклдэн йовх. Хурмин махнд йовх ууцын
барун хальминь махна деерк хальсн авад, Ьалд хайх. ©вцун
бас буклдэн йовх, зуг болЬчкад, узурэснь нег уй будркэ44 авх.
Дэкэд ха утлхла, хааЬин хавсн, залата чимгн, атхмр чимгн, дал
хааЬин хавснас нег хавс авдг, буЬнь хавс. ХааЬин хойр хавснас
хойр буЬнь хавсинь авх.
Дэкэд Ьуй утлх шаЬа чимгн. ШаЬа чимгнэс берв салх. Дунд
чимгн, дунд чимгнэс тенг, чашка салх. Шууж. Хальмг куунэ
келдг улгур бээнэ, «ХааЬин бульчрхаг хан суутлан ид, Ьуйин
118
Сокровища предков

бульчрхаг Ьууль Ьуутлан бичэ ид». Дэкэд дотрас хотта цусн,


элкн, хойр беер хурмин махнд одна, хеенэ махта одхла. Туукэ
махта одхла, куукнд золЬхла, хеенэ толЬаг махнаснь салЬл уга,
ергтэ келинь авчкад йовулдг. Барун шиирнь, хааднь йовулдг,
нань юнчн йовшго.
Сеерин ерэл гертэн елгдг. Ууцас нег нурЬ хойр хавстаЬинь
авч, барун хальминь авч Ьалдан хайдг. ©вцунэс нег уй авч,
будркэн узурэс, хааЬин хавснас нег хавс авна. Хойр хааЬин
хавснас нежэд буЬнь хавс авна. Эн махн, авч улдэжэх махн
цугтан кишгтэ махнд тоолгдна. Кишгнь авч улдэжэх йор
болжана.

Г 0Р Э С ХАЛЬН
Кезэнэ мана хальмг кун герэс ацнсн цагтан долан хонгт,
хойр долан хонгт дахад йовад йовдг бээж. Саата герэс хадго
бээж. Тер цагт герэсиг махна телэ биш еврин телэ ацндг бээж.
Нег оонын хойр евр царин унд курдг бээж. Саата герэс
хахла, килнц гидг бээж. Манахнд нег ©лзэтин Хапу гидг кун
арсмч бээж. Би тер кууг таньдг билэв. Ьазртан бээхд дээнэ емн
Сибирэс ирэд, Элстд Юрий Клыковин уульнцд бээдг билэ. Ода
куукнь бээнэ. Эн ©лзэтин Хапу куукд уга бээж. Тиигэд бичкн
герг буулЬж. Бичкн гергнэсн хойр уртэ билэ. Хойр урн кевун
куукн хойр бээлэ. Кевунь ода уга, куукнь бээнэ. Хойр эмгтэЬэн
хамдан нег герт бээдг билэ.
Манахнд эцдэн кун оон бэрхлэ, Хапу евринь хулдж авдг
бээж нег царин мецгэр. Бийнь Ээдрх, АЬшд авч одад, хойр
царин мецгнд егдг бээж. Тер цагт оонын евриг кермнд гай-
кин сальник кех гиж келдг бээж. Ода санхла, тиим биш бээж
бээдлнь. Тедн цааран Ьазадын орнд кургэд хулддг бээсн
болжана. Эмд ордг бээж бээдлнь. Тер цагт оонын евриг уцгинь
цаадкинь цугтнь малтад авдг бээж. Тер юцгад гихлэ, чинрнь
уцгднь бээдг бээж. Ода болхла, оонын евриг шуд деерэЬэр
керэдэд авна. Чинрнь уцгднь улднэ.
Тер ©лзэтин Хапу гидг кун балЬснас боднцг хулдж авч
ирэд, хальмгудт хулддг бээж. Талтахн орад, БаЬ Цоохр орад,
тиигэд Хапу эн юн гидг юмбв гихлэ, эн еектэ махнд бор болдг,
еекн уга махнд еекн болдг боднцг гидг юмн гиж келдг бээж.

119
в вкнрин зввр

Кезэнэ герэс ацнсн кун ик хамхул емнэн авад, оон узхлэрн,


темэн тергэр сарданчн дахад, хонсн Ьазринь алдл уга, бараЬинь
авад, йовад йовдг бээж. БууЬин сумн курх болсн цагт тиигэд
хадг. Тер юцгад гихлэ хаЬад алдхла, тер герэсн дэкж халЬшго,
гууЬэд йовж одх. Эн цагла эдл биш тер цагт герэсн хатяр бээж.
Тер телэд узсн герэсн яЬад болвчн бэрхэр седдг бээж. Мана нег
зе, ЗунЬара кун бээж, би медхшв: кевун бээсн болх эс гиж ачнь
бээсн, Тумдэ Давид гидг кун намаг бичкнд ирдг билэ. Сибирэс
ирэд, манахнд кедлж бээЬэд, эцгэн орад, нууЬэд йовж одла, ода
Чилгрт кевуд куукднь бээдг болх. Нег дэкж нег кевунь харЬла.
Тер Тумдэ Давидин аав бээж кевтэ. Кучтэ ацЬуч бээж.
Герэс бэрсн цагтан мана медэтнрт эцгэс эцг Ьатлад, деежинь
авч ирдг бээж. Мана медэтнр аршалдг бээж. ©мн цагт эвр эмтн
йорлдг бээж. Хальмгин улгур бээнэ: зесин сэн зеврдго, зеенр
наЬцнр мартлцдго. Кун терхлэрн, турун экин уург кекдгж,
тер телэдэн наЬцнриг икэр тевчдг бээж. НаЬцх куунэ нохаЬас
хадмндг бээж, тиигэд хальмг куунэ келдг улгур бээнэ: зееЬин
келн хурц, наЬцхин Ьар кунд гиж. Тер юцгад гихлэ,зе кун наЬцх
ку цокж чадшго, наЬцх кун зеег цокж чадх, наЬцх ку цокхла,
Ьар чичрдг гидг хальмгин улгур бээнэ.

Ч О Н Ы Н ТУСКАР
Нойтнд Ут Улан Буурл гидг мерн бээж. Тер мерн та­
син шуужлдго мерн бээж. Тер мериг чон бэрхэр гетэд бээж.
Мерчнь медэд, саглад бээдг бээж.
Нег дэкж чон ирж. Чоныг мерчнь Ут Улан Буурлыг унад,
ЬарЬад кееж. Сеени дуусн кееЬэд, ерун емн куцэд, нег цокж. Нег
цокчкад, хэрэд курч ирж. МацЬдуртнь эзнь мерэн узчкэд сурж:
- Эн мерн яЬад шуужлдэд бээнэ? - гихлэ,
- Нег чон эн мер бэрхэр седэд ирэд бээв, гетж бээж сеенэ
ирхлэнь кееЬэд, шиирин жирн зурЬан хамриг эргулэд кееЬэд
курэд нег цокв, - гиж.
Эзн келнэ:
- Авч иртн, - гинэ.
Тегэд темэ авад, йовж одад, темэ кевтулчкэд, деернь
кендлц хайхла, нег бийдк талднь толЬань Ьазрт курн алдад, на-
адк бийднь суулнь Ьазрт курн алдад бээж. Тиигэд авч ирхлэнь,

120
Сокровища предков

кегшдуд шинжлэд: «Энтн чон биш, чонын зе - чонЬн», - гиж.


Тер чон хар Ьалзн бээж. Тер чон Ут Улан Буурлыг бэрхэр
седдгнь, туунэс оцдан мерн бийнь куцшгог медж. Чон мал
бэрхлэрн, сээнинь бэрдгж.
Би иигж соцслав бичкндэн.

ЗОРХН ЗОТХ ДУТМАН ТАРЬЛДГ


Зорхн зотх45 дутман тарЬлдг гиж хальмг кун келдг. Зорх
цоксн кун келэн кирс тэвж цокдг. Тер юцгад гихлэ зорхн хойр
кел хоорндаЬар Ьархла, му йор гидг бээж. Тер невчк кеерулэд
келсн уг болх бээдлтэ. Зорхн куунэ хойр кел хоорндаЬар
Ьархларн, куунэ авЬнгас авдгж гиж би бичкндэн соцслав.
Кезэнэ нег кевун элкнь зоваЬад укж. Эцкэн Ьанц кевун
бээж. Тиигэд эцкнь кевуЬэн яЬад уксинь медж авхар, кевуЬэн
гесинь керчэд хэлэж. Элкнднь ик чолун бээж. Чолуг авад
уЬаЬад, хагсаЬад, цуглад, хавтхлад йовдг бээж. Нег дэкж утх
кехлэрн, тер кевунэннь элкнэс авсн чолуЬар утхдан бэрдг кеж -
иш. Хееннь нег зорх бэрхлэрн, тер утхарн евчж.
Зорхиг евчэд дуустл, тер утхин ишнь хээлэд урсч оч. Тиигэд
тер кевуЬэн гемтэ цагт зорхна тосн зокх бээж гиж санж. Мана
Кетчнрэ районд совхоз Чапчаевд Кичгэ Намка гидг кун йов-
ла. Би меддг билэв, таньдг. Нег дэкж намаг зорх бэрж егхнч,
- гилэ. Би тер цагт кедлдг билэв. Чадсн угав. Ямаран Ьазрт
бээдгинь меддг бээж, нанд келлэ. Бакан Ш орван точкин еер
жургм хоорнд бээх, - гилэ. - Тер Ьазр зорхн бээдг Ьазр, - гилэ.
Унн бээж. Хееннь манахс мел тер Ьазрас зорх бэрв. Намка сэн
эмч билэ. Би бас гемтэ цагтан 1962-63 жилд эмннуллэв. Эвр
сээнэр туслла.
Тер Кичгэ Намка эмч нанд мернэ хорЬнд эм зуурч еглэ.
Геснэ гемтэ куунд мернэ тоснд эм зуурч егдг бээж. Хэнэдн
гемтэ кууг йир сээнэр эдгэдг билэ.

ХУН ШОВУНА ТУСК


Кезэнэ нег шовуд увлздг Ьазран орад нисж йовж. Хунын
ду соцсад, нег кевун бу авч Ьарад, деегэрн нисж йовсн хунмуд
хаж. Нег хун шавтад, унж ирж. Нег живрнь шавтж одсн хун

121
в вкнрин зввр

бээЬэд бээж. Хеетн хаврин турун шовуд хэру хаврин цагт ирдг
Ьазран орад нисж йовад, деер хунын дун соцсад, шавта хун
хээкрж. Нег хун нисж ирэд, одак шавта хунта хоюрн кузуЬэн
хоюрн нег негэн боорлдад46 укж оч. Тиигэд одак хасн кевун
цеерлэд, укж оч. Туунэс хооран хальмг кун хун шову хадган
уурч. Би иигж бичкндэн соцслав.

МАЛ-АЬРУСНА ТУСКАР
Хен мал сайгхла, сэн йор гидг, хен мал сайглхларн, мицЬн
тумн мицЬн, тумн гиж сайглдгж.
Мерн келдгж: «Долан хонгт зултрЬн идхлэрн, довун болт-
лан тарЬлху».
Укр мал хар санатаж. Кеерэс хэрхлэрн, еврэрн шергэЬэд
хашаЬан хамхлхм гиж. Укр мал увлд дуртаж. Турун доран
цасн шухтнхла, амрад йовдгж. Хаврин халунд турун хоорндк
еекн умкэрнэ гидгж. Укр мал сайглхла, му йортаж. Укр мал
сайглхларн, хумха тайг, хумха тайг гиж сайглдгж.
Малын дотрын тускар келхлэ, укр, хен, яман, темэн кевлЬтэ.
Мерн, Ьаха кевлЬ уга. КевлЬтэ мал гузэтэ, сэн сэцгрцгтэ, му
сэцгрцгтэ, хотта, нэрн гестэ, ЬолЬата. Укр киимтэ, цаЬан махта.
Хен болн яман болхла бас гузэтэ, сэн сэнгрцгтэ, му сэнгрцгтэ,
хотта, нэрн гестэ, ЬолЬата, зерглутэ, цаЬан махта. Эн малмуд
цугтан семжтэ, чичрхэтэ, зурктэ, оошкта, элктэ, делутэ, беертэ,
давсгта, цестэ. Эр мал милэтэ болн ендгтэ, эм мал болхла цаЬан
махта, кевтртэ.
Ьахан дотр мернлэ эдл: зуркн, оошк, элкн, беер, делун,
давсг, цаЬан махн, кевтр. Эрнь ендгтэ, милэтэ. Геснь мернэ
ижл, нерднь медхшв. Ьахад эрмг бээнэ, ерч болхла мал болЬнд
бээнэ.
Мернэ геснд бас зуркн, оошк, ерч, элкн, беер, далц, эрмг,
умсн болн кит бээдг. Болв цесн уга, дэкэд болхла делун бээдг
угаЬнь медхшв. Хальмг улгурт иигж келгддг: «Кит идсн кевун
кевтж чаддго». Мернд гузэн, сэн сэцгрцг, му сэцгрцг, хот, нэрн
гесн, ЬолЬа, киим, зерглу, цаЬан махн уга болна.
Укр унсн кун укр деерэс унхла, укр еврэн тэвж егдгж. Мер
унсн кун мерн деерэс унхла, мерн делэн делгж егдгж. Хальмг
кун келдг, мерн эрднь, миниЬэр болхла, мернэс ухата мал уга,

122
Сокровища предков

тер юцгад гихлэ гун мал эцэд, муурад, ергулн гиЬэд ирхлэрн,
унЬ хайчкна. Арднь нег долан-нээмн хонгт нооснь ервэЬэд, му
бээдл Ьарад одна. Хеннь нооснь кевтэд, геснь татгдад, ясрад
одна. Увлд белдсн хотынь чилхлэ, мерн мод иднэ, нарнд девтсн
девтсэрнь баасан иднэ, ю болвчн иднэ. Тиигэд зудас укл уга
Ьарч чадна. Наадк малмуд болхла, цугтан эцэд, ергулэд укж
одна. Укр болхла, туЬлтаЬан, хен болхла, хурЬтаЬан.
Темэн, темэн теерухэ,
Темэнэ хошнг Ьууруха,
Ьунжн укр Ьууруха,
Ьурвн туЬл жууруха.
Темэн йир ешэрхг малж. Кезэнэ нег кевун нег ботхиг но-
олдг бээж. Иим кевэр: «Чи кезэ буур болхмч? Би кезэ залу
болхм?» Дилмуд давад, кевун есэд, залу болна. Нег дэкж тер
залу мертэ кеер йовхла, одак ботхн есэд, буур болад, залуг узж
таньна. Урдк кевунэ келсн угд Ьундад, ардаснь кеелднэ. Залу
ардаснь кеелдсн буурыг узж, цааран хэлэж зулна. Болв буур
куцэд ирхлэ, залу нег аратын нукнд орж бултна. Буур нукнур
еердж ирэд, залу тенд бээсинь медэд, деернь кевтж одна. Нукнд
бээсн кевун бутэд, темэг босххар седэд, утхарн теруг шаана.
Болв темэн нукнэс босхш. Залу олн дэкж темэг шааЬад, геснь
буулна. Тегэд темэнэс Ьарсн цусн болн бааснд залу кииЬэн авч
чадлгон укж. Иим йовдлас ашлвр кехлэ, темэн йир ешэрхг мал
болж Ьарна.
Хальмг улгурт иигж келгднэ: «©мэрэн татхла, темэн бек
болна, цухрад татхла, чон бек болна». Нег мерн 300 кг. даадг,
хойр мерн 600 кг. даадг, нег цар 600 кг. даадг, хойр цар 1200 кг.
даадг, нег атн темэн 1200 кг. даадг, хойр атн паарлад татхла,
2400 кг. даадгж.
Хальмг улгурт иигж келгднэ: «Хойр келтэд - кун, дервн
келтэд - темэн».
Темэн келдгж: «Уурм укхин ормд, экм укхнь яЬна». Темэн
хальмг куунд эркн келгнд тоолгдна.

