Вы находитесь на странице: 1из 113

^амза Камол

Абдукавдор Саидов

ТАЪРИХИ ХАЛЦИ ТОЧИ К


барон сипфи 8 (илова ба китоби дарсй)

Душанбе
«Граф Полиграф»
ББК 75. 33 точик Я 74
М -85

Хамза Камол
Лбдука\\ор Саидов
X- Таьрихи халки точик. Барой синфи 8 (илова ба китоби
дарсй) - Д.: Граф Полиграф, 2010. - 116 сах.

Китоб вок,еах;ои сиёсй, ицппшои ва шуписодиву фарщпгии


тшаи дуюми асри X IV ва асри XV-po дар Мовароунна^ру
Хуросон дар бар мегирад.

1X- Камол, А. Саидов, 2010

2
МУ11ДАРИЧД

Мукадцима..................................................................................... 7

Мавзуи 1...................................................................................... 9
Вазъи сиссии Мовароуниахру Хуросон дар иимаи
дуюми асри X IV ....................................................................... 9
Шиддатёбии муборизаи байни хонхои мугул дар
Мовароуппахру Хуросои дар солхои 60-уми асри XIV ....... 9
Аз тарафи хони Мугулистои Туглуктемур шигол
гардидани Самарканду Кеш........................................................ 11
Ба сахнаи муборизахо ворид гаштани Темурланг................. 11
Мубориза барои ба даст овардани хокимият дар
Самарканд.................................................................................... 15
Хучуми дубораи Туглуктемур ба Мовароуннахр ва ба
тарафи истилогарони мугул гузаштани Темурланг............ 15
Созиши Темурланг бо хокими Балх амир Хусайн ва
хиёнати у бар зидди Туглуктемур............................................ 15
Ба Систои фирор намудани Темурланг ва амир ХУсайн.
Захмй гардндани Темур ва «Темурланг» ном гирифтани у... 16
Аз тасарруфи хони Мугулистои озод кардани
Мовароуннахр............................................................................ 17
Забти дубораи Мовароуннахр аз тарафи писари
Туглуктемур - Илёсхоча. Шикасти амир Хусайн ва
Темурланг дар мухорибаи «Чанги гилй» ва ба Балх
фирор намудани онхо.................................................................. 17

Мавзуи II
Чунбиши Сарбадорон ва муборизаи онхо бар зидди
мугул хо........................................................................................... 19
Омилхои ба вучуд омадани чунбиши Сарбадорон............... 19
Чунбиши Сарбадорон бо сарварии Мавлонозода дар
Самарканд.................................................................................. 19
Барномаи амалиёти чунбиши Сарбадорон ба мукобили
мугулхо........................................................................................ 20
Муборизаи ахолии Самарканд бар зидди мугулони
истилогар...................................................................................... 23
Ба Самарканд ворид гаштани лашкари мугул ва
мукобилияти ахолии шахр бар зидди онхо............................ 23
Балабан чунбиши Сарбадорон дар Самарканд...................... 23

3
Баркарор шудани робитаи байни Мавлонозода бо амир
Хусайн ва Темурланг. Ахдшиканона ба катл расонидани
пешвоённ чунбиши Сарбадорон........................................ 24
Ба вучуд омадани рхтилоф байни амир Хусайн ва
Темурланг. Кушта шудани амир Хусайн аз тарафи
Темурланг........................... .......................................................... 25

Мавзуи III
Ьа сари кудрат омадани Темурланг дар Самарканд ва
забткорихои у .............................................................................. 27
Хркимиятн Мовароуннахрро гирифтани Темурланг........... 27
Амир эълон шудани Темурланг дар Хуросон. Омадани
Темурланг ба Самарканд............................................................ 27
Огози забткорихои Темурланг. Муборизаи мардуми
Хоразм бар зидди лашкаркашихои Темурланг..................... 29
Муносибати Темурланг бо се кудрати сиёсии Хуросон:
Оли Курд дар Хирот, Ч,оникурбон дар Туе ва Сарбадорон
дар Сабзавор............................................................................. 29
Тасарруфи Хуросон аз чониби Темурланг............................ 30
Огози хучумхои (юришхои) Темурланг........................ ......... 32
Хучуми сесолаи Темурланг........................................................ 32
Хучуми нанчсолаи Темурланг................................................... 34
Забги Хиндустон ва катли сад хазор асир............................... 36
Хучуми хафтсолаи Темурланг.................................................. 37
Муносибати Темурланг бо Туктамишхон. Усулхои
муборизаи Темурланг ба хангоми забткорихояш............... 43
Муборизаи Темурланг бо Урдуи Сафед ва Урдуи ТиллоП.
Шикасти Туктамишхон............................................................... 43
Вахшонияти Темурланг хангоми забткорихояш................... 45
Рорати мамлакатхои истилошуда аз тарафи Темурланг..... 47
Мачбури ба Самарканд овардани мугахассисони бехтарин
аз мамлакатхои истилошуда................................................ 47
Робитаи аврупоихо бо Темурланг........................................... 48
Пакшаи хучум ба Чин ва марги Темурланг........................... 50
Васияти Темурланг дар бораи баъди у ба тахти Самарканд
нишастани Пирмухаммад......................................................... 50

Мавзуи IV
Вазъи ичгимоию икгисодии М овароуниахру Хуросон
дар асри XV................................................................................. 60

4
Вазъи кишоварзй ва заминдорй.....................................................60
Ташкили корхои обёрй дар Мовароуниахру Хуросон........ .....60
Навъхои (категорияхои) молнкнят ба замнн. Суюргол ва
шаклхои он.........................................................................................61
Амволи вакф................................................................................. .... 62
Заминхон милкй............................................................................ ....63
11амудхон андоз................................................................................ 63
Эътирози ахолй нисбат ба аидозгирнхон гайриконунии
маъмурон........................................................................................ ....64
Вазъи муносибатхои молию пулй............................................. ... 66
Ислохоти пулии Улугбек дар соли 1428................................. .... 66
Ислохоти пулии Хусравшох....................................................... ... 67
Инкишофи тичорати дохили ва байналмилалй...................... ...67
Шахр ва шахрдорй........................................................................... 70
Авзои шахрхо дар асри X V ....................................................... .....70
Вазъи касбу хунар........................................................................ ....71

Мавзуи V
Ш иддаг сфтапи зиддииг байни намояндагони хонадопи
тсмурй ва заволи давлагдории онхо................................... 73
Муборизаи намояндагони хонадони темурй барон тахти
Самарканд.................................................................................... 73
Огоз шудани мубориза байни намояндагони хонадони
темурй барои ба тахг нишастан дар Самарканд баъди
марги Темурланг........................................................................ 73
Хокимияти Самаркандро гирифтани писари Мироншох -
Халил султон................................................................................ 73
Ба ду кием чудо шудани давлати Темурихо дар
Мовароуниахру Хуросон........................................................... 76
Ба катл расидани сохиби тахти Самарканд
Пирмухаммад........................................................ ........................ 74
Забги Самарканд аз тарафи хони Кршгар ва барканорни
Халил султон аз тахти Самарканд............................................. 75
Лашкаркашии Шохрух ба Самарканд...................................... 75
Ба тахти Самарканд нишастани писари Шохрух -
Улугбек. Хамрох шудани Мовароуннахр тахти
фармонравоии Улугбек ба Хуросон.......................................... 75
Кушишхои Шохрух барои баркарории империяи темурй. 78
Муборизаи фарзандони Шохрух барон хокимият................ 78
Хукмронии Шохрух дар Хуросон ва Улугбек дар
Мовароуннахр............................................................................. 78

5
Аз дасти хонадони темурй хорич шудани фармонравои
гарби Эрон. Ба хукумати Озарбойчон, Гурчистон, К^азвин
сохиб шуданни К^арогасуфи туркман........................................ 79
Баркарорнтавии дубораи хукумати Темурихо дар саросари
Эрон ва эхёи имиерияи темурй бо сардории
Шохрух........................................................................................... 80
Кучидани пойтахти Темурихо ба Х,ирот................................. 82
Вазъи давлати Темурихо баъд аз вафоти Шохрух ва
заволи он......................................................................................... 85
Аз нав шиддат ёфтани муборизаи хонадангП байни
намояндагони хонадони темурП баъди марги Шохрух........ 85
Хучуми Улугбек ба Хирот. Ихтилофи Улугбек бо
Абдулатиф ва шикасти у ............................................................. 86
К,атли Улугбек аз чониби пиеараш Абдулатиф..................... 87
Таназзули давлати Темурихо ва аз байн рафтани он
тавассути узбакони Дашти Кипчок......................................... 89

Мавзуи VI
Вазъи фархаш ии Мовароуниахру Хуросон дар асри XV.... 92
Осори хунари мсъморй ва рушди он...................................... ......92
БинокорП ва меъморй.................................................................. ....92
У сули нави сохтани бомхои гунбазй............................................93
Истифодаи усул ва василахои ороишии гуногун дар
сохтани ёдгорихои меъморй....................................................... ....93
Масчиди Бибихонум.................................................................... ....94
Макбарахои Шохи Зинда ва Гури Мир................................... .... 95
Расадхоиаи Улугбек......................................................................... 97
Мачмуи иморати Мусалло дар Хирот..................................... .... 98
Хунари наккошй ва минётур.......................................................... 102
Хирот хамчун маркази асосин инкишофи санъатн
наккошй, минётур ва рассомй................................................. ...... 102
Мактаби минётурсозии Х пРот' Камолиддин Бехзод ва
шохкорихои у .....................................................................................103
Самарканд ва Хирот хамчун марказхои бузурги
маданият..............................................................................................104
Илм ва адабиёт.............................................................................. ....107
Инкишофи илм............................................................................. .....107
Вазъи адабиёт дар асри XV. Мактаби адабии Хирот........... ....111

6
МУКАДДИМА

Таърих ипмест, ки аз даврахои мухталиф оид ба хаётп сиёсй,


гщтимой ва тамаддуну фархаиги миллатхо бо роххо ва услубхоп
гуногуп маълумот гирди хам меоварад. Таърихнигорон ахбори
гузаштаро аз сарчашмахоп боэътнмоди таърпхй гирпфта, опро бо хама
гановаташ барраси менамоянд ва тасвири гуси зпндагип чомеахо ва
инсонхоро дар гузаштахои дур вокеъбииона аз нав эхё мегардонанд.
Омузншн шши таърих барон хар шахе мухим асг. Зеро аз таърих
ннсоихо сабак омухта, он чнро ки боиси рушду тараккиет ба он ру
меоваранд ва он чнро ки боиси акибмондагй хохад шуд, аз он даст
мекашанд.
Илми таърих барои нешрафтн чахонбннни хонандагони
мактабхо низ асос гузошга, ба воентаи омузншн таърих онхо аз
гузаштан пурнфшхорн ачдодн худ, ки дар фарозу иншеби рузгорон бо
комёбнву нокомнхо рубару шудаанд, orox.fi найдо хоханд кард. Бо
донистани таърих онхо ба марзхон таърихин сарзамини ачдодни худ
ошной хоенл намуда, ба сарнавишти шахсиятхои маъруфе, ки дар
раванди нешрафтн чомеахо дар гузашта сахм гузоштаанд, шннос
мешаванд.
Дар синфи 7 шумо бо таърихи халкн точнк аз ибтидои асри IX -
ба сари хокимнят омадани сулолаи Тохириён дар Иишонур (821-873)
то миёнаи асри XIV, яъне то ба сари хокимнят омадани сулолаи
Темурихо шиносой нандо кардед.
Дар ни китоби синфи 8 шумо аз таърихи халкн точик дар аерхои
XIV-XV маълумот пайдо мекунед. Ибтидои асри XIV мутобнк ба
замони пош хурдани хукумати марказии Ч,агатоихои мугул дар
Мовароуннахр мебошад. Дар нимаи дуюми асри XIV муборизаи
байни амнрон ва хонхои мугулй дар Мовароуниахру Хуросону Эрон
шидцат ёфга, боиси комшшн занф гардндани хокимнята хонни
мугулхо дар нн сарзаминхо мегардад.
Ин омш1хо сабаб мешаванд, ки кудрати вдоран хокимиятро дар
пн сарзаминхо хонадони нав, ки асосгузори он Темурланг буд, ба даст
гнрад.
Бо такя ба сарчашмахои таърихи ва илмй дар нн чо дар боран чн
гуна хокимиятро ба даст овардани Темурланг дар маркази
Мовароуннахр - Самарканд, хоинона ба катл раендани рохбаронн
пахзатн мардумин Сарбадорон дар Самарканд, хучумхон Гемурлаш
ба мамлакатхои гуногун, катлу горати мардумон ва харобни
мамлакатхо аз дасти Темурланг маълумот дода шудааст.
Имнсрияе, ки Темурланг дар натичаи кншваркунюпхояш ба
вучуд оварда буд, баъд аз сари у бар чой намонд. Худи Темурланг низ
нош хурдани имперняашро пешбинй карда буд, ки хангоми зннда

7
буданаш ни сарзаминро миёни писарон ва наберагоиаш таксим кард.
Баъд аз Темурланг Шохрух, ки рохбарии хокнмиятро ба даст гирифт,
бо мушкилихои зиёде ру ба ру гашта, бо вучудн ин беш аз 40 сол нн
сарзаминро ндора кард. Аммо пас аз марги у заволи босуръати давлати
Темуриён, ки аз як марказ (дар замоин Темурланг аз Самарканд ва дар
замоин Шохрух аз Хирот) идора мешуд, огоз гардпд. Бо вучудн нн ки
дар зохнр дарборхон Самарканд, Хирот, Бухоро ва дигар шахрхо
хамчун гузашта марказхон тамаддун ва фархаиг буданд ва адибон,
(|юзилон, донишмандону хуиармаидон ха май ин марказхоро пур
мекарданд, аммо хомиёин ни табакахо андак-апдак кудрати худро аз
даст дода, барои дубора нерумаид шудаи ба бародаркушй пардохтаид.
Кудратгалабихои пай дар пай ва бешумори Темуриён сабаби яке пас аз
дигаре нваз шудани султонхо мегашт. Хеч намояндае аз ин хонадон
пабуд, кп дар фикрн ба даст оварданн хукумат набошад ва бештари
онхо ба муддати на чавдон зиёде дар ин ва ё он вилояти хурд ба
кудрат мерасндавд ва раванди тачзнян давлатро суръат мебахшиданд.
Дар империяи як замон неруманди Темурланг дар ннман дуюмн асри
XV беназмй ва ({жеод хама чойро фаро гирифт ва чавдон дер напоид,
ки ин империя бар асари хучуми кабнлахоп Дашти Кнпчок бо
сарварин Мухаммади Шанбонй дар аввали асри XVI аз сахифаи
рузгорон нопадид гарднд.
Дар пи кнтоб хамчунин дар боран вазъи иктисодиву ичтимой ва
([жрхангии аерхон XIV-XV маълумот ба даст хохед овард. Дар замоии
хукумати Темурланг ва пнеараш Шохрух вазъи иктисодй ва ичтимошо
(|)архангии Мовароуниахру Хуросон хуб буд. Зеро хучумхо берун аз
ин сарзаминхо бурда мешуд ва ин мннтакахо дар холатн нисбатан
ором карор доштаид, ки боиси рушдн иктисоду фархаиг гардид. Аммо
вазъиятн бухроини сиёсй, ки дар ннман дуюми асри XV cjwpo расид,
ба вазъи иктнеод ва фархаиг низ таъенргузор буд.
Муво(1)икн дастуруламал дар охнри бобхо иктибосхое, ки ба
матнн боб вобастагй доранд, аз сарчашмахои таърихй оварда шудапд.
Ин иктибосхо плова бар он, ки шуморо ба услуби баёии асархон
таърнхй ошно месозапд, дар маърифати бештари вокеахои таърихии
он замон ба шумо ёрмандй мекунанд.
Таърихи аерхои XIV-XV-и халки точик барои хонавдагонн
енпфп 8 бори нахуст бо чуннн густурдагнн баённ вокеахо пешииход
мешавад. Муаллифон умедворавд, ки муаллпмопи сохнбтачрнбан
таърих баъди ошной бо матолибн нн китоб пешинходхо ва иуктаи
назарн худро нброз медоранд, то дар нашрхон ояида бо дарназар-
доштн мухимияти онхо пазируфта шаванд.

