Вы находитесь на странице: 1из 741

PROCEEDINGS

Third International Scientific Conference

Topic:

"CHANGES IN THE GLOBAL


SOCIETY"

Skopje 06 - 07 June, 2013

1
З Б О Р Н И К

Tретата меѓународна научна конференција

тема:

„ПРОМЕНИТЕ ВО ГЛОБАЛНОТО
ОПШТЕСТВО“

Скопје, 06 - 07 јуни 2013 година


2
PROGRAM BOARD

1. PROF. PHD. LIDIA NAUMOVSKA - RECTOR, EURM, PRESIDENT;


2. PROF. PHD. ALEXA STAMENKOVSKI - PRORECTOR, EURM, PRESIDENT OF
ORGANIZING COMMITTEE;
3. PROF.PHD BILJANA PERCINKOVA - PRORECTOR,EURM, MEMBER;
4. PROF. PHD. NEDZAT KORAJLIC - DEAN, FACULTY OF CRIMINOLOGY,
CRIMINOLOGY AND SECURITY STUDIES, UNIVERSITY OF SARAJEVO, BOSNIA
AND HERZEGOVINA;
5. PROF.PHD DAGLAS SILIJ, AUSTRALIA;
6. PROF.PHD. ELANA USE - DEPARTMENT OF CULTURE, POLITICS AND SOCIETY,
UNIVERSITY OF TURIN, ITALY;
7. PROF. PHD. MOJCA DUH, FACULTY OF ECONOMICS AND BUSINESS,
UNIVERSITY OF MARIBOR, SLOVENIA;
8. ASSOC. PHD. JAKIM KITANOV UNIVERSITY OF FINANCE AND INSURANCE
(VUZF), SOFIA, BULGARIA
9. LECTURER M SC SHERIFF GASHI UNIVERSITY "PETER BUDDHAS", (PJETER
BUDI) PRISTINA, KOSOVO;
10. ASSOC. PHD. SAVICA DIMITRIESKA - DEAN, FACULTY OF ECONOMICS,EURM;
11. PROF. PHD ZHIVKO ANDRESKI - DEAN. FACULTY OF LAW, EURM;
12. PROF. PHD. RISTO HRISTOV - DEAN, FACULTY OF INFORMATICS, EURM;
13. PROF. PHD STOJAN KUZEV - DEAN, FACULTY OF DETECTIVES AND
CRIMINOLOGY, EURM;
14. PROF. M.SC. JANA MANEVA CUPOSKA - DEAN, FACULTY OF ART AND
DESIGN,EURM;
15. PROF. PHD. SLAVJANKA ODZAKLIEVSKI - DEAN, FACULTY OF
DENTISTRY,EURM;
16. ASSOC. PHD. SLOBODAN SHAJNOVSKI - DEAN, FACULTY OF POLITICAL
SCIENCE,EURM;
17. PROF. PHD. TODOR KRALEV, MACEDONIA

3
ПРОГРАМСКИ ОДБОР

1. ПРОФ. Д-Р ЛИДИЈА НАУМОВСКА – РЕКТОР, ЕУРМ, ПРЕТСЕДАТЕЛ;


2. ПРОФ. Д-Р АЛЕКСА СТАМЕНКОВСКИ – ПРОРЕКТОР, ЕУРМ, ПРЕТСЕДАТЕЛ НА
ОРГАНИЗАЦИСКИ ОДБОР;
3. ПРОФ. Д-Р БИЛЈАНА ПЕРЧИНКОВА – ПРОРЕКТОР, ЕУРМ, ЧЛЕН;
4. ПРОФ. Д-Р НЕЏАТ КОРАЈЛИЌ, - ДЕКАН, ФАКУЛТЕТ ЗА
КРИМИНАЛИСТИКА, КРИМИНОЛОГИЈА И СИГУРНОСНИ СТУДИИ,
УНИВЕРЗИТЕТ ВО САРАЕВО, БИХ;
5. ПРОФ. Д-Р ДАГЛАС СИЛИЈ, АВСТРАЛИЈА;
6. ПРОФ. Д-Р ЕЛАНА УШЕ, - ФАКУЛТЕТ ЗА КУЛТУРА, ПОЛИТИКА И
ОПШТЕСТВО, УНИВЕРЗИТЕТ ВО ТОРИНО, ИТАЛИЈА;
7. ПРОФ. Д-Р МОЈЦА ДУХ, ФАКУЛТЕТ ЗА ЕКОНОМИЈА И БИЗНИС,
УНИВЕРЗИТЕТ ВО МАРИБОР, СЛОВЕНИЈА;
8. ДОЦ. Д-Р ЈАКИМ КИТАНОВ, УНИВЕРЗИТЕТ ЗА ФИНАНСИИ И
ОСИГУРУВАЊЕ (ВУЗФ), СОФИЈА, БУГАРИЈА
9. ПРЕДАВАЧ М-Р ШЕРИФ ГАШИ, УНИВЕРЗИТЕТ „ПЕТАР БУДИ―, (PJETER
BUDI) ПРИШТИНА, КОСОВО;
10. ДОЦ. Д-Р САВИЦА ДИМИТРИЕСКА – ДЕКАН, ФАКУЛТЕТ ЗА ЕКОНОМСКИ
НАУКИ, ЕУРМ;
11. ПРОФ. Д-Р ЖИВКО АНДРЕСКИ – ДЕКАН. ФАКУЛТЕТ ЗА ПРАВНИ НАУКИ, ЕУРМ;
12. ПРОФ. Д-Р РИСТО ХРИСТОВ – ДЕКАН, ФАКУЛТЕТ ЗА ИНФОРМАТИКА, ЕУРМ;
13. ПРОФ. Д-Р СТОЈАН КУЗЕВ – ДЕКАН ЗА ФАКУЛТЕТ ЗA
ДЕТЕКТИВИ И КРИМИНАЛИСТИКА, ЕУРМ;
14. ПРОФ. М-Р ЈАНА МАНЕВА ЧУПОСКА – ДЕКАН, ФАКУЛТЕТ ЗА АРТ И
ДИЗАЈН,ЕУРМ;
15. ПРОФ. Д-Р СЛАВЈАНКА ОЏАКЛИЕВСКА – ДЕКАН, ФАКУЛТЕТ ЗА
СТОМАТОЛОГИЈА,ЕУРМ;
16. ДОЦ. Д-Р СЛОБОДАН ШАЈНОВСКИ – ДЕКАН, ФАКУЛТЕТ ЗА ПОЛИТИЧКИ
НАУКИ, ЕУРМ
17. ПРОФ. Д-Р ТОДОР КРАЛЕВ, МАКЕДОНИЈА

4
ORGANIZING COMMITE

PRESIDENT:

1. PROF.PHD ALEKSA STAMENKOVSKI,

MEMBERS
1. PROF.PHD JOVAN LOZANOVSKI
2. PROF.PHD LJUPCO STOJCEVSKI
3. PROF.PHD VIKTORIJA KAFEDZISKA
4. PROF.PHD MIRCE KOKALEVSKI
5. M.SC. ANITA SKRCESKA
6. M.SC. NADICA STOILOVA
7. M.SC. SLOBODAN FILIPOVSKI
8. M.SC. FILIMENA LAZAREVSKA

5
ОРГАНИЗАЦИСКИ ОДБОР

ПРЕТСЕДАТЕЛ
1. ПРОФ. Д-Р АЛЕКСА СТАМЕНКОВСКИ,

ЧЛЕНОВИ
2. ПРОФ. Д-Р ЈОВАН ЛОЗАНОВСКИ, ЧЛЕН;
3. ПРОФ. Д-Р ЉУПЧО СТОЈЧЕСКИ, ЧЛЕН;
4. ПРОФ. Д-Р ВИКТОРИЈА КАФЕЏИСКА, ЧЛЕН;
5. ПРОФ. Д-Р МИРЧЕ КОКАЛЕВСКИ, ЧЛЕН;
6. АСС. М-Р АНИТА СКРЧЕСКА, ЧЛЕН;
7. АСС. М-Р НАДИЦА СТОИЛОВА, СЕКРЕТАР;
8. АСС. М-Р СЛОБОДАН ФИЛИПОВСКИ, ЧЛЕН;
9. АСС. М-Р ФИЛИМЕНА ЛАЗАРЕВСКА, ЧЛЕН.

6
PUBLISHER:
EUROPEAN UNIVERSITY REPUBLIC OF MACEDONIA - SKOPJE

Reviewers:

Prof.PhD. Aleksa Stamenkovski


Prof. PhD Lidia Naumovska
Prof.PhD Biljana Percinkova
Prof. PhD Risto Hristov
Prof.PhD Zhivko Andreski
Prof.PhD Slobodan Shajnovski
Prof. PhD Jana Maneva Cupovska
Prof.PhD Stojan Kuzev
Prof. PhD Ljupco Stojceski
Prof. PhD Savica Dimitrieska
Prof. PhD Ljiljana Koneska

Print:

circulation:

7
Издавач:
ЕВРОПСКИ УНИВЕРЗИТЕТ РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА -СКОПЈЕ

Рецензенти:

Проф. д-р Алекса Стаменковски


Проф. д-р Лидија Наумовска
Проф. д-р Биљана Перчинкова
проф. д-р Ристо Христов
Проф. д-р Живко Андрески
Проф. д-р Слободан Шајновски
проф. д-р Јана Манева Чуповска
Проф. д-р Стојан Кузев
Проф. д-р Љупчо Стојчески
Проф. д-р Савица Димитриеска
Проф. д-р Љиљана Конеска

Печати:

Тираж:

8
CIP- Каталогизација во публикација
Национална и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски―,
Скопје

316.42 (082)
304-027.511(082)

МЕЃУНАРОДНА научна конференција на тема ―Промените во


глобалното општество―: Зборник на трудови = international sciantic
conference :Changes in global society : proceedings. Скопје :
Evropski univerzitet – Republika Makedonija ; = European university –
Republic of Macedonia, 2012 – XIV, 919 стр. : илустр.
; 24 см

Текст на мак. и англ..јазик. – Фусноти кон текстот. – Библиографија


кон трудовите

ISBN 978-608-4574-59-0
1. Насп. Ств. Насл.
а) Глобално општество – Општествен парламент – Зборници б)
Глобализација - Зборници
COBISS.MK-ID 94190090

9
CONTENTS

1. M.Sc. Irena Skrceska PERFORMANCE IMPROVEMENT OF MATRIX-


MATRIX MULTIPLICATION PARALLEL ALGORITHM EXECUTED
ON A GPU…………..............................................................................……20
2. Prof. PhD Biljana Percinkova CHANGES IN PERCEPTION OF
NONLINEARITY – PARADOXICAL NEW SOLVING METHOD
PROPOSED…………………………………………………………………30
3. Prof. PhD Saso Gelev, Prof. PhD Risto Hristov, Ana Ivanovska
ARCHITECTURE, COMPONENTS AND IMPLEMENTATION OF IPTV
SERVICE……………………………………………………………………40
4. Prof. PhD Risto Hristov, Ass. Prof. PhD. Saso Gelev, Zorica Kaevic
INFORMATION - COMMUNICATION TECHNOLOGIES AND
SPORT………………………………………………………………………53
5. Prof. PhD Risto Hristov, EURM, Zorica Kaevic, Ass. Prof. PhD. Saso Gelev,
Snezana Hristova, NEW EDUCATIONAL TECHNOLOGIES IN A
PRESCHOOL CHILDREN AGE……………………………………….......68
6. M.Sc. Sveto Toevski GLOBALIZATION - "CATALYST"
PARTICIPATORY POLITICAL CULTURE IN THE TRANSITION
STATES……………………………………………………………………..81
7. PhD Jovan Lozanovskin SOVEREIGNTY AND THE WORLD SYSTEM
AS USEFUL PROCESSES IN THE CREATION OF POLITICAL
GLOBALIZATION…..…………………………………………………..…98
8. Ass.Prof. Phd Viktorija Kafedjiska INTERNATIONAL
COMMUNICATION - FACTORS FOR THE FORMATION OF THE
GLOBAL PUBLIC SPHERE………………………...................................113
9. PhD Slobodan Sajnovski TRANSITION AND
DEMOCRATIZATION...………………………………………………….121
10. PhD Ferdinand Odzakov CRIMINAL INTELLIGENCE - EFFECTIVE
TOOL IN THE FIGHT AGAINST ORGANIZED
CRIME……………………..………………………………………………128
11. Ass. Prof. PhD Atanas Kozarev, Ass. Prof.PhD Aleksandra Stankovska
CONSTITUTIONAL GUARANTEES FOR ACHIEVING THE HUMAN

10
RIGHTS DURING THE ELECTION CAMPAIGN IN REPUBLIC OF
MACEDONIA……………………………………………………………..140
12. M.Sc.Marjan Gaberov PHENOMENOLOGY OF THE CRIME OF
FORCED………...........................................................................................150
13. M.Sc. Rosana Janevska THE ISSUE OF DISTINGUISHING THE
MURDER IN A HEAT OF PASSION AND THE MURDER COMMITTED
BY EXCEEDING THE LIMITS OF THE NECESSARY
DEFENSE………………………………………….………………………162
14. Dragan Stojanov REGIMES FOR THE PROTECTION OF HUMAN
FREEDOMS AND RIGHTS WITH REVIEW OF MODEL IN
MACEDONIA………………………..……………………………………172
15. M.Sc Marina Kocareva Ranisavljev CHALLENGES OF NEW
TECHNOLOGIES IN THE FASHION INDUSTRY……………..………186
16. Ass. Prof. Ph D Krste Sajnoski, M.Sc. Vlatko Paceskoski THE PROCESS
OF ECONOMIC GLOBALIZATION BEFORE AND AFTER THE
GLOBAL CRISIS………………………………………………………….194
17. PhD Krume Nikolovski, PhD Risto Fotev, M.Sc Katerina Foteva ANALYSIS
OF CURRENT ASPECTS OF LABOR AND ITS HUMANIZATION…..207
18. M.Sc Emilija Miteva- Kacarski, M.Sc. Kostadinka Cubuleva NON – TARIFF
PROTECTIONISM UNDER CONDITIONS OF GLOBAL ECONOMIC
CRISIS…………………………………………………………………..…216
19. PhD Ognyana Stoichkova ANALISIS OF RESEARCH EXPENSES IN
BULGARIA AND ES-27………………………………………………….224
20. PhD Sasajkovski Slavejko, Micanovska Ljubica THE IMPORTANCE OF
THE REFORMS OF THE PENSION SYSTEM AND THE LABOR
MARKET FOR THE GLOBAL COMPETITIVENESS OF THE GERMAN
ECONOMY………………………………………………………………..230
21. Assoc. Prof. PhD Yakim Kitanov ENVIRONMENTAL TAXATION IN
EUROPEAN UNION..…… ………………………………………………241
22. Ass. Prof PhD Aleksandra Stankovska, Ass. Prof. PhD Atanas Kozarev
GLOBALIZATION OF FINANCE……………………………………….252
23. Ass. Professor, PhD Violeta Madzova, Ass. PhD Ljupco Davcev THE
FINACIAL GLOBALISATION: OPPORTUNITIES AND CHALANGES
IN THE PERIOD OF FINANCIAL CRISES…………………………..….260
24. Prof. PhD Riste Temjanovski, Ass. Prof.PhD Vesna Georgieva Svrtinov
THE MODERN FINANCIAL CRISIS IN THE GLOBALIZATION
ERA..............................................................................................................273

11
25. Ass.Prof. PhD Zoran Kolev STATE OF THE MACEDONIAN STOCK
EXCHANGE AND POSSIBILITIES FOR ITS PROPER INTEGRATION
IN A LARGER STOCK SYSTEM………………………………………..283
26. PhD Violeta Madzova, PhD LjupcoDavcev RATING AGENCIES AND THE
NEED FOR REGULATORY INTERVENTION…………………………299
27. Ass. Prof. PhD Olivera Gjorgieva-Trajkovska, Ass. Prof. PhD Aleksandar
Kostadinovski, Ass. Prof. PhD Janka Dimitrova IMPLEMENTATION OF
GLOBAL IFRS IN THE NATIONAL ACCOUNTING REGULATIONS,
WITH SPECIAL REFERENCE TO MACEDONIA.........………………..309
28. Prof. PhD Lidija Naumovska, Ass. Prof. PhD Biljana Andreska
Bogdanovska, M.Sc Danica Skrceska QUALITY OF LIFE FOR
EMPLOYEES AND THEIR MOTIVE TO ACHIEVE…………………...322
29. Ass. Prof.PhD Elizabeta Stamevska THE IMPACT OF SOCIAL CHANGES
ON CORPORATE GOVERNANCE IN TRANSITION COUNTRIES..…337
30. PhD Risto Fotev, PhD Krume Nikolovski, M.Sc Katerina Foteva THE
EFFECTS OF GLOBALIZATION IN CHANGING WORLD…………...346
31. Prof. PhD Riste Temjanovski, Ass.Prof.PhD Vesna Georgieva Svrtinov
CREATIVE AND CULTURE ENTREPRENEURSHIP IN GLOBAL
BUSINESS WORLD………………………………………………………355
32. M.Sc Emanuela Esmerova EMOTIONAL INTELLIGENCE AND
LEADERSHIP - CHALLENGE OF CHANGES IN GLOBAL
SOCIETY………………………………………………………………….364
33. M.Sc Ivan Ignatov PROCESSES OF GLOBALIZATION AND
ACCESSION OF CANDIDATE COUNTRIES AND POTENTIAL
CANDIDATES FOR EU MEMBERSHIP BY UTILIZING THE
ASSISTANCE FROM THE INSTRUMENT FOR PRE-ACCESSION
ASSISTANCE (IPA)………………………………………………………372
34. Prof. PhD Aleksa Stamenkovski DIRECT MARKETING GLOBAL
CHALLENG……………………………………………………………….387
35. Prof. PhD Savica Dimitrieska, Ass. Prof. PhD. Daliborka Blazeska
MANAGING LUXURY BRANDS IN A CHANGING WORLD………..401
36. Ass. Prof. PhD Dragan Pavlovic-Latas, M.Sc. Tanja Krsteva
INFORMATION CREATE GLOBAL SOCIETY…………………...……409
37. Prof. PhD Trajko Micevski, Ass. Prof. PhD Silvana Pasovska GLOBAL
MARKETING COMPETITION…………………………………………..420
38. M.Sc Tanja Krsteva, Prof. PhD Dragan Pavlovic-Latas PRACTICE OF
GLOBAL MARKETING………………………………………………….433

12
39. Ass. Prof. PhD Silvana Pasovska , Prof. PhD Trajko Miceski DIFFERENT
VIEWS TOWARDS THE SATISFACTION IMPROVEMENT OF THE
CONSUMERS BASED ON NATIONAL AND GLOBAL LEVEL…….443
40. Prof. PhD Danco Arsov THE IMPORTANCE OF A COUNTRY‘S BRAND
ON THE GLOBAL SCENE…………………………………………….…459
41. M. Sc. Miroslav Mitrovski IMPACT OF INTERNATIONAL FINANCIAL
TRANSFERS AT A GLOBAL CHANGES………………………………467
42. Jasmina Misoska IMPACT OF VIRAL MARKETING ON GLOBAL
CHANGE…………………………………………………………………..478
43. Vladimir Todorović NEOLIBERAL ECONOMICS AS AGENT OF THE
CRISIS IN THE NATIONAL SECURITY..................................................487
44. Ph.D Aleksandar Glavinov, PhD. NenadTaneski, Ph.D Drage Petreski
DAMAGE ASSESSMENT OF NATURAL AND OTHER DISASTERS –
FLOODS.......................................................................................................498
45. PhD Andrej Iliev, PhD Drage Petreski, M. Sc Dragan Gjurcevski EURO-
ATLANTIC INTEGRATION IN SEE TROUGH REGIONAL
COOPERATION..........................................................................................509
46. PhD Drage Petreski, PhD Elenior Nikolov, PhD Aleksandar Glavinov
CONFLICTS – BETWEEN CHALLENGES AND INTERESTS..............518
47. PhD Irena Andreeska GLOBALIZATION, THE PHENOMENON OF
POVERTY AND SECURITY IN THE MODERN WORLD......................531
48. Jelena Ruţić CONSEQUENCES OF THE CRISIS FROM THE ASPECT OF
ECOLOGICAL SAFETY.............................................................................541
49. Ljupco Levkovski, Metodija Dojcinovski ADAPTATION OF NATIONAL
SECURITY SYSTEMS IN CONDITIONS OF GLOBAL SOCIETY
CHANGES...................................................................................................559
50. PhD Nenad Taneski GLOBAL ISLAMIC MOVEMENT AND ITS
IMPACT ON MODERN DEMOCRATICN STATES...............................572
51. Prof. PhD Stojan Slavevski, Prof. PhD Boris Murgoski HISTORICAL
ROOTS OF THE SECURITY SYSTEM OF THE REPUBLIC OF
MACEDONIA..............................................................................................582
52. Prof.PhD Stojan Kuzev MACEDONIAN NATIONAL DEFENCE AND
SECURITY SYSTEM AND GLOBAL SOCIAL CHANGE......................598
53. M.Sc Nadica Stoilova, M.Sc Filimena Lazarevska MACEDONIAN AND EU
SECURITY SYSTEMS DURING GLOBAL SOCIAL CHANGES...........612

13
54. Dragan Gorgiev INTERACTION BETWEEN EU LAW, HUMAN
MEMBER STATES AND RIGHTS OF COUNTRIES - CANDIDATE
COUNTRIES................................................................................................619
55. Prof. PhD Slobodanka Todoroska-Ðurčevska SOCIAL AND
SOCIOLOGICAL CHARACTERISTICS OF THE PERSONALITY OF
SEXSUAL OFFENDERS...........................................................................630
56. M.Sc Filimena Lazarevska M. Sc Nadica Stoilova HUMAN TRAFFICKING
IN REPUBLIC OF MACEDONIA (2007-2011).........................................642
57. Miha Markovski MODEL OF POLICING SECURITY AREI IN PS od
ON-KICEVO................................................................................................654
58. Albert Sadikovski CURRENT CONDITIONS IN PREVENTION AND
REPRESSION OF ORGANIZED CRIME IN MACEDONIA....................671
59. Pero Stojcev TRAFFIC CRIME IN THE REPUBLIC OF MACEDONIA -
CURRENT SITUATION AND CHALLENGES........................................683
60. Slobodanka Pavlova FORENSIC ASPECTS IN CYBER CRIME..............695
61. Jovan Stojanovski PRIVATE SECURITY IN MACEDONIA FROM
ASPECT OF ITS IMPLEMENTATION IN RADOVISH CITY................707
62. Zlatko Ristov DETECTION, DISCLOSURE AND PREVENTION OF
THEF IN RADOVIS AREA........................................................................717
63. Ass. Prof. PhD Ivica Maksimovski THE CHALLENGE OF NEW
TECHNOLOGIES........................................................................................729

14
СОДРЖИНА

1. Ирена Скрческа, ПОДОБРУВАЊЕ НА ПЕРФОРМАНСИТЕ НА


РАБОТА НА ПАРАЛЕЛЕН АЛГОРИТАМ ЗА МНОЖЕЊЕ МАТРИЦИ
КОЈ СЕ ИЗВРШУВА НА GPU……………………………………………21
2. Проф.д-р Biljana Percinkova CHANGES IN PERCEPTION OF
NONLINEARITY – PARADOXICAL NEW SOLVING METHOD
PROPOSED....................................................................................................30
3. Доцент д-р Сашо Гелев, проф. д-р Ристо Христов, Ана Ивановска
АРХИТЕКТУРА, КОМПОНЕНТИ И ИМПЛЕМЕНТАЦИЈА НА IPTV
СЕРВИСОТ...................................................................................................41
4. Проф. д-р Ристо Христов, д-р Сашо Гелев, Зорица Каевиќ НОВИ
ОБРАЗОВНИ ТЕХНОЛОГИИ КАЈ ДЕЦАТА ОД ПРЕДУЧИЛИШНА
ВОЗРАСТ ........................................………………………………………..54
5. Prof. PhD Risto Hristov, EURM, Zorica Kaevic, Ass. Prof. PhD. Saso Gelev,
Snezana Hristova, NEW EDUCATIONAL TECHNOLOGIES IN A
PRESCHOOL CHILDREN AGE……………………….......………………69
6. М-р Свето Тоевск ГЛОБАЛИЗАЦИЈАТА – „КАТАЛИЗАТОР― НА
ПАРТИЦИПАТИВНАТА ПОЛИТИЧКА КУЛТУРА ВО
ТРАНЗИЦИОНИТЕ ДРЖАВИ……………………………………………81
7. Проф. д-р Јован Лозановски СУВЕРЕНИТЕТОТ И СВЕТСКИОТ
ПОРЕДОК КАКО НУЖНИ ПРОЦЕСИ ВО КРЕИРАЊЕТО НА
ПОЛИТИЧКАТА ГЛОБАЛИЗАЦИЈА……………………………...........98
8. Доц. д-р Викторија Кафеџиска, МЕЃУНАРОДНОТО КОМУНИЦИРАЊЕ
– ФАКТОР ЗА ФОРМИРАЊЕ НА ГЛОБАЛНАТА ЈАВНА СФЕРА...113
9. Проф. Д-р Слободан Шајноски ТРАНЗИЦИЈАТА И
ДЕМОКРАТИЗАЦИЈАТА.........................................................................122
10. Д-р Фердинанд Оџаков КРИМИНАЛИСТИЧКОТО РАЗУЗНАВАЊЕ-
ЕФИКАСНА АЛАТКА ВО БОРБАТА ПРОТИВ ОРГАНИЗИРАНИОТ
КРИМИНАЛ……………............................................................................128
11. Доц. д-р Атанас Козарев, вонр. проф. д-р Александра Станковска,
УСТАВНИ ГАРАНЦИИ ЗА ОСТВАРУВАЊЕ НА ЧОВЕКОВИТЕ
СЛОБОДИ И ПРАВА ВО ТЕКОТ НА ИЗБОРНАТА КАМПАЊА ВО
РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА..................................................................140
12. М-р Марјан Габеров ФЕНОМЕНОЛОГИЈА НА КРИМИНАЛИТЕТОТ
НА НАСИЛСТВО.......................................................................................150

15
13. М-р Росана Јаневска СПОРЕДБЕНА АНАЛИЗА НА ЗАКОНСКИТЕ
БИТИЈА НА КРИВИЧНИТЕ ДЕЛА УБИСТВО НА МИГ И УБИСТВО
ИЗВРШЕНО СО ПРЕЧЕКОРУВАЊЕ НА ГРАНИЦИТЕ НА НУЖНАТА
ОДБРАНА...................................................................................................162
14. Драган Стојанов РЕЖИМИ ЗА ЗАШТИТА НА ЧОВЕКОВИТЕ
СЛОБОДИ И ПРАВА СО ПСОЕБЕН ОСВРТ НА МОДЕЛОТ ВО
РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА..................................................................172
15. М-р Марина Коцарева Ранисављев ПРЕДИЗВИЦИТЕ НА НОВИТЕ
ТЕХНОЛОГИИ ВО МОДНАТА ИНДУСТРИЈА...................................186
16. Доцент д-р Крсте Шајноски, м-р Влатко Пачешкоски ПРОЦЕСОТ НА
ЕКОНОМСКА ГЛОБАЛИЗАЦИЈАТА ПРЕД И ПО ГЛОБАЛНАТА
КРИЗА..........................................................................................................195
17. Д-р Круме Николоски, Д-р Ристо Фотов, М-р Катерина Фотова
АНАЛИЗА НА АКТУЕЛНИТЕ АСПЕКТИ НА ТРУДОТ И НЕГОВА
ХУМАНИЗАЦИЈА.....................................................................................207
18. М-р Емилија Митева-Кацарски, м-р Костадинка Чабулева
НЕЦАРИНСКИОТ ПРОТЕКЦИОНИЗАМ ВО УСЛОВИ НА
ГЛОБАЛНА ЕКОНОМСКА КРИЗА........................................................216
19. Prof PhD Ognyana Stoichkova ANALISIS OF RESEARCH EXPENSES IN
BULGARIA AND ES-27….........................................................................224
20. PhD Sasajkovski Slavejko, Micanovska Ljubica THE IMPORTANCE OF
THE REFORMS OF THE PENSION SYSTEM AND THE LABOR
MARKET FOR THE GLOBAL COMPETITIVENESS OF THE GERMAN
ECONOMY…..............................................................................................230
21. Prof. PhD Yakim Kitanov, ENVIRONMENTAL TAXATION IN
EUROPEAN UNION...................................................................................241
22. Ass. Prof PhD Aleksandra Stankovska, Ass. Prof. PhD Atanas Kozarev
GLOBALIZATION OF FINANCE………………………………….........252
23. Ass. Professor, PhD-Violeta Madzova, PhD- Ljupco Davcev THE
FINACIAL GLOBALISATION: OPPORTUNITIES AND CHALANGES
IN THE PERIOD OF FINANCIAL CRISES...............................................260
24. Проф. Д-р Ристе Темјановски, Асс.Проф. Весна Георгиева Свртинов
СОВРЕМЕНИТЕ ФИНАНСИСКИ КРИЗИ ВО ЕРАТА НА
ГЛОБАЛИЗАЦИЈАТА...............................................................................274
25. Доц.Д-р Зоран Колев СОСТОЈБАТА НА МАКЕДОНСКАТА БЕРЗА НА
ХАРТИИ ОД ВРЕДНОСТ И МОЖНОСТИ ЗА НЕЈЗИНА СООДВЕТНА
ИНТЕГРАЦИЈА ВО НЕКОЈ ПОГОЛЕМ БЕРЗАНСКИ СИСТЕМ........284

16
26. Д-р Виолета Маџова, Д-р Љупчо Давчев РЕЈТИНГ АГЕНЦИИТЕ И
ПОТРЕБАТА ОД РЕГУЛАТОРНА ИНТЕРВЕНЦИЈА..........................299
27. Assist. professor Olivera Gjorgieva-Trajkovska, Assist. professor Aleksandar
Kostadinovski, Assist. professor Janka Dimitrova, IMPLEMENTATION OF
GLOBAL IFRS IN THE NATIONAL ACCOUNTING REGULATIONS,
WITH SPECIAL REFERENCE TO MACEDONIA...................................309
28. Проф. Д-р Лидија Наумовска, доц. д-р Билјана Андреска Богдановска,
м-р Даница Скрческа КВАЛИТЕТОТ НА ЖИВОТОТ НА
ВРАБОТЕНИТЕ И НИВНИОТ МОТИВ ЗА ПОСТИГНУВАЊЕ..........323
29. Доц. д-р Елизабета Стамевска, Европски универзитет Република
Македонија ВЛИЈАНИЕТО НА ОПШТЕСТВЕНИТЕ ПРОМЕНИ ВРЗ
КОРПОРАТИВНОТО УПРАВУВАЊЕ ВО ТРАНЗИЦИСКИТЕ
ЗЕМЈИ…......................................................................................................337
30. Д-р Ристо Фотов, д-р Круме Николоски, м-р Катерина Фотова
ЕФЕКТИТЕ ОД ГЛОБАЛИЗАЦИЈАТА НА СВЕТОТ ШТО СЕ
МЕНУВА.....................................................................................................346
31. Prof. Riste Temjanovski, Assist.Prof. Vesna Georgieva Svrtinov,
CREATIVE AND CULTURE ENTREPRENEURSHIP IN GLOBAL
BUSINESS WORLD....................................................................................355
32. М-р Емануела Есмерова, EМОЦИОНАЛНАТА ИНТЕЛИГЕНЦИЈА И
ЛИДЕРСТВОТO – ПРЕДИЗВИК ЗА ПРОМЕНИТЕ ВО ГЛОБАЛНОТО
ОПШЕСТВО...............................................................................................364
33. М-р Иван Игњатов, ПРОЦЕСИТЕ НА ГЛОБАЛИЗАЦИЈА И
ПРИБЛИЖУВАЊЕ НА ЗЕМЈИТЕ КАНДИДАТИ И ПОТЕНЦИЈАЛНИ
КАНДИДАТИ ЗА ЧЛЕНСТВО ВО ЕВРОПСКАТА УНИЈА ПРЕКУ
ИСКОРИСТУВАЊЕ НА ПОМОШТА ОД ИНСТРУМЕНТОТ ЗА
ПРЕТПРИСТАПНА ПОМОШ (ИПА)......................................................373
34. Проф. д-р Алекса Стаменковски ДИРЕКТНИОТ МАРКЕТИНГ
ГЛОБАЛЕН ПРЕДИЗВИК.........................................................................388
35. Проф. д-р Савица Димитриеска , доц. д-р Далиборка Блажеска
MЕНАЏИРАЊЕ НА ЛУКСУЗНИТЕ БРЕНДОВИ ВО СВЕТОТ КОЈ
БРГУ СЕ МЕНУВА....................................................................................401
36. Доц. д-р Драган Павловиќ-Латас, м-р Тања Крстева ИНФОРМАЦИИТЕ
ГО СОЗДАВААТ ГЛОБАЛНОТО ОПШТЕСТВО..................................410
37. Проф. д-р Трајко Мицески, доцент д-р Силвана Пашовска, ГЛОБАЛНА
МАРКЕТИНГ КОНКУРЕНЦИЈА.............................................................420

17
38. М-р Тања Крстева, проф. д-р Драган Павловиќ-Латас ПРАКТИКАТА
НА ГЛОБАЛНИОТ МАРКЕТИНГ...........................................................435
39. Доц. д-р Силвана Пашовска, д-р Трајко Мицески, ПОГЛЕДИ КОН
ПОДОБРУВАЊЕ НА САТИСФАКЦИЈАТА НА ПОТРОШУВАЧИТЕ
НА НАЦИОНАЛНО И ГЛОБАЛНО НИВО…........................................444
40. PhD Danco Arsov THE IMPORTANCE OF A COUNTRY‘S BRAND ON
THE GLOBAL SCENE................................................................................460
41. М-р Мирослав Митровски ВЛИЈАНИЕТО НА МЕЃУНАРОДНИТЕ
ФИНАНСИСКИ ТРАНСФЕРИ ВРЗ ГЛОБАЛНИТЕ ПРОМЕНИ.........467
42. Јасмина Мишоска, ВЛИЈАНИЕТО НА ВИРАЛНИОТ МАРКЕТИНГ ВРЗ
ГЛОБАЛНИТЕ ПРОМЕНИ.......................................................................478
43. Vladimir Todorović, NEOLIBERALNA EKONOMIJA KAO UZROČNIK
KRIZE U NACIONALNOJ BEZBEDNOSTI.............................................487
44. Д-р Александар Главинов, д-р Ненад Танески, д-р Драге Петрески,
ПРОЦЕНКА НА ШТЕТИ ОД ЕЛЕМЕНТАРНИ И ДРУГИ НЕПОГОДИ
– ПОПЛАВИ...............................................................................................499
45. PhD Andrej Iliev, PhD Drage Petreski, MA Dragan Gjurcevski EURO-
ATLANTIC INTEGRATION IN SEE TROUGH REGIONAL
COOPERATION..........................................................................................509
46. Д-р Драге ПЕТРЕСКИ, д-р Елениор Николов, Д-р Александар Главинов
КОНФЛИКТИТЕ – ПОМЕЃУ ПРЕДИЗВИЦИТЕ И ИНТЕРЕСИТЕ....518
47. Д-р Ирена Андрееска, Комерцијална банка АД Скопје, Република
Македонија ГЛОБАЛИЗАЦИЈАТА, ФЕНОМЕНОТ НА
СИРОМАШТИЈА И БЕЗБЕДНОСТА ВО СОВРЕМЕНИОТ СВЕТ.....531
48. Jelena Ruţić POSLEDICE KRIZE SA ASPEKTA EKOLOSKE
BEZBEDNOSTI...........................................................................................541
49. Ljupco Levkovski, Metodija Dojcinovski, ADAPTATION OF NATIONAL
SECURITY SYSTEMS IN CONDITIONS OF GLOBAL SOCIETY
CHANGES...................................................................................................560
50. Д-р Ненад Танески, ГЛОБАЛНОТО ИСЛАМСКО ДВИЖЕЊЕ И
НЕГОВОТО ВЛИЈАНИЕ ВРЗ СОВРЕМЕНИТЕ ДЕМОКРАТСКИ
ДРЖАВИ.....................................................................................................572
51. Проф. Д-р Стојан Славески, Проф. Д-р Борис Мургоски, ИСТОРИСКИ
КОРЕНИ НА БЕЗБЕДНОСНИОТ СИСТЕМ НА РЕПУБЛИКА
МАКЕДОНИЈА...........................................................................................583

18
52. Проф. д-р Стојан Кузев, МАКЕДОНСКИОТ НАЦИОНАЛЕН
ОДБРАНБЕН И БЕЗБЕДНОСЕН СИСТЕМ И ГЛОБАЛНИТЕ
ОПШТЕСТВЕНИ ПРОМЕНИ...................................................................599
53. M.Sc Nadica StoilovaM.Sc Filimena Lazarevska MACEDONIAN AND EU
SECURITY SYSTEMS DURING GLOBAL SOCIAL CHANGES...........613
54. Драган Горгиев, ИНТЕРАКЦИЈАТА ПОМЕЃУ ПРАВОТО НА ЕУ,
ПРАВАТА НА ЗЕМЈИТЕ ЧЛЕНКИ И ПРАВАТА НА ЗЕМЈИТЕ -
КАНДИДАТИ ЗА ЧЛЕНКИ......................................................................619
55. Проф. д-р Слободанка Тодороска-Ѓурчевска, СОЦИОЛОШКИТЕ И
СОЦИЈАЛНИТЕ КАРАКТЕРИСТИКИ НА СТОРИТЕЛИТЕ НА
СЕКСУАЛНИ ДЕЛИКТИ…………………………..................................631
56. Filimena lazarevska,Nadica Stoilova, HUMAN TRAFFICKING IN
REPUBLIC OF MACEDONIA (2007-2011)..............................................642
57. Марковски Миха, МОДЕЛОТ НА ПОЛИЦИСКО РАБОТЕЊЕ НА
БЕЗБЕДНОСЕН РЕОН ВО ПС од ОН-КИЧЕВО....................................654
58. Алберт Садиковски, АКТУЕЛНИ СОСТОЈБИ ВО ПРЕВЕНЦИЈАТА И
РЕПРЕСИЈАТА НА ОРГАНИЗИРАНИОТ КРИМИНАЛ ВО
РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА..................................................................671
59. Перо Стојчев, СООБРАЌАЈНИОТ КРИМИНАЛИТЕТ ВО РЕПУБЛИКА
МАКЕДОНИЈА – АКТУЕЛНИ СОСТОЈБИ И ПРЕДИЗВИЦИ............683
60. Слободанка Павлова КРИМИНАЛИСТИЧКИ АСПЕКТИ КАЈ
КОМПЈУТЕРСКИОТ КРИМИНАЛИТЕТ...............................................695
61. Јован Стојановски ПРИВАТНАТА БЕЗБЕДНОСТ ВО РЕПУБЛИКА
МАКЕДОНИЈА ОД АСПЕКТ НА НЕЈЗИНА ИМПЛЕМЕНТАЦИЈА
ВО ГРАДОТ РАДОВИШ..........................................................................707
62. Златко Ристов ОТКРИВАЊЕ, РАЗЈАСНУВАЊЕ И СПРЕЧУВАЊЕ НА
КРИВИЧНОТО ДЕЛО "КРАЖБА" НА ПОДРАЧЈЕТО НА
РАДОВИШ..................................................................................................717
63. Доц.д-р Ивица Максимоски ПРЕДИЗВИЦИТЕ НА НОВИТЕ
ТЕХНОЛОГИИ...........................................................................................729

19
M.Sc Irena Skrceska
European University
Republic of Macedonia

PERFORMANCE IMPROVEMENT OF MATRIX-MATRIX


MULTIPLICATION PARALLEL ALGORITHM EXECUTED ON A
GPU
Abstract: A large number of algorithms that encompass intensive
calculations are basically parallel algorithms or such that can be
parallelized. GPU devices (Graphical Processing Units) which were
originally designed for graphics applications, are massively parallel
structures that have an enormous potential in massive parallel processing.
With a leader in technology such as Nvidia in the frontline, the approach
for using General Purpose computation on Graphics Processing Units
(GPGPU) which combines the need to process intensive computations with
high performance (High Performance Computing, HPC) with the
characteristics of GPU devices, has rapidly gained ground compared to
other methods for parallel programming. The present paper provides
experimental results of the impact of certain optimization techniques on the
working performance of the algorithm for matrix-matrix multiplication.
Experiments were done on a GPU device GeForce GT240. A number of
optimization techniques were applied on the initial parallel algorithm, and a
speed up of 1573x on the kernel function was achieved.
Keywords: High Performance Computing, GPU, GPGPU.

20
М-р Ирена Скрческа
Факултет за информатика
Европски универзите
Република Македонија

ПОДОБРУВАЊЕ НА ПЕРФОРМАНСИТЕ НА РАБОТА НА


ПАРАЛЕЛЕН АЛГОРИТАМ ЗА МНОЖЕЊЕ МАТРИЦИ КОЈ СЕ
ИЗВРШУВА НА GPU
Апстракт: Голем број алгоритми кои опфаќаат интензивни пресметки во
основа се паралелни алгоритми или постојат начини за нивна
паралелизација. GPU уредите (Graphical Processing Units) пак, што
иницијално беа дизајнирани за графички потреби, по природа се масивно
паралелни структури и имаат огромен потенцијал во масивното паралелно
процесирање. Предводени од страна на технолошките лидери како што е
Nvidia, пристапите за процесирања со општа намена на GPU уреди, General
Purpose computation on Graphics Processing Units (GPGPU) кои ги
комбинираат потребите за процесирања на интензивните пресметки со
високи перформанси (High Performance Computing, HPC) и можностите на
GPU уредите, постигнаа брза популаризација во однос на останатите методи
за паралелно програмирање. Во рамките на ова истражување презентирани
се експериментaлните резултати за влијанието на одделни оптимизациски
техники врз перформансите на работа на алгоритмот за множење матрици.
Експериментите се спроведени на GPU уред GT240. Со примена на низа
оптимизациски техники постигнато е забрзување на ниво на функција од
1573х.
Клучни зборови: Процесирање со високи перформанси, GPU, GPGU.

1. Вовед
Факт е дека најголем дел од софтверските апликации денес
претставуваат секвенцијални програми. До пред извесно време сите сериски
апликации ползуваа значително подобрување на перформансите на работа со
секоја нова генерација на микропроцесори. Очекувањата дека ваквите
програми ќе работаат значително побрзо со наредната генерација на
микропроцесори нема да бидат остварени, бидејќи истите ќе се извршуваат
на едно од јадрата, па новата генерација нема да обезбеди значително
подобрување на перформансите на извршување на апликацијата во однос на
претходната генерација. Единствено паралелните програми каде повеќе
нишки се извршуваат на одделни процесорски јадра би можеле да ползуваат

21
значително подобрување на перформансите од новата генерација на
микропроцесори. Од тука и потребата за континуирано истражување на
паралелните алгоритми и платформите кои ги поддржуваат, и секако
начините за подобрување на перформансите на работа на паралелните
апликации.

Со воведување на Compute Unified Device Architecture (CUDA


архитектурата) од страна на Nvidia во 2006 [01, 02], се отвара можност за
употреба на GPU уредот за процесирања со општа намена, General Purpose
computation on Graphics Processing Units (GPGPU) [01, 03, 04].
Кај алгоритмите погодни за паралелизација иницијалната CUDA
паралелна имплементација е релативно едноставна, но да се постигне што
поголема искористеност на можностите на GPU уредот воопшто не е
едноставна задача. Искоритувањето на можностите на GPU уредот
претставува сложена задача која е условена од: низа карактеристики на GPU
уредот, димензиите на мултидимензионалната структура од нишки
дефинирани преку конфигурациските параметри со кои се повикува кернел
функцијата и имплементацијата на алгоритмот, која би требало да следи
соодветни оптимизациски техники кои одговараат на извршниот модел на
GPU уредот.
Ова истражување врши евалуација на ефикасноста на добро познатaтa
оптимизацискa техникa - техниката на сегментација, коja e често
разработуванa во CUDA литературата [04, 05, 06], но и на две нови техники
погодни за CUDA паралелните алгоритми: техниката на промена на
грануларноста на блокот и техниката на промена на грануларноста на
нишката кај GPU уредот GT240.

2. Скалабилен програмски модел


Со повикување на кернел функцијата, CUDA извршниот систем ќе
генерира соодветен грид од нишки кои одделно ќе го извршуваат кодот во
кернел функцијата. Димензиите на гридот се дефинирани со извршно
конфигурациските параметри специфицирани при повикување на кернел
функцијата. Нишките во гридот се организирани во хиерархија со две нивоа.
Во горното (првото) ниво гридот е составен од еден или повеќе блокови, а во
пониското (второто) ниво секој блок се состои од повеќе нишки.
Со оглед на тоа што сите нишки од гридот извршуваат ист код, CUDA
програмирањето претставува пример на добро познатиот SPMD (Single-
Program, Multiple-Data) модел на паралелно програмирање [07]. Kaj SPMD,
иако единиците за паралелно процесирање извршуваат иста програма врз
повеќе податоци, сепак во даден момент не мора сите процесни единици да
извршуваат една иста инструкција, што пак е карактеристика за SIMD
(Single-Instruction, Multiple-Data) моделот [08, 09].

22
Мултидимензионалната хиерархиска структура на нишки се мапира во
хиерархијата од процесори на GPU уредот каде всушност се врши нивното
извршување. Така GPU уредот извршува еден или повеќе гридови, SM
извршува еден или повеќе блокови, а CUDA јадрата и останатите извршни
единици од SM ги извршуваат нишките. SM извршува групи од по 32 нишки
(рој).
Со оглед на тоа што SM извршува една инструкција на сите нишки од
ројот истовремено, стилот на извршување на инструкциите во рамките на
SM е од типот SIMT (Single-Instruction, Multiple-Thread) [08]. Цената за
фечирање и процесирање на инструкцијата се амортизира со големиот број
на нишки над кои ќе биде извршена инструкцијата.

3. Подобрување на перформансите на работа на CUDA


апликациите
Потенцијалот на GPU уредот GT240 ќе биде анализиран на пример
алгоритам од линеарна алгебра за множење матрици. Овој алгоритам се
карактеризира со едноставен тек на извршување и висок степен на
аритметички пресметки врз прочитаните податоци. За доволно големи
димензии на матриците, паралелната верзија од алгоритмот која ќе се
извршува на GPU ќе обезбеди висок степен на податочна паралелизација. За
потребите на ова истражување се користат димензии на матриците од
1024х1024. Покрај иницијалното наивно паралелно решение разработени се
и некои оптимизациски техники релевантни за CUDA паралелните
имплементации на даден алгоритам, и тоа: техниката на употреба на
споделената меморија и техниката на сегментација, техниката на промена на
грануларноста на блокот и техниката на промена на грануларноста на
нишката.
Ефикасноста на одделна оптимизациона техника ќе биде мерена преку
постигнато забрзување на ниво на кернел функција и постигнатите
перформанси на извршување на кернел функцијата [GFLOPS]. При тоа при
пресметка на забрзувањето на ниво на функција, во времето на извршување
на паралелната функција се вклучуваат: трансферот на податоци од хост до
меморија на уредот, извршувањето на самата кернел функција и трансферот
на податоците од меморијата на уредот до хостот, додека за пресметување на
постигнатите перформанси на кернел функцијата се користи само времето на
извршување на кернел функцијата.
Постигнатите перформанси на извршување на паралелниот наивен
алгоритам се дадени во Табела 1. Иако паралелното наивно решение дава
значително забрзување од 154х во однос на сериското решение, сепак
постигнатите перформанси на работа се далеку од максималните
перформанси на GPU уредот. Основна причина за вака добиените лоши

23
резултати се ограничениот пропусен опсег и големото време на доцнење на
глобалната меморија. Ова би можело да се надмине со воведување на
локализација во пристапот до податоците користејќи ја споделената
меморија, што ќе го намали бројот на пристапи до глобалната меморија.
Дополнително ограничување претставува и капацитетот на споделената
меморија, кое би се надминало со помош на техника на сегментација.
Табела 1. Ефикасност на паралелниот наивен алгоритам

Алгоритам Време на извршување на Постигнати Забрзување на


кернел функцијата [ms] перформанси ниво на кернел
[GFLOPS] функција
ММ00 269,735000 7,961457 154,526879

Затоа паралелниот наивен алгоритам претставува појдовен алгоритам на


кој во продолжение ќе бидат применети низа оптимизациски техники.
3.1 Техника на сегментација
Поради ограничувањето на капацитетот на споделената меморија,
Техниката на сегментација врши прилагодување на иницијалниот наивен
паралелен алгоритам, кој сега ќе опфаќа парцијални пресметки во фази на
дел од податочното множество наречено сегмент што може да се смести во
споделената меморија. Оваа техника ќе го намали бројот на пристапи до
глобалната меморија, а ќе ги искористи предностите на споделената
меморија во однос на брзината на пристап до податоците.
Во примерот за множење на матрици пресметката на векторскиот
производ, што го извршува секоја нишка ќе се врши во N/WTILE фази, каде
N ја дефинира димензијата на матрицата, а WTILE ја дефинира димензијата
на сегментот. Во секоја фаза, секоја нишка од еден блок ќе копира по еден
елемент од еден сегмент As од матрицата A и еден елемент од еден сегмент
Bs од матрицата В од глобалната во споделената меморија, а потоа нишките
од блокот ќе пристапуваат до соодветните елементи од споделената
меморија. За димензија на сегментот која одговара со димензијата на блокот
16x16, бројот на пристапи до глобалната меморија се намалува за фактор 16.

Табела 2. Ефикасност на алгоритмот со сегментација


Алгоритам Време на извршување на Постигнати Забрзување на
кернел функцијата [ms] перформанси ниво на кернел
[GFLOPS] функција
ММ00 269,735000 7,961457 154,526879
ММ01 27,215430 78,906842 1115,853068

Примената на техниката со сегментација доведува до забрзување од 1115х


во однос на секвенцијалното решение. Ефикасноста на овој алгоритам е
дадена во Табела 2.
24
Основен услов за воведување на техиката со сегментација е можноста за
независно извршување на кернел функцијата над сегментираните податочни
множества. Треба да се напомене дека не сите податочни множества од
одделни кернел функции ќе можат да бидат сегментирани, односно не
секогаш ќе може да се примени техиката со сегментација.

3.2 Техника на промена на грануларноста на блокот


Наједноставниот случај на примена на алгоритмот со сегментација
претставува случајот кога димензиите на сегментите се идентични со
димензиите на блокот, кој се користи во претходниот случај. Ако се направи
анализа на пристапот до глобалната меморија може да се забележи
редундантност на работата на нишките од соседни блокови во поглед на
копирање на исти делови од глобалната во споделената меморија, но и
редундантност на работата на нишките во рамките на еден блок во поглед на
читање на исти податоци од споделената меморија.
Со оглед на тоа што соседни блокови со иста вредност за by користат
исти сегменти As од матрицата A, нивното редундантно вчитување од страна
на два, четири или осум блока може да биде елиминирано доколку нишките
од еден блок ги пресметуваат елементите од два, четири или осум блока кои
имаат иста вредност за by. Блоковите пак кои имаат иста вредност за bx
користат исти сегменти Bs од матрицата B, нивното редудантно вчитување
од страна на два четири или осум блока може да биде елиминирано доколку
нишките од еден блок ги пресметуваат елементите од два, четири или осум
блока кои имаат иста вредност bx.
Се врши измена на иницијалниот алгоритам со сегментација така што сега
ќе се промени грануларноста на блокот, односно работата што блокот треба
да ја извршува. Со зголемување на работата што еден блок треба да ја
заврши се зголемува реупотребата на податоците од споделената меморија а
се намалува бројот на блокови во гридот, односно бројот на нишки што ја
извршуваат кернел функцијата.
Доколку нишките од еден блок ги извршат вообичаените пресметки од
осум блока, односно со едно вчитување на сегментот As блокот вчита осум
сегменти Bs од матрицата B (кои имаат иста вредност за by) и пресмета осум
сегменти од резултантната матрица (ММ02а) или со едно вчитување на
сегментот Bs блокот вчита осум сегменти As од матрицата A (кои имаат иста
вредност за bx) и пресмета осум сегменти од резултантната матрица
(ММ02b), тогаш бројот на пристапи до глобалната меморија се намалува за
7/16.

25
Табела 3. Ефикасност на алгоритмот кој врши промена на грануларноста на
блокот

Алгоритам Време на извршување на Постигнати Забрзување на


кернел функцијата [ms] перформанси ниво на кернел
[GFLOPS] функција
ММ00 269,735000 7,961457 154,526879
ММ01 27,215430 78,906842 1115,853068
ММ02а 25,390335 84,578783 1195,005072
ММ02b 24,776352 86,674731 1221,068666

Ефикасноста на алгоритмот кој врши промена на грануларноста на блокот


така што еден блок ќе ја извршува работата од осум блокови со димензија на
блокот 16х16, и димензија на матрица 1024х1024 е дадена во Табела 3.

3.3 Техника на промена на грануларноста на нишката


Редундантност на работата на нишките исто така може да се забележи и
во рамките на еден блок во поглед на читање на исти податоци од
споделената меморија и тоа кај нишки со иста вредност за tx кои читаат исти
податоци од Bs. Нивното редундантно читање од страна на WTILE нишки
може да биде елиминирано доколку една нишка ги пресметува вредностите
од WTILE нишки кои имаат иста вредност за tx. Нишките пак кои имаат иста
вредност за ty читаат исти податоци од Аs, нивното редундантно читање од
страна на WTILE нишки може да биде елиминирано доколку една нишка ги
пресметува вредностите од WTILE нишки кои имаат иста вредност ty.
Сега измената на иницијалниот алгоритам со сегментација ќе се врши во
насока на промена на грануларноста на нишката во рамките на блокот,
односно работата што нишката треба да ја извршува. Со зголемување на
работата што едена нишка треба да ја заврши не само што се зголемува
реупотребата на податоците од споделената меморија туку се овозможува и
реупотребата на податоците од регистрите.
Табела 4. Ефикасност на алгоритмот кој врши промена на грануларноста на
нишката

Алгоритам Време на извршување на Постигнати Забрзување на


кернел функцијата [ms] перформанси ниво на кернел
[GFLOPS] функција
ММ00 269,735000 7,961457 154,526879
ММ01 27,215430 78,906842 1115,853068
ММ02а 25,390335 84,578783 1195,005072
ММ02b 24,776352 86,674731 1221,068666
MM03 16,563295 129,653167 1573,667453

26
Ефикасноста на алгоритмот кој врши промена на грануларноста на
нишките така што едена нишка ќе ја извршува работата од WTILE=16 нишки
со иста вредност на tx, за димензија на блокот 16х8, BLOCK_SIZE_X=16,
BLOCK_SIZE_Y=8 и димензија на матрица 1024х1024 е дадена во Табела 4.
Времето на извршување на кернел функцијата каде работата од
WTILE=16 нишки со иста вредност на ty ќе биде извршена од една нишка за
различни димензии на блокот дава значително полоши перформанси на
работа од алторитмот со сегментација ММ01 поради цената на
неконсолидиран пристап што треба да се плати за вчитување на секој
елемент од матрицата А директно во автоматска променлива.
Во општ случај промената на грануларност на блокот/нишката ќе
допринесе за намалување на бројот на пристапи до глобалната меморија.
Негативна страна кај алгоритмот кој врши промена на грануларноста на
блокот/нишката е тоа што новата кернел функција сега користи повеќе
споделена меморија и/или регистри, што може да доведе до намалување на
бројот на блокови што SM-от ги извршува. Дополнително поради
намалување на бројот на блокови на половина може да дојде до значително
намален степен на паралелизација особено кај матриците со помали
димензии.

4. Заклучок
Изнесените резултати од ова истражување јасно покажуваат дека GPGPU
нуди можност за значително подобрување на перформансите на работа
односно намалување на времето на процесирање кај паралелизабилните
алгоритми.
Иницијалната трансформација на сериска но податочно паралелизабилна,
во паралелна апликација која би се извршувала на хетероген систем
CPU/GPU е релативно едноставна, но постигнатите забрзувања најчесто не
се задоволителни, односно со иницијалната трансформација најчесто не се
искористуваат во целост ресурсите и процесирачките способности на GPU
уредот. За ефикасно паралелно GPU решение потребно е врз база на
архитектурата на GPU уредот и неговата мемориска хиерархија да се
направат низа подобрувања на алгоритмот.
Така иницијалното паралелно наивно решение на проблемот за множење
на матрици, за димензија на матриците 1024х1024 обезбедува максимално
забрзување од 154х на ниво на кернел функција. Подобрениот алгоритам кој
користи споделена меморија и ја применува техниката на сегментација
обезбедува забрзување од 1115х на ниво на ниво на кернел функција. Со
примена на техниката на промена на грануларноста на блокот се постигнува
забрзување од 1221х, а со примена на техниката на промена на
грануларноста на нишките забрзување од 1573х.

27
Врз база на алгоритмот на разгледуваниот проблем кој треба да се
паралелизита, карактеристиките на GPU уредот и одделни карактеристики на
секоја од расположливите мемории програмерот треба правилно да ја избере
локацијата каде ќе бидат сместени податоците.

4. Conclusion
The presented results in this study show that GPGPU provides an opportunity
for a significant performance improvement or a decrease of the execution time of
parallelizable algorithms.
The initial transformation from serial but parallelizable algorithm into a parallel
version of the algorithm which will be executed on a heterogeneous CPU/GPU
system is relatively straightforward, but the achieved speed up usually is not
satisfactory. The initial transformation usually does not exploit the resources and
processing capabilities of the GPU device. For an efficient parallel CUDA
algorithm, the GPU characteristics and its memory hierarchy need to be
considered in order to apply a set of appropriate optimization techniques.
The initial naive parallel algorithm for the problem of matrix-matrix
multiplication when the matrices dimensions are 1024x1024 provides a function
speed up of 154x. The improved algorithm that uses shared memory and tiling
technique gives a function speed up of 1115x. By applying the technique that
changes the block granularity, a function speed up of 1221x is achieved, and by
applying the technique that changes the thread granularity, the result is a function
speed up of 1573x.
The programmer should properly choose the memory location where the data
will be stored based on the algorithm that needs to be parallelized, the
characteristics of the GPU device, and the CUDA memory hierarchy.

28
Референци

[01] David B. Kirk, Wen-mei W. Hwu; Programming Massively Parallel


Processors; Elsevier; 2010; ISBN: 978-0-12-381472-2

[02] NVIDIA Corporation; NVIDIA CUDA C Programming Guide Version 4.0;


March 2011

[03] NVIDIA Corporation; The CUDA Compiler Driver NVCC; 2008

[04] NVIDIA Corporation; NVIDIA Best Practice Guide Version 4.0; March 2011

[05] Chang Xu, Steven R. Kirk, Samantha Jenkins; Tiling for Performance Tuning
on Different Models of GPUs; Pages: 500 – 504; IEEE Explore, December,
2009; ISBN: 978-1-4244-6325-1

[06] Tushar Athawale, Xie Xu; Optimization Techniques for CUDA application;
Department of Computer and Information Science and Engineering, University of
Florida; 2012

[07] Laurent Badduel, Francoise Baude, Denis Caromel, ―Object-Oriented SPMD‖,


Proceedings of the Fifth IEEE International Symposium on Cluster Computing
and the Grid, Volume 2, Pages: 824-831, 2005

[08] John Nickolls, Ian Buck, Michael Garland, Kevin Skadron; Scalable Parallel
Programming with CUDA; ACM Queue-GPU Computing; Volume 6 Issue 2,
Pages: 40-53; March/April 2008

[09] Mahmoud Hassaballah, Saleh Omran, Youssef B. Mahdy; A review of


SIMD Multimedia Eztensions and their Usage in Scientific and
Engineering Applications; The Computer Journal, Volume 51, Issue 6,
Pages:630-649; November 2008

29
Ph.D Biljana Percinkova,
European University
Republic of Macedonia

CHANGES IN PERCEPTION OF NONLINEARITY –


PARADOXICAL NEW SOLVING METHOD PROPOSED

Abstract: Change of perception always opens up a whole new universe of


creative ideas: so be it in the difficult world of nonlinear optimization.
Unlike linear systems, the nonlinear multidimensional models do not have so well
developed and successful mathematical methods for their solving. In the paper, a
new procedure for solving a set of n nonlinear equations of n variables, based on a
movement along the solution curve in (n+1) dimensional space, is presented. The
method is global and independent from the initial estimation. Special attention is
dedicated to the procedure for automatic following the solution curve when it is
spiral, vertical or reversing its direction, and in regions where the slopes approach
infinity. Eight test functions – Rastrigin, , Branin, Hartman, Goldstine-Price and
Scheckel – difficult to approach with other methods and given to the scientific
society as a challenge, have been successfully solved.
Keywords: global optimization, solution curve, independent variable
exchange.

1. A Brief Theoretical Introduction to the Method


In the beginning let us make a considered explanation of the theoretical
aspects of a new method for solving arbitrary multivariable nonlinear systems.
Let a system of n nonlinear equations if n variables is given as follows:

F1 ( x1 , x 2 ,..., x n )  0
F2 ( x1 , x 2 ,..., x n )  0
(1.1)

Fn ( x1 , x 2 ,..., x n )  0

The solution domain is given by:

30
x p1  x 1  x k 1
x p2  x2  x k 2
(1.2)

x pn  x n  x kn
It is assumed that the functions Fi ( x1 , x2 ,..., xn )  0 (i = 1, 2, ... , n) are
differentiable in the given range.
We modify the original system (1.1) by adding a new variable z:

F1 ( x1 , x 2 ,..., x n )  z
F2 ( x1 , x 2 ,..., x n )  z
(1.3)

Fn ( x1 , x 2 ,..., x n )  z

These n equations of (n+1) variables define a curve in (n+1) dimensional


space, which we will name a solution curve or a ridge-path. The breakthrough
point(s) of this curve into the hyper-plane z=0 is exactly the solution of the
original nonlinear system (1.1). So, the basic idea about this method for solving
nonlinear systems is contained in the following statement:
Once we find a point on a solution curve, taking it as an initial point and
moving along the curve, we shall reach the point whose z-coordinate equals 0,
which represents the solution of our system.
According to the previous description of the method, it is obvious that, in
front of all, we have to deal with two basic problems:
- Obtaining the starting point of the solution curve, and
- Moving along the solution curve and obtaining the solution (when z = 0).
How do we obtain the starting point of the solution curve?
The starting point X 0 ( x1 , x2 ,, xn , z) should fulfill all equations of the
nonlinear system (1.3), i.e., its coordinates should give equal values for the right
sides of (1.3), when applied in. It is almost improbable to find the initial point by
pure inspection. For that reason, the correctional functions are used. They modify
the system (1.3) as follows:

31
F1 ( x1 , x 2 , , x n )  Fk 1 ( x1 , x 2 , , x n )  z
F2 ( x1 , x 2 , , x n )  Fk 2 ( x1 , x 2 , , x n )  z
 (1.4)
Fn 1 ( x1 , x 2 , , x n )  Fk ,n 1 ( x1 , x 2 , , x n )  z
Fn ( x1 , x 2 , , x n )  z

The correctional functions have to provide identical values of all functions


(1.4) and they have to decrease in the iterative process in order to become equal to
0 on the solution domain border. The geometrical interpretation is that we find a
point of some auxiliary curve, whose one coordinate is outside the solution
domain, and approaching the solution curve we infuse into it just before entering
the solution domain. We choose the coordinate xn to be outside the given range.
If we denote its value in the starting point X0 by x sn and the value on the
beginning of the solution domain by x gn , then we are able to form the following
linear correctional functions:

 1 x gn  (1.5)
Fki  DZi  xn  
 x sn  x gn
 x sn  x gn 

where
DZi  Fn0  Fi 0 , i = 1, 2, ..., n-1 (1.6)
and
Fn0  Fn ( x10 , x20 ,K , xsn );Fi 0  Fi ( x10 , x20 ,K , xsn ) (1.7)

This choice of correctional functions is reliable and successful because


they have the following features:
- For xn  x sn  Fki  DZi , that is, in the beginning they provide equal
values in the modified nonlinear system;
-The value of the correctional functions Fki is smaller for exactly
DZi
 x n in every new step of the recursive process of moving along the
x gn  x sn
supplementary curve.