ТЕМЭН К 0В У Н ХОЙР
Кезэнэ нег кевун нег темэнэ ботхиг ноолад бээдг бээж:
«Чи кезэ буур болхмч? Би кезэ залу болхмб?» - гиЬэд. Тер буур
123
в вкнрин зввр

есэд, темэд дотр йовтл, одак кевун есэд, залу болад, кеер мертэ
йовж. Темэд дотр одак буур бас йовж. Буур залуг таньчкад,
ЬарЬад кееж мертэ йовхлань. КееЬэд куцэд ирхлэннь, кевун
яЬдм гиЬэд энд-тенд хэлэЬэд йовна. Хэлэж йовхланнь, нег ара­
тын нукн узгднэ. Залу бууЬад, аратын нукэр цухрад келэрн
орж одна. Буур ирэд, кевуг тер аратын нукэр орсиг медэд, тер
аратын нукн деер кевтчкнэ. Кевун бутэд, кииЬэн авдг арЬнь
тасрад, укн гихлэрн, утхан тач авад дораснь шаана гесэрнь.
Гесэрнь шаавчн, темэн босхш. ШааЬа-шааЬа бээж, тер темэнэ
цусн-бааснд укж одна. Темэн бийнчн укж, тер кевуг чигн алж.
Темэн тиим ешэркдг юмнж.

М 0РН Э С УХАТА АЬРУСН УГА


Мериг ухатаг би бичкнэсн авн медлэв, аду хэлэдг билэв.
Увл хавр уга хэрулэд, услад, евслэд, асрад йовдг билэв.
Хаврин турун унЬлх цаган болхла, Ьазр хээЬэд ендр толЬан
ташуд толЬаЬан деегшэн кенэ. Тер бийднь амр, эклэд унЬна
толЬа Ьархла, деегшэн бийэн татад, тер унЬн Ьархд амр. Эс гиж
довун деер хэврЬэрн кевтэд унЬлна, тер бас унЬлхднь амр. Кеду
догшн эмнг болвчн, бийэн узулл уга, гетж одад некд болад,
татад унЬинь Ьурвн кеЬэд нег хувнь улдсн цагт бийэн медулл
уга холд йовж одсн цагт босхларн, унЬан долаЬад, ку керглхш,
куунэс хар авхш.
Укр болхла, тиигэд хулхаЬар некд болад, туЬлынь татад
Ьархднь, кургэд, эврэн бултад, ики холд Ьарч одсн бийнь, бос-
хларн, кун тал хэлэЬэд, догшн укр болхла, шорачлад кееЬэд,
мергхэр седнэ.
Дэкэд мерн мал гесндэн унЬтаЬан эцж укхш. Эцэд ергулн
гиЬэд ирхлэрн, мерн мал унЬ хайчкна. Арднь нег долан-нээмн
хонгт нооснь босад, му бээдл Ьарад гемннэ. Дэкэд нооснь
кевтэд, геснь татгдад, ясрад одна. ©всн уга болвчн, увлин дуусн
баасн баасан идэд, мод идэд, укл уга увлэс Ьарч одна. Укр, хен
болхла, гесндэн туЬлтаЬан ергулнэ. Хен бас гесндэн хурЬтаЬан
ергулнэ, укж одна. Баасан идхш. Мерн хаша дотр бээсн модн
бахн идчкнэ.
Дэкэд мерн эврэннь урэн меднэ. АжрЬ адунд йовдг эврэннь
урн деер Ьархш. Эврэннь урэн наадх цаг болад ирхлэнь, хазад

124
Сокровища предков

кеечкнэ, адундан бээлЬхш. Тер конюшнд бээдг ажрЬс урэн мед-


шго, тедниг сэн ур авхар урнднь тэвнэ. Тер хажЬр. Намаг адунд
йовдг цагт тер конюшнд бээсн ажрЬар уринь хаалЬдг билэ. Тер
хажЬр. Намаг «эн эцкнь, болшго» гихлэ, тер Ьардачнр мини уг
соцсдго билэ. Хальмг улс кезэнэ урнлэнь тэвдго бээж. Бух, хуц
урэн меддго бээдлтэ.
Мерн зултрЬнд эвр дурта. Мерн келдгж: «Долан хонгт
зултрЬн идхлэрн, довун болад, тарЬлхв», - гиж. ЗултрЬн евсиг
идчкэд, цаадк уцгинь туруЬарн чавчад кендэчкэд, шудэрн
хавчад, татна. Тиигэд сем, кусдундур сем татад, суЬлад авна.
Тунгэн Ьазрт шургэд, шавринь унЬаЬад иднэ. Хальмг кун мерн
эрднь гиж келдг. Мернэ толЬа кеер кевтхлэ, кеду жил болсн
болвчн, тер мернэ толЬаг, бууЬад, нар хэлэлЬэд тэвх йостаж.
Тер буйн болдгж.
Мана хальмг улс кезэнэ кел Ьар хуЬрад хажЬр эдгхлэ,
тарЬн мернэ мах егэд, едр болЬн нег цеекн едр болад, цуцлад,
дэкнэс орулдг бээж. Мернэ тосн-хорЬн эмд орна. Мернэ тоснд
эм ниилулэд егдг билэ.

МИС НОХА ХОЙРИН ТУСКАР


Мис герт бээдг, ноха Ьаза бээдг. Ноха миисэс сурж:
- Хот егву?
- ©гвэ.
- Кен хот егвэ? - гиж ноха суржана.
- Кен егсинь меджэхшв. Би нудэн аньчкад хот иддув, - гиж
хэру егсмнж.

ЗУУХАН АЛТН ДЕЕВРТ СУРЬУЛЬ СУРСН ХОЙР


ХАЛЬМГ К0ВУН Э ТУСКАР

Зуухан Алтн Дееврт оч сурЬуль сурсн хойр хальмг кевун


эвр сээнэр сурдг бээж. Тер цагт тиигэн йовна гидг йир зовлцта
бээж. Курэд, сурЬулян сурад, хойр-Ьурвн жил болсн цагт тер
Ьазрин нег хаана кевун гемннэ. Хаана кевун эцкдэн Ьанц
бээж. Хан кевуЬэн хурлд авч ирнэ. Кевун харЬцад унад, шудэн
хэврэд, кел Ьаран тиирэд, амнаснь кеесн Ьарад, кесгтэн зовад
бээЬэд бээдг бээж. ТиигжэЬэд босад, йовж оддг бээж.

125
в вкнрин зввр

Хурл ишкэ герт бээж. Хурлын сурЬульчнр Ьархла, сээчуд,


багшнр арднь улдэд, хурад, куундвр кенэ. Одак хойр хальмг
кевунэ негнь келнэ: «Намаг эн хойр ишкэн хоорнд бултул», -
гинэ. Тер ишкэ гер хойр давхр ишкэтэ бээж. Негнь ЬатлЬн сэн
сурдг бээж.
Тер сэн сурдг кевун хойр ишкэн хоорнд орад бултчкад,
ишкэг хумсарн хаЬлад, бичкн цоорха ЬарЬад хэлэЬэд бээж.
Ю куундж бээхинь соцсад, багшнр куундэд негнь келнэ:
«ТолЬаЬинь хамхлхм», - гинэ. Зевшэрэд, хамхлх болна. ТолЬан
усинь кирЬэд, арсинь керчэд, ясинь хамхлад секнэ. Нег хор­
ха экнэ шар хальснас зуучксн бээдг болна. Тегэд яахан медж
чадад, негнь келнэ: «Татад авхмн», - гинэ. Ик багшнь келнэ:
«Болшго, - гинэ. - Тер юцгад гихлэ, хан кевуЬэн мел кевтнь эс
эдгэхлэ, уурлх, татад авхла, экнэ шар хальснд гем Ьарч одх, -
гинэ. - Тер цагт кевун емнк кевтэн эрул Ьаршго», - гинэ. Тегэд
ах багшнь келнэ: «Хэру хаачкхм, дэкэд медх».
«Секчкэд яЬад хэру хаажанат?» - гинэ. Тиигхлэнь: «Кемч,
наар!» - гинэ. Хальмг кевун Ьарч ирнэ. «Чи мана куундвр
цугтнь соцссн болхч, чиниЬэр болхла яахм?» - гинэ. «Энуг эн
кевтнь тач авч болшго, зууЬата цагтнь авхла, экнэ хальснд гем
Ьарх, тер цагт эн кевун цогцнь урж одх, татнха эс гиж кочк
кун болх, - гинэ. - МиниЬэр болхла, энуг нег ном бээдгж, тер
ном умшх кун юн болад бээввчн, энд-тендэн хэлэх йосн угаж.
Ах багш, Таниг тер ном умшчасн цагт темр улалЬжаЬад цаЬан
махартн чикхлэ, яахмт?» - гинэ.
«Болжана, Ьар! - гиЬэд ЬарЬчкад, - Чик!» - гинэ. Зуунэ узур
улалЬжаЬад, одак зууЬата бээсн етнэ суулднь кургнэ, етн аман
секэд, ардан шуурнэ. Тер хоорнд татад авад оркна. ТолЬаЬинь
бооЬад, кевуг эмнэд, эдгэнэ. Кевуг эдгэчкэд, одак хойр хальмг
кевуг: «Та хойр, хэртн, - гинэ. - СурЬультн тегсв», - гинэ.
Тегэд мана хойр кевуг кееЬэд хэрулж. Тер юцгад гихлэ,
бийсэснь давж одх гиЬэд кееЬэд хэрулж.
Хойр хальмг кевун хэрэд Ьарна. Йир хол Ьазр бээж. Тегэд
хойр кевун эвр икэр зовад, елсэд йовж. Нег дэкж хотнь чилэд,
уудг юмн уга болад, муурад ирхлэ, нег хотн харЬна. Хотнд нег
цаЬан ишкэ гер бээдгж. Тер герт орад ирхлэ, нег баахн бер ууляд
суудгж. «Бер, маднд унд ег, мадн чамаг зовлцгасчн гетлнэвидн»,
- гинэ. Тиигхлэ, бер келнэ: «Мини зовлцгас кун намаг гетлж чад-
шго», - гинэ. Бер цэ чанад, тоона. Ундан ууЬад, «Бер, зовлцган

126
Сокровища предков

кел», - гинэ. Бер зовлцган келнэ: «Уунд мордж ирэд, Ьурвн жил
болж бээнэв. Эн байна кевунд ирэд, Ьурвн жил болчкв. Намаг
хадм экм эвр зована. Ода хадм экимм нег шеемг альчур геедрж.
Намаг авбуч гиЬэд харлад бээнэ. Би авсн угав», - гинэ.
Негнь ном секэд, келнэ: «Тана хотнд нег ик цоохр укр
бээну?» - гинэ. «Бээнэ», - гинэ бер. «Нэ, хадм эцкэн, экэн,
кургэн дуудад авад ир», - гинэ. Бер гууЬэд, хадм эцкэн, хадм
экэн, кургэн дуудад авад ирнэ. Тер ирсн хойр кевунэ негнь
келнэ: «Мадн иигэд хол Ьазрас йовж йовх улсвдн. Ода хэрж
йовнавдн. Гермдн хол, - гинэ. - Ода эн бер мадниг орж ирхлэ,
уульсн сууж. Бидн сурвдн яЬад уульж бээхинь. Бер зовлцган
келв. Ода хотнаннь мал авхултн», - гинэ. Малыг авхулна.
Одак ном сексн кевун: «Эн укр алтн», - гинэ. Халун Ьацла,
Ьал удлэ укриг ална. Укрин гузэн дотр одак альчур бээж. Тер
альчур илжрж одсн. Тер укр кенчр иддг бээж. Тер альчур ба­
ран деер бээж. Укр альчуриг келэрн долаЬад авад идж. Тиигэд
одак бер гем уга болна. Бериг тиигж зовлцгаснь гетлж. Байн
ханад, хойр кевунд хаалЬднь идх хот егэд, хойр мер татулад,
мерн курх Ьазрт кургулж.
Хойр кевун цааран Ьарад йовна. Ьарад йова-йовж бас хотнь
чилэд, удан йовсн цагт тас нег хотн харЬхш. Д е гиЬэд муурад,
елсэд, ундасад йовхла, нег хотн узгднэ. Тер хотнд ирэд, бас нег
цаЬан герт орад ирнэ. Тер герт нег шин ирсн баахн бер бээж.
Тер бер хойр кун орж ирхлэ, цэ чанад, хот егэд гууЬэд бээнэ.
Негнь келнэ: «Эн бер зовлцта бээнэ», - гинэ. Тиигэд сурна: «Чи,
бер, зовлцта бээнэч. Зовлцган маднд кел», - гинэ. Элдэс элдэрэн
йовж йовх улсан келнэ. Тиигхлэ бер келнэ: «Би мордж ирэд,
удан болж бээхшв. Эн улс цугтан элгн-садарн бээх улс. Намас
ондан харлм кун уга. Тиигэд намаг харлжана. Мини хадм экин
билцг геедрж оч. Тегэд намаг харлжана. Би авсн угав», - гинэ.
Ном секнэ. Билцг арЬсн гер хойрин хоорнд нег укрин ба-
асн дор бээх болж Ьарна. Саддудынь цугтнь дуудулна. Намрин
цаг бээж, Ьал тулдг. Хадм экинь арЬс авч йовтлнь билцгнь унж
одсн бээж. Нег укр деернь баачкж. Тиигэд тер баасн дор бээж.
Цугтнь дахулад, тер улсиг Ьарад, гер арЬсн хоорнд бээсн укрин
баасиг: «Эн баасн дор бээнэ», - гинэ. Тер баас эргулэд хэлэхлэ,
бааснд наалдад Ьарч ирнэ. Билцгэн олж авсн хойр кевуг тооЬад,
тэкэд, хаалЬднь идх хотынь егэд, мерн курх Ьазрт кургулнэ.
Берэн эвр гидгэр таасдг болцхаж. Цаарандь Ьарад йовна.