8
М А ВЗУ И I.
ВА ЗЪ И С И ЁС И И М О В А РО У Н И А Х РУ Х У РО С О Н ДА Р
Н И М А И Д У Ю М И А С РИ XIV

§ 1. ШИДДАТЁБИИ МУБОРИЗАИ БАЙНИ ХОНХОИ


МУГУЛ ДАР МОВАРОУНИАХРУ ХУРОСОН
ДАР СОЛХОИ 60-УМИ АСРИ XIV

Баъди Мовароуннахро забт кардани мугулон хонхои онхо, ки


сарварии ин сарзаминро ба даст гирифта буданд, ибтидо ойини
бутпарастии худро риоя менамуданд. Дар байни хонхои мугул
Кебекхон, ки солхои 1318-1326 хукумат кардааст, барои пазириши
ислом миёни хонхои мугул хидмат намудааст. Аммо то дами
маргаш Кебекхон ба ойини буддой содик монд. Баъд аз Кебекхон
бародаронаш Илчигидой (1326-1328), Дурра Темур (1328-1330) ва
Тармаширин (1330-1334) паси хамдигар хонхои Мовароуннахр
интихоб гардиданд. Дар замони хон Тармаширин ислом куллан ба
дини хонхои мугули Мовароуннахр табдил гашт. Хонхои мугул
барои пойдории хукумати худ дар Мовароуннахр аз бутпарастй
даст кашиданд, зеро дигар намехостанд мардум ба хотири ойини
бутпарастияшон ба онхо нафрат дошта бошанд. Бинобар ин
Тармаширин дини исломро кабул карда, ба худ номи султон
Алоидцинро гирифт. Хонхои мугул дар атрофи худ намояндагони
рухониён ва то чнро и и махаллиро чамъ намуда, сиёсати марказият
додани хокимиятро пеш гирифтанд. Аммо ин рафтори онхо боиси
норозигии пешвоёни кабилахои мугул ва турк гардида, дар улуси
Чагатой, яъне Мовароуннахр, муборизаи байни онхо шиддат
гирифт. Дар натнчаи ин муборизахо пешвоёни кабилахои мугул
нуфуз пайдо намуда, хокимияти хониро заиф гардониданд.
Дар нимаи дуюми асри XIV вазъияти сиёсию ичтимой дар
cap то сари Мовароуннахр, Хуросону Эрон дар холати парешониву
нооромй карор доигг. Дар хар вилояту кишваре аз ин сарзаминхо
давлату хокимнятхои зиёди мустакилу нимамустакиле, мисли
Чалоирихо дар Багдоду Ироки Араб (1340-1410), Оли Инчу дар
Форс (1342-1358), Чупониён дар Озарбойчон (1344-1356-59),
Музаффариён дар Язду Кирмон ва Форсу Исфахон (1313-1395),
Сарбадорон дар Хуросони Марказиву Рарбй (1337-1388), Куртхои
Хирот. дар Хуросони Шаркиву Ч,анубй (1245-1383) ва гайра ба
вучуд омаданд. Ин давлатхо на танхо байни якдигар хамеша дар

9
холати чаигу чилол карор доштаид, балки аз дохил ш п миёнп
мапсабдорони онхо барои ба даст овардани хукумат муборпзахо
мсрафт.
Дар Мовароуннахр баъд аз солхои 50-умн асри XIV
сарзамннп черн хокимияти Чагатоиёп пора-пора гардида, ба бештар
а? 30 мулки чудогона таксим шуд. Х^Ч кадомс аз ин мулкхо дар
алохидаги кудратн бо душмани хорнчи муковамат кардаиро
надшит. Ин замон дар Мовароуннахр Крзонхон (1333-1346) писари
Вссвар аз улуси Чагатой, ки бсрахмтарип ва золпмтарин шахе буд,
хокимнят мскард. Соли 1345 шахсе бо номи Казаган - аз амирони
Мовароуннахр ва аз саркардагони хамои улус бар зидди у бархост.
У 1<;азонхопро маглуб карда, ба катл расонид ва Донишмандчи ном
шахсро, ки иасабашро ба писари дуюми Чингнз - Чагатой
мерасонд. ба хони таъиин намуд.
Нояд гуфт, ки баъд аз ба катл расидапи К^азоихои дар
Мовароуннахр идораи хукумат аз наели Чингиз ба ашрофи кучпи
турк амирхо ва бскхо гузашт. Бо дариазардошти ин ки мафхуми
хукуки мсросии намояндагони хонадони Чингиз барои хокимият
хануз хифз шуда буд. бинобар ин дар Мовароуннахр конунн нави
ба макоми хони таъиин намудани намояндагони хонадони Чингиз
ба вучуд омад. Амир К^азаган аз иахустпн амироне буд, ки бо
копупп нави кабуш ардпда аз номи хони таъйишпуда хукумат кард.
Ду сол баъд амир К^азаган Донишмаодчиро бо гунохп он ки у
аз наели Чагатой пест, ба катл расонда, шахссро бо номи
Баёнкулнхоп. ки иасаби у ипз ба Чагатой мераепд, хони
Мовароуннахр таъйин кард. Аз солп 1347 амир К^загаи аз номи ин
хоп хокимияти Мовароуннахрро ба даст шрифта, оиро идора
мскард.
Амир Казаган мпели дигар амирони мугули ба лашкаркашию
горати дигар сарзаминхо, инчунпн ба шикору зиёфат оросганхо
хамеша шугл меварзид. Яке аз лашкаркашихояш ба тарафи ХиР°'г
дар соли 1351 буд, ки ин шахрро муддатн 40 руз дар мухосира
нш ох дошт. 11исари амир Казаган - Абдуллох бошад, ба тарафн
Хоразм лапткар кашнда, он внлоятро забт кард.
Соли 1358 амир Цазаган ба дасти шавхари хохараш бо номи
Кутлугтемур ба катл расид ва писари амир Цазаган - Абдуллох дар
Самарканд ба гахт питает. Абдуллох мои а иди падар
Баёпкулихонро хамчун хоп иазнруфт. Дере па1узашта Абдуллох
Баёнкулнхонро бо гуиохн робита доштан бо яке аз занхояш ба катл

10
расонид ва як тан аз хешовандони Чингизро Go номи Темурхон
углун хони Самарканд ннтнхоб кард ва аз номи у хукумати ни норо
ба даст гирифт. Аммо яке аз амирони Абдуллох бо номи Васи
Сулдуз бар зидди у бархост ва лашкаре чамъ оварда, ба тарафи
Кеш омад. Дар ин но ба Баён Сулдуз шахсс бо номи Х,очи барлос
ибни Бурулкй, ки пствои кабилам барлос буд, хамрох ту д а,
Абдуллохро ба катл расонид. Нооромии бузурге дар мшггака ба
вучуд омада, хокимият дар дасти амирони махаллй карор гирифт.
Хони нав - амир Баси Сулдуз, ки Хочи барлос тобеъ ва муттахиди
у буд. дар Самарканд истикомат мскард ва ба кори мулк чандон
эътиное надошт. Хам1Ш тарик, Х°Чй барлос дар вилояти Кеш, амир
Боязиди Ч,алоир дар Хучаид, Улчохук ибни Буко-Сулдуз дар Балх.
Кайхусраву Улчойту дар Хатлои ва Мухаммадхочаи Аиарди дар
Шибиргон хокимиятхои махаллиро ба даст гирифтанд. Амир
Хусайн - набераи К,азаган низ даъвои хукумат дар Кобулро мскард
ва барои ба ин хадаф расидан фурсат мечуст.
Аз тарафи хони Мугулистои Туглуктемур ишюл
гардидани Самарканду Кеш. Бо истифода аз ин вазьияти
иешомада дар Мовароуннахр хони Мугулистои куш ит мскард то
ин сарзаминро ба даст биёварад. Ии буд, ки хони он замоин
Мугулистои - Туглуктемур (1347-1363) дар моххои феврал-марги
соли 1360 бо лашкари зиёде барои забти Мовароуннахр вориди он
гардид. Дар миёнп хокимони ин сарзамин як пафар хам найдо
нагангг, ки бо у мубориза кунад. Туглуктемур бо оеони
Самаркандро гирифт ва ба тарафи Кеш хучум кард. Хокими Кеш
Хочй Барлос нн шахрро гузомгга, ба сум Хуросон фирор иамуд.
Хамрохи Х°чй Барлос Темурланг - писари Тарогой низ буд.
Темурланг ба Хуросон парафта, аз сохили руди Аму ба тарафи Кеш
баргашт ва бо Туглукгемур пайваст. Амирони Туглуктемур ба
Темури 25-сола эътимод карда, шахри Кешро ба ихгиёрн у
гузоштапд. Туглуктемур ба Темурланг ругбаи «туманбоши» (афеаре,
ки ба дах хазор сарбоз фармондсх аст)-ро дод. Ба ин восита солн
1360 Темурланг - писари Тарогой дар як мухити чапг ва нооромн дар
Мовароуннахр кадам ба сахнаи ходисахои замон зад.
1>а са\наи муборизахо ворид гаштани Темурланг.
Темурланг соли 1336 дар дехаи Хоча Илгорн шахри Кеш дар
хонаводаи Тарогой, ки аз кабилаи барлосп мугул буд ва дар аерхои
миёпа сокини Мовароуннахр гарди-дааст, таваллуд шудааст.
Мувофики ахбори сарчашмахо 'Темурланг насабашро ба Карачори
Нуён, ки аз хешовандонн Чингиз буд, мсрасонад.

11
Падари Темурланг, ки сарвате
надошт, зиндагиро дар деха авлотар
аз шахр медонист.
Дар бораи шахсияти Тарогой
сарчашмахои таърихи зикр кар-
даанд, ки у бо шайхону дарвешон, ба
хусус бо шайх Шамсиддини Кулол,
ки орифи замони хеш буд, робитаи
дустона дошт. То хануз маълумоти
дакик дастрас нагардидааст, ки оё
бобои Темурланг мусулмон буд ё не.
Дар хар сурат аз чониби хонадони
темурй иазирнши ислом на дертар аз
замони таваллуди Темурланг, яъне
то соли 1336 ба вукуъ омадааст.
Тарогой соли 1360 вафот
мекунад ва дар оромгохи хонаводагй
дар шахри Кеш (Шахрисабз) дафн мегардад. Темурланг солхои
1373-74 дар Кеш дар наздикии масчиди чомеъ, ки маркадн шайх
Шамсиддини Кулол он чо буд, оромгохи бохашамате сохта,
бокимондахои часади падари хешро ба ин оромгох интикол
медихад, то ояндагон ба шарофати мазори шайх Шамсиддини
Кулол оромгохи падари уро низ мукаддас дониста, зиёрат кунанд.
Темурланг дар чавонй чахор ва ё панч нафари савораро дар
атрофи худ муттахид карда, ба дуздии гусфанду гов аз галахои
хамсоягон машгул мешавад. Ин молхои дуздиро ба хона оварда, аз
як кис ми онхо зиёфатхо меорост ва бакияи онхоро байни хам
таксим мекарданд. Х,амин тарик шумораи тарафдорони у торафт
зиёд шуда, то ба 300 тан расид. Темурланг бо ин гурух тамоми
роххои аз ин минтака мегузаштаро зери назорат гирифта, аз хама
бозаргононе, ки аз он чо мегузангганд, хирочу боч мегирифт.
Хабари ин ходнса ба зудй ба гуши султони Самарканд расид. Вай
фармон дод, ки Темурланг ва хамрохонашро хар кучо, ки бошанд,
бигиранд ва бикушанд. Аз кабилаи Темурланг дар дарборн
Самарканд нафароне кор мекарданд ва онхо аз хокими Самарканд
узрхохй карданд, то султон уро бибахшад.

Сарчашма:
Хондамир дар бораи берахмихои К^азонхон менависад:
«Кдзон султон валади Бесвар...дар санаи 733 х- бар тахти салтанат
суъуд намуд (нишаст) ва ливои зулму бедод афрохта, бунёди хаёти

12
бисёре аз умаро ва нуйинонро барандохт... сиёсаташ ба мартабае
буд, ки акобиру аъён хар еабох, ки мутаваччехи мулозиматаш
буданд, аз гояти вахм кафан дар зери чома пушида, ахлу аёлро
видоъ меиамуданд...ва хар шом, ки аз кайди хидматаш начот ёфта,
ба сихат назди фарзаидон мерасиданд,... шукри ил охи ба чой
меоварданд ва назру садакот ба мустахаккон (мухточон)
мерасониданд...»
Хондамир. Таърихи хабибуссияр, ч- 3, Техрон, 1380 х.К,
сах. 91.

Дар бораи ба тахти Самарканд нишастани Абдуллох баъд аз


марги падараш К^азаган Мирхонд чунин менависад: «Баъд аз
ходисаи амир К,азаган валади у амирзода Абдуллох аз Самарканд
омада, ба чои падар биншаст ва умаро cap дар мутобаат
(тобеъшавП) ва мутоваати (итоат) у оварда, бар маснади хукумат
мутамаккин (чойгир) гашт. Ва чун амирзода Абдуллох ба
Самарканди фирдавсмонанд ху карда буд, хост, ки ба он тараф
равад ва Баёнкулиро ба дастури маъхуд (мукаррарй), ки уро хон
ангошта буд, бо худ хамрох барад. Умаро аз рохи давлатхохй
маъруз гардониданд (арз намудавд), ки макоми аслй гузоштан аз
хазму таяккуз (хушёрию эхтиёткорй) дур менамояд. Амирзода
сухани носехон гуш накарда, ба Самарканд рафт. Ва дар он чо хам
дар он сол бннобар тамъе (умеде), ки ба харами Баёнкулихон дошт,
бар катли он бечора ивдом намуд ва Темурхон углон писари Яйсун
Темурхонро ба хонй баргирифт. Ва наъши (часади) Баёнкулиро ба
Бухоро бурда, дар чавори мазори фойизуланвори шайх
Сайфиддини Бохарзй... дафн фармуданд. Ва умаро аз ин казия
мутаваххим (тарсон) шуда, огози мухолифат бо амирзода Абдуллох
карданд».
Мирхонд. Таърихи равзатуссафо, ч- 6, Техрон, 1380 х-К ,
сах- 4535.