32
- For xn  x gn  Fki  0 , that is, their value becomes equal to 0 in the
moment of infusion into the solution curve.
Nonlinear correctional functions should be avoided because they add
nonlinearity and impreciseness in the process of solving the system.
How do we move along the solution curve?
Once we find the initial point on the solution curve, it is necessary to
determine correctly the next point in order to stay on the ridge-path. We can see
that, in fact, the system (1.3) is formed of n z-functions of n variables
x1 , x2 ,..., xn explicitly expressed and defined in the given range (1.2).
The condition for staying on the solution curve is total differentials of all
the functions to be mutually equal , i.e.,

dzi  dzn , i = 1, 2, ..., n-1 (1.8)


Total differential of the function z  Fi ( x1 , x2 ,  , xn ) is defined as:

 Fi F F
dz  dx1  i dx2    i dxn (1.9)
 x1  x2  xn

z
The relation is the first order partial derivative of the z-function, defined by
 xj
the following expression:

z F ( x , x ,..., x  x ,..., x )  F ( x , x ,..., x )


 lim i 1 2 j j n i 1 2 n 
 x j x j 0 x j
 ( 1.10)
Fi  Fi j
 xj

It is a measure of the rate of change of z with respect to x j , having fixed


values of the other variables x1 , x2 ,..., x j 1 , x j 1 ,..., xn . We can transform the
condition (1.8) by equivalent:

33
n n
 Fi j
dx j   Fnj dx j i = 1, 2, ..., n (1.11)
j 1 j 1

To avoid the error accumulation, the following corrected criterion is used:

n n
zi   Fi dx j  zn   Fnj dx j
j
(1.12)
j 1 j 1

Dividing this relation by dxn and substituting the differentials dxi by finite
differences xi, we obtain the linear system of (n-1) equations of (n-1) variables:

n 1 x j Fn  Fi
 ( Fi j  Fnj ) x 
xn
 Fnn  Fi n (1.13)
j 1 n

x j
The solutions of this system are (n-1) derivatives of type . They could be
x n
obtained by any of the methods for solving linear systems.
So, if we have a point on the solution curve in the k-th iteration, we can
compute all partial derivatives in that point by formula (1.10). Next, according to
(1.11) if we fix one increment - let it be xn - we could obtain all the other
increments xi of the variables. Consequently, the new point on the solution curve
is found as follows:

x1( k 1)  x1( k )  x1


x 2 ( k 1)  x 2 ( k )  x 2
(1.14)

x n ( k 1)  x n ( k )  x n

34
2. Further Development - An Independent Variable Exchange
Procedure
When the solution curve is spiral one or reversing its direction, we may be
faced with problems applying the previously described method. Namely, in some
x j
places of the curve, since the increment xn is constant, some of the slopes
x n
may approach infinity. To avoid these situations, we shall discuss about procedure
as further development of the method. Its main idea is that the increment of the
independent variable which determines all the other increments not to be always
xn , but the variable which enables us moving along the slightest slope in respect
to the coordinate axis. For that purpose, we will present some characteristics of the
so-called Jacobean matrix of the system.
Let us introduce the following denotations:
 x1
 G1n ( x1 , x 2 , , x n )
 xn
 xj (2.1)
 G jn ( x1 , x 2 , , x n )
 xn
 xn
 Gnn  1
 xn

x j
The ratio represents the j-th slope of the solution curve in relation to xn .
x n
 xk
Including the trivial ones of the type , there are n2 possible slopes that form
 xk
the Jacobean matrix G as follows:
  x1  x1  x1  x1 
x  
 x2  xk  x n  G G  G  G 
 1  11 12 1k 1n
  x2  x2  x2  x2   
   21 22
G G  G  G 2n 
G    x1  xn   
2k
 x2  xk 
 
   
  Gn1 Gn 2  Gnk  Gnn 
  xn  xn

 xn

 xn 
  x1  x2  xk  x n 
(2.2)
The k-th column of this matrix represents the n possible slopes in relation to the
coordinate xk . Up to this moment, we have permanently used the n-th column of
this matrix. Since we have concluded that it is undesirable in some cases, we are
going to use the column which is optimal in the given moment. That would be the
35
column whose absolute values are less than or equal 1. It could be demonstrated
that in the Jacoby matrix G always exists at least one column with this property.
Namely, the following is valid:

 xj  x j  xi G ji
G jk   
 xk  x k  xi Gki
for all i, j, k ; (2.3)

consequently,

1
G jk  and Gkk  1 (2.4)
Gkj

Let us assume that the greatest element by absolute value in the i-th
column is Gki and that it is greater than one. According to (2.3), in the k-th column
all elements Gjk are less than or equal 1, i.e., the following relation is correct:

G ji
G jk  1 j = 1, 2, ..., n (2.5)
Gki

Consequently, the k-th column of the Jacobean matrix is our optimal


column, and xk is our new referent increment, the one which will determine all
the other increments in such a way that the movement through the solution curve
will be according to its slightest slope.

The procedure could be comprised as follows:


Let xk is the current independent variable.
1 In every iterative step, the k-th column is being tested to see whether
 xj
an element  1 exists. If not, the iterative process continues without any
 xk
change;
36
 xj
2 If there is at least one element  1 , then the new independent
 xk
variable is
being determined by:

 xk  xi
 max (2.6)
 xj i  xj

3 The sign of the increment h of the current independent variable is


resolved according to the following relations:
 xi
a) if  0 then h = h , and
 xj

 xi
b) if  0 then h = -h .
 xj

On the end we‘ll discuss something about an algorithm for computer -


assisted solving the exchanging independent variable problem.
Let us suppose we found out that k is the index of our new independent
variable. Then, the equalizing of total differentials will be done with the k-th
function, and also the dividing will be by xk , not by xn :

n x j
 ( Fi j  Fkj ) x  Fkk  Fi k ,
j 1 k
jk

i = 1, 2, ..., k-1, k+1, ..., n (2.7)

x k
Let us extend the last relation by formally adding the variable and
x k
also the index i = k which gives us the following identical system:

37
x1 x x
( F11  Fk1 )  ( F1k  Fkk ) k  ( F1n  Fkn ) n  0
xk xk xk

x1 x x
( Fk11  Fk1 )  ( Fkk1  Fkk ) k  ( Fkn1  Fkn ) n  0
xk xk xk
0  0  0  0
x x x
( Fk11  Fk1 ) 1  ( Fnk  Fkk ) k  ( Fkn1  Fkn ) n  0
xk xk xk

x1 x x
( Fn1  Fk1 )  ( Fnk  Fkk ) k  ( Fnn  Fkn ) n  0
xk xk xk

(2.8)

Since the matrix of this linear system is singular, it cannot be solved by the
appropriate program that works with the first (n-1) rows and columns. So, in order
to do simple exchange of the independent variable in the computer program, we
cover the k-th row by the n-th, and k-th column by the n-th. By these
transformations, we solve the singularity of the matrix and the doubling of the free
x1 x2 x
articles. As output, we obtain the values , , , n , that allows us to
x k x k x k
continue with moving through the slightest slope of the solution curve.

 xn  xn

xk
xn

Fig.1a: The Wrong Way of Moving Through the Solution Curve


38
 xk

 xi

xn
xk

xk

Fig.1b: The Correct Way

3. References
1. Percinkova B., et al. (1989) “Following the solution curve with largely varying slopes
and spiral movement in nonlinear systems”, 10th European Conference on Operational
Research, Beograd, Yugoslavia, June 27-30, 1989, pp. 153-154.
2. B. Percinkova et al. (1989) “A method for solving arbitrary nonlinear static systems”,
IFAC / IFORS / IMACS Symposium ―Large Scale Systems: Theory and Applications‖,
Berlin, GDR, August 29-31, 1989.
3. Percinkova B. et al.(1989)
“A procedure for following the solution curve with largely varying slopes in the new
method for solving arbitrary multivariable nonlinear static models”, XI Int. Symp.
―Computer at the University‖, Cavtat 1989., pp. 11.13.1 - 11.13.6.
4. Percinkova Biljana et al. (1989) “A computer assisted method for solving arbitrary
multivariable nonlinear static models”, Proc. 10th Int. Symp. ―Computer at the
University‖, Cavtat, 06-10 June 1988, pp. 11.3.1 - 11.3.8.
5. Percinkova B. et al.(1987) “On the system approach to computerized management
information systems as large - scale control systems”, IX International Symp.
―Computer at the University‖, Cavtat, 18 - 22. 05. 1987.
6. Broyden, C. G. (1969) “A method of solving simultaneous nonlinear equations”,
Comput. J. , Vol. 12, pp. 94.
7. Ortega, J. M. , Rheinboldt, W.C. (1970)
“Iterative Solution of Nonlinear Equations in Several Variables”, Acad. Press, New
York.
39
Ass. Prof. PhD Saso Gelev
University„Goce Delcev„ Stip
Prof. PhD Risto Hristov, EURM
Ana Ivanovska

ARCHITECTURE, COMPONENTS AND IMPLEMENTATION OF IPTV


SERVICE

Abstract: This paper processes IPTV and its transfer through DSL accessible
network. In this paper we are going to pay attention to the transport architecture of
an IPTV solution, retaining the most time on DSL accessible network from a point
of view of a service provider. This solution includes the services broadcast video
and VoD, which enable the service providers not only a video , but VoIP and data
services, which are called with one name Triple-play services. Due to the
limitations of the resources in the accessible networks, during the transport of the
video traffic a previous compression is needed. Familiar techniques for
compression are MPEG2 and MPEG4.
We chose the IPTV service as the topic of this paper for several reasons. One of
these reasons is certainly its vast expansion in the world and in Macedonia. In
order to come to certain results in our research we are going to use internet search,
reading books from IPTV field, as well as making a project in OPNET simulator.
As a result of this project we are going to reach a conclusion how the distance
between the distributive network and the home network influence the burden of
the servers for VoD service.
Клучни зборови: IPTV, broadcast видео и VoD, MPEG2, MPEG4

40
Доцент д-р Сашо Гелев
Универзитет „Гоце Делчев„ Штип,
Електротехнички факултет;

Вон. проф. д-р Ристо Христов


Европски универзитет, Скопје
Факултет за информатика;

Ана Ивановска

АРХИТЕКТУРА, КОМПОНЕНТИ И ИМПЛЕМЕНТАЦИЈА НА


IPTV СЕРВИСОТ

Абстракт: Во овој труд се обработува IPTV, и негово пренесување преку


DSL пристапна мрежа. Во овој труд најмногу ќе обрнеме внимание на
транспортната архитектура на едно IPTV решение, при што најмногу ќе се
задржиме на DSL пристапната мрежа од гледна точка на сервис провајдер.
Во ова решение се опфатени сервисите broadcast видео и VoD, што им
овозможува на сервис провајдерите не само видео, туку и VoIP и податочни
услуги, кои заеднички се нарекуваат Triple-Play услуги. Поради
ограниченоста на ресурсите во пристапните мрежи, при транспортот на
видео сообраќајот неопходн неопходна е негова претходна компресија.
Познати техники за компресија се MPEG 2 и MPEG 4.
Во овој труд како тема за обработка го избравме IPTV сервисот од повеќе
причини. Една од нив е секако неговата голема распространетост во светот,
како и во Македонија. За да дојдеме до резултати во нашето истражување, ќе
користиме интернет пребарување, читање книги од областа на IPTV, како и
изработка на проект во OPNET симулатор. Како резултат на тој проект ќе се
обидеме да дојдеме до заклучок како растојанието помеѓу дистрибуциската
мрежа и домашната мрежа влијае на оптоварувањето на серверите за VoD
сервисот.

1. Архитектура на IPTV мрежа

IPTV е систем преку кој се пренесува дигитална телевизија користејќи го IP


протоколот преку мрежна инфраструктура. Тој вклучува ТВ во живо
(Broadcasting) како и складирано видео (Video on Demand). За да може да се

41
гледа IPTV треба да имаме или компјутер или STB прикачено на
телевизорот. Видео содржината вообичаено е компресирана со MPEG 2 или
MPEG 4 кодеци и потоа се испраќа во MPEG транспортен поток пренесен
преку IP мултикаст во случај на ТВ или IP уникаст во случај на VoD.
На страната на испраќачот се случува следното: испраќачот ја кодира ТВ
програмата во MPEG 2 и го испраќа потокот до националната централа на
сервис провајдерот. Видео потокот се дели на IP пакети и се испраќа низ
мрежата на провајдерот.
Видео потокот се превзема од некоја локална видео централа, која потоа го
дистрибуира до претплатниците. Тука некои локални содржини може да
бидат додадени (реклами или VoD). Исто така, автентификацијата на
корисниците, барањето за менување на канали, тарифирањето, барањата за
некои видеа, се прават во локалната централа.
На приемната страна, домашната порта (gateway) ја игра улогата и на крајна
точка на интернетот и почетна точка на домашната мрежа. STB (Set Top Box)
или компјутер, поврзан на домашниот DSL, оптика или безжична линија, ги
реасемблира IP пакетите во кохерентен видео поток и потоа ја декодира
содржината.

1.1 Скелетна мрежа


Основната задача на скелетната мрежа е да го носи IPTV сообраќајот од
SHO( Super Headend Office -SHО е местото каде што се превземаат живите
преноси за broadcast видео сервисите) до VHO (Video Headend Office-
локацијата каде што се наоѓа комплексот на видео сервери. Тука се наоѓаат и
најголемиот дел на видео пумпите (за on-demand сервиси), како и real-time
кодерите за локалните ТВ станици. VHO обично опслужува метрополитен
област од 100.000 до 1.000.000 домови. VHO е еквивалентна на истиот објект
како Point Of Presence за нудење интернет услуги на сервис провајдерот. ).
Во јадрената (скелетна) мрежа уникаст сообраќајот се мутира со OSPF или
IS-IS рутирачки алгоритами. Овие алгоритми го рутираат сообраќајот преку
најкратката патека помеѓу изворот и дестинацијата, базирано на тежините
кои и се доделени на секоја врска во мрежата. За мултикаст сообраќај, едно
мултикаст дрво ги поврзува SHO со сите VHO. Потоа секое VHO добива по
една копија од мултикаст сообраќајот.
Има два начина како може да се дизајнира IPTV јадрена мрежа. Првиот
начин е интеграција во веќе постоечка IP скелетна мрежа, и вторииот,
доделен слој во веќе постоечка IP мрежа.
1.1.1 Интеграција во веќе постоечка IP скелетна мрежа
Во овој случај се подразбира дека сервис провајдерот веќе има
имплементирано IP мрежа преку која само дополнително ќе им овозможат
IPTV на своите корисници. Овде линковите помеѓу рутерите во скелетната

42
мрежа и пристапните рутери за IPTV ги користат и едните и другите. Главна
предност на дизајнирање на ваква скелетна мрежа е тоа што овозможува
брзо имплементирање на нови сервиси, со минимални трошоци и ефикасно
искористување на мрежните ресурси.

Слика 1: IPTV скелетна мрежа со нејзина интеграција во веќе постоечка IP


скелетна мрежа
1.1.2 Доделен слој во веќе постоечка IP мрежа
Овој дизајн опфаќа поставување на посебен (доделен) слој, посебна
топологија, над веќе постоечка мрежна инфраструктура, од страна на
провајдерот. Ова се прави на тој начин што одредени линкови помеѓу
рутерите се доделени само за употреба на IPTV сообраќај.

43
Слика 2: Скелетна мрежа на IPTV, со одделна скелетна мрежа
1.1.3 Пристапни мрежи
Кога се гради широкопојасна пристапна мрежа која ќе поддржува пренос на
IPTV, најефикасно е да се дизајнира мрежа базирана на VLAN (виртуелна
локална мрежа). VLAN не само што го ограничува broadcast доменот, туку и
овозможува корисниците да не си ги гледаат информациите помеѓу себе, со
што се намалува сообраќајот во мрежата. Дефинирани се два типа на VLAN,
VLAN по корисник и VLAN по сервис.
1.1.4 Кориснички VLAN
Во овој модел имаме доделен VLAN за секој корисник. Главната особина на
овој модел е што го поставува корисникот во центарот на вниманието, и
овозможува едноставна IP конективност за пренос на различни сервиси.
Основната предност кај овој дизајн е што рабниот рутер може да управува со
опсегот на секој корисник, а основниот недостаток е тоа што тука имаме
точка-точка линкови, кои не поддржуваат мултикаст помеѓу корисниците.
Тоа значи дека ваков дизајн добро ќе функционира кога имаме VoD сервис.
Меѓутоа, покрај корисничките VLAN, се користи уште еден мултикаст
VLAN кој се користи да го дистрибуира мултикаст сообраќајот.

44
Слика 3: Пристапна IPTV мрежа со кориснички модел
1.5 VLAN по сервис
Во овој модел за секој сервис се користи по еден различен VLAN, и притоа
секој корисник може да пристапи до секој VLAN. Ова најчесто се користи
кога IPTV се нуди како сервис на веќе постоечка мрежа. Предноста на овој
модел е тоа што е помал ризикот од попречување на самиот сервис, со тоа
што е секој сервис во посебен VLAN.

Слика 4: Пристапна IPTV мрежа со сервисен VLAN модел

45
Постојат различни типови на широкопојасни пристапни мрежи кои се
доволно моќни да ги овозможат побарувањата по опсег потребни за IPTV.
Различни сервис провајдери користат различни технологии.

2. Експеримент
Во овој практичен дел ќе ја објасниме имплементацијата на IPTV
архитектура во OPNET мрежен симулатор. За оваа симулација се
искористени 5 агрегациски рутери во првото сценарио и 15 агрегациски
рутери во второто, кои ја претставуваат целата мрежа низ која што треба да
пропагира IP пакетот од дистрибуцискиот рутер на сервис провајдерот, па се
до DSLAM-от кој се наоѓа во локалната централна единица. На страната на
сервис провајдерот имаме VoD сервер каде што се наоѓаат сите веќе снимени
содржини и Video HeadEnd, кадешто се наоѓаат сите real-time кодери за
локалните ТВ станици, претплатничката база на податоци, како и видео
пумпи за VoD сервисот. На другата страна од агрегациските рутери се наоѓа
DSLAM-от на локалната DSL јамка, кој што ги пренесува IPTV пакетите до
‗последната милја‘ кон претплатниците. Во оваа симулација, сите врски се
10BaseT. На следната слика е прикажан техничкиот изглед на цела оваа
мрежа изработен во Microsoft Visio 2007.

Слика 5: Изглед на IPTV инфраструктура во Microsoft Visio


2.1. Изработка во OPNET мрежен симулатор
Оваа архитектура е имплементирана во OPNET мрежниот симулатор. За да
се постигне Triple-Play архитектура, т.е. гласовен сервис, broadcast или VoD
сервис и HTTP сервис, треба најпрво да се направи апликација која ќе ги
поддржува сите овие сервиси. Додаваме еден Application Config од internet
toolbox јазичето од палетата со објекти. Во менито на апликацијата ќе
46
додадеме 3 реда за сервиси, за секој по еден од Triple-Play. За првиот ред, т.е.
HTTP сервисот го именуваме Internet и избираме Heavy Browsing, видео
сервисот го нарекуваме Video Aplikacija и избираме High Resolution Video, а
за гласовниот сервис го именуваме Telefon и избираме PCM Quality and
Silence Suppressed. Како профил што ја користи оваа апликација што сега ја
конфигуриравме, додаваме Profile Config од internet toolbox менито од
палетата со објекти. Како име на профил ќе го именуваме Video HeadEnd. Го
отвараме менито со неговите атрибути и во подменито Applications додаваме
три реда за апликации, за да соодветствуваат на трите реда што ги
направивме кај Application Config. На следните четири слики е прикажано
целосното подесување на Application Config и Profile Config.

Слика 6: Додавање на Internet апликација Слика 7: Додавање на Video


апликација

Слика 8: Додавање на Telefon апликација Слика 9: Додавање на апликации


на
Profile Config
Додаваме еден ethernet_wkstn, кој ќе ни користи како Video HeadEnd. Во
менито со неговите атрибути, потоа во подменито Application: Supported
Profiles, додаваме ред за профил и го избираме единствениот што ни е
47
понуден, а тоа е Video HeadEnd. Од палетата со објекти додаваме рутер, кој
ќе ни служи како Distribution Edge Router. Потоа додаваме еден сервер, кој ќе
ни служи како VoD сервер, кој ќе го поврземе со DER-от кој претходно го
додадовме. За да ја реализираме дистрибутивната инфраструктура до крај,
потребни ни се 5 рутери кои ќе ни служат како агрегациски. DER-от го
поврзуваме со најблискиот агрегациски рутер, па потоа ги поврзуваме
сериски меѓу себе. Последниот рутер ќе го поврземе со DSLAM-от што ќе го
додадеме подоцна.

Слика 10: Изглед на VH Слика 11: Изглед на дистрибутивна скелетна


мрежа
За да подесиме локална единица, најпрво е потребно да додадеме една
подмрежа (subnet) од палетата со објекти. Со двоен клик на иконата ни се
отвара нов празен работен простор, каде што ќе додадеме три ethernet_wkstn,
кои ќе ни служат како корисници на сервисите што ни ги овозможува Video
HeadEnd. Додаваме еден рутер и го именуваме DSLAM кој ќе ни служи како
што и му гласи името и на него ги приклучуваме претходно додадените
корисници со 10BaseT врски, бидејќи сакаме да симулираме врски кои се
имплементирани во типична пристапна мрежа. Ги именуваме сите посебно
во растечки редослед, за кога ќе ја извршиме симулацијата, да може
прегледно да ги разгледаме резултатите. Со отворање на менито на
корисниците, за да може да ги користат сервисите кои се понудени од Video
HeadEnd во полето Values на атрибутот Supported Services одбираме All. Со
второ копче на празен простор и кликнување на опцијата Go To Parent
Subnet, се враќаме на првичната работна површина. Со 10BaseT врска го
поврзуваме последниот рутер со иконата на локалната единица. Ќе ни се
отвори подмени, каде што ќе избереме DSLAM бидејќи ни е единствена
опција.

48
Слика 12: Изглед на локална единица Слика 13: Додавање на поддржани
сервиси
За да правиме споредба на резултатите што ќе ги добиеме од првото
сценарио, треба да направиме и второ сценарио, каде што единствена
разлика е тоа што наместо 5 агрегациски рутери, ќе имаме 15. Прво од
мените Scenarios, избираме Duplicate Scenario, што ќе ни го дуплира тоа што
до сега сме го работеле и не носи директно на дуплицираното сценарио. Со
едноставно додавање и поврзување на уште 10 рутери, кадешто рутерот број
5 треба да го дисконектираме со локалната единица, а тоа едноставно може
да се направи со селектирање на врската и притискање на копчето Delete на
нашата тастатура. Потоа рутерот 5 го поврзуваме до првиот од
новододадените рутери, а после тоа, нив ги поврзуваме сериски се до
последниот. Тој рутер (последниот) го поврзуваме со локалната единица,
исто како рутерот 5 во првото сценарио.

Слика 14: Поврзаност на агрегациски рутери во второто сценарио


2.2. Извршување симулации
Откако се ни е поврзано и подесено, може да поминеме на следниот чекор, а
тоа е извршување на симулациите. Се враќаме на првото сценарио, втор клик
49
на празниот работен простор и избираме Choose Individual Statistics. Со
навигација преку Node Statistics -> Ethernet избираме Delay и Traffic Received
(packets/sec). Потоа избираме Simulation -> Configure Discrete Event
Configuration од главното мени. Откако ќе ни се отвори подменито, ќе ја
смениме вредноста на полето Duration во 5, бидејќи сакаме да добиеме
резултати за 5 часа. Кога ќе заврши симулацијата, кликаме на копчето Close.
Потоа од главното мени навигираме до View Results преку Results. Ќе ни се
отвори мени слично на тоа што го отворивме за избирање на типот на
резултати што сакаме да ги добиеме. Со избирање на Campus Network ->
Lokalna Edinica -> Korisnik 1 -> Ethernet -> Delay и Traffic Received, ќе
добиеме два графика од десната страна на менито.
Кога ќе го направиме целиот горенаведен процес на симулирање и за
второто сценарио, може да ги споредиме резултатите од двете симулации.

Слика 15: Резултати од симулација на првото и второто сценарио (лева –


прво, десна – второ)
2.3. Заклучок од добиените резултати
Од добиените резултати може лесно да се увиди дека доцнењето во второто
сценарио е многу поголемо отколку во првото. Тоа е бидејќи патот на
пакетите од DER-от до DSLAM-от е многу поголем. Ако се погледне другиот
дел од резултатите, ќе видиме дека бројот на примени пакети во секунда е
помал во првото сценарио во однос на второто. Овие резултати не се
најточни, бидејќи тука не е додаден и сообраќајот од другите сервиси што се
пренесува преку овие врски. За да се подобрат овие резултати, треба да се
стават рутери со поголема моќ на процесирање на пакети, може да се стават

50
оптички врски, со што би се зголемила брзината и вкупната податочна рата
што може да пропагира низ новите врски.

3. Заклучок
Во овој труд го анализиравме IPTV сервисот, неговата архитектура и
компонентите од кои тој се состои. IPTV архитектурата ја имплементиравме
во OPNET симулатор, при што изработивме две сценарија. Преку изработка
на оваа симулација дојдовме до заклучок дека доцнењето е во директна
врска со бројот на рутери. Имено, колку е поголем бројот на рутери помеѓу
DER-от на сервис провајдерот и DSLAM-от во локалната единица, толку е
поголемо доцнењето на пакетите кои ги испраќа DER-от.
Иако IPTV има исклучително строги побарувања во поглед на
инфраструктурата, имено, мрежна архитектура со соодветен капацитет,
високи перформанси и редундантност на системот, сепак овој сервис ја има
водечката улога во преносот на видео содржини.
Со зголемување на брзините на скелетните и пристапните мрежи со
имплементацијата на оптички медиум, покрај стандарниот IPTV сервис
достапен е голем број на дополнителни функции како истовремено гледање
и снимање на содржини со висок квалитет (HD видео) без да се почувствува
разлика при пребарувањето на интернет содржини или пак нивно
превземање (download).
Со можноста на една скелетна мрежа да се поврзат повеќе типови пристапни
мрежи, еден вид решение за корисниците во поодалечените средини, каде
DSL пристапната мрежа не е пригодна за имплементација, може да се
искористи безжична пристапна архитектура.
Во Македонија, IPTV сервисот е во значителен подем во последните неколку
години, со појавата на повеќе провајдери. Имено, освен телефонските, на
пазарот се присутни и кабловските оператори кои покрај понудата за
аналогна телевизија, го нудат и овој сервис, како и гореспоменатиот Triple-
Play.
Во иднина би можеле да ја објасниме имплементацијата на IPTV сервисот
преку другите пристапни мрежи, како оптичката, безжичната и кабелската.
Со изработка на симулации во OPNET симулаторот, би ги увиделе разликите
помеѓу сите овие пристапни мрежи.

51
4. Библиографија
1. Cisco Gigabit-Ethernet Optimized IPTV/Video over Broadband Solution 2005
2. Gerrard O‘Driscoll, ―Next Generation IPTV Services and Technologies‖ John
Wiley & Sons, Inc., Hoboken, New Jersey 2008
3. Leandro Santana Menezes ―SIP Based Architecture for Heterogeneous Networks‖
2009 стр 19-22
4. Mohammad Taufiqul Islam and Azimul Hoque, ―Study of Reliable Multicast for
IPTV Service‖, Master Thesis Sweden 2008
5. Amy Harris, Greg Ireland, White Paper ―Enabling IPTV: What Carriers Need to
Know to Succeed‖ 2005
6. White Paper. ―The Evolving IPTV Service Architecture
http://www.cisco.com/en/USsolutions/collateral/ns341/ns525/ns537/ns549/ns746/
net_implementation_white_paper0900aecd806530a4.pdf (прегледано на
23.06.2011)
7. ADSL Guide http://speedy-internet.blogspot.com/2009/03/iptv.html (прегледано
на 25.06.2011)
8. IPTV White Paper
http://www.mocalliance.org/industry/white_papers/IPTV_White_Paper%5B1%5
D.pdf (прегледано на 23.06.2011)
9. A Guide to IPTV
http://www.tek.com/Measurement/App_Notes/25_20277/eng/25W_20277_0.pdf?
wt=520&rgn=ww&from=303271X314253&link=/Measurement/App_Notes/25_2
0277/eng/25W_20277_0.pdf (прегледано на 20.06.2011)
10. IPTV http://en.wikipedia.org/wiki/IPTV (прегледано на 19.06.2011)
11. Comparative analysis - TCP – UDP
http://www.laynetworks.com/Comparative%20analysis_TCP%20Vs%20UDP.ht
m (прегледано на 22.06.2011)

52
Prof. PhD Risto Hristov, EURM
Ass. Prof. PhD. Saso Gelev,
University”Goce Delcev” Stip
Zorica Kaevic

INFORMATION - COMMUNICATION TECHNOLOGIES AND SPORT


Abstract - The extremely fast development of the informatic-communication
technology has enabled intensive implementation in all the pores of the human
activities.
This fast development did not bypass even the sport. The informatic-
communication technology has supported the sport in the following directions:
 On-line acquisition, creation, elaboration, analysis and review of a huge
number of data that help the athletes in quality improvement during
conductions of the trainings, competitions, activities outside the sport
fields. The speed of data processing enables conducting statistics for
different purposes whether it is necessary for the needs of the coaches and
athletes or for the needs of the simple spectators.
 With implementation of the animation technique ―Motion capture‖ and
with the ultra modern digital cameras that enable shooting videos with the
3D technology capturing all the moments from every motion and
positioning of the players is able. In that way all the irregularities during
the motion of the athletes are noticed, analyzed and measures for
corrections are taken with a purpose for improvement of the sports results
and reduction of injuries and their fast healing as well as easy surgical
operations conducted with a help from computer surgeons.
 Computer systems help in reduction of referee‘s mistakes. Namely,
today‘s systems like Hawk‘s eye or goal line technology allow reduction
of the referee‘s mistakes and result in more quality competitions and
matches.

53
Вон. проф. д-р Ристо Христов
Европски универзитет, Скопје
Факултет за информатика;
Доцент д-р Сашо Гелев
Универзитет „Гоце Делчев„ Штип,
Електротехнички факултет;
Зорица Каевиќ
ОУ „Ѓорѓија Пулевски“ Скопје“

ИНФОРМАЦИСКО – КОМУНИКАЦИСКИ ТЕХНОЛОГИИ И


СПОРТ

Апстракт – Екстремно брзиот развој на информатичко-комуникациската


технологија овозможи нејзина интензивна примена во сите пори од
човечката активност.
Брзиот развој не го заобиколи ни спортот. Информатичко комуникациската
технологија му дава поддршка на спортот во неколку насоки:
 On-line aквизиција, креирање, об работка, анализа и приказ на
огромен број податоци кои му помагаат на спортистот/спортистите за
квалитетно подобрување на изведувањето на тренизите,
натпреварите и активностите надвор од спортските терени, односно
брзината со која податоците се обработуваат овозможува водење на
статистика за било какви цели,дали е тоа потребите на тренерите
играчите или обичните гледачи.
 Со примената на техниката за анимирање „Фаќање на движењето―
(motion capture) и со ултра модерните камери кои можат да снимаат
видеа во 3D технологија се доловуваат сите моменти од сите
движења и позиционирањата на играчите. На тој начин се уочуваат
сите неправилности при движењето на спортистите, се анализираат и
превземат мерки за нивна корекција во насока на подобрување на
спортските резултати и намалувања на повредите и нивно брзо
лекувања како и лесни операции потпомогнати од компјутерски
хирурзи.
 Компјутерските системи помагаат при намалување на судиските
грешки. Имено, денешните системи како што се Соколовото око или
технологијата за гол линија овозможуваат намалување на судиските
грешки што овозможува поквалитетни натпревари.

54
Целта на овој труд е да направи анализа на примената на информациско-
комуникациска технологија во спортот во Република Македониа и врз
основа на оваа анализа, земајќи ги во предвид праксите во развиените
општества, да даде поттик за што поголема компјутерска поддршка на
врвниот спорт.
Клучни зборови – Спорт, информатика, био- информатика, компјутерски
системи, анализа, 3D, Соколово око, механика, кинетика , методи,
обработка на податоци.
1. ВОВЕД
Модерната информациска технологија се темели на користење на
компјутери, компјутерските мрежи и современите информатички методи и
техники. Компјутерската наука се бави со проучување на начинот на
приказот и структурирање на информациите, алгоритамските процеси за
обработка на информациите, машинската компјутерска опрема (hardaware) и
програмската опрема (software)
Таа доживува бурен развој и има големо влијание на сите подрачја од
работата и животот на развиените општества.
Спортот доживува многу динамичен и интензивен развој покрај другото и од
фактот дека се повеќе ги користи услугите на информатичко -
комуникациската технологија.
Информатика во спортот претставува дисциплина чија цел е комбинирање на
нејзините теоретски и практичните методи со науката за спортот. Главниот
акцент од оваа дисциплина е ставен на примена и употреба на компјутерски
базирани и математички техники во спортот со цел на овој начин да се
поддржат и унапредат достигнувањата во спортот. [1]
Денешниот систем на врвниот спорт е незамислив без потполни и
квалитетни информации, односно не може нормално да функционира,
почнувајќи од изработката на плановите и програмите за работа, преку
спроведување, контролата и анализата на тренажните процеси (одредување
на содржината на оптеретувањето и модалитетот на активностите, бирање на
методата на заздравување), па се до планирањето и анализата на настапите. .
2. Примена на информациско-комуникациските технологии
во спортот
Компјутерите, како и во сите области на човековите активности, завзема
широка лепеза на примена и во спортот:
 Пратење на спортските активности (пратење на податоци за играчите
и тимовите, најави, новости, резултати преку веб страни посветени на
спортот).
55
 Оnline купување на карти, спортски и навијачки реквизити, ...
 Професионалните спортисти ги користат да ги бележат резултатите и
за да креираат виртуелни терени во кој ги симулураат тренажните и
натпреварувачките услови, подготуваат тактики и слично.
 Производителите на спортската опрема компјутерите ги користат за
дизајнирање, креирање и тестирање на спортска опрема.
 Nike користи иновативен дизајн и high-tech материјали, како оние
кои содржат FIT технологија со чија помош се одржува
температурата и влажноста за да им овозможат на спортисти да
вежбаат во најразлични услови.
 Истражување во областа на биомеханиката-човечките покрети,
физологијата и перцепцијата.
 Изградба на информациски спортски системи.
2.1 Спортска биомеханика
Спортска биомеханика претставува наука која е базирана на анализа на
активностите на професионалните спортисти. Ова наука може да биде
опишана како физика на спортот. Во оваа наука се употребуваат законите на
механиката со цел да се добие поголемо знаење за перформансите на
спортистите ,со помош на математичко моделирање ,компјутерски
симулации и мерења. Исто така биомеханиката е проучување на структурата
и функцијата на биолошките системи со помош на методите на механиката-
која е гранка на физиката која ги вклучува анализата на акциите на силите.
Во рамките на ―механиката ― постојат две области: статика,која е
проучување на системите кои се во постојано движење или во мирување или
да се движат со постојана брзина и динамика. Динамиката преставува
проучување на системи во движење кај кои е присутно забрзувањето и кои
вклучуваат кинематика ( проучување на движење на тело во погледот на
време ,поместување и брзина на движење или во права линија или во
ротирачка насока) и кинетика (проучување на силите поврзани со движењето
вклучувајќи сили кои предизвикуваат движење и сили кои резулитираат од
тоа движење) . Спортската биомеханика се употребува во голем број на
истражувања и апликации кои се поврзани со спортови како голф,тенис
,гимнастика скијање и сл.
2.1.1 Анализа на движење
Постојат многу начини со кој спортистите стануваат подобри. Компјутерите
имаат голем удел во развивањето на спортистите. Со помош на компјутерите
најпрво дигитално се снимаат сите движење на спортистите. Потоа ова
снимки се пренесуваа во компјутер, и со специјални апликациски софтвер се
56
анализираат (пример: се мерат аглите под кои играчот ги држи своите раце и
нозе, брзината и ефикасноста на телото на спортистот). Овој процес се
нарекува анализа на движење.
Секој вид на движење може да се спореди со друг (правилен), да се уочат
неправилностите и да се интервенира во насока на нивно отстранување
(Слика 1). Некои системи можат во реално време да ги дадат резултати и со
помош на ова тренерите можат да им дадат веднаш фидбек на своите играчи,
како да продолжат понатаму и што да променат.

Слика 1: Анализа на движење


Со помош на анализата на движење тренерите имаат целосна статистика на
секој играч за нивниот напредок, за вештините кои треба да ги подобрат и
сл. Добар тренер мора да знае како да ги интерпретира резултатите и да ги
употреби за да му помогне на играчот да се развие со вистински совети.

2.2 Статистика
Статистиката игра е важна во спортот. Колку натпревари изиграл напаѓачот,
колку голови дал, колку одбрани имал најдобриот голман и сл. Примената на
различни и пред се` обимни статистички податоци обработени на соодветен
начин во спортот е огромна. Креирањето на ажурни статистички обработки,
без компјутерите би било многу тешко и макотрпно. Компјутерот може да
води статистики за тимот, но и статистики за секој спортист поединечно, за
секој спорт. За водење на статистика обично се користат табеларните
апликации (spreadsheet). Овие апликации претставуваат компјутерски
програми кои примаат нумерички податоци, ги обработуваат, а резултатите
ги прикажуваат во вид на табели или графикони. Овој вид на статистика се
користат во сите видови на спортови.

57
Слика 2: Табеларен/графиконски приказ на статистичките податоци
2.3 Употреба на компјутерите во спортска медицина
Спортска медицина е област од здравството која ја користи медицината и
медицинската наука во проучување, превентива, дијагностицирање, лечење и
рехабилитација на повредите предизвикани во текот на спортските,
тренажните или рекреационите активности.
Постојат специјални лабораториите за испитување човечките перформанси.
Тие се опремени со специјална информатичко-комуникациска опрема која,
благодарение на тродимензионалната анимационата техника наречена
„фаќање на движењата― (motion capture), овозможуваат биомеханичките
анализи во спортската медицина или физико-терапевтската медицина.
Спортистите на тренинзи или во текот на рехабилитациониот период носат
уреди (маркери) кои се чувствителни на движење и кои пренесуваат
податоци во лабораториите преку Bluetooth и wireless технологија, независно
каде географски се наоѓат спортистите, а каде лабораторијата.
Со таквите податоци се овозможува следење на движењата на зглобовите и
мускулите и на тој начин можат да се избегнат повреди, корегираат
неправилните движења и постигнуваат подобри резултати.
2.4 Веб и мултимедија во спорт

58
Слика 3: Компјутерска лабораторија за проучување на движењата на
човечкото тело
Појавата на интернетот и неговата способност да ја унапреди
комуникацијата на светско (глобално) ниво се покажа како вистински
потенцијал за популаризација и унапредување на спортот. Интернетот им
овозможи на спортските работници лесно и успешно да се поврзат
меѓусебно, да разменуваат податоци, знаења и искуство. Речиси сите
спортски организации, клубови, фирми чија деловност е поврзана со
спортот, спортисти, итн. имаат своја интернет страница (WEB site) во чии
рамки ја промовираат својата активност и публицираат новости кои се
поврзани со нивното функционирање. Достапноста на голем број на
квалитетни спортски информации на Интернет многу ја олеснува работата на
спортската администрација и на луѓето запослени во и околу спортот.

Слика 4: Приказ на мултимедијална спортска веб страна


2.5 Соколово око
Соколово око или Hawk-еyе преставува сложен компјутерски систем кој се
користи во крикет, тенис и други спортови за визуелно следење на
траекторијата на топката и прикажување на трагот од нејзиниот статистички
најверојатен пат како подвижна слика.[5] Сликите од камерите ги прима и
59
многу брзо обработува софтверот кој ја следи топката. Споредувајќи ги
сликите од различните камери, софтверскиот систем ја одредува положбата
на 3Д позицијата на топката во секој момент. Потоа го анимира движењето
на топката, односно секвенцијално ги обојува пикселите кои ја прикажуваат
нејзината траекторија сликовито (Слика 5). Овој систем развиен е во 2001
година во Roke Manor истражувачката лабораторија.
Сите вакви системи се базирани на принципите од триангулација со
користење на визуелни и временски податоци кои се добиваат од најмалку
четири камери со големи брзини кои се лоцирани на различни локации и под
различни агли околу областа на теренот.

Слика 5: Соколово око во тенис и крикет


Соколово око се користи во фудбалот за одредување дали топката ја
поминала гол линијата или не.
Технологија за гол линија во фудбалот е доста потребна бидејќи ТВ
снимките покажуваат ретроспективна лоша одлуки на судиите.
Интернационалната фудбалска асоцијација IFAB има четири критериуми за
воведување на системи за гол линијата:
 Технологијата мора да се употреби само за одлуки за гол линија
 Системот мора да биде сто проценти точен
 Сигналот кој е испратен до судијата мора да биде моментален
 Сигналот достапен е само до функционерите на натпреварот
Постојат два система кои прецизно одредуваат дали топката ја поминала
гол линијата или не:
Системот „Соколово око― и системот „Goal Ref―.
Системот „Соколово око― користи седум камери за секој гол, монтирани во
кровната конструкција на стадионот или на голот (Слика 6).
60
Слика 6: Соколово око во фудбалот
Сликите добиени од камерите се обработуваат во реално време. Податоците
од обработката се праќаат во централен компјутер. Врз основа на
обработените податоци компјутерот ја лоцира прецизно положбата на
топката и утврдува дали со целата допирна површина ја поминала гол
линијата.
Компјутерот автоматски испраќа звучни сигнали до слушалките на судијата
со кои го известува дали е гол или не. На екранот од својот часовник
судијата може и визуелно да се увери за случајот.
Освен судиите, информациите за спорниот гол доаѓаат после десетина
секунди до екранот на стадионот, до/малите екрани и ги информираат и
гледачите
Системот „Goal Ref― користи топка со микрочип и ниски магнетни бранови
околу голот (Слика 7).
Откако топката ќе ја помине линијата, главниот судија ќе добие вибрирачки
сигнал на специјалниот часовник кој ќе го носи на својата рака.

Слика 7: Систем „Goal Ref“


61
2.5 Систем за рејтинг во спорт
Систем за рејтинг во спортот претставува систем кој ги анализира
резултатите од спортските натпревари и обезбедува објективно рангирање за
секој тим или за секој играч. Пласманот на секој тим или играч се прави на
тој начин што се сортираат рејтинзите и се доделува ординален ранг на секој
тим почнувајќи од највисокото место надолу. Ваквите системи за рејтинг се
поуспешна алтернатива за традиционалните табели и анкети. Користат
различни методи за рангирање на тимовите но најчест медот е методот
наречен power rating. Овој рејтинг претставува вреднување на надмоќноста
на соодветниот тим над другите тимови од различни дивизии или од иста
лига. Главната идеја е да се да се направи рангирање према вредноста на
податоците кои се должи на резултатите од играта.
Како и сите други системи и овие системи имаат свои предности и
недостатоци.
Некои од предностите се :
 Рејтинзите се објективни
 Рејтинзите се повторливи и се верификуваат
 се сеопфатни.
Недостатоците кои се застапени кај овие системи се:
 Се игнорираат квалитативните критериуми како времето, учеството
 Целите на еден систем се различни од целите на друг систем и т.н.
Постојат голем број на вакви системи кои се користат денес во спортот.
Некои од овие системи се:
 АТП рејтинг- се користи во тенис
 ФИФА светски рејтинг – се користи во фудбал
 ИЦЦ рејтинг – се користи во крикет
2.6 Компјутерска технологија во фудбал
Во последните 15 години, се појавија на пазарот повеќе системи за анализа
на натпревари. Секој од нив нуди различни нивоа на податоци и информации
(Слика 8).

62
Слика 8: Компјутерска технологија во фудбал
Наједноставните системи ги анализираат снимките од натпреварите.
Податоци произлезени од анализата рачно се внесуваат и запишуваат на
некој медиум. Се обработуваат со некоја софтверска алатка за табеларни
пресметки и се трансформираат во статистички информации (пр. бројот на
додавања, бројот на лизгачки стартови, фаули, ...) корисни за понатамошните
тренизни политики, натпревари и слично.
Благодарение на мултимедијата и хипермедијата добиените информации
можат да се збогатат со видео записи од снимките, со посебни коментари
или упатства. Вака обработен хипермедијален текст може да се
чита,/гледа,/слуша секвенцијално или нелинеарно со користење на
функционални копчиња, да се поврзува со други документи,/ВЕБ страни, во
насока на поефикасна анализа на снимката.
Хипермедијалниот текст може да се организира во зависност од потребите
(пр. временски приказ на случките од снимениот натпревар, групирање на
настаните по видот на активностите – додавања, корнери, офсајд ситуации,
удари на гол, ...). Тоа е особено корисно при заедничката анализа на
натпреварот на тренерот и играчите.
Дигиталните камери стануваат се` по достапни и нивниот квалитет на
сликите станува се` подобар. Ваквиот тип на камера може да биде поврзан
директно на компјутер и со тоа видео снимките да бидат веднаш
анализирани, со што се заштедува многу време.
Недостатокот на прецизност на ваквите системи доведе до развој на системи
кои автоматски ги пресметуваат позициите на играчите и нивните движења.
Ваквите компјутерските системи, со сет од камери, автоматски ги
пресметуваат позициите, го регистрираат секое движење на играчите и со
специјален софтвер ги запишуваат на соодветен медиум. Користат неколку
камери за да го покријат целиот терен. Секој играч да може да биде
63
регистриран без разлика на позиција на теренот. Софтверот користи сложени
математички алгоритами и техники за дигитална обработка на статички и
подвижни слики при пресметките на движењата и позиционирањето на
играчите. Прецизното позиционирање на играчите, топката и објектите бара
користење на голем број на камери распоредени по кровната конструкција на
спортскиот објект, на трибините и на теренот и софистициран софтвер кој
што позициите ќе ги верифицира од најмалку две камери. Ваквата опрема
овозможува добивање корисни податоци речиси во реално време.
Global Positioning Systems или GPS преставуваат иднината на компјутерските
анализи во спортот. Ако GPS може да биде имплементиран во фудбалски
тренинзи и натпревари ова би значело анализа на движењата и физичките
активностите на секој играч на теренот во било кој момент, на било која
активност. Со поврзувањето на ваквите податоци со податоци како што се
пулс и слично може да даде многу добра слика за целиот труд на играчот.
GPS ја има предноста да биде многу точен и да овозможува анализи во
реално време. Ова значи дека прецизни објективни податоци се произведени
многу брзо и предадени на тренерот за нивна евалуација. Недостатоците на
ваквите системи и технологија е тоа дека се премногу скапи и кршливи.
Поради високите ризици од удари кои ги имаа во фудбалот микрочип кој
пренесува информации може да биде скршени доколку не е добро заштитен.
Податоците кои се добиени од ваквите системи мора да бидат зачувани на
некој медиум за да можат да бидат обработувани и презентирани во корисни
информаци. Модерните бази на податоци овозможуваат податоците да бидат
зачувани, обработени, споредени и презентирани многу брзо и ефективно.
Системите за следење на движењето на играчите овозможува целиот
натпревар да биде снимен во две или три димензии. Ова значи дека тренерот
може да визуализира и реконструира движења на неговите играчи и кога ќе
ги поврзе со собраните податоци, да го добие вистинското видување на
играта, кое ќе му се овозможи моќна евалуација и разбирање на тактичките,
техничките и физичките перформанси на секој играч посебно и на тимот во
целина. Овие податоци можат да дозволат детални споредби на
способностите на играчи при изборот и развивањето на тимот.
Вештачка интелигенција може да помогне во овој процес со можноста
експертското знаење и критериуми на селекција на најврвните тренери и
менаџери, да бидат достапни во еден компјутерски системи.
Со развивањето на интернетот се појавува и можноста за пренос на анализи
од натпреварот и пренос на натпревари во живо во 3D формат, независно
каде се одигрува, односно каде се наоѓа корисникот на преносот.

64
2.7 Информациски систем во врвниот спорт
Информацискиот систем собира, архивира, чува, обработува и дистрибуира
информации важни за спортската организација и успешно дејство на
спортот.
Денешните информациските системи на врвниот спорт се поддржани од
информациско-комуникациската технологија и нивниот развој зависи од
нејзиниот развој.
Тие информации се транспарентни и употребливи за секој корисник кому се
потребни, а се добиваат од повеќе извори:
 Систематски здравствени прегледи на спортистите
 Тестирање на врвните спортисити
 Пратење на тренажните процеси
 Пратење и анализа на натпреварувачките активности и регистрација
на нивните резултати.
Информацискиот систем на врвниот спорт не е затворен, тој е дел од
интегралниот спортски систем на државата или на интегралниот светски
спортски систем. Поврзан е со останатите подсистеми на државниот
спортски систем (училишен спорт, младински спорт, спорт на лица со
посебни потреби, олимписки спорт, ...-Слика 9).

Слика 10: Размена на информации внатре во интегралниот спортски


систем
3. Состојба во Република Македонија
За жал во Република Македонија, примената на информациско –
комуникациската технологија во рамките на врховниот спорт е во „пелени―.
Најчесто се се сведува на разгледување на снимки од противниците добиени
по приватен пат и нивно анализирање од страна на тренерите кога треба да
донесат некаква натпреварувачка стратегија.
Речиси нема никаков квалитетен проток на инфромации од водечките
институции до останатите сегменти од спортскиот систем (спортски
клубови, тренери, спортисти, организатори на натпревари, спонзори,
медиуми,...). Мора да се спомне дека неколку чекори понапред се спортските
65
медиуми, но за жал нивните податоци се повеќе од информативен карактер, а
помалку од работен.
4. Заклучок
Брзиот развој на компјутерските системи во сите области на човештвото
доведува и до брз развој и употреба на компјутерски системи во спортот. Со
употребата на вакви системи се унапредуваат методите на собирање на
податоци и нивна обработка и анализа во реално време.
Во Република Македонија примената на информатичко-комуникациската
технологија е недоволна. Затоа и организацискиот и информацискиот дел од
врвниот спорт покажуваат слабости кои во иднина е потребно да се
надминат со соодветна набавка на информациско-комуникациска опрема и
соодветна едукација на постоечките кадри.
За подобро функционирање на информацискиот спортски систем мора да се
дизајнира и ажурно полни база на податоци која ќе нуди информации за
карактеристиката и селекцијата на спортистите, спортските училишта,
степенот на образование на тренерите и останатите стручни кадри,
критериумите за финансирање на спортските програми, школувањето и
категоризацијата на спортистите и методите и програмирањето на
спортските припреми.
Сето тоа е неопходно за успешно функционирање на на секој спортски
тренер и секоја стручна екипа, спортски клуб, спортски сојуз од локално,
регионално и државно ниво и Македонскиот олимписки комитет како кровна
институција на македонскиот спорт.
Со ултра модерните камери кои можат да снимаат видеа во 3D технологија
се доловуваат сите моменти од сите движења и позиционирањата на
играчите.
Со помош на компјутерските системи се овозможува намалувања на
повредите и нивно брзо лекувања како и лесни операции потпомогнати од
компјутерски хирурзи.
Брзината со која податоците се обработуваат овозможува водење на
статистика за било какви цели, било за потребите на тренерите. играчите или
обичните гледачи.
Денешните системи како што се Соколовото око или технологијата за гол
линија овозможуваат намалување на судиските грешки што овозможува
поквалитетни натпревари.

66
5. ЛИТЕРАТУРА
1. Daniel Link & Martin Lames (2009). "Sport Informatics – Historical Roots,
Interdisciplinarity and Future Developments". IJCSS Volume 8 Edition 2
2. Jürgen Perl (2006). "Computer science in sport: an overview of history, present
fields and future applications (part II)". IJCSS Special Edition 2/2006
3. www.ehow.com/facts_7208180_computers-used-sports-
medicine_.html#ixzz1o51nmPRa
4. http://www.hawkeyeinnovations.co.uk/
5. http://www.topendsports.com/resources/technology.htm
6. Chisamore, S., Katz, L., Paskevich, Kopp, G. (2003). Visualization multimedia
design Model: A new approach to developing Personalized Mental Training
Technological tools to enhance Elite Athlete Performance. International journal of
Computer Science in Sport, Vol 3, Edition 1, 23-42.
7. Milanović, D. (2000). Strategija razvoja hrvatskog športa. Olimp, Zagreb, 4, 4-7.
8. Milanović, D. (2000). Hrvatski sportski model za 21. stoljeće. Olimp, Zagreb, 5,
8-11.
9. Momirović i suradnici (1983). Informacijski sustav vrhunskog sporta.U:
Metodologija priprema vrhunskihsportista. Savez za fizičku kulturu Jugoslavije.

10. Ricov, J., Raos, K., Vranjković, N. (2001). Informatizacija zagrebačkog sporta.U:
Milanović, D. (ur.) Zbornik radova stručnog skupa ―Stanje i perspective
zagrebačkog sporta‖ str. 138-143. Fakultet za fizičku kulturu i Zagrebački
športski savez, Zagreb.

11. Varga, M. (2004). Informacijski sustav u poslovanju. U: Čerić, V. i M. Varga(ur.)


Informacijska tehnologija u poslovanju. Element, Zagreb

67
Prof. PhD Risto Hristov, EURM
Zorica Kaevic
Ass. Prof. PhD. Saso Gelev,
University”Goce Delcev” Stip
Snezana Hristova

NEW EDUCATIONAL TECHNOLOGIES IN A PRESCHOOL


CHILDREN AGE

Abstract: The tumultuous development of the new informatic-communication


technologies did not bypass the preschool education. However, the specific
qualities of the preschool educational system define a specific way of
implementing the informatic technologies. The children of this category are in a
delicate phase of their development that requires attention during the introduction
of new things because, on the other hand, despite the progressivity of the same
they can have a negative influence and can be abused. Therefore, the
implementation of the informatic-communication technologies needs to be
realized through their application and integration of the educators in the
educational work in terms of positive influence in all the areas of the children‘s
development, boosting the quality of all segments of the educational work and
development of the child‘s media culture.
The analysis conducted in this paper show that an integration of the new computer
technologies in the preschool education is necessary but only as an additional
means, not as a primary and only didactic means. Therefore, a multimedia
quidebook,called ‗ Recognition of shapes ‗ is created , where through a serial of
interactive multimedia activities preschool children are introduced with the notion
geometrical pictures (straight line, curve line, triangle, square, rectangle, polygon,
cube, quadar, ball). The quidebook is full of quality interface, multimedia base and
simply concepted quiding system which is based on multimedia elements. We
hope that this will be an initiative percussion cap for more numerous and more
qualitative creation of similar guidebooks
Key words: preschool education, informatic-communication technologies,
multimedia education guidebooks.

68
Вон. проф. д-р Ристо Христов
Европски универзитет, Скопје
Факултет за информатика;

Зорица Каевиќ
ОУ „Ѓорѓија Пулевски“ Скопје“

Доцент д-р Сашо Гелев


Универзитет „Гоце Делчев„ Штип,
Електротехнички факултет;

Снежана Христова
ОУ „Ѓорѓија Пулевски“ Скопје“

НОВИ ОБРАЗОВНИ ТЕХНОЛОГИИ КАЈ ДЕЦАТА ОД


ПРЕДУЧИЛИШНА ВОЗРАСТ

Абстракт: Бурниот развој на новите информационо-комуникациски


технологии не го заобиколи предучилишното образование. Но,
специфичностите на предучилишниот образовен и воспитен систем
одредуваат посебен начин на воведување на информациските технологии.
Оваа категорија на деца се во деликатна фаза од развојот која бара внимание
при воведување на новини бидејќи во спротивно и покрај прогресивноста на
тие новини, можат негативно да влијаат и да се злоупотребуваат. Затоа,
воведувањето на информациско-комуникациските технологии потребно е да
се реализира преку нивна примена и интеграција во воспитно-образовната
работа на воспитувачите во насока на позитивно влијание во сите области од
развојот на децата, подигнување на квалитетот на сите сегменти од
воспитно-образовната работа и развој на медиумската култура на детето.
Анализите спроведени во трудот покажуваат дека е неопходна интеграција
на новите компјутерски технологии во предучилишното образование, но
само како дополнително средство, не и како основно и единствено
дидактичко средство. Затоа, во таа насока е креиран еден мултимедиски
прирачник наречен „Препознавање на облици― во кој низ серија на
интерактивни мултимедијални активности децата од предучилишна
активност се запознаваат со поимите геометриски слики и геометриски тела
(права, крива линија, триаголник, квадрат, правоаголник, многуаголник,
коцка, квадар, топка). Прирачникот е богат со квалитетен графички
интерфејс, мултимедииска подлога и едноставно конципиран управувачки
69
систем кој пред се се потпира на мултимедиски елементи. Се надеваме дека
ќе биде иницијална каписла за што побројна и поквалитетна креација на
вакви или слични прирачници.
Клучни зборови: Предучилишно образование, информационо-
кумуникциски технологии, мултимедиски образовни прирачници.
1. Вовед
Развојот на техниката и технологијата влијае на промените на начинот на
работата во предучилишните институции, на воспитно-образовните
содржини и на односот воспитувач-дете. Значајно место во образовните
техники и технологии, како извори на знаење, во градинките му припаѓа на
компјутерот. Со помош на својот специфичен интерфејс претставува врска
меѓу физичкото искуство кое детето го стекнува во интеракцијата со
околината и резултатите на преработката на тоа искуство во имагинарниот
свет на компјутерот. На детето му овозможува учење по пат на истражување
и откривање, развива: систематичност, самостојност, креативност
прецизност, стрпливост и влијае на обогатување на социјалната
интерактивност.
Децата, по природа, се лубопитни и заинтересиране за новите техники (пр.
мобилните телефони, далечинските управувачи, телевизорот, ...). Особено
силно ги привлекуваат компјутерските игри. Овие софтверски алатки,
дидактички осмислени, привлечни поради мултимедиските елементи,
предизвикуваат кај децата лубопитност, желба за истражување, за креирање
на своја стратегија во насока на победа во играта и осеќај на супериорност и
компетентност после успешно завршување на играта.
Компјутерот му помага на детето:
 При усвојување на нови знаења и при утврдување на стекнатите
 При усвојување на нови зборови преку нивно поврзување со
објектите со соодветните називи
 При оспособувањето на користење на преставените објекти и
симболите поврзани со нив
 Ракувањето со компјутерот претставува вежбање со фината
моторика и координацијата меѓу очите и рацете
 При работата со децата со посебни потреби.
Тоа се остварува во најголема мерка благодарение на мултимедијалноста,
хипермедијалноста и интерактивноста на компутерските системи (примената
на мултимедијалните елементи: текст, цртежи, слики, фотографии, подвижни
слики, анимации, а во последно време и виртуелната реалност).
Благодарение на тие карактеристики кај детето се ствара осет дека може да ја
разбере, да соработува со околината која го опкружува и да ги контролира
70
настаните во неа, односно успешно да се вклопи во неа. При тоа децата од
предучилишната возраст мораа внимателно да се воведуваат во основите на
информатичката писменост, која е значајна компонента на нивниот
интелектуален и социјален развој.
2. Цели на воведувањето на информационите технологии во
воспитно-образовната работа со децата од предучилишната
работа
Предучилишниот период од развојот на детето е период во кој детето,
користејќи ги сите свои сетива и умни способности, се обидува да го
запознае и свати светот околу себе. Во текот на предучилишниот развој
децата, преку игра и интеракција, учат во неколку димензии од својот развој,
како во:
 Физичкиот развој (моториката, говорниот апарат, сетивата, здравјето
и хигиената)
 Социјално-емоционалниот развој (односот кон себе и другите, кон
околината и осеќањата)
 Когнотивниот развој (запознавање на материјалниот и живиот свет,
логичко-математичките структури, просторот, времето и практично
користење на стекнатите знаења во животот и работата)
 Развој на комуникациите и творештвото.
Во процесот на раководење со воспитно-образовниот процес со децата од
предучилишната возраст мора да се почитуваат следните принципи:
 Целовитост и интегритет
 Ориентација кон општите (долгорочните) цели (индивидуалност,
самостојност, зачувување на здравјето и поттикнување на телесниот
развој на детето, креативност, друштвеност, емоционална
стабилност, стекнување на знаења)
 Доминација на игрите и игровните постапки
 Прилагодување на темпото на учење, содржините, начинот на
нивниот приказ спрема возрасните и индивидуалните карактеристики
 Постепено осамостојување на децата
 Социјални интеракции и континуитет
Од специфичниот предучилишен воспитно-образовен систем произлегува и
потребата за пошироќи сфаќања во текот на воведување на информационите
технологии во него и сеопфатни истражувања за сите влијанија кои оваа
технологија (во поширока смисла и сите видови на медиуми во фамилијата и
предучилишните институции) може да има на детскиот развој и на неговиот
воспитно-образовен процес.

71
Воведувањето на информационо-комуникациската технологија во
предучилиштето треба да се оствари преку нејзината примена и интеграција
во воспитно-образовната работа на воспитачите во насока на:
 Позитивно влијание на сите области од детскиот развој
 Подигнување на нивото на квалитет на сите сегменти од воспитно-
образовната работа
 Развој на медиумската култура на детето.