127
в вкнрин зввр

Хойр кевун ик удан йовад, бас хаалЬ хол болад, хотнь


чилэд, геснь елсэд, муурж йовсн цагт негчн баран узгдхш. Нег
увлзцгэр орад ирнэ. Шин увлзц болна. Нег куунэ цогц бээнэ
оршачксн. Хойр кевунэ негнь келнэ: «Эн оршалЬата маань
эмд куунэ маань», - гинэ. Тегэд хоюрн малтна. Малтад, ЬарЬад
авна. ЬарЬад авхла, кунд куукд кун бээж. «Энчн чиирг кевун
урн. Ьолынь атхчкхла, укж оч гиЬэд ээЬэд, оршачкад, нууЬэд
йовж оч», - гиЬэд эн хойр одак бериг Ьал тулэд, шавр халу-
лад, Ьол тустнь бэрэд, эмдрулэд, кевун урн Ьарна. Негнь улдэд,
негэн келнэ: «Чи эн мерэр йовад, тер улсиг олж авад кел, - гинэ.
- Бер кевутэ болва гиЬэд дахулад авад ир», - гинэ.
Негнь Ьарад йовна. Тер мерэр йова-йовж одсн Ьазртнь курэд,
келнэ: «Иигэд нег шин увлзцгэс мерэртн мердэ йовж ирув. Нег
цогц бээж. Эмд куунэ маань киисэд бээхлэ, малтад ЬарЬж авад,
тер берэс кевун Ьарв, - болна. - Мадн иигэд иим Ьазрас йовж йовх
улсвдн», - гиЬэд келнэ. Тиигхлэ иткэд эмтн ирнэ. Ирхлэ, одак ор-
шасн бер болна. Хэру цугтан нууж ирнэ. Хойр кевуг бас хотынь
егэд, тооЬад, мерн курх Ьазрт кургнэ. Тиигэд йовж хойр хальмг
кевун ик зовлц узэд, ик зовлцтаЬар йова-йовж, хэрж ирж. Тер
бериг генткн гемнл уга ецгрхлэ, хальдврта гем болх гиЬэд ээЬэд,
оршачкад, нууЬэд йовж одсн бээж. Кезэнэ хальмг улс хальдврта
гемэс цеерлэд, нууЬэд йовж оддг бээж.

САН Д И Н М А Н Д И Н ТУСК
Ик эрт цагт Санжин Манж гидг кун бээж. Санжин Манж
нег орс баатрас йир саглдг бээж. Орс баатр кучтэ зертэ-зевтэ
бээж. Тиигэд Санжин Манж орс баатриг хээЬэд йовж. ХээЬэ
йовж е-шуЬу модн дотр ор Ьанцхн гер бээж. Орс баатриг
медчкэд, шинжлнэ, яЬж орж болхинь, уудэр орж болшгож.
Ууд секхлэ, уудн тал хэлэлЬэд бу тэвчкж. Уудэрч орж болшго,
терзэрч орж болшгож.
Тиигэд яЬдм гижэЬэд гер деернь Ьарад турбаЬинь цуцлад,
бешиннь турбаЬар орж. Герт орад ирхлэ, орс баатр унтж кевтч,
чашк, ханжал, бу зер-зев дала. Санжин Манж мендлж. Менд
гихлэ, серэд: «Менд, Санжин Манж», - гиж. Санжин Манж
келж: «Чи намаг яЬж таньвч?» - гиж. Тиигхлэ орс баатр келж:
«Санжин Манжас оцдан кун нанла харЬшголм», - гиж. Тиигэд
хоюрн таньл болад, хоорндан нээжлдж, хойр нээж болад, нег
негнэсн ээдгэн уурч.
128
Сокровища предков

Б 0 К КУН
Кезэнэ нег бек кун бээж. Тер кууг кенэхнэ эцгин кууЬинь
медхшв. Нег чигн куунд диилгдсн юмн уга. Тер кууг кен гидг
кууЬинь медхшв. Эмтн нерэрнь келдго бээж. Эрг шергэдг гидг
бээж. Тер юцгад гихлэ бек ноолдх цаг болад ирхлэ, эрг орад
йовж оддг бээж. Эрг шергэЬэд, бийэн тавлдг бээж. Ик мах
иддг кун бээж, ик хотта. Тер кун кегшрэд, урсд босдган уурх-
ла, еерхн элгн-садн уга бээж. Тиигэд хурл эргэд, хурлын хотас
ууЬад бээдг бээж. Хурлд хойр кегшн цар бээж. Тер хойр царар
ус зеедг бээж. Хойр модн бочкар, хойр бочкд жирэЬэд суулЬ
усн ордг. Зун херн суулЬ усн ордг бээж.
Нег дэкж нег царнь хаалЬ деер кевтчкэд босч еглго бээж.
Цокад босххар седнэ, цар босхш. ЯЬдмб гиЬэд нег кевтсн ца-
ран тээлэд, хаалЬ деерэс чирэд ЬарЬчкад, бийнь тер царин ормд
орад, тер тергтэ усан чирэд ирж. Ирчкэд, келж: «©цгэр тер цар
цокад бээжв, кунд юмн бээж», - гиж.
Эн кун кегшрэд, урсд босдган уурсн бийнь, ик байр болад,
бекнр ноолдхла, арсн шалврта, шалвран шуцгрцгинь эвкчкэд,
эмтн заагар орад йовж оддг бээж. Эмтиг эрэд тегргт орад курч
ирдг бээж. Тиигэд хойр бек ноолдхла, «©ргэд авад од!» гиЬэд
хээкрдг бээж. Хээкрхлэрн, Ьожчкдг бээж. Тегэд эмтн зулдг
бээж, унрэснь, дэкэд бийсинь будх гиЬэд.

Б 0 К КУУНЭ ТУСКАР
Кезэнэ нег йир бек кун бээж. Тер куунэ неринь мартчкв.
Нег дэкж увлэр куукдэн цадххар хулха кехэр Ьарад йовна. Уга­
тя кун бээж. Деес авад Ьарч. Йова-йовтл, кеер темэд кевтнэ.
Нег захд кевтсн нидн жилэ тормиг кендэл уга дорнь бэрэд,
кузуЬинь мошкад, таг кеЬэд кулэд, уурч авад Ьарна. Гернь хол
болад дееснь ээмднь шигдэд, муурад, сууЬад, амрч-амрч авад,
босад Ьарад йовна. Тиигэд гертэн ирэд, эд-бод кеЬэд, куукдэн
цадтлнь махинь чанж егэд бээнэ.
Байна темэч темэдэн асхн ора куртл хэлэЬэд, цугтнь
кевтулчкэд, хэрж ирнэ. ©рунднь ерлэ одад, темэд босхас емн
темэдэн тоолна. Нег темэн дутна. Тоолна-тоолна, мел нег темэн
дутад бээнэ. Темэд негчн темэн боссн юмн уга. Тегэд темэдэн
зуслнэ. Зуслэд, альк ингнэс альк жил ямаран ботхн Ьарсинь.
129
в вкнрин зввр

Тиигэд зуслэд, нег нидн жила торм уга болна. Тер тормиг асхн
альд кевтсинь тодлад, кевтсн ормднь ирхлэ, кевтсн ормнь
бээнэ, торм уга.
Шинжлэд хэлэхлэ, нег йовЬн кун ирэд, хэру йовж оч. Темэч
хэрж ирэд эзн байндан одна.
- Нег темэн уга, - гинэ.
- ЯЬва? - гинэ байн.
Байнд темэч келнэ:
- Асхна цугтнь кевтулчкэд ирлэв, ерун темэд босхас емн
одад тоолхла, негнь дутв. Зуслэд бээтл, нег нидн жилэ торм
уга, - гинэ. - Одад асхн кевтсн ормднь одхла, нег йовЬн кун
ирсн мер бээнэ. Ирэд, хэру йовж оч, - гинэ. Эзн келнэ:
- Мини хойр шарЬиг тат, - гинэ байн. - Тер торм кевтсн
ормд намаг кург, - гинэ.
Хойр шарЬинь татад, байниг суулЬж авад Ьарна. Торм
кевтсн Ьазрт байниг авад ирнэ. Байн шинжлэд келнэ: «Эн
мерэр йов», - гинэ. Мерэр йова-йовтл нег Ьазрт кун суусн орм
бээнэ. Цааран йова-йовтл, нег хотн бээнэ. Хотна захин герэр
мер орна. Ирэд, цанасн бууЬад, байн герт орна жолачтаЬан,
мендлэд келнэ: «Мадн нег торм хээж йовнавидн», - гинэ. «Тор-
митн би авлав», - гинэ герин эзн. «Нэ, хувцан емс, мадниг
дах», - гинэ. Герин эзн хувцан емсэд, дахад Ьарна. Байн ирэд,
хе ЬарЬулад, эрк нерулэд, цэ уутлнь куунднэ. ЯЬад хулхалсан
залу цугтнь келнэ: «Олн куукдтэв, хот чилэд, куукдтэн егхэр
авлав», - гинэ.
Байн залуг тооЬад, нег сэн кер мерн бээж. Байн тер мерэн
эмэл тохулад, сур цуцатаЬинь унулна. Тиигэд келж: «Бичэ дэкж
хулха ке, - гиж. - Юмн кергтэ болхла, ирэд сурад ав», - гинэ.

ХОШУДА ХУРЛД К 0 Д Л Д ЙОВСН КАМШ


ЗУРХАЧИН ТУСКАР
Кезэнэ нег дэкж эвр ик зуд болж. Зуд ик болад, цасн ик бо­
лад, удан хавр егэд, эмтн кезэ хавр егх гиЬэд эцгин залус Ьурвн-
дервн кун Камш зурхачд оч. «Кезэ хавр егх?» - гиж. Камш
зурхач едр зааж, тер сарин тер едрлэ хавр егх гиж. Тер заасн
едрлэннь кучтэ гидгэр шуурЬн шуурна. Одак залус хэру Камш
зурхачдан одна. Камш зурхачдан одад келнэ: «Та эн сарин эн
едр хавр егх гилэт. Хавр егх биш шуурЬн шуурчана», - гинэ.
130
Сокровища предков

Тер цагт Камш зурхач цугтаднь нежэЬэд курз егнэ. Дахулж


авад йовна. ©ндр толЬа деер одад, толЬан уру бийд дервлэднь
нежэЬэд метр Ьазр егнэ. «Энуг малттн, Ьазртнь кургэд», - гинэ.
Бийнь тэмкэн татад, толЬа деер сууна. Эдн малтчаЬад, Ьазртнь
кургэд, Камш зурхачиг дуудна. Ирэд хэлэхлэ, тер малтсн нукн
болЬнд йоралднь деру дуцгэ усн бээнэ.
Тегэд Камш зурхач: «Энтн цагнь ирэд, цасна толЬань евч
оч, - гижэнэ. - Деерэс шуурсн шуурЬн керг уга юмн, - гинэ. -
Ц еекн хонгин дотр, зуур цасн улдлго хээлж одх, - гижэнэ. - Тер
юцгад гихлэг, хонгинь куцэд, увлин хонг куцэд, Ьазр девтэд,
цасн дорас хээлжэнэ», - гижэнэ. Тиигж уурмудтэн иткулж.

ГЕСНЭ КО КР
Мана хошудт Геснэ Кокр гидг кун йовж. Тер Геснэ Ко-
крин ачнь Геснэ Ээрснэ Маркг - участник Отечественной во­
йны, Сарпад йова, Орден Дружбы народов ачлгдла. Гуртоправ
билэ. Ода кевуд-куукднь бээнэ, ачнр-зеенрнь бээнэ. Тер гинэ,
Кокр гидг кун, кучтэ хулхач бээж. Нер Ьарсн тер цагт еерхн
эцгд бээсн улс цугтан меддг.
Нег дэкж мана хошуда нег залу кевундэн хадмд хээхэр
седнэ. Куунэ эцгэс тер куукнэ эцкнь йир байн кун бээж. Ода
тер куунэ нернь мартгдв. Кенэхнэ эцгин ингиг би ики бичкндэн
соцслав. Тер залу ээЬэд, кевундэн хадмд хэл уга бээж. Тер
юцгад гихлэ тер цагт кевунд хадмд хээЬэд эс болсн цагт ик ич-
кевт болдг бээж.
Нег дэкж Геснэ Кокр ирж. Кокр ирэд, цээЬэн ууж, иигэд-
тиигжэЬэд сурна: «Таниг кевундэн хадмд хээжэнэ гиж
соцслав», - гинэ. Тиигхлэ залу келнэ: «Уга болшго тер болва»,
- гинэ. «ЯЬад?» - гинэ. «Мана кевунд тиим байн кун куукэн
егшголм», - гинэ. Кокр келнэ: «©гх, би зэцг орулнав», - гинэ.
«Уга, болшго, хойр эцгин хоорнд му нерн болх», - гинэ. Кокр:
«Нег цеек хонад ирнэв, юман бел кетн», - гинэ.
Кокр келсн хеен ирл уга бээшго кунж. Нег цеек хонад
Кокр ирнэ. Бортхта эрк белн. Кокр цээЬэн ууЬад, бортхта
эркэн авад йовна. Куукнэ эцкин Ьаза одад, мерэн сееЬэд, татур
олцгинь сулдхад, бортхта эркэн авад орна. Бортхта эркэн окад,
мендлэд сууна. Тэмк нерж егнэ, цэ чанна, цээЬэн ууЬад келнэ:
«Би куукнд зэцг орулж ирлэв», - гинэ.
131
в вкнрин зввр