Хондамир дар бораи ишголи Самарканд ва Шахрисабз аз


чоннбн Туглуктемур чунин маълумот медихад: «Туглуктемур...
инони азимат ба тарафи Самарканд маътуф гардонид (руй овард).
Баъд аз вусули Ч,онокийлок, ки наздики оби Хучанд аст, Улугтемур
ва Хрчибеки Арканутй ва Бекчекро бо фавче аз сипохи мангалой
(пеиггоз) сохт. Чун ин тоифа аз оби Хучанд бигузаштанд, амир
Боязиди Чалоир теги хилоф дар гилоф карда, ба эшон мулхак
гаштанд (пайваст шуданд) ва руй ба Шахрисабз ниходанд. Амир
Х,очй Барлос хароси бекиёс ба худ рох дода, ба савби Хуросон

13
таваччух памуд ва амир Темури Гургои (Гурагои) то каиори оби
Ому бо амир Хочй хамннон буда, чнхатн маелихати интизоми
мухомп злу улус аз он чо ичозати мурочиат талабид ва рухсат ёфта,
ба урдуи умарои мангалоп шитофт. Ва он чамоатро, ки хогнр бар
горату торочи хиттаи (вилояти) Кеш карор дода буд, ба такдири
дилпазир аз макоми хашму кин бигузаронид ва умаро... он
хазратро махеуби хеш назди Туглуктемурхон бурдаод ва он чй аз
камоли кнёсат (зиракй) ва фароеаташ маълум дошганд, арз
карданд. Туглукгемурхон манеаби хукумати тумоноти
Шахрнсабзро, ки абоанчад (аз надару бобо монда) ба умарои
Барлое мутааллнк буд, ба амир Темури Гургон тафвиз фармуд
(еупорид)».
Хондамир. Таърихи хабибуссияр, Техрон, 1380 х-К , са\.
498-499.

Ахборн Ибни Арабшох дар бораи рохзанй ва горатгарихои


Темурланг: «Аз он замой, ки ('Темурланг) аз нтоати султон cap боз
зад, бо ёрони хеш дар бнлоди Мовароуннахр рохзанй неша
кард...Ва чамъе аз ахлн фасод бад-эшон найвастанд ва шумораи
хамрохони у ба 300 тан расид».
Ибни Лрабшох. Чиндагии шигифтовари Темур. -Техрон,
1381, сах. Ю-12.

Санахои мухим:
1336 - таваллуди Темурланг
1333-1346- хукмронни Казонхон дар Мовароуннахр
1347 - хони Мовароуннахр таъйин гардидани Баёнкулихон
1351 - лашкаркашии амир Цазаган ба тарафи Хирот
1358 - кушта шудани амир К^азаган
1360 (феврал-март)- ба Мовароуннахр ворид гаштани
Туглуктемур

Савол ва суноришхо:
1) Сабаби аз бутнарастй даст кашидани хонхои мугулро шарх
днхед. 2) Чаро амир Казаган бар хокимияти Чагатоиён голиб омад?
3) Дар бораи ба тахт нишастани Абдуллох ва Баён Сулдуз
маълумот днхед. 4) Чаро Туглуктемур ба Темурланг эътимод
намуда, ба у рутбан «1уманбошй»-ро дод? 5) Темурланг дар айёми
чавонй ба чй корхо машгул буд?

14
§ 2. МУБОРИЗА IiAPOH БА ДАСТ ОВЛРДЛПИ
ХОКИМИЯТ ДАР САМАРКАНД

Хучуми дубораи Туглуктемур ба Мовароуннахр ва ба


тарафи истилогарони мугул гузаштапи Темурланг. Хангомс 1(11
Туглуктемур дар Мовароуннахр буд, дар сарзамипхон Туркистопу
Мугулистои, ки у дар он чо хокимият мскард, байни амирони
мугул чашу низоъхо ба вучуд мсояд. Туглуктемур барои ором
кардани вазъиятн кшшзараш ба зуди Мовароуннахрро гарк
мекунад.
Дар Мовароуннахр боз байни хокимони махаллп ва сарони
кабилахои мугулу турк муборизахо шиддат гирифт. Туглуктемур
дубора соли 1361 ба Мовароуннахр хучум кард. Чун ба наздики
Хучанд расид, хокими ин шахр амир Боязиди Чалоир ба истикболи
у баромад. Инчунин Амир Баён Сулдуз - хокими Самарканд низ
изхори итоат аз Туглуктемур кард. Туглуктемур то ба внлояти Кеш
неш омад. Баъди баргаштани Х°чй Барлос аз Хуросон ба Кеш
муносибаташ бо Темурланг хеле бад гардид. Бо шунидани хабарн
хучуми Туглукгсмур ХочП Барлос бори дигар ба суп Хуросон
фирор карда, б аъ д а н дар внлояти С’абзавор ба катл расид.
Аз хокимони махаллП тапхо амир Хусайни набераи К,азаган
бар зидди Туглуктемур мубориза кард. У аз Кобулу Балх, ки
доиран каламрави у буд, лашкари зисде гирд оварда, то руди Н ахт
неш омад. Мирхонд мснависад: «Чун хар ду лашкар дар канори обп
Вахш ба якдигар расиданд ва сафхо биёростанд, Кайхусрави
Хатлонй (хокими Хатлоп) аз амир Хуеайн чудо шуда,... ба
мухолнфон пайваст. Ва амир Хусайн... рохи гурезро неш гирифт».
Хамин тарик, дар чапгхос, ки байни Туглуктемур ва амир
Хусайн дар Мовароуннахр рух дод, амир Хусайн шикает хурд ва ба
чониби Хуросон нанох бурд.
Туглуктемур баъд аз шикасти амир Хусайн ва аз байн
бурдани дигар мухолифони худ ва горати Баглопу Кунду з дубора
хохиши ба Туркистону Мугулистои баргаштан кард ва писари худ
Илёсхочаро хокими Мовароуннахр таъйин намуд.
Темурланг, ки шахеи фурсатчуе буд, бо изхори итоат аз
Туглуктемур ба тарафи истилогарон гузашта, шахри Ксшро дар
11хтиёри худ нигах дошт.
Созиши Темурланг бо хокими Балх амир Хусайн ва
хиёнати у бар зидди Туглуктемур. Хидмати Темурланг ба хони
Мугулистои бпсёр давом наёфт. зеро у бо Илёсхоча созиш карда
иатавониет ва аз ин муносибати Темурланг Туглукгсмур ба хашм

15
омада буд. Темурланг аз кудрати Туглукгемур ба харос омада,
мачбур шуд бо амир Хусаин муттахид шавад. Ин иттиход боис шуд
то Темурланг бо хохари амир Хусаин - Улчой Туркон низ издивоч
кунад. Темурланг баъд аз шиддат ёфтани мухолифаташ бо'
Илёсхоча мачбур шуд шахри Кешро тарк намуда, ба чустучуи амир
Хусайн барояд. Темурланг баъд аз чустучуи зиёде амир Хусайнро
дар биёбонхои Хоразм пайдо кард. Х,ар ду ба умеди ёрй гирифтан
ба назди хокими Хоразм омаданд. Х°кими Хоразм чун тарафдори
хонхои мугули Мовароуннахр буд, онхоро бо чанг пешвоз гирифт.
Бо вучуди ин ки дар ин чанг хокими Хоразм куигга шуд, Темурланг
ва Хусайн низ талафоти зиёд дода, мачбур шуданд фирор намуда,
ба Марв биёянд. Аммо дар Марв онхоро хокими он Алибег Чрнии
Курбонй асир намуда, ба хабе гирифт. Муддати ду мох Темурланг
ва Хусайн дар зиндон буданд. Бародари Алибег, Мухаммадбеги
Ч,онй онхоро харида, аз банд рахо кард. Амир Хусайн ба суи
Хилманди Хуросон рафт ва Темурланг чанде дар Кеш дар назди
хешовандони худ пинхонй зиндагй кард. Баъд аз муддате у бо
гурухе аз тарафдорони худ ба ХиРот омад ва ба хокими он чо
Малик Муъиззиддин Оли Курт мулокот карда, чанд вакти дигар
дар панохи у зиндагй кард. Аз ин вокеъа амир Хусайн бохабар
гаигг ва у низ ба назди Малик Муъиззиддин омад. Аз омадани амир
Хусайн ба ХиРот Туглуктемур огох шуд ва намояндаи худро ба
назди Малик Муъиззиддин фиристода, талаб кард, ки амир
Хусайнро асир карда, ба назди у фиристад. Малик Муъиззиддин
амир Хусайнро дар яке аз калъахои худ хабе кард ва намояндаи
худро ба назди Туглуктемур фиристода, хабари дуругин фиристод,
ки амир Хусайн дар хабе вафот кардааст, то ин ки Туглуктемур
ором шуда, ба ин чониб лашкар накашад. Амир Хусайн аз хабе
фирор карда, ба чониби Кдндахор рафт.
Ба Систом фирор намудани Темурланг ва амир Х,Усайн.
Захмй гардидани Темур ва «Темурланг» ном гирифтани у. Дар
ин муддат Темурланг дар ХиРот буд ва бо ичозати Малик
Муъиззвддин ба тарафи Сиетон омад. Темурланг бо худ ин замон
500 савора дошт. У дар Сиетон ба горат кардани галахои гусфанду
аспи мардум машгул шуд. Дар яке аз шабхое, ки Темурланг ба
горати галахо меомад, мардуми Сиетон ба у ва хамрохонаш хамла
карданд, ки дар натича тарафдорони Темурланг зиёд кушта
шуданд. Дар ин чанг Темурланг аз пойи рост захм бардоигг ва аз ду
ангушти дасти росташ махрум шуд. Темурланг худро ба яке аз
хаймахои сахронишинон расонид ва муддате пинхонй худро

16
табобат кард. Дар он чанг пойи росташ чумой зарба дид, кн то
поспи умр мелангид па ба пн чихат уро Уемурлапг номиданд.
Амир Хусаин на Темурланг дар Хуросон лашкари
кудратмаиде гирди хам оварданд. Барой онхо имкон фарохам омад,
ки дубора воридн Мовароуииахр шавапд. Дар зимистони солхои
1363-64 вазънятн Мовароуииахр дигар шуда, хукумати мни гака аз
вучуди хукмроиопи мугул холи гашт.
Аз тасарруфи хопи Мугулистон озод кардами
Мовароуииахр. Соли 1363 Туглуктемур дар Кошгар вафот
мекунад. Писари у Илссхоча барои ба даст овардани точу тахтн
Мугулистон аз Мовароуииахр равонаи Кошгар мсгардад. Аз пн
фурсат истифода бурда, бахори соли 1364 амир Х,усайн ва
Темурланг бо машварати хамдигар Илёсхочаро дар рох таъкиб
иамуда, ба у зарбаи сахг мезанаид. Дар натича Илссхоча шикает
хурда, мугулон аз Мовароуииахр ронда мешаванд. Баъд аз пи онхо
муваккатап хукмропии Мовароуниахрро ба ухда доштапд.
Мардуми Мовароуииахр амир Хусайн ва Темурлаигро бад медид.
Бадбинин халк хусусан нисбат ба амир Хусайн бенггар буд, зеро у
ба мардум зулми беандоза мекард. Хангоми шунидаип арзу хохиши
мардуми Самарканд у дар даст хамеша силохн шашиари охапиро
дошта меистод. Аксар вакт амир Хусайн ба чои ба арзу шикоят
чавоб додан, ба шахеи мурочнаткунанда дарафтода, уро бо шашиар
берахмона мезад ва ба чазои сахт гнрифтор мекард.
Забти дубораи Мовароуииахр аз тарафи писари
Турлукгсмур - Илссхоча. Ш и к а ет амир Хусайн иа Темурланг
дар мухорибаи «Чанги гилй» ва ба Балх фирор карлами онхо.
Хони Мугулистон намехост, ки барои хамешаги Мовароуниахрро
аз даст бидихад, аз ни ру ба хотири дубора сохиб шудаи ба
сарзаминн аздастрафтааш, ба пн еамт хост лашкар кашад. Баъд аз
вафотн Туглуктемур (соли 1363), писар ва ворнсн у Илёсхоча бо
максади дубора забт намудаин Мовароуииахр бахори соли 1365 бар
зидди амир Х,усайн ва Темурланг лашкар кашид. Амир Хусайн ва
Темурланг каблан аз лашкар кашидани Илссхоча ба Мовароуииахр
хабар ёфта, ба чанг тайёрП днда, лашкари бисёр чамъ карданд. Ду
лашкар дар сохилн дарён Чирчик бо хам рубару шудаид. Чанг дар
байни Чиноз ва Тошканд ба вукуъ пайваст. Ии чанг дар таърих бо
иоми «Чанги гили» машхур аст, зеро хангоми чанг борони сел
борпда, хама чойро лой карда буд. Дар натича аепхо дар гнлу лой
лагжида меафтоданд ва талаф мешуданд. Лашкари Темурланг дар
ин чанг тарафи рости лашкари Илёсхочаро ба акибнишипи мачбур
кард, вале лашкари амир Хусайн бошад, дар тарафи чаи аз лашкари

17
Илссхоча шикает хурда, ру ба гурез овард. Дар натича Темурланг
хам мачбур шуд, ки майдони чапгро тарк кунад. Хамин тавр,
Темурланг ва Хусайн дар ин мухориба тамоман торумор гардида,
ба Балх фирор карданд. Самарканд он замон девори мухофизатй ва
калъа надошт. ки дар холати мухосираи шахр ахолй пинхон шавад.
Илова бар он тамоми лашкар ва фармондехони Темурланг ва
Хусайн низ хамрохи онхо фирор карда буданд. Дар ин чанг
лашкари мугул беш аз 10 хазор иафарро аз даст дод.

Сарчашма:
Пизомиддини Шомй дар бораи «Чанги гилй» чунин
мепависад: «Ногох хаво мутагайир шуд ва абру борон падид омад
ва камонхову тирхо ба мартабае расид, ки як тир чунончи ба хаем
(душман) тавон андохт. намонад ва чомахову музахо дар об гарк
тиуд ва дасторхо бар сархо гарону сакил (вазнин) гашт ва гилу
вахал (лой) дар мартабае буд, ки аспопро мачоли харакат намонд.
Ва лашкари душман чомахои намад пушида ва осуда ба чои худ
харакат накарданд».
Пизомиддини Шомй. Зафарнома, ч. 1, сах. 28.