3. Основни карактеристики на примената и интеграцијата на


информационите технологии во воспитно-образовната
работа на воспитувачите со предучилишните деца
Тежиштето на воспитно-образовната работа со предучилишните деца е на
процесот и развојните цели, а не на усвојување на фактите. Вештината на
користења на информационите технологии и своите почетни информатички
знаења детето ги освојува постепено. Тоа се остварува како логичка
последица на процесот во кој оваа технологија се употребува како
дидактичко средство, средство за истражување, за креативно остварувања,
потикнување на други атктивности и др.
Во текот на усовршувањето на компјутерските вештини детето ги поминува
следните фази:
 Посматрање
 Имитирање
 Обиди
 Усовршување на вештините (самостојност во користење на
софтверот кој му го нудат возрасните и самостојност во изборот на
софтвероткако избор во процесот на учење)
 Самостојност во процесот на самообразование (која вклучува и
употреба на печатар, микрофон, слушалка, скенер, дигитален
фотоапарат, мобилен телефон).
Информационите технологии, како интегрален дел од од воспитно-
образовниот процес, може да се користат на различни начини во работата на
воспитувачите и слободната игра на децата. Едноставно, кога компјутерот е
во просторијата во која се наоѓат децата и копмјутерот, тој е еден од
можните избори како што се играчките и останатите средства за образование
и игра. Предноста на вака сфатен начин на примена и интеграција на
информационите технологии е нејзиното сврстување во социјалниот
контекст во која таа е покретач, катализатор и сублиматор на социјалните
интеракции на децата, воспитувачите, фамилијата и пошироката
општествена средина.

72
Програмите кои, во најголема мерка го поддржуваат ваквото сфаќање на
улогата на информационите технологии во воспитувањето и образованието
се таканаречени „Отворени― програми (open ended). Во рамките на овој труд
е креирана една таква програма наречена „Препознавање на облици― која се
користи во работата со деца од предучилишна работа (Слика 1, 2).

Слика 1: Мултимедијална образовна програма „Препознавање на облици―

а) Штиклирање б) прецртување
Слика 2: Препознавање на геометриската слика квадрат
Оваа програма, преку мултимедиски и хипермедиски приказ, го запознава
детето со геометриските слики и тела и нивниот однос во просторот (над,
под, лево, десно). Истовремено го учи да ги употребува влезно-излезните
уреди (глувче, татстатура, монитор), графичкиот интерфејс и компјутерските
вештини Word и PowerPoint, Paint (Слика 3).
Алатката ‘‘PowerPoint‘‘ е многу корисна алатка во рацете на вештиот и
информатички едуциран воспитувач, бидејќи ги учи децата да креираат
презентации во кои можат да се користат сите мултимедијални елементи
(текст, графика, цртежи, слики, анимации, аудио записи, видео записи).

73
Слика 3: Програмата „Препознавање на облици― им помага на децата од
предучилишна возраст да ја учат
вештината за користење на софтверската алатка PowerPoint, Word и Paint
Информационите технологии, во зависност од начинот на кој се користат,
можат позитивно и негативно да влијаат на различни области од развојот на
детето и на остварувањето на долгорочните цели од воспитно-образовната
работа со децата, како на:
 Физичкиот развој
 Социјално-емоционалниот развој
 Когнитивниот развој
 Комуникациониот развој
74
 Творечкиот развој

3.1 Физички развој


Примената на информатичко-комуникациски технологии во физичкиот
развој на децата од предучилишната возраст има свои позитивни и негативни
влијанија. Позитивни влијанија се:
 Развивање на координацијата на движењата меѓу очите и рацете
 Развивање на малите мускули на шаката
 Развој на перцептивните карактеристики
 Подобро вклучување на децата со физички недостатоци во редовните
воспитни групи.
Негативни влијанија се:
 Неразвиени мускули
 Мускулаторни проблеми (најчесто проблеми со грбот и шаките)
 Фотосензитивна осетливост.
3.2 Социјално-емоционален развој
Примената на информатичко-комуникациски технологии во социјално-
емоционалниот развој на децата од предучилишната возраст има свои
позитивни и негативни влијанија. Позитивни влијанија се:
 Зголемување на социјалните интеракции
 Развој на кооперативните игри
 Заедничко колобрационо) решавање на проблемите
 Развој на самостојноста
 Развој на свеста за себе и за другите
 Поттикнување на сигурноста во себе
 Поттикнување на сочувството со другите
 Размена на мислења, чувства и искуства со другите деца.
Негативни влијанија се:
 Социјална изолација
 Намалување на самодисциплината и мотивацијата
 Емоцијална одвоеност од средината.
Мора да се потенцираат некои ситуации кои се случуваат кога
предучилишните деца користат компјутери (едукативни програми) и кои се
многу позитивни:
 Повеќе деца работат на еден компјутер заеднички

75
 Комуникацијата на децата кога работат под соодветен поттикод
едукативниот софтвер е многу жива.Бараат заеднички решенија, се
објаснуваат, предлагаат, присутен е физички контакт (се гушкаат,
заеднички го користат глувчето), помагаат еден на друг и сл.
 Се случуваат и некои непредвидени позитивни настани (пр. дете кое
тешко зборува, кога работи со компјутер, заборава на својот проблем
и слободно и интензивно зборува)
 Кога се случи нешто непредвидено (пр. компјутерот се блокирал)
децата бараат помош од воспитувачот.

3.3Когнитивен развој
Можни позитивни влијанија на когнитивниот развој:
 На процесот на мислење
 Вештината за симболичко претставување
 Концентрација на вниманието
 Можноста за разбирање на суштината
 Способноста за јасно и брзо класифицирање
 Процесот на донесување одлуки
 Способноста за анализа
 Разбирањето за причинско-последичните односи
 Процесот на памтењето
 Поттикнување на креативноста
 Поттикнување на љубопитноста
 Фантазијата
 Процесот на решавање на проблеми
 Зголемување на мотивацијата
Можни позитивни влијанија на когнитивниот развој:
 Намалување на креативноста и креативното мислење
 Намалување на способноста за фантазирање
 Проблеми со вниманието и намалување на стрпливоста за работа и
учење.

3.3 Развој комуникативните и творечки активности


Можни позитивни влијанија:
 Зголемување на интеракцијата со другите деца и луѓе
 Размена на мислења
76
 Зголемување на искуството за комуникација со другите деца и луѓе
 Стекнување на нови можности и облици на творештво и креативност
Можни негативни влијанија:
 Намалување на интеракцијата со другите деца и луѓе (особено
физичката)
 Преовладувања на виртуелниот над реалниот свет
 Намалување на креативноста.

4. Информациони технологии во детските градинки – одговор


на потребите на децата и во интерес на детето
Потребата и обврските да одлучно тргнеме во остварување на предходно
наведените цели за примена и интеграција на информационите технологии
во воспитно-образовната работа со децата произлегува од фактите дека
децата од предучилишната возраст веќе длабоко зачекорија во користење на
информационите технологии. Кон тоа укажуваат и фактите од реалноста
дека возраста кога детето е способно да ги користи компјутерите се
намалува, присутноста на компјутерите во детскиот живот е се` поголема,
времето кое детето го поминува во друштво со различни медиуми е подолго,
начинот на кој го минува слободното време, причините за избор на
медиумите од страна на децата, начинот и мотивите за користење на
компјутерот.
Анализите покажуваат дека детето со неполни четири години е способно да
научи да го користи компјутерот до оној степен кој ги задоволува неговите
потреби. Со една година и три месеци старост детето може да научи да го
вклучи компјутерот, на eдна година и шест месеци да вклучи компакт диск, а
со година и три месеци да користи глувче (Слика 4).

77
Слика 4: Развој на вештините за користење на компјутерот
Во април 2007 година Здружението на воспитувачи во Белград извршило
истражување во кое се опфатени 1008 родители на деца од 3 до 7 години од
15 белградски предучилишни институции [4]. Добиените резултати
покажуваат дека 793 деца (75%) имаат и користат компјутери, а 215 (21%) не
користат компјутери. Истите истражувања утврдиле дека децата од 3 до 6
години просечно поминуваат два часа и единаесет минути пред компјутерот
и телевизорот, времето поминато пред телевизорот е поголемо, но и дека со
возраста односот се менува во корист на компјутерот(Слика 5) .

78
Слика 5 Времето кое децата го поминуваат пред телевизорот/компјутерот

5. Заклучок
Многубројните истражувања покажале слични резултати. Информационите
технологии постанаа дел од детското секојдневие. Тоа доведе до намалување
на квалитетот на воспитната улога на фамилијата и образовно-воспитниот
систем. Наша задача е да ги мотивираме децата од предучилишната возраст
да ги користат информационо-комуникациските технологии, но истовремено
да дејствуваме превентивно против нејзината неадекватна употреба, односно
да ги користиме само нејзините позитивни влијанија во сите области од
детскиот развој.
Авторите на мултимедискиот прирачник „Препознавање на облици― се
надеваат дека тој ќе биде еден мал поттик за креирање на образовни
софтверски алатки за образовно-воспитниот развој на предучилишниоте
деца.

Библиографија
[1] Ристо Христов, Образовен софтвер, ЕУРМ, 2010
[2] Dr. Emil Kamenov,‘‘ Model osnova programa vaspitno-obrazovnog rada sa
predškolskom decom‘‘, Novi Sad, 1995.
[3] Mara Šain, Mirjana Marković, Slavica Čarapić i saradnici ‘‘Korak po korak u osnove
programa‘‘, Kretaivni centar 1998. god.
[4] Sajt Udruţenja vaspitača Beograda http:// www.uvb.org.yu
79
[5] Ph.D. Kaveri Subrahmanyam, Ph.D. Robert Ph.D. E. Kraut, Ph.D. Patricia M.
Greendfield, Ph.D. Elisaheva F. Gross, ‗‘The Imapact of Home Computer Use on
Childrens Activities and Development‘‘, The future of
Children(www.futureofchildren.org) ‗‘Children and computer tehnology‘‘ Vol. 10.No2,
2000
[6] Sonia Livingstone, Moira Bovill, London School of Economics and Political Science,
‗‘Young People and New Media: Childhood and the Changing Media Environment‗‘
(2002) , Report of the Research Project Children Young People and the Changing Media
Environment,1999
[7] Rečicki Ţ., Girtner Ţ.: Dete i kompjuter str. 37-47, Beograd 2002.

80
M.sc. Sveto Toevski

GLOBALIZATION - "CATALYST" PARTICIPATORY POLITICAL


CULTURE IN THE TRANSITION STATES
Apstract: Cross-border participatory democracy more and more confirms
the power of globalization as a "catalyst" to the application of participatory
political culture in the world, especially in countries in transition. Immanent
characteristic of the behavior of political leaders and political elites in transition
countries, who want to rule the society according to their interests, to tend to
defeat the development of participatory component of political culture and to
cultivate parochial and allegiance political culture, because it affects their intention
to win and retain power as long as possible. But, new concepts of human rights,
development and manifestations of authentic civic initiatives and activities of non-
governmental organizations, as well as countries in the developed democracies,
and new political values, beliefs and ideas, carried on the strong waves of
globalization, more and more relativize the national boundaries of the transition
states and encourage and catalyze "action potential" of their citizens. These are
key prerequisites for practicing participatory democracy also in transitional
countries

Keywords: participative democracy, globalization, political culture,


transition countries
М-р Свето Тоевски
Државен универзитет - Тетово

ГЛОБАЛИЗАЦИЈАТА – „КАТАЛИЗАТОР“ НА
ПАРТИЦИПАТИВНАТА ПОЛИТИЧКА КУЛТУРА
ВО ТРАНЗИЦИОНИТЕ ДРЖАВИ

Апстракт : Прекуграничната партиципативна демократија се повеќе


ја потврдува моќта на глобализацијата како „катализатор― на примената на
партиципативната политичка култура во светот, а особено во земјите во
транзиција. Иманентна карактеристика на однесувањата на политичките
лидери и на политичките елити во земјите во транзиција, кои сакаат да
владеат со општеството согласно со своите интереси, е да се стремат да го
попречуваат развојот на партиципативната компонента на политичката
култура и да ги „одгледуваат― парохијалната и поданичката политичка
култура, оти тоа им погодува на нивните намери да ја освојат и да ја задржат
власта колку е можно подолго. Меѓтоа, новите концепти на човековите
81
права, пројавите и развојот на автентичните граѓански иницијативи и
активности на невладините организации, како и во земјите на развиените
демократии, и новите политички вредности, верувања и идеи, носени на
силните бранови на светската глобализација, се повеќе ги релативизираат
националните граници на транзиционите држави и го поттикнуваат и го
катализираат „акциониот потенцијал― на нивните граѓани. Тоа се клучните
предуслови за партиципативно практикување на демократијата и во
транзиционите земји.

Клучни зборови: партиципативна демократија, глобализација,


политиличка култура, транзициони земји

ВОВЕД

Глобализираниот свет се повеќе станува „глобално поле― за примена


на „прекуграничната партиципативна демократија― („transborder participatory
democracy―) – термин „искован― од Муто Ичио, кој означува:
а) ширум светот демократија практикувана од луѓето во целиот свет
б) право на луѓето да учествуваат во донесувањето на кои било
одлуки што се однесуваат на нив, без оглед од кого се тие донесени.

Во сегашната фаза на развојот „прекуграничната партиципативна


демократија― се
манифестира како самоорганизирана интеграција на основите на граѓанското
општество и на мрежите на активистите низ целиот свет.
Во светот се пораширени се процесите на така наречената
„политичка глобализација―, за која познатиот теоретичар Мирослав
Печујлиќ вели:
„Посебен вид политичка глобализација претставува
распространувањето на демократијата и на човековите права во
регионите во светот, каде што никогаш не ги имало. Од
соборувањето на диктаторскиот режим во Португалија во 1974
година бројот на демократиите во светот доживеа метеорски пораст,
искачувајќи се од 39 на 174. Ова им даде основа на некои
теоретичари да ја постават теоријата за ‘третиот бран на
демократијата‘, кој се шири незадржливо низ светот со развојот на
постиндустриското, глобализирано општество―1.

1
Miroslav Pecujlic: ―Lavirinti politicke globalizacije‖. Anali Pravnog fakulteta Drzavnog
univerziteta u Beogradu, 2001, vol..49, br.1 - 4, str. 416.

82
Политичката глобализација се повеќе ја шири свеста за важноста на
човековите права, а особено на она право луѓето во колку е можно поголема
мера самите да ја „кројат― својата судбина и да решаваат за неа, без оглед во
која држава и во кој уставно – политички систем живеат. За да може да го
поседува својот меѓународен легитимитет, ниедна држава не може повеќе да
ги крши безгранично човековите права на своите граѓани, бидејќи заштитата
на човековото достоинство, исто така, не познава граници во светот на се
пошироката „глобална демократија―. Европската унија на граѓаните им
овозможува да покренат спор и против својата влада, кога таа ќе се осмели
да ги крши нивните права.
Политичката димензија на глобализацијата подразбира не само
постоење нови невладини и транснационални субјекти во меѓународниот и
внатрешно – политичкиот живот на поодделните национални суверени
држави, туку и нивно директно и индиректно влијание врз политиката на тие
држави. Трансформираните меѓународни организации во своето дејствување
се повеќе им се придружуваат на асоцијациите и групите со предзнакот
„невладини―, кои имаат транснационален карактер. Ова се составните делови
на „глобалното општество― во меѓународни рамки, ова е и „архитектурата―
на новите меѓународни односи, кои ги креира светската глобализација, како
предуслов и основа на „партиципативната демократија―, практикувана и
„прекугранично―, односно, на меѓународно ниво, и во внатрешниот
политички живот на суверените држави.
За да се согледа какви промени има, или може да има
глобализацијата врз демократизацијата во светот и самите држави и особено
врз креирањето на партиципативната политичка култура во земјите во
општествено – политичка транзиција треба тие поими првин да се определат
и да се изнализираат во својата поодделност, а потоа да се доведат во
меѓусебни корелации.

1. ДЕФИНИРАЊЕ НА ГЛОБАЛИЗАЦИЈАТА И НЕЈЗИНИТЕ


ПРЕДИЗВИЦИ ВО ЕРАТА НА МЕЃУЗАВИСНОСТА И
МЕЃУПОВРЗАНОСТА

Ч. Кегни и Ј. Виткоф сметаат дека „глобализацијата е интеграција на


државите низ се поголеми контакти, комуникација и трговија, со што се
создава холистички, единствен глобален систем,во кој процесот на промени
ги поврзува се повеќе луѓето во заедничката судбина― 2

2
SVETSKA POLITIKA: TREND I TRANSFORMACIJA, Centar za studije Jugoistocne Evrope i
Fakultet politickih nauka Univerziteta u Beogradu, 2006 god.
83
Љубиша Митровиќ вака ја дефинира улогата на глобализацијата,
применета во услови на Балканскиот Полуостров:
„Регионализацијата е пожелен облик на глобализацијата на Балканот
и штит против глобализмот, како неоимперијална хегемонија на
земјите на светскиот центар. Во таа смисла, глобализацијата има
повеќекратна функција: а) се јавува како фактор на внатрешниот
национален и регионален развој; б) се јавува како фактор на
демократската интеграција на балканските земји (создавање
заеднички пазар, слободна царинска унија ...); в) се јавува како облик
на внатрешна демократизација на демократските држави низ
децентрализација на системот и јакнењето на капацитетите на
партиципативната демократија – локална и регионална самоуправа;
г) се јавува како штит и брана против глобализмот, манифестиран
како проект на новите нееднаквости во светот, но се јавува и како
фактор на борбата за нови поправични меѓународни економски,
социјални, политички и културни односи во светот, каде што нема да
постојат големите диспропорции и сегрегации како сегашните на
релацијата Север – Југ, односно, светски центар – светска периферија
...― 3

Кети Хајтен ја доведува демократијата во сооднос со


глобализацијата, обидувајќи се да укаже како може да се одговори на
предизвиците на огромно зголемената меѓуповрзаност во глобализираниот
свет:
„Ентони Гиденс тврди дека она на што ние најмногу треба да
одговориме на предизвиците на глобализацијата тоа е
„продлабочувањето на демократијата сама по себе'', како и на
„демократизирањето на демократијата―. Тоа бара раздвојување на
различните начини како демократијата и глобализацијата се во овој
момент измешани и создавање меѓународни политики, практики и
институции, кои раѓаат надеж во градењето на глобалната заедница
при спротивставувањето на експлоататорските и угнетувачки
тенденции. Осмислувањето и заживувањето на демократијата може
да ни помогне да одговориме попродуктивно, поправедно и
попрагматично на предизвиците на глобализацијата. 4

3
Ljubiša Mitrović: SUDBINA KULTURNIH I ETNIČKIH IDENTITETA U PROCESIMA
GLOBALIZACIJE I REGIONALIZACIJE NA BALKANU, rad sa projekta „Etnički i kulturni
odnosi na Balkanu – mogućnosti regionalne i evropske integracije‖, realizovan u Institutu za
sociologiju, Filozofski fakultet-Niš, str.29

4
395 Kathy Hytten: DEWEYAN DEMOCRACY IN A GLOBALIZED WORLD; EDUCATIONAL
THEORY Volume 59 Number 4 2009, p. 395, Board of Trustees University of Illinois

84
Луцио Леви ги исцртува контурите на денешниот глобализиран свет,
предупредувајќи на опасностите, кои, според него, и се закануваат на
демократијата од процесите на глобализацијата:
„Недржавните актери (компаниите и мултинационалните банки,
движењата на глобалното граѓанско општество, религиозните организации,
криминалните организации и терористите и други) се натпреваруваат со
државите за моќта за глобалното одлучување. Државите ја загубија
контролата врз граѓанското општество и не се повеќе исклучиви
протагонисти во меѓународните односи. ... Треба да се запрашаме уште
колку долго демократијата може да издржи во светот каде што граѓаните се
исклучени од учествувањето во одлуките, кои се одразуваат врз нивната
судбина. Глобализацијата треба да биде демократизирана пред таа да ја
уништи демократијата.― 5

М. Алброу истакнува дека „глобализацијата ги означува сите оние


процеси со чија помош луѓето од целиот свет бидуваат инкорпорирани во
едно светско општество, односно, во едно глобално општество―.
Според А. Мек Гру, „глобализацијата е, едноставно кажано,
интензификација на глобалната меѓуповрзаност―.6

2. ДЕФИНИРАЊЕ НА ПАРТИЦИПАТИВНАТА ПОЛИТИЧКА


КУЛТУРА – „ФАБРИКА ЗА ДЕМОКРАТИЈАТА“

Се смета дека научниот поим на политичката култура во современа


смисла го лансирал Олмонд пред нешто повеќе од половина век и особено во
60-тите години од минатиот век (Almond: 1956, 1963, 1965; исто така и во
низата на подоцнежните трудови). Поимот на политичката култура
првобитно тој го определил релативно едноставно но и недоволно прецизно
како „мрежа на индивидуални ориентации и ставови на припадниците на
општеството кон политичките објекти―.
Неговиот соработник и коавтор Сидни Верба го дефинирал истиот
поим вака:

5
Lucio Levi: „La paix aujourd‘hui dans un monde globalisé―, „Le Taurillon‖ – magazine
eurocitoyen, 10.2.2013; http://www.taurillon.org/La-paix-aujourd-hui-dans-un-monde-
globalise,05475
6
McGrew, A. : The Great Globalization debate: An Introduction, The Global transformation Reader,
Polity Press, Cambridge, 2000
85
„Политичката култура на едно општество се состои од систем на
емоириски уверувања, експресивни симболи и вредности, кои ја
определуваат ситуацијата во која се случува политичката акција.―7
Подоцна поодделни автори само ја повторувале, или минимално ја
варирале оригиналната Олмондова дефиниција, на пример, Кавано (1972) за
кого политичката култура е „целокупен распоред на ориентации на граѓаните
кон политичките објекти―.
Во рамки на една од првите класификации Олмонд ја издвоил и ја
опишал парохијалната политичка култура, за која се карактеристични
неспецифични ориентации кон системот, афективна лојалност, релативно
отсуство на когнитивни содржини, вкоренетост во религиозни и
традиционални обрасци, па затоа некои автори у фои преферираат теримот
„традиционална политичка култура―. Според истиот автор, за поданичката
политичка култура е типично покорувањето на припадниците на
општеството кон државата, водачот, партијата, како и некритичка поддршка
на системот, кој поданиците првенствено го чувстуваат како власт, а за
партиципативната политичка култура е типично постоењето релативно
автономни субјекти, односно, граѓани. Тие се стремат активно да влијаат врз
државата и нејзините потсистеми, ко ги перцепираат диференцирано и
настојуваат да ги контролираат преку невладините организации.
Овде ќе се задржиме и на дефиницијата на политичката култура на
Луцијан Пај, која е еден од помаркантните и веќе класични концепти за
политичката култура:
„Поимот на политичката култура покажува дека традициите на
општеството, духот на неговите јавни институции, емоциите и
колективните просудувања на неговите граѓани, како и стилот –
оперативните кодови на неговите лидери, не се само случајни
продукти на историските искуства, туку оти меѓусебно се сложуваат
како дел на една смисловна целина и така конституираат смисловен
сплет на односи.― 8

Политичката култура му обезбедува на поединецот насоки за


ефективно политичко однесување, а на колективот таа му дава структура за
вредностите и рационални причини, со кои се образложува и се обезбедува
кохеренција во дејствувањето на институциите и организациите.
Политичката култура е производ на историјата на некој политички систем и
на животните искуства на секој поединец. Затоа, таа е еднакво вкоренета во

7
Verba, S., ―Comparative Political Culture‖, in: L. W. Pay and S. Verba (eds.), Political Culture and
Political Development, Princeton Univ. Press, 1965).

8
Pye, L. W., ―Introduction: Political Culture and Political Development‖, in: Political Culture and
Political Development, Edited by L. W. Pye and S. Verba, Princeton Univ. Press, 1965.
86
јавните работи и во индивидуалните акции. Според Пај, политичката култура
се состои само од оние критични, но широко распространети заеднички
верувања и сентименти, кои ги обликуваат посебните модели на ориентации,
што им даваат ред и облик на политичките процеси. Политичката култура ги
обезбедува структурата и значењето во политичката сфера, токму како што
културата општо ги дава кохеренцијата и интеграцијата во социјалниот
живот на луѓето.

2.1. Типологија на политичката култура на Олмонд и Верба

Оваа типологија на политичката култура, иако е прва, до денес


остана најцелосна и најсистематска. Согласно со својата дефиниција на
политичката култура како посебни политички ориентации (ставови) кон
различните објекти на политиката, Олмонд и Верба ја разработиле и својата
типологија на политичката култура.
Значи, од самиот квалитет на ориентациите кон различните објекти
на политиката можат да се изведат одредени типови на политичката култура.
Ако е можн да се утврди постоење активна ориентација, односно, соодветен
став на луѓето кон различните објекти на политиката, на пример, „системот―
како општ објект, потоа „инпут― и „аутпут― објекти, па „јас― како објект,
тогаш е можно на таа основа да се изведат соодветни типови на политичката
култура. Според тоа, самото постоење, или непостоење на ориентациите
(когнитивни, афективни и евалуативни) кон објектите на политиката ја
создава основата за дефинирање на така наречените „чисти― типови на
политичката култура.
Олмонд и Верба во своето прочуено дело „The civic culture― тоа вака
го прикажале графички:
Таблица 1. Типови на политичката култура
„Објекти― на политиката
„систем― „инпут― „аутпут― „јас―
парохијален 0 0 0 0
поданички 1 0 1 0
партиципативен 1 1 1 1
Олмонд и Верба, значи, изведуваат типови на политичката култура
од одредениот однос (став) на поединецот кон различните објекти на
политиката, па и од перцепирањето на сопствената реална, или латентна
улога в политичкиот процес. „Системот― како општ објект на политиката
опфаќа ставови кон националниот идентитет и гордоста, кон демократијата,
како засебен облик на владеење и така натаму.

87
Под инпут – аутпут се подразбира структурата на политичкиот
систем и дистрибуцијата на политичките улоги внатре во него. Во
категоријата „инпут― можат да се вбројат и политичкиот интерес,
подготвеноста на политичка комуникација, политичката компетенција и др.
Во категоријата „аутпут― варијабли можат да е вбројат согледувањето на
ефикасноста, или перформансите на власта, очекувањето од власта и слично.
Под „аутпут― – аспекти се сметаат и законодавните, судските и правните
одлуки – со еден збор, легитимитетот и легалитетот, како принципи на
дејствување на политичкиот систем.
Класификацијата на три „чисти― типови на политичката култура
поаѓа, поправо, од „улогата― на поединецот во политиката и кон политиката.
„Парохијанинот― е поединец, кој, значи, вопшто нема формирани
никакви политички ориентации, или ставови кон наведените четири објекти
на политиката. Тој тип се наоѓа во општествата во кои се уште не биле
развиени посебните политички улоги. Го наоѓаме во општествата во кои
политичките, економските и религиозните улоги се уште не се раздвоени.
Затоа, поединците во овие општества немаат развиени политички
ориентации кон овие улоги, кои би се разликувале од нивните социјални и
религиозни ориентации. Парохијалниот поединец е врзан за семејството,
племето, поглаварот. Тој не е свесен за пошироките облици на политичката
организација, не госогледува системот како целина, не ги согледува улогите
на централните структури на власта, не бара и не очекува ништо од
повисоките единици на државната структура.
„Поданикот― е човек кој поседува позитивни, или негативни
ориентации, или ставови кон само некои објекти на политиката, како што се
„систем― и „аутпут― – објекти; значи, тој нема формирани ставови кон
„инпут― – објектите и кон „јас―, односно, кон самиот себе како објект, нема
социјална саморефлексија; поданикот чувствува, свесен е за некои
последици на политиката и за системот како целина, поседува политички
очекувања од централните власти, но е во суштина политички пасивен, нема
политички интерес – не е подготвен за политичка партиципација и за какво
било „оспорување― на постојните државни структури, облици на владеење,
или на вопоставените политички авторитети. Тој се уште не е активен
граѓанин - партиципант
Партиципативниот тип на политичката култура се карактеризира со
постоење развиени политички ориентации кон сите назначени објекти на
политиката. Во споредба со поданичкиот тип, овде имаме развиени ставови и
кон инпут – објектите на политиката и кон улогата на секој поединец во
политички процес. Партиципативниот процес е присутен во општеството, во
кое постојат диференцирани општествени и политички структури и улоги.
пативниот
„Партиципантот― се конституира со демократијата (постојат бирач и
партиципант). Тој е свесен за системот како целина, за централизираните
88
органи на власта, за нивниот строеж, политички е заинтересиран, подготвен
е на политичка комуникација, на критика на власта, на поставување
одредени политички барања и, што е најважно, подготвен е на политичко
дејствување, односно, на политичка партиципација, заради постигнување
политички цели.
Според класификацијата на Олмонд и Верба, ова се така наречените
„чисти― типови на политичката култура. Но, со оглед на тоа што во праксата
тешко можат да се најдат „чистите― типови, тогаш е пореално да се говори за
„мешовитите типови―. Во мешовити типови спаѓаат „парохијално –
поданички―, „поданичко – партиципантен― и тип на „граѓанска― политичка
култура.
Политичката култура се придвижува кон прашањата на човечките
права, правата на жените, на социјална правда, на прашања на екологијата,
мирот, социјалната сигурност и т.н. Додека во нестабилните општества
диференцијациите во политичката култура се движат кон политичката
структура и политичкиот процес, во стабилните општества тие се врзуваат
повеќе за самата содржина на политиката. Затоа, во транзиционите земји е
поважно да се набљудува политичката култура поврзана со политичката
структура и политичкиот процес, одошто за самата содржина на политиката.
Во овие земји главните политички поларизации и фрагментации се врзуваат
за структурите и процесите, а не толку за есенцијалните содржини на
политиката.
Кога се говори за партиципативната политичка култура од
исклучително значење е првин да се разјасни соодносот меѓу јавното
мислење, сфатено во неговата критичка димензија, и партиципативната
политичка култура: како влијае јавното мислење врз практикувањето на овој
вид политичка култура, на кои начини се придонесува кон нејкзиниот развој
и развојот на демократијата во праксата. Јавното мислење, сфатено како
„мотор на демократијата―, има многу големо значење за раздвижувањето и
обликувањето на граѓанските иницијативи, за нивната артикулација и
манифестација низ јавната сфера, со доминантна цел да се влијае врз
креаторите на јавните политики да прифатат и јавноста да биде вклучувана
во процесите на политичкото одлучување.
Низ засилувањето на влијанијата на јавното мислење и низ
партиципативното практикување на демократијата постапно се менуваат
постојните вредносни системи и се заменуваат со нови, кај граѓаните се
создаваат нови политички ставови и преференции, нови типови колективни
политички однесувања со многу поголем активизам во политичкиот живот.
Развивањето на цивилниот сектор во општествената заедница станува се
посилна брана против појавата на авторитарност и тоталитарност во сферата
на политиката, во јавниот живот. Токму ова се содржини на
партиципативната политичка култура.

89
Во земјите кои се наоѓаат во процес на политичка транзиција станува
уште позначајно прашањето на дефинирањето на политичката култура во
нив. Но, и уште повеќе: како таа да се промени? Политичката култура е
најдлабоката основа, која ги определува на суштински начин политичките
процеси во општествената заедница и во политичкиот живот во која било
земја. Осознавањето на модалитетите како јавното мислење и навистина да
се активира како „мотор на демократијата во насока на хуманизирање и
демократизирање на политичкиот живот е најдиректно во функција на
политичката партиципација на граѓаните во процесите на донесување на
одлуките во политичкиот систем.Во земјите
Колку повеќе се согледува моќта на јавното мислење во
„производството― на нови индивидуални и колективни политички
преференции, ставови и политички однесувања, колку повеќе се согледува
моќта на јавното мислење врз развојот на демократијта, толку повеќе
стануваат се посилни настојувањата на политичките лидери и политичките
елити особено во транзиционите држави да завладеат врз процесите на
генерирање на тоа мислење, заради манипулација со јавномисленските
процеси.
Кога се има предвид дека јавното мислење е токму еден од
најсилните генератори на новите содржини на политичката култура, еден од
најзначајните фактори особено на партиципативната политичка култура,
тогаш станува јасно дека транзиционите политички лидери и транзиционите
политички елити, но и не само тие, преку влијанијата врз јавното мислење во
односната земја остваруваат влијанија не само врз политичката култура во
односниот момент, туку и врз свеста и однесувањата на поединците во таа
општествена заедница барем во наредните неколку генерации. Ова е така со
оглед дека токму тоае политичката култура. „ферментирање― на
новосоздадените обрасцина однесување и на вредносните судови, нивно
мешање со постојните и создавање нов амалгам, кој се пренесува како
комплексна матрица на наредните поколенија низ културалната трансмисија.
се
Што значи, од витално значење е како да се разберат процесите на
влијаењето на јавното мислење врз развојот на политичката култура и како
плански да се поттикнува развојот на нејзината партиципативна компонента
низ „партиципативниот инженеринг― во
политичката сфера и во процесите на општествено – политичката
социјализација. Иманентна карактеристика на однесувањата на политичките
лидери и на политичките елити, кои сакаат да владеат со општеството
согласно со своите интереси, е да се стремат да го попречуваат развојот на
патиципативната компонента на политичката култура и да ги негуваат
парохијалната и поданичката политичка култура, оти тоа им погодува на
нивните интереси да ја освојат и да ја задржат власта колку е можно подолго.

90
Особено политичките елити во земјите во транзиција во сиве овие
години успешно го спроведуваат моделот на придвижување од „релативна―
кон речиси „апсолутна― депривација на населението, чиј ефект е
анулирањето (или, барем долготрајното одложување) на импулсот кон
созревање и артикулација на потребата за промени.
На ваквите процеси на „пацификација― на позитивната
конструктивна енергија на граѓаните за менување на општествено-
политичката реалност во одделни случаи и транзициони земји им
погодуваше и дејствувањето на „Поперовиот втор парадокс на
демократијата―; постојано согласување, приспособување и поддршка од
страна на определен позначителен процент на населението кон „лошото
владеење― (премолчаниот „конзервативен консензус―). Тоа значи дека
отпорите кон транзицијата имаат и не безначајна социјална основа во
определени делови на населението, резистентно и сомничаво кон промените.
Медиумите, невладините организации и другите фактори во земјите
со транзициона пасивизирана политичка култура не успеваат да го поттикнат
и да го канализираат акциониот потенцијал на граѓаните, кој би се
манифестирал во сферата на јавноста. Под „акционен потенцијал― би требало
да се подразбира подготвеност, активно дејствување на граѓаните
(партиципација) во одлучувањето и во решавањето на клучните проблеми и
прашања внатре во политичката заедница (државата и општеството).
Поконкретно, „акциониот потенцијал― е димензија на партиципативната
политичка култура, наспроти парохијалната и поданичката. Клучните
карактеристики на парохијалната и поданичката политичка култура –
(не)дејствување, бојкот, пасивност, повлекување, отуѓување, ескапизам – не
можат, разбирливо, да бидат сметани како акционен потенцијал, но,
укажуваат на неговите граници и затоа мораат да бидат идентификувани.
Во акционен потенцијал спаѓа подготвеноста на:: М
– легалистичко дејствување внатре во системот, или подготвеност на
такво дејствување;
- организирана, или спонтана граѓанска непослушност;
- цивилно – општествен ангажман со подолго траење (движења);
- „one issue― – директна акција и протести и демонстрации;

Партиципативниот приод во креирањето одредена јавна политика


подразбира дека граѓаните треба да имаат можност да предлагаат
алтернативи за надминување на јавниот проблем, што би придонесло да се
генерира една структурирана, релативно компетентна јавност. За да се
деблокира пасивизираната енергија на граѓаните во транзиционите и
воопшто во сите држави, неопходно е интензивирано влијаење на јавноста
врз носителите на политичката акција и креаторите на политичките одлуки.
Активирањето и „отворањето― на јавноста за придвижените граѓански
иницијативи и активности на невладините организации е еден од клучните
91
предуслови за партиципативно спроведување на демократијата. Ова
овозможува отпочнување и порешителен приод од доминантно парохијална,
доминантно поданичка политичка култура, или од нивна мешавина (кога
поединците очекуваат од партиите, или политичките елити, да им решат
значајни егзистенцијални прашања), кон партиципативна политичка култура
во транзиционите општества (кога тие поединци самите се активираат за да
влијаат врз донесувањето на одлуките, кои ги засегаат и нивните животи).

3. ВЛИЈАНИЕТО НА ГЛОБАЛИЗАЦИЈАТА ВРЗ ЈАКНЕЊЕТО НА


ПАРТИЦИПАТИВНАТА КОМПОНЕНТА НА ПОЛИТИЧКАТА
КУЛТУРА

Од многуте ориентации на индивидуално ниво се креира варијабла на


социетално ниво: индивидуалното политичко однесување низ групната
динамика и пошироките социјални интеракции во глобалната ера креира
колективно политичко однесување. Ако индивидуалните диспозиции кон
политиката содржат демократски преференции, тогаш низ процесот на
нивната агрегација се создава партиципативната политичка култура. Ако го
имаме предвид концептот содржан во „Оксфордскиот прирачник за
компаративна политика― дека „политичката култура е ... генерализирачки
концепт, или ‘дата – контејнер‘, кој вклучува симболи, идеи, верувања,
норми, адаптации и знаења― 9 , тогаш би можеле, фигуративно кажано, да
констатираме дека сите тие нови колективни политички преференции со
партиципативен предзнак се слеваат токму во тој ‘контејнер за податоци –
знаења и искуства― како да се „вежба― и да се применува демократијата низ
политичката партиципација на граѓаните во процесите на одлучување. Секое
ново искуство и сознание како да се практикува партиципативната
демократија добива дополнителни импулси од глобализацијата, при што се
освојуваат се понови хоризонти на демократијата и на национално и на
глобално, светско ниво.
Во контекстот на политичката култура социјалните промени се
видени како долгорочен процес. Роналд Инглхарт вели: „Културалната
теорија имплицира дека политичката култура не може да биде променета
преку ноќ. Можат да бидат сменети владетелите, или законите, но,

9
The Oxford Handbook of Comparative Politics, Edited by Carles Boix and Susan C. Stokes, Sep
2007, Publisher: Oxford University Press

92
промените на базичните аспекти на политичката култура ќе траат многу
години―. 10
Габриел Олмонд во студијата ―The Civic Culture‖ нагласува дека
врската меѓу политичката култура и демократијата е концептуализирана како
„непрестајна реципрочна каузација―. Според него, „политичката култура е
третирана во исто време и како независна и како зависна варијабла – и како
структура која причинува промени и како структура која е причинета од
демократијата― 11
Сметаме дека ваква „непрестајна реципрочна каузација― постои и
меѓу демократијата и глобализацијата. Притоа, од една страна, демократијата
може да биде земена и како зависна и како независна варијабла наспрема
глобализацијата, но, од друга страна, и самата глобализација може да биде,
исто така и зависна и независна варијабла наспрема демократијата. Двете
категории заемно си влијаат низ една причинско – последична врска.
Расел Далтон фрла поглед на барањата на граѓаните за поголема
партиципативност во земјите длабоко навлезени во глобализацијата: „Во
напредните индустриски општества политичките институции се зголемени
барањата на граѓаните за поголема партиципативна демократија ... во тие
општества граѓаните го имаат усвоено демократското кредо и бараат начини
за проширување на демократскиот процес и за пошироко вклучување
најавноста во процесите на донесување на одлуките за пашањата, кои ги
засегаат и кои влијаат врз нивните животи.― 12

Според Филипо Сабети, „американскиот случај сугерира дека


демократијата не е нешто што се еманципира само од врвот―, туку дека е тоа,
исто така „―bottom-up process‖, односно, развивање и практикување на
демократијата „од дното кон врвот―, оти се работи за „процес на
самовладеење―, што значи, во случаите кога граѓаните поинтензивираат во
политиката. 13
Современата политика станува се повеќе флуидна како рамка за
донесување одлуки и се придвижува од социеталните институции кон
поединците. Поединците ги придвижуваат своите критериуми за донесување

10
Inglehart R. Culture Shift in Advanced Industrial Society (Princeton: Princeton University Press,
1990)

11
Gabriel A. Almond, 1980: The intellectual history of the Civic Culture concept; in: The civic
culture revisited : an analytic study, Boston : Little, Brown.
12
RUSSELL J. DALTON: CITIZEN ATTITUDES AND POLITICAL BEHAVIOR, University of
California Irvine, COMPARATIVE POLITICAL STUDIES, Vol. 33 No. 6/7, August/September
2000, 912-940, Sage Publications, Inc

13
The Oxford Handbook of Comparative Politics, Edited by Carles Boix and Susan C. Stokes, Sep
2007, Publisher: Oxford University Press
93
одлуки од долгорочните фактори, како што се „групната лојалност― и
„афективната преданост кон партиите―, кон кусорочни расмислувања во
врска со преференциите за политиката и евалуацииите за нејзините
перформанси. „Индивидуализацијата― на современата политика е токму еден
од индикаторите за промените во вредностите и политичките преференции и
ставови на поединците, како компоненти на политичката култура –
елементите на парохијалната и поданичката политичка култура стануваат се
повеќе потиснати на периферијата на културалното милје.
Јавноста и политичките однесувања на индивидуите, манифестирани
низ неа, задобиваат се повеќе елементи на партиципативност. Во
глобализираниот свет на 21- виот век ќе има се помалку место за
„парохијани― и „поданици― во политиката, а се повеќе простор за
„партиципативни граѓани―.

3.1. Глобализацијата и промените во политичките култури


на транзициските општества

Глобализацијата, без никакво сомневање, постојано донесува „свеж


и силен ветар― во „едрата― на транзиционите општества на патот кон нивната
демократизација и менувањето на парохијалните или поданички компоненти
на политичката култура со партиципативни. Говорејќи за „еден процес на
политички развој кон отворен, компетитивен демократски систем на
владеење―, Чен Пао Чоу истакнува:
„Трансформацијата на режимот од ситуација на владеење без
демократија кон демократско владеење е комплексен процес, кој вклучува
неколку честопати преклопувачки фази. Данкварт А. Растоу, еден од
водечките научници во областа на истражувањата на трансформацијата на
режимите, предлага едноставен модел за да ги опише некои од главните
елементи во различните етапи на демократизацијата. Моделот започнува со
нагласка на клучниот предуслов - националното единство, кое мора да биде
постигнато пред да започне транзициониот процес. Согласно со
динамичниот модел на демократска транзиција на Растоу, првата етапа во
демократската транзиција е подготвителната фаза во која долготрајната
политичка борба е неопходен елемент, кој создава разни форми на
предизвици за недемократските владетели и режими. Втората етапа е фазата
на одлучување, во која владејачките елити решаваат да
институционализираат некои критички демократски практики, процедури и
правила / закони. Завршната етапа на транзициониот процес е фазата на
привикнување, во која и политичките актери и населението се привикнуваат
кон востановените демократски правила и процедури. Хуан Ј.Линц ги
дефинира трите етапи на трансформацијата на режимот во насока кон

94
демократското устројство како либерализација, транзиција и консолидација
...― 14
Но, покрај методите и средствата во политичката борба за премин од
недемократските форми на владеење кон демократска консолидација на
политичките системи во транзиционите држави, дали ќе биде тоа мирно,
еволутивно или со бурни политички и други судири, Јасмина Галевска во
својата докторска дисертација говори за уште еден многу значаен аспект во
процесот на транзицијата особено на малите држави, како што се
Македонија и Словенија: што можат да исползуваат тие од глобализацијата
на патот на својата демократска консолидација. Се работи за императивот да
се воведе систем на иновативност не само во економската, туку и во
политичката сфера, иновативност во изнаоѓањето решенија и во
донесувањето одлуки, значи, на еден демократичен начин:
„Тој систем на иновативност треба да биде отворен, изложен на
постојани подобрувања и способен да се адаптира кон промените. За да биде
успешна таа политика на иновативност, потребен е консезус меѓу сите
вклучени актери и кохеренција меѓу различните политички институции. Тоа
е важно поради комплексноста на процесот на иновации и вклученоста на
елементи на различни политики во него. Целта треба да биде создавање
систем, кој ќе биде заснован врз самостојност и соработка, но исто такa и врз
соработка меѓу институциите и организациите во тој систем.―15

ЗАКЛУЧНИ СОГЛЕДУВАЊА:

Глобализацијата овозможува забрзана демократизација на


политичките системи во светот, особено во транзиционите земји. Преку
границите во светот се шири свеста за потребата за зголемена политичка
партиципација, дека учеството на луѓето до политичките одлучивања не
може во 21-виот век повеќе да биде привилегија само на елитите, или на мал
избран круг луѓе склони кон авторитарно, или тоталитарно управување со
државите. Партиципативната политичка култура е клучот со кој луѓето во
државите развој, во транзиција, а и не само тие, ќе си ги отвораат вратите на
глобализираниот и демократски консолидиран свет.

Concluding remarks:

14
Chen-Pao Chou:: The Study of Democratization in the Era of Globalization; Paper presented at
the Fourth Annual Kent State University Symposium on Democracy "Democracy and Globalization"
28-29.4.2003 - Kent State University, Ohio USA
15
Jasmina Galevska: Innovation and Globalization Policy in Small Transition Countries - Case
study: Macedonia and Slovenia; Inaugural Dissertation, Universität Kassel, 20.12.2005
95
Globalization enables accelerated democratization of political systems in
the world, especially in countries in transition. Across borders in the world spread
awareness about the need for increased political participation, that the participation
of people in political decision making in the 21st century can not belonger a
privilege only the elite, or a small selected group of people apt to authoritarian or
totalitarian management with states. Participatory political culture is key for
people in developing countries in transition, and not only they, which will open
their doors to the globalized and consolidated democratic world.

КОРИСТЕНА ЛИТЕРАТУРА:

1. Miroslav Pecujlic: ―Lavirinti politicke globalizacije‖. Anali Pravnog fakulteta Drzavnog


univerziteta u Beogradu, 2001, vol..49, br.1 - 4, str. 416.
2. SVETSKA POLITIKA: TREND I TRANSFORMACIJA, Centar za studije Jugoistocne
Evrope i Fakultet politickih nauka Univerziteta u Beogradu, 2006 god.
3. Ljubiša Mitrović: SUDBINA KULTURNIH I ETNIČKIH IDENTITETA U
PROCESIMA GLOBALIZACIJE I REGIONALIZACIJE NA BALKANU, rad sa projekta
„Etnički i kulturni odnosi na Balkanu – mogućnosti regionalne i evropske integracije‖,
realizovan u Institutu za sociologiju, Filozofski fakultet-Niš, str.29
4. Kathy Hytten: DEWEYAN DEMOCRACY IN A GLOBALIZED WORLD;
EDUCATIONAL THEORY Volume 59 Number 4 2009, p. 395, Board of Trustees
University of Illinois
5. Lucio Levi: „La paix aujourd‘hui dans un monde globalisé―, „Le Taurillon‖ – magazine
eurocitoyen, 10.2.2013; http://www.taurillon.org/La-paix-aujourd-hui-dans-un-
monde-globalise,05475
6. McGrew, A. : The Great Globalization debate: An Introduction, The Global
transformation Reader, Polity Press, Cambridge, 2000
7. Verba, S., ―Comparative Political Culture‖, in: L. W. Pay and S. Verba (eds.), Political
Culture and Political Development, Princeton Univ. Press, 1965).
8. Pye, L. W., ―Introduction: Political Culture and Political Development‖, in: Political
Culture and Political Development, Edited by L. W. Pye and S. Verba, Princeton Univ.
Press, 1965.
9. The Oxford Handbook of Comparative Politics, Edited by Carles Boix and Susan C.
Stokes, Sep 2007, Publisher: Oxford University Press
10. Inglehart R. Culture Shift in Advanced Industrial Society (Princeton: Princeton
University Press, 1990)
11. Gabriel A. Almond, 1980: The intellectual history of the Civic Culture concept; in: The
civic culture revisited : an analytic study, Boston : Little, Brown.
12. RUSSELL J. DALTON: CITIZEN ATTITUDES AND POLITICAL BEHAVIOR,
University of California Irvine, COMPARATIVE POLITICAL STUDIES, Vol. 33 No.
6/7, August/September 2000, 912-940, Sage Publications, Inc

96
13. Chen-Pao Chou:: The Study of Democratization in the Era of Globalization; Paper
presented at the Fourth Annual Kent State University Symposium on Democracy
"Democracy and Globalization" 28-29.4.2003 - Kent State University, Ohio USA
14. Jasmina Galevska: Innovation and Globalization Policy in Small Transition Countries -
Case study: Macedonia and Slovenia; Inaugural Dissertation, Universität Kassel,
20.12.2005

97
PhD Jovan Lozanovskin EURM

SOVEREIGNTY AND THE WORLD SYSTEM AS USEFUL PROCESSES


IN THE CREATION OF POLITICAL GLOBALIZATION

Abstract: Problems connected to the analysis of the concept of state


sovereignty and the theory of international relations in political globalization today
are an object of observation in the paper as an issue treated in normative-political
theories, as far as the concepts of cultural, political and economic phenomena are
concerned. Consequently, classical views of the notion sovereignty from the so
called Westfall type are analysed, with reference to the relevant literature.
However, we will deal with the role it has in the normative vision for the
contemporary international relations.Despite the multiplex manifestations of
globalization as a modern world trend, the notion state sovereignty, founded on the
understanding of the concept of national states has the key role in the
understanding and the conception of international relations system.Bearing in
mind that it is still considered to be the most appropriate means of implementing
requests for peace and justice, today it is important both for the national state and
the international community.

Keywords: state, world order, globalization,sovereignty, international


community

Проф. д-р Јован Лозановски,


Европски универзитет – Република Македонија,
Скопје

СУВЕРЕНИТЕТОТ И СВЕТСКИОТ ПОРЕДОК КАКО НУЖНИ


ПРОЦЕСИ ВО КРЕИРАЊЕТО НА ПОЛИТИЧКАТА
ГЛОБАЛИЗАЦИЈА

Апстракт: Проблемите поврзани со анализата на концептот на


суверенитет на државата и теоријата на меѓународните односи во
политичката глобализација денес, ќе бидат предмет на опсервација во трудот
како предмет на обработка на нормативно-политичките теории, од аспект на
концептите на културните, политичките и економски појави во светот. За да
ја постигнеме целта, ќе ги анализираме класичните сфаќања на поимот
98
суверенитет од "Вестфалски" тип, консултирајќи ја релевантната литература,
но ќе се осврнеме и на улогата која ја има во нормативната визија за
современите меѓународни односи. И покрај многуслојните пројави на
глобализацијата како современ тренд во светот, поимот државен
суверенитет, темелен на разбирањето на концептот на националните држави,
игра клучна улога во сфаќањето и конципирањето на системот на
меѓународните односи. Со оглед на тоа што тој и натаму се смета како
најсоодветен начин за остварување на барањата за правда и мир во совемени
услови како облик на колективна акција, и денес тој е подеднакво важен како
за националната држава, така и за меѓународната заедница.

Клучни зборови: држава, светски поредок, глобализација,


суверенитет, меѓународна заедница.

Вовед

Според класичната теорија на суверенитетот државите се гледаат


како самостојни и затворени системи кои одговараат на важечките
територијални единици. Но, денес тоа е надминато, бидејќи прејудицира
дека државата ја губи сувереноста ако постои повисок облик на организација
надвор од неа и дека таа мора да биде потчинета и да почитува одлуки на
друг авторитет. Суверенитетот се темели на неколку елементи: прво, збирот
на правни правила кои преовладуваат над сите други; второ, тие правила
важат за популација која се идентификува со територијата; и трето, државата
тие правила ги спроведува со употреба на сила (има монопол да ги употреби
против прекршителите, но има и право да употреби сила во меѓународните
односи, т.е. има ексклузивно право да објави војна). Според класичното
сфаќање, легитимирањето на државниот авторитет е прашањето кое се
однесува на граѓаните на државата и таа е должна да го правда само на
своите граѓани, бидејќи легитимноста на државата кон лициата кои не се
нејзини граѓани речиси и да не е важна. Светскиот поредок пак, претставува
правна последица од нејзиниот внатрешен суверенитет, а во меѓународниот
поредок постојат односи само помеѓу суверени нации-држави. За оваа
теорија изворот на суверенитетот во меѓународните односи е само државата
и нема друг автономен извор на суверенитетот (на пр., религијата) и таа
претставува единствениот субјект на меѓународен план. Во политиката
светскиот поредок произлегува од рамнотежата на силите кои се залагаат за
максимизирање на своите државни интереси. Оваа теоријата на меѓународни
односи се нарекува реализам. Историски гледано, изворот на таа визија се
наоѓа во документот на Вестфалскиот мировен договор од 1648 година, со
кој завршиле триесетгодишните верски војни во Европа од 1618 и 1648
година, започнати од Хабсбуршката династија со цел на Европа да и се
наметне империја во форма на католичка христијанска република.
99
Анализата на оваа теорија покажува дека таа историски е
промовирана многу порано во делата на филозофи и политички теоретичари
и од шеснаесеттиот и седумнаесеттиот век, но дека сепак, широко
прифатеното модерно гледиште за секуларниот суверенитет на државата
најдобро го анализирал социологот Макс Вебер16, во делото Економија и
општество II. Потоа, иако таа претставува политички идеал, историјата
покажува дека државите de facto постојано се мешале во внатрешните работи
на другите држави; и на крај, Вестфалското гледање на меѓународните
односи ја одделува политичката, секуларната легитимност на државата од
христијанските стандарди на легитимност. Вестфалскиот меѓународен
поредок се темели на три принципи: (1) rex est imperator in regno suo (кралот
е император на својата територија), т.е. дека суверенот не може да биде
предмет на повисок авторитет, вклучувајќи ја и христијанската црква - секој
крал е независна и еднаков на секој друг крал, (2) cujus regio, ejus religio
(владетелот одредува која религија ќе биде присутна на територија каде што
тој е суверен), т.е. никој од надвор да нема право да интервенира на нечија
суверената територија, дури и во случаите кога тоа право се полага од верски
причини, и (3) принципот на баланс, т.е. рамнотежа на моќта, со кој треба да
се спречи некоја држава да воспостави хегемонија со која ќе доминира над
сите други17.
1. Можни критики на Вестфалскиот суверенитетот и меѓународните односи
Голем број на теоретичари, дипломати и државници денес сметаат
дека
Вестфалскиот поим на суверенитетот на државата и меѓународните односи
претставува застарено, дури и погрешно сфаќање бидејќи тоа не е доволно
оперативно. Секоја држава биле и е дел од меѓународниот поредок кој се
сфаќа како корпус на меѓународни документи и меѓудржавни договори.
Државите денес ја прифатиле практиката во своите правни системи предност
да му даваат на меѓународното право над домашното, со што својот
суверенитет значително го намалуваат, на пр., кога го ратификувале статутот
на Римскиот меѓународен кривичен суд, кога членуваат во некоја
меѓународна воена организација, како што е НАТО, кога ја прифаќаат
Повелбата на ООН и другите меѓународни акти за заштитата на човековите
права. Со тоа свесно се прифаќа мешањето на другите во внатрешните
работи на суверената држава без нејзина согласност, и тоа најчестон во
ситуации кога меѓународните институции оценат дака има кршење на
човековите права. Со тоа е доведен во прашањето монополот на употреба на
сила во суверената држава.
Современите теории на суверенитетот не гледаат во етатистичка
смисла, туку како на составен дел од меѓународниот систем на

16
Види: Maks Veber: Privreda i drustvo II, Prosveta, 1976.
17
Види: Baylis i Smith, ed., Globalization of World Politics, Oxford University Press, 1997, стр. 41.
100
суверенитетот. Тогаш логички се поставуваат прашањата: Според овој
концепт, кој е изворот на суверенитетот? Дилемата е дали станува збор за
збир на држави, сојуз на држави, конфедерација на држави, постојната
ООН18 и сл., т.е. дали станува збор за некој вид централен орган (светска
влада) како извор на суверенитет или пак тој треба да се сфати како
функционален суверенитет, односно како паралелна и истовремена
активност на голем број меѓународни организации. Во овој концепт не се
јасно прецизирани принципите за таков вид на суверенитет, т.е. за
стандардите по кои меѓународниот орган, а и сите држави во светот, мора да
се однесуваат19.
Економските и правните аспекти на глобализацијата, како и
модерната технологија и информатиката во голема мера помагаат да се
доведи во прашање територијалниот идентитет на државите како неопходен
услов за суверенитет. Тие глобализациски процеси се против цврстата
локална (државна) контрола. Во овие област постојат меѓународни
институции и агенции чија активност ги надминуваат границите на
суверената држава. Такви се, на пр., ММФ, Светската банка, Меѓународната
организација за заштита на правата на интелектуалната сопственост и сл.,
кои се активни на целата планета, а нивен потенцијален клиент е целото
човештво. Проширувањето на финансиските пазари ја намалуваат можноста
локалните власти самостојно да ја кројат својата буџетска политика (пр.
државите во транзиција од социјалистичкиот блок, а денес и не само тие),
бидејќи економските проблеми најчесто ги решаваат преку донации и заеми
од меѓународните финансиски институции, а кое има рефлексија и на
суверенитетот. Слично е и со последиците од еколошкото нарушување на
животната средина и ефектите од затоплувањето кои драстично ги
надминуваат државните граници.
Новиот меѓународниот поредок бара редефинирање на класичниот
поим на суверенитет бидејќи не одговара на современите меѓународни
односи во модерниот свет на глобализацијата. Критиката е насочена кон
либералната теорија за меѓународните односи која настојува низ процесот на
глобализација да го дефинира и новиот меѓународниот поредок. Основното
прашање кое авторите го поставуваат во научната дискусија е: дали има
смисла да се зборува за народите и државите како самостојни целини, т.е.
како правни субјекти или, пак за секоја нова теорија за меѓународните која се
темели на граѓанинот, индивидуата, а не на нациите и државите. Ако се
согласиме дека глобализацијата денес е незапирлив процес, се поставува и
прашањето: дали комунитаристичката, т.е. космополитска визија на

18
Thomas Pogge: (1992) Cosmopolitanism and Sovereignity, Ethics 103, стр. 48-75.
19
Onore o‘Neill: (1997) Political liberalism and Public Reason: A Critical Notice of John Rawls‟
Political Liberalism, Philosophical review 106.

101
меѓународните односи треба да надвладее или треба да се оди по еден, т.н.
среден пат кој методолошки вистината ќе ја бара помеѓу двете крајности,
како тоа своевремено во своите дела го перавеа Имануел Кант (Imanuel Kant
- Zum Ewigen Frieden) и Џон Ролс (John Rawls - Law of Peoples).
Поимот глобализација тешко може прецизно и со една дефиниција да
се определи. Клучната дилема прашање е дали глобализацијата е теоретски
поим со помош на кој треба да се објасни општествената реалност која
објективно постои, или идеолошки проект кој е промовиран од страна на
политиката и културата, со што се сака да се маскираат интересите на
големите економски сили, кои може да бидат супер силите, група држави
или меѓународните деловни корпорации. Затоа скептиците и
антиглобалистите на прашањето за реалноста на глобализацијата одговараат
дека таа е голема приказна која капитализмот одамна ја раскажувал, а
корпорациите употребуваат само големи, а понекогаш и гламурознан
зборови. Таков е, на пр., терминот "дерегулација" на пазарот, со кој се влијае
на намалувањето на социјалните давачки, а зголемување на профитот.
Во анализата на процесот на глобализацијата треба да се пристапува
како кон објективен општествен феномен, а не како кон идеолошка
доктрина. Карактеризирањето како добронамерна или злонамерна сила, како
оптимистички или песимистички прогнози за нејзините ефекти, како
незапирлива снага на историската сцена, т.е. како историски судбината на
човештвото не треба да се поддржува. Напротив, во анализата треба да се
тргне од тоа дека процесите на глобализацијата денес се факт и дека треба да
се направи обид таа објективно да се прикаже низ нејзините главни
карактеристики.
Меѓутоа и во таквиот приод се наидува на тешкотии. И вака
сфатената глобализацијата покренува скепса, сомнеж. Некои автори сметаат
дека глобализацијата е само форма на посакувана колективна човекова
активност (дејствување преку државата и деловните корпорации)20, а други,
пак сметаат дека е постепено, еволутивно настанување, поттикнато од
независната, автономна волја на луѓето за развој на општествено-економски
услови кои ги движи современата технологија и информатиката и кои го
одбележуваат животот на човештвото на глобално ниво21.
На пример, многумина автори сметаат дека суштинска одлика на
развојот на глобализација е работата и ширењето на финансиските пазари
како објективен економски процес. Но, тоа секогаш е пропратено,

20
Види поопирно: Robert Gilpin u Global Political Economy-Understanding the International
Economic Order, Princeton University Press, 2001. За него во економската пазарна структура
само се одразуваат политичките рамки и политичкиот избор, а државата е таа која останува
клучен фактор во развојот на процесот на глобализацијата. Цитирано според Ian Clark,
Globalization and International Relations Theory, Oxford University Press, 1999, стр. 45.
21
За најзначаен преставник на вторара група се смета Розено (J.Rosenau). Според него
глобализацијата се развивала независно од светската политика.
102
поддржано и регулирано со правна норматива која најчесто ја има
поддршката на државата. Некои автори тврдат дека државните позитивни
норми од таков вид се тие кои го предизвикале ширењето на финансиските
пазари (на пр. меѓународниот монетарен систем и организацијата на
кредитните односи). Во таа смисла, актите на суверената држава, т.е.
суверените држави, го разгорувале процесот на глобализацијата. Дури има
автори кои тврдат дека глобализацијата претставува последица на Студената
војна, а целта била непречено да се развиваат технологијата и пазарите. Со
тоа би се овозможило да се наруши рамнотежата и едната страна да ја добие
војната.
Со оценката дека глобализацијата претставува објективен процес и
дека влијанието на државата станува се помалку важно, голем број автори не
се согласуваат порадии должината на траење напроцесот на глобализацијата.
Следат и дилемите кај авторите и во однос на тоа дали глобализацијата е
квалитативна промена во меѓународните односи или едноставно се работи
само за повисок степен на интеграција и поврзување на земјите, пазарите и
капиталот22. Значи, кај мислителите постојат несогласувања дека главна
карактеристика на тој процес е поврзаноста на народите на светот.
Сепак, научниците се согласуваат дека глобализацијата претставува
квалитативно нов процес кој ја одделува од другите стандардни односи на
меѓузависност на народите. т.е. на интернационализацијата, во следниве два
аспекта: прво, глобализацијата е повеќеслоен процес кој се состои од збир на
економски, општествени, културни и политичко-правни појави кои се
"иницирани од технологијата која потхранувала и создавала нови човечки
потреби и желби"23. Самиот факт, според Гиденс (Anthony Giddens), дека во
еден ден на глобалните финансиски пазари се вртата над еден трилион
(илјада милијарди) долари, претставува квалитативна промена во однос на
состојбата на светската економија во седумдесеттите години на минатиот век
и тоа може објективно да се анализира, и второ, глобализацијата претставува
процес кој го смалува планетарниот простор, го скратува времето и ја
забрзува размената на информации, население и капитал, со што го еродира
традиционално (географски) сфатениот политички простор поврзани со
поимот нација-држава.
Во глобализацискиот процес ексклузивноста на границите на
државата-нација за голем број важни настани стана помалку релевантна24.
Првиот аспект (аспектот на многустраноста) се однесува на економско-

22
Rozenau, на пример смета дека глобализацијата е квалитативно нов феномен во рамките на
меѓународните односи. Слично милси и Entoni Gidens (Anthony Giddens). Види: Anthony
Giddens: Runaway World, Profile Books, 1999, стр. 11.
23
Ian Clark, Globalization and International Relations Theory, Oxford University Press, 1999, стр.
45.
24
Ibidem, стр. 36.