- Альдас?
- Хошудас.
- Хошуд кенэ кевун? - гиж сурна. Неринь келнэ, теднэ тер
гидг куунэ кевунд гинэ. «Би яЬад теднэ кевунд куукэн егх
билэв», - гиЬэд уурлна. Геснэ Кокриг зэцгэр меддг бээж. Кокр
хавтха ташмган Ьоснаннь турэЬэс тач авад: «Кокрт ЬээЬэ зог
болв», - гиЬэд Ьарна. Мерндэн одад татур - олцгинь чацЬаЬад,
мордад Ьарна. Герэдэн хэлэЬэд, арЬул хатрулад йовна, ардаснь
кееж ирхиг медэд. Байн одак уг акад уг болв гиЬэд ухалад:
«Нэ куукэн эс болхла, эн Кокр амрулшго гиЬэд, одак кун яЬв?»
- гинэ. «Хэрэд йовж одв», - гинэ. «Мини хурдн кеериг тохад
кееЬэд куцэд эзн таниг дуудад авад ир гив», - гинэ. Кокр хэру
ирнэ, байн куукэн болх зев егнэ. Зевэн авад Кокр хэрж ирж. Би
иигж бичкндэн соцслав кегшн улсас.
Кокрин зэцг орулсн куукиг нег саван егэд, хойр саван егэд,
Ьурвн сав егэд, тавн сав гиЬэд егдг бээж тер цагт. Хулд гиЬэд
бас бээж. Тигэд ода сар едр келх цаг болна. Сар едр келх цаг
болхла, эцкнь хурлд одна, Камш зурхачас едр сурна. Камш
зурхач: «Тер сарин тер едр заатн», - гиЬэд йовулна.
Ирэд, нег ку тэвнэ: «Эн сарин эн едр бэрэд ир», - гинэ.
Тегэд ода едр бэрх кун одад, едрэн бэрхлэ, тер эцгихн зурхачан
авхулж. Зурхачан авхулад, зурхачасн суржана: «Эн сарин эн едр
бэржэнэ. Куукэн эн едр егч болх?» - гиЬэд эврэннь зурхачас сур­
на. Тиигхлэ теднэ зурхач келж. Номан секэд хэлэЬэд келж: «Эн
едр кевун куукн кун болху биш ноха нааддг едр биш», - гиж.
Тегэд тер едртнь багтл уга, хэрэд курч ирнэ. Кургнэ эцкнь хэру
хурл орад Камш зурхачдан одна. Бэрсн едртмдн багтсн юмн уга,
- гинэ. Тер едртн кевун куукн кун биш ноха нааддг едр биш, -
гиж. Тиигхлэг Камш зурхач эврэн однав гинэ едр бэрх.
Тегэд Камш зурхач одад, тер едрэн бэрнэ. Теднэ зурхачиг
авхулна. Хойр зурхач ном тэвлдэд, Камш зурхач келнэ: «Эн
едр кевундэн гер буулЬнавдн», - гинэ. Тер цагт харач довтлдг
бээж кевун гер буулЬхла. Камш зурхач келж: «Харач довтлхла,
укр унсн кун урлданд Ьархм», - гижэнэ. Тиигхлэннь, теднэ зур­
хач келнэ: «Эрк уучксн куукн куунэ куукн», - гинэ. - Эзнь авнав
гихлэ, егтн, - гинэ, - тер едр». Камш зурхач едрэн бэрэд курч
ирнэ. Тер хойр эцгин улс шууглдад бээж. Камш зурхач укр унсн
кун харач довтлхла, укр унсн кун Ьархм, гиж, урлданд.
132
Сокровища предков

Тигэд кевун гер буулЬад, харач довтлх болна. Тер ха-


рач довтлж йовсн цагт туЬлмудт одсн кевуд-куукд туЬлан
тууЬад хэрж йовж. Нег кевун эвр альвн кевун бээж, туЬлан
бэрж авад унчкж. Наадкснь хамднь тууЬад йовж туЬлыг.
Таш-баш гиЬэд э Ьарад, одак урлдана мердудин ээд одак
кевун унж йовсн туЬл ургэд Ьарад гуунэ, суулэн ергж авад.
Кевун унхш туЬл деерэс. Камш зурхач тер урлдана мерд ирх
Ьазрт номан бэрэд зогсчаж. ТуЬл унсн кевун еерэЬэрнь да-
вад Ьарад одхла, Камш зурхач номарн Ьазр цокж: «Би келлус
харач довтлхла, укр унсн кун урлданд Ьарх, гиж». Би иигж
соцслав.

ХОШУДА ЭМЧ ХУРЛД К 0 Д Л Д ЙОВСНА ТУСКАР


Улмжин Арвг цусн евчтэ кууг ханрад цус авад эдгэдг бээж.
Хар моом Ьарсн кууг шатаЬад эдгэдг бээж хар моомиг. Моом
арвн хойр зусн болдгж. Дэкэд кууг эрул болвчн кеду курхинь
меддг бээж. Нег дэкж ах-ду хойрин негнь гемнхлэ, усинь авч
ирж хэлэЬэд эм егэд йовулчкад, арднь келж: «Эн гемтэнь
укшго. Бийнь удл уга укхм», - гиж келж. Мел келсэрнь Ьарч,
эрулнь укж. Дэкэд нег дэкж нег уурнь сурж: «Би кеду курх?» -
гиж. Арвг эмч келж: «Ьурвн жилдэн йовхч», - гиж. Тернь Ьурвн
жил болад, укхэн медчкэд, хулха кеЬэд, элэ ЬарЬад, эрк ууЬад,
хажЬр йовдл ЬарЬад бээж. Туунэс хооран медсн бийнь кеду
жилд йовхинь келдгэн уурч.
Чакна Бадм гидг уурнь кеду нас наслхан сурж. «Ик нас
наслхмч, ик юм узхмч», - гиж келж. Сибирь орад, Ьазртан ирэд
ецгрвэ. Улмжин Арвгин ач куукнь, Мучиряева Екатерина Сан-
гаджиевна, Элстд бээнэ, Ик махлан тохм дуудулад.
Дэкэд мана Хошуда хурлд Турвэн Андра эмч йовж. Бас сэн
эмч бээж. Андра эмчин ач куукн бас Элстд бээнэ.

БУХТАН ХУЛХАЧИН ТУСКАР


Хошуда эцгд Бухтаев Хулхач Бембеевич гидг евгн хошуда
бурх тэкэд йовсн, эвр цевр, эрк-чигэ уудго кун билэ. Эн евгн
намд шатр дасхсн, дэкэд йирин цуг хошудт тусан кургж йовсн
евгн.

133
в вкнрин зввр

Сиврт селэнэ нег захд мана авЬ бергн билэ Оозан Кука гидг.
Тер авЬ бергндэн одад, асхн ора хэрж ирлэв. Ирхлэм, тегэд тер
Бухтан Хулхач суржана:
- Шаня, иим ора куртл альд йовад йовбч? - гижэнэ.
Тиигхлэнь:
- Би авЬ бергндэн одад ирв, - гиж келжэнэв. Тиигхлэ, евгн:
- Уунэс хооран иим ора куртл бичэ йовад йов, - гижэнэ.
- ЯЬад? - гиж сурхла, Хулхач келжэнэ:
- Кемр ца-на гиЬэд нуулдхлэ, чи эн орсмуд дотр тенэд
улдхмч, - гижэнэ.
Тиигхлэ, би:
- Альдаран нуухлэ?
- Хальмг ТацЬчан орад нуухлэ, - гижэнэ.
- Ода Хальмг ТацЬчур кун авч йовшго, хэру нуулЬх улсиг
нааран авч иршго билэ, - гижэнэв. Тиигхлэ, евгн:
- Мана улан залата хальмг Ьазртан курлго бээшго, -
гижэнэ. - Эн улана йосичн нег чигн орн диилшго йосн болжана.
Эн йоснчн тогтад Ьучкхн жил болжах йосн. Хаана йосн кеду
мицЬн жилд бээснь медгдшго. Эн йоснчн дотрасн эвдрх йосн,
- гижэнэ. - Эн йосн эвдрх цагт мана улан залата хальмг орлцх
йоста, - гижэнэ. Тиигхлэ, би келлэв:
- Мана улан залата хальмгуд яЬж орлцх билэ. Мадн энд
туугдж ирсн улс яЬж тер йосна хуврлдэнд орлцх билэ?
- Нохан зо деерк цаснла эдл йосн, - гижэнэ Хулхач евгн.
- Чи бичкнч Ьазртан курхч, би кегшн Ьазртан курлго чигн
бээЬэд бээхв, - гилэ.
Тегэд нанд тиигхдэн келлэ: «Ьазртан курсн цагтан чи олн
хурсн Ьазрт келж йов мини келсн угиг», - гиж келж йовла.
Тиигэд эн евгн келсэр бидн Сиврэс хэру Ьазртан нууж
ирэд, Хальмг ТацЬчан тогтаЬад, цугтан документта, паспортта
болад. Цаг сольгдад, улана йосн дотран буурад, хувсхл болсн
цагла, мана нег улан залата хальмг улана йосна эвдрлдэнд
орлцснь цуг эмтн узцхэлэ.

ХОШУДА ХОЙР Б 0 К : КАЛЦУ БОЛН УТ БАСЦ


Ут Басц урст босдго бээж, сур уга. Калцу урст босдг, бая-
чудт худг малтдг бээж.

134
Сокровища предков

Нег дэкж Калцу Басц тал ирж, «Бек ноолдый», - гиж. Басц:
«Болшго, - гинэ. - Диилгдхлэ эмтн соцсчкх», - болна. Калцу:
«Кеер Ьарад, кун уга Ьазрт ноолдый, - гинэ. - Куунд келхм биш»,
- болна. Ут Басц: «Нэ», - гинэ.
Кеер ирэд, хоюрн ноолдна. Ут Басц диилчкж. Калцу келж:
«Чи уунд болад намаг диилж бээнэч. Олн хурсн Ьазрт чи нанд
Ьартм бэргдшгоч», - гиж. Тер юцгад гихлэ Калцу ик суртэ
кун бээж. Олн эмтн хээкрхлэ, чидлнь немгддг бээж, махмуднь
кеергддг бээж. Шинжч шалвринь эвкэд, Ьар сулар орхар
кечкхлэ, урст босад ноолдсн цагт куунэ Ьар шалврин эвкэрт орж
егдго бээж. Тиигж махмуднь кеергддг бээж. Шалврин эвкэр
Ьуйиннь булчцд шигдэд орж оддг бээж.
Нег дэкж Калцуг дахулад, мана Хошуда хурлын багш Хо-
шуда зээсц, баячуд, сээчуд нег ик хургт оч. Нег орс цуг эцгэс
ирсн бекнриг эргэд бек ноолдад, диилэд бээж. Тер орс хальмг
келтэ бээж. Цугтнь Хальмг ТацЬчин бекнриг диилж. Сул
Хошудас ирсн улс тал ирж. Ирэд, сурж: «Тадн бек авч ирсн
угавт?» - гиж. Мана зээсц: «Ирлэ», - болна. «Бектн элд бээнэ?»
- гиж сурж. Калцуг узулж, «Тер хот кежэсн кун тер», - гиж. Орс
наад бэрж: «Энуг бек гиЬэд авад йовдв?» - гиж. Калцу узл уга
кун, бек гиж саншго кун бээж. Орс йир ик цогцта кун бээж.
Калцу келж: «Ноолдый», - гиж.
Орс ноолдана сурЬуль сурсн кун бээж. Орс бек алтн часан
тээлэд, келж: «Унд цацулад мецг тэв. Тиигэд ноолдый», - гиж.
Калцу зээсцдэн келж: «Цацулад мецг тэв. Би диилхв. Часиг чи
ав», - гиж. Калцуг диилгдх гиЬэд мецг тэвсн юмн уга. Калцу:
«Кен мецг тэвнэ, тер кун часиг авхт», - гинэ. Хурлын багш, ба­
ячуд кун мецг тэвсн юмн уга. Тиигэд Калцу келж: «Шуугдхлэ,
уктлэн худг малтад, ерэн хэрлдэнэв», - гиж. Цугтан орс диилх
гиЬэд, кун мецг тэвсн юмн уга. Калцу орсиг келж: «Нэ, кун
мецг тэвж бээхш. Хоюрн Ьар атхлдад татлдый», - гиж. Орс
Ьаран егэд татлдж. Калцу нег Ьарарн мендлжэх кевтэ авад, на-
адк Ьарарн хэврЬэснь авад, деерэн авчкад, «Не, эн яЬж намаг
басв. Би унгиг нег мечэснь салЬнав», - гиж.
Хурлын багш, зээсц, баячуд - цугтан: «Калцу болшго, эрлЬ,
уул болх, - гиж. - Кел деернь тэв», - гилдж. Тигэд Калцу: «Хо-
оран Ьартн» гиЬэд хурулжэЬэд, элкэрнь Ьазр шудрулад тэвж.
Орсин чирэннь арсн жулЬрад, босн, часан шуурч авад, йовж
135
в вкнрин зввр

оч. Хойр-Ьурв хонад, бек ноолдан болхла, Калцула кун но-


олдсн юмн уга. Тиигэд мерэг Калцуд егч. Калцу келж: «Нанд
эн мерэ керг уга билэ. Эн олн улсин чирэд нег ку диилсн болх­
ла, сэн болх билэ», - гиж.
Тигэд Калцу эврэннь сээчудтэн келж: «Намаг дахулад йов-
хларн, намаг кун гиж сандг уга бээжит», - гиЬэд икэр Ьундж.
Нег дэкж хошудахн базр орж. Калцу дахад йовж. Эмтн
Калцу гилдэд бээхлэ, эн юн кумб гиж нег хальмг келтэ орс байн
сурж. «Калцу бек кун», - гилдж. Калцуг дуудж авад, келж: «Эн
кевсиг хойр давхрлад, уяд, мишг кечкэд, дуургэд буудя кехлэ,
дааж чадхвч?» - гиж. Калцу: «Даахв», - гиж. Тигэд тер байн
келж: «Эн мини тергнэс эврэннь тергн куртл дааЬад курхлэчн,
ецгэр егнэв», - гиж.
Калцу уурмудэн дахулж ирэд, кевсиг уюлад, буудяг келЬэд,
кевудт келж: «Кевсин хойр булцгиг хойр ээм деер егтн», - гиж.
Келсэрнь кевуд хойр ээм деегурнь хойр Ьартнь хойр булцгиг
бэрулнэ. Калцу Ьарад йовна, дахад цугтан йовна. Калцу
эврэннь тергн куртл курэд, тергн деер тэвнэ. Байн: «Нэ, ав,
- гинэ. - ецгэр. Зуг би чицнурднэв», - гиж. Чицнурдхлэ, арвн
хойр пуд татж.
Нег авЬасн Мукевунэ Егорас соцслав. Эн Мукевунэ Егор
гидг кун арвн хойртаЬасн авн авЬиннь мер урлданд орулдг
бээж. Тиигэд тер Калцуг орсла ноолдсн ик байрин урлданд
Шохана кер мериг унж урлданд орулсн бээж. Турун Ьарад,
лам толЬадм эдс еглэ гиж келдг билэ. Кеду урлданд орсн болх
дацгин негдгч ирдг бээж.