Хондамир дар бораи «Чанги гилй» ва шикасти амир Хусайн


ва Темурланг чунин маълумот медихад: «Билохира амир
Шамеиддин бо тоифае аз мардуми чалодатойин (богайрат) ба
маърака расид ва... ба хайати ичтимой бар лашкари Мовароуннахр
хамла карда, голиб омаданд. Амир Хусайн ва амир Темурланг бо
хайлу ханш (аскарони савора ва навкарон) иушт бар маърака
гардоинда (яъие фирор карла), аеиони эшон бар болои лойу гил
афтод ва дах хазор на фар аз лашкари Чагатой арсаи (дар майдон)
талаф гаштанд. Ва умаро ба хаволни (гирду атрофи) Самарканд ва
Шахрисабз шитофтанд. Амир Хусайн бе таваккуф ба Солиеарой
рафт ва злу улуси (кавм ва кабилам) худро аз Чайхун гузаронид ва
дар Шерту маизил гузид. Аммо амири сохибкирон (Темурланг) ба
умеди он ки шояд мухиме аз пеш тавонад бурд, рузе чанд аз об
убур накард (пагузангг) ва дувоздах кушун мураттаб сохта,
Тсмурхоча углом ва Човарчй ва Аббосро бо хафг кушун мангалой
(нештоз) гардоиид ва фармуд, ки ба тарафи Самарканд раванд. Он
тоифа аз он хазрат чудо гашта, аксар бо аъдо (душман) пайвастанд.
Лочарам (иочор)... сохибкирон... аз об гузашта, дар худуди Балх
ливои (байраки) икомат барафрошт (баланд кард)».

18
Таьрихи хабибусеиир. Таълифи Хондами р. Бо
мукаддимаи Чалолиддин Хумой. Тсхрои, 1380 х.К , са\. 405-406.

Сапахои мухим:
1361 - дубора ба Мовароунпахр хучум кардани
Туглуктемур
1363 - вафот кардани Туглуктемур дар Копи ар
1364 - ба мукобнли Илёсхоча бархостани амир Хуеайн на
Темурланг
1364 - аз Мовароунпахр ронда шудани мугулхо
1365 - лашкаркашии Илёсхоча ба Мовароунпахр

Савол ва супоришхо:
1) Дар боран дубора ба Мовароунпахр хучум овардани
Туглуктемур накл кунед. 2) Аз чй сабаб Темурланг бо амир Хуеайн
мутгахид гардид? 3) Накл кунед, ки хокими Хоразм Темурланг ва
амир Хуеайнро чй тавр пешвоз гирифт ва онхоро дар Марв ки аз
хабе озод намуд? 4) Чаро ба Темур лакаби «Темурланг»-ро доданд?
5) Максади ба Мовароунпахр лашкар кашидани Илёсхоча дар соли
1365 аз чй иборат буд? 6) Чаро чанги байни Илёсхоча ва Хуеайиу
Темурланг бо номи «Чанги гили» машхур гаштаасг? 7) Натичаи
чанг бо чй анчом ёфт?

М А ВЗУИ II.
Н УН БИШ И С А РБА Д О РО Н ВА М У Б О РИ ЗА И
ОН ХО БАР ЗИДЦИ М У Р У Л Х ,0

§ 3. ОМИЛХОИ БА ВУЦУД ОМАДАНИ


НУНБИШИ САРБАДОРОН

Ч,унбиши Сарбадорон бо сарварии Мавлоиозода дар


Самарканд. Баъди шикасти амир Хусайн ва Темурланг ва фирори
онхо ба Балх мугулхои истилогар гумон дохнганд, ки бе ягон
душворй ба Самарканд ворид шуда, онро талаву тороч мекунанд.
Хукуматдорони бокимонда ва ашхоси дигари мансабдорн
Самарканд мехостанд, ки шахрро бе мукобилияг ба мугулоп
таслим карда, ба ин восита чони худро аз марг начот диханд. Вале
кор ранги дигар гирифт. Дар чунин лахзаи мушкил мардуми
бономус ва муборизи Самарканд барои мудофиаи шахр гашаббусро
ба дасти худ шрифта, рузи чумъа барои маелихат дар масчиди

19
чомеъи шахр чамъ омаданд. Онхо хифзи ватами худро аз химояи
чоп мухимтар дониста, рохи мубориза на муконимат бо душманро
ингихоб иамуданд. Шахсс бо помп Мавлонозода, ки яке аз
мюгирдоии мадрасаи Самарканд буд, ба миибар баромада,
суханрони кард. У ба мардум мурочиаг карда, аз чумла гуфг, ки
лашкари бешумори горап ароии мугул барои тороч иамудаии молу
ашёи мардум ба шахр иаздик шудааид. Хукуматдорони шахр
бошанд, бо шунидани ии хабар барои халосии чоии худ шахрро
тарк карда, гурехтанд. Ва чуз аз мубориза мардуми Самарканд аз
душман рохи халосП надорад, бинобар ни мо бояд худамоп
шахрамонро аз душман мудофиа намоем. Агар касс масъулияти
мудофнаи шахрро ба ухда гнрифтани бошад, мо дар назди у сари
таъзим фуруд о нарда, тайёрсм, ки фармонхон уро ичро купем.
Аъён ва ашрофи Самарканд дар чавоби даъвати Мавлонозода
хомуш монданд ва касе чавоби мусбат надод. Он гох у гуфт, ки
маълум мешавад касе ии масъулиятро ба зимма гирифгани нест,
бипобар ии агар шумо маро дастгири намоед, мудофиаи шахрро ба
ухда и худ мсгирам. Хамин тарик, бо ризоиятн хамаи
ширкаткунандагони он чамъомад вазнфаи сардории мудофиаи
шахр ба ухдаи Мавлонозода гузошта шуд. Ч,амъомадагон касам ёд
карданд, ки дар рохи мубориза барои дифои шахр курбон
мешаванд, аммо гораггарони мугулро ба Самарканд рох
намедиханд. Дар хамин чо 10 хазор чавон барои хифзи ваган дар
неши Мавлонозода савганди садоцат ёд карданд. Дар ташкили
корхои мудофиавй барои Самарканд ба чуз аз Мавлонозода боз
Абубакри Калавн ва Мавлоио Хурдаки Бухорои низ сахми бузург
гузошта нд.
Ин муборизаи мардуми Самарканд бар зидди мугулон дар
таърих бо номи «Нуибиши Сарбадорон» маъруф гаиггааст.
Найдопши истилохи «сарбадор» ба шурише, ки соли 1337 дар
Сабзавори Хуросон бар зидди хонхои мугул ва заминдоронн
махалли cap зада буд, алокаманд аст. Шурншгарон савганд
хурданд, ки ё бедодгарихоро дар Хуросон бархам медиханд ва ё
сари худро ба дор месуноранд. Бннобар ин аз он замон номи
Сарбадорон ба вучуд омадааст.
Ьарномаи амалиёги чунбиши Сарбадорон ба мукобили
M jfyaxo. Пешвоёии он мубориза барои мудофиаи Самарканд
тадбирхон бисёр мухим андешиданд. Мавлонозода руйхати
мардумони ба хизмати харбй мувофикро гартиб дода, неруи
мардуми шахрро барои омодагй ба мудофиа аз душман мохироиа

20
истифода иамуд. Ахолии шахр дар муддати сс шабоиаруч барои
мудофиан шахр тайёри дид. Гирду агрофи шахрро бо сангархо
ихота карда, дар паси он сангархо тирандочопи мохирро пнпхон
намуданд. Тамоми силоххоп дар шахр мавчудбударо чамъовари
намуда, ба муборпчон таксим карданд. Шахрро ба кигьахо чудо
намуда, дар начдикии дарночахон шахр дндбонгоххо гучошгапд.
Даромадгохи аеоенн шахрро кушода донна, дигар хамаи
дарвочахоро бастанд. Дар ду тарафи хиёбони аеоси сангархои
муетахкам сохта, дар он чо одамоин мусаллахро чойгнр карданд.
Дар охири хисбон Мавлоночода бо шумораи чиёди тирандочоии
мохир камин шрифта, барои ба душман чарба задан омода шуд.
Пакшаи мудофиакунандагонн шахр чунин буд: хангоми ба хисбон
дохил шудани саворагони мугул бояд онхо иогахон ач чониби
кучахои тангн бо сангархо мустахкамшуда ба истилогарон
чарбахои сахт мсрасоннданд. Барон риоя кардаии иитнчом ва ба
фармони Мавлоночода итоат намудан мухофичони шахр ба Карьон
касам ёд карданд. Мардуми шахр шабоиаруч мехнат карда, дар
муддати сс руч шахрро барон мудофиа нурра омода сохтанд.

Сарчашма:
Абдуррачою! Самаркаодй дойр ба мурочнати Мавлоночода ба
ахолии Самарканд ва омодагии Сарбадорон барои мудофиан шахр
чунин мснависад: «Чун амир Хусаин ва амири сохибкирон
(Темурланг) ач «Ч,анги лой» ба хачимат шуда (шикает хурда), ач
Ч,айхун гучангганд ва лашкари мугул ба хаволии Самарканд расид,
ахолии он чо дар ин качия (ходиса) хайрон буданд. Ручи чумьа
хавоссу авом (одамони баландмартаба ва оди) дар масчиди чомсь
чамъ омада, хотир бар амре карор намегирифг. Дар ин хол марде
донишманд ач бучургзодагони Бухоро, машхур ба Мавлоночода
тирандоче далер, шамшер хамонл карда (ба китф овехга), бар ной
хост ва охиста-охиста ра(})та, ба болои минбар баромад ва салом
карда, овоч баровард, ки: -Ё маъшарулмуслимин (эй мусулмоион)!
Имруч галабаи куффор (кофнрон) ба каеди хонумони мусулмонон
омадаанд. Ва хокиме, ки чнзян мусулмониро «бочу хироч» ном
карда, меситонад ва ба хотири худ мегирад, чун душман пайдо шуд,
мусулмононро ба тарх рехт (партофт) ва ач пеши куффор гурехг! Ва
харчавд ахолии ин шахр амониву суде диханд, халос нахоханд ёфт.
Ва ручи Кдоёмат суол ач шумо, бучургон хохад буд: Кист, ки
мутасаддии (баухдагнрандаи) ин амри ислом ва мутааххиди

21
(ахдкунандаи) хавоесу авом шавад, то мо низ cap дар кадоми у
нихода, ба хидматгорй киём намоем?
Мачмуи акобпрн (маисабдорони) Самарканд хомуш шуда,
касс чавоб надод. Мавлонозода гуфт: -Чун касс ба ухда намегирад,
агар май мутааххнд шавам, мададу хамрохй мекунед? Халоик
мувофнк шуда, уро ба сардори кабул карданд. Мавлонозода хугбаи
балиг (мукаммал) адо карда, ба чанги куффор тарик намуд (чора
днд). Ва мардуми бнсёр псшн у хознр шуда, дафтарн кадхудоён ва
мучаррадону гурабо ба даст овард (яъне, руйхати сардоронн онла
ва мардхон мучарраду мухочнрро тартиб дод) ва дар дарвозахо
мустахфизон боздошт (мухофизон таъйин намуд) ва сархон
кучабогхоро чунон банд кард, ки савор дарнатавонад ва сархои
бандро ба толорхо махкам карда, тиркашхои мураттаб cap то сари
кучахо фуру бурид. Ва кавл кард, ки хеч офарнда шабхо ба хона
наравад ва агар чое чанги сахт вокеъ шавад, макоми худ нигох
дошта, ба мадад наравад ва аз сари девор бо мугулон калоча
накунанд. Ва дар чахор хадди шахр камондорони чалд (чусту
чолок) таъйин кард чихати кумак ва як рох холи гузошта, чамъе
дар камин нишонд ва худ бо нонсад ииёдаи тирандоз дар иоёни
кучабог истод.
Ва каровулони мугул форшу гофил (бенарво) ба он куча
даромаданд ва аз камингоххо гузашга, ба Мавлонозода расиданд.
Ишорат кард, то дохил фуру кофта, саиги дасту калмосанг ва тиру
чубдасте дар кор омаданд, то мугулон сари асп гардонида, хазор
кас мачрух ва сад кас гирифтор шуданд».
Абдурразоки Самаркандй. Матлаьуссаьдайн ва
мачмаъулбахрайи, дастхати №347 аз Ганчинаи дастхатхои
Институти шаркшипосй, сах. 195-196.

Санаи мухим:
1337 - cap задани шуриши Сарбадорон дар Сабзавори
Хуроеон

Савол ва суноришхо:
1) Ба чунбиши мардуми Самарканд ки pox6apii мекард? 2) Чаро
пн чунбиш номи «Сарбадорон»-ро гирифт? 3) Мазмуни мурочиати
Мавлонозодаро ба ахолии Самарканд накл кунед. 4) Шуришгарон
бар зидди истилогарони мугул чй гуна тадбирхо андешнданд?