103
технолошката глобализација. Тука станува збора за одредени општествени,
културни и правно-политички појави кои можат да влијаат на
трансформацијата на општествениот и политичкиот идентитет на народите.
На пр., одделни народи имаат различни очекувања од процесот на
глобализацијата: некои очекуваат да ја прошират и забрзаат размената на
стоки и услуги во целиот свет, а во тие рамки и ширењето на меѓународното
право и идеологијата на човековите права, додека за други, таа претставува
закана за локалните култури од страна на големите центри на моќ, од
големите корпорации и од културните икони на индустрискиот свет. Но,
одделни народи од економската глобализација очекуваат подигање на
животниот стандард преку одржување на традиционалните вредности и
нормативни стандарди, што значи дека силите на глобализацијата не
обезбедуваат ни кохерентност, ниту трајна логика и поредок во
меѓународните односи. Фактите сведочат спротивно: на пр., за време на
состанокот на претставниците на Светската трговска организација или
Групата на најразвиените земји (Г-8) се организираа демонстрации и немири
од Америка до Европа, што значи дека антиглобализациското движење
постои и е мошне активно.
Вториот аспект глобализацијата ја гледа објективистички (аспект на
објективност), односно како можност за движење на населението, стоките и
услугите, културните и легални матрици преку границите на националните
држави. Овие процеси (современиот свет изобилува со примери како што се:
економските активности на мултинационалните компании, миграцијата на
работната сила, ширење на финансиските пазари и на модерната технологија,
активноста на меѓународните невладини организации, дејноста
меѓународните организации како ООН, НАТО и сл.) го поткопуваат
традиционално сватениот поим суверена држава и нејзините надлежности.
Во литературата се поставуваат прашањата: Каков вид на суверенитетот
одговара на современите меѓународни односи? Како поимот суверенитет да
се вгради во моралната визија на меѓународниот светски поредок? Дали во
ова визијата воопшто има место за поимот суверенитет?
Анализата на концептите космополитизам и светски поредок
претпоставува одредени етички разгледувања. Во најелементарна морална
смисла, космополитизмот подразбира дека секој човек има ист морален
статус и дека тој произлегува од својствата на неговиот рационален етички
субјект. Според тоа, секој поединец, ceteris paribus, заслужува еднакви права
и почит без оглед на неговата државна, национална, или културна
припадност. Либералната политичка теорија смета дека заштитата на овие
права на најдобар начин ја прави валидна праведната држава. Сепак, во
светот постојат многу држави кои контингентно се поврзани со историското
и културно милје каде што настанале како нации-држави, но за визијата за
меѓународните односи на космополитско ниво либералната теорија треба да
одговори и на прашањето: Како може концептот на суверенитет на
104
либералната држава во однос на заштитата на човековите права, да се
помири со сојузите на такви држави?
Еден од теоретските одговори е оној на класичниот или наивниот
космополитизам според кој плурализмот на државите сеуште е
инкомпатибилен, несовмесен со поимот космополитизам, бидејќи ако сите
луѓе се морално еднакви, тогаш соодветната заштита на нивните права може
да биде вистински остварена само под јурисдикцијата на една иста држава -
светската држава. Постоењето на повеќе такви држави е излишно и затоа
морално прифатлива би била само светската држава, што уште е многу
далеку од реалноста. Во светот има мноштво на народи, културни и етнички
заедници и многу од нив веќе имаат своја држава, а теоријата на
космополитзмот мора да ја почитува плуралноста на постоењето на
државните заедници.
2. Идејата на Кант за создавање на Сојузот за мир (Foedus Pacificum)
Претставници на просветителството во своите истражувања укажале
на недоследностите на наивниот космополитизам. Кант сметал дека таквата
"универзална монархијата" (светската влада, н.з.) би осцилирала помеѓу
бездушниот деспотизам и анархијата. Суштината на забелешките тој ја
потенцира со силината на обратната пропорционалност: колку државата е
поголема, толку обврзувачката моќ на нејзините закони е помала, што е
консеквенција, прво, на просторната оддалеченост од политичкиот
авторитет, и второ, на хетерогеноста на народите, кои различно ги
обликуваат своите закони во согласност со традицијата.
Ова Кантово сфаќање произлегува од неговиот паралелизам на
државата со моралната личност25 кој ја темели на иманентната вредност,
односно смета дека државата претставува политичка волја на односната
автохтона заедница или народ, од што произлегува нејзиниот суверенитет.
Кант вели: "Државата не е имот, како што е, на пример, земјата која таа ја
зазема. Таа е заедница на луѓе на која никој друг не може да и наредувa, ни
со неа да располага, освен таа самата. Неа, на која посебно и се значајни
нејзините корени, ако и пресадите со навој некоја друга држава, тоа значи да
и го уништите нејзиниот опстанок, слично како кај моралната личност,
претворајќи ја во ствар, што е спротивно на идејата на првобитниот договор,
без кој неможе да се замисли правото кај ниеден народ"26. Овде е интересен
неговиот методолошки дуализам: творецот на познатиот универзален
категорички императив, едновремено да ја поддржува и идејата за
суверенитет на народот, т.е. идејата за неговата држава како морална
личност. Кантовата политичка филозофија го нуди клучот за решавање на
конфликтот на космополитизмот и комунитаризмот, т.е. на космополитизмот
и плурализмот на суверената држава, за што подолу уште еднаш ќе

25
Види: Imanuel Kant: Um i sloboda, Velika edicija ideja, Beograd, 1974, стр. 138.
26
Ibidem, стр. 138.
105
навратиме низ паралелата со Ролсовата морална визија на меѓународните
односи.
Космополитскиот поредок Кант го сметал за праведен и ценел дека
не е потребна светска (глобална) држава. Според него, воспоставувањето на
таков поредок на меѓународен режим треба да биде изграден на три
"дефинитивни члена на вечниот мир меѓу државите: граѓанското уредување
во секоја земја треба да биде републиканско, тие држави да стапат во
федерација на мирот, и секој дојденец, странец насекаде да ужива општа
прифатеност". Кант сметал дека таковт меѓународен поредок на мирот може
да се воспостави и одржува преку сојуз на суверени нации-држави кои
прават еден одреден вид на конфедерација на мирот во која ќе се почитуваат
законите на општата прифатеност27. Аргументот за тоа Кант го наоѓал во
фактот дека само државите-нации се тие кои можат да постигнат сојуз за мир
(foedus pacificum). Од таа причина сметал дека државата не може да биде
приватна сопственост (patrimonium), што е многу интересно и двосмислено.
Сојузот на мирот за него не може да биде воспоставен на цврста суверена
монархија како централна светска држава, туку само како светска република,
но при тоа е неопходно да се отфрли војната како метод на решавање на
меѓународните спорови, но и да се направи траен мировен договор. Кант
вели: "Кога станува збор за меѓусебниот однос на државите, умот го знае
само единствениот пат за излез од беззаконската состојба на постојана војна:
државата, исто како и поединците, да се одрече од дивата, беззаконска
слобода, да се прилагоди на јавните присилни закони, и така да се формира
меѓународна држава
(civitas gentium), која ќе се шири се додека конечно не ги опфати сите народи
на земјата"28. Недостатокот на овој аргумент е во тоа што државите
постојано се стремат кон узурпација на мирот и не е јасно како еден морален
увид би ги сменил нивните мотиви.
Кант решението го гледа во почитувањето на законот на природата
кој државите ги води кон мир, а на тоа укажувала тенденцијата државите
постојано да се вооружуваат и да се подготвуваат за војна (општа тенденција
за војување), што значи и општа закана за постоењето на секоја држава, но и
општ страв кај народот за својот опстанок. Излезот кој води во рамнотежа
Кант го гледа во можноста да се постигне согласнос за општ Закон за мир.
Овај Хобсовски пресврт значи изненадување во неговото политичко учење и
него го вредува во претходниците на реалистичката визија за меѓународните
односи, а со овие либерални елементи во теоријата за вечен мир, тој
изразува силна нота на моралниот космополитизам. Покрај со наивниот
космополитизам, Кантовите размислувања може да се бранат со пореална
визија на космополитизмот во меѓународната средина во која преовладува

27
Ibid., стр.142-149.
28
Ibidem
106
мноштвото на суверени држави-нации. Кант започнал со разгледување на
реалистичката теза за меѓународните односи, но методолошки ја комбинирал
со апстрактните принципи на универзалниот либерален морал и сметал дека
тие принципи можеби конечно ќе надвладеат. Поради ова многумина автори
Кант го вредуваат во таборот на либералните теоретичари на меѓународните
односи.
3. Либералните теории за меѓународните односи
Во современите политички теории, либералните погледи за
меѓународните
односи претставуваат алтернатива на реализмот. За разлика од реалистите
кои сметаат дека конфликтот меѓу суверените држави претставува природна
состојба во која се наоѓа светската, глобалната политика, а постигнувањето
на мирот може да се случи само преку рамнотежата на силите во политиката,
либералната теорија смета дека траен мир е можен доколку државите се
потчинат на системот на универзалните права и обврски, што е можно
доколку во свеста на државниците и граѓаните превлада мислењето дека
опстанокот на човештвото зависи од светскиот мир.
Космополитската компонента на либерализмот се темели на
системот на универзалните права и обврски кои се однесуваат на сите
народи и поединци во светот. На тој систем еквивалент денес се корпусот на
меѓународните сојузи и договори за заштита на човековите права Повелбата
на Организацијата на обединетите нации.
Либералната теорија неможе категоријата суверенитет да ја усогласи
со апстрактните либерални принципи содржани во меѓународните повелби,
спогодби и сојузи, што се смета за нејзин недостаток. Либерализнмот треба
да одговори на прашањето: До кој степен може да се ограничи
суверенитетот на државата за да се остварат општите либерални принципи
содржани во меѓународните сојузи договори?
Проблемот се усложнува: прво, кога станува збор за ограничувањата
на сувереноста на не-либералните држави, и второ, кога некоја држава од
големите сили, која според внатрешните аспекти на својата политика се
декларира, но и de facto е, но со својата надворешна политика и моќ во
обидите да ги задоволи големодржавните интереси, всушност не е либерална
држава.
Во литературата се среќаваат два пристапи: прво, е т.н. среден пат кој
го уважува суверенитетот на државите, но истовремено и го ограничува.
Овај пристап го признава концептот на суверенитет во меѓународните
односи бидејќи и натаму го врзува за државата. Тоа решение на умерен
реализам, т.е на умерен либерализам се среќава во доцните дела на Џон Ролс
(John Rawls) и тоа пред се во делото Законот на народите, и второ, пристапот
кој целосно го менува концептот, така што суверенитетот веќе не го
поврзува исклучиво за државата, туку го преселува во други
институционални форми како субјекти на меѓународното право. Според
107
второт пристап тие институционални форми иако немаат карактеристични
обележја на традиционално сфатената суверена држава, сепак имаат
авторитет да носат обврзувачки норми. Јурисдикцијата на новите
институционални форми не се дефинира територијално туку функционално,
а адресанти на обврзувачките норми можат да бидат индивидуи, поединци
(на пр. кај Меѓународниот кривичен суд), но и држави (на пр. кај
меѓународните тела/агенции кои ја надгледуваат меѓудржавната трговска
активност, контролата на производството на оружје, спречувањето на
криминалот и сл.). Таквите институционални форми не се обединети во еден
централен орган (светска влада), но со нивните надлежности ги надминуваат
границите на суверените држави. Ваквата теорија на функционалниот
суверенитет, т.е. дисперзија по "хоризонтална " и по "вертикална― насока, во
своите дела ја брани Томас Пог (Tomas Poge).
Во таа смисла со Ролсовата методологијата се прави значителна
отстапка од реалистичката теоријата на меѓународните односи, иако тој не
застанува на тоа, бидејќи подоцна сам ќе го ограничи својот реализам.
Ролс својот став го образлага низ три чекори: прво, го дефинира
поимот народ како адресант на глобалната правда; второ, ги разгледува
промените кои треба да се направат во однос на процедурите и условите,
каде и во овој случај примач на принципите на глобалната правда е нацијата,
а не граѓанинот; и трето, ги апсолвира принципите со кои народот го
дефинира низ три групи карактеристики: институционални, културни и
морални. Секоја нација има правна држава која различно им служи на
фундаменталните интереси на луѓето, како што се:29 заштитата на
територијата, одржувањето на политичките институции, културата,
независноста и достоинството на луѓето, но и претставува гаранција за
сигурноста, безбедноста и благосостојбата на граѓаните. Со тоа тој прави
значителна отстапка на комунитаристичките30 универзални либерални
стандарди. Имено, либералнте општества мора да ги гарантираат
фундаменталните човекови права, како што е правото на живот, на имот
(права со кои се штити физичкиот интегритет), така и демократските права,
како што е еднаквото право на глас, правото да се биде биран, итн. Но, со
неговата концепција на правдата сака да ја стекне довербата и на народите
кои практикуваат не-либерална политичка практика, т.е. каде не се докрај
вклучени сите либерални права. За него тие општества се "хиерархиски
пристојни општества", а главна цел на Ролс е да се развијат глобалните
либерални принципи на меѓународните односи кај народите со различни
морални и политички традиции кои се толерантни, но и кај оние кои се
нетолерантни.

29
John Rawls, Law of Peoples, Harvard University Press, 1999, стр. 23-24; 34-35.
30
Види: Milorad Stupar: Rolsov zakon naroda, Nova srpska politička misao, br. 2-3, 1998.
108
Затоа и нелибералните народи треба да го прифатат законот на мирот
бидејќи го осудува интервенционизмот, дозволува водење војна само во
самоодбрана, бара да се ограничат активностите во водењето на војна и да се
почитуваат меѓународното договори, но и да се помогне во случај на големи
хуманитарни катастрофи. Само несуредените држави (outlaw states) или
непристојните народи, според Ролс треба да се исклучат од законот на
народите и против нив да се дозволат разни форми на меѓународни
интервенции од економски, политички и воен карактер. Со нормативната
теорија за меѓународните односи се бара разликите кои постојат помеѓу
пристојните либерални народи, непристојните народи (несуредена држава) и
народите кои ги почитуваат одредбите на законот на меѓународната глобална
правда, да се надминат, со што ќе се овозможи во голема мера да ослаби
традиционално сфатениот поим на суверенитетот.
Законот на народите не треба да ги толерира ексклузивното право на
објавување и водење војна, како и неограничената внатрешна автономија,
кои биле темел на меѓународното право од Вествалскиот мировен договор.
Тој допушта постоење на меѓународен систем на суверени држави со
оградување дека тој не може да биде апсолутен. Со тоа неговата концепција
на државата не е сосема различна од концепцијата на реалистичката теорија
како ентитет задоен со идејата за освојување на нови територии. Интересите
на народите треба да се ограничат со реципроцитет во меѓународните
односи, бидејќи тие остануваат ентитети со свој суверенитет како нација-
држава, со свој уникатен правен систем и со монопол за употреба на сила на
својата територија.
Во неодамнешна практика на меѓународната воени, политички и
економски интервенции, во изминатите триесет години на дваесеттиот век,
се покажа дека актери и иницијатори најчесто биле Западните индустриски
земји (со исклучок на воената интервенција СССР во Авганистан), бидејќи
тие како развиени земји со моќно влијание во надворешната политика и
меѓународните комуникации успевале своите интереси да ги прикажат како
општи и либерални, што е олеснето со појавата на планетарните електронски
информативни центри и мрежи. Таа опробана практика се повтори во
интервенцијата против режимот на Садам Хусеин во Ирак.
Ролсовата визија во научните кругови буди скептицизам и се оценува
како идеолошки пристрасна, бидејќи со поставувањето на пврашањето за тоа
што треба да направат либералните држави за не-либералните да се согласат
на меѓународна соработка. Со тоа преќутно како да се прејудицира дека
надворешната политика на моќните либерални држави de facto е исправна.
На пр., САД не сакаат да пристапат во голем број меѓународни договори кои
ги регулираат прашањата поврзани со глобалното затоплување на планетата,
на производство на биолошко оружје, на правата на жените, на правата на
децата, на меѓународниот кривичниот суд, итн., иако самата била иницијатор
на создавањето на тие договори. Со тоа ги брани слободниот пазари и
109
капитализмот без локални бариери, протекционизам и ограничувања, но е и
најгласен заговорник на глобализацијата и глобалниот поредок. Слично е и
со обединета Европа.
Со тоа општествените науки можат да го решат познатиот "проблем
на координацијата" во функционирањето на колективната дејност на некое
население, како на пр. народот на одредена територија и држава. Земањето
на народот како појдовна категорија во изградбата на Законот на народите
Ролс го нарекува "психолошка причина", бидејќи сите луѓе неможе да се
гледаат како граѓани на една иста држава - светската држава. Но, од нив
може да се очекува да ги поддржуваат оние политички целини во кои
постигнуваат слобода и лично исполнување и во кои се чувствуваат „како
дома―. Ова гледиште е многу блиску до она што Џузепе Мацини (Mazzini) го
зборуваше за суредениот свет како "семејство на народите" или она што
Вудро Вилсон (Wilson) го гледаше како принцип на национално
самоопределување, т.е. како основно начело на светскиот поредок.
Заклучок
Исполнувањето на барањето за национална самостојност се мислело
дека ќе
ги зголеми шансите за мир во светот, а со тоа визиите на Мацини и Вилсон
станале соатавен дел на основачкиот документ на Лигата на народите, а
денес се присутни и во постојната Повелба на Организацијата на
Обединетите нации. Сепак, овој принцип на сувереност не може да опстане
вечно, бидејќи историски никогаш не постоела јасна хармонија/поклопување
помеѓу нацијата-држава и територија и остварување на принципот "една
нација, една држава". Тоа завршувало со територијални спорови во кои
страдале милиони луѓе во геноцидни обиди за ликвидација на еден или
повеќе народи со цел да се исполнат територијалните амбиции.
Денес такво нешто не е прифатливо. Зошто? Прво, при изградбата на
новиот светскиот поредок принципот на суверенитет на нацијата-држава
мора да се ограничи со општите принципи за заштита на човековите права и
за одржување на мирот во светот. Така, државите кои денес тргнуваат во
агресивни територијални војни, како што вели Ролс, треба да бидат
прогласени за држави-несуредени. Второ, ако нацијата ја одредуваме спрема
заедничката историја и јазик и ако знаеме дека денес во светот постојат
повеќе стотици различни заедници кои зборуваат ист јазик и имаат
заедничко минато, но немаат суверена држава, тогаш тешко може да се
брани тезата дека секоја заедница треба да има своја меѓународно призната
држава, што како фрагментација ad infinitum може светот да го доведе до
комплетен хаос. Трето, постојат морални барања за правна и економска
помош на неразвиените и неуспешни земји, т.е. разумни барања за
интервенција во диктаторски режими и тие барања ги надминуваат рамките
на суверенитетот на една држава.. Дефинирањето на моралните граници
според принципот на националното самоопределување, т.е. на суверенитетот
110
е мошне тешко, но се чини дека е потешка неговата имплементација во
практиката. Решението можеби го навестува моделот според кој земјите во
денешна Европа институционално се вмрежуваат, а не државно-правно.
Summary
It was thought that the demand for national independence would increase
the chance for world peace, so that Machini and Wilson‘s vision would become a
part of the inaugural document of the League of Nations, which are present in the
current Charter of the United Nations. However, this principle of sovereignty can
not exist forever,since historically speaking there has never been a clear harmony
between nation, state and territory as well as the realization of the principle one
state- one nation.It always ended with territorial disputes which resulted in
millions of people being killed in genocidal attempts for annihilation of one or
more peoples in order to achieve territorial ambitions.
This is not acceptable nowadays. Why? First of all, the principle of
sovereignty of the nation- state during the creation of the new world order has to
be limited on the basic principles for human rights and sustainability of world
peace. Thus, the countries which nowadays lead aggressive territorial wars ,
according to Rolls, should be declared countries without order. Secondly, if we
define nation according to the common history and language bearing in mind that
there are hundreds of different communities that speak the same language and
have common past,but do not have an independent state, it will be hard to justify
the thesis that every community should have its own internationally recognized
state, which as a fragmentation ad infinitum may lead the world to complete
chaos. Thirdly, there are moral demands for legal and economic assistance for
unsuccessful and underdeveloped countries, i.e.rational demands for intervention
in authoritarian regimes and those demands surpass the limits of state‘s
sovereignty. It is very hard to define the moral limitations according to the
principal for national self-determination,i.e sovereignty, but it is harder to
implement it in practice. . The model that connects European countries
institutionally rather than legally may be the right solution.

111
Користена литература:

1. Veber, Maks: Privreda i drustvo II, Prosveta, 1976.


2. Baylis i Smith, ed.: Globalization of World Politics, Oxford University Press, 1997.
3. Clark, Ian: Globalization and International Relations Theory, Oxford University Press,
1999.
4. Giddens, Anthony: Runaway World, Profile Books, 1999.
5. Gilpin, Robert: Global Political Economy, Princeton University Press, 2001.
6. Kant, Imanuel: Um i sloboda, Velika edicija ideja, Beograd, 1974.
7. O‘Neill, Оnore: (1997) Political liberalism and Public Reason: A Critical Notice of John
Rawls‘ Political Liberalism, Philosophical review 106 .
8. Pogge, Thomas: (1992) Cosmopolitanism and Sovereignity, Ethics 103.
9. Rawls, John: Law of Peoples, Harvard University Press, 1999.
10. Stupar, Milorad: Rolsov zakon naroda, Nova srpska politička misao, br. 2-3, 1998.

112
Ass.prof. Phd Viktorija Kafedjiska
European University of RM

INTERNATIONAL COMMUNICATION - FACTORS FOR THE


FORMATION OF THE GLOBAL PUBLIC SPHERE

Abstract

In today's time, modern globalization, the world's population lives along


with strong tribal collectivity. This parallelism has implications for cultural
protectionism in communication sphere on the one hand, and on the creation of a
global society on the other. It can be argued that the public and its opinion does
not constitute a major element of the political system of the society. More
appropriate to say, that the public has transformed, into a global sphere, that can
not be considered as the space between the public and the state, but as the space
between the state and extra-social global society.
Thanks to global communication we gain information about the events taking
place in various parts of the globe and participate in events that are of global,
regional and local importance. These global processes leading to fusion of
knowledge, values, ethics, cultures and lifestyles, is the creation of a global world
culture-styled thanks to the modern form of communication.
Therefore, the importance of globalization and global communication is not
homogeneous but is different in various parts of the world. The growth of
communications and their complexity is a sign of an increasingly global society,
new global sphere, its autonomy and independence a support of tranzition
processes in the 21st century.
Keywords: international communication, global public sphere, public

Доц. д-р Викторија Кафеџиска


Европски Универзитет на РМ

МЕЃУНАРОДНОТО КОМУНИЦИРАЊЕ – ФАКТОР ЗА


ФОРМИРАЊЕ НА ГЛОБАЛНАТА ЈАВНА СФЕРА

Апстракт:
Во денешното време на распронатетата модерна глобализација, населението
во светот живее паралелно со силните племенски колективности. Овој
паралелизам, има импликации врз културниот протекционизам во
комуникацисктата сфера од една страна, како и врз создавањето на глобални
113
општества, од друга страна. Може да се тврди, дека, јавноста и нејзиното
мислење, не претставуваат главен елемент на политичкиот систем на
општеството. Посоодветно е да се каже дека, јавноста се трансформира во
глобална сфера, која не може да се смета како простор помеѓу јавноста и
државата, туку како простор помеѓу државата и екстра-социјалното
глобално општество.

Благодарение на глобалната комуникација се здобиваме со информации


за настаните кои се случуваат во разни делови на земјината топка и
учествуваме во случувањата кои се од глобално, регионално и локално
значење. Овие глобални процеси доведуваат до фузија на знаењето,
вредностите, етиката, културите и животните стилови т.е создавање на
глобална светска култура-оформена благодарение на современиот облик
на комуникациите.

Оттука, важноста на глобализацијата и глобалната комуникација, не е


хомогена , туку е различна за одделни делови од светот. Порастот на
комуникациите и нивната комплексност, е знак за зголемување на новата
глобалната сфера, нејзинаат автономност и независност, во подршката на
транзициониет процеси на 21 век.

Клучни зборови: меѓународно комуницирање, глобална јавна


сфера, јавност

1. ЗНАЧЕЊЕ НА МЕЃУНАРОДНАТА КОМУНИКАЦИЈА

Поимите меѓународна, транснационална и глобална комуникација, не


се однесуват само на различните дефиниции на развиените комуникации,
туку ја рефлектират историјата на светската комуникација и нејзината
хетерогеност. Благодарение на глобалната комуникација, се здобиваме со
информации за настаните кои се случуваат во разни делови на земјината
топка и учествуваме во случувањата кои се од глобално, регионално и
локално значење. Овие глобални процеси доведуваат до фузија на знаењето,
вредностите, етиката, културите и животните стилови т.е создавање на
глобална светска култура-оформена благодарение на современиот облик на
комуникациите. (Featherstone, 1990).

114
2. ИСТОРИЈА НА МЕЃУНАРОДНАТА КОМУНИКАЦИЈА

Меѓународната комуникација има своја историја. Вестите биле


интернационализирани уште во 15 век, но во 19 век, комерцијализацијата на
масовните медиуми, (која е резултат на развојот на машинската технологија)
доведе до создавање на Информативни Агенции, кои дејстуваат на
меѓународен план (Reuters, Associated Press, AFP). Светските кабловски
системи ја овозможија меѓународната комуникација помеѓу Франција,
Германија и Велика Британија, со нивните колонии во Африка и Азија.
Транснационалните медиумски комуникации како што се Intelsat, Eurovision,
основани во средината на 20 век, беа почетна точка за новата идеја за
меѓународна комуникација.
Главни димензии на глобалните комуникациски процеси се:
 Појавата на транснационалните комуникациски конгломерати како
главни играчи во глобалниот систем
 Социјалниот импакт на новите технологии: кабловските системи,
сателитската комуникација и дигитализацијата.
 Асиметричен проток на информациските и комуникациски продукти во
глобалниот систем – еднонасочна улица.
 Нееднаквост во пристапот кон глобалните мрежи на комуникации –
земјите во развој, „глобална публика―.
Може да се каже, дека спуштањето на месечината,пренесуавано во живо,
беше навистина голем чекор за човештвото. Покрај тоа што постојат
мислења, дека овој пренос бил една од најголемите измами, сепак, може да
се каже дека за прв пат, планетата земја, беше видена како заедничко
наследство, без граници, плава планета од земји и океани. Идејата за свет се
претвори од метафизички концепт, во матерјалан реалност, односно даде
една нова димензија на глобализацијата ( Virilio, 1989)
Воспоставувањето на меѓународните оперативни медиски системи,
како што се CNN и MTV ја одбележија новата ера на глобалните
комуникации, преку емитување на истата програма низ целиот свет. Во
одредени делови од светот, пристапот до телевизиските сервиси со години е
ограничен на мал дел, од популацијата во поголемите урбани средини. Оваа
ситуација постојано се менува поради се поголемите средства кои се
вложуваат во развојот на ТВ сервисите и се поголемиот број семејства кои
добиваат пристап до нив.

3.ДУАЛИЗМОТ, МЕЃУ ГЛОБАЛИЗМОТ И ЛОКАЛИЗМОТ

Во денешното време на распронатетата модерна глобализација,


населението во светот живее паралелно со силните племенски

115
колективности. Овој паралелизам има импликации врз културниот
протекционизам во комуникацисктата сфера од една страна, како и врз
создавањето на глобални општества од друга страна. Може да се тврди
дека,јавноста и нејзиното мислење не претставуваат главен елемент на
политичкиот систем на општеството. Посоодветно е да се каже дека, јавноста
се трансформира во глобална сфера, која не може да се смета како простор
помеѓу јавноста и државата, туку како простор помеѓу државата и екстра-
социјалното глобално општество. Овој развој имаше огромно влијание врз
разните светски региони, претежно преку проширување на политичките
вести и информации преку националните граници. Интернетот, како поим за
глобалниот медиумски свет, со 200 милиони луѓе кои се моментно активни
придонесе во однос на забрзување на ваквиот развој. Интернет технологијата
доведе до трансформација на глобалниот/локален дуализам кон
универзализам, без повикување на локалните автентичности и доведе до
формирање на нова глобална јавна свера.(Robertson, 1992) Додека модерната
јавна сфера, бара од граѓаните да формираат рационални политички
мислења, кај глобалната јавна сфера агендата се наметнува, слободно преку
медиумските оперативни системи, и тоа не само преку големите медиумски
авторитети (како што е CNN), туки и преку drudge.com, yahoo, форумите на
интернет итн. Во една ваква средина, конвенционалните начини на
меѓународна комуникација (Север/Југ, Развиени/Неразвиени, централни и
периферни нации) стануваат застарени. Меѓународната комуникациска
теорија, затоа ги истражува културните ефекти, кои настануваат под
влијание на медиумските продукции, со меѓународни димензии и ја
анализира улогата која ја имаат разните медиуми во време на меѓународни
кризи. Стратегијата на меѓународната комуникациска теорија треба да
развие методологија за разбирање на специфичните значења, интерпретации,
релевантности на глобалната јавна сфера, да ги идентификува
специфичностите на комуникацискиот простор во различни делови од светот
–во време на мир и криза. (Stephens, 1988)Светскиот извештај на CNN кој се
појави во 1987 година, претставува глобално уникатна новинска програма,
која е составена од извештаи направени од медиумски компании насекаде
во светот. CNN ги емитува ваквите програми нецензурирани. Идејата беше,
да се создаде програма, преку која можат да се слушнат вестите ширум
светот во оргинална верзија. Ваквиот обид, претставува интересна, отворена
глобална платформа, микрокосмос на глобалната јавна сфера предизвикана
од една телевизиска станица. За нациите во развој, програмата нуди можност
да се презентираат нивните погледи во однос на меѓународните политички и
социјални теми, или пак, да се презентираат теми кои не се на агендата на
големите медиумски куќи. Оваа програма се користи и во кризните региони
(како на пример Кипар) како комуникациска платформа, со цел отворено да
се комуницира со спротивставената страна (како што се Antenna TV Грција
and TRT Турција). Овој вид на продукција, исто така, се употребува како
116
пропаганда од страна на тоталитаристичките нации, актуелизирајќи ги прес
конференциите за внатрешните прашања, пред глобалната јавност (Куба и
Кина).

Националните, регионалните, меѓународните, јавните и државните,


комерцијалните и приватните медиуми ја користат CNNWR како носечка
програма врз основа на која ги пренесуваат нивните извештаи од сите делови
на светот.Повеќето теми покриваат политички, економски или воени теми,
како и теми поврзани со меѓународната помош, човекови права,
либерализација, земјоделство/животна средина, култура и образование.
Светскиот извештај открива и ново меѓународно новинарство т.е
интерактивно новинарство, кое пренесува нов новинарски извештај на истата
тема. Учесници во ваквиот микро-космос се глобалните политички
организации (UN; UNESCO) регионалните , континенталните, како и
националните медиуми, политички и приватни медиуми, локални медиумски
агенции итн.

4.ИНТЕРНЕТ: СПЕЦИФИЧНИ ТЕМИ ВО УНИВЕРЗАЛНО


ДОСТАПНАТА ЈАВНА СФЕРА

Додека светскиот извештај на CNN може да послужи како еден


пример за глобална јавна сфера во сателитската ера, во доцните 80 години,
интернетот отвара и погледи за нов развој. Одредувањето на специфичните
профили помага во разбирањето на различните ставови и перцепции на
глобалната сфера и влијанието на интернетот. Базирано на ова 5 различни
модели можат да се дефинираат:

*Преносна средина: оваа срeдина се карактеризира со ниско ниво на


техничка инфраструктура.. Преносни зони се многу африкански региони
(кои вршат пренос од Европските медиуми), Азиските и Јужно-
Американските територии, како и територијата на Аљаска.

* Државно регулирани со лимитиран пристап: земји каде владите вршат


цензура врз домашните медиуми, но имаат минимална контрола врз
меѓународните комерцијални програми.

* Пост комунистичка транзиција: Во овие земји постои социјалистичка


политика на медиумите од една страна, како и комерцијален пазар од друга
страна во кој меѓународните и домашните медиуми постојат паралелно со

117
нелиценцираните локални и регионални станици: (Русија и поранешните
Руски републики).

* Плуралистичка средина: Карактеристика на оваа средина е базичната


медиумска регулација, каде што тие, се третирани како комерцијални
претпријатија (USA).

* Дуалистичка средина: Оваа средина се карактеризира со паралелизам на


јавните услуги и меѓународно оперативните комерцијални компании, каде
меѓународните канали се локализирани од домашните програми (CNN and
NTV, MTV and VIVA). Медиумите и телекомуникациите се регулирани од
страна на државата, доста се скапи и развојот на интернетот е слаб.
(Volkmer,2001)

4.1..Државно-регулирана, органичена меѓународна комуникација

Во ваква ограничена средина, каде пристапот до информации е


екстремно ограничен и блиску надгледуван, веб-страните овозможуваат
интерактивност и размена на информации надвор од регионот. Бидејќи
интернетот е од глобален карактер, веб страните кои се занимаваат со
домашните Кинески прашања се лоцирани било каде во светот (главно во
плуралистичката средина во САД). Една од овие веб страни, Digital Freedom
Network, објавува написи од Кинеските политички затвореници и ги
набљудува човековите права, не само во Кина туку и во Бурма и Бангладеш.
Друг вид на реципрочна комуникација е употребата на интернетот од страна
на политичките малцинства или опозициски групи во рамките на
рестриктивните медиумски средини (Сингапур, Малезија).(Barber, 1994)

4.2.Интернетот и сајбер-културата: избор помеѓу формата и


суштината на информирањето и комуницирањето

Ако констатиравме, дека, пред околу десетина-петнаесет години


дојде до израз енормната моќ на интернетот во поглед на колективното
преобликување на начинот на секојдневното живеење, тогаш можеме и да
кажеме дека и слободата на говор и изразување, како фундаментално
демократско начело,преку него, успеа да се реализира во секојдневниот
живот.
Интернетот недвосмислено е одвоен од филмската и музичката
индустрија преку можноста секој да објавува содржини со различен
карактер, од текстови со научен, филозофски, религиски…,затоа и
контролата над интернетот, од секаков вид, е мошне потешка за
воспоставување. Затоа, интернетот до денешен ден, останува најобјективен
118
начин на информирање, нудејќи неспоредливо поширок пристап до
содржини кои самиот корисник ги избира.
Во голема мера заслугата за ова, секако, ја имаат и независните,
интернационални тела и организации на интернет-корисници, меѓу кои
значајни се и оние кои, во суштина претставуваат извршители на сајбер-
криминални активности, како на пример, хакерските организации
(Anonymous, LulzSec, AntiSec и тн.).
Особено значаен е трансферот на научни знаења, при што денес
имаме предвид дека, станува збор, за радикално повисоки потенцијал, од
оној што го имаат пишаните и останатите електронски медиуми.За ова
сведочат многубројните WEB енциклопедии, речници, книги, видео
предавања, е-презентации, научни блогови, канали на социјалните видео
мрежи.. Всушност, малкумина денес се запознаени со фактот дека појавата
на интернетот е врзана за тајната размена на информации од областа на
нуклеарната физика од различни страни на светот за време на почетниот
стадиум на Студената војна, така што, основата на интернетот, како и на
останатите средства за комуникација, пред сè би требало да ја согледуваме
во човековата желба за ефикасен пренос на информации со релевантност за
дисциплините за кои научно се интересира.
Од друга страна, често се зборува, за претерана употреба на
интернетот, што е сè позачестен проблем кај младите, но статистички, но се
однесува, само неколку видови интернет-услуги: 1) социјалните мрежи; 2)
популарните сајтови; 3) сајтовите за игри и останати апликации; 4) сајтовите
за вести; 5) електронската пошта; и 6) форумите/блоговите.
Секоја од овој вид интернет услуги, доколку не ја развие
субјективната зависност од „примопредавање информации― која во крајна
линија може да биде и алиенирачка за човекот, на определен начин се врзува
за сознавањето нови научни сознанија, иако не на некое строго академско,
односно техничко ниво. Сепак, за нас ова е доволен предзнак дека дури и
ваквите интернет услуги го поседуваат потенцијалот да ја мотивираат
личноста кон истражувања, во областите во кои притоа би се
заинтересирала.

ЗАКЛУЧОК

Благодарение на глобалната комуникација се здобиваме со


информации за настаните кои се случуваат во разни делови на земјината
топка и учествуваме во случувањата кои се од глобално, регионално и
локално значење. Овие глобални процеси доведуваат до фузија на знаењето,
вредностите, етиката, културите и животните стилови т.е создавање на

119
глобална светска култура-оформена благодарение на современиот облик на
комуникациите, а со тоа и глобална јавна сфера

Напредокот и диферсификацијата на светската технолигија, создадоа


основа за нови програмски стратегии, кои ја таргетираат не само
националната, туку и транснационалната публика, преку емитување на
програми од посебен интерес. Значењето на глобализацијата и глобалната
комуникација не е хомогено, туку е различно во разни делови на светот.

Новата глобална сфера, нејзината автономност и независност,


претставува подршка за транзицоните процеси во 21 век. Порастот на
комуникацијата доведе до рапидна дифузија на вредностите, идеите,
можностите, мислењата и технологиите, формирајќи ги компонентите на
културата. Меѓу граничната комуникација, ги отвори културните граници и
креираше глобално општество, посебно во областа на политичките,
економските, образовните и научните активности.Тоа, всушност, се и
темелите на новата глобална јавна сфера, која пред се, се темели на
меѓународното комуницирање.

.
ЛИТЕРАТУРА

Featherstone, Mike (1990) 'Global Culture: An Introduction,' in: Featherstone, Mike (ed.)
Global Culture. Nationalism, Globalization and Modernity, London, Newbury Park, New
Delhi: Sage.

Virilio, Paul (1989) Der negative Horzizont: Bewegung-Geschwindigkeit-Beschleunigung.


München

Robertson, Roland (1992) Globalization. Social Theory and Global Culture. London,
Newbury Park, New Delhi: Sage.

Stephens, Mitchell (1988) History of News. From the Drum to the Satellite. New York:
Viking.

Volkmer, Ingrid (2001) International Communication Theory in Transition:Parameters of


the New Global Public Sphere

Barber, Benjamin R. (1994) 'Zwischen Dschihad und McWorld,' Die Zeit, Nr. 42,
(14.Oktober), p. 64

120
PhD Slobodan Sajnovski EURM

TRANSITION AND DEMOCRATIZATION

Аbstract

Transition as a social process, especially in the countries of real socialism


and the countries of the former SFR Yugoslavia, was designed to accomplish two
primary goals: to provide market and property relations reform and
democratization of political relations based on the liberal form of Western
democracy.
In the case of the Republic of Macedonia, what has happened in reality as
democratization cannot be characterized as successfully setting and achieving
standards of liberal democracy. Established in the constitutional and formal sense
of democratic institutions and relationships, but in reality they have been filled
with content specific to the previous one-party system. The inability for the
successful development of civic culture that emphasizes participation, negotiation
and consensus was obvious. Despite the drastic social inequality and rise of the
unemployment, there is also emergence of ethnic and national tensions.
Political phenomenology, from the beginning of the transition to the present, has
appeared in forms of party-cracy and autocratic parties, lack of constructive
political dialogue, self-sufficiency and government without the participation of
parliamentary opposition boycott of the elections, the relative non-freedom of the
media, independence problematic institutions of government, especially
parliament and court. All of the above could be said that are characteristics of an
unconsolidated democracy.
Blockades of democratization may be crushed down with final completion of the
transition and thus overcoming transitional consciousness whose marrow is
criminal creed that politics is the most profitable business. Otherwise, the spiral
self-reproduction criminal structures in politics that will be offered as saviors of
democracy will continue. Post-transitional Slovenia's history is instructive
example for the Western Balkans.

Keywords: transition, democratization, media, autocracy, party-cracy,


organized crime.

121
Д-р Слободан Шајноски
Европски Универзитет Република Македонија
Скопје, Република Македонија

ТРАНЗИЦИЈАТА И ДЕМОКРАТИЗАЦИЈАТА

Апстракт

Транзицијата како општествен процес, особено во земјите на


реалниот социјализам и земјите на поранешна СФР Југославија, беше
проектирана да оствари две основни цели: да обезбеди реформа на пазарните
и сопственичките односи како и демократизација на политичките односи
заснована на либералниот образец на западната демократија.
Во случајот на Република Македонија она што се оствари во реалноста како
демократизација не може да се окарактеризира како успешно
воспоставување и остварување на стандардите на либералната демократија.
Воспоставени се во уставна и формална смисла демократски институции и
односи, но реално тие се исполнети со содржини карактеристични за
претходниот еднопартиски систем. Очигледна е неможноста за успешен
развој на граѓанската култура која нагласува партиципација, преговори и
консенсус. Покрај драстичната општествена нееднаквост и порастот на
невработеноста повторно се на дело појавите на етнички и национални
тензии. Политичката феноменологија, од почетокот на транзицијата до
денес, бележи појави на партитократија и автократски партии, непостоење на
конструктивен политички дијалог, самодоволност и владеење без учество на
парламентарна опозиција, бојкот на избори, релативна неслобода на
медиумите, проблематична независност на институциите на власта, особено
парламентот и судот. Сè е тоа карактеристика на една неконсолидирана
демократија.
Блокадите на демократизацијата може да се урнат со конечното завршување
на транзицијата и со тоа надминување на транзициската свест чија срж е
криминалнато кредо дека политиката е најпрофитабилен бизнис. Во
спротивно, ќе продолжи спиралата на саморепродукција на криминалните
структури во политиката кои ќе се нудат како спасители на демократијата.
Постранзициската историја на Словенија е поучен егземплар за Западен
Балкан.

Клучни зборови: транзиција, демократизација, медиуми,


автократизам, партитократија, организиран криминал.

122
Капитализмот иако изгледа како неопходен услов на политичката
демократија, тој, сепак не е доволен: историското искуство и новите научни
проучувања јасно објаснуваат дека капиталистичката економија е
компатибилна со широкиот обем на мерки од кои многу не се ни либерални,
ни демократски, ни мирољубливи.
Според тоа, изгледа дека на либералната демократија и e потребна пазарната
економија, но дека обратното не е точно: на пазарната економија не и е
потребна либералната демократија.31
Во македонски услови, трансформацијата на општествената сопственост во
еден од сопственичките облици има најмалку две значења.
Прво, формално-правно, се елиминира несопственичкиот карактер на
општествената сопственост (претходно Уставот ја елиминираше
општествената сопственост со тоа што воспостави и го гарантираше правото
на сопственост) и
Второ, реално, фактичките облици на општествената сопственост, особено
државната сопственост, се трансформира (приватизира) во приватна
сопственост. Земјоделските и градежните задруги исто така се
трансформираа во друштва со ограничена одговорност, во кои во
структурата на капиталот доминира приватната сопственост.
Ваквата промена во сопственоста во Република Македонија, радикално ги
преобликува или ги руши постоечките односи и системи (монополот на
државата) во сите сфери на општеството и нуди можност за демократски
развој. Но, прашање е дали токму и дали само приватната сопственост е
основа на демократијата и на ефиксноста во економијата?
Искуството покажува дека во современите општества не постои монопол на
ниту еден облик на приватната сопственост, а дека постои плуразлизам на
сопственички облици и дека конкуренцијата меѓу сопственичките облици ја
обезбедува предноста на еден од нив.
Всушност, проблемот не е толку во сопственоста како таква, колку што е во
начинот на употребата (функционирањето) на сопственоста во услови кога
пазарот е основен амбиент и критериум на функционирањето на
сопственоста.
Сопственоста како институција на општественото регулирање е основен
елемент на општествената структура што го детерминира типот и развојот на
вкупните општествени односи.
Сите радикални пресврти во општествените движења својата основа ја
наоѓаат во промената на сопственичките односи. Во оваа смисла не се
случајни актуелните процеси на приватизација на јавниот сектор и

31
Jerry Z. Muller, ―Buducnost kapitalizma@, Pregled br. 248, 1989/90
123
сопственичките преструктуирања во социјално-пазарните партиципативни
економии, како и сопственичките трансформации на државните и
општествените претпријатија во постсоцијалистичките земји.
Во двата случаи сопственичките промени имаат за цел истовремени промени
во постоечките општествени односи, со што системот и натаму ќе може да се
репродуцира со поголема ефикасност (кај првите), односно воспоставување
нови односи за промена на системот кој ќе репродуцира ефикасност,
праведност и демократија (кај вторите).
Следејќи го глобалниот тренд на општествени промени, особено во источно-
европските земји, Република Македонија во тој таканаречен процес на
транзиција се определи за трансформација на општествената сопственост во
право на сопственост.
Решението за новите сопственосно-правни односи во Република Македонија
исто така се наметнуваше со силата на нужноста.
Крајот на 80-тите години од минатиот век се години на приватизација како
глобален општествено-економски феномен.
• Приватизацијата е политички процес
Според истражувањето: Општеството и човекот во транзиција (Еко-прес,
1995, Скопје ) дури 80% од испитаните се убедени дека приватизацијата е
―политичка игра:, а 75% дека е наметната од надвор. Од вкупниот број
раководители 76% сметаат дека е ―игра на политиkата‖, а 79% дека е
―наметната од надвор‖. Од групата на раководителите најмногу се убедени
во тоа оние што имаат раководен стаж меѓу 6-10 години, а во однос на
образованието, најмалку оние со основно, 85,2%, наспроти 61,3%.
За екс-премиерот нема дилеми дека приватизацијата е водена како политичка
игра, особено кога се има предвид фактот дека контролите на одредени
значајни приватизации (Фершпед, Окта) се водени инспирирани од
политичките партии (Владата) кога ја освојуваат власта во зависност од
интересите на сопствените бизнис групи. Тој го наведува примерот на АД
Фершпед и АД Окта кога Владата под водство на Георгиевски ја поништи
приватизацијата на Фершпед, а Владата на СДСМ во 2002 година ја поништи
одлуката на неговата Влада.32
Големиот процент на вакво мислење произлегува и од структурата на
ограните на институциите кои ја водеа приватизацијата. Нивната структура
беше определувана според партиски клуч утврден во согласност со
принципот на составување на Владата. На пример, претставниците на
општествениот капитал во собранијата на трансформираните претпријатија,
пренесен на Агенцијата, беа претставници на партиите во состав на
владеачките коалиции.
• Приватизацијата - ефикасно управување

32
Љубчо Георгиевски, „За некои прашања на приватизацијата―, Фокус од 16.09.2005 година,
Скопје
124
Одговорот на прашањето за тоа, дали постојат разлики во погледите на
раководството и другите вработени во преторијатијата, за целите кои треба
да се остварат со реализација на Законот за трансформација на
претпријатијата можеби ќе не доближи, посредно и до одговорот на
прашањата кои претходно беа поставени, а се однесуваа на тоа, дали Законот
за некои групи е поприфатлив, а за некои не! Фактот што значително во
поголем број од редовите на раководството се изјасниле, дека со
приватизацијата треба да се реализира поефикасно управување, говори за тоа
дека оваа категорија вработени приватизацијата ја разбраа и како разработка
на механизмите за поуспешно управување со претпријатијата.
Од вкупниот број анкетирани раководители, 25% сметаат дека ефикасното
управување треба да биде главна цел на трансформацијата, наспроти 17,3%
од редовите кои немаат раководна фунцкија во претпријатието.
Интересно е да се истакне и тоа, дека и кај едните и кај другите бројот на
оние што се определени за ораведна распределба е речиси еднаков и
изнесува околу 25% од анкетираните во соодветните групи. Оние што немаат
раководно место се јавува повисок процент на оние кои не се убедени дека
со приватизацијата ќе се постигне некоја цел, а најмалку оние кои се
наведено во прашањето. Но, дали реално ќе се реализира некоја од
наведените цели? Кај испитаниците, во тој поглед, владее значително
поголем песимизам, голем број се скептични во намерите на програмата и
Законот за трансформација.
Истовремено, примената на Законот за трансформација на претпријатијата
сигурно дека ќе предизвика промени во положбата на оние кои се на
раководни места. За најголем дел од испитаниците, скоро 70% за себе не
знаат што ќе се случи со нив, 16,1% очекуваат дека нивната состојба ќе се
подобри односно дека ќе добијат повисоко место, а само 2,9 % дека ќе се
влоши. Одговорот на ова прашање малку зачудува. За луѓето кои раководат
со фирмите трансформацијата е пред се неизвесност на личен план! Од нив
само 15% изјавиле дека имаат мало влијание во управувањето на
претпријатието, останатите сметаат дека имаат големо влијание!
Мислењето на екс-премиерот е дека во приватизацијата спротивната
политичка опција (СДСМ) создавала и цврсто организирала сопствена
бизнис олигархија како своја економска инфрастуктура, а дека неговата
партија (ВМРО-ДПМНЕ) се обидела да направи економско заштитување
преку серија фирми кои биле директно поврзани со партијата. Но, тој смета
дека економската слобода во периодот кога тој ја води Владата е
енеспоредлива со периодите во коишто Влада формираше СДСМ. Дури,
неговото мислење е дека бизнисмените „во масовна хипноза― беа против
ВМРО-ДПМНЕ. „Ние се обидовме да направиме економско заштитување
преку серија фирми кои беа врзани директно со партијата. Можеби тоа беше
грешка затоа што беше премногу отворено и СДСМ својствено се погрижи

125
или да ја блокира приватизацијата или насилно, по судски пат, да ја прекине
и да ги натера во стечај тие фирми за да постојат и да не егзистираат.―
Со ова лесно се објаснува несигурноста на носителите на раководни
функции во претпријатијата, но и неможноста тие да дејствуваат како
менаџери, раководени од пазарните законитости и борбата за профит.

• Дали приватизацијата е грабеж?

Во однос на општите резултати на приватизацијата како процес 56.2% од


испитаниците сметаат приватизацијата кај нас е грабеж (многу се сложуваат
со тоа), а 22.2% сметаат дека е „само грабеж―, што претставува огромно
мнозинство од скоро 80%!
Кај новинарите овој процент е 75.3%, што заедно со оние кои „малку― се
сложуваат се приближува до 100%. Слично мислат и стручњаците, а потоа
следуваат раководителите со 50% кои многу се сложуваат, а 21.6% малку се
сложуваат, што е слично на мислењето на работниците.
Интересно е дека со ова се сложува и екс-премиерот Георгиевски, кој во
интервјуто и дава дополнителни, конкретни факти за криминал во
приватизацијата. Тој тврди дека во предприватизационите процеси во АД
Македонија Табак – Скопје се „испумпани― 250 милиони марки, односно 125
милиони евра. „Го нема прашањето каде отидоа 250 милиони марки од
македонскиот тутун и цигари, а ја има приказната како е направена
приватизација на тоа што остана како стечајна маса на Македонија Табак.
Приватизацијата на Македонија Табак е направена откако од Македонија
Табак се „испумпани― 250 милиони парки, тутун и цигари кон Сбрија без
фактури, без евиденција. Тоа е најголемиот криминал направен во Република
Македонија.―
На овој начин јасно е од каде произлегува општата свест на приватизација
како грабеж на општествениот капитал (тоа го тврдат како новинарите, така
и политичарите). Но, влијание во таквата свест имаа и недефинираните
модели за приватизација, како и нетранспарентноста на нивното
спроведување.
Уште позначајно во зацврстувањето на таа свест е фактот што систематски и
свесно (на ниво на креирање на кривично-правното законодавство и на ниво
на функционирање на правосудните органи) е прикриван криминалот во
приватизацијата. Образложена потврда на овие ставови дава Државниот
јавен обвинител Љупчо Шврговски кој тврди дека обвинителството имало
докази за криминални приватизации, но „некој не сакал да ги види.― Тој
тврди дека кога е вршена приватизацијата, според тогашниот кривичен
законик, како извршител на кривичното дело кај злоупотребата не беше
санкционирано поведението на одговорните лица. Значи, свесно и намерно
се одело кон тоа одговорните лица во фирмите да можат да прават криминал
(бидејќи немаат својство на службени лица), а за тоа да не бидат
126
санкционирани. Откако заврши таа приватизација во Законот беше ставено
дека како извршител на кривично дело може да се јави и одговорното лице.
„Сето тоа ми дава за право да тврдам дека сиот тој процес на приватизација е
вршен со сестрана поддршка од креаторите на тие приватизации во делот на
нормативата. Ние имаме отфрлено голем број кривични пријави само затоа
што одговорните немале статус на службени лица, а имавме докази за
криминал.―
Симптоматична е во овој контекст коалицијата на СДСМ и ВМРО-НП за
локалните избори во 2013 година, но можеби и најдобро објаснение на
резимето на најновиот извештај на Стејт департментот дека најкритичен
проблем со човековите права во Македонија е владиниот неуспех целосно да
го почитува владеењето на правото, што се одразува во нејзиниот неуспех да
ги следи парламентарните процедури, мешањето во судството и медиумите,
селективното гонење на политичките противници, како и значителни нивоа
на владина корупција.Предупредувачки се најновите податоци, во оваа
смисла, за индексот на глобалната перцепција на корупција според кои
Словенија и Хрватска се меѓу најкорумпираните држави во светот.

127
Phd. Ferdinand Odzakov

CRIMINAL INTELLIGENCE - EFFECTIVE TOOL IN THE FIGHT


AGAINST ORGANIZED CRIME

Abstract

Organised crime, especially when in symbiosis with terrorism is a major


threat to the national security of all countries in the world. Considering the
efficiency and destructive power of criminal organizations nowadays, it is quite
understandable and justified building the capacity to perform activities that receive
the name "criminal intelligence", whose primary aim is to become more active
states, and thus more efficient in the fight against organized crime. From there is
imposed more necessity for cooperation and coordination between institution in
charge for the fight against organized crime, both nationally and internationally. It
is particularly important that their cooperation should take place during all phases
of the intelligence cycle focused on opposing to all forms of organized crime.

Keywords: intelligence services, intelligence, intelligence cycle,


organized crime, cooperation, coordination

Д-р Фердинанд Оџаков

КРИМИНАЛИСТИЧКОТО РАЗУЗНАВАЊЕ-ЕФИКАСНА
АЛАТКА ВО БОРБАТА ПРОТИВ ОРГАНИЗИРАНИОТ
КРИМИНАЛ

Aбстракт

Организираниот криминал, особено кога е во симбиоза со тероризмот


претставува главна закана за националната безбедност на сите земји во
светот. Имајќи ја предвид ефикасноста и разорната моќ на криминалните
организации во денешно време, сосема е разбирливо и оправдано градењето
на капацитетите за изведување на активности кои го добиваат називот ―
криминалистичко разузнавање‖, чија првенствена е цел е државите да станат
поактивно а со тоа и поефикасни во борбата против организираниот
128
криминал. Оттаму се наметнува се повеќе и потребата од меѓусебна
соработка и координација меѓу инситуциите надлежни за борбата против
организираниот криминал, како на национално така и на меѓународно
ниво.Особено е значајно таа нивна соработка да се одвива во текот на сите
фази на разузнавачкиот циклус насочен кон спротивставување на сите форми
на организираниот криминал.

Клучни зборови: разузнавачки служби, разузнавање,


разузнавачки циклус, организиран криминал, соработка, координација

Сложените облици на организираниот криминал претставуваат


закана за националната безбедност на секоја земја во светот, следствено на
тоа и на Република Македонија. Причината за тоа е што финансиската и
материјалната штета што ќе настан како последица на некој од облиците на
организираниот криминал и нивното влијание врз опстојувањето на
стопанските капацитети на државата кои ја претставуваат за стопанската и
економската стабилност на Република Македонија, сериозно можат во исто
време да ги нарушат и правниот систем и функционирањето на правната
држава во целина.
Кога е во криза опстојувањето на големите стопански капацитети, а
во исто време не функционира во потполност и полнењето на државната каса
врз основа на царини, даноци и разни други давачки, а како последица на
раширениот организиран криминал, секако дека ќе се наруши нормалното
функционирање на државата. Штом нема полнење на буџетот на државата,
нема пари за јавната администрација, за работниците во стопанството ,за
здравството, за образованието, нема пари за пензии, и веќе сме на чекор до
криза во државата за која апсолутно не знаеме до каде ќе ескалира. Уште се
свежи сеќавањата од кризата предизвикана од колапсот на пирамидалните
штедилници во Албанија во средината на 1990-тите, економскиот колапс од
истиот временски период во Бугарија кога поради недостиг од храна и
греење во касарните војниците за време на викенд сите беа пуштани
дома...За кризата настаната поради штедилниците „ТАТ―, „Лавци― и уште
многу други и да не зборуваме.
Како земја кандидат за членство во Европската Унија и незванична
членка на НАТО, Република Македонија има преземено многу обврски на
полето на борбата против организираниот криминал.
Тоа ја наметнува потребата разузнавачкиот апарат на државата (како
на Р.Македонија, така и на која било друга), за свој предмет на интерес да ги
има сложените облици на организираниот криминал. Сите информации

129
собрани на овој начин разузнавачките служби треба да му ги отстапуваат на
Јавното обвинителство.
И не само тоа. Разузнавачките служби во борбата против
организираниот криминал треба да соработуваат, не само со други сродни
служби (како во земјата, така и на меѓународно ниво) и со Јавното
обвинителство, туку и со други институции како што се Министерството за
внатрешни работи, Државниот инспекторат, Управата за јавни приходи,
Царинската управа при Министерството за финансии и други.
Во однос на борбата против организираниот криминал,
разузнавачките служби вообичаено најмногу внимание посветуваат на
следниве негови облици:

 ―илегалната миграција;

 илегална трговија со оружје (посебно оружјето кое во натамошна


фаза се користи од страна на терористички групи или криминални
банди;

 недозволена трговија со наркотици,

 корупција во рамките на јавната администрација (државниот


апарат);

 спрега на носители на јавни функции, државни службеници со


структурите на организираниот криминал‖33.

Исто како што разузнавањето има свои специфики кога станува збор
за борбата против тероризмот, исто така и борбата против организираниот
криминал има свои посебни методи и постапки. За да може да се докаже
дали некоја група луѓе се занимава со организиран криминал, неопходно е ,
за да можат воопшто да се изведат пред лицето на правдата, да бидат
обезбедени соодветни докази со кои би можела да се докаже нивната вина.
Станува збор за докази добиени во текот на кривичната истрага, кои, според
Кривичниот законик, би биле биле прифатливи за Обвинителството, и
следствено на тоа, би можеле да бидат искористени во текот на судскиот
процес. Разузнавањето и спроведувањето на законот се две различни
активности кои имаат различни правила, цели, извори и методи, како и
различни стандарди во поглед на квалитетот на информациите што ги

33
Фердинанд Оџаков, Улогата на разузнавачките служби во борбата против
тероризмот и организираниот криминал, Солариспринт,Скопје, 2010, стр.180
130
прибираат.34 Со други зборови, институциите надлежни за
спроведување на законот доаѓаат до соодветни информации со цел со
помош на истите да можат да покренаат обвиненија кои ѓе овозможат
криминалците да бидат изведени пред судските органи, а потоа и
испратени на издржување на соодветна затворска казна.
Долгогодишната практика во водењето на кривичните истраги
покажала дека сите истраги не можат да бидат решени со конвенционален
метод на истрага, па поради тоа сé почесто се јавува потреба од изведување
на разузнавачка операција благодарение на која ќе може да се обезбедат
потребните докази. Секако дека изведувањето на разузнавачки операции
носи висок степен на ризик, но тие се неопходни доколку се сака
криминалците да бидат лишени од слобода. Поинаку кажано, кога станува
збор за борбата против организираниот криминал, „разузнавањето е
откривање на она што е потребно да се знае во врска со криминалот, затоа
што на одлучувачките фактори им се потребни сознанија кои се фокусирани
на одлуките кои треба да ги донесат за целите на спроведување на законот,
т.е. информации кои се точни и им го кажуваат тоа што треба да го знаат―.35
Елаборирајќи ја борбата против тероризмот, заклучивме дека
тероризмот нема да го поразиме доколку борбата против него ја сведеме
само на апсење или физичка ликвидација на терористите, односно дека во
таков случај единственото нешто што ќе го постигнеме ќе биде бројката на
терористите десекратно да ја зголемиме од редовите на роднините, односно
пријателите на уапсените или убиените терористи. Рековме дека е неопходно
примарна улога да & дадеме на превенцијата, така што согледувајќи ги
причините кои ќе влијаат луѓето да станат терористи, интензивно ќе
работиме во насока на тоа да ги анулираме тое причини во целост. Слично е
и кога станува збор за борба против организираниот криминал. Надлежните
институции одговорни да работат на ова поле нема да го решат проблемот
доколку против криминалот се борат така што борбата против него ќе ја
сведат на апсење или дури и физичка ликвидација на криминалците. Се
наметнува прашањето : дали арапските (муслиманските) држави во кои е на
сила шеријатскиот закон го имаат елиминирано криминалот со оглед на
драконските казни кои предвидуваат отсекување на главите,каменување или
отсекување на екстремитети? Истото прашање се однесува и на строгите
казни кои за организиран криминал, особено за трговија со дрога, се
изрекуваат во Кина и во Тајланд, на пример? Одговорот е ист и на двете
прашања: се разбира дека НЕ.