ХОШУД ЭЦГИН БААДГУД Т 0Р Л Э УУШ ИН ОЛЯН


ХАДМДТ БОЛСН ЙОВДЛ
Уушин Оля ах-ду хойр бээж. Уушин Омак ик ахнь бээж.
Дуудэн талтахнас хадмд хээж, худнь Шин Манжин Начр
гидг кун болх бээдлтэ. Мини соцссар болхла, тер куукн Шин
Манжин Начрин ду куукн бээж. Бээхтэ сэн байн кун бээж, эс
гиж зээсц тохмта кун бээсн болх бээдлтэ. Тиигэд Омакиг хадмд
хээЬэд, дуудэн эрк орулад, худнр болад орксн цагт Омакиг
угатяг соцсад, худнр кургэн хэлэнэвидн гиж. Оля арвн дола-
та бээж, Омак дууЬэн авад ирнэ. Оляг Ьолад келж: «Юн гидг

136
Сокровища предков

кургмб? ©ндр мернэ дерэд куршго, ектм мернэ амнд куршго


кургн», - гиж Ьолж. Тиигэд Омак келж: «Мини ду арвн долата,
эцгэсн шууЬэд, арвн долата кеву авч ирэд, марЬа кей», - гиж.
Шин Манжин Начр марЬа кех болна. Кучтэ цалмч кеву авч
ирнэ. Келж, нег агт аду цалмин арЬмж Ьазрт кургл уга цугтнь
бэрх нежэдэр, турун болж хэр кургнд арЬмж егч, Оля цалман
авад турун хайх болж, Шин Манжин Начр кек бор ажрЬта агт
авч иртн гиж. Тиигэд кек бор ажрЬта аду авад ирнэ. Кургн
эклэд цалм хайх болна. Нег ажрЬ адун арвн долан арвн нээмн
толЬа болдг бээж, йосн ик кесг мицЬн мертэ байн болхла, херн
тавн толЬа нег ажрЬ адун болдг бээж.
Оля эклэд цалм хайна, бэрсн мериг эмтн одад, цалмин
арЬмж сулдхад, арЬмж Ьазрт кургл уга цалмчд асрж егхмж.
Тер залус талтахна залус бээж. Тиигэд цуг гуудинь бэрчкхлэ,
эзн келж: «Тер кек бор ажрЬ бэртхэ», - гиж. Тер хоорнд Омак
дуудэн одад, шимлдэд келж: «Эн кек бор ажрЬиг нанд алж
ас», - гиж. Адуг цалм курх Ьазрар Ьархла, Оля цалм хаяд кек
бор ажрЬиг бэрж, эмтн одад цалмин арЬмж тээлтл давшурлсн
кевтэн деесиг сулдхж ки егл уга кек бор ажрЬиг боорлад алчкж.
Тер цагт марЬан болхла, кун уквчн зарЬ уга болдг бээж.

137
в вкнрин зввр

ТОДЛВР

Би 1944 жил ноябрин зурЬанд ик аюлла харЬв. Нег герт


арвн ерк бээдг билэвидн. Хойр ерэтэ модн гер билэ. Модн
полта, сиинцнь бас модн, чулань бас модн. Тер гер кезэнэ байна
гер бээж. Орань хала билэ. Цаадк ерэднь Долян Мучкахн,
Долян МууЬахн, Лижин Манжихн, Мучкан Муутлахн, БашнЬа
Баакахн иим тавн ерк билэ. Модн нарта зэрмнь нар деер, зэрмнь
нар дорнь унтдг. Долян Мучка ецгрв, хойр куукнь улдв, Мацк
Харгчн хойр куукн. Баакан Босля эктэЬэн, экнь гемтэ билэ, бас
хойр кун. Лижин Манжин Эвэш, куукнь Валя ода бээнэ, кевунь
Ьэрэ - Ьурвн кун. Долян МууЬахн: экнь Боова, ик кевунь Чимэ,
дарукнь Лиж, куукнь Бор, бичкн кевунь Борис. Борис Бор
хойр ода бээнэ. Эднэхн тавулн кун. Мучкан Муутла Боова, ик
куукнь Ганга, кевунь Коля, бичкн куукнь Галя - эднэхн дервн
кун. Иигэд арвн зурЬан кун цаадк ерэд бээдг билэ.
Наадк ерэднь Бухтан Хулхачин ик куукнь Лиж, дарукнь
БулЬн, кевунь Анжга - дервн кун. Мана бергн Байн хойр
кевутэЬэн, ик кевун Ш орва ода бээнэ, бичкн кевунь Цедэ билэ.
Эднэхн Ьурвн кун. Манахс: Борис, Куукн, би, Галя - бас дервн.
Барнян Дорж нег кун. Боожа нег кун. Барнян Дорж ода бээнэ.
Манахн дервулн ода бээнэвидн.
Деер келгдсн Долян Мучкан хойр куукн ецгрж одв,
Сибирт. Долян МууЬахн цугтан Ьазртан ирэд, экнь Боова,
ик кевун Чимэ, дарук кевун Лиж Ьазртан ирэд ецгрв. Бор
Борис хойр Элстд бээнэ. Ода Бор куукнь, Борис кевун бээнэ.
Лижин Манжихн Ьурвулн Ьазртан ирв. Ода нег куукнь бээнэ
Валя, Элстд. Муутлахн: хойр куукнь Сибирт ецгрв, экнь Боова
КолятаЬан Ьазртан ирэд ецгрв.
Цаадк ерэд бээсн улс. Ода эн улсас эмд бээхнь Долян
МууЬа Бор Борис хойр, Лижин Манжин Валя. Ьурвулн Элстд
бээнэ. Наадк ерэднь бээсн Бухтан Хулхачихн цугтан Ьазртан
ирвэ. Ода теднэс кун уга. Мана бергн Байн нег кевунь Цедэ
Сибирт ецгрв, нег кевутэЬэн Ьазртан ирв. Ода ик кевун Шорва
бээнэ, Элстд. Манахн: Борис, Куукн, би, Галя - цугтан Ьазртан
ирвдн. Ода Борис, Куукн, Галя Ьурвн Сарпад бээнэ. Боожа
Ьазртан ирлэ, ода уга.
Деер келгдсн цаадк ерэд бээсн арвн зурЬан куунэс ода
Ьурвн кун бээнэ. Наадк ерэд бээсн арвн Ьурвн куунэс ода
138
Сокровища предков

зурЬан кун бээнэ. Цуг тер герт бээсн херн йисн куунэс ода йисн
кун эмд бээнэ.
Би тер едр тер герт бээсн улс бичж бээнэв. 1944 жил одсн
увлэн КоокуЬа Нэдвид гидг куунэ экнь ецгрв. Дэкэд хавртнь
Ьарад Нэдвд бийнь ецгрв. Тер одсн увлэн Дуунян ЦаЬана
эмгнэ хойр куукн, нег кевунь ецгрв, мини бичсн Боожан. Мана
эк ецгрв курн. Хавртнь мана ээж ецгрв, дэкэд мана бичкн ду
куукн ецгрв. Эн улс тер мини аюлла гихв, зеткрлэ гихв харЬсн
едр уга билэ.
1944 жил ноябрь сарин тавн се цасн орад хонж. Мини
бичсн Бухтан Хулхач евгн йир цевр, эрк уудго, эцгиннь хойр
шар бурх тэкдг евгн билэ. Ноябрин зурЬанд ерун эрт босад,
гер эргулэд цасыг хаалЬ ЬарЬад цеврлэд, худг куртл, Ьарч ирдг
Ьазр куртл хаалЬ кеж. Герин емн ууднэс хол биш нег цеекн
ишкмд цасыг овалчкж.
Мел тер едр асхн ора болж йовсн цагла Хулхач намаг
нег саам шатр наадий, - гижэнэ. Би шатр наадхдан эвр дурта
билэв. Ода санхнь, нань сул цагтан кедг юмн уга бээж кевтэ.
Тиигэд би наадх болв. ©вгнд кезэнэк кесг уйднь хадЬлгдж
йовсн шатр билэ. Тер шатр хар бийдкнь хар модн билэ, цаЬан
бийдкнь агч билэ. Тер агч бийдк арвн зурЬан шатртнь цаЬан
мецгн деернь цоката билэ. ЦаЬан гисн темдг. ЦаЬан бийэснь
нег кевун дуту билэ. Тер кевуг нег кун кеж, тер кесн кевун йир
гиигн модн билэ. Ода санхнь бурЬсн бээж кевтэ. Кесн кевун
ода цагин кевунэ кецтэ билэ, деернь бичэтэ билэ: «1828 жил»
гиж. Тер шатрин нег кевун 1828 жил геедрсн болжана. Ода тер
шатр уга, би олж авхар хээв, олдхш. Би Сибирэс ирчкэд, 1958
жил ноябрин долан асхн оч Хулхачла шатр наадлав. Туунэс
нааран тер шатр дэкж узссн угав. Хулхач евгн Сарпан негдгч
фермд билэ. Би Сарпан хойрдгч фермэс люлькта мотоциклар
оч наадлав. Мана Борис Сибирэс шин «ИРБИТ» гидг люлькта
мотоцикл авч ирлэ. Хулхач евгн 1964 жил ецгрв.
Ш атран авад, наадхар тэвжэхлэ, Хулхач келжэнэ: «Шаня,
энчн чи ма хойриг сааман автл харцЬурж одх, шамдан тос кеж
авхм», - гижэнэ. Шам гиснь нег бичкн четокин бээдлтэ шил,
кевц Ьолта, амн деернь боднцг тэвчксн, боднцг деер давс
кечксн, тер юцгад гихлэ, бичэ Ьал ортха гиЬэд давс кедг бээж
бээдлнь. Хулхач намаг келжэнэ: «Шаня, чи Ьарад, тер чуланд
139
в вкнрин зввр

бидота тосн бээнэ, авад ир», - гижэнэ. Би одад авхар седхлэ, авч
болжахш, тер юцгад гихлэ, тер бидон 10 литр ордг бидон бээж.
Бидон дуурц бээж. Бидог йораласнь авад ергхлэ, гинжинь тер
елгэтэ дегэЬэс суЬрж егхш. Тегэд би хойр келэн ескэЬэн ергэд,
тер бидона гинжинь хойр талас авад, гинжинь Ьооднь ергэд
ЬарЬад авбв. Авад, орна емн, орн гиснь нар, Хулхач герл егхэр
шумран асачкж.
Намаг ирхлэ, шилин деерк асжасн Ьолыг авад, цаадк Ьартан
бэрэд герл егчэнэ. Би дааж чадл уга келэн нар деер тэвэд, кел
деерэн бидог тэвчкэд, амнаснь авад келтэлЬэд кежэнэв. Шилин
амн четокин амна дуцгэ. Тер тосн гисн бензин бээж, тер хуучн
ХТЗ (Харьковский тракторный завод), ЧТЗ (Челябинский
тракторный завод) трактор йовдг, хееннь медв, бензин биш
гиж келдг билэ. «Нигройл» гидг трактор заправлять кедг
горюч бээж. Нигройлар йовдг трактор тегэдэн шиптэ - ХТЗ,
гусеничный трактор - ЧТЗ. Тиигэд кежэтл, э Ьарчана «срр-срр»
гиЬэд. Би одак Хулхачин Ьарт бээсн Ьал тал хэлэхлэ, тер Ьалас
мини бидон тал «срр-срр» гиЬэд эвр акад Ьал Ьарад бээнэ. Би
тиим юм узэд уга кун алц болад хэлэЬэд бээвув.
Тиигж бээтл генткн юмн «пард» гив, би пол деер гедргэн
тусжв. Хамр амарм керосин орад, бидоЬан алдчкжв. Бидон
мини еер тусж, одак Хулхач евгн босад, тер бидог авад Ьарч
Ьаза одак ерун овалсн цасн деерэн хайж. Би босв, босхла, юмн
узгдхш, хойр Ьарарн бийэн цокхла, тер хоорнд юмн узгднэ.
Тер пол модн пол билэ. Ширтэ пол деер асхрсн керосин асад,
деерэн герин орад курэд, зальнь хэру пол тал ирнэ. Би зогсл
уга бийэн цокад бээнэв. Тер хоорнд эмтн гер дотрк бээсн юман
авад ЬарЬад Ьаза окад бээж. Цаадк ерэд Ьал орсн юмн уга,
цуг гер дотр бээсн юман чилхлэ, одак Муутла Ганга куукн
арвн дола-нээм курсн шаху бээж. Тер юцгад гихлэ, дунь нанас
Ьурвн ах билэ. Коля 14 билэ. Д е гид хойр ерэд ЬарЬдг юмн
уга болхла, Ганга намаг «Ьар цааран! Цасн деер келвр!» гиЬэд
тулкэд гертэс ЬарЬв. Би сиинцд ууднэ ард орад саак челэн
угаЬар бийэн цокад бээнэв.
Тиигж бээтл Ганга Ьарч йовад, нама узэд гижгэсм авад
тулкэд Ьаза ЬарЬв. Би Ьаза Ьарн Ьарад гуув. ГууЬэд йовхла, емн
юмн цугтан узгдэд йовна. Ьаза юмн узгднэ. Уульнц эвр ергн
билэ, эмтн хээкрлдэд йовхла цуг уульнцд гериннь еер зогсад
хэлэлдэд бээнэ. Негчн кун намаг бэржэхш, ардм хээкрэд йовна:
140
Сокровища предков

«Лиж, бэр! Лиж, бэр!» гиЬэд. Тиигн гихнь, МууЬа Лиж намас
Ьурвн ах билэ, эвр хурдн билэ. Намаг кееЬэд куцэд зергудм
йовж. Лиж намаг бэрхэр седчкэд, ээЬэд, бэрж чадл уга йовж.
Ардан хэлэхлэ, кун дала, нанас шуд зальта хар утан Ьарад,
паровозас Ьарч йовх утан кевтэ, ардан хэлэн емэрэн гууж йовсн
кун Ьульдрад унув. Унад, кесг эргэд босв, босн бийм унтрж оч.
Би тер Хулхачин ЬарЬад хайсн асчасн бидог узлэв, гертэс
Ьарч йовад. Хэрэд ирхлэ, тер цаадк ерэд бээсн МууЬа Бор
куукн терзин шилинь цокад хамхлад толЬаЬан ЬарЬчкад бийнь
гер дотр сууж гиЬэд келдг билэ. Дэкэд тер ерэд бээсн Баакан
Босля гемтэ экэн хучад, бийнь еернь бээЬэд бээж. Тер ерэд
заль орсн юмн уга - хойр ерэн дундк уудиг хаачкж. Тер герт
мана ерэд мана боднцг, мана бергнэ боднцг билэ, хоорндан
телэгтэ пегргт. Тер пеегргт хааЬуларнь керосин орж.
Намаг ирхлэ, тер пеегргт керосин аса бээж мана хойр еркд
йир му юмн болва. Увлин дуусн хот кехлэ, уухла, керосина амтн
Ьарад йир му болад бээвэ, нань хот уга, ул уга бээж болшго, тер
боднцган тиигэд чилтлнь идвдн. Тер гер дотрк Ьалыг Хулхачин
кевун Анжга унтраж. Мана бергн Байнд 10 литр ордг модн бедр
билэ. Туундэн ус кедг билэ, тер бедрт дуурц усн бээж эцкиннь
нар деер бээсн ишкэ тач авад, тер уснд норЬад чиигтэ ишкэЬэр
пол цокад унтраж. Тер Анжга нанас нег ах билэ. Иигж бичдгм
бээнэ, эн эмд бээх 8 кун цугтан ил герч.
Тер арвн литр керосиг Бухтан Хулхач хулдж авсн бээж.
Мана селэн ик билэ: 2400 ерк, 7 колхоз, тосна завод, узловой
темр хаалЬ, город мана селэнэс 25 дууна билэ. Мана селэнэ
нернь Веселоярск билэ, город нернь Рубцовск билэ. Тиигэд
долан колхоз цугтан городас горюч зеедг билэ. Хойр мер татсн
тергэр ЬурваЬад бочк 200 кг ордг. Мана селэнд МТС гид билэ
Ьучн долан колхоз совхоз теткдг. Мана селэн город хоорнд
кедлмшин улс зеедг рабоч поезд йовдг билэ. Городт хойр
ик завод бээдг билэ: Сельмаш, АТЗ (Алтайский тракторный
завод). Тиигчкэд деер келгдсн Хулхач евгн эвр цевр кун билэ.
Эмгн уга, хот кех тулэг, ерун хотт ямаран тулэ тулх, удин
хотт ямаран тулэ тулх, асхн хотт ямаран тулэ тулхинь цугтнь
диглчкдг билэ. Тер юцгад гихлэ, тулэн йир хатяр билэ.
Тер 1944 жил ноябрин тавн се орсн цасн мини хувэр орсн
бээж гиж саннав, тер юцгад гихлэ, тер се цасн эс орсн болхла,
141
в вкнрин зввр