22
§ 4. МУБОРИЗЛИ АХОЛИИ САМАРКАНД
БАР ЗИДДИ МУ ГУЛОНИ ИСТИЛОГАР

Ба Самарканд ворид гаштаии лашкари мугул ва


мукобилияти ахолии шахр бар зидди онхо. Хони мугул
Илссхоча, ки аз фирори Хусайн ва Темурланг ба Балх вокиф буд,
умед дошт, ки Самарканд бе мудофиа мондааст ва тасаввур кард,
ки шахрро бе муковимат бо осонй сохиб мсшавад. Бахори соли
1365 дастахои пешчанги лашкари мугул бе хеч гуна эхтиёткорП ба
воситаи хиёбоии асосй ба маркази шахр дохил шуданд. Хангоми ба
дои камингирифтаи дастаи Мавлонозода расидани мугулхо, ба
мудофиакунандагони шахр шпора шуд, ки ба хучум гузаранд. Онхо
аз се чониб бар зидди душман хамла карда, аз паси сангархо
мугулхоро хам бо даст ва хам бо фалахмон сангбороп намуданд.
Мугулхо, ки ииро интизор набуданд, ба вохима афтода, ба хар
тараф гурехтаид, вале дар хама чой онхоро тир ё санг дунболагнр
буд. Дар ин на бард аз тарафи мугулхо зиёда аз ду хазор нафар
кушта шуд. Мугулхо мачбур шуданд акибнишиий кунаид.
Галабаи чупбиши Сарбадорон дар Самарканд. Рузи дигар
мугулхо дубора ба Самарканд хучум карданд, вале ба галаба
муваффак нашуданд. Ба тамоми кушишн онхо барои ишголн шахр
зарбаи сахт зада мешуд. Пас мугулхо ба иазди
мудофиакунандагони шахр косид фиристода, иброз намуданд, ки
агар ба онхо тухфахои зиёд фиристонаид, онхо шахрро тарк
мекунанд. Ба ин пецшиходи мугулхо чавоби рад дода шуд. Он гох
онхо шахрро ба мухосира шрифта, ба горати ахолии гирду атрофи
он шуруъ намуданд. Мухоснраи давомдор низ ба мугулон натичаи
мусбат надод. Дар ии муддат ходисае руй дод, ки вазъияти
мавчударо дигаргун сохт. Дар урдугохи мугулхои бодияпишин
марази тоуии асп (бемории вабо) пайдо шуд ва шумораи зиёди
аспони онхо ба халокат расиданд. Мухосираи минбаъдаи шахр ба
мугулхо гайриимкон гашт ва онхо мачбур шуданд, ки аз мухосираи
он даст кашида, акибнишиий кунанд.
Хамин тавр, ахолии Самарканд, бо неруи худ ва бе иштироки
намояндагони хукумаг, тавонистанд шахри худро аз хучуми
душманони ачнабй сарбаландона дифоъ намоянд. Сарбадорон
манфиатхои табакахои захматкаши ахолии шахрро химоя
мекарданд ва тамоми икдомоти онхо бар зидди манфиатхои аъён ва
ашрофи Самарканд ва сулолаи мугулхои гораггар равона гардида
буданд. Дар ин мубориза бебизоатон дар Самарканд бар зидди

23
тавонгарон баромаданд ва табакаи захматкашп ахоли аз золимо» ва
судхурони манфур никор гирифтаид.
Ьаркарор шудапи робита байни Мавлонозода бо амир
Хусайн ва Темурланг. Ахдншканопа ба катл расонидани
пешвосни чунбиши Сарбадорон. Хангомс ки Темурланг хабари
аз мухосираи Самарканд даст кашида. акибшпшши кардани
мугулхоро шунид, дархол амир Хусайнро аз ин хабар огох намуд.
Опхо бо хам вохурда, ба чунип хулоса омаданд. ки холо барои
иип оли Самарканд шитоб накуианд, зеро аз муковимати мудофиа-
кунандагоии шахр метарсиданд. Оихо карор доданд, ки аз макру
хила исгифода баранд. Бо ин максад амир Хусайн ва Темурланг
бахори соли 1366 бо лашкари худ ба наздикии Самарканд омада,
дар махалли Кони Гил карор гирифтаид. Оихо ба унвони
рохбарони Сарбадорон нома навншта, савганд хурда, изхор
намуданд, ки амали муборизонро дастгири мскунанд. Дар ин нома
знкр карданд, ки оихо хохшнн вохурдан бо рохбарони
Сарбадороиро дораид. Хамчуиин дар ин нома навингганд, ки
ХОКИМ1ШТИ тнахри Самарканд ба рохбарони Сарбадорон дода
мешавад ва ваъда доданд, ки кассро чазо намедиханд. Номаи
онхоро злчиёин хушзабон бо тухфахои гаронбахо ба Самарканд
оварданд. Хамрохй ин фиристодагон намояндагони махсуси амир
Хусайн ва Темурланг низ буданд. Вазифаи оихо иборат аз он буд,
ки ба шахр ворид ту д а, барои забт кардани он замина тайёр
намоянд. Рохбарони Сарбадорон ба суханони маккоронаи ин
фиристодагон бовар карда, ба лашкаргохи амир Хусайн ва
Темурланг омаданд. Рузи аввал амир Хусайн ва Темурланг
намояндагони Сарбадороиро гарму самими кабул карданд. Вале
рузи дигар, хангоми ба кароргохи опхо расидаи, хамаи
намояндагони Сарбадорон дастгир гардида, ба катл расоиида
шуданд. Аз байни оихо факаг Мавлонозода аз марг начот ёфт.
Хамии тавр, чунбиши мардумии Сарбадорон аз чониби амир
Хусайн ва Темурланг ахдшиканона пахш гардид. Амир Хусайн ва
Темурланг дар охири бахори соли 1366 аз пав ба Самарканд сохиб
гардиданд.
Чунбиши Сарбадорони Самарканд баъд аз чунбиши
Сарбадорони Хуросои, ки дар нимаи аввали асри XIV ба мукобили
снёсати хонхои мугул равона гардида буд. аз дуюмин харакати
бузурги мардуми бар зидди давлатн мугулони Осиёи Маркази ба
хисоб меравад. Чунбиши Сарбадорони Самарканд аз ахамияти
бузурги таърихи бархурдор асг. Таихо мардум, ки ба мухофнзати
ватаии худ бархосга буданд, тавонистанд то ба охир бо душмани

24
ачнабй мубориза кунанд ва мугулонро аз Мовароуннахр беруп
ронанд. Ба амнрон ва феодалонн чагатонн Мовароуннахр, ки
пароканда буданд ва доимо бо хамдигар дар чангу чидол карор
донгганд, муяссар нагардид то бо мугулони истилогар мубориза
кунанд. Сарбадорон Самаркандро аз мугулои озод карда, дар он
худуди як сол (1365-1366) хукмронй намуданд. Х,адафи асосии
Сарбадорон озод кардани ватан аз мугулон буд ва ба ин максад бо
сарбаландй расиданд. Ин муборизаи онхоро метавон муборизаи
миллй-озодихохй номид. Аммо ин галабаи онхо аз тарафи амир
Хусайн ва Темурланг бо макру фиреб аз дасташон шрифта
мешавад.
Ба вучуд омадани ихтилоф байни амир Хусайн ва
Темурланг. Кушта шудани амир Хусайн аз тарафи Темурланг.
Темурланг дар гирифтани хокимияти Самарканд ва бо макру
фиреб куштани рохбарони Сарбадорон ба амир Хусайн ёрмандй
кард. Аммо амир Хусайн ба ин нигох накарда, баъзе аз
тарафдорони Темурлангро, ки дар Самарканд ва атрофи он ба горат
ва бедодгарй машгул буданд, чарима кард. Аз ин рафтори амир
Хусайн Темурланг ранчида, чаримаи тарафдоронашро аз амволи бо
горат бадастовардаи хеш пардохт ва бо ин робитаи худро бо амир
Хусайн катъ намуд. Темурланг аз Самарканд ба шахри Кеш
баргангг. Чун ихтилофи у ва амир Хусайн шиддат ёфт ва иловатан
дар ин муддат завчаи Темурланг - Улчой Туркон низ вафот карда
буд, бинобар ин барои Темурланг зарурати идома додани дустй бо
амир Хусайн дигар бокй намонд. Ин ихтилоф сабаб шуд, то байни
Темурланг ва амир Хусайн чандин чанг сурат гирад. Охирин чанги
онхо дар мохи марти соли 1370 дар калъаи Хиндувон, ки дар
наздики Балх карор дошт, ба вукуъ пайваст. Темурланг сипохи
амир Хусайнро ба мухосира гирифт, ки дар натича лашкари амир
Хусайн дар ин набард маглуб ва худаш кушта гардид.

Сарчашма:
Ахбори Хондамир дар бораи тайёрии ахолии Самарканд ба
мукобили хучуми мугулони истилогар чунин аст: «Чун амир
Хусайн ва амир Темур шикает ёфта, аз Чайхун убур намуданд ва
мугулони беимон ба азми нахбу (горату) тороч ба савби (тарафи)
Самарканд таваччух фармуданд, селоби изтирори (парешонии )
бииои субот ва карори мутаваттинони (сокинони) он диёрро
мунхадим (вайрон) гардонида, Мавлонозодаи С'амаркандй, ки ба
сифати чилодат ва мардонагй иттисоф дошт (машхур буд),
мардумро ба дафъи мугулон тахриз намуда (барангехта), дар бораи

25
вучуби сиёнати iia<J)c (зарурияти мухофизати худ) ва мол ва ахл ва
аёл сухаиом бар забои гузароинд. Самаркандиён он калимотро ба
самъи рнзо чой дода, зимоми ихтиёри худро дар кабзаи (дасти)
икгндорн Мавлонозодаи Самаркандй ва Мавлоно Хурдаки Бухорй,
км тирандози чалд (чусту чолок) буд ва Абубакрп Калавмм Халлоф,
ки авсофм сарбадорй бар вай содик мсомад, ниходанд ва это й
шахрро кучабанд карда, бар чодаи мамониати сипохи чита
(мугулон) субот кадам варзиданд».
Таърихи хабибуссияр. Таълифи Хондамир. 1>о мукад-
димаи Цалолиддини Х,\мой. Тсхрон, 1380 х-К , сах. 406.

Мирхонд дар боран муборизаи ахолии Самарканд бар зидди


истилогаронн мугул чунин маълумог мсдихад: «Арбоби Самарканд
мугобаати (итоати) эшонро намуда, дар макоми мамониаг омаданд
ва тарики омаду шуд масдуд гардониданд (банд карданд) ва асбоби
мукобила ва мукотила соз доданд. Ва сипохи чига (мугулон)
муддатхо бар гирди Самарканд хаймаи икомаг мутаинаб
гардонида. дар тасхири (забти) он маросимн эхтимом ба чой
оварданд. Ва чун айёми мухосира нмтидод (кашол) ёфг ва наздик
ба он шуд, ки шахр мусаххар (маглуб) гардад ва амволу димоъи
мусулмопон дар маърази талаф ояд, наснми азалн... вазида, вабо
дар миёпи аспопи чита афтода, аз хар чахор асп яке (беш) зинда
иамонд ва аз ни чихаг хавфу руъби (гарен) тамом бар замоири
(калбхои) мухолифон истило ёфга, очиз ва саросема гаштанд. Ва
баъд аз такдими машварат маелнхат чупон диданд, ки ручуъ
намоянд (баргардапд) ва ба имзои ин азимат аксари он чамоат
гиркашхо бар пушт баста, ииёда ва мубтазал (хору залил) руй ба
диёри худ ииходанд».
Мирхонд. Таьрихи равзатуссафо, ц.6, Тсхрон, 1380 х.К,
сах. 4569-4570.

Маълумоти Абдурразоки Самаркандй дар боран хоинона ба


ка гл расиданн рохбаропи Сарбадорон: «Амир Хусайн аввали бахор
бо лашкари Налху Бадахиюн ва К^ундузу Баклон ва Андхуди
Шибургоп озими Самарканд шуд. Ва ба каррог (ба такрор) ахком
ба сардорони Сарбадороии Самарканд фиристод. Мазмуп он, ки
моро бар шумо тьтимоди куллист ва аз чамеъи умаро бехтар
донистаем, то урду дар сахрои Кони Гил наёрем аслаи истикбол
мснамоед. Он мнекинон тамаллуки (хушомадгуии) он тарози мугул
бовар карданд. Чун амир Хусайн ба Копи Гил омад, Сарбадорон
айвой такаллуф (мурооти барзиёд ва сох га) тарш б дода, ба хндма г

26
расиданд ва иешкашхо ба арз расоннданд. Ва амир ХусаГш эшоиро
ба иноят (мехрубонн) баргардонид. Рузи дигар танеукоти
(тухфахои) зиёда оварда, чун ба Карсе расиданд, ба мучибн
фармуда, хамаро шрифта сиёсат (яъне катл) намуд.
Амири сохибкирон Мавлонозодаро дархосг карда, as пойи
дор бозовард ва днгарои ба рохи адам рафтанд. Ва амир Хусайнро
мамлакат софй шуда, мутамаккин гашт ва хирси чамьи мол бар у
голиб шуда, коидаи зулму бсдод бунёд ниход».
Абдурразоки Самаркапдй. Матлаьуссаьдайп на мач-
маъулбахрайн, дастхати №347 аз Ганчинаи дастхагхои
Института шаркшиноей, сах- 197

Санахои мухим:
1365 - муковимати ахолии Самарканд бо сардории
Мавлопозода бар зидди истилогароин мугул.
1366 - ба катл расонидани рохбарони шурипш Сарбадорон
ва хокимияти Самаркандро сохиб шудани амир Хусайн ва
Темурланг.
1370 (март)- охирин чаши Темурланг бо амир Хусайн

Санол на сунориш\о:
1) Пакл кунед, ки сокинони Самарканд ба мукобили
истилогарон чй гуна муковимат карданд. 2) Чаро истилогароин
мугул дар ин мухориба ба шикает дучор омаданд? 3) Дар бораи
аз тарафи амир Хусайн ва Темурланг бо макру фиреб ба катл
расиданн рохбарони шуриши Сарбадорон маълумот днхед.
4) Ахамияги таърихии чунбиши Сарбадорон аз чи иборат буд?
5) С'абаби ихтилофи байни Темурланг ва амир Хусайнро шарх
дихед.

М А ВЗУ И III.
БА САРИ КУДРАТ О М А Д А Н И Т Е М У РЛ А Н Г ДА Р
С А М А РК А Н Д ВА ЗА БТК О РИ Х О И У

§ 5. ХОКИМИЯТИ МОВАРОУНПАХРРО
ГИРИФТАНИ ГЕМУР

Амир эълон шудани Темурланг дар Хуросон. Омадани


Темурланг ба Самарканд. Бо галаба дар Балх Темурланг ба
фармонравони мустакил расид ва худро дар Балх амири кабир
эълон кард.
27
Темурланг нас аз куштани амир Хусайн зани у
С’ароймулкхонумро, ки духтари Кдзанхони Чингизй буд, ба никохи
худ даровард. Сароймулкхонум бо номи Бибихонум низ маъруф
буд. Чун у духтари хони мугул буд ва зани калонии Темурланг ба
хисоб мерафт, ба ин сабаб ба Темурланг лакаби Гургои, ки мугулон
домодро мегуфтанд, дода шуд. Ба Темурланг фарзандонаш
Мироншох, Шохрух ва наберааш Улугбек ва дигарои такдид карда,
бо хопадони чингизй иайванди хешу таборй баркарор карданд. Дар
пн робита бояд гуфт, ки таърихнигори асри XVII Махмуд ибни
Валй хонадони Темурихоро Гургониён низ номвдаает.
Насаби Темурланг бевосита ба хонадони Чингиз намерасид,
бннобар ин пас аз гирифтани хукумати Мовароуннахр унвоии
хониро ба номаш илова накарданд. Аммо Темурланг аз
намояндагони кабилахои мугулие буд, ки бочуръат аз анъанахои
мугулй дар Мовароуннахр тарафдорй мекард. Барои ваколатхои
зиёд доштан дар корхои идораи давлат тарафдорй аз анъанахои
мугулй ва робптаи хешутаборй бо хонадони хонй кш1юят намекард.
Бинобар ин барои дар Мовароуннахр хакки хукумати Темурлангро
собит намудан, киссахои хаёлиеро бофта бароварданд. Максади ин
кисеахо конунй гардонидаии хукумате буд, ки Темурланг бо макру
фиреб ба даст овард. Мувофики ин киссахои хаёлй гуё бобокалони
Чингиз - Кобулшох бо бародараш - Качулй, ки ачдоди афсонавии
Темурланг ба шумор меравад, карордоде ба имзо расонида буданд.
Гибки он карордод авлоди Чингиз бояд хамеша шох ва авлоди
Качулй хокими мутлаки сарзаминхои ишголгардида бошанд.
Бинобар ин Темурланг худро сохиби тахт хисоб мекард.
Мувофики анъанаи мавчудбудаи он замон, ки бояд амири
Мовароуннахр аз номи хони хонадони чингизй хукумат кунад,
Темурланг низ ин анъанаро вайрон накарда, як тан аз хонхои
маъруфнабудаи чингизиро бо номи Сиюргитмиш (1370-1388) хони
Мовароуннахр эълон кард ва аз номи у хукумат мекард. Ибни
Арабшох менависад, ки Темурланг Сиюргитмишро барои он хон
интнхоб кард, ки горату куштори худро бо номи у анчом дихад, то
мардум уро маломат накунанд. «Дар холе ки,- менависад Ибни
Арабшох,- хар амире ба дасти Темурланг асир ва хар хон дар
баробари вай нотавон буд».
Сиюргитмиш дар лашкаркашихои Темурланг иштирок
намуда, соли 1388 вафот намуд.
Баъди амир эълон шудани Темурланг дар Хуросон, ибтидо
карор буд, ки Темурланг шахри Кеш - зодгохашро иойтахти