34
Доц. Д-р Злате Димовски, Прирачник , Криминалистичко разузнавање,
Графотранс-Скопје, 2007 година, стр. 10-11

131
Како институциите надлежни за борба против организираниот
криминал најлесно ќе ги „разбијат―, односно ќе ги уништат криминалните
мрежи, сеедно дали се тие во рамките на една држава, или таквата мрежа е
мултинационална, како што најчесто е случај, ако не на истиот оној начин
на кој разузнавачите им се спротивставуваат на терористичките
мрежи.Методот на работа е речиси, или дури и целосно ист, односно како
што разузнавачите во рамките на борбата против тероризмот се
инфилтрираат во редовите на терористите, или дури успеваат да
„регрутираат― некој од терористите да стане соработник на разузнавачката
служба, разузнавачките служби истото го применуваат и во рамките на
борбата против организираниот криминал..
Треба да се нагласи дека собирањето разузнавачки информации за
потребите на борбата против организираниот криминал мора да се разликува
од конвенционалната кривична истрага, од причина да не се дозволи да
дојде до преклопување на овие две активности т.е. создавање некој вид сива
зона меѓу нив.
Со цел да се направи јасна дистинкција меѓу поимот разузнавање под
кој во најопшта смисла подразбираме собирање на разузнавачки
информации за воените, економските и политичките капацитети на друга
држава, за некое политичко движење, терористичка или бунтовничка група
или организација и слично и собирањето информации кои се однесуваат за
активностите на одредена група луѓе која се занимава со (организиран)
криминал, произлезена е потребата од настанување нов поим, т.н.
криминалистичко разузнавање. Криминалистичкото разузнавање
претставува работење со поврзани и неповрзани веродостојни факти кои
подвргнати на анализа (анализирани) можат да го откријат планирањето,
подготовката, извршителите, изведувањето и профитот на кој било вид
илегална активност и се употребуваат да се откријат,
предвидат,забранат,дестабилизираат и контролираат активностите на
организираниот криминал, а со цел самото криминалистичко разузнавање да
влијае на организираниот криминал и да помогне во кривичното гонење на
криминалните дела.36 Со оглед на тоа дека веќе дефиниравме што се
подразбира под поимите разузнавање и организиран криминал, во
продолжение ќе се обидеме поблиску да детерминираме задачите на
разузнавањето кога станува збор за борба против организираниот криминал.

36
Доц. Д-р Злате Димовски, Прирачник , Криминалистичко разузнавање, стр. 12-13
132
Задачи на разузнавањето во борбата против организираниот
криминал37

1. Прибирање на информации.

2. Пребарување низ добиените необработени податоци.

3. Составување на информациите и податоците.

4. Извлекување правилни заклучоци.

5. Пренесување на истите до раководството.

На прв поглед, наведениве задачи на разузнавањето во однос на


борбата против организираниот криминал во голема мерка воопшто не се
разликуваат во споредба со задачите кои разузнавањето ги има во однос на
другите видови закани како што се : воена агресија од странска земја,
делување на странски разузнавачки служби, борбата против терористички
или бунтовнички групи и слично. Обработувајќи ја улогата на разузнавањето
во борбата против тероризмот заклучивме дека најважната тенденција во
таа одговорна дејност е превенцијата , или со други зборови кажано,
главниот стремеж на разузнавачите е со своето делување колку што може
поефикасно да се спречи извршување на терористички акти или дури
доколку истите и се случат, бројот на човечките жртви да се сведе на
минимум. Истата ситуација е и кога станува збор за улогата на
разузнавањето во борбата против организираниот криминал. Тенденцијата е
во тоа државата олицетворена во разузнавачките служби активно да делува
во борбата против двете современи зла, (тероризмот и организираниот
криминал) на тој начин што ќе овозможува благодарение на разузнавачките
информации кои ќе бидат добиени, тероризмот и криминалот воопшто да не
се случат, а доколку се случат (сеедно теророристички напад или
криминално дело), нивните ефекти да бидат што е можно помали.
Колку и да е ефикасен разузнавачкиот апарат, колку и да се силни
армиите и полициите, без оглед на тоа за која земја станува збор, тероризам
и криминал имало и секогаш ќе има.Секако дека резултатите во борбата
против терористите и криминалците ќе бидат неспоредливо послаби доколку
се делува против нив реактивно, или со други зборови, да се изведува
реактивна истрага после настанување на последицата (се изврши
терористички напад или криминално дело), кога постојат слаби изгледи да се

37
Доц. Д-р Злате Димовски... стр.15
133
обезбедат податоци кои ќе овозможат откривање не само на извршителите,
туку, што е уште поважно, и нивните наредбодавачи38.

Зошто е потребно собирањето разузнавачки информации во


борбата против криминалот

Кога зборуваме за борбата против криминалот, особено ако станува


збор за оној со префиксот „организиран―, разузнавачките информации кои се
однесуваат на оние кои го организираат, а се разбира и за неговите директни
извршители (со други зборови: членови и припадници на разни криминални
банди), во прв ред им се од најголема корист луѓето кои се наоѓаат
секојдневно на првата борбена линија во борбата против организираниот
криминал полицајците.
Едноставно кажано, собирањето информации (се разбира, од страна
на криминалистичкото разузнавање) својата главна, централна улога ја има
поради секојдневната потреба од информации на оние кои во описот на
своите работни задачи на прво место ја имаат токму борбата против
криминалот.Секако, собирањето на тие потребни информации е неопходно
да се изведува преку соодветни легални методи, по што ќе следи, не само
анализа на истите, туку и нивна натамошна дистрибуција до сите оние на кои
тие информации им се биле потребни, не само во дејноста на откривањето
на извршителите на кривичните дела, туку, што е можеби и уште поважно,
во намерата криминалот да биде победен уште во фазата на неговото
планирање, со што би се спречило тој воопшто и да не се изврши39.
Кога веќе ја знаеме причината зошто е потребно криминалистичкото
разузнавање, се наметнува и потребата од утврдување на целните групи кон
кои овој вид разузнавачка дејност би била насочена. Тоа би биле следниве
катагории лица:
 ―лица/поединци/припадници на организирани криминални групи кои
или се членови на истите или, пак, им припаѓаат или се поврзани со
организации вклучени во најразлични криминални активности, како
што се трговијата со луѓе, проституцијата, перењето пари,
фалсификувањето (сеедно дали пари, патни исправи, визи и сл.),
трговијата со оружје и друго;

38
Фердинанд Оџаков, Улогата на разузнавачките служби во борбата против
тероризмот......стр.180
39
Фердинанд Оџаков, Организиран криминал и тероризам, Солариспринт, Скопје,
2013, стр.164-166
134
 припадници на организирани групи кои создаваат (предизвикуваат)
нереди, уништуваат имот или користат друг вид насилство;
 припадници на организирани групи за тероризам, поставување на
експлозивни направи и киднапирање;
 припадници на организирани групи кои преку примена на насилство
прават кривични дела кои се насочени против животот и телото и
против половата слобода и морал‖40.

Очите на јавноста , без оглед на тоа за која држава станува (особено


оние кои се повикуваат на демократијата како облик на владеење), секогаш
се насочени кон тоа како работат разузнавачките служби, плашејќи се од
искуствата на тоталитарните режими тие да не се отргнат од контрола и не се
постават над демократски избраните власти во државата. Од тие причини, во
најчест случај преку формирање на соодветни комисии во законодавните
институции (парламентите), повеќето држави, помалку или повеќе успешно
се обидуваат да ја контролираат работата на разузнавачките служби ( без
оглед дали се борат против странски разузнавачки служби, тероризмот или
организираниот криминал), а со цел да бидат заштитени човековите права и
слободи, односно да не бидат повредени без соодветна легална оправданост.
Веќе наведовме дека една од главните цели на криминалистичкото
разузнавање е со помош на добиените информации, да им се помогне
полицајците во извршувањето на секојдневните работни задачи.
Но, заради полесно разбирање на работите неопходно е да истакнеме дека
собирањето разузнавачки информаци кои се однесуваат на извршувањето на
криминалните односно кривичните дела може да се однесува на две можни
ситуации:

 Едната ситуација е кога криминалистичкото разузнавање собира


информации откако кривично-правната ситуација веќе настанала
(односно веќе е извршено кривично дело, сеедно дали станува збор за
убиство, нанесување телесни повреди, грабеж и сл.). Тогаш станува
збор за т.н. реактивна истрага (односно истрага која се презема
поради веќе извршено кривично дело), па е потребно да се сведат на
минимум последиците (од направеното кривично дело), да се
откријат траги и доказен материјал со цел да се овозможи правилно
толкување на појавата/настанот од кривично-правен и оперативно-
тактички аспект, како и да се овозможи натамошно постапување во
насока на постигнување одреден превентивно-репресивен
ефект.Ваквите реактивни реакции се, всушност, оние реакции кои се
извршуваат тогаш кога од страна на органите за спроведување на

40
Злате Димовски, Прирачник, Криминалистичко разузнавање.., стр. 15-16
135
законот е извршено детектирање за настанување одредена кривично-
правна ситуација, кога од страна на жртвата, во вид на поплака се
известени надлежните органи (доколку е во состојба тоа да го
направи, без разлика дали станува збор за грабеж или телесни
повреди) или други околности. Со други зборови, под терминот
реактивна истрага (најчесто) се подразбира истрага која се заснова на
пријава од страна на лица (сведоци, жртви, оштетени) дека е
извршено одредено кривично дело, или пак се заснова врз откривање
на кривично дело кое за своја последица има соодветен одговор од
полицијата и следствено на тоа последователна истрага.
 Втората истражна опција е т.н. проактивна истрага, односно тоа се
дејствија кои се преземаат уште пред да настане одредена ситуација
која би претставувала закана. Таа за своја примарна цел има
сведување на минимум на негативните последици, при што за да
може истото да го постигне, неопходно е да & бидат достапни (на
проактивната истрага) одредени разузнавачки информации.Во овој
случај станува збор за истрага која се извршува превентивно,
односно во очекување дека ќе се преземе кривично гонење.Исто така,
овој вид истрага подразбира и спроведување на истрага, апсење и
успешно кривично гонење на криминалците кои се сторители
(односно се инволвирани) на организираниот криминал, при што не
се врши потпирање на сведочењето и соработката на сведоците,
жртвите, туку се користат други методи и средства.

Потребно е да се истакне дека проактивната истрага е всушност


најефикасната истражна опција, при што е особено важно што истата многу
ефикасно може да се примени и на истраги кои се вршат при направени
кривични дела од сферата на организираниот криминал.
Во однос на борбата против организираниот криминал, неопходно е
на полицијата да и се овозможи таа самата да изгради свое сопствено
„оружје― кое ќе и овозможи ефикасност во борбата против организиран
криминал. Тенденциите одат во насока на полицијата да и се овозможи да
започне истражни постапки против групи од организираниот криминал
базирајќи се на сопствени анализи и информации.Повторно ќе нагласиме,
ваквиот вид постапка се нарекува проактивна истрага.
Секогаш е добро кога можеме да учиме врз основа на искуствата,
односно научените лекции на другите. Оттаму, вредно е да се напомене дека
проактивниот начин на водење на истрагите Велика Британија го вовела како
модел на работа на сопствената полиција уште во 2000 година, при што го
утврдила како главен модел на полициската работа.
Што е тоа што на проактивниот (би можеле да го наречеме и
превентивниот) начин на водење на истрага му дава предност во однос на
традиционалната реактивна истрага, која не не ништо друго туку пасивен
136
метод на откривање на сторителите на кривичните дела при кој
криминалците би биле тие кои се чекор понапред во однос на полицијата.
Спротивно на проактивната истрага во која офанзивата во дејствувањето е во
организација на полицијата.
Конкретен пример: во минатото (можеби најдобро опишано во
романите и филмовите за познатите детективи Шерлок Холмс и Херкул
Поаро), полицијата ги користела своите соработници на реактивен начин,
односно по извршување на определено кривично дело.Во денешно време,
користењето на соработници и информатори од страна на органите за
спроведување на законот стана составен дел од законите за кривична
постапка (односно кривичните законици) или од специјалното законодавство
кое ги уредува нивната улога и место во кривичните постапки.
Ќе се навратиме на разузнавањето во однос на полициската работа во
борбата и спречувањето на криминалот, особено оној кој го има префиксот
организиран.Полициската работа која се базира врз основа на претходно
добиени разузнавачки информации во однос на криминалот е секако
најидеалниот начин за поголем успех во борбата против криминалот. Но, за
тоа се потребни одредени предуслови. Пред се, големи ресурси, поаѓајќи од
оние ресурси кои се потребни за адекватна анализа на добиените
разузнавачки информации. Понатаму, неопходни се и ресурси со кои ќе се
делува врз основа на производот на разузнавачките информации, како и за
истрагата која потоа ќе следи, а што за свој резултат ќе има приведување,
собирање докази и слично.
Кога станува збор за употребата на разузнавањето како алатка за
помош на полициската работа во однос на борбата против криминалот,
интересно е што не се сите воодушевени од тоа.Од една страна, некои
таквиот вид полициска работа кој се базира врз разузнавањето, го сметаат за
нешто утопистичко, додека други се загрижени од можниот ризик за
одредени злоупотреби на разузнавањето.Бидејќи постои голем процент на
ризик проактивните методи да ги повредат основните човекови права и
слободи, а постои и висок ризок од лоша практика и злоупотреба (особено
онаму каде што има висок степен на корупција), непходно е постоење на
високи нивоа на контрола и надзор.
Дополнителна предност на проактивната метода се состои во тоа што
им овозможува на органите на прогонот да преземаат одредени чекори за
попречување на криминалците без да ги користат сведоците, жртвите како
доказ во истрагите и постапките.41
Во однос на проактивната опција, во некои држави дури се покренува
прашањето дали органите на прогонот можат криминалот да го истражуваат

41
Доц. Д-р Злате Димовски, Прирачник....стр. 23
137
проактивно, како и дали воопшто можат кривично да го гонат сторителот без
да за тоа постои пријава или сведочење од страна на жртвата.42
Сепак, и покрај тоа, многу органи на прогонот во рамките на своите
организациони единици имаат единици за борба против тероризмот (и
криминалните банди), чијашто работа речиси секогаш повеќе е заснована врз
соодветно добиените разузнавачки сознанија, а многу поретко врз основа на
пријава или поплака на жртва на трговија со дрога или тероризам.

Разузнавачки процес во криминалистичкото разузнавање

При ваквиот вид разузнавање, целосниот разузнавачки процес во


себе содржи неколку фази:

 насочување;
 собирање;
 споредување (порамнување на податоците);
 проценка;
 анализа и
 проследување.

Треба да се истакне дека сите фази од овој процес се подеднакво


важни.Исто така, особено е важно следењето на резултатите добиени од
разузнавачките извештаи. Во однос на проценката на добиените
информации, информацијата не смее да биде субјективна (односно под
влијание на нечии чувства или субјективни мислења), туку е неопходно да
биде потполно професионална, а со тоа и реална.
Проценката на изворот на информацијата секогаш треба да биде
направена одвоено од проценката на точноста на информацијата. И што е
исто така особено важно, евалуацијата треба да биде направена веднаш
откако ќе биде извршено собирањето на информациите.
Од тоа колку е релевантен изворот на определена разузнавачка
информација, во голема мерка зависи точноста на добиената информација.
Доколку освен точноста, информацијата воедно е и правовремено доставена
до надлежните полициски органи за борба против организираниот криминал
значително се зголемуваат шансите, не само да бидат откриени сторителите
на одредено кривично дело, туку во некои случаи, што е особено важно,
сторителите на одредено кривичното дело да бидат откриени уште во

138
планирачката фаза за извршување одреден вид криминал. Во таков случај,
успешноста на криминалното разузнавање би била максимална.

Заклучок:
Криминалистичкото разузнавање и во наредниот период ќе се
соочува со големи предизвици, за што ќе биде неопходно постојано да
соработуваат не само организационите единици надлежни за
криминалистичко разузнавање, туку и сите други институции кои што го
сочинуваат безбедносниот сектор како на национално, така и на меѓународно
ниво. Феномен кој што дополнително ќе го отежнува спротивставувањето на
организираниот криминал е фактот што во денешно време се повеќе се губи
границата која во минатото правеше јасна дистинкција на поимите ―
организиран криминал‖ и ― тероризам‖, бидејќи од чисто егзистенцијални
причини се случува криминалните групи да извршуваат терористички
активности, а терористичките групи се повеќе преку некој од облиците на
организираниот криминал ги финансираат своите активности.
Оттаму, се наметнува потребата криминалистичко разузнавање
постојано проактивно да соработува и ги координира своите активности со
останатите институции кои што го сочинуваат безбедносниот сектор на
државата, затоа што само на тој начин може да се оствари успех во борбата
против организираниот криминал.

КОРИСТЕНА ЛИТЕРАТУРА

1. Доц. Д-р Злате Димовски, Прирачник , Криминалистичко разузнавање,


Графотранс-Скопје, 2007 година
2. Д-р Фердинанд Оџаков, Улогата на разузнавачките служби во борбата
против тероризмот и организираниот криминал‖, Соларис принт, Скопје,
2010
3. Д-р Фердинанд Оџаков Тероризам и организиран криминал, Солариспринт,
Скопје, 2013

139
Ass. Prof. PhD Atanas Kozarev EURM
Ass. Prof. PhD Aleksandra Stankovska EURM

CONSTITUTIONAL GUARANTEES FOR ACHIEVING THE


HUMAN RIGHTS DURING THE ELECTION CAMPAIGN IN
REPUBLIC OF MACEDONIA

Abstract: This paper is an attempt to tap into a very important dimension


to the development of democracy in the Macedonian society in transition with a
declared priority strategic objectives – NATO and the EU. These include the
fundamental element of parliamentary democracy, the electoral process and its
impact on the realization of the constitutional concept of human rights and
freedoms. The study of this effect has its own scientific and wider social value and
meaning, which is perceived through the perception of the functioning of
institutions, such as the police, security and freedoms. The scientific focus of this
paper is to research the crimes which and carried out before, during and after the
elections, providing a systematic approach to this important determinant of
democracy in the Republic of Macedonia.

Keywords: elections, electoral process, rights and freedoms, democracy.

доц. д-р Атанас Козарев, Факултет


за детективи и криминалистика
вонр. проф. д-р Александра Станковска,
Факултет за економски науки

УСТАВНИ ГАРАНЦИИ ЗА ОСТВАРУВАЊЕ НА ЧОВЕКОВИТЕ


СЛОБОДИ И ПРАВА ВО ТЕКОТ НА ИЗБОРНАТА КАМПАЊА
ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА

Апстракт: Трудот претставува обид да се навлезе во една многу


значајна димензија за развој на демократијата во македонското транзиционо
општество со декларирани приоритетни стратегиски цели – влез во НАТО и
ЕУ. Опфатен е фундаментален елемент на парламентарната демократија –
изборниот процес и неговото влијание врз остварувањето на уставниот
концепт за човековите слободи и права. Проучувањето на тоа влијание има
своја научна и поширока општествена вредност и значење што се согледува
низ перцепцијата на функционирањето на институциите, особено
полициските, безбедносните и одбранбените, кои имаат уставни уставни и
законски овластувања за ограничување на определени слободи и права.
Научната фокусираност на трудот кон истражување на кривичните дела кои
140
се извршуваат пред, за време и после изборите овозможува систематски
приод кон оваа значајна детерминанта на демократијата во Република
Македонија.

Клучни зборови: избори, изборен процес, слободи и права, демократија.

Вовед
Идејата за демократија ја дели судбината на сите големи идеи: во ист
миг со воодушевување ја прифаќаат и жестоко ја оспоруваат. Кога ќе биде
едното, а кога другото, зависи од вредносното осознавање, која и чија
општествена емпирија (искуство, однос, стварност) ја рационализира, како и
со кои и чии идеали и принципи ја споредува.43 Според Роберт Дал,
критериумите на демократскиот процес подразбираат право на граѓаните:
како членови на демосот, да одредуваат на кој начин прашањата за кои се
одлучува во демократскиот процес ќе бидат ставени на дневен ред, во текот
на целиот процес на донесување задолжителни одлуки да имаат соодветна и
подеднаква можност за поставување прашања за работите од дневниот ред,
како и за формулирање на причини поради кои поддржуваат еден резултат, а
не друг, во одлучувачката фаза на донесување колективна одлука да можат
да изразат без пречки свое мислење, а која ќе биде третирана како
рамноправна, со тоа што при одредувањето на резултатот во одлучувачката
фаза само тоа мислење може да се земе предвид, во рамките на периодот кој
е предвиден за донесување одлука, да го изложат и образложат својот избор
во поглед на работите за кои се одлучува, кои на најдобар начин ќе
одговараат на нивното мислење.44
Теоретски, граѓанинот во изборите не се определува само за
партијата и нејзината програма, туку и за личноста (или за партиската
гарнитура) во која има доверба. На тој начин бирачот се чувствува
почитуван, затоа што со учеството во изборите, тој е учесник во
конституирањето на власта која генерално гледано, многу малку зависи од
неговото прифаќање. Но, кога владеењето е презрено, тоа е и лишено од
достоинство.45
Така, за развиените демократии, изборните процеси претставуваат
нормален и вообичаен настан што се должи на долгогодишната демократска
традиција, изборната култура и свест кај нивните граѓани. Наспроти, ова
тврдење, во постсоцијалистичките држави во кои беше остварен интервентен
увоз на изборните практики сведоци сме на бројни злоупотреби кои го
доведуваат во прашање демократскиот капацитет и легитимитет на

43
Радоњиќ Р. Демократија, Подгорица, 2004 година, стр.11.
44
Дал Р., Демократија и нјени критичари, Подгорица, 1999 година, стр. 181, 184, 185.
45
Мојановски Ц., Политичката култура – значаен фактор на демократскиот процес,
Безбедност бр. 1, 1989/1999 година, стр. 121.
141
политичките институции во целина. Гласачите се претвораат во продолжена
рака на партијата која може да си дозволи да плати за гласачкото ливче во
своја корист, со што тие го губат своето достоинство, им се дерогираат
основните слободи и права загарантирани со Уставот и меѓународните
договори. Изминатите изборни циклуси во нашата држава покажуваат дека
уставните гаранции не се доволен предуслов за почитување на слободите и
правата на избирачите, кривично – правните санкции не влијаат превентивно
врз криминалното однесување на партиските играчи кои на терен за тесни
партиски интереси ги поткопуваат основите на демократијата, а нивото на
политичка свест зборува за гушење на индивидуалното од колективното.
Историјата тоа повеќе пати го има потврдено, а најеклатантни се зборовите
на Томас Ман и Карл Шмит, кои доаѓањето на Хитлер за канцелар: кога
камбаните во Потсдам го најавија крунисувањето на новиот водач, тој ден
умре Хегел. Тие камбани истовремено ѕвонеа за "смртта" на граѓанско-
просветителската епоха.

1.Уставни основи на изборниот процес во Република Македонија

Изборниот систем, како составен дел (потсистем) на политичкиот и


уставниот систем, е единство од принципи, права, механизам и гаранции врз
основа на кои се одвива учеството на граѓаните во изборите. Со нормите на
овој систем се утврдуваат правата на избирачите (активно и пасивно
избирачко право) и на другите учесници во зиборниот процес (политичките
партии, нивните кандидати, независните кандидати, органите за
спроведување на изборите итн.), принципите врз кои почива избирачкото
право на граѓаните (општо, еднакво и непосредно избирачко право што се
врши со тајно гласање), се уредува механизмот (организацијата, постапката,
методите и техниките) врз основа на кои се спроведуваат изборите и се
предвидуваат гаранции дека тие ќе бидат слободни, искрени и чесни.46
Формално и фактички изборите претставуваат процес во кој
општеството и политиката се среќаваат организирано, се испреплетуваат и
взаемно условуваат. Со изборите се: дава легитимитет на носителите на
јавни функции, регуларно се обновува персоналниот состав или се врши
смена на претставничките тела и структура на власта, спроведуваат
определби за соодветни алтернативи на општествениот развој и се
мобилизира демократскиот потенцијал на граѓаните, проверува степенот на
остварување на демократските права и слободи на граѓаните, постигнува
своевидна општествена интеграција и социјализација.47

46
Каневчев М., Заштита на изборниот систем во практиката, Безбедност бр. 2/1995
година, стр. 256.
47
82.
142
Во текот на изборниот процес доаѓа до израз пулсирањето на
политичките партии, нивниот дијапазон и степен на организираност и
мисија. Имено, изборите претставуваат активност која произведува
определена општествена состојба која може да биде демократска или
недемократска. Тоа го потврдиле популистичките режими во некои развиени
европски држави во текот на 30-40 години на минатиот век, кои со
инструментализација на мнозинската поддршка на граѓаните на изборите, ја
воспоставиле својата тоталитарна власт. Како што пишува Хана Арент:
тоталитаризмот може да ја воспостави својата доминација само над
модерните маси, над повеќето слоеви од оние неутрални и политички
рамнодушни луѓе кои гласаат ретко и не се зачленуваат во ниту една
партија.48
Оттука, во теоријата се набројуваат следните нормативни обележја
од страна на Нолен Д., кои се неопходни за да бидат изборите демократски:
1.изборен предлог кој изборите ги подвргнува на еднакви мерила (слобода на
изборниот натпревар), а кој не може да ја надомести изборната одлука на
избирачите; 2.натпревар помеѓу кандидатите кој се спојува со
конкуренцијата помеѓу политичките позиции и програми; 3.еднакви шанси
во подрачјето на изборниот натпревар (кандидатура и изборна борба);
4.слобода на избор која се обезбедува со тајно гласање; 5.изборен систем
(правила на претворање на гласовите на бирачите во мандати) кој не смее да
предизвикува политички конфликти или за демократијата опасни изборни
резултати; 6.изборна одлука за време на едно изборен циклус (избор и
слобода на бирање во идните избори не ограничувајќи се пред донесување
одлука).49
Уставот на Република Македонија ја определува врската на изборите
со власта преку формулацијата дека граѓаните власта ја остваруваат преку
демократски избори, по пат на референдум и други облици на непосредно
изјаснување.
Секој граѓанин со наполнети 18 години живот стекнува избирачко
право, кое е еднакво, општо и непосредно и се остварува на слободни избори
за тајно гласање. Избирачко право немаат лицата на кои им е одземена
деловната способност.
Исто така, во член 2 став 1 и 2 од Уставот се утврдува дека
суверенитетот произлегува од граѓаните, додека во член 8 став 2 алинеја 5 е
содржана најзначајната темелна вредност – политичкиот плурализам и
слободните и непосредни и демократски избори.
Уставот воспоставува пратенички (слободен) мандат, или во
согласност со концептот на национален суверенитет, мандатот на пратеникот

48
Арент Х., Поријекло тоталитаризма, во: Енциколопедиски ријечник политичке
филозофије, Нови Сад – Цетиње, 1993, кн. 1, стр. 24.
49
Нохлен Д., Изборно право и страначки сустав, Загреб, 1992, стр. 16.
143
е репрезентативен, а избраните претставници уживаат апсолутна
независност во поглед на своите избирачи. Остварувањето, односно
реализацијата на избирачкото право во Република Македонија е тесно
поврзана со правото на граѓаните слободно да основаат здруженија и
политички партии, да пристапуваат кон нив и од нив да истапуваат.50
Покрај уставните норми, во Изборниот законик51 е дефиниран
појмоновно – категоријалниот апарат, као и карактерот на изборите во
нашата држава: тие се општи, непосредни и слободни до тајно гласање.
Посебно е значајна гаранцијата пропишана со законикот: Никоја не смее да
го повика избирачот на одговорност заради гласањето, ниту пак од него да
бара да каже за кого гласал или зошто гласал.

2.Казнено – правна заштита на изборниот процес во Република


Македонија

Кривичните дела против изборите и гласање ја сочинуваат XVI Глава


од Казнениот законик и опфаќаат посебна групација на дела со исти или
слични кривично – правни криминалистики и тоа:
1.Спречување на избори и гласање (член 158 од КЗМ): (1) Тој што со
употреба на сила, сериозна закана или на друг начин оневозможува или
спречува одржување на избори или гласање или го оневозможува или
спречува утврдувањето или објавувањето на резултатите од гласањето, ќе се
казни со затвор од најмалку три години.
2.Повреда на избирачкото право (член 159): (1) Член на изборен орган или
друго службено лице кое во вршењето на службата во врска со изборите или
гласањето, со намера да му оневозможи на друг вршење на избирачко право,
противзаконито не ќе го запише во избирачки список или во листа на
кандидати или ќе го избрише од избирачки список или од листа на
кандидати или на друг начин ќе го лиши избирачот од правото да избира, да
биде избран или да гласа, ќе се казни со затвор најмалку три години.
3.Повреда на слободата на определување на избирачите (член 160): (1) Тој
што со употреба на сила, сериозна закана, измама или на друг начин ќе
спречи или друг ќе присили, да го врши, да не го врши или како да го врши
избирачкото право, ќе се казни со затвор најмалку три години.
4.Злоупотреба на избирачкото право (член 161): (1) Тој што на избори или
гласање ќе гласа наместо друг или ќе гласа повеќе од еднаш, ќе се казни со
затвор најмалку три години.
5.Поткуп при избори и гласање (член 162): (1) Тој што на лице со избирачко
право му нуди, дава или ветува подарок или друга корист, со намера да го
50
Климовски С., Уставно право, Просветно дело АД Скопје, 2010 година, стр. 338-
339.
51
Службен весник на Република Македонија, бр. 54 од 14.04.2011 година.
144
придобие да го врши, да не го врши или како да го врши избирачкото право,
ќе се казни со затвор најмалку пет години.
6.Повреда на тајноста на гласањето (163): (1) Тој што при избори или при
гласање ќе ја повреди тајноста, ќе се казни со затвор најмалку три години.
7.Уништување на изборен материјал (член 164): (1) Тој што ќе уништи,
прикрие, оштети, преправи или на друг начин ќе стори да биде
неупотреблива исправа, книга или спис што служи за изборите или
гласањето, ќе се казни со затвор најмалку три години.
8.Изборна измама (член 165): Член на изборен орган или друго службено
лице во вршењето на службата во врска со изборите или гласањето што при
изборите или гласањето, ќе го измени бројот на дадените гласови со
додавање или одземање на едно или повеќе гласачки ливчиња или ќе го
измени бројот на гласовите при пребројувањето или при објавувањето на
резултатите од изборите или гласањето со додавање или одземање на еден
или повеќе гласови, ќе се казни со затвор од најмалку пет години.
8.Злоупотреба на средствата за финансирање на изборната кампања (член
165-А): (1) Организатор на изборната кампања кој со непријавување на
изворот на финансии на изборната кампања, со спречување на надзорот над
трошењето на планираните средства, со неподнесување на финансиски
извештај за потрошените средства, со пречекорување на законските
ограничувања на средствата дозволени за изборна кампања, со користење на
недозволени средства за изборната кампања, со исплати спротивни на
кампањата за финансирање на кампањата или на друг начин го злоупотреби
своето со закон определено овластување како организатор на кампањата, ќе
се казни со затвор од најмалку пет години.
Казнениот законик посебно ги предвидува следните казни за
извршување на овие кривични дела(конкретно за кривичните дела од
членовите 158-165-А): а) задолжително изрекување на казната забрана за
вршење на професија, дејност или должност и б) задолжително изрекување
на казната забрана за користење на средства за финансирање на политички
партии.
Овие кривични дела не завземаат посебно место во вкупната бројка
на кривични дела сторени во определена година, но сепак и покрај малиот
број тие имаат поголемо медиумско внимание и се дел од дневно –
политичките препукувања помеѓу одделните политичките спротивставени
табори. Така, на пример, според податоците од Државниот завод за
статистика, бројот на пријавени полнолетни сторители на изборни кривични
дела изнесувал: во 2008 година – 66, во 2009 година – 168, во 2010 година –
55 и во 2011 година – 7. Најчесто се присутни кривичното дело –
Спречување на избори и гласање (во 2008 - 54, во 2009 – 138, 2010 – 2 и
2011 – 52), Повреда на избирачко право (во 2008 – 6, во 2009 – 17, во 2010 –
3 и 2011 – 4). Карактеристикана овие кривични дела е што сторителите се
познати (know perpetorators), за нив се дознава најчесто од оштетен
145
пријавител и од МВР и што кривичните постапки се одликуваат со брзо
судење. Овие податоци произлегуваат од статистиката на правосудството
која се темели врз податоци што се прибираат од редовните статистички
истражувања за сторители на кривични дела. Податоците се добиени по пат
на индивидуални статистички прашалници што ги пополнуваат јавни
обвинителства и основните судови, а обработката се врши во Државниот
завод за статистика.52

3.Анализа на одредени обележја на изборниот процес во


Република Македонија од аспект на почитувањето на човековите
слободи и права
Процесот на креирање политики претставува низа активности
насочени кон справување со конкретен проблем или прашање. Всушност,
процесот претставува средиште, во чии рамки се судираат влијанијата на
мноштво фактори./центри на моќ што дејствуваат во иста насока. Процесот
заличува на противнички натпревар, па дури и на судир на спротивставени
интереси и гледишта. Пронаоѓање консензус во процесот на креирање
политики е клучен.53
Во Република Македонија клучна институција за дефинирање на
изборната политика и нејзино креирање воопшто претставуваат
Министерството за правда, Државната изборна комисија, како и други
релевантни институции на политичкиот систем (Влада, Собрание, судство
итн.).
Анализата на обележјата на изборните процеси во Република
Македонија најпрвин се поврзува со оценките дадени во Извештаите на
Европската комисија за напредокот на Република Македонија. Така, во
извештајот за 2008 година е наведено дека не се исполнети клучните
меѓународни стандарди при спроведувањето на избори. Изборната кампања
беше нарушена со неколку инциденти. Во многу случаи органите не
спроведоа истрага на нападите на штабовите, со што се испорача чувство на
исклучување од казни или санкции за извршителите, не беа превмеземени
ефикасни казни против обвиненијата за прекршување; за 2009 година:
политичката клима беше смирена и спроведувањето на гласањето покажа
забележано подобрување во однос на парламентарните избори во 2008
година. Сепак, бројот на веродостојни извештаи за притисок или за
заплашување на граѓаните, особено на службениците во јавната
администрација, низ целиот изборен период одзеде од севкупниот квалитет
52
Државен завод за статистика, Сторители на кривични дела во 2009 година,
Статистички преглед: Население и социјални статистики, Скопје, 2010 година.
53
Центар за истражување и креирање политики, Креирање на изборна политика во
Република Македонија, Скопје, 2009 година, стр. 19.
146
на изборниот процес; за 2010 година: Владата основаше управен комитет на
високо ниво и четири работни групи за изборна администрација,
елиминирање на заплашувањето на гласачите, измени на Изборниот законик
и ажурирање на избирачкиот список. Судот казни 65 сторители на изборни
неправилности од предвремените избори во 2008 година, за 2011 година:
беше постигнат меѓупартиски договор за Кодекс за однесување на изборите.
Наодот на набњудувачката мисија на ОБСЕ/ПДИХР за изборите беше дека
изборите беа конкурентни, транспарентни и добро спроведени во целата
земја. На изборниот ден, гласачите беа во можност слободно да избираат, во
мирна атмосфера, во различен и плуралистички избор на кандидати. Беше
почитувана слободата на изразување, движење и собирање.

Понатаму, според индексот на демократија за минатата година на


лондонски „Економист― во 2013 година, Македонија е на 73 место од 165
земји. Од регионот повисоко се рангирани Србија (66), Бугарија (54),
Хрватска (50), Грција (33), Словенија (28), а пониско ниво на демократија,
според овој индекс, имаат Црна Гора (76), Албанија (90) и Босна и
Херцеговина (98). Интересно е што на листата на лондонскиот неделник
како подемократски од Македонија се рангирани и земји како Папуа Нова
Гвинеја, Монголија, Суринам, Лесото, Намибија, Замбија. Македонија од
можни десет поени има вкупен резултат 6,16. За изборниот процес и
плурализмот сме оценети со 7,75, за функционирањето на владата со само
4,64, за политичката партиципација со 6,11, за политичката култура со 4,38, а
највисока оценка имаме за граѓанските слободи, 7,94. На врвот на листата се
скандинавските земји, прва е Норвешка, втора Шведска, трет Исланд,
четврта Данска, по која следуваат Нов Зеланд, Австралија, Швајцарија,
Канада, Финска, Холандија. Индексот ја мери состојбата со демократијата во
165 земји, и се базира на пет категории: изборен процес и плурализам,
граѓански слободи, функционирање на власта, политичка партиципација и
политичка култура.54

Посебно внимание во оценката на изборите имаат и невладините


организации. Така, на пример за локалните избори во 2013 година,
невладината Цивил ја дала следната оценка: нерегуларности, притисоци,
тензии, манипулации, демографски интервенции и друг вид структурно
насилство се карактеристика на овој изборен циклус воопшто. 55
Транспаренси интернешенел, наведува дека институциите не сакат да
разговараат за финансирањето на политичките партии во време на
предизборие. Проблем претставува тоа што иако партиите имаат законска

54
http://www.plusinfo.mk/vest/89127/Spored-Ekonomist-Papua-Nova-Gvineja-e-
podemokratska-od-Makedonija (18.04.2013 година).
55
http://civil.org.mk/izbori-2013-beskrupulozna-borba-za-vlast/?lang=mk
147
обврска да дадат отчет пред институциите и финансиски извештај за
кампањата, сепак од ниеден избирачки циклсу досега не може да се дознае
кои се финансиери. Главно тоа се бизниси и фирми кои донираат пари, но
потоа добиваат привилегии на тендерите.56
Анализата на овие факти покажува дека изборниот процес во
Република Македонија остава простор за дерогација на човековите слободи и
права во текот на негово спроведување. Улогата и значењето на граѓанинот
како гласач и носител на суштината на изборите е потисната од силното
партиско влијание, од моќта на власта која за жал во демократските
општества е контролирана токму од граѓаните што не е случај кај нас.
Постои замена на тезите кој кого да контролира и со тоа се доведува во
прашање природата на македонскиот парламентарен систем кој е формално
правно воспоставен со Уставот. Клучни индикатори, кои и се познати на
јавноста и кои имаат негативно влијание врз почитувањето на човековите
слободи и права претставуваат: сомнителните финансии на партиите за
изборни цели, купувањето на гласачи како најприземен облик на отуѓување
на човековата личност, притисокот на власта врз вработените во
администрацијата и нивните потесни и пошироки семејства, неморални
ветувања од економски, материјален, образовен и друг карактер, партиски
вработувања пред избори и особено партиски вработувања и функции ветени
за време на изборите за поединци кои ќе се покажат како добри агитатори,
извршители на партиски директиви итн.

4.Заклучни согледувања

Изборниот процес во Република Македонија ја оживотворува


суштината на парламентарниот систем, на политичкиот плурализам и на
суверенитетот на граѓаните како темелни уставни вредности. Сите тие се во
функција на остварување на уставниот концепт на човековите слободи и
права и затоа, нерегуларните избори креирааат недемократска ситуација во
која колатерална жртва се токму слободите и правата на човекот и
граѓанинот. Изборите се дефиниран уставен инструмент за траснфер на
моќта, врата за смена на носителите на политичката власт и доаѓање на нови
лица кои се водени од определена парадигма.
Во нашата држава постојат формално – правни претпоставки за
спроведување на демократски избори, за што потврда претставуваат јасната
и концизна нормативна рамка, институционалниот капацитет и
мониторингот на целокупниот процес. Меѓутоа, практиката на досегашните
изборни процеси го покажува "грдото лице" на институциите, вклучително и

56

http://www.transparency.org.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=854&Ite
mid=57
148
на политичките партии. Клучни инспиратори на овие тенденции се секако и
центрите на моќ кои во отсуство на вистинско лидерство се претставуваат
како спасители на граѓаните затоа што и самите гласачи ви доведуваат во
состојба да се чувствуваат побезбедни доколку друг ги води. И што е уште
пострашно тие водени маси се подготвени во секој момент да ја прифатат
одговорноста за негативните процеси во општеството, меѓу кои посебно
место имаат изборните. Во такви услови негативно влијание трпат
демократската култура и етика, се прекршуваат законските прописи и
концептот на владеење на правото, се создава масовна конфузија кај
граѓаните, се повредуваат нивните слободи и права, за што потврдуваат и
извештатите на Европската комисија за напредокот на Република
Македонија.

Литература
1.Радоњиќ Р. Демократија, Подгорица, 2004 година.
2.Дал Р., Демократија и нјени критичари, Подгорица, 1999 година.
3.Мојановски Ц., Политичката култура – значаен фактор на демократскиот процес,
Безбедност бр. 1, 1989/1999 година.
4.Каневчев М., Заштита на изборниот систем во практиката, Безбедност бр. 2/1995
година
.5.Арент Х., Поријекло тоталитаризма, во: Енциколопедиски ријечник политичке
филозофије, Нови Сад – Цетиње, кн. 1, 1993 година.
6.Нохлен Д., Изборно право и страначки сустав, Загреб, 1992 година.
7.Климовски С., Уставно право, Просветно дело АД Скопје, 2010 година.
8.Службен весник на Република Македонија, бр. 54 од 14.04.2011 година.
9.Државен завод за статистика, Сторители на кривични дела во 2009 година,
Статистички преглед: Население и социјални статистики, Скопје, 2010 година.
10.Центар за истражување и креирање политики, Креирање на изборна политика во
Република Македонија, Скопје, 2009 годин.
11.http://www.plusinfo.mk/vest/89127/Spored-Ekonomist-Papua-Nova-Gvineja-e-
podemokratska-od-Makedonija (18.04.2013 година).
12.http://civil.org.mk/izbori-2013-beskrupulozna-borba-za-vlast/?lang=mk (11.05.2013).
13.http://www.transparency.org.mk/index.php?option=com_content&task=
view&id=854&Itemid=57(11.05.2013).

149
M.Sc.Marjan Gaberov EURM

PHENOMENOLOGY OF THE CRIME OF FORCED

Abstract

Criminality is negative, complex, dynamic phenomenon that is adaptable


to social movements and changes. Criminality encompass most severe forms of
improper behavior that are qualified as dangerous for society and as such are
regulated and sanctioned by the law. Further, it is cumulative term for antisocial,
asocial and delinquent behavior of individuals and groups that is prohibited and
punished due to harm over legal norms and system - initially designed to protect
and guarantee individual and social values, rights and freedom.
One of typologies being made on this particular issue, (apart from modern,
classical, easy, difficult, economic, political, tourist, international, car
delinquency, juvenile delinquency) is crime of violence as a separate type of
crime. This type of crime is increasing steadily and it can be confirmed by official
statistics of the judicial authorities which are obliged to deal with all types of
crime.
Proper determination of the phenomenological features of this type of
crime is necessary due to several reasons: to be able to introduce and detect all
types and manifestations of violent crime, to perform the analysis of these
emergent forms and based on this analysis to determine the reasons for appearance
i.e. to facilitate the work for identification of etiological characteristics of this
crime, and based on that to establish and form our proper and adequate prevention
that can oppose this criminality.

Keywords: Violence, phenomenology, typology, dark figure, prevention.

м-р Марјан Габеров


Европски универзитет – Република Македонија
Факултет за правни науки

ФЕНОМЕНОЛОГИЈА НА КРИМИНАЛИТЕТОТ НА
НАСИЛСТВО
Апстракт

Криминалитетот претставува многу сложена и динамична


општествено негативна појава која е прилагодлива на општествените
движења и промени. Под криминалитет се подразбираат најтешките облици
на поведенија на неправо што го носат квалификативот на општествено
150
опасни и како такви се пропишани и санкционирани со законските прописи.
Криминалитетот е збирен поим на различни по вид и тежина криминални,
антисоцијални, асоцијални и деликвентни поведенија на поединци и групи
што општеството ги забранува и казнува поради тоа што претставуваат
повреда и загрозување на некоја правна норма со која, во воспоставениот
правен поредок, се напаѓаат и загрозуваат некои заштитени и загарантирани
индивидуални и општествени добра и вредности, права и слободи.
Во рамките на многуте типологии што се направени во
криминологијата за видовите на криминалитет од современ, класичен, лесен,
тежок, стопански, политички, туристички, економски, меѓународен,
сообраќајна деликвенција, малолетничка деликвенција и др. се вбројува и
криминалитетот на насилство како посебен вид криминалитет. Овој вид на
криминалитет се наоѓа во постојан пораст, оваа констатација можеме да ја
потврдиме со официјалните статистики на правосудните органи кои се
задолжени да се справуваат со сите видови на криминалитет, па и со
насилничкиот криминалитет. Правилното одредување на феноменолошките
карактеристики на овој вид на криминалитет е неопходно од неколку
причини: да успееме да ги запознаеме и детектираме сите видови и појавни
облици на насилничкиот криминалитет, да извршиме анализа на тие појавни
облици и врз основа на таа анализа да ги одредиме причините за појавноста
на насилничкиот криминалитет, т.е. да ја олесниме работата при
одрeдувањето на етиолошките карактеристики на овој криминалитет, и
секако на крај во ова поврзано анализирање и наблудување на проблемот,
врз основа на феноменолошките и етиолошките карактеристики да
воспоставиме и оформиме правилна и издржана превенција која ќе може да
му се спротистави на овој криминалитет.

Клучни зборови: Насилство, феноменологија, типологија,темна


бројка, превенција.

Вовед
Дваесетиот век е век што ќе се памети по насилство. Од него ја
наследивме појавата на масовното уништување, насилство што се случи во
досега невиден и невозможен обем во споредба со кога било во историјата на
човештвото. Ниедна земја, ниеден град, ниедна заедница не е имуна на
насилството. Оваа наследност и присутност на насилството можеме да ја
искусиме и денес во 21 век кога сите очекуваме дека се она што правиме ќе
биде за подобро утре, се ќе биде во знакот на хуманизација, во знакот на
величењето и почитувањето на поединецот, но за жал не е така.
―Во времето во кое живееме придобивките што претставуваат
традиционални и универзални вредности на културниот развој на
општеството го менуваат своето значење и место во општествените односи и

151
се изразуваат низ нови облици на вреднување и преферирање.‖57 Во една
таква констелација и поставеност на односите присутна е една тенденција за
се поголема и подлабока хуманизација на односите меѓу луѓето која во
реалноста многу тешко се остварува. Иако се зборува за демократија и
хумани односи сепак во практиката доминира силата како средство за
контролирање на комуникациите и односите меѓу државите и меѓу луѓето.
Поединецот е растргнат помеѓу своите желби и туѓите забрани, со што
можноста за неговото бунтовништво и незадовлоство останува постојано
отворена. Многу често се нудат решенија под закана со сила или со нејзина
употерба, а сето тоа се прави во ―интерес на напредокот‖. Се поставува
прашање дали и каков е тој напредок до кој се доаѓа со сила, па макар да е
искажана и како закана. Современото општество со сите свои придобивки,
како хумно и демократско не успеа да застане на патот на насилството, не
успеа да се справи со насилничкото однесување кое е се поприсутно. Скоро е
неспорен фактот дека современиот човек живее во свет на насилство кое врз
поединецот се врши многу помасовно, многу почесто, побрутално,
поперфидно од било кога порано. ―Апоричноста на човековата цивилизација
произлегува во голема мера од фактот дека т.н. еволуација на цивилизацијата
не само што не го укинува насилството, туку го поттикнува до степен на
негово ентропично присуство на историската сцена.‖58
Тезата дека во денешниот свет има помалку насилство, дека
цивилизацискиот развој сам по себе доведува до смалување на насилството,
дека обезбедувањето на слободите и правата на човекот само по себе води
кон смалувањето на насилството и криминалитетот на насилство, е
неприфатлива бидејќи истражувањата на овој криминалитет укажуваат на
обратни состојби.59
Укажувањето дека насилството, т.е. криминалитетот на насилство е
присутен помеѓу нас во големи размери, не смее да не направи немоќни,
туку напротив мораме да станеме посилни од кога било, и со сите
расположливи средства да се обидеме да му се спротиставиме.

Насилство - поим

Доколку сакаме да дадеме покомплетна, поцелосна и правилна


дефиниција на криминлитетот на насилство, најпрво мораме да го
дефинираме генеричкиот (општиот) поим на насилство. Етиолошки, поимот
насилство потекнува од поимот сила, односно примена на нецелесообразна,

57
Станковска, Г: Агресивниот криминалитет кај шизофрените психози, докторска
десертација, Факултетот за безбедност – Скопје, 2001, стр. 8
58
Ќулавкова, К: Насилството и цивилизацијата, Спектар, бр. 50, Институт за македонска
литература, Скопје, 2007, стр. 123
59
Висковиќ, Н: Насилје у савременском свету, Погледи, бр.4, Београд, 1983, стр. 15
152
неупатена сила врз некого за да стори нешто што не се сака или е спротивно
на неговата волја. ―Насилството во криминологијата во најопшта смисла е
определено како сторување на кривични дела кај кои заради постигнување
одредена цел се користи напад на жртвата или со него се заканува.‖60
Светскиот извештај за насилство и здравје го дефинира насилството како:
намерна употреба на физичка сила или моќ, со закана или конкретно
загрозување, против себе, друго лице, група или заедница чија последица или
веројатност за последица е повреда, смрт, психолошка штета, спреченост за
развој или какова било загуба. Всушност самиот поим на насилство
имплицира на феноменот на силеџиско однесување. Силеџиството изразува
една насилничка доминантна црта на личноста, една константна агресивна
тенденција во однесувањето на личноста.
Hesnard при дефинирањето на поимот на насилство доаѓа до истата
контатација дека во самата структура на насилничкото однесување се наоѓа
агресијата, па така тој го дефинира насилството на следниов начин:
насилството претставува екстремен облик на агресија која се изразува како
нелегитимна и неоправдана примена на сила (физичка и психичка), кое се
манифестира како организирано или спонтано, ритуално (во случај на крвна
одмазда) или како безочно насилство, а во поново време се јавува и како
инструментализирано (уцени, грабнувања).
За да ја рабереме појавноста т.е. феноменологијата на насилството, мора
да дадеме соодветна типологија на насилството, да ги потенцираме видовите
на насилство. ―Типологијата на насилство искористена во светскиот извештај
за насилство и здравје го дели насилството на три широки категории, според
тоа кој го извршува насилниот акт: насилство кон себеси, колективно
насилство и интерперсонално насилство.‖61

60
Reid, S: Crime and Criminology, Oxford University Press, Chicago, 1990, стр. 212
61
Тозија, Ѓорѓев, Чичевалиева С: Извештај за насилство и здравје во Македонија и водич за
превенција, 2006, стр. 28
153
САМОУБИСТВЕНО
НАСИЛСТВО ОДНЕСУВАЊЕ
КОН СЕБЕ
СИ
САМОПОВРЕДУВАЊЕ

ПОЛИТИЧКО

КОЛЕКТИВНО ЕКОНОМСК
НАСИЛСТВО НАСИЛСТВО О

СОЦИЈАЛНО

СЕМЕЈНО
НАСИЛСТВО
ИНТЕРПЕРСОНАЛНО
НАСИЛСТВО
НАСИЛСТВО ВО
ЗАЕДНИЦАТА

Насилството кон себеси е поделено на самоубиствено однесување кое


опфаќа самоубиствени мисли, обид за самоубиство и извршени самоубиства,
и акти на самоповредување.

Колективно насилство е инструментална употреба на насилство од


луѓе, кои се идентификуваат себеси како членови на група, против друга
група, или збир на индивидуалци, за да постигнат политички, економски или
социјални цели. Таа поделба има три подкатегории, секоја предлагајќи
можни мотиви за насилни акти: 1) колективно насилство извршено за да се
постигне одредена социјална агенда вклучува, на пример, злосторства на
омрази извршени од организирани групи, терористички акти и масовно
насилство; 2) политички мотивирано насилство вклучува воени и сродни
насилни конфликти, терористички акти и државно насилство против групи
во земјата; 3) економски мотивирано насилство вклучува напади од
поголеми групи со цел нарушување на економската активност,
оневозможување пристап на есенцијалните служби, или креирање економска
диверзија и фрагментација.
154
Интерпесонално насилство е поделено во две категории: семејно
насилство и насилство во заедницата. Семејно насилство и насилство од
интимен партнер е она кое настанува помеѓу членовите од семејството и
интимните партнери, кое обично, иако не секогаш се случува во домот. Оваа
категорија вклучува злоупотребување и запоставување на децата, насилство
од интимен партнер и и злоупотребување на стари. Насилство од интимен
партнер се однесува на секое однесување во една интимна врска кое
предизвикува физичка, психичка или сексуална повреда на оние во врската.
Повредата може да биде предизвикана од партнер или од поранешен партнер
и најчесто е од мажи против жени.
Насилство во заедницата вклучува насилство помеѓу несродни
поединци, кои можат и немораат да се познаваат, и кое генерално, иако не
ексклузивно, настанува надвор од домот. Во рамките на ова насилство во
заедницата интересна карактеристика поседува насилството помеѓу
непознати лица.‖За разлика од насилството од страна на некој познаник,
насилството меѓу непознати лица веројатно е потешко за предвидување и
спречување од страна на полицијата.‖62 Ова вклучува насилство на млади,
случајни акти на насилство, силување или сексуален напад од непознати и
насилство во институционални опкружувања какви што се училиштата,
работните места, затворите и домовите за нега и сместување. Насилството
кон себеси намерно го изоставаме, и истото нема да биде предмет на
разработка и истражување во овој труд од причина што актите на
самоповредување не можеме да ги подведеме под капата на кривично право,
т.е. кај нас не се инкриминирани како казнено-правни дејствија.

Криминалитет на насилство - поим и општествено значење

Дефинирањето на криминалитетот на насилство во криминлошката


литература претставува огромен проблем. Овој проблем настанува како
резултат на тешкотијата при одредувањето на предметот на овој вид
криминалитет, т.е. криминлозите имаат различни критериуми и ставови за
тоа кои дела и однесување можат да се подведат под криминалитетот на
насилство. Различноста во ставовите допринесува за постоење на многу
дефиниции кои го дефинираат овој вид криминалитет, но сите автори се
согласни во едно дека основа на криминалитетот на насилство е токму
самото насилство, агресијата, примената на физичка или психичка сила.
Бачиќ во својот обид да го дефинира насилничкото однесување смета
дека тоа претставува примена на физичка или психичка сила, било да се
работи за постапки со кои се сака жртавта да се присили на нешто, било без
62
Ангелески, С: Полициското размислување за насилничкиот криминал, ревија Безбедност,
Ревија за криминалистика, криминологија и кривично право, бр.2, Скопје, 1995, стр. 5-8

155
таа намера, но секогаш мора да се работи за агресивност од поголем
интензитет. Поимот опфаќа физичка агресивност спрема одредена личност,
т.е. примена на физичка сила спрема физичкиот интегритет на друг, напад
кој донесува повреда или загрозување на животот или телото, тешки
малтертирања од физичка природа. Насилството може да биде и со психичка
присилба, потешко психичко малтертирање, предизвикување трајно и
посилно чуство на лична несигорност, вознемиреност.63
Бошковиќ дефинирајќи го насилничкото однесување ја потенцира
само физичката агресивност, физичкото насилство. ―Насилството
претставува дрска и безобѕирна примена на физичка сила, противправно
загрозување на човечкиот интегритет и други јавни добра и општествени
вредности.‖64
Од македонските автори слична дефиниција дава и Кралев кој смета
дека во основата на секое насилничко одесување се наоѓа агресивноста.
Според него криминалитетот на насилство претставува посебен тип, облик на
криминалитет. ―Тоа што ги поврзува кривичните дела со елементи на
насилство е пројавувањето на агресивност, односно агресивно поведение на
сторителите спрема жртвите во различни варијанти и со различен
интензитет.‖65
Самата дефиниција го одредува општественото значење на
криминалитетот на насилство. Општеството почнува да се грижи за овој вид
криминалитет од моментот кога истиот почнува да врши многу негативни
влијанија врз поединците и заедницата во целина, кога како резултат на
применувањето на криминалитетот на насилство кај поединците доаѓа до
морално и духовно пропаѓање, кога тие стравуваат за својата безбедност и
сигурност. Интересот на криминлогијата за овој вид криминалитет е одреден
не толку се недокнадивоста на штетата, туку поради фактот што со него се
загрозува широк круг на луѓе, ја намалува сигурноста на луѓето во живеењето
и работата, создава чувство на несигурност, анксиозност што долго трае и
преминува во патологија. За значењето и интересот на криминологијата за
криминалитетот на насилство зборува и Сулејманов кој доаѓа до заклучок
дека насилството станува составен дел на многу кривични дела. Тој смета
дека значењето и интересот на криминологијата за криминалитетот на
насилство се зголемува со фактот што насилството стана составен дел на
многу видови криминалитет и на тој начин со неговата примена на тие
видови криминалитет им дава феноменолошки карактеристики што го чинат

63
Bačič, F:, Opšti pogled na krivično pravnu problematiku delikta nasilija, 2001, str. 3
64
Boskovič, M: Kriminologija, Pravni fakultet, Novi sad, 2007, str. 265
65
Тодор, Кралев, Криминологија:преглед на основните поими, Студентски збор, Скопје, 2004,
стр. 203
156
тешки и сложени и за откривање и за спречување, бидејќи секогаш носител
на насилството е човекот наоружан со многу опасни современи средства.66
Може да се заклучи дека кривичните дела со елементи на насилство
кои се извршуваат преку организирани форми и начини на дејствување
предизвикуваат посебен интерес на општествената заедница поради
специфичната општествена опасност и тежина, со оглед дека со нив се зафаќа
во најсуптилните вредности како што се животот на човекот, неговиот
телесен интегритет и материјалните добра што ги поседува, како и поради
другите последици што ги предизвикуваат – општествени, социјални,
економски, итн.

Темна бројка на криминалитетот на насилство

Современото општество кое е заинтересирано за борба против


криминалитетот од сите видови, настојувањата за негово осознавање преку
феноменологијата и причините кои доведуваат до пораст на криминалитетот,
продирањето во сферата на криминалитетот кој останал неоткриен и
неговите сторители неказнети, или продирањето во т.н. ―темна бројка‖ на
криминалитетот има се поголемо значење од аспект на негово успешно
сузбивање и спречување. ―Под поимот темна бројка на криминалитетот се
подразбираат кривичните дела што воопшто не им се познати на јавните
власти, бројот на оние што се познати, но од различни причини не е
покрената кривична постапка и бројот на оние каде е покрената кривична
постапка, но е дошло до пресудување.‖67 Темната бројка на криминалитетот
не е еднаква кај сите видови на кривични дела. Кај едни таа е многу мала
додека кај други видови на кривични дела може да биде изразито висока. Тоа
е резултат на феноменолошките карактеристики на секој вид на
криминалитет: времето, начинот на сторување, општествената опасност,
односот криминалец – жртва, односот кривично дело – оштетен,
карактеристиките на сторителот и на оштетениот итн.
Всушност темната бројка на криминалитетот претставува однос меѓу
вкупно сторените кривични дела и оние што и се познати на полицијата.
Интересирањето на криминологијата за темната бројка на криминалитетот е
од етиолошки и феноменолошки карактер. Да се утврди ―темната бројка‖ на
криминалитетот значи да се добијат целосни сознанија за реалниот
криминалитет.
Со овој општ поим е опфатен и криминалитетот на насилство.
Секојдневната појава и забележување на насилство предизвика една нова

66
Зоран, Сулејманов, Убиствата во Македонија, НИО, Студентски збор, Скопје, 1995, стр. 86
67
Арнаудовски, Љ: Криминолгија, 2-ри Август С, Штип, 2007, стр. 331

157
чуствителност и ранливост на нашето општество кон изблиците на суровото
насилство. За разлика од порано, насилството сега се јавува како
феноменолошка карактеристика на многу видови криминалитет, што го
прави потежок, многу потешко се открива и е потежок за проучување. Токму
поради фактот што насилството се јавува кај повеќе видови криминалитет и
темната бројка е една од спецификите на тој криминалитет. Треба да се
имаат предвид повеќе фактори кои придонесуваат темната бројка да биде
висока и потешка за откривање. Како главни причинители кој допринесуваат
темната бројка на криминалитетот на насилство да биде многу висока се
следните: стравот на жртвите да го пријават стореното дело, договорите кои
ги постигнуваат жртвите и сторителите, срамот да се пријави дело на
насилство поради страв од етикетирање и сигматизирање од заедницата,
неажурноста на органите на прогонот, нивната непрофесионалност,
умешноста на сторителите да го прикријат своето дело и многу други.
Високата темна бројка на криминалитетот на насилство е доказ за
неможноста на правосудните органи да се справат со овој вид криминалитет,
исто така постоењето на оваа темна бројка допринесува поединците да се
чуствуваат небезбедно, несигурно. Колку оваа темна бројка на
криминалитетот на насилство е поголема толку е помала довербата на
граѓаните во органите кои се задолжени да ја гарантираат нивната безбедност
и сигурност, тие се наоѓаат во обратно – пропорционален однос.

Заклучок

Насилството како проблем и феномен погодува многу животи


насекаде низ светот, и многу деструктивно влијае на сите нас. Многу кои
живеат со насилството и го практикуваат, од ден во ден претпоставуваат
дека тоа е дел од начинот на животот на човекот, што секако не е така.
Насилството може да се спречи, на насилството можеме да му се
спротиставиме со одлучна и решителана акција на општеството.
Знаејќи дека насилството претставува сериозен и глобален проблем,
со тенденција на пораст во последните години ја наметнува потребата
насилството да се третира одлучно и континуирано со примена на
интегративниот пристап, преку мрежата на различни сектори и
координирани активности. Ова одлучно тертирање на криминалитетот на
насилство подразбира превземање на превентивни мерки и активности со
кои во определен степен би успеале да му се спротиставиме на овој вид
криминалитет. Превенцијата подразбира преземање на различни мерки на
неутрализирање на основните фактори кои доведуваат до појавата на
криминалитет на насилство.