би шатад укж одх билэв. Тиигэд деер бичгдсн 1944 жил ноябрин
6 асхн болсн ээмшгтэ аюлын йовдл эн. Хальмг куунэ келдг улгур
бээнэ «Аля - амрдго, Ьашун - кердго» гиж. Тер асхн шатр нааднав
гиЬэд шатад укж одн гив. Мини эмд Ьардг тер гер дотр илткэтэ
мана хошуда хойр шар бурхн билэ. ЯЬж медхв, тер хойр бурхн
тусладчн, би эмд Ьарсн болхв? Хальмг кун келдг: «зуурдын хойр-
Ьурвн укл бээдг» гиЬэд. Тиигэд би сандв: «Зуурдын нег уклэсн
тиигхд Ьарчв».
Хойрдгч уклэсн 1961-1963 жилмудт Ьарв гиж сандв, тер юцгад
гихлэг би икэр гемнэд, инвалид 2 группы болув. Намаг эмнсн
эмчнр ода эн Элстд Ьурвн кун бээнэ: Стеклов Марк Андреевич,
Жемчуев Виктор Петрович, Алексеев Убуш Эгеевич, дэкэдчн
эмчнр намаг эмнлэ. Тер эмчнр намд келдг билэ: «Танд мана
таблетк, порошок, укол некд болшго. Та йовад Ээдрхнд, эс гиж
Сарпульд очерьдт зогсад, очердтэн ирхлэ йовад, операц келЬэд,
тер операц кесн стол деерэн эмд улдхлэ, таниг эмнэд эдгэхувдн», -
гилэ. Очерьд удан болад ирдгж, жил болад, ерэл жил болад. «Танд
очерьдт зогсад кергго, - гилэ, - тер юцгад гихлэ, тана зуркнтн му,
- гилэ, - кун операц кешго», - гилэ. Тер операц кенэ гидгнь мини
оошктм ик шарх бээж - хиборозн коверны. Хиборозн коверны
гисн тер удан болад шархин эргндкнь хатж одсн. Эн цагт операц
угаЬар эмнж эдгэж болшго. Операцин хеен эмнхд амржн.

ЗУУДНЭ ТУСКАР

Эн зуудн Элстин больницд инфаркт болад орсн цагла зуудлсн


зуудн. Би нег нукнд унжанав, эвр гун нукнд. Нукнэ амнас хойр
Ьарарн бэрэд, дорагшан унн гиЬэд, эрэн гиж торчахла, ода яЬс
гиЬэд ээЬэд, хээкрэд, эвр гидгэр ууляд бээжв. Ьарм муурхла,
тер бэржэсн Ьазр хамхрхла, унад йовж одхув гиЬэд ээЬэд санж
бээлэв. Тегэд генткн мини эк хойр Ьарасм бийм тач авад, нукнэ
амн деер тэвчкв. Тегэд тер нукнэс ЬарЬв.
Мини экм орн деер кевтнэ. ©вртнь орад кевтн гихлэ, экм
нег келэн бокрчкж, тегэд емн орад кевтх арЬ уга болв. Тегэд
орна емн зогсж бээхлэм экм нанд келж бээнэ: «Цаачн эмтн
шууглдад, нирглдэд бээнэ. Тиигэн од!» гиснэ хеен би хойр
Ьаран сажжасн бээжв. Тегэд серхлэрн чочад, бийм серулжэсн
эмчиг би цокад авв.
142
Сокровища предков

Г-------------1

ПРИЛОЖЕНИЕ

Ее*
__________________________________________________
СВЕДЕНИЯ О ТЕКСТАХ

Цецн Билтгин туск. Запись Б.Б. Манджиевой 2001 года.


Кун мал уудх цагт... Запись Б.Б. Манджиевой 2008 года.
Хальмгуд Алта Ьарсна туск. Запись Б.Б. Манджиевой 2002 года.
Мазн Тоол-Мала гидг наЬцхан яЬж алсна тускар. Запись сделана
в октябре 2001 года Б.Б. Манджиевой.
Мазн яЬж кевуЬэн таньж авсна тускар. Запись сделана в октябре
2001 года Б.Б. Манджиевой.
Мазн нег дэкж кевуЬэн хасна туск. Запись сделана Б.Б. Манджие­
вой в октябре 2001 года.
Мазн нег дэкж дээЬэн дээлснэ туск. Запись сделана Б.Б. Манджи­
евой в октябре 2001 года.
Очра Мазна заячин тускар. Запись сделана в октябре 2001 года
Б.Б. Манджиевой.
Очра Мазна тускар. Запись сделана в октябре 2001 года Б.Б. Ман-
джиевой.
Миитр нойна туск тууж. Запись сделана в мае 2002 года Б.Б. Ман-
джиевой.
Ончхан ДирЬлин тускар. Запись сделана Б.Б. Манджиевой в мае
2002 года.
Ончхан ДирЬлиг баячуд зарЬд орулсна туск. Запись сделана в
мае 2002 года Б.Б. Манджиевой.
ТоЬстн така хойрин туск. Запись Б.Б. Манджиевой. 2002 год.
Шарада Шар богшурЬа. Запись Б.Б. Манджиевой. 2001 год.
Хортн хо Ьалзн моЬа бекунэ хойр. Запись Б.Б. Манджиевой. 2001
год.
©ндгн толЬа, килЬсн хол, дерсн шилв Ьурвн. Запись Б.Б. Ман-
джиевой. 2008 год.
Хавсн, давсн, хамхул Ьурвн. Запись Б.Б. Манджиевой. 2008 год.
Ном Тегсг хаана туск тууж. Запись Б.Б. Манджиевой 2001 года.
Хортн хо Ьалзн моЬан тускар. Запись Б.Б. Манджиевой. 2001
год.
МоЬан кел меддг кевунэ тускар. Запись Б.Б. Манджиевой. 2001
год.
Хальмгин хан хасгин хан хойрин туск тууж. Запись Б.Б. Манджи­
евой. 2001 год.

144
Сокровища предков

Долан уйднь дахн терсн Ээт Мергн Темнэ туск тууж. Запись Б.Б.
Манджиевой. 2002 год.
Сагсг Саарл кулгтэ Хээрт Хар Кукл. Запись Б.Б. Манджиевой.
2004 год.
Тавн те сахлта нег те евгн. Запись Б.Б. Манджиевой. 2004 год.
Кер Ьалзн хуцта Кеедэ гидг евгн. Запись Б.Б. Манджиевой. 2004
год.
Хатуч Хар Байн. Запись Б.Б. Манджиевой. 2002 год.
Долан хожЬр нег тужгр. Запись Б.Б. Манджиевой. 2001 год.
Шулм залу хойр марЬж. Запись Б.Б. Манджиевой. 2002 год.
ЯЬж Эрэн Сэн Эдг гидг кун шулм хораж. Запись Б.Б. Манджие­
вой. 2002 год.
Шитля нохата ацЬуч евгн. Запись Б.Б. Манджиевой. 2001 год.
Байн евгн ухата бер хойр. Запись Б.Б. Манджиевой. 2001 год.
Байн евгн кевундэн герэсэн келж. Запись Б.Б. Манджиевой. 2001
год.
ЯЬж нег байн кевундэн сурЬмж егч. Запись Б.Б. Манджиевой.
2001 год.
Нег байн кевундэн хадмд хээснэ тускар. Запись Б.Б. Манджие­
вой. 2001 год.
Нег байн кун кевундэн хадмд хээж. Запись Б.Б. Манджиевой.
2001 год.
Морджах куукнэ тускар. Запись Б.Б. Манджиевой. 2004 год.
Хойр байн марЬж. Запись Б.Б. Манджиевой. 2008 год.
Генн залу. Запись Б.Б. Манджиевой. 2004 год.
Генн кевунэ туск. Запись Б.Б. Манджиевой. 2004 год.
Хар Ьосинь тээлэд, улан Ьосинь емскчкв. Запись Б.Б. Манджие­
вой. 2004 год.
©ркэр орсн кишгэн авнав, уудэр орсн кишгэн авхшв. Запись Б.Б.
Манджиевой. 2001 год.
Тэвэдтэ Ьурвн евгн. Запись Б.Б. Манджиевой. 2002 год.
Зудта жил. Запись Б.Б. Манджиевой. 2001 год.
Элкнд Ьарсн эр хар мондс. Запись Б.Б. Манджиевой. 2008 год.
Ээлдхэн зэрлг. Запись Б.Б. Манджиевой. 2005 год.
Йор. Запись Т.Г. Басанговой. 2001 год.
Зууднэ тээлврин туск. Запись Б.Б. Манджиевой. 2001 год.
Шог. Запись Б.Б. Манджиевой. 2002 год.
Худл. Запись Б.Б. Манджиевой. 2008 год.
Андран Шохан. Запись Б.В. Меняева. 2008 год.
145
в вкнрин зввр

Нимгрэ Ижэ. Запись Б.В. Меняева. 2008 год.


Натра Эдэ. Запись Б.В. Меняева. 2008 год.
Мооньга Шорва. Запись Б.В. Меняева. 2008 год.
Тээлвртэ туульс. Запись Б.Б. Горяевой. 2006 год.
Хальмг улгурмуд. Запись Б.Б. Горяевой. 2006 год.
Кун уцЬсн цагла келдг уг. Записано Басанговой Т.Г. в 2003 году.
Кезэнэ хальмг улс яЬж урэн ескдг бээж. Запись Б.Б. Манджиевой.
2001г
Хальмг улсин хот. Запись Б.Б. Манджиевой. 2004 год.
Хурмин махн. Запись Б.Б. Манджиевой. 2004 год.
Герэс халЬн. Запись Б.Б. Манджиевой. 2004 год.
Чонын тускар. Запись Б.Б. Манджиевой. 2004 год.
Зорхн зотх дутман тарЬлдг. Запись Б.Б. Манджиевой. 2004 год.
Хун шовуна туск. Запись Б.Б. Манджиевой. 2004 год.
Кун мал уудх цагт. Запись Т.Г. Басанговой. 2003 год.
Мал-аЬрусна тускар. Запись Т.Г. Басанговой. 2004 год.
Темэн кевун хойр. Запись Т.Г. Басанговой. 2003 год.
Мернэс ухата аЬрусн уга. Запись Б.Б. Манджиевой. 2004 год.
Мис ноха хойрин тускар. Запись Б.Б. Манджиевой. 2002 год.
Зуухан Алтн Дееврт сурЬуль сурсн хойр хальмг кевунэ тускар. За­
пись Б.Б. Манджиевой. 2001 год.
Санжин Манжин туск. Запись Б.Б. Манджиевой. 2002 год.
Бек кун. Запись Б.Б. Манджиевой. 2001 год.
Бек куунэ тускар. Запись Б.Б. Манджиевой. 2001 год.
Хошуда хурлд кедлж йовсн Камш зурхачин тускар. Запись Б.Б.
Манджиевой. 2001 год.
Геснэ Кокр. Запись Б.Б. Манджиевой. 2001 год.
Хошуда эмч хурлд кедлж йовсна тускар. Запись Б.Б. Манджие­
вой. 2001 год.
Бухтан Хулхачин тускар. Запись Б.Б. Манджиевой. 2008 год.
Хошуда хойр бек: Калцу болн Ут Басц. Запись Б.Б. Манджиевой.
2001 год.
Хошуд эцгин баадгуд терлэ Уушин Олян хадмдт болсн йовдл. За­
пись Б.Б. Манджиевой. 2001 год.
Тодлвр. Запись Б.Б. Манджиевой. 2005 год.
Зууднэ тускар. Запись Б.Б. Манджиевой. 2006 год.

146
Сокровища предков

КОММЕНТАРИИ

1. Шинжч кун - наблюдатель, исследователь.


2. Алх дешинь - молот наковальня.
3. Сег - низина, местность с сочной травой.
4. Сем - расстояние между вытянутыми большим и указатель­
ным пальцами с подогнутыми двумя суставами.
5. Ьурвдгч даалЬвр келмрч мартсар бидн бичсн угавидн (третью
трудную задачу заданную герою мы не приводим т.к. сказитель за­
памятовал ее).
6. Дееж - почетное угощение (в тексте: цаЬан махна нуЬлур) -
букв.: кусок прямой кишки.
7. ОрЬдул - букв.: ушедшие.
8. Задта кун - человек, обладающий сверхспособностями управ­
лять природными стихиями с помощью камня «зад».
9. Шуурулад (в тексте: шуураЬад) завьюжить.
10. Х е ЬарЬх - резать овцу.
11. Сэ булалдх - соперничать, бороться за власть хана.
12. Сумн ивтрдго це кешг - непробиваемая стрелами чугунная
кольчуга.
13. Дун соцсхгдх Ьазрт - на расстоянии слышимости человече­
ского голоса (приблизительно 1 км.).
14. Эжго эрм цаЬан кедэ - безлюдная пустынная местность.
15. Хань - сустав.
16. Хээч сумн - стрела-ножницы.
17. В тексте: шуужлдх - индивидуальное произношение сказите­
ля; надо суущлдх - стоять перебирая задними ногами (о коне).
18. Саадгин сумн курх Ьазрт - на расстоянии полета стрелы.
19. Одн куцхлэ - букв.: с наступлением сумерек, когда все звезды
появляются.
20. Маля - (в тексте: чон цокдг маля, буруЬин шудн маля, кееЬин
маля) - плетенная из тонких ремешков вокруг ремневого стержня
круглая в сечении плеть, отличающаяся особой прочностью и тон­
костью отделки.
21. Ш анжр - хурлд цуглулсн тосн (топленое масло, собранное
для возжигания лампад в хуруле).
22. В тексте: ерулЬ - индивидуальное произношение сказителя;
общепринятое - врвлг - пух птиц; оперение.