28
давлати худ созад, вале ба далели маъруф будани Самарканд ин
шахрро пойгахт интихоб карда, 10 апрели соли 1370 худро еохиби
тахт эълон кард.
Тсмурлаш' аз Балх ба шахри Самарканд омада, ба фочсахои
худ огоз бахшид. Аз фочеаи Чингиз то фочеаи Темурланг якуним
аср гузашта буд. Фочеаи Чингиз аз чониби Мугулистон ба
Мовароуииахр омада буд, аммо фочеаи Темурланг аз
Мовароуииахр огоз гашга, аз миёни вайронахои давлати Чингиз
шакл шрифта, дар муддати фармонравоии Темурланг ва хонадони
у саросари Хуросону Эрон ва Осиёи Хурдро арсаи Toxiy този
туркой сохт.
Отози забткорихои Темурланг. Муборизаи мардуми
Хоразм бар зидди лаш каркаш ихои Темурланг. Темурланг же ос
мекард, ки бе шикасти хонхои Мугулистон ва ба худ тобсъ
намудани Хоразм наметавонад ба осонй дар Самарканд хукумат
кунад. Темурланг пеш аз хама ба максади таъмип кардани амнияти
пойтахти давлати худ, накшаи тобеъ намудани Хоразм ва хонхои
Мугулистонро кашид. У тайи солхои 1370-1376 се бор ба Хоразм
ва паич бор ба каламрави хонхои Мугулистон дар он суи Сайхун
лашкар кашид. Х°кими Хоразм Хусайн Суфиро тайи ин се хучум
Темурланг асир шрифта натавонист ва танхо вилояти Хоразмро
горат ва вайрон карда, ба Самарканд баргашт. Ба Темурланг
муяссар шуд, ки баъд аз дах соли ба кудрат расиданаш дар
Самарканд, яъне соли 1380 Хоразмро тобеъи худ гардонад. Баъд аз
фатх ва горати он вилоят донишмандон, косибон ва хунармандони
Хоразмро ба шахрхои Самарканду Кеш кучонид ва ин шахри
кадимро вайрон ва парешон сохт.
Муносибати Темурланг бо се цудрати сисеии Хуросон:
Оли Курд дар Хирот, Чоникурбон дар Туе ва Сарбадорон дар
Сабзавор. Темурланг некихои хокими Х,иротро, ки ба хангоми
панох чустанаш ба он шахр карда буд, фаромуш намуда, номае ба
султони Хирот - Малик Риёсиддини Курт фиристода, аз у хосг, ки
ин султон тобеъи у шавад ва хадяю тухфахои шоистае барояш
фиристад. Султони Хирот бо номаи тахкиромез ба Темурланг
чавоб гардоод. Темурланг бо гирифтани ин наём дар газаб шуд ва
дар мохи марти соли 1381 ба чониби Х,ирот хамлавар гардид.
Тамоми он вилоятро забт карда, Малик Риёсиддини Оли Куртро
тобеи худ сохт.
Темурланг бо фатхи Хирот дарвозахои Хуросонро ба рун худ
боз кард. Барои забти ком ил и ин сарзамин дигар монеае намонда
29
буд. Темурланг тамоми хукмронопп оли Куртро х,амрохи худ ба
Самарканд овард ва баъдан ба катл расонид. Дар тули солхои 1381-
1383 Темурланг чахор маротиба аз Самарканд ба Хуросон лашкар
кашид.
Дар хамон соле, ки Темурланг ба ХиРот мехост лашкар
кашад, а? Алибеки Чрникурбонй - хокими Калог ва Туе хохнш
кард, ки дар гирифтани Хчрот ба у ёрй дихад. Аммо Алибеки
Чриикурбонй ин хохиши Темурро рад кард. Баъд аз гирифтани
Хирог Темурланг ба тарафи сарзамнни Чрникурбоий лашкар
кашид. Пас аз мухосираи тулонП Алибеки Чринкурбонй ба
Темурланг таслим шуд. Темурланг уро ба Мовароуннахр фнристод
ва камс баъд аз он даетур дод то Алибеки Чрникурбониро ба катл
расопанд.
Хангоме ки Темурланг воридн Нишоиур шуд, Хоча Алии
Муайнд - саркардаи Сарбадорони Сабзавор ба пешвози у баромад
ва ба вай пайваст. Темурланг уро дар макоми хокими Сабзавор
дубора тасдик кард. Хоча Али то поёни умри худ ба Темурланг
вафодор буд. У дар лашкаркашии Темурланг ба Луристон дар соли
1386 иштирок намуда, бар аеари захме, ки дар он чанг гирифт,
вафот кард.
Тассарруфи Хуросои аз чопиби Темурланг. Темурланг
тайи лашкаркашпхои минбаъдааш ба Хуросон Кандахору Балхро
гирифт ва пас аз он Пушанг ба дасти у афтод, Исфароин ба хок
яксон шуд ва Сиетон мавриди горати лашкари Темурланг карор
гирифт. Дар чараёни ин лашкаркашихо ба саркубии Амир Вали
фармонравои туркманони Чузчон шитофт ва уро ба нтоати худ
даровард. Соли 1383 вакте боз ба Хирот лашкар кашид, мардумони
он ба дифоъ бархостанд ва дар он чо аввалин калламанорахоро аз
сари шуришиёни кунггашуда баланд кард. Дар тамоми ин муддат
хар шахреро, ки аз Хуросон ишгол мекард, ба дунболаш чуйи хуии
сокинони он днёр равона мегашт. Темурланг бо ин аъмоли худ
фочиаи хучуми Чингизро такрор кард. Ин бор вайроигар ва хунхори
Хуросон дигар бутпараст набуда, балки фармонравои мусулмои буд.
Дар фосилаи ин хучумхо, ки Темурланг байни Хуросон ва
Мовароуннахр дар харакат буд, ба нохияхои Кошгар ва Дашти
Кинчок низ тохту тоз кардааст. Хокими Кошгар амир К^мариддини
Дуглогро ба Дашти 1<,ипчок [сахрохон байни Уралу Сибир,
сарзаминхои байни бахри Хоразму (Арал) бахри Хазар (Каспий) ва
иоёиоби Сирдарё] ронда, баъди 1'алаба бар хонхои Дашти К^шчок

30
яке аз хонзодахои мугулии он чойро бо номи Туктамиш, ки худро
аз хонадони Бату медонист, ба сари хокимият овард.

Сарчашма:
Мирхонд дар бораи мухосираи калъаи Х,шщувон ва
маглубияти амир Х,усани чунин маълумот медихад: «Ва рузи
дигар... чавонони чонибайн руй ба майдон нихода, даст ба тиру гсг
кушоданд ва баъд аз ситезу овези (чангу чидоли) баходурони амир
Хусайн аз гояги бухлу имсок (бахилй ва хасисй), ки бар табиати у
голиб буд ва куввати он надошт, ки зару сим викояи (химояи) чонн
ширин созад... Амир Хусаин аз камоли хавфу харос дари дарвоза
бибаст ва хазрати сохибкирони зафаркарин (Темурланг) кас пеши у
фиристод, ки агар чон мехохП, давоп аз калъа берун ой. Ва ба
кадам атрофу чавониб баста дид ва аз пасу неш селоби балои апо
(машаккат) ба хам пайваста, даст дар доманн тазарруъ ва истимон
(зориву талаби амон) зада, писари бузурги худро бо чавоне, ки
ихтпер карда буд, пеши хазрати сохибкирони (Темурланг) равон
сохта, гуфт: «дар макоми инкиёду пзъонам (игоату мутеъиягам) ва
чуз мутобаату мутоваат (тобеъняту фармонбардорП) чорае
намедонам».
Ва мутаокпбп дигареро фиристода, иайгом дод, ки «офтоби
давлати май ба хадди уфул (фуру рафтан) расида ва кавкаби икболи
май аз хонап иззу (иззату) бурчи шараф ба дарачаи хубут
(фурудой) ва манзилу бол интикол карда, дархост аз ту, ки саодат
ва фирузии хаминон дорй. Хамин аст, ки бар чонн ман бубахшой ва
рох бар ман бикушои, то аз ин тангнои (сахтшо фишори) мехнат ва
машаккат берун омада, руй ба Каъбаи муаззама иихам ва зиёрати
Байтуллох ба чой оварда, аз чароиму осоми (хатохои) забои ба
эътизору иетигфор (узрхохиву бахшиши гуноххо) кушоям....Ва
хазрати сохибкиропП... карор бар он ёфт, ки рузи дигар ба саломат
берун омада, ба хар чо ки хохад, биравад».
Мирхонд. Таърихи равзатуссафо, ч-6, Техрон, 1380 х.к ,
сах. 4618-4619.

Хондамир дар бораи Алибеки Ч,оникурбониро бахшидани


амир Темурланг чунин маълумот медихад: «Шайх Алй Баходур дар
он айём, ки дар калъаи К^хкаха нишаста буд, шабе хаёл намуд, ки
ба кадами эхтиёл (макру хила) худро дар калъаи Калот андозад. Бо
топфае аз навкаронн хоса ниёда ба кухи баланд баромад ва... сабох

31
(вакти субх) далерони Чрникурбонй хабар ёфта, бар сари шайх
Баходур тохтанд ва уро шрифта, назди Алибек бурдаид. Ва амир
Алибек шайх Али Баходурро таъзим ва эхтироми тамом намуд ва
хиргохе (хаймае) ба такаллуфи наздик ба високи (маизили) хеш
барон у насб (чойгир) кард... Забони тазарруъ (илтичо) бикшод, ки
хуни маро аз сохибкирон... дармебояд хост. Амир шайх Али ин
маъниро кабул намуд ва... нузули амир Темури Гургон гашт. Амир
шайх Али ба мулозамат (хизматгузорй) шито(1)та, кайфияти
изтирори (парешонии) Алибек ва иттибоъ (пайравП кардан) ба арз
расонид ва гунохони эшонро авф талабид. Сохибкирон... чаримаи
Ч,оникурбониенро бахшид ва амир Алибек ба хидмат шитофт ва
бенпар аз пештар тарбият ва эъзозу (иззату) хурмат ёфт... уро бо
тамоми злу улуси ЧрникурбонЛ ба Самарканд кучонанд. Ва ба
нафсу нафис мутаваччехи Мовароуииахр гангга, малик Бнёсиддин
Пиралиро бо авлод хамрох барад».
Хоидамир. Таърихи хабибусеияр, Тсхрон, 1380 х.к, сах., 433.

Сапахои мухим:
1370 (10 апрсл) - сохнби тахт эълон шудани Темурланг
1370 - хони Мовароуииахр таъйин гардидани Сиюргитмиш
1380 - Хоразмро тобеъ гардондани Темурланг
1381 (март) - хамлаи Темурланг ба Хирот
1383 - хамлаи дубораи Темурланг ба Хирот
1383 - сохтани аввалин калламанорахо дар Хирот

Савол ва супоришхо:
1) Чаро упвони хонй ба номи Темурланг илова нагардид? 2)
Барои чй ба Темурланг лакаби Гургон доданд? 3) Чаро Темурланг
яке аз хонхои маъруфнабудаи чингизиро хони Мовароуииахр эълон
кард? 4) Дар боран лашкаркашии Темурланг ба Хоразм накл кунед.
5) Сабаби ба Хирот лашкар кашиданн Темурланг аз чй иборат буд?
6) Лашкаркашихои Темурланг ба Хуросон ва хунхорни уро накл
кунед.

§ 6. ОГО Ш ХУЧУМХОИ (ЮРИШХОИ) ТЕМУРЛАНГ

Хучуми сссолаи Темурланг. Соли 1386 Темурланг хучуми


худро, ки дар таърих бо номи хучуми сесола маъруф аст, огоз кард.

32
У аз тарики Хуросон ба чониби Рай ва Мозандарон ланткар капшд.
Хадафи у аз ин лашкаркашП гирифтани Багдод аз дасти султон
Ахмади Налоир буд. Темурланг саъй кард иахуст Луристои ва
Озарбойчонро шнгол кунад ва дар ин мубориза Малик Иззиддини
Лур - хокими Луристонро дар Хуррамобод маглуб карда, асирп
худ сохт. Хуррамобод ва Буручардро вайрон карда, ба тарафи
Озарбойчон харакат кард. Дар рохи Озарбойчон шахрхои С’ултоиия
ва Табрезро аз дасти султон Лхмади Чдлоир гирифт ва Гурчистону
Арманистонро такрибан бе хеч мубориза ба даст овард. Бо
К,арогосуфи Туркман, ки чонибдори султон Лхмади Ч,алоир буд,
Темурланг дар Диёрибакр чангид ва 1<;ароюсуф дар мукобили
сииохи Темурланг тоб наоварда, фирор кард. Диёрибакр арсаи
горат ва вайронии сарбозони Темурланг гардид. Баъд аз ин
Темурланг барои танбехи Зайнулобидини Оли Музаффар - хокими
Форс, ки аз кабули фармонравой ба у сарпсчй карда буд, ба тарафи
Шероз лашкар кашид. Бояд гуфт, ки Шох Шучоъ Оли Музаффар -
хокими пештараи Форс дар поёни умри худ бо номае ба Темурланг
мурочиат карда, изхор дошта буд, ки писараш - Зайпулобидин, ки
ба чои у ба тахт менишинад, аз у итоат хохад кард. Аммо
Зайнулобидин ба ин номаи падар эътиное накарда. фиристодаи
Темурлангро, ки ба Шероз омада буд, ичозати бозгашт надод. Дар
рохи Форс, ки аз тарики Хамадоп ва Исфахон мегузашт, Темурланг
ин шахрхоро шнгол кард ва андози вазнине барои сипохиёнаш аз
мардуми ин шахрхо ситонид. Мардуми Исфахон аз ин чабри
Темурланг ба шур омада, дар мохи декабри соли 1387 cap ба киём
бардошта, теъдоде аз сарбозони Темурлангро ба халокат
расониданд. Ин шуриши хурд, ки ба киёми мардуми табдил ёфта
буд, дар вокеъ Темурлангро сахт тарсонд. Вукуъи хамчунип
ходисаро Темурланг интизор надошт ва чун аз нойгохи худ -
Самарканд дур шуда буд, ин муковимати мардум хастии онхоро
тахдид ба халокат мекард. Бинобар ин Темурланг дар фуру
нишонидаии ин киём аз хеч гуна аъмоли гайрибашарй дасг
накашид. Интикоми Темурланг аз сокинони Исфахон па танхо
вахшатнок, балки вахишёна буд. Темурланг хукми катли оми
мардуми Исфахонро дод, ки 70 хазор тан дар он вокеъа ба катл
расид. Ба дастури Темурланг аз сарони ин кушташудагон
калламанорахо сохтанд. Таърихиигори хамзамони Темурланг Ибни
Лрабшох менависад, ки бузургони шахри Исфахон ба хотири дар
дили Темурланг рахм андохтан, то ки катли мардумро бас кунад,

33
иддае аз кудаконро, ки ятим монда буданд, дар яке гузархои шахр,
ки бояд Темурланг аз он но мегузангг, гузоштанд. Темурланг
хангоме ки бо гурухи кудакон ру ба ру шуд, ба оихо таваччух
накарда, хамрохй сарбозонаш рохашро идома дод. Ин кудакон дар
зери пои аспон монда, халок гарднданд.