Превенцијата на криминалитетот на насилство треба да биде


воспоставена на повеќе нивоа. Превенцијата на насилство на индивидуално
158
ниво има две цели: да се поттикнат размислувањата и однесувањата
поврзани со здравствената состојба кај децата и младите луѓе за да се
заштити нивниот развој и да се променат оние размислувања и однесувања
кај поединци што веќе станале насилни или, пак на кои им се заканува
опасност да се повредат. Ваквата превенција е особено насочена кон
поттикнување на луѓето да ги решаваат проблемите и судирите без употреба
на насилство. Ова ниво ги опфаќа следните активности: интервенции за
третман и рехабилитација на адолесценти со нарушување во однесувањето,
жртви на насилство, терапевтски програми со соодветни услуги за жртвите
на насилство, поддршка за групи и терапии за однесување при депресии,
програми за лекување, програми за извршители на сексуално насилство,
програми за социјален развој со цел да го подобрат успехот во училиштата,
едукативни интервенции за децата и младите, други интервенции на
индивидуално ниво (отворени линии), тренинг за сигурно користење на
оружје, решавање на конфликт и справување со лутина.
Интервенциите на индивидуално ниво се насочени главно кон
поттикување здрав став и однесување кај децата и помладите во текот на
нивниот развој и промена на ставови и однесувања кај лица што веќе
станале насилни или се во опасност да си нанесат штета себеси.
Превенцијата на ниво на односи има за цел да влијае врз односот на
жртвата или извршителот со луѓето со кои се тие најчесто во контакт, како и
да влијаат врз решавање на проблемите во семејството и негативното
влијание од врсниците. Превенцијата на ова ниво се остварува преку
преземање на следниве програми: развој на вештини, домашни посети, групи
за нега, служби, родителска едукација, дневна грижа, интервентни тимови за
негуватели на постари или хендикепирани, дополнителна поддршка во
ризични семејства, обука за развивање на социјални вештини.
Превенцијата на ниво на заедница ги опфаќа напорите во заедницата
кои се насочени кон подигање на јавната свест за насилството, стимулирање
на активности на зааедницата и обезбедување на помош и поддршка на
жртвите. Тука спаѓаат на пример медиумските кампањи за да се опфатат
цели заедници, или едукативни кампањи за институционални опкружувања
какви што се училиштата, работните места, модификации на средината, како
подобрување на уличното осветлување и креирање на сигурни патеки за деца
и малди на пат кон и од училиште, и редуцирање на достапноста до
алкохолот. Ваквите програми можат да бидат засилени со соодветен тренинг
на полицијата, здравствените професионалци и наставниците, НВО, за да им
помогнат да ги разберат и подобро да одговорат на различните типови
насилство, и да се подобрат трауматолошките служби за да се справат со
последиците од насилството. Поврзувањето на секторите на ниво на
заедницата се повеќе се користи за справување со насилството. Се врши
координирање на совети, форуми на повеќе агенции, при што се вклучуваат
голем број на луѓе, како судии, здравствени и социјални работници, членови
159
на разни здруженија, образовни кадри и локални религиозни и политички
раководители. Обично, нивната функција се состои од размена на
информации и вештини, утврдување на проблеми за обезбедување услуги и
унапредување на свеста на заедницата и мерки за еден или за повеќе видови
на насилство.
Превенцијата на ниво на општество ги опфаќа програмите кои се
однесуваат на културните, социјалните и економските фактори што
придонесуваат за насилство и кои се насочени кон промени во
законодавството, политиките и пошироката и социјална и културна средина
со цел намалување на стапката на насилство во заедницата во целина. Овие
програми опфаќаат: спроведување на закони кои забрануваат нелегален
трансфер на оружје, програми за разоружување на населението, законодавна
и судска помош за изготвување или усовршување на закони за
интерперсоналното насилство, меѓународни договори и конвенции кои се
однесуваат на спречување на насилство, хармонизација на стандардите во
националните закони, засилување и подобрување на полициските и судските
системи, реформирање на образовните системи, намалување на
сиромаштијата и нееднаквоста, програми за социјална помош и економски
развој, програма за промена на социјалните и културни норми, политика за
контрола на употреба на алкохолот, воспоставување на програми за
креирање на работа за невработени.
Треба да бидеме свесни за размерот на овој проблем, затоа што
насилството продира во нашето општество и во целиот свет и се вовлекува
во сите сегменти на нашето живеење. Државата и општеството мораат да
одговорат на овој важен проблем, на криминалитетот на насилство.
Интеграцијата, спротиставувањето, одлучноста, решителноста,
професионализацијата на органите би требало да бидат оружја и средства
кои ќе ги користи да се брани од криминалитетот на насилство.
Сите сегменти на општеството мораат да се активираат во насока на
сузбивање на криминалитетот на насилство, односно да се воспостават што
повеќе механизми како општеството би успеало да се заштити од
криминалитетот на насилство. Веруваме дека сите заедно, ќе успееме да
создадеме безбедна заедница, за идните поколенија, за нашите деца, без
насилство и фатални повреди.

160
Литература:

1) Арнаудовски, Љ. Криминологија, 2-ри Август С, Штип, 2007


2) Ангелески, С. Полициското размислување за насилничкиот криминал,
ревија Безбедност, Ревија за криминалистика, криминологија и кривично
право, бр.2, Скопје, 1995
3) Boskoviĉ, M. Kriminologija, Pravni fakultet, Novi sad, 2007
4) Висковиќ, Н. Насилје у савременском свету, Погледи, бр.4, Београд, 1983
5) Кралев, Т. Криминологија:преглед на основните поими, Студентски збор,
Скопје, 2004,
6) Сулејманов, З. Убиствата во Македонија, НИО, Студентски збор, Скопје,
1995
7) Станковска, Г. Агресивниот криминалитет кај шизофрените психози,
докторска десертација, Факултетот за безбедност – Скопје, 2001
8) Тозија, Ѓорѓев, Чичевалиева С. Извештај за насилство и здравје во
Македонија и водич за превенција, Министерство за здравство на Република
Македонија, Скопје, 2006

161
M.Sc. Rosana Janevska EURM

„Ništa uzvišeno i duboko ne pada


čovjeku napamet ako nije ranjen do dna
svoje osjetljivosti. Misao se raĎa na bolnim mjestima
tjelesne i duševne napetosti, u nekoj plodnoj groznici―68
-Đuro Šušnjić

Abstract: The main issue of this paper is the complex problem of


distinguishing the murder in a heat of passion and the murder commited by
exceeding the limits of the necessary defense, which have very similar objective
and subjective elements. That creates a number of dilemmas in the legal theory
and the legal practice in our justice system that must be overcomed by carefully
highlighting the key differences between these crimes. Determining the
differences not only has theoretical function, but also reflects on the criminal
consequence expressed through optional exemption from penalty for murder
committed by exceeding the limits of the necessary defense, only if the excess was
committed due to strong irritation or strong intimidation.

Key terms: heat of passion, necessary defence, intimidation, exceeding the limits
etc.

Росана Јаневска, м-р по правни науки од областа на казненотоправо


Факултет за правни науки
Европски универзитет – Република Македонија, Скопје

СПОРЕДБЕНА АНАЛИЗА НА ЗАКОНСКИТЕ БИТИЈА НА


КРИВИЧНИТЕ ДЕЛА УБИСТВО НА МИГ И УБИСТВО
ИЗВРШЕНО СО ПРЕЧЕКОРУВАЊЕ НА ГРАНИЦИТЕ НА
НУЖНАТА ОДБРАНА

Абстракт
Предмет на анализа на овој труд е комплексниот проблем на
разграничување на кривичните дела убиство на миг и убиство извршено со
пречекорување на границите на нужната одбрана, кој создава бројни дилеми
како во правната теорија, така и во судската практика на Р. Македонија. Со

68
Ништо возвишено и длабоко не му паѓа човека напамет, ако не е ранет до дното на својата
чувствителност. Идејата-водилка се раѓа на болните места на телесната и душевната
вознемиреност, во некоја плодна треска.
162
тоа се отвора и прашањето за потребата и правната допуштеност
истовремено да се применат одредбите со кои се уредени кривичните дела
убиство на миг и убиство извршено со пречекорување на границите на
нужната одбрана, имајќи го предвид важењето на нормите од општиот дел на
Кривичниот законик на Р. Македонија без било каков исклучок или задршка
при аплицирањето на истите врз одредбите од посебниот дел на овој закон.

Клучни поими: силна раздразнетост, факултативно ослободување,


основ за привилегирање и тн.

Вовед

Забележливо е дека кривичните дела убиство на миг и убиство


извршено со пречекорување на границите на нужната одбрана имаат доста
слични елементи, па затоа утврдувањето на разликите создавајќи појасна
слика за клучните белези на законското битие на овие кривични дела, помага
да се надминат постојните дилеми во правната теорија и судската практика.
Со таа цел, во ова излагање детално ќе ги анализираме како субјективните,
така и објективните елементи на нивните законски битија.
Впрочем, централна тема на овој труд е потенцирањето на разликите
на убиството извршено со пречекорување на границите на нужната одбрана
наспроти убиството на миг чиј сторител законодавецот го привилегира
поради активно-провокативниот придонес на жртвата во извршувањето на
кривичното дело. Одредувањето на разликите нема само теориска функција,
туку се рефлектира и врз казненоправната последица изразена преку
факултативно ослободување од казна кај убиството извршено со
пречекорување на границите на нужната одбрана, доколку пречекорувањето
било сторено поради силна раздразнетост или уплав предизикан од нападот.
Од друга страна, со одредбатата со која е уредено убиството на миг
пропишан е посебен законски минимум на казна затвор од една година чија
можност за ублажување е детерминирана токму од сфаќањето за тоа, дали
убиството на миг може да биде извршено со пречекорување на нужната
одбрана и следствено на тоа, дали е возможна примена на двете одредби
истовремено, што би водело кон казненоправна последица- сторителот на
кривично дело убиство на миг да се ослободи од казна, како двојна
привилегија. Ќе биде изложен став за (не)оправданоста на прашањето за
истовремена примена на двете одредби (член 9 став 3 и чл. 125 КЗМ),
односно за (не)можноста кривичното дело убиство на миг како привилегиран
облик на убиство да биде извршено со пречекорување на границите на
нужната одбрана, што би водело кон отварање на проблемот за комбинирање

163
на одредбите од општиот дел со одредбите од посебниот дел на Кривичниот
законик.
Овие прашања ќе бидат разгледани низ окуларот на законодавецот,
теоретичарите и практичарите кои се соочуваат со сериозни приблеми при
―оживувањето‖ на одредбите кои на посреден и непосреден начин се
однесуваат на овие кривични дела.

Споредбена анализа на субјективните и објективните елементи на


кривичното дело убиство на миг и убиството извршено со
пречекорување на границите на нужната одбрана

Потребата од длабинска анализа на законското битие на кривичното


дело убиство на миг како привилегиран облик на убиство, односно
споредбената анализа на елементите на кривичното дело убиство на миг и
убиството извршено со пречекорување на границите на нужната одбрана, се
состои од директните казненоправни консеквенци за сторителите на овие
дела, изразени преку примената на пропишаната кривична санкција, односно
можноста за ослободување од истата. Нивното разграничување преку
потенцирање на клучните разлики во субјективните и објективните елементи
на кривичното дело е придонес на авторот за сумарна анализа, при оскудност
на литературата од оваа област во Р. Македонија.
Кривичното дело убиство на миг и кривичното дело убиство
извршено со пречекорување на границите на нужната одбрана имаат слични
елементи кои создаваат дилеми како во правната теорија, така и во судската
практика. Во насока на нивно надминување, ќе се обидеме да направиме
разграничување преку потенцирање на клучните разлики.
Законодавецот предвидувајќи ја нужната одбрана како основ за
исклучување на противправноста, истовремено го уредил и излегувањето од
нејзините граници како влез во територијата на недозволеното. Всушност,
Кривичниот законик го решава прашањето за границите на нужната одбрана,
на општ начин. Според чл. 9 став 3 од КЗМ: ―Сторителот кој ги пречекорил
границите на нужната одбрана може да се казни поблаго, а ако
пречекорувањето го сторил поради силна раздразнетост или уплав
предизвикан од нападот, може да се ослободи од казна.‖
Оваа одредба не определува поблиску за кои граници се работи, ниту какво и
колкаво треба да биде пречекорувањето на тие граници за да стане збор за
стапување на почвата на забранетото, противправното. Со оваа одредба се
уважува посебната психичка состојба во која се наоѓал сторителот кој ги
пречекорил границите на нужната одбрана (силна раздразнетост или уплав),
како основа за факултативно ослободување од казна. Со тоа законодавецот
изразува јасен став за привилегирање на пречекорувањето на границите на

164
нужната одбрана. Привилегијата се однесува на нужноста и интензитетот,
пропорционалноста на одбраната со интензитетот на нападот, што значи
дека само интензивниот ексцес има привилегирачко дејство. За таков ексцес
можеме да зборуваме кога одбраната се презема истовремено со нападот, а
не пред самиот напад или неговото престанување. Во таквите случаи не само
што не постои пречекорување на границите на нужната одбрана, туку не
може да се зборува за нужна одбрана воопшто! Впрочем, привилегирањето
на специфичните субјективни околности кај пречекорувањето на границите
на нужната одбрана и привилегирањето на сличните околности кај
кривичното дело убиство на миг, ја иницираат дилемата во однос на
можноста за извршување на овој вид привилегирано убиство како одговор на
претходен противправен напад, што логично го отвара и прашањето за
потребата од истовремена примена на одредбата од чл. 9 став 3 и одредбата
од чл. 125 од КЗМ.
Најпрвин, се прави дистинкција според начинот на извршување.
Убиството извршено со пречекорување на границите на нужната одбрана,
како што кажува и самиот назив, има одбранбен карактер, односно со
дејствието на сторителот се отстранува напад предизвикан од страна на
жртвата. Меѓутоа, како неопходен услов за примена на одредбата за
пречекорување на нужната одбрана се зема истовременоста на нападот и
одбраната бидејќи во случај кога одбраната се презема пред нападот или по
неговото престанување, не постои нужна одбрана ниту нејзино
пречекорување (екстензивен ексцес). Од друга страна, убиството на миг
првенствено нема одбранбен карактер, односно главната цел на сторителот
не е да се одбрани од нападот, туку да го преземе дејствието со кое ќе ја
лиши од живот жртвата, во состојба на силна раздразнетост. Истото не мора
да биде извршено додека нападот трае туку и по неговото престанување, се
додека постои непрекинат тек на афектната состојба. Исто така, постои
разлика во однос на лицата кон кои може да биде насочен нападот. Кај
убиството извршено со пречекорување на нужната одбрана, нападот може да
биде насочен не само кон сторителот туку и кон друго лице. Ова
произлегува од одредбата со која е регулирана нужната одбрана (чл. 9 став 2
КЗМ): ― Нужна е онаа одбрана што е неопходно потребна сторителот да
одбие од себе или од друг, истовремен противправен напад.‖ Од друга
страна, во одредбата со која е уредено убиството на миг (чл. 125 КЗМ), не е
прецизиран кругот на лица кон кои може да биде насочен нападот, семејното
насилство, или да биде упатена тешката навреда. Меѓутоа, со помош на
толкување на одредбите од посебниот дел кои содржат напад како дејствие
на извршување, доаѓаме до заклучок дека и кај убиството на миг,
провокацијата може да биде насочена не само кон сторителот туку и кон
нему блиско лице, што би довело до создавање состојба на силна
раздразнетост како последица од доживувањето на нападот врз блиско лице

165
слично, па дури и потешко отколку нападот врз сопствениот живот или
телесен интегритет.69
Не постои причина да не се привилегира експлозивниот, афектен одговор на
нападот, тешкото навредување или семејното насилство насочено врз лице
кое е во крвна, емотивна или друга врска со сторителот на кривичното дело
убиство на миг, подеднакво како и привилегијата која постои за сторителот
на убиство извршено со пречекорување на границите на нужната одбрана,
кога нападот е насочен кон другo лице, различно од сторителот.
Алтруистичката намера која се реализира при отстранувањето напад од
друго лице, заслужува дури и помал морален прекор за разлика од случајот
кога со одговор на напад се штити сопствениот живот и телесен интегритет,
при пречекорувањето на границите на нужната одбрана.
Во однос на субјективното битие, кај убиството на миг сторителот се
наоѓа во состојба на силна раздразнетот, а кај убиството извршено со
пречекорување на границите на нужната одбрана кај него може да постои
страв или силна раздразнетост. Според тоа, силната раздразнетост се јавува
како заеднички елемент на двата облици на убиство, иако оваа поделба се
чини само теоретска бидејќи тенка е линијата помеѓу стравот и силната
раздразнетост како силни афекти предизвикани од нападот кај убиството
извршено со пречекорување на нужната одбрана или нападот, тешкото
навредување односно семејното насилство кај убиството на миг.
Комплексната задача за утврдување дали во конкретниот случај претегнува
стравот или пак силната раздразнетост, му се остава на вештото лице-
невропсихијатар.
Кај убиството извршено со пречекорување на границите на нужната
одбрана е можно и нападнатиот да е виновен што дошло до напад (овде
станува збор за небрежност како поблаг облик на вина, бидејќи доколку
постои умислено предизвикување на напад, во тој случај се работи за
исценирана нужна одбрана), додека кај убиството на миг се бара до нападот
да дошло без вина на сторителот, односно сторителот да не дал доволен
повод за да биде предизвикан од страна на жртвата.
Посебната психичка состојба кај сторителот на кривичното дело
убиство на миг може да биде предизвикана со напад, тешко навредување или
семејно насилство, додека кај убиството извршено со пречекорување на
границите на нужната одбрана, стравот, односно афектот може да биде
предизвикан само со напад од страна на жртвата. Значи, нападот е заеднички
елемент на двете кривични дела. Во одредбата со која е регулирано
пречекорувањето на нужната одбрана, изрично е предвидено нападот да биде
противправен, но истото не е предвидено кај убиството на миг. Нападот е
противправен кога истиот не произлегува од правно овластување, засновано

69
―Тој што друг со употреба на сила или закана дека непосредно ќе нападне врз неговиот
живот или тело, или врз животот и телото на нему блиско лице...‖ (Силување, чл. 186 КЗМ)
166
на општ или поединечен правен акт. Значи, противправноста на нападот не
се оценува само од аспект на спротивност со нормите на казненото право,
туку воопшто, се испитува дали нападот е во согласност со целокупноста на
нормите во правниот поредок. Така на пример, не е противправен ―нападот‖
кој потекнува од службено лице и е преземен во рамки на неговите службени
овластувања.
―Противправноста треба да се сфати потполно објективно, значи не
се бара напаѓачот да е виновен или неговото дело да е казниво. Така на
пример, нападот од страна на непресметливо лице или дете може да биде
противправен без оглед на тоа што напаѓачот можеби и не е свесен за својата
постапка, ниту пак е одговорен за неа‖ (Нешиќ 1987, Стр. 32).
―Нападот со кој се загрозува или повредува туѓо право добро не
смее да биде заснован на правна норма, но не мора да претставува
кривично дело. Како противправен може да се смета секој напад врз
туѓо правно добро кој нападнатото лице не е должно да го трпи‖
(Срзентиќ 1978,стр. 58).
Иако кај убиството на миг изрично не е предвидена противправноста
на нападот, истата е неминовна, со оглед на тоа што впрочем, секој напад е
противправен. Во спротивно, не би можеле ни да зборуваме за напад, туку за
дејствие преземено во рамки на овластувањата.
Со елаборацијата на директните казненоправни консеквенци за
сторителите на овие дела стапуваме на почвата на правната практика и
директната корист од ова излагање. Така, факултативно ослободување од
казна е предвидено доколку пречекорувањето било сторено поради силна
раздразнетост или уплав предизикан од нападот. Дали судот ќе ја примени
оваа одредба, зависи од сите околности на случајот, бидејќи и интензитетот
на раздразнетоста и стравот, можат да бидат степенувани. Раздразнетоста и
уплавот, како стеничен и астеничен афект, се два алтернативни основи за
ослободување од казна, за разлика од единствениот основ за привилегирање
кај убиството на миг каде е пропишан посебен законски минимум на казна
затвор од една година кој, според дел од теоријата, не може во никој случај
да се ублажи бидејќи тоа би значело двојно привилегирање на сторителот на
ова кривично дело.
―Убиството на миг од член 136 од КЗ не може да се изврши со
пречекорување на нужната одбрана - член 11 став 3 од КЗ, бидејќи
сторителот кој делува во нужна одбрана (член 11 од КЗ), сака од себе или од
друг да го отстрани истовремениот противправен напад, а кај делото од член
136 од КЗ, поради состојбата на силна раздразнетост или страв, на миг
одлучува да го лиши од живот лицето кое претходно го нападнало или му
нанело тешка повреда‖ (Извадок од Пресуда на Врховниот суд на
Македонија, Кж бр. 94/69 од 17.02.1969-ЗСО 1, стр. 38).

167
Убиство на миг Убиство извршено со
пречекорување на
границите на нужната
одбрана
Начин на  Нема одбранбен  Има одбранбен
извршување на карактер карактер
убиството
Ставот на  Сторителот  Сторителот смета
сторителот кон воопшто не дека убиството е
делото размислува на кој единствен начин на
начин би можел одбивање на нападот
да го одбие
нападот
Психичка  Состојба на  Страв или силна
состојба на силна раздразнетост
сторителот раздразнетост

Дејствие  Напад, тешко  Напад


преземено од навредување,
страна на семејно
жртвата насилство
Времетраење на  Нападот може да  Истовременост на
нападот биде и завршен нападот и одбраната
Противправност  Не е предвидена  Предвидена е
на нападот противправност противправност на
на нападот нападот

Овој правен проблем ќе го разгледаме на три начини:


Така, може да се земе дека кривичното дело убиство извршено со
пречекорување на границите на нужната одбрана го исклучува
убиството на миг и со тоа ја наложува примената на одредбата за
убиство извршено со пречекорување на границите на нужната одбрана.
Во вакви случаи одредбата со која е уредено убиството на миг не може да
биде применета, бидејќи нападот во смисла на ова кривично дело не
остварува ситуација на нужна одбрана. Освен тоа, примената на одредбата со
која е регулирано убиството извршено со пречекорување на границите на
нужната одбрана е поповолна за сторителот бидејќи постои можност тој да
биде ослободен од казната што не би било можно кај квалификацијата
убиство на миг.
168
Наспроти тоа, проблемот може да се набљудува и од спротивен
агол: кривичното дело убиство на миг да го исклучи убиството
извршено со пречекорување на границите на нужната одбранa- lex
specialis derogat legi generali. Бидејќи, кога битието на одделно казнено дело
содржи обележја на нужната одбрана, не може да стане збор за нужна
одбрана туку за конкретното кривично дело.
Третиот начин би бил да се прифати дека убиството на миг може
да биде извршено со пречекорување на границите на нужната одбрана,
па затоа во овие случаи би требало паралелно да се применат двете
одредби и да се застане на становиште дека постои убиство на миг
извршено со пречекорување на границите на нужната одбрана. Ако го
прифатиме ова становиште, примената само на одредбата со која е уредено
убиството на миг би била неправедна за сторителот бидејќи и покрај
постоењето на сите елементи на убиство на миг овозможува тој да биде
казнет со казна построга од посебниот максимум за тоа дело. Ваквото
мислење го застапуваат поголем број автори, а сличен став зазел и
Врховниот суд на Хрватска во Одлуката Кж 1027/53, иако оваа одлука остана
осамена. Така, според некои автори кои го застапуваат последното
становиште (Zorica Kandić Popović), одредбите со кои е уредено убиството
на миг и пречекорувањето на нужната одбрана меѓусебно не се исклучуваат,
па оттаму би можеле да се комбинираат, односно двете одредби да се
применат истовремено. На пример, делото да се квалификува како убиство
на миг, а истовремено да се примени одредбата за пречекорување на нужната
одбрана со што би постоела можност за факултативно ослободување од
казна (Поповиќ 1991, стр. 60). Доколку го прифатиме ова становиште,
неминовно ќе се отвори прашањето за начинот на примена на одредбите од
општиот врз одредбите од посебниот дел, кренат на ранг на правна норма во
чл. 6 од Кривичниот законик: ―Одредбите од општиот дел на овој законик
важат за сите кривични дела определени во законите на Република
Македонија.‖, што значи дека одредбата од чл. 9 став 3 би можеле (би
морале, доколку се прифати овој став) да ја аплицираме врз одредбата од чл.
125 КЗМ. Всушност, одредбите од општиот и посебниот дел на кривичниот
законик се комплементарни и акцесорни, односно меѓусебно се дополнуваат
и надоврзуваат, бидејќи интегралниот систем на казненото право е
нераздвојна целина од општ и посебен дел, поврзани во номотехничка но и
во суштинска, материјална смисла. Одредбите од општиот дел имаат
интерпретативна функција и се применуваат посредно, преку ―оживување‖
на одредбите од посебниот дел. Сево ова е правно регулирано во чл. 6 КЗ. Од
тој аспект, законот дозволува примена на одредбата со која е регулирано
пречекорувањето на нужната одбрана во случај кога се исполнети и
елементите на законското битие на кривичното дело убиство на миг.
За Врховниот суд на РМ, изгледа дека ова прашање е целосно
депласирано, бидејќи ја негира можноста во конкретен случај да дојде до
169
поклопување на сите објективни и субјективни елементи на убиството на
миг и убиството извршено со пречекорување на границите на нужната
одбрана. Имено, тој во една постара одлука (Кж бр. 90/69) вели:
―Кривичното дело убиство на миг воопшто не може да се изврши со
пречекорување на нужната одбрана, бидејќи сторителот кој дејствува во
нужна одбрана сака од себе или од друг да го одбие истовремениот
противправен напад, а кај делото од чл. 136 КЗ поради состојбата на силна
раздразнетост или страв на миг одлучува да го лиши од живот лицето кое
претходно извршило напад, семејно насилство или му нанело тешка
навреда‖ (Збирка 1, бр. 39, стр, 38 во Каневчев 2002-2003, стр.215).
Се приклонуваме кон ставот кој го зазел Врховниот суд на РМ во
својата одлука по ова прашање, бидејќи сметаме дека станува збор за две
антагонистички поставени одредби чии елементи меѓусебно се
конфундираат и во никој случај не можат да бидат кумулативно да бидат
исполнети сите услови за да стане збор за примена на двете одредби
истовремено. Иако дел од теоретичарите во овој случај се повикуваат на
правилото in dubio pro libertate, самата определба ―in dubio‖ е сосема
беспредметна бидејќи станува збор за чиста ситуација-овие две дела навидум
се многу слични, но сепак се суштински различни и потребно е зголемено
внимание за да се увиди која била првичната цел на сторителот: дали да го
одбие нападот или да ја насочи својата агресија кон нејзиниот причинител.
Доколку ја имал првоспоменатата цел, тогаш не може да стане збор за
убиство на миг бидејќи основната идеја на законодавецот со пропишувањето
на член 125 КЗ не е да го привилегира одбивањето на нападот од себе или од
друг, туку силната раздразнетост во која западнал сторителот како резултат
на провокација предизвикана од жртвата која резултира со нејзино лишување
од живот.

Заклучни напомени

Со цел надминување на постојните дилеми од оваа област, освен веќе


наведените аргументи за неможноста убиството на миг да биде извршено со
пречекорување на границите на нужната одбрана, неодминливи се и
определени промени од номотехнички аспект по чија реализација значително
ќе се исчисти сликата која ги одразува законските битија на овие кривични
дела. Конкретно, со следната новела на КЗ би требало да се изврши
прецизирање на членот 125 со тоа што изрично ќе се предвиди кон кого би
можел да биде насочен нападот, упатена тешката навреда, односно кој би
можел да биде жртва на семејно насилство за истото да биде правно
релевантна основа за примена на правната квалификација убиство на миг.
Исто така, потребно е да се усогласат член 125 и член 9 во однос на
противправноста на нападот, која изрично е предвидена во член 9 но не и во
члeн 125 што создава дилеми во правната теорија и судската пркатика, иако е
170
повеќе од јасно дека во двете ситуации се бара противправност на нападот во
објективна смисла, односно ―нападот‖ кој произлегува од правно
овластување воопшто не се зема предвид при поставување на правната
квалификација убиство на миг, ниту пак убиство извршено со
пречекорување на границите на нужната одбрана.

Литература

Учебници, монографии, статии:


 В. Камбовски, Казнено право (посебен дел) , Скопје 2003;
 М. Аćimović, Прилог Разликовању убиства на мах од сличних дела,
Правни живот, бр. 4/1962;
 D. Simić, Разграничење измеѓу кривичног дела убиства у
прекорачењу нужне одбране и убиства на мах, ЈРРК, бр.1/1974;
 П. Марина, Дали лишувањето од живот на едно лице од страна на
сторител доведен во раздразнета состојба без своја вина од страна
на убиениот секогаш претставува кривично дело убиство на миг,
Правна мисла, бр. 3-4/1966;
 L. Nešić, Кривично дело убиства извршено прекорачењем нужне
одбране и кривично дело убијства на мах, 13 Мај, бр. 5/1978;
 Ј. Таhović, Коментар кривичног законика, Београд 1962;
 Б. Ćejović, Кривично право у судској пракси, посебни дело, Београд
1986;
 B. Zlatarić, Кривично право у практичној примени, Загреб 1958;
 S. Gifis, Law Dictionary, Woodbury, New York 1975;
 C. Howard, Provocation in Assault, The criminal Law Review, July,
London 1966;
 З. Томиќ, Криви Б. Златарично право, посебни део, Сарајево 2003;
 М. Каневчев, Годишник на Правниот факултет ―Јустинијан Први‖
во Скопје, Том 40, 2002/2003;
 Ј. Таhović, Кривично право, Посебни део, Београд 1995;
 D. Atanasković, Кривично право, Посебни део, Београд, 1978;
 Ј. Таhović, Кривично право, Посебни део, Београд 1961;
 М. Каневчев, Практикум за кривично право, Посебен дел, Скопје
2003;

Правни акти:
 Кривичен законик, Службен весник на РМ бр. 37/1996, 80/1999, 4/2002,
43/2003, 19/2004.

171
Dragan Stojanov

REGIMES FOR THE PROTECTION OF HUMAN FREEDOMS AND


RIGHTS WITH REVIEW OF MODEL IN MACEDONIA

Abstract: The history of mankind is a very important feature, and it's


continuing search for mechanisms and institutions to protect human rights. In this
paper it is following concepts or modes of protection: international (global) and
regional, with special attention to Macedonian constitutional concept. International
legal framework for the protection of human rights through established
international regime is part of international law on human rights. European
concept of human rights is a dynamic model to establish equilibrium, the higher is
rmnishte between absolute idea of human freedom and of the historical necessity
determined by the achieved level of social development. Macedonian concept is a
special kind of national protection regime created under the strong influence of
global and regional regimes.

Keywords: international, regional, national protection regime, human rights and


freedoms.

Драган Стојанов,
студент на втор циклус
на студии на ФДК

РЕЖИМИ ЗА ЗАШТИТА НА ЧОВЕКОВИТЕ СЛОБОДИ И


ПРАВА СО ПСОЕБЕН ОСВРТ НА МОДЕЛОТ ВО РЕПУБЛИКА
МАКЕДОНИЈА

Абстракт: Историјата на човештвото има една многу значајна


карактеристика, а тоа е континуираната потрага по механизми и институции
за заштита на човековите слободи и права. Во трудот станува збор за
следните концепти односно режими на заштита: меѓународниот (глобален) и
регионален, со посебен осврт на македонскиот уставен концепт.
Меѓународната правна рамка за заштита на човековите права преку
воспоставениот меѓународен режим претставува дел од меѓународното
право за правата на човекот. Европскиот концепт за човековите слободи и
права е динамичен модел за воспоставување рамнотежа, на се повисоко
рмниште, помеѓу апсолутната идеја на човековата слобода и конкретната
историска нужност детерминирана со достигнатиот степен на општествен
развој. Македонскиот концепт претставува посебен вид на национален
режим на заштита создаден под силно влијание на глобалниот и
регионалните режими.

172
Клучни зборови: меѓународен, регионален, национален режим на
заштита, човекови слободи и права.

Вовед

Заштитата на човековите слободи и права се одвива на: универзално


(глобално) регионално и национално.
Правната заштита на слободите и правата е поставена на внатрешен
и надворешен план. На внатрешен план правната заштита се остварува со
помош на внатрешното позитивно право на одредена земја, а на надворешен
план со помош на меѓународното право. Првиот облик е основен облик на
заштита, а вториот претставува облик во настанување (in statu nascendi)70.
"Од гледиште на споредбеното уставно право, облици на заштита на
основните слободи и права се следниве. Судска заштита, како основен облик
на заштита на сите слободи и права; уставно-судска заштита, како облик на
заштита на одделни слободи и права; омбудсманот или народниот
правобранител, како орган на заштита на слободите и правата во случај ако
тие се повредени со актите на државната администрација; и парламентарната
контрола во остварувањето на слободите и правата што се врши од страна на
определени комисии или други работни тела на претставничкото тело. Во
современиот свет доминира правната заштита на слободите и правата од
страна на редовните судови, бидејќи овој облик се покажа во практиката
како најефикасен и најобјективен облик на заштита на човековите слободи и
права".71

1.Меѓународен (глобален) режим на заштита на човековите


слободи и права

Меѓународниот систем за заштита на човековите права познат или


меѓународно-правната заштита на правата на човекот, претставуваат "израз
на реакција за правата на човекот во однос на страдањата, претрпени во

70
Ц. Цветковски, Човекови права, Прва книга, Извори, институции и процедури,
Каритас, Скопје, 1999 година, стр. 41-43.
71
С. Шкариќ, Уставно право втора книга, Унион трејд, Скопје, 1995 година, стр. 226-
227.
173
Втората светска војна"72, но и како глобална потреба од "напуштање на
концептот на ексклузивна јурисдикција на државите во однос на правата на
човекот на граѓаните и воспоставување на ефективен систем за меѓународна
заштита на правата на човекот, како суштествен предуслов за глобалниот
мир, за стабилноста и за прогресот"73.
Меѓународната правна рамка за заштита на човековите права преку
воспоставениот меѓународен режим претставува дел од меѓународното
право за правата на човекот, сфатено како "збир од норми содржани во
современите меѓународни конвенции и договори, во кои државите преземаат
обврски да ги признаат, да ги почитуваат, да ги заштитуваат и да ги
гарантираат – специфичните права на своите граѓани во рамките на нивната
територија."74 Покрај конвенциите и договорите75, како ексклузивни
меѓународни правни извори, во заштитата на човековите права посебна
важност имааат и "обичајот" и "спогодбите", како "дополнителни" или
"помошни извори", каде што спаѓаат: генералните принципи на закон, како
што се прифатени од цивилизираните нации; правосудните одлуки на
меѓународни судови и трибунали; проучувањето од највисоки публицисти
од различни нации и резолуциите на Генералното собрание на ООН76.
Кога зборуваме за меѓународната заштита на човековите права на
глобално ниво посебна улога има создавањето на глобалната, светската
Организација на обединетите нации, како во однос на стандардите кои ги
воспостави во нејзините документи, така и во втемелувањето на
институциите за заштита на човековите права, така што "и покрај тоа што
поминаа многу години од создавањето на оваа организација и денес,
академските, научните и експертските кругови во објаснувањето на
глобалниот систем на меѓународна заштита на човековите права поаѓаат од

72
Љ.Д.Фрчкоски, Меѓународно право за правата на човекот, Магор, Скопје, 2001
година, стр. 81.
73
United Nations Action in the Field of Human Rights – United Nations, New York and
Geneva, 1994, p. 1.
74
Љ.Д.Фрчкоски, Меѓународно право за правата на човекот, Магор, Скопје, 2001
година, стр. 11.
75
Статутот на Меѓународниот суд на правдата во член 38.1, како извори на
меѓународното право, кои ќе применува судот, ги наведува следните: меѓународни
конвенции, било општи или посебни, во кои се установени уреби што се особено
признати од државите во спорот; меѓународен обичај, како доказ за општата
практика прифатена како закон, општи принципи на законот признати од
цивилизираните народи и според одредбите од член 59, правосудни решенија и
поучување од високо квалификувани публицисти од различни нации, как помошни
средства за одредување на уредбите на законот.
76
К. де. Ровер, Во служба за заштита
174
историското значење на Повелбата на Обединетите нации."77 Со Повелбата
беа воспоставени "правните и концептуалните основи на меѓународното
право за правата на човекот"78 и потврден "општиот меѓународен интерес за
правата на човекот."79 Промовирајќи го меѓународниот карактер на
човековите права и нивната меѓународна заштита, Повелбата воспостави
глобален систем во рамките на ООН сочинет од органи80 и тела81 кои
располагаа со значајни меѓународни инструменти за човековите права. Кога
се во прашање случаи на грубо кршење на човековите права, овој систем -
спроведува испитување според резолуциите на Економско – социјалниот
совет: 728F, 1235 и 1503.
"Од гледиште на меѓународното право, правната заштита на
слободите и правата претежно се остварува во превентивна форма како
мониторинг или како преземање на определени санкции од страна на
меѓународната заедница против државата членка на ООН, ако таа пошироко
ги крши слободите и правата"82.
Покрај Повелбата на ООН, свое меѓународно значење како
меѓународни извори на стандарди за заштита на човековите права, имаат и:
-Универзалната декларација за човекови права83, претставува "општ
стандард кон кој треба да се стремат државите членки во нивното сопствено
законодавство и практика заради постигнување на целите дефинирани во
неа" и затоа "често и е придаван карактерот на обичајно меѓународно право
заради фактот што ги утврдува стандардите што морално и политички ги

77
Повелбата е усвоена на 26 јуи 1945 година, а стапила на сила на 24 октомври 1945
година.
78
Buergnthal T., International Human Rights, 1988, p. 18.
79
L. Henkin, International Law: Politics, Values and Functions, Vol. IV, 1989, p. 21.
80
Од посебно значење е улогата на Советот за безбедност (посебно за мирољубиво
решавање на меѓународни спорови кои го загрозуваат меѓународниот мир и
безбедност); Генералното собрание (кое има овластување да расправа за секое
прашање поврзано со меѓународниот мир и безбедност); Економско-социјалниот
совет (овластен е да формриа комисии за економски и социјални области и за
промовирање на човековите права и сл.) во чии рамки се вклучуваат: Комисија за
статусот на жените, Комисија за човековите права и Комитет за економски,
социјални и културни права; Канцеларијата на Високиот комесар за човекови права
81
Значајни се следните работни групи на Комисијата за човекови права: работна
група за присилно или недоброволно исчезнување работна група за произволен
притвор, како и специјални известувачи за: тортура и други свирепи, нехумани или
понижувачки однесувања или кзанувања, вонзаконски, групни или произволни
екзекуции, верска нетолеранција, платеници, насилство спрема жени и др.
82
С. Шкариќ, Уставно право, Унион трејд, 1995 година, Скопје, стр. 227.
83
Усвоена од Генералното собрание на ООН, 1948 година,
175
обврзуваат сите цивилизирани држави во нивниот сопствен третман на
материјата на човековите права"84.
-Меѓународниот пакт за граѓанските и политичките права,85 како
правно-задолжителен акт за државите кои го ратификувале, има посебно
значење во имплементирањето правни стандарди кои се однесуваат на
забраната на лишување од слобода заради долг, правото на лицата лишени
од слобода да бидат третирани хумано и со почит кон нивната личност и
достоинство, правата на детето, правата на етничките, религиозните и
јазичните малцинства. На овој начин овој меѓународен документ предвидува
групни и колективни права, кои се изразени низ формулацијата "секој има
право...", "никој не смее да биде подложен на...."
-Меѓународниот пакт за економските, социјалните и културните
права,86 претставува стандард кон кој државите се обврзани да се стремат,
на начин и со динамика која произлегува од нивното право слободно да
одлучуваат за своите економски, социјални и културни системи, при што ги
утврдува следните права: правото на работа, правото на правични и поволни
услови за работа, правото на синдикално здружување, правото на социјална
заштита, заштита на фамилијата и мајчинството и децата, право на соодветен
животен стандард, право на здравствен стандард, право на образование и
право на партиципација во културниот живот и уживање на придобивките на
научниот прогрес. Човековите права во пактот се доведени во релација со
државите – страни на овој пакт (кои држави "го признаваат правото"... или
"се обврзани да обезбедат"), а не кон индивидуите. Со ваквиот пристап се
потврдува третманот на граѓанските и на политичките права како
легалистички права (за чија имплементација е доволна само нивната
предвиденост во законот).
Конвенција за превенција и казнување на злосторството на геноцид87,
нормира специфична "правна обврска за држаавите членки, а тоа е во
сопственото законодавство да предвидат одредби со кои геноцидот ќе се
третира како кривично дело и со кои ќе се казнуваат неговите сторители"88

84
Ц. Цветковски, Човекови права, Прва книга, Извори, институции и процедури,
Каритас, Скопје, 1999 година, стр. 41-43.
85
Усвоен е на 16 декември 1966 година од страна на Генералното собрание на ООН,
а стапил на сила на 28.03.1976 година.
86
Усвоен е на 16 декември 1966 година од страна на Генералното собрание на ООН.
87
Усвоена е на 9 декември 1948 година од страна на Генералното собрание на ООН.
Во релација со оваа конвенција е Конвенцијата за незастарување на воените
злосторства и на злосторствата спрема човештвото, донесена во 1968 година од
страна на Генералното собрание на ООН.
88
Ц.Цветковски, стр. 50.
176
-Меѓународна конвенција за елиминирање на сите облици на расна
дискриминација89 ги воспоставува клучните меѓународни стандарди за
рамноправност меѓу различните раси т.е. за елиминација на расната
дискриминација90. Кога се во прашање човековите права многу значајно е да
бидат посебно почитувани овие стандарди од страна на органите надлежни
за спроведување на законот. За таа цел конвенцијата во член 2 (в) бара
активен однос и постојана ревизија на законските решенија и на политиката
при нивната имплементација, како и обврска државите потписнички да
спроведат политика за елиминирање на сите форми на расната
дискриминација (член 2).
-Конвенција против тортурата и другите видови на суров, нечовечен и
понижувачки третман91, донесена е со цел да се втемелат стандардите за
казнување на тортурата што ја практикуваат припадниците на разни државни
органи во вршење на нивните должности,а посебно на припадниците на
безбедносниот сектор кои се овластени да применуваат посебни мерки и
активности со кои се доведува во прашање корпусот на човекови слободи и
права.
-Кодекс за однесување на лицата одговорни за примена на законот 92 кој
поаѓајќи од "природата на функциите чија цел е примена на законот заради
одбрана на јавниот ред и начинот на кој тие функции се вршат имаат
директно влијание на квалитетот на животот, како на поединецот, така и на
општеството во целина", предвидува "лицата одговорни за примена на
законот мора секогаш да ја вршат задачата што им ја налага законот", "да го
претставуваат општеството во целина, да одговараат на неговите потреби и
да бидат одговорни пред него", дека вистинското почитување на моралните
норми зависи од тоа дали постои добро осмислен правен систем, кој е
прифатен од страна на народот и кој е од хуман карактер", "дека секое лице
одговорно за примена на законот е дел од системот на казненото право" и
"дека сите служби одговорни за примена на законот мораат, за да одговорат
на основната задача на својата професија да си наметнат самодисциплина" и
"дека постапките на лицата одговорни за примена на законот мора да бидат
службено контролирани од страна на комисија за испитување, министерство,
јавно обвинителство, судство, омбудсмен, комитет на граѓани или од

89
Усвоена во 1965 (стапила на сила во 1969 година) од страна на Генералното
собрание на ООН. Во тесна врска со оваа конвенција е Конвенцијата за борба против
апартхејдот, усвоен а од Генералното собрание на ООН на 30 ноември 1973 година,
каде апартхејдот е прогласен за злосторство против човештвото и меѓународното
право.
90
Паралелно со оваа, свое значење во изминатиот период има и Меѓународната
конвенција за спречување и казнување на апартхејдот од 1973 година.
91
Усвоена на 10 декември од страна на Генералното собрание на ООН.
9292
Усвоен на 17 декември 1979 година од страна на Генералното собрание на ООН.
177
поголем број на тие граѓани, или од страна на некој друг контролен орган".
Овој кодекс во форма на препорака Генералното собрание "го упатува до
владите позитивно да се изразат за неговата примена во рамките на
националното законодавство и практика, како збир на принципи кои лицата
одговорни за примена на законот мораат да го почитуваат".
-Начела на медицинска етика кои се применуваат на здравствениот
персонал, особено на лекарите, во заштитата на затворениците и
лицата во притвор од мачење и други свирепи, нехумани или
понижувачки казни или постапки93, кои се донесени со цел во таа област
да се утврдат нови норми кои ќе мора да ги применува здравствениот
персонал, особено лекарите и службениците во државните служби што ќе ја
обезбеди заштитата на затворениците и лицата вопритвор од мачење и други
свиренпи, нехумани или понижувачки казни или постапки.
-Декларација за основните принципи на правдата во врска со жртвите
на криминалните дејствија и жртвите на злоупотребите на власта94 во
која се дефинирани жртвите на криминалот "кои поединечно или колективно
претрпеле штета", пристапот кон жртвите (судската заштита: "жртвите имаат
право да се жалат кај судските органи и да добијат надоместок за штетата
која ја претрпеле, како што тоа го предвидува националното законодавство"
и "вонправни постапки на средување на споровите, вклучувајќи го и
посредувањето, арбитражата и практиката на обичајното право или
автохтоната практика на правдата, ако е тоа потребно, треба да се користат
да се олесни помирувањето и да бидат обештетени жртвите"), реституцијата
("да се изрече како мерка во кривичните работи, кон другите казни"),
обештетување и услуги на жртвите.
-Стандардни минимални правила за постапување со затвореници95, чија
цел "не е детално да се опишат некој вид систем на извршување на казната
во казнените институции. со нив единствео се сака да се постават
општоприфатените принципи за извршување на казната и практиката во
постапувањето со затворениците, врз основа на денешното сфаќање и
според основните претпоставки на најдобрите современи системи".
-Збир на минимални правила за заштита на малолетниците лишени од
слобода, "имаат за цел да се востановат минимални норми за третманот на
малолетниците лишени од слобода, кои се компатбилни со нивните
индивидуални права и основни слободи. Тие се засновани врз идеите и
сознанијата вопоглед на посебнит потреби на малолетниците и нивната

93
Усвоени од страна на Генералното собрание на ООН на 18 декември 1982 година,
со резолуцијата 37/94.
94
Усвоена од страна на Генералното собрание на ООН на 29 ноември 1985 година,
со резолуцијата 40/34.
95
Правилата се прифатени на Првиот конгрес на ООН за превенција на
криминалитетот и престпништвото, во 1955 година во Женева.
178
чувствителност, а врз принципите според кои актот на затворањето на
малолетниците не смее да ги ззголеми страдањата што се неразделиви од
чинот на лишувањето од слобода".
-Основни принципи за употреба на сила и огнено оружје, прокламираат
дека истите "треба да се земаат во предвид и да се почитуваат од страна на
владите во рамките на нивните националнни законодавства и практики и со
нив да се запознаат службените лица што го спроведуваат законот како и
други лива на пример, судии, обвинители, адвокати, членови на изврши
органи, законодавството и јавноста"96.
Меѓународниот суд на правдата,
Тела воспоставени со меѓународните извори:
 Комитет за човекови права (Меѓународен пакт за граѓански и
политички права)
 Комитет за економски, социјални и културни права (Меѓународен
пакт за економски, социјални и културни права
 Комитет за елиминирање на расна дискриминација (Меѓународна
конвенција за елиминирање на сите облици на дискриминација)
 Комитет за елиминирање на дискриминација на жените
(Конвенција за елиминирање на сите облици на дискриминација
на жените)
 Комитет против измачување (Конвенција против измачување и
други свирепи, нехумани или понижувачки однесувања или
казнувања)
 Комитет за правата на детето(Конвенција за правата на детето)

Основни карактеристики на моделот на контролни механизми


предвиден на глобално ниво со фундаменталните меѓународни договори за
правата на човекот се: а) формирање на специјализирани (мониторинг) тела
(во секоја од специфичните области опфатени со договорите) надлежни да
ја следат имплементацијата на меѓународниот договор; б) редовни обврски
за известување на државите – договорни страни на меѓународните договори,
со претпоставка дека разгледувањето на таквите извештаи ќе води кон
дијалог меѓу државата – договорна страна и мониторинг телото воспоставено
со меѓународниот договор, со цел прогресивно да се подобри исполнувањето
на преземените обврски; в) лимитирана ефиканост на постапките за

96
Основни принципи за употреба на сила и огнено оружје, усвоени на Осмиот
Конгрес на ООН за спречување на злосторства и однесување на прекршителите,
Хавана, Куба, 27.08.-07.09.1990 година.
179
индивудуални и "држава против држава" петиции; г) отсуство на судски или
квазисудски карактер на одлуките што ги донесуваат мониторинг телата.97

2.Регионални режими за заштита на човековите права

Регионалните режими за заштита на човековите права претставуваат


посебен облик на меѓународна заштита кој е познат во уставното право и
меѓународното право за правата на човекот. Овие режими "ги надополнуваат
глобалните режими за човековите права, а го опфаќаат доменот на потесни и
похомогени групи држави и, преку чии норми и процедури се покриваат
одредени специјализирани права98. Нивното настанување и развивање е
последица на испреплетеноста на денешните општества која "доведува
постепено до заемно оплодување и испреплетување на постојните
национални култури и културни традиции, со што класичниот каталог на
човекови права и механизми за нивно остварување, содржан во постојните
меѓународни документи, добива нови содржини и димензии. Пред се, тоа се
однесува на можноста поединецот непосредно да оствари заштита на своите
права пред меѓународна институција од судски карактер. Со тоа е потврдена
готовноста на државите на одреден регион во светот да ограничат дел од
своите права во корист на што поефикасна и делотворна заштита на
човековите права"99.
Европскиот режим на заштита на човековите права втемелен врз
концептот на човековите слободи и права во ЕУ, кој претполага "единствен
пристап кон основните слободи и права" кој е нужен предуслов за нејзино
опстојување "само ако е обезбедено обедначено ниво на нивно признавање и
заштита во сите држави – членки и само ако во подрачјата во кои има
исклучителни функции може се повеќе да ја проширува и јакне нивната
позиција и да го подига степенот на нивната заштита, вршејќи повратно
влијание врз државите - членки"100. Постојат неколку значајни елементи кои
ја сочинуваат правната рамка на европскиот режим на заштита на човековите
права и тоа:
- Основни уставни вредности на Унијата дефинирани во чл 2 од
Уставот за ЕУ: почитување на човековото достоинство, слободата,

97
P. Alston and J. Crawford, The Future of UN Human Rights Treaty Monitoring, 2000, p.
2, во: Љ. Д.Фрчкоски и др., Меѓународно јавно право, Табернакул, Скопје, 1995
година, стр. 125.
98
З. Катру
99
Љ.Д.Фрчкоски и др., Меѓународно јавно право, Табернакул, Скопје, 1995 година,
стр. 116-117.
100
В. Камбовски, Правда и внатрешни работи на Европската унија, 2-ри Август С,
2005 година, стр. 147.
180
демократијата, еднаквоста, владеењето на правото и почитувањето на
човековите права, како вредности што се заеднички за државите –
членки во општеството на плурализам, толеранција, правда,
солидарност и недискриминација;
- Универзалните вредности на човековото достоинство,
слободата, еднаквоста и солидарноста, демократијата и правната
држава, европскиот простор на слобода, безбедност и правда,
прокалмирани во Преамбулата на Повелбата за основните права на
ЕУ од 2000 година101.

Посебно значење во досегашната практика на заштита на човековите права


имаат:
а) Интерамериканскиот режим за човекови права т.е. режим за човекови
права нормативно е воспоставен со Американската декларација за правата на
човекот од 1948 година и Американската конвенција за човекови права од
1969 година.
Неговата јурисдикција го опфаќа подрачјето на суверените држави кои
ја акцептираат таа надлежност (тука влегуваат сите суверени држави на
САД). Институционално, овој систем активностите кои се однесуваат на
заштита на човековите права, ги операционализира преку
Интерамериканската комисија за човекови права102 (создадена 1959 година,
со задача да ги промовира почитувањето и заштитата на човековите права) и
Интерамериканскиот суд за човекови права103 (создаден 1980 година, и има
спорна јурисдикција и јурисдикција да дава советодавно мислење).
б) Африкански регионален режим за заштита на човекови права
Нормативна рамка на овој облик на регионален режим за заштита на
човекови права претставува Африканската повелба за човековите и
народните права104 од 1981 година и е воспоставен во рамките на

101
http://europa.eu.int/comm/justice.
102
Комисијата може да спроведува проучувања во земјата и теренски истражувања и
да прима индивидуални петиции во кои се наведуваат кршењата на правата
содржани воДекларацијата. Таа може да испитува меѓудржавни поплаки и
индивидуални петиции, за разлика од Судот, кој постапува по случаи кои до него ги
упатуваат Комисијата или заинтересираните држави.
103
Индивидуи немаат право да упатат случај до Судот. Во спорн случаи пресудата
на Судот е дефинитивна и не е предмет на жалба. Државите – старни на
Конвенцијата се обврзуваат да се повинат на пресудата на Судот во секој случај во
кој тие се страни (член 68 (1)). Судот е овластен да доделув финансиска
компензација за повредени права и/или слободи, како и да нареди правен лек за
ситуацијата што создала кршење на таквото право или слобода (член 63 (1)).
104
Оваа повелба уште е позната како Банџулска повелба, како резултат на местото на
нејзиното прифаќање – Банџул – Гамбија и нејзиното значење се состои во тоа што
181
Организацијата на африканското единство (Organization of African Units-
OAU). Оваа Повелба ги има следните карактеристики105: прокламирање не
само права ( право на живот, слобода, безбедност, како на пример што е
случајот со Европската конвенција), туку и должности ( спрема семејството
и општеството, должност да се почитуваат и спрема луѓето да се однесуваат
без дискриминација) и ги кодифицира не само индивидуалните права, ами и
правата на луѓето (еднаквост, право на постоење, право на
самоопределување итн.), освен граѓанските и политичките права содржи
економски, социјални и културни права, остава простор за можност
државите – страни да вградат (пообемни) рестрикции и/или ограничувања на
заштитените права, се однесува и на меѓудржавните жалби и на
индивидуалните комуникации.
в) Азија и Пацификот. Азија и Пацификот се уникатен географски
регион дефиниран од ОН зкој не поседува сопствен систем за заштита на
човекови права. Се истакнуваат повеќе причини и фактори поради кои
постои оваа состојба, како што се следните: "отсуство на регионални
политички групирања (ОАЅ, ЕУ итн.), кои даваат импулс за создавање
надзор над системот за човекови права; огромната пространост и различност
(различна религија, политичко, социијално, културно или историско минато
и непостоење на личен идентитет".106

3.Уставни основи на режимот за заштита на слободите и


правата на човекот и граѓанинот во Република Македонија

"Сите устави, без оглед на содржината на човековите права, кои ги


гарантираат, без оглед колку добро се напишани, остануваат обични
декларации на добра волја или едноставно желба, доколку не предвидуваат
уставни механизми за нивна заштита. Задачата на овие механизми е да го
претворат правото во резултат, декларацијата на човековите права во
реалност, да обесхрабрат и да спречат кршење на човековите права и да

прави диференцијација меѓу колективните или народните права од една страна и,


индивидуалните слободи, од друга, при што ги додава и правата на развој и мир.
105
К.де Ровер, Во служба за заштита, Човековите права и хуманитарното право за
полициските и безбедносните сили, МКЦК, 1998 година, Скопје, стр. 93-94.
106
К.де Ровер, Во служба за заштита, Човековите права и хуманитарното право за
полициските и безбедносните сили, МКЦК, 1998 година, Скопје, стр. 97.
182
обезбедат заштита, доколку дојде до кршење на некое право."107 Д.
Тумановски108, заштитата на човековите права ја дели во две категории:
а) заштита против конкретно кршење на правата (индивидуален
акт или пропуштање да се дејствува, од страна на извршната власт) и
б) заштита од општите правила усвоени од страна на
законодавната власт или донесени од страна на извршната власт
(контрола на уставноста).
Република Македонија, со ратификацијата на меѓународните
документи за човековите права, се обврзува да ги применува меѓународните
норми и е одговорна за злоупотреби на меѓународното право за правата на
човекот извршени од страна на лица кои припаѓаат на нејзините
институции.
Уставот на Република Македонија не содржи одредба, со која
гарантира посебно право на судска заштита меѓу личните и политичките
права, туку меѓу гаранциите на основните слободи и права определува дека
секој граѓанин може да се повика на заштита на слободите и правата,
утврдени со Уставот пред судовите и пред Уставниот суд на Република
Македонија во постапка заснована врз начелата на приоритет и итност. Оваа
слабост на Уставот е "поправена" во Законот за судовите109. Овој закон
содржи одредба, според која судовите ги штитат слободите и правата на
човекот и граѓанинот, како и правата на другите правни субјекти, доколку
тоа, според Уставот, не е во надлежност на Уставниот суд на Република
Македонија. Овој член определува опша надлежност на судовите за заштита
на човековите права. Уставниот суд на Република Македонија е надлежен за
заштита само на неколку човекови права.110
Имајќи го вид карактерот на оваа уставна норма, со која се
воспоставува уставен основ за генерална (општа) надлежност на судовите во
областа на заштитата човековите слободи и права, истовремено произлегува
дека Уставниот суд има специјален ексклузивитет во остварување на уставна
заштита на следните човекови права: слобода на уверувањето, совеста,
мислата, политичкото здружување и дејствување, забрана на дискриминација
на граѓаните врз основа на полот, расата, верската, националната,
социјалната и политичка припадност. Уставниот суд на РМ слободите и
правата на човекот и граѓаниот ги штити на два начина: со оценување на
уставноста на законите и уставноста и законитоста на другите прописи и
општи акти (апстрактен спор) и со поништување на конечен правосилен
поединечен акт со кој се повредуваат слободата на мислата и слободата на

107
Д. Тумановски, Независно судство во функција на заштита на правата и
слободите на човекот, "Софија", Богданци, 2007 година, стр. 365.
108
стр. 366.
109
Закон за судовите, Службен весник на Република Македонија, бр. 26/1995 година.
110
Д. Тумановски, спомнат труд, стр. 366-367.
183
уверувањето, слободата на јавен говор, слободата на политичкото
здружување и правото на еднкавост (конкретен спор). Со првиот начин,
Уставниот суд слободите и правата ги штити на посреден начин – со
укинување или поништување на општиот правен акт со кој се повредуваат
слободите и правата in abstracto. Со вториот начин, Уставниот суд пружа
непосредна заштита со укинување или поништување на конечниот и
правосилниот поединечен акт со кој наведените четири слободи и права се
повредуваат in concreto.
И покрај тоа што Уставот на РМ со една генерална гаранција упатува
на судската заштита на слободите и правата како целина, сепак понатаму таа
е конкретизирана во Законот за судовите111 кој посебно внимание посветува
на заштитата на човековите слободи и права и тоа со следните одредби:
-Член 2 ст. 2 Судиите во примената на правото ги заштитуваат човековите
слободи и права.
-Член 3: Целите и функциите на судската власт опфаќаат: непристрасно
применување на правото независно од положбата и својството на странките;
заштита, почитување и унапредување на човековите прав и основни слободи,
обезбедување еднаквост, рамноправност, недискриминација по кој било
основ и обезбедување правна сигурност врз основа на владеење на правото.
-Член 4: Судот одлучува во постапка пропишана со закон: за правата на
човекот и граѓанинот и правно заснованите интереси, за споровите меѓу
граѓаните и другите правни субјекти, за кривични дела и прекршоци и за
други работи што со закон се ставени во надлежност на судот.
-Член 5: (1) Судовите ги штитат слободите и правата на човекот и
граѓанинот и правата на другите правни субјекти доколку тоа според
Уставот не е во надлежност на Уставниот суд на Република Македонија, (2)
На граѓаните и другите прави субјекти им се гарантира судска заштита во
однос на законитоста на поединечните акти на органите на државната управа
или организации и други органи што вршат јавни овластувања.

-Член 6: (1) Секој има прво на еднаков пристап пред судот во


заштитата на неговите права и правно засновни интереси. (2) При
одлучувањето за граѓанските права и при одлучувањето за кривичната
одговорност, секој има право на правично и јавно судење во разумен рок
пред независен и непристрасен суд основан со закон. (3) Никому не може да
му биде ограничен пристапот пред судовите во заштитата на основите права
и слободи поради недостиг на материјални средства

111
Закон за судовите (Службен весник на РМ, бр. 58/06).
184
4.Заклучок

Човековите права имаат посебно место во европската уставност и


тие го сочинуваат суштествениот дел на содржината европскиот устав, преку
т.н. кластер на традиционалните уставни елементи, каде што влегуваат и
човековите слободи и права и нивната заштита. Денес, "она што е ново во
последниот бран на судско-уставниот активизам во ЕУ е интензивираната
активност на Унијата на планот на заштитата на основните човекови права
каде што државите-членки на Унијата покажуваат заедничка основа, но исто
така и различни уставни традиции и размислувања"112.
Поставувањето интегрален и ефикасен систем на инструменти и
механизми за имплементација на стандарди е подредено на неколку
постулати: тој да биде заснован врз сеопфатна анализа на достигнатото
рамниште на остварување на основните слободи и права, детерминирано со
констелацијата на општествени, политички, економски и културни услови и
односи; да обезбеди примена, со нужното приспособување кон
спефицичностите на националниот правен систем, на европските и
меѓународните документи за основните слободи и права.

5.Користена литература

1.Ц. Цветковски, Човекови права, Прва книга, Извори, институции и процедури,


Каритас, Скопје, 1999 година.
2.С. Шкариќ, Уставно право втора книга, Унион трејд, Скопје, 1995 година.
3.Љ.Д.Фрчкоски, Меѓународно право за правата на човекот, Магор, Скопје, 2001
година.
4.United Nations Action in the Field of Human Rights – United Nations, New York and
Geneva, 1994.
5.L. Henkin, International Law: Politics, Values and Functions, Vol. IV, 1989.
6.P. Alston and J. Crawford, The Future of UN Human Rights Treaty Monitoring, 2000.
7.В. Камбовски, Правда и внатрешни работи на Европската унија, 2-ри Август С,
2005 година.
8.К.де Ровер, Во служба за заштита, Човековите права и хуманитарното право за
полициските и безбедносните сили, МКЦК, 1998 година, Скопје.
9.Д. Тумановски, Независно судство во функција на заштита на правата и слободите
на човекот, "Софија", Богданци, 2007 година.
10. Закон за судовите, Службен весник на Република Македонија, бр. 26/1995
година.
11. Т. Каракамишева, Европскиот институционализам – состојби и дилеми, Правник,
бр. 194/2008 година.