147
в вкнрин зввр

23. Би иигж кегшн улсас соцслав (Так я слышал от стариков)


- своеобразная концовка сказки, в которой сказитель дает инфор­
мацию от кого (в иных случаях, когда или в каком возрасте, при
каких обстоятельствах) была услышана сказка.
24. В тексте: белвсн кевун - по пояснению сказителя имеет зна­
чение средний сын, белвсн - белкусн - поясница, середина тела чело­
века.
25. Бичг татулх - ритуал гадания по письменному тексту сутр.
26. Туулан тец алтн ширэ - волшебный предмет «золотой пре­
стол из заячьих коленных чашечек».
27. В тексте: Хен Ьэрд шовун - индивидуальное произношение
сказителя; общепринятое - Хан Ьэрд шовун - мифическая царь
птица.
28. Чееждэн алтн мецтэ - букв.: на груди золотое родимое пятно.
29. Бурэ-бушкур - музыкальный духовой инструмент.
30. Те - пядь (мера длины, расстояние между концами вытяну­
тых большого и безымянного пальцев).
31. ЬалдЬлзулад (хальдЬлзулад) - стегать, хлестать (барана).
32. Булмг - булмак, национальное кушанье калмыков - мука,
смешанная с маслом, салом.
33. Элкнд Ьарсн эр хар мондс - букв. фурункул, образовавший­
ся в области печени.
34. Ээлдхлин зэрлг (в тексте: ээлдхэн зэрлг) - предсказания;
жанр ойратской литературы.
35. СаналдлЬн (в тексте: саналдсн) - глубокий вдох у калмыков
считается плохой приметой.
36. Доралх - семенить ногами (о беге коня).
37. Андран Шохан - представитель рода чонахины Хошеутов-
ского аймака. Песня сложена земляками.
38. Нимгря Ижэ - представитель рода хасгуд. Погиб на фронте.
До войны предпринял попытку жениться на молодой девушке, но
получил отказ, так как был намного старше ее. О том, как он сва­
тался, поется в песне.
39. «Натра Эдэ» - песня-плач. В ней поется об одном предста­
вителе рода дашихн - Натра Эдэ, который работал бригадиром
полеводческой бригады в 30-е годы в совхозе Сарпа. Получив хо­
роший урожай зерна, оказал большую помощь землякам в засуш­
ливые, неурожайные годы.
148
Сокровища предков

40. «Мооньга Ш орва» - песня о военном комиссаре Сарпинского


улуса, во время Великой Отечественной войны руководившем стро­
ительством оборонительных укреплений на реке Дон, в котором
принимало участие свыше семисот калмыков.
41. Овхах (в тексте: овхаж) - приподниматься; выдаваться, воз­
вышаться; куунэ мер унсн кун овхаж хатрдг - на чужой лошади че­
ловек едет приподнимаясь; ~ чувствовать себя не на своем месте.
42. Бийэн барх - дискредитировать себя, потерять авторитет.
43. Седц кун - франт, щеголь.
44. Будркэ - рукоятка грудины (барана).
45. Зодх (в тексте: зотх) - бить, ударять колотить.
46. Боорлдх (в тексте: боорлдад) - душить, давить друг-друга за
горло (о лебедях).

149
в вкнрин зввр

СЛОВАРЬ

анат. - анатомия
бот. - ботаника
геол. - геология
гидр. - гидроним
дерб. - дербетский говор
ист. - история
мед. - медицина
муз. - музыка
перен. - в переносном значении
рел. - религия
фольк. - фольклор
этн. - этнография

Аадмг - 1. адмак,творог, творожная масса (получаемая при


процеживании бозо после перегонки калмыцкой водки из кумы­
са); 2. блюдо из творога и молока
АвЬнг - анат. мошонка
Агт - отборный конь, рысак
Адун - табун, косяк лошадей
АжрЬ - жеребец
Алд - сажень (мера длины)
АрЬмж - аркан, лассо
Арз - арза, дважды перегнанная молочная водка
Аршан - аршан, целебный (минеральный) источник; целебная
вода
Ээл - аил, хотон, селение
Эрмг - 1. жир в брюшной полости лошади; 2. перен. полнота,
тучность
БаЬлцг - 1. запястье; 2. кисть руки
Белвсн - 1. вдова, вдовец; 2. средний, середина
Боз - 1. бозо (гуща, остающаяся после перегонки молочной
калмыцкой водки)
Бооцан - 1. договор, соглашение, контракт; 2. заклад, спор
Боргчн - серая, сивая (о масти самок животных)
Борцлх - вялить мясо (изрезав его на тонкие полоски)
Беер - анат. почка
Бек - 1. борец, силач; 2. спинка альчика

150
Сокровища предков

Берв - 1. подколенные сухожилия; 2. сгиб колена с мускулами


и сухожилиями
БуЬ-марл - олень
Булмг - булмак, саламат (национальное кушанье калмыков -
мука, смешанная с маслом, салом)
Бульчрха - железа
Бура - прут
БурЬсн - верба
Бурмшг - войлочная накидка
Бурнтг - повод, поводок (для верблюда; привязывается к носо­
вому кольцу)
Буур - верблюд-самец
Буру - бычок (в возрасте от года до двух)
БуруЬин шудн маля - плеть грубого плетения
Гелц - буддийский монах, гелюнг
Генн - 1. наивный; 2. доверчивый; 3. бесхитростный
Гер - дом, здание, изба, юрта; ишкэ гер - войлочная юрта; шавр
гер - землянка
Гузэн - 1. анат. рубец; брюшина; 2. живот, брюшко
Гурэ- вена
Ьазр - 1. земля, почва; 2. земля, мир; 3. местность; 4. место,
путь; 5. пространство, расстояние; хойр хурЬн дуцгэ Ьазр - про­
странство в два пальца
Ьазрин шуурха - трещина в земле
Ьанз - курительная трубка
Ьац - засуха; бескормица
ЬолЬа - анат. толстая кишка (жвачного животного)
Ьуй - ляжка
Ьууль - нищета; милостыня; Ьууль Ьуух - просить милостыню
Даальц - перемётная сумка
Дава - 1. перевал; 2. круг, тур
Давшур - 1. лестница; 2. ступень; 3. крыльцо; 4. трап
Дееж - почетное угощение (первый кусок мяса, первая чаша чая)
Дерсн - бот. чакан (дикий)
Довун - 1. холмик, бугорок, возвышенное место; 2. кочка
Докъя - сигнал (условный знак)
Долм - юрта из жердей и кошмы
Доралх - 1. идти (бежать) иноходью (о лошади); 2. перен. вести
легкую беседу
151
в вкнрин зввр

Жульжуха - птенец
Зад - ненастье, непогода
Задта кун - человек, обладающий способностями вызывать не­
погоду
Заяч - творец, создатель
Зе - внук, внучка (по линии дочери); племянник, племянница
(по материнской линии)
Зеерг - 1. нелюдимый; 2. робкий, пугливый
Зем - 1. вина, проступок, преступление; 2. уст. падаль, труп
Зес - медь
Зорхн - барсук
Зу - 1. частица усиления, подтверждения; 2. игра
Зуд - бескормица
Инцхэх - ржать
Ирг - 1. кастрированный баран, валух; 2. низ (внутренней сте­
ны калмыцкой кибитки)
Ишкэ - войлок, кошма
Йовц - шаг, ход, движение
Йозур - 1. корень, основание; 2. перен. основа, главное поло­
жение
Йор - 1. предрассудок; 2. суеверие; 3. примета
Йорал - 1. дно, донышко, основание; 2. перен. глубина, глубь
КевлЬн - пережевывание жвачки (животными)
Кеелтэ - беременная (о животных)
Киим - анат. толстая кишка (у коровы)
Киитц - кизяк из бараньего навоза
КилЬсн - 1. волос, волосы; 2. перен. узкий; килЬсн хол - узкое
горло
Кит - анат. толстая кишка (у лошади)
Козлдур - очки
Ке-хуйг - панцырь, броня, кольчуга
Кевч - тетива (лука)
Кевчлх - стягивать концы лука
Кезр - карта, карты (игральные)
Келгн - средство передвижения; транспорт
Кешг - полог, завеса, занавес
Кудх - истреблять, уничтожать
Курн - хорёк
Лам - рел. лама, буддийский монах
152
Сокровища предков

Маань - 1. рел. мани (название одной из буддийских молитвен­


ных формул); 2. рел. флажок, вымпел; 3. рел. талисман (рукопис­
ный)
Маля - плеть, нагайка (из плетенных полосок ремня)
МацЬс - мангас, сказачное чудовище
МээЬг - кривой, искривленный
Мец - 1. родимое пятно, родинка; 2. приманка
Медлгч - 1. знаток; 2. знахарь
Мондс - фурункул
Ном - 1. рел. учение, канон; 2. книга; 3. наука; 4. грамота, уче­
ба
Ноолх - тормошить, трепать, теребить
Нудрм - кулак; нудрмин чицгэ - совсем маленький
ОрЬдул - 1. беглец, дезертир; 2. ушедший
Оон - сайгак (самец)
Ооср - 1. веревка; 2. перевязь кибитки; ооср буч уга орд цаЬан
ергэ - белый дворец-кибитка без веревки-крепления
ввцун - анат. грудина
вецэн - разлад, неполадка
в р евдх - сочувствовать
вргмж - 1. восхваление; 2. вдохновение; 3. поддержка, по­
мощь
Саадг - колчан (для стрел)
Сагсг - 1. длинный, отросший, косматый; 2. шестимесячный (о
молодняке)
Сайглх - идти мелкой иноходью (бег коня)
СалдрЬ - ременная застежка (под уздой)
Сэцгрцг - анат. сычуг (жвачных животных)
Сежг - мнительность, подозрение
Семжн - анат. 1. сальник; 2. жировой покров брюшины
Соя - клык
Сем - пядь (мера длины)
Сецч - тамада
Сувэ - боковая часть грудной клетки
Сузг - 1. вера, набожность, суеверие; 2. прилежание
Сум - храм
Тайг - 1. посох, трость; 2. костыль
Таша - 1. тазобедренный сустав; 2. подвздошная кость; 3. прост.
бедро, бок
153
в вкнрин зввр

Тек - козел (некострированный)


Телвх - высок. стремиться к чему-либо
Телулх - натягивать, заставлять расправлять
Темн - 1. большая игла; 2. металлический наконечник (для про­
тыкания ноздрей верблюда)
ТоЬстн - павлин
ТолЬан экн - головной мозг
Тел - приплод, молодняк
Тец - коленная чащечка
Терл - 1. родство, родня; 2. род; 3. рождение; 4. родственный,
родной
Теемдх - завязывать калмыцким узлом
ТулЬ - таган, треножник (для котла)
Тулм - кожаный мешок
Тужгр - 1. безволосый; 2. коротковлолсый
Туцгрцг - 1. кошелек, бумажник; 2. кисет
Умш - крупинка, крошка
Уньн - жердь, который поддерживает верхний круг юрты
Урлдан - бега, скачки, гонки
Утх - нож, ножик; кееЬэ утх - декоративный нож
Ууц - 1. круп (лошади); 2. крестец; 3. анат . таз
Увлзц - 1. зимовка, зимовье; 2. зимник
Уй - 1. сустав; 2. звено; составная часть чего-либо; 3. поколе­
ние; 4. период, эпоха
Укуг - посудный шкаф, ларь
У-хэ - уст. сердечно благодарить, раскрывать душу
Ха - передняя нога туши
Хад чолун - камень-утес
Хальм - слой жира
Харач - матица, круг (юрты)
Хару - 1. ревнивый; 2. заботливый; 3. скупой
Хамхул - бот. перекати-поле
ХожЬр - безволосый, плешивый
Хозлг - таратайка, двуколка
ХорЬлжн - свинец, свинцовый
Хорн-шу - яд, отрава; ядовитая жидкость
Хотхр - 1. лощина, низкое место; 2. изогнутый, наклонный
Хеермг - хормек (бозо, разбавленное молоком)
Ху - смерч, вихрь, порывистый ветер
154
Сокровища предков

Худнр - сваты
Хурмш - 1. старый закоптелый войлок; 2. рванный кусок вой­
лока
Хурм - свадьба, пир, пиршество
ЦаЬан евсн - ковыль
ЦаЬан махн - анат. прямая кишка
Цалм - аркан, лассо (для ловли лошадей)
Цар - вол, кастрированный бык
Цацл - рел. кропление
Цер - запрет, запрещение
Цегц - чарка, чашечка, чаша
Цесн - желчь
Це хээсн - чугунный котел
Чигэн - кумыс
Чиидмг - чидмег (напиток из кумыса или бозо, разбавленное
водой)
Чичрхэ - анат. брыжейка
ШавшлЬн - горизонт
Шарлжн - бурьян
Шиир - 1. анат. голень; 2. ножки; 3. возвышенность
Шинж - 1. признак, примета; 2. ушко стремени; 3. уст. мера в
десять пригоршней
Ширких - 1. быть грубым, ощетиниться; 2. перен. быть тол­
стым
Шоцхр - кречет
Шевг - шило
Шумр - лучина
Шу - 1. селитра; 2. пересоленный; 3. уст. таможня, пошлина;
4. щелочь
Шуурмг - сушенный творог
Эргц - 1. тур, оборот, ход; 2. уст. рел. хождение вокруг мона­
стыря
ЭрлЬ - прошение, просьба
Эмэл - седло
Эмэлин буург - седельная лука
Ялч - уст. батрак
Ям - должность, служба, чин
Ясн-усн - 1. кости; 2. все тело (букв. кости да волосы)

155
в вкнрин зввр

УКАЗАТЕЛЬ ГЕОГРАФИЧЕСКИХ И ЭТНИЧЕСКИХ


НАЗВАНИЙ

АЬш С.119
Алта С.18
Ээдрхн С.35
Зуухан Алтн Деевр С.125
Ижл мерин кевэ С.17
Ижлин цаадк амн С.36
Кетчнрэ район С.121
Орс улс С.17
г. Рубцовск С.141
Сарпуль С.142
п. Сарпа С.131
Сивр С.36
Хальмг ТацЬч С.35
Хальмгин С.57
Хасгин С.57
Хошуд эцг С.130
Шиирин жирн зурЬан толЬа С.94
Элст С.119