Тасвири калламанора. Амали рассом В. В. Верещагин


Бо ин катли ом Темурланг дар дили мардуми Шероз таре
афканда буд. Х°кими Форс - Зайнулобидин ба чониби Багдод
фирор кард, то дар даргохи султон Ахмади Чдлоир иинхон шавад.
Аммо дар байни рох дар наздикии Шуштар Зайнулобвдин ба дасти
писари амакаш LLIox Мансур асир афтод ва дар калъаи Салосил ба
хабе гирифта шуд. Соли 1387 Шероз таслими Темурланг шуд.
Х,арчанд ин шахр аз вайронкорй ва кушторхои Темурланг эмнн
монда бошад хам, аммо мардуми Шероз ба Темурланг бочхои
зиёде дода, хонахароб шуданд.
Темурланг вилояти Форсро байни султон Ахмад - бародари
Зайнулобидин, ки хокими Кирмон буд ва Шох Яхё - писари
амакаш, ки хокими Язд буд ва ба Темурланг итоат мекарданд,
таксим кард. Бо шунидани хабари шуришхое, ки дар Хоразм ва
Дашти К^гачок руй доданд, Темурланг саросема вилояти Форсро
тарк гуфта, ба Мовароуннахр баргангг.
Ба хар хол лашкаркашии сесолаи Темурланг нотамом монд,
зеро хокими Форс - Зайнулобидин ба асорати Темурланг наафтод
ва мухимтар аз хама Багдодро ба даст наовард.
Хучуми панчсолаи Темурланг. Тобистони соли 1392
Темурланг сеюмин хучуми худро, ки дар сахифахои таърихи ин

34
давр аз чониби таърихнигорон бо номи хучуми панчсола зикр
шудааст, огоз кард. Дар ин лашкаркашй уро писаронаш -
Умаршайх ва Мироншох, наберааш - Пирмухаммад (писари
Чахонгир) хамрохй мекарданд. Бахонаи ин лашкаркашй саркуб
кардани Шуришхо дар Мозандарон, танбех намудани Оли
Музаффари Форс ва хадафи асосй ба даст овардани Багдод буд.
Дар Мозандарон Сайид Камолиддини Маръаширо, ки ба истиклол
расида буд, Темурланг саркуб кард ва уро ба асорат гирифта, аз
тарики киштй ба Хоразми вайрона фиристонд. Чанде дар
Мозандарон монд ва дар мохи декабри соли 1392 барои танбех
додани Оли Музаффар аз тарики Рай ба Буручард ва аз он чо ба
Дазфулу Шуштар омад. Темурланг ба таъкиби шох Мансури Оли
Музаффар, ки тамоми Музаффариёнро бар зидди у ба мухолифат
бархезонида буд, огоз кард. Шох Мансур бо андак сипохи
вафодори худ дар Рай бо Темурланг ба чанг бархост ва часорату
шахомати фавкулоддаи у боис шуд, ки дар ин чо ба Темурланг
зарба занад, аммо худи у захмй гардида, ба дасти сипохиёни
Темурланг асир афтод ва кушта шуд. Дар мохи майи соли 1393
Темурланг дигар шохзодагони Оли Музаффарро, ки ба мухолифати
у бархоста буданд, аз миён бардошт. Х °кимияти вилояти Форсро
ба писари худ Умаршайх вогузор карда, Темурланг ба чониби
Багдод бар зидди султон Ахмади Ч,алоир лашкар кашид. Дар мохи
августа соли 1393 Темурланг тахтгохи деринаи Аббосиён -
Багдодро такрибан бидуни чанг фатх кард. Султон Ахмади Ч,алоир
Багдодро рахо карда, ба чониби Шому Миср фирор намуд.
Темурланг чанд муддат дар Багдод монда, ба лашкаркашй ба
тарафи Шому Миср тайёрй медид. Дар ин муддат, яъне дар мохи
январи соли 1394, писари Темурланг - Умаршайх, ки аз Форс ба
дидорбинии падар меомад, дар наздикии Багдод аз чониби
мардумони махаллй кушта мешавад ва Темурлангро ба шиддат
мотамзада мекунад.
Хукумати Форсро Темурланг ба наберааш - Пирмухаммади
Чахонгир вогузошта, барои тасхири нохияхои шимоли
Байнаннахрайн ба он чониб харакат кард ва дар Тикрит, ки
панохгохи рохзанони курду араб буд, калламанорахо барпо сохт.
Чун аз лашкаркашии Туктамишхон ба нохияхои Арон ва Дарбандп
Кафкоз огахй ёфт, ру ба тарафи К,афкоз кард. Арманистоиу
Гурчистоиро дубора фатх, намуд ва дар Кдфкоз Туктамишхонро
шикасти сахт дод. Ба таъкиби Туктамишхон аз вилоятхои Черкес
у бур карда, дар сохили дарёи Волга бори дигар ба Туктамишхон

35
зарба зад на лашкари уро иароканда сохт. Аз ни чо ба дохили хоки
Русия ба тохту тоз пардохта, шахрп Маскавро гирнфта, дар ин чо
горату кушгор намуд. Шахрхои Сарой ва Аштархон (Астрахан) низ
мавридн горат ва харобкорнхои Темурланг карор гирифтаид.
Темурланг дар бозгашг ба Озарбойчон чанде вакги худро барои
хомуш кардани ошубхо сарф карда, хукумати Озарбойчон ва
вилоятхон гарбии Эронро ба инсараш - Мироншох ва Хуросону
нохияхои шаркиро ба писари дигараш - Шохрух вогузошта,
бнлохира баъд аз панч соли чангхои хунин ба Мовароуннахр
бозгашг.
Хосили сеюмии хучуми Темурланг низ мисли
лашкаркашихои нештарааш ба чуз аз ба даст овардани ганиматхо,
куштори инсонхои бегунох ва харобии кишвархо аз чизн дигаре
иборат набуд ва ин хамаро у павье аз рисолат ва маъмурияти
илохии худ медонист.
Чабти Хиндустон ва катли сад хазор асир. Темурланг дар
гули се хучуми худ сарзаминхои мусулмонншшшро хароб карда,
катлхои чиноятомсз мснамуд. Ин бор хучуми худро ба Хиндустон,
ки дар мохи марти соли 1398 огоз карда буд, «газавог зндди
куффор номид», дар холе ки нодшохи он замоин Хиндустон султон
Махмуди Туглуки низ мусулмоп буд ва дар Дехлй фармонравои
мекард. Темурланг Панчоб ва Мултонро ишгол карда, дар мохи
декабри соли 1398 дар наздикнн Дехлй сипохи султон Махмуди
Туглукиро маглуб намуд. Гибки хабари муаллифи «Таърихи
равзатуссафо» Мирхонд кабл аз вуруд ба Дехлй Темурланг аз тарси
шуриши эхтимолии 100 хазор хиндуи дар рох асирафтода, фармон
медихад, ки онхоро ба катл расонанд. Ии ходиса 17 декабри соли
1398 дар сохили дарёи Ч,амаи наздики Панииат ба вукуъ пайваст.
Ба хангоми воридшавй ба Дехлй сипохиёни Темурланг
фармон гирифтаид, то мардуми Дехлиро катли ом намояд, ки дар
натича 80 хазор нафар аз сокинони шахр кушта шуданд. Дар ин
кушгор на танхо хиндухо, балки мусулмонони шахр хам ба халокат
расиданд. Бисере аз хиндухо барои он ки худ ва аъзои хонаводааш
ба дасти гуркон наафтаид, худро бо аъзои хонавода ва тамоми молу
амволи хеш оташ заданд. Султон Махмуди Туглукй ба нохияхои
шаркни Хиндустон фирор кард ва Темурланг уро думболагирй
карда, нохияхои атрофи дарёи Гангро горату вайрон намуд. У
каламрави шохони Туглукиро байни сардорони лашкари худ, ки
омодан хнфз ва идораи он набуданд, таксим карда, бо ганиматхои
бисере Хиндустонро тарк кард. Дар муддати панч моху хабдах

36
рузе, ки Темурланг дар Х,индустон буд, ба чуз аз горату куштори
мардуми бегунох ва вайронни ин сарзамини афсонави чизе аз худ
ба чой намонд. Ин дашкаркаши, ки чахордах мох. гул кашид,
Хиндустонро ба каламрави фармонравоии Темурланг низ дохил
накард.
Хучуми хафтсолаи Темурланг. Хангомс ки дар Хиндуеюн
Темурланг ба горату куштор машгул буд, ба у аз нооромихо ва
ошуфтагии авзоъи Эрон, ба хуеуе Озарбойчон, ки ииеараш
Мироншох дар он чо хукумат мекард, хабар раеониданд.
Мувофики ахбори сарчашмахои таърихи Мироншох бар зидди
Темурланг изхори мухолифат мекунад. Изхори мухолифат кардани
Мироншох дар номае, ки навншга ба Хиндустон ба надараш
мефиристад, баён шудаает. Мироншох дар ин нома адабро ниюх
иадошта, Темурлангро мазаммату гахкир менамояд. Ин еабаб шуд.
ки Темурланг ХИ1|ДУ^топРо ба зуди тарк намуда, ба Самарканд
биёяд. Хамчуноне ки еарчашмахои таърихи хабар медиханд, бар
асари афтодан аз болои асн магзи сари Мироншох осеб мебинад ва
уро дучори нарешонии хавос мекунад. Дар натичаи ин бемори
Мироншох ба корхои ношоистае даст зада, иддае аз шахсиягхои
маъруфро ба катл расонида, хазинаро бо айшу нуш холи мекунад.
Девонагии Мироншох то ба чое расида буд, ки фармон медихад
кабри Хоча Рашидуддини Фазлуллохро, ки нешвои тарикаги
хуруфпя буд, кушоянд ва бокимондаи часади уро дар кабриетони
яхудон дафн намоянд.
Бо шунидани хабари лашкаркашии Темурланг ба
Озарбойчон, Мироншох ба урдуи у меояд. Темурланг хайатеро
пешакй ба Табрез - маркази идории Мироншох фиристод, то
корхои уро тафтиш кунанд. Дар натичаи гафтиш зердастони
Мироншох, ки бе фармони у хеч кореро анчом памедоданд,
гунахгори асосй дониста шуданд. Мувофики хабари Мирх1)нд бо
фармони Темурланг ширкаткунандагони мачлисхои Мироншох:
олими маъруф Мавлоно Мухаммади Кухистони, мусикидонони
бузург Устод Ку 1 буддини Нойй, Хабиби Уди ва Абдулмуъмшш
Гуяида ба катл расонда шуданд.
Темурланг бо катли олимону хунармандон, ки гунохе
надоштанд, мардумро бовар меку 1юнид, ки вокеан хам барои чазо
додани Мироншох омадааст. У Мироншохро аз хукумаш
Озарбойчон барканор карда, ба чои у писари Мироншох - мирзо
Абубакрро таъйин мекунад. Бо вучуди ин ки Мироншохро аз
вазифа барканор намуд, ба гуфтаи Мирхонд, баъд аз ин низ

37
Мироншох, «дар макоми салтанат бар мачмуи шохзодагон
мукаддам менишаст».
Шохрух, писари дигари Темурланг, ки аз чониби падар
хокими Хуросон таъйин шуда буд, дар ин хучум ба сипохи
Темурланг пайваст. Ин лашкаркашии Темурланг хар чанд пач сол
тул кашнда бошад хам, аммо он бо номи хучуми хафтсола маъруф
аст. Дар мохи сентябри соли 1399 Темурланг нахустин зарбаро ба
Гурчистон, ки мардумаш даст ба ошуб зада буданд, ворид кард.
Темурланг ба зимистони сарду пурбарф, ки дар асари он лашкараш
талафоти зиёд дида буд, нигох накарда, аз рохи К|арабог ба чониби
Гурчистон харакат кард. Дар тайи рох Темурланг хар кучое, ки
калисо медид, вайрон намуда, шуришиёни гурчиро, ки аз бими у
дар куххо панох бурда буданд, таъкиб карда, калъахо ва сангархои
онхоро дархам мешикаст. Пешрафт дар Гурчистон уро ба сархади
давлати Усмонии Туркия расонида буд. Ин замон султони Туркия
Илдирим Боязид буд, ки бо лашкаркашй ва галабахои худ
Аврупоро ба ларза оварда, бар Осиёи Хурд фармонравой мекард.
Ду ракиб, ки хар ду магрур, берахм ва горатгар буданд, дар
мукобили хамдигар карор гирифтанд. Темурланг Арзрум ва
Арзинчонро, ки дар каламрави Боязид буданд, горат карда, ба
чониби Севос харакат намуд. Мардуми Севос ба муковимат
бархостанд, аммо дар мохи августа соли 1400 Севос аз чониби
Темурланг фатх шуд. Бар хилофи одате, ки дар чангхои дигараш
дошт, Темурланг асирони мусулмонро, ки аз сипохи Боязид
гирифта буд, афв намуд. Ин ба он сабаб буд, ки у намехост дар
акибгохи худ аз чониби мусулмонони ин чо тахдид шавад, аммо
чахор хазор арманиро, ки хамрохи мусулмонон дар дифоъи Севос
бархоста буданд, зинда ба гур кард.
Темурланг барои чанг бо султон Боязид бахона мечу ст.
Бинобар ин аз у дархост кард, то султон Ахмади Ч,алоир ва
Кароюсуфи Туркманро, ки назди Боязид панох чуста буданд, ба у
таслим кунад. Аммо Боязид ин дархости Темурлангро кабул
накард. Фазой чанг бо султони Усмонй барои Темурланг фарохам
омад.
Темурланг нахуст яке аз шарикон ва хампаймонхои Боязид -
султони Миср Малик Носирро хост аз байн бибарад ва ба ин
максад ба чониби Шом - ба каламрави султони Миср ворид гашта,
дар мохи октябри соли 1400 Х,алабро гирифт. Муддати се руз
Халаб арсаи горати лашкари Темурланг гангг ва ганиматхое, ки аз
ин чанг ба даст овард, бо корвоне ба Самарканд фиристод. Дар