112
Т. Каракамишева, Европскиот институционализам – состојби и дилеми, Правник,
бр. 194/2008 година, стр. 43.
185
M.Sc Marina Kocareva Ranisavljev, Beograd
E-mail:vtts@eunet.yu

CHALLENGES OF NEW TECHNOLOGIES IN THE FASHION


INDUSTRY

Abstract: In 1960 Paco Rabanne imagined the clothes in the future as rays of light
around bodies. Fashion laboratories in the 21st century create ―intelligent clothes―
that cool down, warm up, the clothes that are transformed in a second according to
one‘s needs, the clothes that change shape, colour and texture, like a chameleon.
With the aid of high technologies and digital projections, such as ―blue screen‖
special effect, clothes become transparent, even invisible, they blend with the
urban environment or blue sky. Fashion goes beyond the boundaries of an endless
visual game, it becomes almost imaginary, but it still remains an eternal
inspiration for future research.
Keywords: future, technology, fashion, fashion industry

М-р Марина Коцарева Ранисављев


ДТМ Висока текстилна струковна школа за дизајн технологију и
менаџмент
Београд, E-mail:vtts@eunet.yu

ПРЕДИЗВИЦИТЕ НА НОВИТЕ ТЕХНОЛОГИИ ВО МОДНАТА


ИНДУСТРИЈА

Резиме: Пако Рабан во своите футуристички визии 1960. година облеката ја


замислуваше како сноп на светлоста обвиена околу телото. Модните
лаборатории во XXI век создаваат »паметна облека«, која разладува, загрева,
во момент се модификува спрема потребата на човекот, го менува својот
облик, бојата и текстурата, како камелеон. Со примена на високите
технологии и дигиталните проекции како што е специјалниот ефект
»синиот екран« (blue screen), облеката станува транспарентна, дури и
невидлива, се вклопува во урбаниот крајолик или се спојува со небеското
плаветнило. Модата ги надминува границте на бескрајната ликовна игра,
станува готово имагинарна, но и останува вечна инспирација за идните
истражувања.
Кључне речи: футур, технологија, мода, модна индустрија
186
1. » ПАМЕТНA ОБЛЕКА «

Во својата колекција за пролет/лето 2000. дизајнерот Хусеин Чалајан


(Hussein Chalayan) прикажа модел кој што на волшебен начин го менуваше
својот облик. Тоа го постигна така што во порабите на моделот заши тенка
електрична жица која под дејство на електрицитет предизвикуваше покрети.
Моделот кој имаше едноставен облик во момент се претвораше во разиграна
форма. Овој футуристички пристап кон модниот дизајн повеќе се граничи со
научна фантастика отколку со иновативните модели на претапорте линиите.
Креативниот подвиг на Чалајан, беше, сепак, прво и единствено
прикажување на можноста да се применат »паметните« материјали во
доменот на високата мода. Атрибутот »паметни« се односува, пред се, на
низ материи који под дејствие на надворешните стимуланси – топлотата,
светлоста, електрицитетот, магнетните сили, го менуваат својот облик,
бојата, молекуларната структура па и функцијата. Понекои материјали веќе,
ги земаме «здраво за готово», на пример, фишбајните во вешот кои после
машинско перење повторно се враќаат во првобитен облик, или пак, наочари
који можат да се згужваат и згмечат, а само миг потоа да се вратат во
оригиналната форма. Овие предмети направени се од SМА, смеса со
меморија на форма. За изработка на заштитна облека веќе се користат
полиуретани со меморија на обликот, тканина која штити од екстремни

1. Хусеин Чалајан пролет/лето 2000


187
температури, водоотпорна е, отпорна на ветер, а сепак на телото му
овозножува »дишење«. Данес се истражуваат можностите на магнетно-
реолошките и феромагнетните флуиди во текстилните влакна, кои тренутно
би можеле да ја изменат цврстината, да од флексибилни станат ригидни и
обратно. За потреба на американската војска се истражува и примената на
нанотехнологија со која би се создал специфичен панцир, чија структура во
момент би можела да се претвара од мека во цврста со што би добил
заштитна форма. Флуидите би требало да се »пакуваат« во најфини гумени
проводници, који би се соткале во самата тканина и чија конзистенција,
потоа, под контрола на магнетното поле би се менувала до одредена
цврстина. Ноќе, во темна улица, нашата облека би можела да стане
непробоен панцир, отпорен на било кое непожелно дејствие. Ваков вид на
трансформација би бил корисен и при секојдневно облекување, кога на
пример, би посакале да формалната работна облека се претвори во
неформална, casual варијанта.

2.Хусеин Чалајан, футуристичка мода и Е – текстил

188
Денес, текстилната индустрија води во однос на комерцијализација на
нанотехнологијата. Модните конзументи релативно брзо ќе дојдат во
контакт со нанотехнологија преку нови видови на текстил кои ги
произведуваат фабриките како, на пример, »Nano-Тесh« и »Schoeller«. Тие
тканини изгледаат и делваат исто како и сите други, но се отпорни на флеки,
не се гужваат, дури и ги уништаваат бактериите. Поради отпорноста на
нечистотии, не им е потребно често перење и еколошки се поприхватливи.
Со примена на нанотехнологија дури и најфините текстилни влакна можат да
содржат сензори кои вршат детекција на топлотните или светлосните
промни, да регистрираат промени на притисокот, влагата, дури и стрес, и
компјутери који иницираат и ускладуваат одредени наномеханизми.
Со технолошкиот развој и трансферот на футуристичките
материи во текстил, облеката би можела да стане мултифункционална, би
можела да ја менува својата боја, облик, текстура, големина, совршено да
стои и да штити во сите временски услови. За да заживеат таквите идеи,
променливата облека мора да ги задоволи и традиционалните барања, да
биде удобна, лесно да се одржува, да биде отпорна, но и достапна. Тоа
секако не се мали барања. Високите технологии укажуваат на можно
остварување на футуристичките сништа, но се додека модните дизајнери не
ги прифатат и не го вклучат својот креативен потенцијал, ке останат само
предмет на истражување, далеку од потребите на обичниот човек.

2. ВИРТУЕЛНА СТВАРНОСТ

Технолошката револуција овозможи поглед кон иднината и иницира


многу прашања и претпоставки во однос на идниот животен простор, идните
желби и потреби на човекот. Во футуристичките визии сугериран е неговиот
изглед начинот на комуникација и начинот на живеење. Познатиот креатор
Пако Рабан покуша сето тоа да го предскаже 1969. година. »Кој знае во
иднина, каква ќе биде облеката? Можеби телото ќе се бои и декорира со
спрејови место со пигменти како во дамните времиња; можеби жената ќе
облече транспарентна газа која како епидерм ќе се припива врз нејзиното
тело, или дури светлосен сноп, кој ќе ја менува бојата под дејство на
сонцето или пак расположението....« Иако некои предвидувања сеуште не
се остварија, бројни технолошки откритија веќе се дел од нашето
секојдневие. Современите откритија укажуваат на потполно нови методи во
модната индустрија, меѓу останатото и производство во кое
традиционалниот начин на обликување ќе биде заменет со директна

189
изработка во три димензии (3D printing). Директната изработка произлегува
од посебна индустријска постапка (rapid prototyping), која се користи во
аутомобилската и аеронаутичката индустрија поради тестирање на делови,
додека во индустријата на спортски обувки се користи со цел да се утврдат
карактеристиките на дизајнот. Со помош на CAD (сomputer aided design)
системот дизајнерот осмислува 3Д виртуелен модел. Потоа тој се пренесува
до 3Д штампачот, од кој излегува тродимензионален прототип. Користење
на таква постапка овозможува производство на единствени примероци во
масовен број, како и електронски транспорт на податоци.

3.Варијанти на FOC текстил

Janne Kuttanen и Јiri Evenhuis од холандската компанија FOC (Frееdom of


Creation) применувајки 3Д директна изработка иницираа сосема нов,
иновативен пристап во начинот на дизајнирање. Создадоа текстил сличен
како чувениот материјал од метални прстени, кој 1960. година го
дизајнираше Пако Рабан. Освен во сировинскиот состав, новата тканина,
имено, произведена е од прашкаст најлон, разликата помеѓу тие два
190
материјали е и во тоа што оригиналната верзија е направена рачно, со
внимателно составување на металните делови, додека FOC текстил нема
состави.
Може да се каже дека 3Д дизајнот не е познат во областа на високата мода,
каде што моделарот се уште работи спрема скица, која потоа рачно ја
преведува во тродимензионална форма. За да се произведе 3Д моден
предмет, дизајнерот не само што мора да мисли тродимензионално, туку
мора да има во предвид и сосема нова текстура на материјалот. Неговиот
пристап би бил радикално изменат во однос на традиционалниот начин на
изработка. Тканината не би поседувала само една карактеристика, како што е
транспарентност, флуидност, цврстина или еластичност, таа би ги имала сите
карактеристики истовремено. Место класично обликување, формата би се
создавала со промена на дебелината на материјалот, со постепено
згуснување или разредување на одредени места, слично како при вајање на
рељеф. Меките и флуидни форми по потреба би станале остри и ригидни а
сите тие комплексни конструкции би се изработувале без тешкотии.
Директната тродимензонална изработка представува сосема нов
функционален и естетски потенцијал и ветува нов, пристап во
експерименталната мода. Покрај синтетичките полимери - најлонските
влакна, кои се при ваков начин на изработка единствена сировина, идно
унапредување на текстилната технологија би овозможило вклучување и на
природните материјали, како што се свила, памук или вискоза. Поступките
на ткаења, плетење, конструирање и шиење би биле сменати со некој вид
структурирање на моделот, па таквиот предмет, практично, би бил
»изграден« од сирова материја. Веќе не би бил потребен транспорт на робата
од еден на друг крај на светот, доволно би било само електронско
транспортирање на дигиталните податоци – индивидуалните карактеристики
и желби на клиентот.
Денес веќе постојат различни методи на скенирање на телото, што
овозможува изработка на облека по мера и конституција на купецот.
Побарувањата на таков вид на услуги стануваат се поактуелни. Британската
фирма за 3Д скенирање Бодиметрикс (BodyMetrics) во соработка со ланецот
на продажба Селфриџис и модниот дизајнер Тристан Вебер на купците им
понудија можност да нарачаат фармерки направени по сопствени мерки.
Секој клиент кој купи Digital Couture фармерки, на етикетата, место
стандардната ознака на големина, ќе најде извезени лични податоци како и
дата на скенирање на телото. Тој експеримент овозможи нов начин на
дистрибуција, каде што не е неопходна нарачка и акумулација на големи
количини роба. Продавницата така станува шоурум (showrооm), простор за
прикажување на примероци на колекцијата, а купецот добива можност да
одбере и нарача модел, боја и материјал према сопствена желба. Прашање е,
меѓутоа, да ли таков начин на избор може сосем да го смени

191
традиционалниот «шопинг», како значаен социолошки феномен, базиран на
психолошките фактори кои секако неможат да се занемарат.

4. Ефект на „синиот екран― - примена на дигиталните технологии во модниот


дизајн овоѕможува ефект на камуфлирање и вклопување во околината

5. Дигитални проекции „инстант облека―

192
3.ЗАКЛУЧОК

Дизајнерите који експериментираат во 3Д изработка на облеката често


користат термини како што се: да се изгради формата, да се дизајнира
структурата, да се подигне моделот, што укажува на приближување на
модниот дизајн кон архитектурата. Веќе е познато дека голем број архитекти
се имаат опробано и во креирање на модата, а можно е да во иднина модните
дизајнери ќе мораат повеке да се усмерат кон архитектонските процеси како
би постигнале поголем успех. Иако делува како дел од виртуелниот свет, 3Д
изработката бара радикално преиспитување на модната индустрија.
Создавањето на »инстант облека« , од прашкасти полимери који се врзуваат
со помош на ласер, може да стане озбилна конкуренција на машината за
шиење. Фабриките, како и системот на дистрибуција, би станале
непотребни, дури и продавниците би ја изгубиле денешната функција. Таа
постиндустријска визија има потенцијал да се одтргне од традиционалниот
начин на производство а воедно и да ги преобликува желбите на своите
потрошачи.
Новите високи технологии во масовното производство секако ќе ја принудат
модата да се редефинира. Доколку тоа не се деси, би се случило да
производителите ги третираме како обичен принтер, а модните дизајнери
како придружен софтвер. Облеката која се создава од прашкасти материи
пред нашите очи, можеби ќе изгледа како денешната, а да ли луѓето ќе ја
прифатат, или пак ќе се определат за традиционалната варијанта, ќе зависи
од личниот избор и стил. Можеби во иднината ќе се развие и култ на старите
ткаенини, како и носталгија кон шавовите, фалтите, везот и другите сега веќе
готово изумрени рачни вештини.

ЛИТЕРАТУРА:

1. Kocareva Ranisavljev M., Moda i odevanje, Beograd, 2010.


2. Clarke, S. , B., O Mahony, M., TEHNO TEXTILES, 2005
3. Breward Christopher, Fashion, 2003.
4. Lee Suzanne, Fashioning the future, 2005.
5. Kocareva Ranisavljev M., Tendencije Razvoja u tekstilnoj industriji: Moda i
komunikacija, Zbornik radova DTM, 2008.

193
Ass. Prof. Ph D Krste Sajnoski
M.Sc. Vlatko Paceskoski

THE PROCESS OF ECONOMIC GLOBALIZATION BEFORE AND


AFTER THE GLOBAL CRISIS

Abstract: The development of the process of economic globalization depends


upon the conditions under which it takes place, where besides the freedom of
movement of goods and services, of capital and labour force, the monetary
conditions are of great importance as well. In fact, it depends upon them whether
the process of globalization is going to develop itself in accordance with the
potential of objective forces that are generating it. It is a fact that the forces and
relations of production act constantly, but the results are not always adequate to
their potential.
Optimal results can be expected only in conditions of free action of the
market regularities within the individual national economies and the relations
between them, and that is possible only if there is a consequent international
monetary system, with a global currency in its centre. The results sub-optimize
themselves with the functioning of the national currencies in the role of world
value measure, especially with the changing of the fluctuating rates into inter-
currency relations across the world and their instability.
Such logic of reasoning is confirmed by the development of the world
economy in the past two centuries. The integration of national economies into
global ones has reached the highest level during the period of the system of gold
standard. That period is said to be a period of the first globalization, of integration
upon the rational international division of labour. It was not brought by the policy,
but by the need of development of the national economies, using the foreign
markets as a condition for a more dynamic development.
The process of economic globalization has received another flow with the
abandonment of the gold - exchange standard and its change into dollar standard,
upon fluctuating rates. The process continued to take place onwards, along with
ups and downs determined by the interests of the national economies whose
currencies perform an international role. The end is an outbreak of the global
financial and economic crisis, whereas the several years of difficulties in finding a
way out of the recession only confirm that it is necessary the establishment of a
global currency for free continuation of the process of globalization.

Keywords: global currency, gold standard, dollar standard, international


division of labour, fluctuating rates

194
Доцент д-р Крсте Шајноски
м-р Влатко Пачешкоски
„Економски факултет“ – Штип

ПРОЦЕСОТ НА ЕКОНОМСКА ГЛОБАЛИЗАЦИЈАТА ПРЕД И


ПО ГЛОБАЛНАТА КРИЗА

Апстракт:азвојот на процесот на економска глобализација зависи од


условите во кои се одвива, при што од клучно значење, покрај слободата на
движење на стоките и услутите, на капиталот и работната сила, се и
монетарните услови. Од нив, во суштина, зависи дали процесот на
глобализација ќе се развива во согласност со потенцијалот на објективните
сили кои го генерираат. Факт е дека производните сили и односи делуваат
постојано, меѓутоа, резултатите не се секогаш соодветни на нивниот
потенцијал.
Оптимални резултати можат да се очекуваат само во услови на
непречено дејствување на пазарните законитости во одделните национални
економии и во односите меѓу нив, а тоа е можно само доколку постои
консеквентен меѓународен монетарен поредок, со глобална валута во
неговото средиште. Резултатите се субоптимализираат со функционирањето
на национални валути во улога на светска мерка на вредноста, особено со
преминувањето на флуктуирачки курсеви во интервалутните односи во
светот и нивната нестабилност.
Ваквата логика на размислување ја потврдува развојот на светското
стопанство во изминатите два века. Интегрираноста на националните
економии во глобална достигна највисок степен во периодот на системот на
златно важење. За тој период се зборува како за време на прва глобализација,
како интегрирање врз рационална меѓународна поделба на трудот. Неа не ја
донесе политиката, туку потребата за развој на националните економии,
користејќи ги и странските пазари како услов за подинамичен развој.
Процесот на економска глобализација доби друг тек со напуштањето
на златно-девизниот стандард и преминувањето на доларски стандард, при
флуктуирачки курсеви. Процесот продолжи да се одвива и натаму, но со
подеми и падови детерминирани од интересите на националните економии
чии валути вршат меѓународна улога. Финалето е избувнување на глобална
финансиска и економска криза, а повеќе годишните тешкотии за излез од
рецесијата само потврдуваат дека за непречено продолжување на процесот
на глобализација е неопходно воспоставување на глобална валута.
Клучни зборови: глобална валута, златно важење, доларски стандард,
меѓународна поделба на трудот, флуктуирачки курсеви

195
1. Вовед
Процесот на економска глобализација, сфатен како процес на
интегрирање на националните стопанства во глобално, е објективен
историски процес. Неговите почетоци можат да се бараат во моментите кога
субјекти од одделни економии имаат потреба да ги преминат државните
граници со цел да остварат поголема заработувачка отколку што би
оствариле, работејќи само на домашниот пазар. Покрај потребата да
купуваат поефтино и да продаваат поскапо и надвор од домашниот пазар, врз
развојот на процесот на економска глобализација влијаат и други фактори-
транспорт, комуникации, инфромации. Сепак, од клучно значење, покрај
слободата на движење на стоките и услутите, на капиталот и работната сила,
е начинот на плаќање на трансакциите од една во друга економија.
Подем во развојот на економската глобализација се случува со
надминувањето на размената на стока за стока и со еволуцијата на
стоковните пари во општ еквивалент на вредностите (златото како пари), во
пари со сите нивни функции (мерка на вредноста и мерило на цените,
прометно средство, платежно средство, средство за штедење и како светски
пари). Тоа е моментот кога производителите од било кој крај на светот
рентабилноста на своето производство можат да го калкулираат од аспект на
светските потреби и можности. Таквата можност е од интерес и на одделните
економии и на глобалното стопанство, бидејќи, во пазарни услови на
стопанисување и со глобална валута, се остварува рационално
искористување на факторите на производство и се врши рационална
меѓународна поделба на трудот. И не е случајно што во периодот на
функционирање на системот на златно важење интегрираноста на
националните економии во глобална достигна највисок степен. За тој период
се зборува како за време на прва глобализација, како интегрирање во услови
на рационална меѓународна поделба на трудот. Карактеристично е што
таквата глобализација не ја донесе политиката, туку потребата за развој на
националните економии, користејќи ги и странските пазари како услов за
подинамичен развој.
Процесот на глобализацијата добива друг тек по напуштањето на системот
на златно важење во трите вид а (gold specie standard, gold bullion standard i
gold exchange standard) и по неповолното искуство од односите меѓу двете
светски војни, особено поради бројните мерки на затворање на националните
стопанства и конкурентски девалвации на националните валути. По Втората
светска војна се формираа ММФ, Светска банка и ГАТТ (подоцна СТО) со
цел да се продолжи и развива мултилатералноста во економските односи
присутна во системот на златно важење, коригирана во согласност со
променетите односи во националните економии и во односот на силите меѓу
нив. Притоа, правилата на златно девизниот стандард утврдени во Бретон
196
Вудс се коригираат и со едностраното утврдување на доларска цена на
златото, со што меѓународниот монетарен систем преминува во систем на
златно -доларски стандард. Во 1971 година Американците ја укинуваат
конвертибилноста на доларот во злато и преминуваат на систем на
флуктуирачки курсеви. Меѓународниот монетарен систем се трансформира
во систем на доларски стандард, со можност и други силни валути да
преземат дел од меѓународната улога на доларот.
Иако, врз основа на делувањето на другите фактори, пред се‗ на
техничко-технолошкиот прогрес, се зголемува интегрираноста и
меѓузависноста на националните економии, со преминувањето на доларски
стандард во меѓународните плаќања доаѓа до редуцирање на
мултилатералноста во плаќањата и до проблеми кои произлегуваат од
нестабилноста на вредноста на националните валути кои вршат меѓународна
улога. Тоа доведе до појава на глобални нерамнотежи, до преземање на
протекционистички мерки, до валутни тензии меѓу одделни национални
економии, па и до предупредувања од опасност од отпочнување на валутни
војни, кои лесно можат да прераснат во трговски војни. Се случи и глобална
финансиска и економска криза од која, и националните и светското
стопанство, и по 4-5 години, се‗уште не заздравиле за да ја остварат
преткризната динамика. Ефектите од форсираната глобализација се
редуцираа на ниво од нејзините реални можности.
Бројните проблеми и тешкотиите во надминувањето на стагнантните и
рецесивните текови во САД, Еврозоната и Јапонија и појавата на земји во
подем, на кои им пречи нивната привилегирана позиција во меѓународните
плаќања упатуваат на потребата од изнаоѓање на глобално решение со кое
националните економски проблеми не можат да се оправдуваат со потребата
за одржување на меѓународната ликвидност затоа што предизвикуваат
големи нарушувања во меѓународните економски односи. Не само теоријата,
туку и практиката ги покажа дубиозите од таквиот пристап во решавањето на
меѓународните плаќања.
Нема сомнение дека процесот на економска глобализација ќе продолжи
да се одвива и без пресврт во меѓународните монетарни односи, но со
подеми и падови детерминирани од интересите на националните економии
чии валути вршат меѓународна улога. Зашто процесот не може да се сопре,
меѓутоа, не може ниту да продолжи да се развива во согласност со
потенцијалите на објективните сили кои го генерираат. Ним треба да им се
создадат услови во кои, од една страна, резултатите од глобалното
интегрирање ќе соодветствуваат на потенцијалот на современата техника и
технологија, а од друга страна, ќе се овозможи нивен натамошен непречен
развој, како трајна основа за непречено интегрирање на националните во
глобална економија. А таквите услови можат да се создадат доколку се
креира глобална валута.

197
Процесот на економска глобализација во овој труд ќе го набљудуваме
низ еволуцијата на парите, од системот на златно важење, преку
функционирањето на Бретонвудскиот меѓународен монетарен систем до
денешните односи во меѓународните плаќања во кои доминираат
национални или регионални книжни валути, со сите последици што ги
предизвикуваат, мотивирани и од решавањето на националните и
регионалните проблеми, независно од глобалните.

2. Процесот на глобализација во системот на златно важење


Во периодот на функционирање на системот на златно важење
интегрираноста на националните економии во глобална достигна највисок
степен. За тој период се зборува како за време на прва глобализација, како
интегрирање во услови на рационална меѓународна поделба на трудот.
Карактеристично е што таквата глобализација не ја донесе политиката, туку
потребата за развој на одделните стопански субјекти и на националните
економии како целина, користејќи ги и странските пазари како услов за
подинамичен развој. Во тоа пресудна улога одигра механизмот на
функционирање на системот на златно важење. Со што овој систем
придонесе интегрираноста на националните економии во глобална да
достигне највисок степен?
Суштествено е што меѓународното златно важење, кое, иако
формално не било паричен систем, фактички функционирало како таков.
Како израз на системите на златно важење во одделни земји, меѓународното
златно важење -преку врзувањето на секоја одделна валута за ист стандард
на вредност и со одржувањето на стабилноста на меѓународниот однос на
вредностите на одделни валути- го олеснувало не само меѓународниот
платен промет, туку со тоа и меѓународната трговија и меѓународното
движење на капиталот, а како последица на тоа се остварувала рационална
меѓународна поделба на трудот.
За остварување на поволните ефекти посебно значење му се придава
на стоковниот карактер на парите (златото како пари со сите функции), во
таа смисла што додека функционирал механизмот на златното важење (и во
националните граници на одделни земји и на меѓународно ниво) оптекот на
парите бил врзан за едно од природата ограничено добро, т.е. оптекот
зависел од вкупната количина на монетарно злато и немало големи
опасности од емисија на пари без покритие.
Од голема важност е и одржувањето на стабилни курсеви меѓу
националните валути, со оглед на тоа што тоа е еден од главните предуслови
за нормално функционирање на светското стопанство, врз рационални
пазарни критериуми (курсевите го изразувале односот на вредноста меѓу
одделни валути и златото, врз основа на стапките на ковање). Од
практиката на златното важење произлегува значењето на стабилноста на
198
интервалутните курсеви во регулирањето на меѓународните монетарни и
економски односи, независно од типот на валутниот стандард.
За доброто функционирање на златното важење од голема важност
било и тоа што тоа функционирало во земји и меѓу земји кои биле на
приближно ниво на економска развиеност, односно не биле премногу
нееднакви во економската развиеност. Тоа значи дека меѓусебните влијанија,
во услови на слобода на увоз и извоз на злато односно на слобода на ковање
и топење на златото, при фактички фиксни курсеви, не постоела можност
некоја од земјите да го изгуби сето свое злато (поради што, денеска би
можело да се каже дека не постоела можност едни земји постојано да
генерираат суфицити, а други дефицити). Зашто, секоја настојувала со
пораст на производството и извозот да го зголемува девизниот потенцијал,
но, кога тоа не давало резултати (поради недоволната конкурентност,
независно од кои причини), се прибегнувало кон рестриктивна монетарна
политика (со дефлаторни ефекти), за да се воспостави рамнотежа во
односите со странство. Конкурентски девалвации биле исклучени. Само со
зголемување на продуктивноста на трудот и на динамиката на растот се
обезбедувала поповолна позиција на странските пазари, а промените во
односот на силите се вршеле во полза на попродуктивните економии.
Сите суштествени проблеми во меѓународните економски односи,
меѓу двете светски војни, се последица на непостоењето на светски пари,
поточно на неможноста да се договори функционирање на механизам на
светски пари.

3. Бретонвудскиот систем- обид за воспоставување на


мултилатерализација во меѓународните плаќања, како
основа за остварување на рационална меѓународна поделба
на трудот
Неповолното искуство во меѓународните плаќања во периодот
меѓу двете светски војни, изнуди уште во текот на Втората светска војна
Сојузниците да ги удрат темелите на една организација која во идниот
период на мир ќе овозможи меѓународна соработка на подрачјето на
парите, како основа за подинамичен и поурамнотежен развој на
националните економии и на глобалното стопанство. За таа цел беа
формирани Меѓународниот монетарен фонд (ММФ) и Светската банка.
Со спогодбите за нивно формирање биле поставени неколку
цели:
1) Остварување на меѓународна соработка по пат на меѓусебно
советување;

199
2) Одржување на стабилни интервалутни курсеви и избегнување на
девалвации, заради постигнување на предности на светскиот
пазар (тнр. валутен дампинг);
3) Воспоставување на мултилатерален систем на плаќање за
тековни трансакции меѓу земјите членки и отстранување на
девизните ограничувања кои го кочат развојот на меѓународната
трговија;
4) Помагање на земјите членки, ставајќи им на располагање (под
определени услови) странски валути од залихите на Фондот,
заради финансирање на привремените дефицити во нивните
биланси на плаќање.
Во декларирањето на овие цели се гледа континуитетот и
сличноста со некогашното златно важење, но и отстапките кон земјите
кои биле посиромашни во злато и монетарни резерви, а сакале
меѓународните плаќања да ги организираат врз принципот на
мултилатералноста.
Она што на златното важење му беше иманентно (стабилноста на
интервалутните курсеви и мултилатералноста), во новиот меѓународен
монетарен систем, стануваат цели кои треба да се остваруваат. Притоа,
како клучна претпоставка за мултилатерализацијата во меѓународните
плаќања било укинувањето на девизните ограничувања кои биле
заведени во повеќето земји во периодот меѓу двете светски војни. И
бидејќи основачите на ММФ предвидувале дека тие ограничувања во
помалку развиените земји не ќе можат веднаш да се укинат, во
Спогодбата за ММФ предвиделе преоден период до нивното укинување
(чл. 14 од Стратутот).
Врз основа на укинување на девизните ограничувања
западноевропските земји остварија мултилатерализацијата во плаќањата
во 1958 година, кога презедоа обврска за воспоставување
конвертиблност на домашните валути во злато или во долари
конвертибилни во злато. Овде меѓутоа, треба да се има во вид дека тој
успех споменатите земји го остварија со дополнителна помош од страна
на САД (Маршаловата помош инектирана преку Европската платна
унија). Тоа е само уште еден доказ дека за остварувањето на
мултилатерализацијата во меѓународните плаќања преку воведувањето
конвертибилност на националните валути, не биле определени доволно
средства за да се помогне за да се оствари таков статус на повеќето
национални валути, како основа за мултилатерализацијата.
Сличност со златното важење постои и во определбата за
одржување на стабилни интервалутни курсеви, како основа за средени
200
меѓународни економски односи. Со оглед на значењето, оваа обврска се
однесувала дури и за земјите на кои им било допуштено да ги задржат
девизните ограничувања, во преодниот период. Сите трансакции се
вршеле врз основа на утврдениот паритет. И флуктуирачките и
многукратните девизни курсеви во принцип биле забранети. Постои,
меѓутоа, и разлика. Додека во системот на златното важење курсевите
осцилирале меѓу „златните точки‖ (фактички биле апсолутно стабилни)
со новиот Меѓународен монетарен систем (ММС) била предвидена
поголема флексибилност. Еднаш утврдените паритети на земјата членка
можеле да се менуваат, но само заради исправување на
„фундаменталната неурамнотеженост‖ во билансот на плаќањата.
Повоениот развој во значителна мера ги оправда очекувањата,
меѓутоа, бенефитите од интегрирањето на националните стопанства преку
мултилатерализација на плаќањата не ги почувствуваа сите земји. Најдобро
поминаа западно-европските земји, кои успеаја да воспостават
конвертибилност на сопствените валути. Стопанствата на Германија и
Јапонија се оспособија до степен да му конкурираат на американското
стопанство и да генерираат суфицити на тековните сметки од нивните
платни биланси. Поради тоа често се случуваа монетарни (девизни) кризи во
кои нивните валути апрецираа во однос на доларот. Кај повеќето други
земји кои не успеаја да воспостават конвертибилност на сопствените валути
јазот во степенот на развиеност се зголеми.
Бретонвудскиот систем добро послужи, без поголеми проблеми,
да се премине на доларски стандард, што претставува целосно
отстапување од концептот на стоковни пари. Со тоа отпочна практиката
меѓународната ликвидност да се задоволува со национални валути, кои
не се конвертибилни во злато, туку конвертибилни во други валути, при
флуктуирачки курсеви, со сите последици врз рационалноста на
меѓународната поделба на трудот и врз процесот на глобализацијата.

4. Проблеми на глобализацијата во услови на доларски


стандард
Современите проблеми во меѓународните економски односи, јасно
покажуваат колку е важно прашањето на парите за развојот на националните
и светската економија. Ова, особено, од аспект на тоа дали се тие „стоковни
пари‖, како репрезенти на стоковните вредности на светското стопанство,
или национални валути во функција на светски пари, а, притоа, ги изразуваат
само стоковните вредности на националните стопанства чии валути вршат
таква функција.

201
Факт е дека Бретонвудскиот систем на меѓународни плаќања беше
договорен како златнодевизен стандард, но, по едностраната одлука за
укинување на конвертибилноста на доларот за злато и напуштањето на
фиксните курсеви (во 1971 година) се санкционира улогата на доларот како
светски пари, но се отвори и можност и други национални валути да вршат
таква функција, иако е тоа contradiction in adjecto, бидејќи на националните
валути им се придава својство кое по својата природа, како национални
валути, тие не можат да вршат докрај успешно. Во почетните години од
функционирањето на ММФ се создаде илузија дека доларот е вреден колку и
златото. Меѓутоа, набрзо се појавија проблемите од противречноста на
неговата позиција, што го дезилузираа, но се одржуваше поради
меѓународната свест за опасностите од преземање на мерки за укинување на
неговата меѓународна улога и немоќта, без согласност со САД, да се креира
вистинска светска валута. На барањата за таква разврска се одговори со
креирање на специјални права на влечење (СПВ), но нивниот развој беше
закржлавен, а идејата за нивно создавање се разводни по укинувањето на
конвертибилноста во злато, во полза на националните валути кои вршат
меѓународна функција.
Устоличувањето на неколку национални валути во улога на светски
пари беше проследено со промени во монетарната политика на земјите. Со
таргетирање на цените се настојуваше да се создаде доверба во стабилноста
на резервните валути. Со поддршка на Меѓународниот монетарен фонд се
форсираше политика на либерализација на економските односи на земјите со
странство. И не само за плаќања на тековни трансакции, туку и за капитални,
со очекување дека слободното движење на капиталот ќе овозможи
подинамичен развој во земјите кои ќе ги либерализираат економските
односи со странство. За остварување на таквата цел стотина земји
декларираа конвертибилност на нивните валути, иако не беа оспособени
фактички да ја одржуваат. Тоа се покажа како погрешно, а го призна и
ММФ, укажувајќи дека во поголем број земји се‗уште е неопходна соодветна
контрола на приливот и одливот на капитал.
Функционирањето на националните валути во функција на светски
пари, при флуктуирачки курсеви во меѓувалутните односи, овозможи
водење на релаксирана монетарна и фискална политика во земјите со
резервни валути, со негативни последици и во сопствените земји и во
односите со конкурентските економии. Во периодот на форсиран процес на
глобализација, на пример, во САД дојде до пораст на нееднаквоста меѓу
богатите и сиромашните, до намалување на штедењето и пораст на
долговите на населението, до создавање на „балони‖ на различни активи
(станови, куќи, акции), до пораст на буџетскиот дефицит и на јавниот долг.
Неможноста за натамошно одржување на балоните доведе до нивно пукање,
што заврши со избувнување на најголемата криза по Втората светска војна.

202
Последиците на меѓународен план се манифестираа преку
диференцирањето на земји кои на тековната сметка од платниот биланс
постојано се во дефицит и на други кои бележат суфицити. Тоа доведе до
расправи и меѓусебни оптужби за причините на глобалните нерамнотежи, па
дури и до сугестии која земја каква макроекономска политика треба да води
за да се надминат нерамнотежите. САД се жалат дека Кина штеди претерано
и води политика на потценета вредност на јуанот, а Кина им забележува дека
САД трошат премногу и ја депресираат вредноста на доларот.
Недоразбирањата се причина за преземање на определени
протекционистички мерки за заштита на националните стопанства. На
земјите во подем им пречи големото осцилирање на вредноста на водечките
валути, па укажуваат на опасноста од „валутни‖ војни, преку конкурентски
девалвации.
Мошне е значајно што во услови на национални валути во
функција на светски пари и флуктуирачки курсеви во меѓувалутните
односи во светот, во голема мера се комплицира донесувањето на
соодветни и правовремени економски одлуки на макро и на микро ниво
во сите земји, а последиците се најлоши за тековите на економската
глобализација.
Неизвесностите што ќе се случува во САД или во земјите чии
валути имаат меѓународна улога изнудуваат и размислувања дека по
1970 година се случува на местото на златниот стандард да се развива
„информативен стандард‖113, во смисла дека субјектите се ставени во
ситуација повеќе да се интересираат за намерите на Трезорот и на ФЕД
(за цените на хартиите од вредност и за курсот на доларот) отколку за
успешно менаџирање на фирмите и на националните економии, врз
стабилни меѓународни критериуми за рентабилност.
Неизвесноста во меѓународните економски односи порасна по
неуспехот на развиените економии да ги надминат рецесивните текови во
нивните економии, дури ни со впумпување на огромни износи на пари. А
бидејќи таквите потези го подгреваат стравот од зголемување на
инфлацијата и од опаѓање на вредноста на резервните валути се‗ почесто се
бара воспоставување на нов меѓународен монетарен систем, со креирање на
глобална валута во неговото средиште.

113
James Grant: Requiem for the Dollar, Wall street journal, December 5 2009
203
5. Глобализацијата во услови на функционирање на светска
валута
Се‘ потешките и се‘ почестите финансиски и економски кризи во
одделните земји и во меѓународните економски односи покажуваат дека
одамна е исцрпена конструктивната улога на доларот ( се разбира, и на
другите резервни валути) како национална валута во функција на светски
пари. Се‘ е поочигледно дека доларот, во остварувањето на таа функција,
се‘ повеќе се користи за остварување на моментални, краткорочни
национални интереси (какво што е инфлаторното финансирање на
потрошувачката, односно преку нејзиното експандирање низ механизмот
на бескаматно кредитирање од страна на странски држатели на долари),
со што генерира и инфлаторни процеси во светот.
Причините за кризата поврзани со улогата на доларот како
светски пари и неколкугодишното препелкање таа да се надмине ја
наметнуваат потребата да се излезе на патот на еволуцијата на парите на
линија на нивната дематеријализација во светски пари, преку глобална
валута до емисија на единствена светска валута. Тоа е суштинска
претпоставка за повторно воспоставување на објективни економски
критериуми врз кои ќе се врши рационална меѓународна поделба на
трудот во светски размери и ќе продолжи интегрирањето на
националните економии во глобално, светско стопанство. Се‗ е
поочигледно дека светот, и покрај зголемената интегрираност, се уште е
далеку од глобална економија која би функционирала со единствена
светска валута (single world currency). Меѓутоа, веќе е се‗ појасно дека и
натамошното глобализирање е невозможно без глобална валута од типот
на стоковни пари, во која националните валути би ја утврдувале својата
вредност и би одржувале стабилност на паритетот.
Иако е тешко да се зборува за тоа што би било кога би било, нема
сомнение дека функционирањето на глобална валута од типот на
банкорот на Кејнс:
- би го ослободило светот од монетарните кризи во кои
учествуваат повеќе национални валути,
-инфлацијата би била, пред се‘, национален проблем,а
националните проблеми не би се третирале како светски повеќе отколку
што е нивната специфична тежина во светски рамки,
-не би било толкави неусогласености во развојот, за да се
договара билансирање меѓу одделните земји, со барања и за промени на
нивните национални стратегии за развој,

204
-не би имало страв што може да направи некоја земја со
сопствената валута, бидејќи последиците од односот на естаблишментот
кон неа би го поднесувале субјектите во земјата, а тие би ги казниле
доколку водат неефикасна и неоговорна економска политика,
- би се знудувала поголема ефикасност на извозно
ориентираните бизниси и би се охрабрувале странските директни
инвестиции, врз пазарни критериуми, преку искористувањето на некои
од факторите на производство (особено работната сила), под поповолни
услови отколку во нивните земји, да ги остваруваат своите
профитабилни цели. Итн.

6. Заклучок
Избувнувањето на најголемата финансиска и економска криза по
Втората светска војна и неколкугодишните недоволно успешни напори на
развиените економии да ја надминат дефинитивно покажуваат дека се
исцрпени можностите за натамошен развој на глобалното стопанство без
глобална валута од типот на стоковни пари. Доларот и другите национални
валути одиграа позитивна улога во таа насока, меѓутоа, вршењето на таквата
улога, покрај остварувањето на привилегиите, нивните стопанства ги доведе
до нестабилност која неповолно се рефлектира и врз односите со економиите
во подем. Ним се‗ повеќе им пречи нивната привилегирана позиција во
меѓународните плаќања и тие се‗ почесто бараат да се изнајде глобално
решение, со кое би се избегнало националните економски проблеми да се
третираат како светски, а секоја економија би зависела од подобрувањето на
квалитативните фактори на стопанисување и нејзиното рационално
вклучување во меѓународната поделба на трудот.

205
КОРИСТЕНА ЛИТЕРАТУРА

1. James Grant: Requiem for the Dollar, Wall street journal, December 5 2009
2. Report of the Commission of Experts of the President of the United Nations
General Assembly on Reforms of the International Monetary and Financial
System, United Nations, New York, September 21, 2009.
3. Robert A. Mundell: The international Monetary system in 21st Century: Could
Gold Make a Comeback?, Columbia University, 1997
(www.robertmundell.net /SantaColomba Conferences/SCConf.asp)
4. Joseph E. Stiglitz: New World monetary system inevitable
(www.ajc.com/opinion).
5. Peter Isard: Globalization and the International Financial System, What‘s Wrong
and What Can Be Done, Cambridge, 2004
6. Dr Vjekoslav Meichsner: Osnovi nauke o novcu, Univerzitet, Skopje, 1958
7. Benjamin M. Anderson: Gold versus Bancor or Unitas, delivered before the
Chamber of Commerce of the State of New York, February 3, 1944.
8. Paul Davidson: Reforming the World‘s international money, Paper for conference
―Finansial Crisis, the US Economy, and International Security in The New
Administration‖, Nov.14, 2008, The New School;New York.
9. George Monbiot: Keynes is innocent: the toxic spawn of Bretton Woods was no
plan of his, Gardian, 18 november 2008.
10. Susan George: Alternative finances, The world trade organisation we could have
had, Le Monde diplomatique-English edition (www.monde
diplo.com/2007/01/03economy)
11. Robert Skidelsky: Keynes, Globalisation and the Bretton Woods Institutions in
the Light of Changing Ideas about Markets, World Economics, Vol.6, No.1,
2005
12. Zhou Xiaochuan: Reform the International Monetary System
(www.pbc.gov.cn/english).

206
PhD Krume Nikolovski
PhD Risto Fotev
M.Sc Katerina Foteva

ANALYSIS OF CURRENT ASPECTS OF LABOR AND ITS


HUMANIZATION

Abstract: We agree that fundamental values of freedom, human dignity,


social justice, security and non-discrimination are essential features for sustainable
economic and social development, efficiency and achieving of global prosperity.
Social dialogue and tripartism practices between governments and representative
organizations of workers and employers in and outside аre the essence in finding
solutions, as well as building social cohesion and the rule of law.
Keywords: social dialogue, tripartism, social justice, social cohesion,
globalization
Д-р Круме Николоски
Д-р Ристо Фотов
М-р Катерина Фотова

АНАЛИЗА НА АКТУЕЛНИТЕ АСПЕКТИ НА ТРУДОТ И


НЕГОВА ХУМАНИЗАЦИЈА

Апстракт: Се соглaсуваме декa основните вредности на слободата,


човечкото достоинство, социјалната правда, безбедност и недискриминација
се суштински карактеристики за одржлив економски и социјален развој,
ефикасност и постигнување на глобален просперитет. Социјалниот дијалог и
практиките на трипартитност меѓу владите и репрезентативните организации
на работниците и на работодавачите во и надвор од границите се суштината
за изнаоѓање на решенија, како и градење на социјална кохезија и владеење
на правото.
Клучни зборови: социјален дијалог, трипартизам, социјална правда,
социјална кохезија, глаболазација

Вовед

207
Доколку сакаме да постигнеме висок и стабилен економски раст,
треба да посееме хумана организација на општествениот труд - организација,
која што ќе ги идентификува потребите на работничката класа прифаќајќи ги
како достојни и социјално праведни. За постигнување на овие клучни
приоритети, пред се треба да се има и целосна поддршка и согласност меѓу
сите политички и економски субјекти. Во однос на ова, Република
Македонија бескрупулозно ја добива поддршката и вербата од граѓаните за
прокламираните политички и економско - социјални приоритети:
прифатлива разлика помеѓу трудот - капиталот, помеѓу економската
ефикасност и социјалната правда, здравствена и социјална поткрепа,
намалување на невработеноста, заштита на социјално загрозените семејства
и хендикепираните лица. Преку ваква стратешка цел, заснована врз активна
соработка меѓу социјалните партнери, а во согласност со конкретни
програми и решенија се одразуваат економско - социјалните определби во
интерес на нашата земја, а пред се, зголемување на економскиот раст и
вработувањето. Неминовно е да се докажува дека стабилниот економски раст
е тој што е детерминиран од расположливоста на ресурсите неопходни за
развој и усовршување на општествениот труд, за достоинствено учество на
работничката класа , како и на сите граѓани. Веќе со години се извршуваат
такви промени во структурата, во техниката, технологијата, организацијата и
управувањето на производството, во мотивација на човечките ресурси, кои
што треба да допринесат за доведување на економско ниво на земјата до
ниво на развиените земји. Тоа е воедно и целта на државата во развојот на
економско социјалните односи.
Затоа во овој случај, константираме дека доколку на влезот и на
излезот на нашиот економски раст не се постават социјални цели -
постигнување на полна, слободно избрана, доброволна и ефикасна
вработеност на економско активна популација, како и можност за вложениот
труд секој работник да добие доволно средства за достоинствено живеење,
тогаш хоризонтот за решавањето на проблемите на општествениот труд и на
неговата ефективна заштита ќе се оддалечи од вистинската насока кон
посакуваниот успех. Исто така, во контекст на социјалниот карактер,
Македонија во 21 век го поставува и проблемот за гарантирањето на едно од
основните човекови права - правото на труд. Секој човек има право на труд -
така вели и Уставот на Република Македонија. Исто така и државата се
грижи за создавање на такви услови, кои што ќе допринесат за
реализирањето на тоа право.
Правото на труд и неговата хуманизација
Правото на труд и неговата хуманизација се заснова врз принципите
на високите морални вредности насочени кон почитување на основните
човекови права, слободата на трудот, достоинството, социјалната
правичност, солидарноста и одговорноста. Имајќи ја предвид состојбата во
Македонија би сакале да го изразиме сопственото мислење за социјалниот
208
карактер во земјата, конкретно на идентификување на сегашните проблеми
кои што треба да бидат разрешени. Гарантирањето на правото на труд е
поврзано со вработувањето, а таа вработеност кај нас во овој транзиционен
период постепено се намалува. Побрзото намалување на вработеноста во
општествениот сектор и побавното создавање на работни места во
приватниот сектор, доведоа до намалување на вработеноста.
Намалувањето на вработеноста и зголемувањето на невработеноста
се извршуваше рекордно побрзо, отколку во другите земји од Централна и
Источна Европа. Поради тоа и поради влијанието на глобализацијата,
борбата за зголемување на вработеноста ќе биде еден од основните
предизвици на Република Македонија, како еден од кардиналните проблеми
на општествениот труд и неговата заштита. За решавање на овој проблем,
доколку се базираме на барањата на Меѓународната организација на трудот,
државата треба да преземе мерки за постигнување на полна, ефективна и
слободно избрана вработеност. За постигнување на оваа достоинствена цел
неопходно е разработување и остварување на такви стратегии, политики,
планови и програми, кои што ќе осигураат висок и стабилен економски раст.
Овие стратегии, планови, програми и политики треба да се темелат врз
ефикасна економска и социјална политика, а при тоа не заборавајќи ја
хуманизацијата на општествениот труд и неговата заштита како клучна и
приоритетна цел. Оттука, социјалната филозофија може да даде голем
допринос кон остварување на ваквата определба од причини што хуманиот
режим секогаш останува врвен постулат.
При решавање на проблеми поврзани со разработка и остварување на
економската и социјалната политика на земјата, како на гранково, така и на
регионално ниво и во одделни претпријатија, како и при донесување на
решенија, што ги засегнуваат нивните права и интереси, постигнувањето на
хуманизација на трудот во неговиот современ облик бара широко и
безрезервно реално учество на претставниците од организациите на
работниците, на работодавачите и на останатите заинтересирани граѓани,
взаемна доверба и почитување. Затоа, секоја од страните во социјалното
партнерство треба да ги има предвид општиот консензус и сопствената
одговорност во донесувањето на решенијата од областа на економската и
социјалната политика.
Веруваме дека Република Македонија, од аспект на нејзината
социјална политика ги поддржува и се залага во почитување на Париските
договори за мир (крајот на 1919 година), во кои беше прокламирано дека:
 општиот мир, кон кој се стреми човештвото, може да се постигне само
врз основа на социјалната справедливост;

 присутните услови на труд, кои што за многу луѓе се несправедливи,


раѓаат незадоволство и го доведуваат во опасност светскиот мир и
хармонија;
209
 зачувувањето на социјалниот мир и хармонија во секоја земја се должи
на потребата да се воспостави еден вистински хуман трудов режим;

 доколку еден народ не воспостави вистински режим на труд, тогаш ќе


биде пречка за напорите на другите народи, кои што сакаат да го
подобрат учеството на работниците во сопствената земја.

Несомнено е дека во Република Македонија е започнат процесот на


изградба на европски социјален модел кој за основни цели ги има:
 полната вработеност,

 социјалната сигурност и

 социјалната кохезија.

Нивното реализирање се постигнува главно со повисока вработеност


на населението и особено на жените и на други групи кои се наоѓаат во
нерамноправна положба на пазарот на труд.
Република Македонија, која што како држава ја има дефинирано
нејзината стратешка цел во процесот кон присоединување кон Европската
унија, треба да се усогласи со европската политика, која што бара
македонската национална политика да биде неразделен дел и од
справедливата распределба на трудот и општеството. Констатираме дека
проблемот е во изборот на модел на економски и социјален развој, во кој
приоритетно место ќе имаат зголемувањето на вработеноста и сигурноста на
сите групи од населението. Го прифаќаме фактот дека моделот треба да биде
прилагоден во однос на теоријата и практиката , како и на специфичните
услови во кој функционира една држава. При ваква економско социјална
политика времето за труд и неговата справедлива распределба меѓу половите
и другите групи на населението ќе ја зголеми вработеноста на основата на
создадените претпоставки за достапност и сигурност во сферата на трудот .
Доколку трудот и неговата заштита е социјален приоритет на
Република Македонија, а воедно и стратешка цел, тогаш државните
институции треба да создадат научен потенцијал и да ги финансираат
научните истражувања во оваа област, да создадат организации и центри,
кои што ќе ги разработуваат проблемите на трудот и неговата заштита. На
тој начин на еден побрз и поефикасен начин ќе можат да се реализираат сите
проекти и програми, а тоа ќе доведе до забрзување на процесот кон
приближување до светските стандарди, до искористувањето и употребата на
најдобрата практика на Европската унија. Надоврзувајќи се на сето ова,
илузија е ако сметаме дека без национална стратегија и научни истражувања
би можеле ефикасно да ги искористиме докажаните предности од
европскиот опит и негова соодветна адаптација на наши услови.

210
Улогата на МОТ

Светската практика во многу земји покажува, дека стандардот на


живеење, вработеноста и социјалната сигурност се најважни услови за
постигнување на стабилна пазарна економија. Големината на социјалната
глобализација и нејзиното директно влијание врз работните услови,
доходите, социјалната заштита и врз целокупното општество како целина, не
доведува до многубројни прашања и решенија поврзани со сигурноста,
културата, традициите, семејната положба и други прашања.
Од аспект на актуелните аспекти на трудот, Меѓународната
организација на трудот едногласно јна 10 јуни 2008 година ја донесе
Декларацијата на МОТ за социјална правда заради праведна глобализација.
Ова е трета побитна декларација на принципите и политиките донесени од
Меѓународната конференција на трудот по Уставот на МОТ од 1919 година.
Оваа Декларација со стандарди е моќна потврда на вредностите на МОТ.
Претставува резултат од трипартитните консултации што започнаа по
објавувањето на извештајот на Светската комисија за социјалната димензија
на глобализацијата. Со Декларацијата се одразува универзалноста на
Агендата за пристојна работа: сите земји-членки на Организацијата мора да
ги спроведуваат политиките што се засноваат на стратегиските цели –
вработување, социјална заштита, социјален дијалог и права на работа. Тука,
во исто време, се нагласува холистичкиот и интегриран пристап, признавајќи
дека овие цели се „неразделни и заемно поврзани―, на тој начин осигурувајќи
ја улогата на меѓународните стандарди на трудот, како корисно средство за
постигнување на сите цели.
Имајќи предвид дека постојниот контекст на глобализација, којшто
се карактеризира со дифузија на нови технологии, проток на идеи, размена
на стоки и услуги, зголемување на капиталните и финансиските текови,
меѓународниот аспект на деловното работење и деловните процеси и
дијалог, како и движењето на лицата, особено жените и мажите на работна
возраст, сериозно ја менува состојбата со вработувањето:
 процесот на економска соработка и интеграција им помогна на голем
број земји да ги искористат придобивките од високите стапки на
економски пораст и креирање на работни места, да апсорбираат голем
број од руралните сиромашни лица во модерната урбана економија, да
напредуваат во остварувањето на нивните развојни цели и да
поттикнуваат иновација во развојот на производи и размената на идеи;

 глобалната економска интеграција предизвика голем број земји и


дејности да се соочат со големи предизвици во поглед на нееднаквоста во
приходот, постојаното високо ниво на невработеност и сиромаштија,
211
ранливоста на економиите на надворешни влијанија и порастот на
незаштитената работа и неформалната економија, коишто имаат влијание
врз работните односи и заштитата што може да произлезе од нив; 114

Неопходно е да ги споменеме четирите еднакво важни стратегиски


цели на МОТ, преку коишто се одразува Агендата за пристојна работа и
коишто на кратко може да се резимираат, кратко како што следува:
1. унапредување на вработеноста со креирање на одржлива
институционална и економска средина;

2. развој и подобрување на мерките за социјална заштита –социјално


осигурување и заштита на трудот - коишто се одржливи и приспособени
на националните околности;

3. промовирање на социјален дијалог и трипартитност како најсоодветни


методи за решавање на прашањата од областа на работните и
осигурителните односи, а истите допринесуваат однесуваат за економски
развој и социјален напредок ; и

4. почитување, унапредување и реализирање на основните принципи и


права на работа, коишто се од особено значење, бидејќи и правата и
соодветните услови што се неопходни за целосна реализација на сите
стратегиски цели.

Сите овие четири стратегиски цели се нераздвојни и меѓусебно


поврзани. Неунапредувањето на една од нив ќе има негативно влијание врз
напредокот на другите. Со цел да се оптимизира нивното влијание, напорите
за нивно унапредување треба да бидат дел од глобалната и интегрирање на
стратегијата на МОТ за пристојна работа. 115
Препораки и сугестии
Од научен аспект, од една страна основната идеја е дека секоја нова
институционална форма на взаемна соработка е да ги идентификува
основните проблеми на одделните структури на граѓанското општество и да
ги поставува регуларно прашањата пред советот за европска интеграција.
Добиените одговори од конкретните актуелизирани прашања ќе бидат
популаризирани до соодветните структури на општеството, како и до сите
граѓани на Република Македонија. На тој начин Економско социјалниот
совет ќе ја исполни функцијата на мост меѓу советот за евроинтеграции и
граѓанското општество со единствена цел во подготовките на општеството за

114
Декларација на МОТ за социјална правда заради праведна глобализација, 2011
115
Прилагодено според Декларација на МОТ за социјална правда заради праведна
глобализација, 2011

212
полноправно членство во ЕУ. Затоа Економско социјалниот совет треба да се
утврди како институционална форма на граѓанскиот дијалог преку која
организираното граѓанско општество ќе ги актуелизира виталните прашања
за економско социјалниот развој како стратешка определба, а тоа ќе се случи
само доколку се преземаат сите потребни чекори за постигнување целосна
институционална и функционална компактибилност на Република
Македонија со Европската Унија. Економско социјалниот совет треба да го
има вториот предизвик за негово утврдување од меѓународен аспект и пред
се од европски аспект, а се со цел во очекувањата на Република Македонија
да биде полноправен член во Меѓународната асоцијација на економско
социјални совети и да воспостави интензивни контакти со Европскиот
економско социјален комитет.
Од друга страна, современите индустриски односи се наоѓаат во
социјално - економска траекторија. Нивната суштина наоѓа примена во
соработката и взаемното дејство меѓу државата, организациите на
работниците и организациите на работодавачите при решавање на проблеми
поврзани со заштитата на нивните основни економски и социјални интереси.
Траекторијата на индустриските односи се смета за најдобра средина, во која
што субјектите кои учествуваат во нив, можат да ги постигнат своите
оптимални цели. Почитувањето на принципите на индустриските односи од
теоретска и практична гледна точка ја чинат суштината на дијалогот која
претставува основа за натамошно проучување. За таа цел, сакаме да ги
споменеме клучните принципи на современите индустриски односи кои
сметаме дека ќе придонесат за развојот и практикувањето на истите во
Република Македонија.
Еден од принципите е правото на работниците и на работодавачите
да се обединуваат во организации за заштита на своите економски и
социјални интереси. Ова е регламентирано во Конвенцијата бр. 87 и на
Меѓународната организација на трудот. Конвенцијата бр. 87 од 1948 година
се однесува за слободата и заштита на правото на организирање. Правото на
работниците и на работодавачите да се обединуваат во организации за
заштита на своите економски и социјални интереси е едно од основните
човекови права е заштитено и од Меѓународнит пакт за економските,
социјалните и културните права на ООН од 1996 година. Исто така
Конвенцијата бр. 98 на Меѓународната организација на трудот за правото на
организирање и колективното преговарање, Конвенцијата бр. 144 за
меѓународните трудови стандарди и за трипартитната соработка и
Препораката бр.152 на Меѓународната организација на трудот за
меѓународните трудови стандарди, како и останатите меѓународни
конвеници, препораки и документи ја детерминираат суштината на дијалогот
за колективното преговарање во системот на индустриските односи. Клучен
е принципот за утврдувањето на индустриските односи на сите нивоа како
средство за разработување и реализирање на економската и социјалната
213
политика, за уредување на работните и осигурителните односи, како и за
решавање на колективните работни спорови. Тие ја наметнуваат потребата
од барање и изнаоѓање на оптимален сооднос меѓу економските и
социјалните императиви. Колку е поголем опфатот на колективните работни
односи, толку се поголеми можностите за искористување на соработката и
заемното дејство на учесниците во нив за постигнување на оптималните
цели. Затоа, Република Македонија има потреба од донесување на нов закон
за уредување на колективните работни спорови, односно воспоставување на
нов систем на индустриски односи. Станува збор за создавање неопходна
нормативна база за взаемна соработка меѓу учесниците во системот на
индустриските односи кој е задолжителен услов и претпоставка за нејзиното
ефикасно спроведување. Затоа, Република Македонија треба да ги преземе
сите неопходни мерки и да создаде систем на индустриски односи.
Искуството во многу земји во светот ни покажува дека колку е подобро
изграден системот од принципи, норми, правила, процедури за взаемно
дејство меѓу учесниците во системот на индустриските односи, толку
поефикасно функционира системот на колективните работни односи.
Заклучок
Сметаме дека нашата анализа и намера ќе биде сериозно прифатена
од страна на релевантните државни институции во креирање на еден ваков
Законски проект - Закон за Економско социјален совет кој ќе се изградува
по моделот и принципите на Европскиот социјален комитет, кој ќе го
одразува духот на добрата парктика и ќе ги почитува европските стандарди,
од една страна, и ќе овозможи креирање и законско уредување на нов систем
на индустриски односи, од друга страна. Едноставно, станува збор за
креирање на две различни институционални форми имајќи ги предвид
четирите стратегиски цели на МОТ.
Во овој контекст, иднината на Република Македонија се огледа во тоа
да ја направи оваа нужна економско-социјална, институционална и
општествена реформа. На овој начин, преку еден ваков нов концепт, ќе може
да се засили позицијата и функцијата на граѓанинот во општеството за
обезбедување и остварување на економските и социјалните потреби во сите
сфери на живеење.

214
Користена литература

1. Декларација на МОТ за социјална правда заради праведна глобализација, 2011


2. The impact of the European Economic and Social Committee, Catalogue No.: CESE-
2008-02-EN
3. Luxembourg declaration on the mid-term review of the Lisbon strategy, Luxembourg,
26 November 2004
4. Civil society in the EU's four Eastern European neighbour states author: Dr Ernst
Piehl, Brussels/Bordeaux, 2004
5. Committee during the Swedish Presidency of the Council of the European Union, July
– December 2009
6. Case in favour of the Еuropean Constitution advanced by the EESC, Catalogue No.:
EESC–2005-01-EN: http://www.esc.eu.int
7. Promoting National Social Dialogue: an ILO Training Manual, Geneva, International
Labour Office, 2004
8. Perspectives on labour economics for developmente, International Labour Office ·
Geneva, 2013

215
M.Sc Emilija Miteva- Kacarski
M.Sc. Kostadinka Cubuleva

NON – TARIFF PROTECTIONISM UNDER CONDITIONS OF


GLOBAL ECONOMIC CRISIS

Abstract: With the intensification of the crisis in September, 2008, the


issue of the non – tariff protectionism has begun to receive considerable attention,
reflecting the increased pressure of protectionism upon the world. WTO in 2009,
expressed concern about the ordered local purchasing / investing / borrowing /
employing within the framework of the fiscal stimulations and financial support
programs, which due to their nationalistic appeal, have become a target of revenge.
The fears of increasing the protectionism came at an inconvenient time for the
world economy, when the global trading flows were considerably weakened
towards the end of 2008, whereas the world trade was facing a serious crash in the
world demand, and the trade itself caused spillover of the crisis across borders and
its transformation into a real global phenomenon. The revival of trade
protectionism has considerably disrupted the renewal of the world economy.
Keywords: protectionism, global trading flows, global crisis

м-р Емилија Митева-Кацарски


м-р Костадинка Чабулева
Универзитет “Гоце Делчев” Штип-Економски факултет
Р.Македонија

НЕЦАРИНСКИОТ ПРОТЕКЦИОНИЗАМ ВО УСЛОВИ НА


ГЛОБАЛНА ЕКОНОМСКА КРИЗА

Апстракт: Со интензивирањето на кризата во септември 2008


година, прашањето на нецаринскиот протекционизам почна да добива
значително внимание, одразувајќи го зголемениот притисок на
протекционизмот во светот. СТО во 2009 година, изрази загриженост за
наложеното локално купување/инвестирање/позајмување/вработување во
рамките на фискалните стимулации и финансиските програми за поддршка,
кои поради нивниот националистички апел станаа мета на одмазда.
Стравувањата од зголемување на протекционизмот дојдоа во незгодно време
за светската економија, кога глобалните трговски текови беа значително
216
ослабени кон крајот на 2008 година, а светската трговија се соочуваше со
сериозен пад на светската побарувачка, при што трговијата сама по себе
придонесе за прелевање на кризата преку границите и нејзино
трансформирање во вистински глобален феномен. Оживувањето на
трговскиот протекционизам значително го наруши обновувањето на
светската економија.
Клучни зборови: протекционизам, глобални трговски текови,
глобална криза

Вовед

Неодамнешната глобална криза беше проследена со невиден колапс на


глобалната трговија. Глобалниот колапс на трговијата беше евидентен во
периодот помеѓу третиот квартал од 2008 година и вториот квартал од 2009
година. И покрај знаците на заздравување и опоравување, тоа беше
најстрмниот пад на светската трговија во пишаната историја и најдлабокиот
пад по Големата депресија. Економистите од целиот свет нашироко
дебатираат за детектирање на причините за овие невообичаено големи и
нагли падови на меѓународната трговија. Тие не се согласуваат во однос на
сите гледишта, но генерално консензус постои, според кој глобалниот
трговски колапс беше главно предизвикан од шокот на страната на
побарувачката, иако и факторите на страната на понудата одиграа одредена
улога. Потрошувачите, фирмите и инвеститорите од целиот свет одлучија да
―почекаат и да видат што ќе се случи‖. Но, одложувањето на инвестициите и
набавките, корекцијата на трговските биланси и префрлањето на богатството
на најбезбедните места, го предизвикаа онаа што повеќето економисти го
нарекуваат свесно повикување на фатална состојба. Потрошувачите,
фирмите и инвеститорите стравуваа дека ќе почувстуваат каков е
капитализмот без капитал.
Ненадејниот колапс на глобалната трговија влеа надеж и за нејзино
ненадејно закрепнување. Постојат јасни знаци дека трговијата се опоравува и
апсолутно е јасно дека нејзиниот пад е запрен. На прашањето дали
заживувањето на трговијата ќе продолжи, неможе да се даде конкретен
одговор бидејќи тешко може да се проектира иднината на глобалното
економско заздравување. За повеќето земји во светот, оваа криза не е
финансиска, туку трговска. Имајќи го во предвид сценариото од претходните
кризи, претпоставките се движеа во насока на тоа дека трговијата ќе се врати
на вистинскиот пат до средината на 2010 година.
Една група автори ги набљудува глобалните трговски нерамнотежи како
една од основните причини за хипотекарната криза. Тие изразуваат
217
загриженост дека доколку ваквата неурамнотеженост продолжи, светот ќе се
соочи со друга глобална економска криза. Друга група автори укажува на
комбинацијата од трговските суфицити во Азија и високата невработеност во
САД и Европа како извор на протекционистички притисоци. Општо земено,
избегнувањето на протекционизмот овозможува побрз излез од рецесијата.
Новиот трговски протекционизам како одговор на глобалната економска
криза-глобални трендови и импликации
Со интензивирањето на кризата во септември 2008 година, прашањето на
трговскиот протекционизам почна да добива значително внимание во
медиумите, одразувајќи го зголемениот притисок на протекционизмот во
светот. Актуелноста на зборот протекционизам најдобро е илустрирана
преку следниот график:
Графикон 1: Важноста на зборот‖ протекционизам‖ во известувањата

Извор: Matthieu Bussiиre, Emilia Pйrez-Barreiro, Roland Straub and Daria


Taglioni: Protectionist responsens to the crisis, European Central Bank, 2010, p.7
Како што можеме да видиме на графикот е прикажан бројот на статии кои го
употребуваат зборот протекционизам низ различни временски периоди, при
што од 2000-2007 година анализата е правена на годишно ниво, додека за
2008 година и дел од 2009 година анализата е правена на месечно ниво.
Протекционизмот како концепт може да биде набљудуван од различни
аспекти во поглед на неговото терминолошко значење. За многу економисти,
ниту една форма на заштита не е легитимна бидејќи таквите интервенции ги
нарушуваат цените и ги дислоцираат ресурсите со тек на време. За многу
трговски аналитичари, само мерките кои не се конзистентни со правилата на
СТО се протекционистички и се сметаа за неприфатливи. За многу креатори
на политиките, заштитните мерки кои обезбедуваат помош во услови на

218
криза, се политичка одговорност и неопходност, а не протекционизам. За
некои историчари, напорите на земјите да ја подобрат нивната трговска
позиција и да им помогнат на домашните индустрии преку наметнување на
мерки со кои се зголемува извозот или намалува увозот, го прикажуваат
протекционизмот. За други пак, протекционизмот подразбира враќање на
политиките од 1930-тите години, кои подразбираат значајно зголемување на
трговските бариери.
Без оглед на терминолошката важност, ескалацијата на
протекционистичкиот притисок, доведува до интензивирање на
протекционизмот како одговор на кризата. И покрај обврзувањето на
лидерите на Г-20 за воздржување од наметнување нови бариери на
инвестициите или трговијата со добра и услуги, наметнување на нови
извозни ограничувања или имплементирање на неконзистентни мерки во
рамките на СТО за стимулирање на извозот, 17 од 20 земји во 2008 најавија
примена на протекционистички мерки116.
Глобалната распространетост на протекционистичките трговски мерки во
услови на неодамешната криза, илустративно е прикажана на следниот
начин:
Слика 1: Глобална распространетост на протекционистичките мерки

116
Gamberoni, E. and R. Newfarmer, 2009, 52
219
Извор: Free trade system threatened by the global economic crisis p.479
Како што можеме да видиме од гореприкажаното, Украина донесе закон за
наметнување дополнителна царина од 13% на увезените стоки, кој стапи на
сила во март 2009 година. Бидејќи оваа мерка имаше негативни материјални
последици врз извозот на јапонски автомобили, јапонската влада во неколку
наврати бараше корекција на ваквата регулатива од страна на владата на
Украина. Сепак, владата на Украина тврдеше дека ваквата мерка е
дозволена согласно одредбите на ГАТТ, од аспект на заздравување на
билансот на плаќања.
Во јануари 2009 година, Русија која беше во процес на преговори за членство
во СТО, ги зголеми царините за увоз на автомобили и камиони. Русија ги
зголеми и царините на други производи и тоа: телевизори, железо, челик и
земјоделски машини. За овие мерки, Русија инсистираше дека се привремени
и неизбежни.
ЕУ пак, ја разгледуваше можноста за модификација на класификацијата на
царините за мобилни телефони од крајот на 2008 година, кои беа предмет на
значително зголемување. Имено, доколку класификацијата на ―мобилен
телефон со функција на ТВ приемник‖, е изменета на ―ТВ приемник‖,
таквите телефони ќе бидат предмет на дополнителна царина од 14%.