156
Сокровища предков

УКАЗАТЕЛЬ ИМЕН МИФОЛОГИЧЕСКИХ,


ЛЕГЕНДАРНЫХ И ИСТОРИЧЕСКИХ ПЕРСОНАЖЕЙ

Агтн С.21
Авлын ЦаЬан С.21
Андлва шулм С.89
Андран Шохан С.108
Бурхн багш (Будда) С.53
Бухтан Хулхач С. 133
Геснэ Кокр С.131
Ьаван Шарв С.36
Иштгин Арвн Нээмтл С.26
Камш зурхач С.130
Калцу С.134
Кеедэ евгн С.81
Миитр нойн С.35
Мооньга Ш орва С.110
Н атра Эдэ С.109
Нимгрэ Ижэ С.108
Нойтн С.120
Ном Тегсг хан С.46
Ончхан ЖцрЬл С.37
Очра Мазн С.22
©вэн Босхмж С.106
©ргэ-Тургэ С.22
Санжин Манж С.128
Тоол-Мала С.21
Телмжэн Боова С.106
Темр-Утцн С.22
Тужгр С.86
Турвэн Андра С.133
Увш хан С.18
Ут Басц С.134
Утажин Цэббэ С.105
Уушин Омак С.136
Уушин Оля С.136
Улмжин Арвг С.133
Хальмгин хан С.57

157
в вкнрин зввр

Хасгин хан С.57


Хатуч Хаар Байн С.82
Хээрт Хаар Кукл С.71
Хойр хальмг кевун С.125
Цецн Билтг С.17
Цевг Дорж С.18
Чилдр Билдр Баатр С.71
Ш евг С.84
Эрэн Сэн Эдг С.89
Ээт Мергн Темн С.63

158
Сокровища предков

УКАЗАТЕЛЬ СКАЗОЧНЫХ СЮЖЕТОВ

В указателе после названия сказки дается ссылка на издание:


Сравнительный указатель сюжетов. Восточнославянская сказ­
ка. Составители Л.Г. Бараг, И.П. Березовский и др. - Л.: Наука,
1979.
Цецн Билтгин туск (О Цецен Билтиг). Как эпизод 2400 Хи­
трость Дидоны: человек выпрашивает участок земли с воло­
вью шкуру; разрезает шкуру на тонкие ремни и обводит ими
большое пространство.
Шарада Шар богшурЬа (Желтый воробей). 2034А* Былин­
ка уколола воробья: воробей укололся, объясняет - ветер начинает
разметать шерсть, которую обрабатывали женщины, женщины -
бить детей, дети - гонять кошку. . . овца съедает верхушку былинки
- воробей умирает от смеха.
Ном Тегсг хаана туск туу^ (История о Номо Тёксег хане).
Сочетание следующих сюжетов: 551 Молодильные яблоки + 531
Конек-горбунок + эпизод сюжета 301 А, В Три подземных царства
+ 3001Победитель змея + концовка сюжетного типа 551 Молодиль-
ные яблоки.
Три брата едут в земли, в которых не бывал отец, чтобы к нему
вернулось зрение (551 Молодильные яблоки).
Разработка сюжета 531 Конек-горбунок: Герой добывает от­
цовского коня, за которым ухаживает представитель иного мира.
Выполняет свадебные поручения, купается в кипящем молоке, хан
тоже пробует, но погибает. Герой получает руку дочери Усун хадын
хана.
Эпизод сюжетного типа 301 А, В Три подземных царства. Бра­
тья сбрасывают героя под землю. С помощью волшебных листьев,
принесенных мышами, герой исцеляется.
Развитие сюжета 3001Победитель змея (как эпизод). Герой
освобождает обреченную на съедение девушку, дочь хана подзем­
ного мира.
Продолжение сюжета 301 А, В Три подземных царства. На
птице Хан Гаруди, птенцов которой он спас, поднимается на зем­
лю. Возвращается домой с невестой, дочерью Усун хадын хана.
Концовка сказки сюжет 551 Молодильные яблоки: Хану-отцу
возвращается зрение, так как он не бывал в подземном мире.

159
в вкнрин зввр

МоЬан кел меддг кевунэ тускар (О юноше, знавшем язык


змей). 670 Язык животных. Юноша в награду за спасение змеи
получает знание языка всех живых существ. О чудесном знании
юноши никто не должен знать, в противном случае его ожидает
смерть. Женившись, герой однажды смеется, вспоминая о том, как
хотел взять чужое счастье. Жена докучает ему с желанием узнать
о причине его смеха. Услышав разговор жеребенка с кобылицей,
юноша проучил свою допекавшую жену и остался жив.
Тавн те сахлта нег те евгн (Старик сам с пядь с бородой в
пять пядей). 1063 Кто дальше кинет дубину (как эпизод).
Хатуч Хар байн (Жадный богач Хара). 1004 Волы в бо­
лоте утопились (как эпизод, не имеет полного соответствия).
Юноша, отрезав у волов хвосты, воткнул их в землю, волов
угнал, их хозяевам, сказал, что волы пьют воду.
Шулм залу хойр марЬж (Шулмус и мужик состязались).
1091 Кто приведет более необыкновенное животное: шулмус
приезжает на козе, мужик приезжает на жене, шулмус не может
отгадать.
Байн евгн кевундэн герэсэн к ел^ (Богатый старик своему
сыну завещание сказал) (910 А). Ум от бедствий. Каждый день
обувай новые сапоги, в каждом хотоне строй дом, каждый месяц
женись. Герой с помощью старика-мудреца познает эти заветы.
ЯЬ^ нег байн кевундэн сурЬм^ егч (Как один богач свое­
му сыну поучение давал). - 981 А**Объедки. Отец приказывает
сыну привезти из путешествия объедки; они спасают от голод­
ной смерти товарищей во время бурана.
Тэвэдтэ Ьурвн евгн (Три пятидесятилетних старика). - 921
Е** «Почему голова седеет вперед бороды?» (как эпизод).

160
в вкнрин зввр

Шова Нимеевич Энчаев и Шаня Васильевич Боктаев. Алтайский край,


Рубцовский р-н, с. Веселоярск. 1953 г.

Сидят (слева направо): Николай Мучкаевич Мутулов, Шаня Васильевич


Боктаев, Михаил Егорович Мукабенов.
Стоят (слева направо): Галина Васильевна Боктаева, Андрей Бухтаевич
Хулхачиев, Ама Босхомнджиевна Мутулова.
Алтайский край, Рубцовский район, с. Веселоярск. 1955 г.
162
Сокровища предков

Слева направо: Нарн Егорович Анюшев, Гаря Уланович Анюшев и


Шаня Васильевич Боктаев. пос. Цаган-нур. 1959 г.

Шаня Васильевич и Борис Васильевич Боктаевы. г. Элиста, 2004 г.

163
в вкнрин зввр

Беседа член-корр. РАН, проф. В.М. Гацака со сказителем


Ш.В. Боктаевым в КИГИРАН. 13 апреля 2007г.

Шаня Васильевич за разгадыванием головоломки нярн шинж. г. Элиста,


2 марта 2008 г.
164
Сокровища предков

Ш.В. Боктаев с ученым из Японии профессором Дава.


г. Элиста. 23 мая 2002 г.

Встреча с ученым из Германии Эрикой Таубе. КИГИ РАН, 2003 г.

165
в вкнрин зввр

Шаня Васильевич с супругой Гиляш Санджиевной. пос. Сарпа. 1981 г.

Утаджиев Шорва Мухараевич, Боктаев Шаня Васильевич.


Финский залив, Ленинский шалаш. 1959 г.

166
Сокровища предков

Боктаев Шаня Васильевич


в Музее традиционной культуры им. Зая-пандиты КИГИ РАН. 2006 г.

167
ввкнрин зввр
168

Шаня Васильевич с супругой Гиляш Санджиееной, детьми, внуками и правнуком, г. Элиста, 2008 г.
Сокровища предков

СОДЕРЖАНИЕ
Шаня Васильевич Боктаев и его репертуар............................ 5

ДОМГУД БОЛН ТУУЩС. МИФЫ И ПРЕДАНИЯ


Цецн Билтгин т у с к ..................................................................... 17
Кун мал уудх ц а г т ...................................................................... 17
Хальмгуд Алта Ьарсна ту ск ....................................................... 18
Мазн Тоол-Мала гидг наЬцхан яЬж алсна тускар.................... 21
Мазн яЬж кевуЬэн таньж авсна тускар...................................... 25
Мазн нег дэкж кевуЬэн хасна ту с к ............................................ 26
Мазн нег дэкж дээЬэн дээлснэ туск............................................ 27
Очра Мазна заячин тускар......................................................... 27
Очра Мазна тускар..................................................................... 28
Миитр нойна туск тууж .............................................................. 35
Ончхан ДирЬлин тускар............................................................ 37
Ончхан ЖдрЬлиг баячуд зарЬд орулсна ту ск .......................... 39

ТУУЛЬС. СКАЗКИ
Ац-адусна туск туульс. Сказки о животных
ТоЬстн така хойрин туск ............................................................ 42
Шарада Шар богшурЬа............................................................. 42
Хортн хо Ьалзн моЬа бекунэ хойр.............................................. 43
вндгн толЬа, килЬсн хол, дерсн шилв Ьурвн............................. 44
Хавсн, давсн, хамхул Ьурвн........................................................ 45
Сидтэ туульс. Волшебные сказки
Ном Тегсг хаана туск тууж ......................................................... 46
Хортн хо Ьалзн моЬан тускар ..................................................... 53
МоЬан кел меддг кевунэ тускар................................................. 55
Баатрлг туульс. Богатырские сказки
Хальмгин хан хасгин хан хойрин туск тууж............................... 57
Долан уйднь дахн терсн Ээт Мергн Темнэ туск тууж ............. 63
Сагсг Саарл кулгтэ Хээрт Хар К у к л .......................................... 72
Бээцин туульс. Бытовые сказки
Тавн те сахлта нег те евгн .......................................................... 79
Кер Ьалзн хуцта Кеедэ гидг е в гн ................................................ 81
Хатуч Хар Байн ......................................................................... 82
Долан хожЬр нег тужгр .............................................................. 86
Шулм залу хойр марЬж .............................................................. 88
ЯЬж Эрэн Сэн Эдг гидг кун шулм хораж .................................. 89
169
в вкнрин зввр

Шитля нохата ацЬуч е в г н .......................................................... 91


Байн евгн жолач кевун хой р...................................................... 91
Байн евгн ухата бер х о й р ........................................................... 93
Байн евгн кевундэн герэсэн келж............................................... 94
ЯЬж нег байн кевундэн сурЬмж е г ч ............................................ 95
Нег байн кевундэн хадмд хээснэ тускар..................................... 95
Нег байн кун кевундэн хадмд хээж............................................. 96
Морджах куукнэ тускар............................................................. 96
Хойр байн марЬж ........................................................................ 97
Генн з а л у ...................................................................................... 97
Генн кевунэ т у с к ........................................................................ 98
Хар Ьосинь тээлэд, улан Ьосинь емскчкв................................. 98
вркэр орсн кишгэн авнав, уудэр орсн кишгэн авхш в............. 99
Тэвэдтэ Ьурвн е в г н ..................................................................... 99
Зудта ж и л ................................................................................... 100
Элкнд Ьарсн эр хар м ондс.......................................................... 101

ЭЭЛДХЛИН ЗЭРЛГ БОЛН ЙОР


ПРЕДСКАЗАНИЯ И ПРИМЕТЫ
Ээлдхлин з э р л г ........................................................................... 102
Й о р ...............................................................................................102
Зууднэ тээлврин т у с к ..................................................................104

ШОГ БОЛН ХУДЛ. АНЕКДОТЫ И НЕБЫЛИЦЫ


Ш о г ..............................................................................................105
Х у д л ............................................................................................. 105
Утажин Цэббэ гидг кун келсн х у д л .......................................... 105
Утажин Цэббэн келсн худл.........................................................106
Телмжэн Боован келсн худл....................................................... 106
ввэн Босхмжин келсн худл.........................................................106

ХОШУДА ДУД
ХОШУТСКИЕ ПЕСНИ
Андран Ш о х ан ........................................................................... 108
Нимгрэ И ж э ................................................................................ 108
Натра Э д э ...................................................................................109
Мооньга Ш о р в а .........................................................................110

170
Сокровища предков

ТЭЭЛВРТЭ ТУУЛЬС, УЛГУРМУД БОЛН ТООЛДГУД


ЗАГАДКИ, ПОСЛОВИЦЫ И СЧИТАЛКИ
Тээлвртэ туульс......................................................................... 112
У лгурмуд................................................................................... 113
Тоолдгуд................................................................................... 115
АМН УГИНКЕЛВРМУД. УСТНЫЕ РАССКАЗЫ
Кезэнэ хальмг улс яЬж урэн ескдг бээж..................................... 116
Хальмг улс х о т .......................................................................... 116
Хурмн м ахн ................................................................................ 117
Герэс х ал Ь н ............................................................................... 119
Чонын тускар............................................................................ 120
Зорхн зотх дутман тарЬлдг....................................................... 121
Хун шовуна т у с к ....................................................................... 121
Мал-аЬрусна тускар.................................................................. 122
Темэн кевун х о й р ...................................................................... 123
Мернэс ухата аЬрусн у г а ........................................................... 124
Мис ноха хойрин тускар............................................................ 125
Зуухан Алтн Дееврт сурЬуль сурсн хойр хальмг кевунэ тускар 125
Санжин Манжин ту ск ............................................................... 128
Бек к у н ....................................................................................... 129
Бек куунэ тускар....................................................................... 129
Хошуда хурлд кедлж йовсн Камш зурхачин тускар................ 130
Геснэ К о к р ................................................................................ 131
Хошуда эмч хурлд кедлж йовсна тускар................................. 133
Бухтан Хулхачин тускар ............................................................ 133
Хошуда хойр бек: Калцу болн Ут Басц...................................... 134
Хошуд эцгин баадгуд терлэ Уушин Олян хадмдт болсн йовдл 136
ТОДЛВР. ВОСПОМИНАНИЯ
Т одлвр........................................................................................ 138
Зууднэ тускар............................................................................. 142
ПРИЛОЖЕНИЕ
Сведения о текстах..................................................................... 144
Комментарии........................................................................... 147
С л оварь..................................................................................... 150
Указатель географических и этнических названий................. 156
Указатель имен мифологических, легендарных и
исторических персонажей......................................................... 157
Указатель сказочных сюжетов.................................................. 159
Фотоиллюстрации..................................................................... 161
171
Научное издание
Серия
«©вкнрин зеер» («Сокровища предков»)

Алтн чееж;тэ келмрч


Боктан Шаня

Хранитель мудрости народной


Шаня Боктаев

Составитель
Б.Б. Манджиева

Художественное оформление серии:


А.М. Поваев

Подписано в печать 17.05.2010. Формат 60х90/16


Усл.печ.л. 10,75. Тираж 500 экз.

Компьютерная верстка
и подготовка оригинал-макета - Мучеряев О.Ш.

Учреждение Российской академии наук


Калмыцкий институт
гуманитарных исследований РАН
358000, г. Элиста, ул. Илишкина, 8.