220
Јапонската влада побара отфрлање на можноста за модификација на таквата
класификација, за што беше покренат трговски спор во рамките на СТО.
Аргентина ја воведе мерката неавтоматско одобрување на увозни дозволи за
различни производи, пред се за железо, челик и производи од влакна. Оваа
мерка беше во спротивност со релевантините одредби на ГАТТ, кои
предвидуваат генерално елиминирање на квантитативните ограничувања и
беше неопходна дискусија за тоа дали постои легитимна основа да и се
дозволи на Аргентина да применува вакво ограничување како исклучителна
мерка. Бидејќи низа компании не дојдоа до потребните дозволи за увоз,
јапонската влада побара од Аргентина да даде целосно објаснува во врска со
целта поради која се применува ваквата мерка.
Во септември 2008 година, владата на Индија најави дека некои производи
од железо и челик ќе бидат предмет на акредитација согласно индустриските
стандарди на Индија и дека ќе бидат наметнати дозволи за увоз на одредени
производи од железо и челик, како и на автомобилски делови. Регулативата
предизвика низа тешкотии за производителите, кои користеа виско
квалитетни увезени производи од железо и челик. Владата на Индија ги
повика повеќето земји да ги преиспитаат овие мерки, најави дека ќе
ослободи некои производи од примената на техничките прописи и дека ќе ја
суспендира примената на ваквите мерки на останатите производи на една
година. Во јануари 2009 година, Индонезија најави дека ќе наметне технички
прописи на одредени производи од железо и челик. Бидејќи примената на
ваквата мерка ги засегаше јапонските производители, владата на Јапонија
побара преиспитување на истата.
Во февруари 2009 година, САД донесоа Акт за обнова и реинвестирање (the
American Recovery and Reinvestment Act) која ја содржеше одредбата
―купувајте американски производи‖, предвидуваше дека железото, челикот и
произведените добра кои се користат за јавни работи, треба да бидат
домашно произведени117. Оваа одредба донесена и покрај силните протести
покренати од страна на трговските партнери вклучувајќи ги Јапонија, ЕУ и
Канада, предвидуваше дека железото, челикот и произведените добра
неопходни за јавни работи, ќе бидат ограничени на американски производи.
По континуираните забелешки од другите земји, Конгресот на САД вметна
клаузула која предвидуваше дека одредбата ―купувајте американски
производи‖треба да се спроведува во козистентност со СТО. Сепак, дури ако
ваквата одредба не подразбира директна повреда на спогодбите во рамките
на СТО, фактот дека САД како земја од која се очекува да послужи како
лидер на либерализмот, има превземено протекционистички мерки, може да
предизвика загриженост за верижна реакција вклучувајќи одмазда или

117
Hufbauer, Schott, 2009,4

221
конкретна акција од страна на другите земји што резултира со негативно
влијание врз меѓународната трговија и глобалната економија во целина.
Одредбата ―купувајте американски производи‖ беше предвидена со цел да се
спречи одливот на економски стимулативни мерки имплементирани како
одговро на глобалната економска криза. Доколку вака предвидените
политички цели не се остварат, земјата може да се соочи со среднорочна до
долгорочна економска загуба. Според пробните пресметки при анализата на
економските ефекти на одредбата, пренасочувањето на производите од
железо и челик кон американските производители, ќе го зголеми
производството на железо и челик на 50 милиони метрички тони и ова ќе
создаде можности за работа за илјада луѓе. Понатаму, според овие
пресметки, заменувањето на сите индустриски производи потребни за јавни
набавки со производи од американско потекло, ќе генерира можности за
работа за околу 9000 луѓе, меѓутоа, ако дванаесете главни трговски партнери
на САД превземат контрамерки при што доколку се намали побарувачката
на јавни добра од САД за 1% тоа би значело губење на 6.500 работни места,
а доколку се намали за 10% тоа би значело губење на 65.000 работни места.
Согласно овие пробни пресметки, примената на ваквата одредба укажува на
фактот дека потенцијалниот пад на вработеноста е многу поголем од
можноста за создавање нови работни места.
Според извештаите на СТО, отпочнувањето на нови анти-дампинг истраги е
зголемено за 28% во 2008 година во однос на 2007 година. Иако, начелно
сите овие мерки се применуваат за заздравување на трговијата, преовладува
загрженост дека нивната примена се злоупотребува за протекционистички
цели.
Согласно приложените факти, нецаринскиот протекционизам во својата
скриена форма, генерално преовладува во услови на неодамнешната
глобална економска криза. Ваквата констатација ја потврдува и случајот на
Кина, каде 50% од нејзиниот извоз се соочува со т.н скриени форми на
протекционизам, пред се барањата за локална компонента.

Заклучок

Имајќи ја во предвид кумулативната штета направена на светската економија


од наметнатиот протекционизам во услови на криза, во процесот на
закрепнување на светската економија националните креатори на политиките
треба да се спротивстават на било какви искушенија во врска со
протекционизмот. Националните министри во координација со
меѓународните организации треба да ги идентификуваат трговските мерки
кои предизвикуваат најголеми дисторзии и истите да бидат ставени во
процес на преговори. Покрај тоа, СТО и другите меѓународни организации
треба да ги заштитат малите и сиромашни земји од дискриминацијата на

222
нивните трговски партнери. Понатаму, треба да се преиспита улогата на СТО
од аспект на современите искуства. Ако досегашните мултилатерални
трговски правила не беа доволно силни да се спротивстават на
протекционистичките решенија во услови на глобална економска криза,
тогаш креаторите на политиките можеби ќе сакаат да отпочнат преговори за
новите правила за субвенции, јавни набавки, извозни стимулации и други
мерки кои често се применуваат во неодамнешниот период. Таквите
преговори ќе бидат надвор од преговорите во рамките на Доха рундата, и
останува отворено прашањето дали оваа рунда на преговори иако
немодифицирана, најдобро ќе им служи на интересите на светскиот трговски
систем.
Conclusion
Having in mind the cumulative damage done to the world economy by the
protectionism imposed under conditions of crisis, in the process of recovery in the
world economy, the national policy makers have to oppose to any temptations in
relation to protectionism. The national ministers in coordination with the
international organizations have to identify the trade measures causing the largest
distortions and to place the same measures in a process of negotiations. Apart from
this, WTO and the other international organizations have to protect the small and
poor countries from the discrimination of their trade partners. Furthermore, it has
to be re-examined the role of WTO from the aspect of modern experiences. If the
former multilateral trade rules were not strong enough to oppose to the
protectionist solutions under the conditions of global economic crisis, then the
policy makers would possibly want to enter into negotiations for new rules of
subventions, public purchases, export stimulations and other measures that were
often used in the recent period. The negotiations of such a kind will be out of the
negotiations within the framework of the Doha round, and it remains opened the
question whether this round of negotiations, although unmodified, will best serve
the interests of the world trading system.

Користена литература:

1. Aggarwal and Evenett. Vinod K. Aggarwal and Simon J. Evenett: "Have Long-
Established Patterns of Protectionism Changed During The Crisis? A Sectoral
Perspective." In Simon J. Evenett (ed.) Broken Promises: A G-20 Summit Report
by Global Trade Alert. Centre for Economic Policy Research: London (2009)
2. Baldwin Richard and Simon Evenett: "The Collapse of Global Trade, Murky
Proteccionism, and the Crisis: Recommendations for the G20." Center for Trade
and Economic Integration. The Graduate Institute, Geneva. 2009
3. Bhagwati, Jagdish, Protectionism, MIT Press, Cambridge, Mass (1988)
4. Eichengreen, B. and D. Irwin: ―The Slide to Protectionism in the Great
Depression: Who Succumbed and Why?‖, NBER Working Paper 15142. (2009)
5. WTO:‗Trade Protection: Incipient but worrisome trends‘, Trade Notes, number
37, 2010
223
Prof. PhD Ognyana Stoichkova,
University of Agribusiness and Regional Development – Plovdiv
Bulgaria

ANALISIS OF RESEARCH EXPENSES IN BULGARIA AND ES-27

Under the conditions of transition to market economy in Bulgaria, the


attitude towards science, education and innovation was conditioned mainly by
emerging strong financial constraints that typically result in lower economic
growth. But now, almost 17 years after the start of transition and as a full member
of the EU, Bulgaria is facing the other criteria and realities.
The report is based on an international comparison of costs for science and
education to outline Bulgaria's place in other EU countries, and thus the acute
problems it faces both aspects of catching the level of other countries and in line
with the requirements deriving from the Lisbon Strategy.

1. Expenditure for science in the EU


Spending on science is essential to accelerate the growth of labor productivity
in Europe. Studies such as that of F. Daveri (Daveri 2003) confirm that the costs
invested in research and development (R & D) to generate 40% of the growth of
labor productivity and that these costs determine the meaning positive
developments in other areas of the economy, depending on how the funds are
invested.
Eurostat data on R & D expenditure as a percentage of GDP (GERD) in
recent years are as follows:
– Compared with the other two competitive region in the world (U.S. and
Japan) in the EU is an overall shortfall, which is even worse in time. In
2005, the share of R & D in GDP in the U.S. is 2.67%, and in Japan - 3.2%
and in the EU (15) - 1.91% in the EU (25) - 1.85% in the EU (27) - 1.84%
.
– There is great diversity among the EU countries. Fastest growth relative R
& D spending in Finland - 2.3% in 1994 to 3.5% in the last 2-3 years,
which the country through ¬ prevarva world's leading U.S. and
Japan. Increasing relative R & D spending in many other countries in
Europe such as Germany, Belgium, Denmark and others. Developed
countries of Western Europe is characterized by the proximity of the
structure of these costs to that of the two leading countries in the world
224
where the predominant share of the business sector to government (public)
sector and education. The difference is that the share of the business sector
in the U.S. and Japan is relatively higher than in the technologically
leading countries in the Euro ¬ ropa the costs of higher education are
higher than those of the public sector, while in developed countries Europe
the last two costs are almost equal.
.
The current structure of R & D spending in economically developed
countries formed after the relative reduction of government subsidies and
increasing the share of business sector. It must be emphasized that this is not an
absolute reduction in government spending on R & D, and for their slow growth
compared with those of the business sector118.
Another trend in developed countries over the past two decades, changing
priorities, and the share of government funding for research in the military and
increased government participation in health, environmental and basic research.
After 1989, all the countries of Central and Eastern Euro ¬ pa registered a
sharp decrease in R & D expenditure today, they are significantly smaller than
those in the EU-15. Differences between countries in the group, Central and
Eastern Europe are as follows:
– In some countries there is a positive trend of stabilization and increased
costs, for example in the Czech Republic by 0.95% in 1995 to 1.42% in
2005, in Hungary - respectively of 0.73% to 0.94%, Estonia - respectively
0.58% of 0.94% and in Lithuania - respectively from 0.44% to 0.76%.
– In Poland, Slovakia, Slovenia, Bulgaria and Romania decreased in the last
decade. In 2005, the three countries with the lowest position on an
indicator in the EU (27) Romania (0.39%), Cyprus (0.4%) and Bulgaria
(0.50%), where the it is 2-3 times smaller than that of Slovenia (1.22%),
the Czech Republic (1.42%) and Hungary (0.94%).
– R & D expenditure as a percentage of GDP in Bulgaria showed the strong
decrease in the CEE countries that are new members of the EU - from
2.63% in 1989 to 1.64% in 1992, 0.62% in 1995, 0.47% in 2001, and about
0.50% since 2002.
Unfavorable structure of these costs in Bulgaria because today about two-
thirds of them come from the government sector and a quarter - from the business
sector. This ratio is almost the reverse of the existing not only in developed
countries but also in the new EU member states
Comparison of Bulgaria with a random country in Europe, such as
Belgium, have the following findings. While in 1994 the share of R & D

118
In 1988-1998, the relative decline in government resources for R & D in OECD
countries is 41% to 31%. In 1988-1998, the relative decline in government resources for R
& D in OECD countries is 41% to 31%.
225
expenditure in GDP in Belgium is about three times higher than that of Bulgaria,
then in 2005 it was almost four times higher. The share of spending on higher
education in Belgium is more than eight times greater than that of Bulgaria. The
share of R&D expenditure in GDP for higher education in Bulgaria, Romania and
Slovakia is the lowest, while in Bulgaria it shows a trend of decrease.
Eurostat data on R&D expenditure by source of funding lead to the
following conclusions:
– In the EU average (15) 34% for the EU (27) nearly 35% with the smallest
share of government R & D funding in the last decade has consistently
Belgium (22-23%). Constant share below the EU average is and the UK
(30-33%). In most EU countries (15) was observed relative reduction of
government involvement in the funding of science, it is sensitive in
Denmark, the Netherlands, Finland and Germany. The only country in
which there is an increase in the share of government in funding science
Ireland - from 22.5% in 1995 to nearly 33% in 2005.
– CEE countries Bulgaria and Poland have the highest share of government
spending - nearly two-thirds of the total expenditure in Bulgaria it
increased from 35.3% in 1994 to 70% in 2002, then decreased to 65.8% in
2004. In Poland, from start high percentage in 1994 (57.3%) it increased to
nearly 68% at the beginning of the century and is now around 61%. Third
party with such a high proportion of government spending on R & D
Lithuania (about 63%).
– In technologically advanced countries is a major industry participation in
the funding of R & D - about 75% of total costs in Japan, 70% in Finland
and about two-thirds in Germany. This share is higher in some CEE
countries - Slovenia - 60-65% and the Czech Republic - 54%.
– Most CEE countries decreased the share of industry in R & D funding,
but the most drastic ¬ but it is for Bulgaria - from nearly 65% in 1994 to
25% in 2003 and 28% in the next two years. This shows the extent of the
reduction of the role of industry ¬ s, which mainly generate productivity
and growth
– The highest share of R & D expenditure financed from abroad (the
average for the EU 8.5%) in Latvia (between 23 and 36% in recent years),
then ¬ bath from Britain and Austria (17-20%) Estonia (15-17%), Cyprus
(12-15%), the Netherlands, Hungary and Lithuania (10-11%), Ireland (7-
12%). For Bulgaria this share rose ¬ tity over the last decade from
virtually zero to nearly 6%.

226
Тable 1. Expenditure on research and development

2007 2008 2009 2010 2011


Expenditure on research and 273.0 325.9 361.1 421.6 429.6
development in Bulgaria (mln
BGN)
R & D expenditure as% of 0.45 0.47 0.53 0.60 0.57
GDP 1.85 1.92 2.01 2.0 -
Bulgaria
ЕU-27
Source: http://www.nsi.bg/EPDOCS/NIRD_2011p.pdf

The largest share in total R & D expenditure in 2011 is the sector


"Enterprise" - 53.3%, and over 2010 registered a growth of 7.8% (from 212.1
million to 228.7 million levs levs). In 2011 compared with the previous year in the
sectors of "Higher Education" and "government" is decreased - by 11.2% (from
49.5 million to 44.0 million levs) to 2.0% (from 157.1 million levs of 153.9
million levs)

2. Change in the number of employees in the R & D sector


In the transition period decreased the number of employees in the R & D
sector in Bulgaria - more than 90,000 before 1989 to 30,663 in 1995 and 16,671 in
2001 Reduction of employment in this sector since the beginning of the 90s years
of the last century almost ¬ you all CEE countries, but in some of them (eg the
Czech Republic) in 1996 noted lasting stabilization.

It turns out that our country is in the group with the lowest indicator saturation
scientists by 2003 - 2.62 researchers per 1,000 workers from the labor force, then
it is only Romania (1.71) and Cyprus (1.09). Other CEE countries this indicator is
higher than 3 and up to about 5. For EU (15) average is 5.68, and in Iceland,
Sweden and Finland than 10 people.
The majority of researchers in the EU (15) and even the EU (27) are
employed in the business sector and a relatively small part - in the public sektor.27
Business sector in Bulgaria is still very underdeveloped. According to Eurostat
data for 2005, about 60% of the scientific researchers are concentrated in the
government sector, nearly 28 - 30% in higher education and less than 13% - in the
business sector. With its large share researchers in the government sector R & D
Bulgaria's precedent between the parties, the second after her for this indicator is
227
the Czech Republic (co ¬ flock is, however, more than two times smaller share of
the employed) followed by Slovenia, Slovakia, etc.
It turns out that the business sector is relatively low saturated with
researchers in all CEE countries located in the transition to a market economy with
the exception of Romania and the Czech Republic. Due to weak demand from
ventures employment specialist scientific capital in Bulgaria in the business sector
is below the average for the EU-10.
In 2011, staff engaged in research and development amounted to 16,986
people (full time equivalent), which is 2.5% more than the previous year. The
share of women in total staff engaged in R & D was 53.3%, the difference in
employment rates between the two sexes was 6.6 points in favor of women.
The share of researchers (full time equivalent) of the total staff increased
from 2010 year by 3.9 percentage points (from 66.2% to 70.1%), nearly half of the
researchers in 2011 (49.9% or 5,939 persons) have doctorate. Due to the nature of
the transition in Bulgaria - pronounced deindustrialization of the country lesions of
different nature on agriculture, which affected the agriculture science, and the
economic migration. The greatest relatively decrease is observed in technical
sciences - with nearly two-thirds (64%), followed by, in the agricultural sciences -
with nearly 45%, medical sciences - nearly 25%, natural sciences - with nearly
20%. Only in the social sciences and humanities is marked increase in the number
of researchers by about 10%. This changes the structure of researchers in fields of
science.
Age distribution of staff employed in R & D 31.12.2011 shows that 43.5%
of the scientific staff of age to 45 years, the share of employment in this age group
increased from 2010 by 1.1 percentage points.
3. Guidelines of the national policy on R & D

Can not be a matter of choice whether to give priority to the development


of science, where this is a requirement of the laws of social development.
A major problem faced policy on science and education is the lack of
dialogue and a sense of common purpose among the various structures in
the country (government, public and private) that are responsible for its
implementation
There are success practices in countries such as Denmark, Finland, Ireland,
Estonia, etc., which can be as reference points for the development of a
strategy for the development of science and education, and to create
better innovative business climate Bulgaria, in terms of which to increase
R & D costs and make more efficient usage. Once adopted strategy, it must
be performed.
Creating more opportunities for entrepreneurs and opening new jobs and
investment in human capital (which is set in the Lisbon strategy) is more
important than strengthening state intervention and efforts to compensate
for private initiative. European countries still have much work on
228
improving the links between industry and universities, financing firms to
start work on innovation and the development of human capital - activities
in which the United States has a significantly better position. EU
enlargement to 27 Member States has led to an even greater diversity
between countries and population changes, which is a new challenge.
Bulgaria for all these questions stays more acute because it is the country
with the lowest level of GDP, one of the lowest rates of expenditures for
R& D in GDP, which moreover are quite favorable structural split
between state business and higher education.

BIBLIOGRAPHY

ENWISE Report 2004. Enlarge Women in Science to East. Eurostat,


<http://ec.europa.eu/research/science-society/pdf.
Еurostat. Statistics in focus – Sciences and technology. 2005, № 7 and № 8.
http://epp.eurostat.ec.europa.
Daveri, F. 2003. Why is ThereaProductivityProblemintheEU? Centre for
European
Policy Studies, Brussels
Kok W. 2004. Facing the Challanges – TheLisbonStrategyforGrowthand
Employment, Report from the High Level Group, Nove

229
Sasajkovski Slavejko
- PhD in Social Sciences, scientific adviser at the Institute for
Sociological, Political and Juridical Research – UKIM,
bilbilef@isppi.ukim.edu.mk

Micanovska Ljubica
- Graduated sociologist, micanovskaljubica@gmail.com
-

THE IMPORTANCE OF THE REFORMS OF THE PENSION


SYSTEM AND THE LABOR MARKET FOR THE GLOBAL
COMPETITIVENESS OF THE GERMAN ECONOMY

Abstract : Undeniable fact is that by the most serious global economic


institutions ( eg, the International Monetary Fund and the World Bank Group )
openly and decisively predicts that Germany's economy in the current 2013 with
maximum forces will have to fight to avoid falling into cycle recession. This
means that even the German economy is seriously confronted with recessionary
future of the economy of the European Union as a whole, and especially the future
of the member states of the eurozone, recessionary forecasts are more reliable.
This is one side of the reality and truth about the condition of the
German economy and expectations in relation to the movement of its growth in the
future and particularly in the current year. The second part is the party who in
essence very strongly emphasizes the fact that the German economy within the
global crisis financial and economic conditions, and compared with other large
and highly developed economies of the EU Member States and especially in the
eurozone ( for example, France, Italy and Spain ) , basically do not stick so bad. In
this context looking, the secret of having a proper capacity and potential of
resilience and vitality of the German economy in the conflict with the crisis cycle
recession, regularly required and inevitably finds in its competitive power in
global markets of goods and services. Complex foundation of this competition has
a structure which, among other key and crucial elements and components, contains
the elements and components of timely structural reforms of the pension system
and especially of the labor market ( paradigmatic Hartz reform ) , generally
looking, lining the clear neoliberal basis and premises, and conducted in the late
1990s and early 2000s, rendered up to 2005, when conducted most essential Hartz
IV reform ( fourth step of the reform ) in the labor market.

Keywords: Competitiveness of the German economy, reform of the


pension system, Hartz labor market reform, the global financial and economic
crisis, the neoliberal premises.
230
Introduction

Global financial and economic crisis, which very clearly began to manifest
with the popping bubble of the real estate market in the U.S., on the surface of the
theoretical and political considerations, analysis and recommendations exclude the
necessity of social and economic structural reforms, as real productive base on the
new cycle of social and economic growth, development and welfare.
This theoretical and politically dominant accepted, promoted and
defended position to the necessity of devising and implementing social and
economic structural reforms, in fact a complex of several elements of structural
reforms, which as completely unavoidable and necessary, contain the relevant
elements of the structural reforms of the pension system and the labor market.
Furthermore, this theoretical and political position had always, practically
without exception, is associated with social and economic structural reform
experience of Germany, as the German pension system, so even more, the German
labor market - his flexibilization through and on the basis of the Hartz reform.
Moreover, the German reform experience theoretical and political offers and
imposes as a global example and as a global paradigm of such reforms, very
clearly, along with the established macroeconomic stability, defined and set of
nominal anchors which by their nature are monetary aggregates. Especially
theoretical and political strongly emphasize the essential importance of the
experience of these structural reforms in Germany on the relative vitality of the
German economy, of course, comparatively looked at in relation to the situation of
the economies of other old, highly developed EU member states (eg, France,
Britain, Italy, Spain . . . ) .
The German economy, especially in the second half of 2102 and in the
beginning of the 2013, is located on the edge of recession. But in this same period,
although really the volume of foreign trade declines, Germany has very high rates
of trade surplus. This indisputable empirical fact, in any case, a factor of cardinal
and crucial mentioned relative vitality of the German economy, because export
share is very high in GDP creation. Also, provides identification and definition of
theory and political line connecting the reforms of the pension system and the
labor market with the global competitiveness of the German economy, and
continue whit relative economic vitality and structural reforms, including reforms
of the pension systems and the markets labor, as the necessary social and
economic basis for the realization of a future stable and long - term cycle of social
and economic growth, development and welfare.
Competitiveness of the German economy
The German economy is an example and paradigm for highly developed
and modern economy, at the same time, a similar example and paradigm
developed and modern society. Developed and modern economy and society in
every aspect of development and modernity - for example, in terms of the amount
of GDP, and in terms of the level of GDP per capita, and in terms of
231
macroeconomic stability as indicated by the standard and the established set of
nominal anchors of macroeconomic stability ( inflation rate, budget deficit level
and stability exchange rate ) , and in terms of the level of technical and
technological development, and in terms of the structure of exports, and in terms
of the development of the concept of the knowledge economy, and in terms of
development and availability of public services ( healthcare, education, welfare
and other ) , and compared to many other such indicators, criteria and standards of
modernity and development ( more on this, even econometric level in Outlook for
the German economy, 2012 ) .
The German economy is the largest economy in Europe, the fourth largest
world economy by nominal GDP, German export is the second largest in the world
with $ 1.408 trillion in 2011, in recent years, the largest German companies are
Volkswagen, Allianz, E.ON, Daimler, Siemens, Metro, Deutsche Telekom,
Munich Re, BASF, BMW, and most respected and fully verified by global markets
German brands are Mercedes Benz, BMW, Adidas, Audi, Porsche, Volkswagen,
Bayer, BASF, Bosch, Siemens, Lufthansa, SAP, Nivea . . . ( more on this in
Export generation: Germany, 2010 ) .
One of the most essential factors of this development and modernity of the
German economy and generally of the German society without any doubt is a
factor of global competitiveness of the German economy. Speaking generally, and
by the definition of World Bank Group / WB, exports of goods and services
essentially represents the value of all goods and services market exported and sold
on foreign markets, including, for example, merchandise, transport freight,
insurance, transport, tourism, royalties, license fees, and other services, such as
communication, construction, financial, information, business, personal, and
government services. They exclude compensation of employees and investment
income ( formerly called factor services ) and transfer payments (
http://data.worldbank.org/indicator/NE.EXP.GNFS.ZS ) . According to this very
relevant and valid source, the share of German exports of goods and services in the
creation of GDP for 2011 was 50%, and it can be concluded that this is the highest
level in the last four years for which there is data - in 2008 it participation was
48%, in 2009 was 42%, in 2010 was 47% (
http://data.worldbank.org/indicator/NV.AGR.TOTL.ZS/countries ) . As an
illustration, the participation of 2012, according to another source ( this source use
because WB has not yet published data for 2012 ) , is 52% (
http://www.dfat.gov.au/geo/fs/fgmy.pdf ) . Germany in december 2012 had a
trade surplus of 12 billion euros. These high levels of surpluses continued since
1981, primarily on the basis of the high level of demand for automobiles and
various other types of machines (
https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/NationalEconomyEnvironment/ForeignT
rade/Current.html ) .
Factor that is a very relevant and valid in relation to the global
competitiveness of the German economy and in relation to the height of the
232
German trade surplus is the factor structure of the German export – dominated
engineering, especially in automobiles, machinery, metals, and chemical goods (
Germany‘s 2012 export growth, 2012 ) . It is the structure of exports, it is
essentially the export of goods and services with very high level of added value, it
is exports of final goods in which a very high level is built not only German labor
but also, it is very important, German knowledge, German scientific research and
innovation - that is the concept of the knowledge economy ( more on this in
Annesley, 2004 ) . Is not it, for example, exports of raw materials and semi –
finished products, is not it export which is incorporated only German manpower, it
is not nor export of energy, as such it, for example, Russian exports, although they
should not be denied and can never be denied that Russian exports of energy,
thanks to the high level of prices, a very high level raised the value of Russian
foreign exchange reserves, making them, along with foreign currency reserves, as
the, China, Brazil, India and other rapidly growing economies, a unique source of
liquidity for indebted economies and the International Monetary Fund is still in the
current conditions of the global financial - economic crisis.
For all German exports is not cheap export, competitiveness of the
German economy to global markets not built on low prices. Rather, the
competitiveness of German exports are built on high levels of quality, in which is
located right on the high level of added value, or built - in German scientific -
research knowledge and German technical, technological and organizational
innovation ( more on this Janz, 2002 ) .
Also, need to know the importance of other factor and at no point its
importance in the context of the theme of this paper do not be overlooked or in any
way reduce or relative. That factor is the high level of overall social awareness,
including the political, the necessity of quickly and effectively achievement,
operationalization and implementation of social contracts / social pacts, while
giving priority and primacy of the general social interest ( general - national and
general – state interest ) . Thus, for example, as one of the most essential and
fundamental elements of these social agreements or pacts, regularly negotiated and
meticulously implemented, the level of growth of wages and all other benefits and
financial rights in German society and state to be below the level of productivity
growth and generally below the growth of financial performance ( including
growth rate of profit) of the German corporate / business community ( more on
this Wagner, 2007 ) .
The competitive power of the German economy was very noticeable with
project of the euro and the eurozone - received lower real value of the euro, than
the value that had the mark, and it got more competitive export. Because Germany
does not want to break up the eurozone, because Germany was so generous to
crisis affected economies ( whether it comes to crises generated by the adverse
situations and trends in banking systems, whether it comes to crisis situations and
trends generated by high levels of budget and public debt ) , because Germany is
so innovative and resolute ( resolute in terms of their funding ) in the construction
233
of various funds and mechanisms for rescue and stabilization within the Eurozone
and in general within the EU. Germans obviously that extremely meticulously
calculated that these financial costs are still lower cost than they would be if the
eurozone breaks up, remembering the fact the high level of exposure of German
banks in this crisis and constellations. The Germans are known perfectly clear that
if you have to introduce a new currency - the new mark, the new currency, even if
officially converted to 1:1 with the euro, almost instantly with high ( realistic level
and goals 50% ) will appreciated, of course, because the demand for new marks
will be very great - investors in financial markets and citizens not have confidence
in the eventual new currencies of other members of the previous eurozone, nor in
the euro and the eurozone if they try continue to exist without Germany ( more on
this Annand, 2012; Broyer, 2012 ) .
At the same time, must be know of the fact that the importance of the
competitiveness of German exports to EU common market is crucial for the
growth and value of German GDP. Actually, the basic reason for the particularly
low GDP growth rates of German at the end of 2012 and the beginning of the 2013
( under or around 1% ) unmistakably look and are in decline in the total volume
and total value of German exports exactly the common European market, due to
the crisis recession shocks faced the economies of the EU member state ( more on
this World Ultra Wealth Report 2012 - 2013, 2013 ) .
Riester reform of the pension system and the Hartz labor market reform
Required global competitiveness of the German economy, especially the
EU common market, as a key factor for the growth of the German economy,
general growth, development and welfare of the German society, as well as the
relevance of the German state in the EU, general in international relations and
especially in EU ( more on this In focus: Germany as a competitive industrial
nation; Green, 2010; Bornhorst, 2012 ) , is achieved ( this competition ) and
through the reforms of the pension system and the labor market. These reforms are
exposed and confirmed as quite relevant and valid factors for the global
competitiveness of the German economy ( more on this Borsch - Supan, 2004;
Rossler, 2009 ) .
Reform of the pension system was implemented in the real historical and
social moment, when it was inevitably fully productive and efficient way to
respond primarily coarse challenge unfavorable demographic trends in German
society ( more on this Bonin, 2009 ) . In fact there are two periods of
conceptualization, modeling and implementation of these reforms. The first period
is that between 1992 and 1999, and the second period is that between 2001 and
2004. This second reform period is also known as Riester pension reform, so
named after the then Labor Minister Walter Riester.
These reforms, among other things, contributed to protect mandatory state
pension system ( in fact one of the three pillars of the complex pension system -
one generation - solidarity and pay – as -you - go system ) of its load with a high
level of deficit, likely in such circumstances would have to be covered by transfers
234
from the state budget, further, to prevent the possible necessity of a higher burden
of the business community with higher contributions for pension insurance and to
preserve the social and economic welfare, peace and stability of the German
society.
German pension system is mounted on three pillars:

1. Mandatory State Pension insurance. This is a generational


solidarity, i.e. redistributive pillar system. In it a certain
percentage of their wages paid to all employees and employers –
current rate is 19.6%, with half pay for employees and employers.
This pillar is also part of the overall system of social and
economic protection and security. In Germany the current policy
is gradually increasing ( increase by one month ) retirement age
needed, so in 2023 should reach 66 years old, and from that 2023
should continuously increases every two months and also in 2029
to 67 years retirement age.

2. Voluntary Occupational Pension insurance. This insurance is in


reality since 1974 as Company Pensions Law and the reality is the
benefits that companies give their employees. These benefits are
covered 50% of employees and benefits to 2,500 euros are exempt
from paying taxes.

3. Private insurance. This insurance is in reality the private pension


schemes that personal pension funds. Legally prevented those on
any basis can be seized by creditors or by the state. Payments into
these funds receive credit of 154 euros per adult and an additional
300 euros for children founders funds. Most reform interventions
at this third pillar.

Generally speaking, can be noted that the key to understanding the needs
imposed this reform, i. e. the key to understanding its objectives, refers to the
necessity of preserving the liquidity of the pension system, and by raising the
threshold conditions that should be meet for getting a pension, first threshold age,
and by upgrading its capitalization, which additionally outweigh weaknesses
generational solidarity pillar confronted with large challenge of unfavorable
demographic developments, trends and processes. And that in a way that
obviously does not contribute to further financial burden on the German business
community, i. e. without negative consequences for the competitive power of the
German economy and German exports ( more on this Economic Trend Report,
2003; Hagen, 2012 ) .

235
Reform the German labor market is definitely conceptualized and modeled
in 2002 and implemented in the period 2003 to 2005. This reform is famous Hartz
reform, so named after Peter Hartz who was head of the group that conceptualized
and modeled reform ( more on this Akyol, 2012 ) . Peter Hartz at that time was the
human resources manager at Volkswagen. Reform of the labor market in
Germany, as one of the most important of its elements, contained in the
fundamental program document Agenda 2010 of the then ruling German Social
Democratic Party / SPD ( more on this Сасајковски, 2005, Агенда 2010. . . ) .
Document actually grounds and stems from the EU's 2010 Lisbon strategy, which
was adopted in 2000, and whose main goal is the rapid raising the level of global
competition economies of the EU member states through their upgrading as
knowledge economies ( more on this Сасајковски, 2005, Лисабонската
стратегија. . . ) . Lisbon strategy in 2010 received its continuity whit Strategy
Europe 2010, essentially defined as a "Strategy for a smart, sustainable and
inclusive growth" ( more on this Sasajkovski, 2011 ) . Meaning of Agenda 2010 is
trying to merge into a functional whole neo - liberal labor market defined
flexibilization with simultaneous preservation of the basic postulates and functions
of the welfare state. The fact is that this determination, task and goal in Germany
basically was successfully completed, something that was confirmed during the
current global financial - economic crisis ( more on this Eichhorst, 2009 ) .

Also, this place may be mentioned that this concept, even of a way and
level of excellence, operational during this global financial - economic crisis in
Denmark, where he is known as flexicurity concept - flexible concept of security
in the labor market. Whit this flexicurity concept quite successfully given and
solute "equation" of social - economic "golden triangle" of the labor market,
through original balancing freedom of the labor market whit state interventionism,
primarily in the area of elementary social protection of unemployed, as well as
participation in the active measures to reduce unemployment. The angles of the
"golden triangle" are: labor market flexibilization, financial compensation for the
unemployed and active measures for the unemployed, which include both rights
and obligations for the unemployed ( more one this Madsen 2002, Ibsen, 2012,
Krebs, 2012 ) .

Hartz reform is conceptualized and implemented as a reform in four steps.


As an illustration, here are the most basic and most essential goals and measures
for each of these steps ( more on this Bothfeld, 2007 ) :

236
Hartz I:

Formation "Staff Services agencies" .


Support for determining the future education of the German Federal Labor Agency
Financial compensation for the unemployed by the Federal Labor Agency.

Hartz II:

- со ниски или бавно растечки даноци и плаќања за осигуривање. New types


of employment, "minijob" and "midijob", with low or slow rising taxes and
insurance payments .
- Entrepreneurship Grant, known as "Ich - AG" ( Me, Inc. ) .
- Increasing the number of Job Centers incorporated in the Federal Labor
Institution.

Hartz III:

Реструктурирање и реформирање на центрите за работа, со промена на


нивното име во Federal Labour Agency. - Restructuring and reforming the work
centers, by changing their name in the Federal Labor Agency.

Hartz IV - in this step, which began to be applied from January 1, 2005,


implemented most essential reforms - because often the reform called Hartz IV
reform, including, among others, the following:
Payments for the unemployed increased from 374 euros per month to 382 Euros,
compensation cost of housing and treatment, including child support.
The full unemployment benefits, which are received within 12 to 36 months, down
to 12 months and 18 months for over 55 years, and is reduced by 60 - 67% of the
last salary of 53 - 57% of the last salary .
Benefits for unemployed balance their property. So, among other things, can
receive compensation even if you have a car, but not more expensive than EUR
7,500, and if you have a house, but not more than 130 square meters.

Conclusion

With every right we can conclude that the reforms of the pension system
and especially in the labor market in terms of stag – deflation cycle, i. e. in terms
of global financial - economic crisis, practically justified and confirmed the
correctness of the decision of the then German government to conceptualized, to
model and implement such reforms right. In severe financial - economic crisis
conditions, reformed the pension system and especially reformed labor market,
demonstrate its flexibility, accommodating quite easily and quickly to emerging
237
crisis circumstances. Thus, especially the German labor market, quite successfully
played the role of one of the key pillars of the counter – cyclical opposition of
crisis stag – deflation movements and trends.
This very real and objective conclusion about the high level of
functionality of selected concepts and specific models of the pension insurance
system and particularly the labor market in Germany, with full rights, essentially
located in the base of the explanation and justification of broad treatment,
theoretical and political promotion and imposition of these reform concepts and
models as examples and more as a paradigms for reformed, built and functional
concepts and models of systems of pension insurance and the labor markets.
Concepts and models of systems of pension insurance and the labor market will be
highly functional as one of the key pillars that will be placed, built and developed
long - term and stable economic cycles of economic and overall social growth,
development and welfare. Also, these concepts and models from those crises, stag
– deflation and deflation conditions, also with a high level of functionality, will
necessarily be one of the basic pillars of counter – cyclical action.
Mentioned wide treatment, theoretical and political promotion and
imposition of German reform of the pension system and the labor market, i. e. the
German concepts and models of pension systems and labor markets, primarily to
the experience of the theoretical and political conditions and constellations in the
EU. The current German government is precisely this that fully committed and
very hard requires EU Member States, and especially by the current members of
the eurozone countries, to implement packages systemic social and economic
reforms in accordance with the German socio - economic system concepts and
models, including in these reform packages inevitably separate reforms of pension
systems and labor markets, with particularly difficult, extensive and sensitive ( and
socio - economic and ideological – political ) would be conception, modeling and
implementation of such reforms in France and in Italy.

Science references ( maximum selected )

Akyol M. – Neugart M. – Pichler S. : Were the Hartz reforme worth doing? ,


http://www.vwl3.wi.tu-
darmstadt.de/media/vwl3/downloads_1/aktuelles/neugart/laufende_arbeiten
/Hartz_Reforms_Revision_Sept_27th.pdf, 2012.
Annand M. R. – Gupta G. L. – Dash R. : The euro zone crisis. Its dimensions and
implication, http://finmin.nic.in/workingpaper/euro_zone_crisis.pdf, 2012.
Annesley C. : Contemporary German Capitalism: Is Germany a Knowledge Economy?
http://www.psa.ac.uk/cps/2004/Annesley.pdf, 2004.
Bonin H. : 15 Years on Pension Reform in Germany: Old Successes and New Threats,
http://ftp.iza.org/pp11.pdf, 2009.
238
Bornhorst F. – Ashoka M. : Tests of German Resilience,
http://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2012/wp12239.pdf, 2012.
Borsch – Supan A. – Wilke K. B. : The German Public Pension System: How It Was, How
It Will Be, http://www.nber.org/papers/w10525.pdf?new_window=1, 2004.
Bothfeld S. : Labor Market Institutions in Germany: Current Status and Ongoing Reforms,
http://www.ssoar.info/ssoar/bitstream/handle/document/32270/ssoar-2007-
bothfeld-Labour_market_institutions_in_Germany.pdf?sequence=1, 2007.
Broyer C. – Petersen A. K. – Schneider R. : Impact of the euro crisis on the German
economy,
https://www.allianz.com/v_1349875733000/media/economic_research/publ
ications/working_papers/en/euroimpact.pdf, 2012.
Eichhorst W. – Marx P. : Reforming German Labor Market Institutions: A Dual Path to
Flexibility, http://ftp.iza.org/dp4100.pdf, 2009.
Green A. – Tarek M. – Preston J. : The Chimera of Competitiveness: Varieties of
Capitalism and the Econimic Crisis, http://www.llakes.org/wp-
content/uploads/2010/08/R.-Chimera-of-Competitiveness.pdf, 2010.
Hagen K. – Kleinlein A. : Ten Years of the Riester Pension Scheme: No Reason to
Celebrate,
http://www.diw.de/documents/publikationen/73/diw_01.c.392354.de/diw_e
con_bull_2012-02-1.pdf, 2012.
Ibsen C. L. : Strained Compromises? Danish Flexicurity During Crisis,
http://ej.lib.cbs.dk/index.php/nordicwl/article/view/3312/3551, 2012.
Janz N. – Ebling G. – Gottschalk S. – Peters B. – Schmitd T. : Innovation Activities in the
German Economy, http://ftp.zew.de/pub/zew-docs/mip/01/MIP01_engl.pdf,
2002.
Krebs T. : Macroeconomic Evaluation of Labor Market Reform in Germany,
http://www.imf.org/external/np/res/seminars/2012/arc/pdf/krebs.pdf, 2012.
Madsen P. K. : The Danish Model of ―Flexicurity‖ – A Paradise with some Snakes,
citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.199...pdf, 2002.
Rossler N. : German Pension System,
http://www.mayerbrown.com/files/Publication/4e6cee2d-0935-463a-87b1-
24c8b23c739b/Presentation/PublicationAttachment/4e22630c-7c70-4ef3-
8990-7f6a3ff0dd10/NEWSL_GERMANY_MAY09_GERMAN_P, 2009.
Sasajkovski S. – Micanovska Lj. : STRATEGY EUROPE 2020, THE CONCEPT OF
KNOWLEDGE ECONOMY AND GLOBAL COMPETITIVENESS OF EU ECONOMY,
4 th International Conference for Entrepreneurship, Innovation and Regional
Development, Ohrid, 2011.
Сасајковски С. : Aгенда 2010 – редефинирање на германската социјалдемократија,
Годишник на ИСППИ, Скопје, 2005.
Сасајковски С. : Лисабонската стратегија како основа за развој на новото европско
општество на знаење и новата европска економија на знаење, Меѓународна научна
конференција ―Предизвиците на новата економија― , Економски факултет – Прилеп,
Охрид, 2005.

239
Wagner J. : , Exports and Productivity in Germany,
http://www.leuphana.de/fileadmin/user_upload/Forschungseinrichtungen/if
vwl/WorkingPapers/wp_41_Upload.pdf, 2007.
Documents ( maximum selected )
Economic Trend Report, Allianz Group Economic Research,
https://www.allianz.com/v_1339499583000/media/current/en/media/image
s/pdf/saobj_1065802_rentenversicherung1.pdf, 2003.
Export generation: Germany,
http://siteresources.worldbank.org/ECAEXT/Resources/258598-
1284061150155/7383639-1323888814015/8319788-
1324485944855/06_germany.pdf , 2010.
Germany‘s 2012 export growth,
http://www.dbresearch.com/PROD/DBR_INTERNET_EN-
PROD/PROD0000000000297724/Germany%27s+2012+export+growth+hi
nges+on+a+few+sectors+and+regions.PDF, 2012.
In focus: Germany as a competitive industrial nation, Federal Ministry of Economics and
Technology, http://www.bmwi.de/English/Redaktion/Pdf/germany-industry-
nation,property=pdf,bereich=bmwi,sprache=en,rwb=true.pdf, 2010.
Outlook for the German economy,
http://www.bundesbank.de/Redaktion/EN/Downloads/Publications/Monthl
y_Report_Articles/2012/2012_06_outlook.pdf?__blob=publicationFile,
2012.
World Ultra Wealth Report 2012 - 2013, http://wealthx.com/wealthreport/Wealth-
X-world-ultra-wealth-report.pdf, 2013.

240
Assoc. Prof. PhD Yakim Kitanov,
University of Insurance and Finance – Sofia
Bulgaria

ENVIRONMENTAL TAXATION IN EUROPEAN UNION

Abstract : This paper presents the latest developments of environmental


taxation in the European Union (EU)

The environmental taxes, are defined as taxex whose tax base is a physical unit
(or a proxy of it) of something that has a proven specific negative impact on the
environment. Besides revenue, the aim of environmental taxes can also be to
discourage behaviour potentially harmful for the environment, to provide
incentives to lessen the pressures from the economy on the environment and to
preserve the environment by integrating the cost of adverse impacts into prices. In
this way, environmental taxes can help inimplementing the ―polluter-
pays‖principle.

The EU has increasingly favoured such financial instruments for reaching


environmental objectives. Bulgaria shows not bad success, following EU
directives and conventions to protect the environment.
Keywords: environmental taxation; environmental tax revenue;
Harmonized Index of Consumer Prices (HICP)
Environmentally related taxes primarily serve an environmental purpose, but also
provide fiscal revenue. Fiscal consolidation, which reduces the scope for
environmental policy measures on the expenditure side of the budget, strengthens
the need to use taxes as well as other market-based119 policy instruments in
environmental policy. A uniform tax, i.e. price on emissions or other negative
environmental externalities, has the advantage of providing an incentive to change
behaviour as well as allocating emission reduction efforts in a cost-efficient way.
Market-based instruments also provide incentives for further technology
developments which will reduce the environmental impact.

In terms of environmental policy, there are several tax-related challenges. First, it


is important to ensure that the policy instruments in place, including taxes, other
market-based instruments and regulation120 (158), are sufficient to meet the agreed

119
The importance of market-based instruments is underlined in the Europe 2020 Strategy,
which refers to the use of these policy instruments as well as the work to phase out
environmentally harmful subsidies as essential elements of the climate and energy policy
120
Which can be substitutes or complements
241
policy objectives. If there is a need for further policy measures, environmental
taxes (or other market-based instruments) should play a role in the policy mix to
achieve cost-efficiency. Secondly, energy taxes and other environmental taxes
should be designed in such a way that they provide appropriate incentives to
reduce emissions over time and improve resource efficiency, including through
environmentally consistent tax rates across various energy carriers and emissions
(e.g. across fuels).

Finally, environmentally harmful subsidies in the tax systems should be phased


out.121 Various measures, outlined below, could be taken at national level to
improve on existing tax systems.

Environmental tax revenues in European countries

Environmental taxes can be of four types: energy, transport, pollution and resource
taxes. Energy taxes include taxes on energy products (e.g. coal, oil products,
natural gas and electricity) used for both stationary purposes and transport
purposes.

Graph 1.Total environmental tax revenue by type of tax, EU-27, 2000-2011


(EUR 1 000 million)122

121
This concerns preferential tax treatment of specific sectors, uses and goods. See e.g. the
Inventory of Estimated Budgetary Support and Tax Expenditure for Fossil Fuels (OECD
(2011d)).
122
http://epp.eurostat.ec.europa.eu/statistics_explained/index.php
242
In 2011 almost 75 % of all environmental taxes were energy taxes. By
convention, CO2 taxes are also included in this tax category since they are usually
levied on energy products. Including CO2 taxes with pollution taxes rather than
energy taxes would distort international comparisons.
Transport taxes mainly include taxes related to the ownership and use of motor
vehicles. In 2011, 21 % of EU-27 total environmental tax revenue came from
transport taxes.
Pollution and resource taxes cover different types of taxes: taxes on the extraction
of raw materials; on measured or estimated emissions to air (e.g. NOx and SO 2)
and water; on noise and on the management of waste. Only 4 % of EU-27 total
environmental tax revenue was raised by pollution and resource taxes in 2011.
Compared with 1995 environmental tax revenue has increased by more than EUR
100 billion, which is an increase of 53 %, but in percent of GDP (and TSC123) they
have declined. In comparison to GDP, environmental tax revenue decreased since
1995 by 0.35 percentage points. Since 2003, environmental tax revenue as a share
of GDP has continuously fallen, reaching a historical minimum of 2.34 in 2008.
The distribution of the tax types has remained roughly the same.
A vast majority of European countries showed levels of environmental tax revenue
in a band ranging from 6 to 10 % of TSC in 2010. Only in Bulgaria and the
Netherlands did more than 10 % of TSC come from environmental taxes. In
Germany, Austria, Spain, Iceland, Belgium and France less than 6 % of TSC was
raised from environmental taxes. The EU-27 average was 6.2 %.
When comparing the environmental tax revenue to GDP most of the countries are
in a range between 2 and 3 % of GDP. Denmark, the Netherlands and Slovenia
have far higher ratios, with environmental tax revenue totalling between 3.6 and
4.0 % of GDP. Slovakia, Iceland, France, Lithuania and Spain are the only five
countries where environmental taxes are less than 2 % of GDP.
When comparing the distribution of the different tax types across countries, large
differences can be seen. Many of the eastern European countries and Luxembourg
raise 85 % or more of their environmental tax revenue from energy taxes.
This is due to the higher energy intensity of eastern European economies when
compared to the EU-15 which renders their tax bases larger than those in the EU-
15. In Luxembourg the high share for energy taxes is due to the high amount of
road fuels sold in the country to non-residents which increases the tax base for
energy taxes compared to the other European countries.At the other end of the
scale, in Malta and Norway transportation taxes were almost as significant as
energy taxes.The Netherlands, Iceland and Estonia were the only countries in
which pollution and resource taxes accounted for more than 10 % of total
environmental tax revenue.
In the current fiscal context, and faced with the serious challenge of climate
change, it becomes crucial to use energy taxes to their full extent in climate and

123
taxes and social contributions
243
energy policy in order to minimize the overall cost of the policy. However, the
current structures of excise duty rates in Member States do not normally reflect the
environmental and energy properties of the various fuels. In fact, the current
structures implicitly promote fuels that are relatively more detrimental to the
environment and/or are less energy-efficient. It is important that the relative tax
rates reflect the environmental and energy properties of the fuels correctly. Proper
ranking of fuels could be achieved by a carbon or an energy tax, or through a
combination of the two124.
Table 2. Environmental taxes by countries and by type of tax, 2010 (EUR and
%).png

124
A carbon tax would be based on the carbon content of the fuel and would thereby rank
the various fuels according to their carbon content. A neutral energy tax, in terms of
promoting energy efficiency equally across energy products, would tax fuels according to
their energy content. The Commission proposal to revise the Energy Tax Directive
(COM(2011) 169/3) addresses these issues.
244
The Energy Tax Directive currently provides for lower EU minimum levels of
taxation (expressed in € per 1000 litre) for diesel than for petrol. In fact all
Members States apply lower tax rates on diesel given the higher energy and CO 2
content of this fuel. This results in preferential treatment favouring the road
transport sector. It reflects a different tax treatment of fuels mainly used for
commercial versus private use, also partly motivated by tax competition. As a
result, the market share of diesel cars has increased substantially in the EU since
1995 to around 60%.
Tax rates determined according to carbon or energy content would result in a
higher tax rate per volume on diesel than on petrol. A carbon tax on motor fuels
would imply a tax rate on diesel which is around 15% higher than the tax on petrol
in terms of litres. A tax based on energy content would only translate into a tax
rate which is around 8% higher for diesel. A combination of these two types of
taxes would result in a relative rate differential within this range of 9%-15%. In
contrast, Member States tend to promote strongly the use of diesel through their
relative tax rates. The EU average for the diesel vs petrol tax ratio has increased
slightly in 2012 compared to last year. Several Member States have increased their
tax on diesel more than their tax on petrol, namely Belgium, Bulgaria, Denmark,
Hungary, Poland and Finland. In a few other cases (Latvia and Slovenia) the ratio
has fallen, potentially pointing towards a larger tax subsidy to diesel. Overall,
substantial progress still needs to be made and the preferential tax treatment of
diesel, particularly in Belgium, Germany, Greece, France, Lithuania, Luxembourg,
the Netherlands, Portugal, Slovenia, Slovakia, and Finland, to be reviewed.125
Some countries offset this advantage for diesel by levying a higher annual
circulation tax. Such a tax adds to the overall cost of owning the car. However, it
has the drawback that it does not impact on the marginal cost of additional driving
in the same way as a fuel tax does. Consistent and neutral taxation of all transport
fuels is important with a view of providing proper incentives for the development
of carbon- and energy efficient fuel technologies without favouring specific fuels
or technologies.
There are similar inconsistencies in the taxation of fossil-based heating fuels in
many Member States. Normally, heating oil is taxed heavily, while rates on natural
gas and coal are relatively low. This rate structure is based on the tradition of
taxing oil rather heavily, while coal and natural gas have been brought into the
energy tax framework more recently at lower rates. Thus, coal – but also natural
gas – is normally given a tax advantage as a heating fuel. The situation is rather
complex as conditions vary considerably between Member States according to
industrial structure and fuel mix. The issue mainly concerns households and
businesses falling outside the scope of the ETS. Several countries also exempt
household consumption of heating fuels. It is important to ensure that energy tax
rates become more consistent across both fuels and uses, and that the tax system

125
Some of these countries are already taxing diesel at relatively high rates in level terms.
245
does not unduly favour fossil-based solutions. Consistent tax rates are also
important in order to provide correct framework incentives for technology
development.

Graph 2. Environmental tax revenue by type, EU-27,1995-2010 (million EUR


and % TSC).png126

The EU-27 raised around EUR 292 billion from environmental taxes
corresponding to 2.4 % of gross domestic product (GDP) and 6.2 % of taxes and
social contributions (TSC) in 2010.
As a percentage of TSC, the trend of environmental taxes has been downward
throughout the period 1995 to 2008 with environmental tax revenue dropping by 1
percentage point of TSC to 5.95 % in 2008.
A brief rise to 6.24 % occurred in 2009 due to the fall in government
revenue which resulted from the financial crisis. In 2010 the percentage again
decreased to 6.19 % of TSC.
Fulfilment of the agreed limitation targets for green-house gas emissions
Energy taxes, together with the EU Emission Trading System (ETS), are two of
the main instruments in climate and energy policy. In this context, the Member
States have undertaken to reach legally binding national targets concerning
greenhouse gas emissions by 2020.127 The overall EU-wide target is to reduce
greenhouse gas emissions by 20% as compared to 1990 levels, which is equivalent

126
http://epp.eurostat.ec.europa.eu
127
The national targets are defined in the Effort Sharing Decision (406/2009/EC,
23.4.2009)
246
to a 14% reduction in relation to 2005 emission levels128. National targets, which
cover emissions in the sectors outside the ETS, range from limiting the increase in
emissions by 20% to implementing a 20% emission reduction (vis-à-vis 2005
emission levels). According to the latest projections, the EU-wide target is
expected to be reached in 2020. However, several Member States will still need to
adopt and effectively implement additional policy measures to achieve their
individual targets for non-ETS emissions. The level of ambition relating to these
targets varies considerably between Member States.
One sub-set of these countries is expected to achieve their reduction targets
provided they implement those additional measures that have so far only been
planned. These countries include Austria, Finland, Italy, Slovenia, Cyprus and
Denmark. For another sub-set of countries, the measures that are planned but not
yet implemented are judged as insufficient. Projections regarding greenhouse gas
emissions indicate that Luxembourg, Malta, Ireland, Lithuania, Belgium, Greece,
and Slovakia risk not to achieve their targets in 2020 unless they implement new
policy measures.129
All those countries that need to undertake further policy measures to achieve the
targeted emission reduction should work primarily with market based measures,
i.e. taxes, charges, or emission quotas. Taxes have the advantage of providing
fiscal revenue while at the same time allowing for a cost-efficient allocation of
abatement efforts. All those Member States should allow carbon and energy
taxation to play an important role when designing the policy mix to fulfil their
commitments according to the Effort Sharing Decision.
However, the projected distance to 2020 emission limitation targets per se is not
specific and targeted enough to assess the extent to which environmental taxation
reforms are needed. Even Member States that are projected to meet their targets
easily should consider such reforms. The role of environmental taxes in fiscal
consolidation policies and tax shifts to more growth friendly tax structures is
analyzed in Section 5.1. The following sub-sections consider the need to improve
the design of energy taxes and other environmental taxes so that they do not
contain any implicit environmentally-harmful subsidies and provide appropriate
incentives to reduce emissions over time and improve resource efficiency.130
Indexation of environmental taxes

128
This effort will be divided between the EU ETS and nonETS sectors as follows: a 21%
reduction in EU ETS sector emissions by 2020 and a reduction of approximately 10% for
sectors that are not covered by the EU ETS.
129
COM(2011)624 final. A few countries (i.e. France, Germany, Spain and Sweden) have
projected emission gaps close to 0% and have, therefore, not been included in this list. As
the emission gaps are based on projections, the future policy might need to be reviewed to
take account of changing conditions in order to ensure fulfilment of the emission targets.
130
The need to achieve resource efficiency is captured by the 2020 renewable energy
targets and the 2020 energy efficiency targets.
247
Neither the current EU Energy Tax Directive nor the majority of the Members
States' current tax frameworks require automatic indexation of energy and other
environmental taxes131.

Indexing excise duty levels to inflation has two advantages:

(i) it helps maintain the real value of taxes over time and thereby also
prevent an erosion of government tax revenues and - more importantly for
the functioning of the tax;
(ii) it helps maintain the impact of the tax on relative prices and thereby on
agents' behaviour132.

The fact that revenue from environmental taxation fell in relation to GDP in the
1999 – 2008 period is partly attributed to the fact that these excise duties are
normally not adjusted to changes in the general price level. Only few Member
States currently apply indexation (e.g. Denmark, the Netherlands and Sweden). It
is noteworthy that Sweden introduced indexation of major excise duties, including
the energy tax, in 1994133 as part of fiscal consolidation efforts. The introduction
of indexation of excise duties to core inflation in 2012 is included in the
Memorandum of Understanding for Portugal.134

However, indexing environmental taxes does have a few disadvantages that need
to be taken into consideration. The major drawback is that it can potentially
influence inflation expectations. Hence, there is a risk of damaging feedbacks to
inflation and inflation expectations dynamics, in particular if the indexation is
endogenised by economic agents. Nevertheless, this effect can be expected to be
rather limited as energy accounts for a relatively low share of overall consumption
(around 11% of the Harmonized Index of Consumer Prices (HICP). Moreover, the
adjustment should preferably be based on an index of consumer prices that
excludes energy and unprocessed food. Using this measure of core inflation (rather
than headline inflation (HICP)) diminishes volatility stemming from energy and
food prices, which are not included in this core inflation measure. As such, this
would lead to a smoother adjustment and, most importantly, it avoids a situation in
which the indexation of energy taxes feeds into the same index which is used for

131
Indexation is relevant for all excise duties that are levied on the quantity of the product
(i.e. not ad valorem).
132
Indexing EU minimum level excise rates could also help to reduce (or at least maintain
the current degree of) price divergence across Member States and hence the potential for
downward tax competition
133
Svensk Författningssamling (SFS) 1993:1508; 1512-1513
134
See European Commission (2012i).
248
the indexation. This is an important aspect in relation to energy price
developments.
Indexation also entails some minor administrative costs related to the decision
mechanism and the adjustment of tax rates. However, these costs are no higher
than the transaction costs incurred by a discretionary increase of energy taxes.
Such costs could also be reduced by adjusting the frequency of the indexation, e.g.
by adjusting the rates every second or third year and by setting a minimum HICP
change threshold for this indexation. However, at the same time it is vital to
maintain regular adjustments in order to secure the real value of the tax rate and of
the revenue.
Economic instruments for pollution control and natural resource management are
an increasingly important part of environmental policy in the EU Member States
AND Bulgaria as well. The range of instruments that are available includes,
among others, environmental taxes, fees and charges, tradable permits, deposit-
refund systems and subsidies. Environmental taxes have been increasingly used to
influence the behaviour of economic operators, whether producers or consumers.
The EU has increasingly favoured these instruments because they provide a
flexible and cost-effective means for reinforcing the polluter-pays principle and
for reaching environmental policy objectives. The use of economic tools for the
benefit of the environment is promoted in the 6th environment action programme
(EAP), the renewed EU sustainable development strategy and the Europe 2020
strategy.
In 2011, the cost of protecting and restoring the