38
наздикии Димишк як тан аз фидоиёни исмоилия бо мусоидати
султони Миср суикасде ба Темурланг кард, аммо ин суикасд
бемуваффакият анчомида, он шахе дастгир ва ба катл расид.
Султони Миср натавонист, ки ба лашкари Темурланг
муковимат намояд ва аз Шом ба Миср фирор кард. Темурланг
Димишкро забт кард. Дере нагузаигга мардуми ин шахр бар зидди у
шурише бардонгганд. Темурланг ин шуришро берахмона пахш
карда, дубора Димишкро фатх намуд ва дар масчиди чомеи он ба
номи худ хутба хонд.
Темурланг аз Шом бори дигар ба чониби Багдод лашкар
кашид. Мардуми Багдод бар зидди лашкари Темурланг мубориза
карданд, ки дар асари ин мубориза теъдоди зиёде аз тарафдорони у
кушта шуданд. Аммо ба ин нигох накарда, Темурланг чангро
идома дода, дар мохи июни соли 1401 Багдодро мухосчра кард.
Мухофизони Багдод худуди як мох муковимат карданд. Нихоят 9
июли соли 1401 Темурланг Багдодро фатх намуда, хукми катли ом
дод. Дар натича беш аз чил хазор аз сокинони Багдод кушта
шуданд. Х,окимияти шахри Багдодро ба наберааш Абубакр -
писари Мироншох супорида, Темурланг ба чониби Гурчистон
харакат кард ва зимистони он солро дар К,арабог сипарй намуд.
Дар муддате, ки Темурланг дар Гурчистону Кдрабог буд,
К^роюсуфи Туркман ба чониби Багдод лашкар кашид ва хост ин
шахрро аз дасти набераи Темурланг - Абубакр бигирад. Аммо
Абубакр дар чанги назди Багдод К,ароюсуфро шикает дод ва у ба
назди Боязид гурехт. Султон Ахмади Чалсшр бошад, дар назди
султони Миср Малик Носир карор доигг.
Темурланг ба султони Усмонй - Боязид номаи тахдидомез
навишта, боз султон Ахмади Ч,алоир ва К^ароюсуфи Туркманро
талаб кард. Султон Боязид, ки баъд аз галабахо дар Авруио ва
Осиёи Хурд хеле магрур шуда буд, Темурро дар номаи чавобй
дашном дода, талаби уро рад кард, ки дар натича чанг байни онхо
ногузир шуд. Дар мохи июли соли 1402 дар шимолу шаркии
Анкара байни лашкари султон Боязид ва Темурланг чанг огоз шуд.
Лашкари Боязид бо вучуди гармои салт ва беобй диловарона бо
душман чангид, аммо дар ин мубориза султон Боязид шикает
хурда, асир афтод. Таърихнигори хамзамони Темурланг Ибни
Арабшох дар китоби худ «Ачоибулмавдур фи ахбори Темурланг»
менависад, ки Темурланг Илдирим Боязидро дар кафаси оханине
махбус карда буд ва хар кучое, ки мерафт хамрохи худ мебурд. Ба
ин тахкири Темурланг Боязид токат накарда, дар мохи феврали

39
соли 1403 дар наздикии Окшахр вафот кард. Сабабхои пшкасти
султон и Усмоий - Боязид он буд, ки дар муддати хучуми
Темурланг ба Гурчистон па Багдод у лашкари худро бо чанги
Темурланг омода накарда, бештари вакти худро ба шикору
истирохат мегузаронид. Илова бар ин, Боязид баъзе амирони
худро, ки аз ночорй дар наздикии Анатолия ба Темурланг таслим
шуда буданд, бо игвои К,ароюсуфи Туркман танбех дод. Ба ин
сабаб кисмс аз лашкари Боязид аз у ранчиданд ва дар чанги
Тсмурлаш мубориза накарданд.
С'ултони Миср - Малик Носир аз шикасти Боязид ба харос
афтод. Барон он ки ба боварии Темурланг дарояд, у султон Ахмади
Чдлоир ва К,ароюсуфи Туркманро, ки дар сарзаминаш панох бурда
буданд. ба хабе гирифт. Ин султон барои пешгирй кардаии
лашкарканши Темурланг ба Миср, назди у сафири махсуси худро
фирнетод ва ба воситаи сафир хабари тобеъ будани худро ба
Темурланг расонид. Бо ин амал султони Миср сарзамини худро аз
вайрони ва харобкорихои Темурланг начотдод.
Темурланг хануз аз Осиёи Хурд берун нарафта буд, ки
хабари марги наберааш Мухаммад султон (писари Ч,ахонгир), ки
уро Темурланг валиахди худ мехонд, ба у мерасад. Мухаммад
султон 13 марти соли 1403 дар синни 19-солагй вафот мекунад. Дар
хамин айём хони мугул - султок Махмудхон, ки Темурланг ба рноя
ва пайравй аз расми замони худ баъди марги падараш -
Сшоргитмиш уро дар соли 1388 хони Мовароуннахр интихоб карда
буд, вафот мекунад. Темурланг дар замони зинда будани султон
Махмудхон расман ягона амири бузурги Мовароуннахр ба хисоб
мерафт ва аз номи ин хон чангхои берахмона мебурд. Султон
Махмудхон дар лашкаркашихон Темурланг иштирок карда, хатго
соли 1402 дар набарди назди Анкара султон Боязиди Усмониро ба
асорат гирифт. Баъд аз вафоти султон Махмудхон дигар аз байни
хонхои мугул касеро фармонраво интихоб накарда, Темурланг худ
хокими мутлаки сарзамиихои забткардааш гардида, амр дод го дар
масчидхо хутбаро ба номи у хонанд ва сиккахо ба номаш бароранд.
Темурланг дар мохи апрели соли 1404 вориди Султония
шуда. аз тарики Хуросон ва убур кардани Ч,айхун ба Самарканд боз
гашт.

Сарчашма:
Мат.лумоти Мирхонд дар бораи хучуми Темурланг ба
Озарбойчон чунин аст: «Билчумла... ин ахвол ба самъи хазрати
сохибкирон (Темурланг)... расид, ки султон Ахмада Чдлоир
лашкархо чамъ оварда, аз Багдод ба Табрез омадааст. Ва он1хазрат
амирзода Мироншохро бо тоифае аз умарои номдорони даргох ба
расми манкалой фиристод ва шайх Али Баходурро дар Огрук
гузошта, худ низ равон шуд. Султон Ахмад хабари таватчухи
лашкари фирузасар шунида ва калимаи ал-фирору фи ьактихи
зафарун (фирор дар вакташ зафар аст) бар забон ровда, ба чониби
Багдод шитофт. Ва хазрати сохибкирон (Темурланг)... амир Хочй
Сайфиддинро бори дигар бо умаро ва баходурон ба такомишй
(думболагирй) равон фармуд.
Ва чун эшон ба султон Ахмад расиданд, хидматашро эхмол
ва аскол (бепарвой ва вазнинй) гузошта чон аз он варга берун бурд.
Ва Илёсхоча писари амир шайх Алй Баходур бо маъдудо чанд
(якчанд нафар) аз акиб рафта, дар маазеи Намакзор султон
Ахмадро дарёфт ва бо у гурухи анбух буд. Хдрбе саъб (шадид) руй
намуд ва Илёсхочаро захми гарон расида, султон Ахмад аз он
махдака (хатар) халос ёфта, дар рафтор бо боди сабо хаминонй
намуда ва чарохати Илёсхоча ба суъулмизоч мунчар шуда (анчом
ёфта), захмати фаровон кашид.... ва дар пояш андак иуксоне бокй
монд.
Ва дар он юриш дар Нахчавон хунрезиши азим вск,еъ шуд вд
мардуми бисёр арзаи талаф гаштанд, аз он чумла, Кдморй инок
микдори 500 кас ба кохдуд халок сохт ва тару хушки он вилоят ба
оташи интиком бисухт. Ва мамолики Озарбайчон дар /ахти
тасарруфи бандагони сохибкирон (Темурланг)... омада, он хазрат
ба хаволии (гирду атрофи) F 030H нузул фармуда, акобиру ашроф ва
содоту уламои Табрез мубодарат (кушиш) ба хидмат намуда.,
саодати дастбусй дарёфтанд ва ба мучиби (мувофики) фармон мсти
амонй бар арбоби он вилоят хавола рафта, дар андак замоне ба
вусул пайваст (яъне ба максад расид)».
Мирхонд. Таърихи равзатуссафо, ч.б, T eipou, 1380 х ь’ ,
сах. 4706-4707.
Мувофики маълумоти Ибни Арабшох хангоми дар
Хиндустон будани Темурланг Мироншох ба у маьлуб навиигга,
мухолифати худро ба Темурланг изхор менамояд вс мазмуни он
макгуб чунин аст: «Хамоно дарозии даврсни зиндагй ва шикастагй
ва нотавонй чисми турост ва ночиз намуда ва аз акчоми маросими
раёсат ва ичрои умури сиёсат бидоштааст. Пас шоиста гар он ки
рохи ибодат ва бандагй гузинй (интихоб намой) ва дар гушаи

41
узлати иархезгори нишини, то замонат cap ояд (яъне ба охир
расад).
Фарзандон ва наводагони ту тавонанд, ки амри раиятро
риоят ва кори лашкару кишварро кифоят (бас) кунанд.
Туро, ки нишоии марг дар чехра иадид аст, ба кори салтанат
чй кор аст? Агарат чашми биност, ки тавоиад иек аз бад хар чиз
шинохт, яке бояд аз кори ин чахон бо мар саройи дигар пардохт...
Магар надонй, ки даври зиндагиро поён аст ва гур охирин
манзили хар корвон?
...Ту бар хама чахониён чира (голиб) шудй ва азл (дур)
кардй, аммо аз дини Худо густурдай, аммо бисоги горату ягмо ва
барангехтай, аммо оташи чавру фасод ва фурурехтй асоси кинаву
бедод.
Ту агар бар осмонхо бар шавй (боло равй) хеигган ба пойгохи
Фиръавн нарасонй ва агар пояи коххо ба зирва (кулла)-и куххо
гузорй, яке чун бихингги Шаддод сохтан натавонй.
Пас боре бад-ин мардумон бишар, ки бар чахон дасти
тасаллут (хокимият) кун1уданд ва нахйхо (манъ) карданд ва амрхо
фармуданд ва саранчом даргузаштанду бирафтанд ва рохи
саркашону гунахкорон дар пеш гирифтанд.
Пас бехтар он ки корхо ба кордон супорй ва хона ба хонаи
Худо во гузорй ва фармони Худо ва расул ва онон, ки ба дини вай
даромадаанд, пазирй (кабул кунй), вагарна ту низ дар шумори он
касон дарой, ки руйи замин ба галабаву кахр гирифтанд ва бедод
баропгуфтанд...»
Ибни Арабшох. Зиндагонии шигифтоварн Темур
(Ачоибулмакдур фи ахбори Темур). Тарчума ба форси Му­
хаммад Алии Начотй, Техрон, 2536 шоханшохй, сах. 105-109.

Санахои мухим:
1,386 - огози хучуми сесолаи Темурланг
1387 - фатхи Шероз аз тарафи Темурланг
1387 (декабр) - киёми мардуми Исфахон
1392 - огози хучуми панчсолаи Темурланг
1393 (май) - аз миён бардоштани шохзодагони Оли
Музаффар
1393 (август) - фатхи Багдод аз тарафи Темурланг
1394 (январ) - фавти писари Темурланг - Умаршайх
1398 (март) ~ огози хучуми Темурланг ба Х,индустон

42
1398 (декабр) - маглубияти султон Махмуди Туглук дар
наздикии Дехдй
1398 (17 декабр) -катли 100 хазор нафар асири хинду дар
сохили дарёи Чдмаи наздики Панипат.
1399 (сентябр) - нахустин зарбаи Темурланг ба Гурчистон
1400 (август) - фатхи Севос
1400 (октябр) - фатхи Х,алаб
1401 (9 июл) - фатхи Багдод
1402 (июл) - огози чанги байни лашкари султон Боязид ва
Темурланг дар Анкара
1403 (феврал) - вафоти Боязид
1404 (апрел) - ба Самарканд бозгаштани Темурланг

Савол ва супоришхо:
О Хучуми сесолаи Темурлангро шарх дихед. 2) Дар бораи
киёми мардуми Исфахон бар зидди Темурланг ва аз чониби
Темурланг ба чазои сахт гирифтор пгудани ахолии Исфахон
маълумот дихед. 3) Хучуми панчсолаи Темурланг ва хадафхои
онро шарху эзох дихед. 4) Темурланг дар Х,индустон ба чй гуна
бедодгарй ва куштор даст зад? 5) Дар бораи лашкаркашй ва
берахмихои Темурланг бар зидди Гурчистон, Туркияи Усмонй,
Димишк ва Багдод накл кунед. 6) Сабабхои шикасти султони
Усмонй - Боязид аз чй иборат буд? 7) Султони Миср - Малик
Носир бо кадом рох сарзамини худро аз хучуми Темурланг начот
дод?

§ 7. МУНОСИБАТИ ТЕМУРЛАНГ БО ТУКТАМИШХОН.


УС УЛХОИ МУБОРИЗАИ ТЕМУРЛАНГ БА
ХАНГОМИ ЗАБТКОРИХОЯШ

Муборизаи Темурланг бо Урдуи Сафед ва Урдуи Тиллой.


Шикасти Туктамишхон. Риёсиддин Туктамишхон ёздахумин аз
хонони Урдуи Сафед дар Дашти К^ипчок ва аз хонадони Урдо ва
Бату буд, ки солхои 1376-1395 дар ин чо хукумат мекард. Дар он
хангом миёни хукмронони Дашти Кроток зиддият авч гирифт. Ин
сарзамин бо номи «улуси Чучй» зикр мешуд ва дар он ду хонигарй
- Урдуи Тиллой ва Урдуи Сафед мавчуд буданд. Темурланг
Туктамишро дар муборизахои зидди хони Урдуи Сафед -Урусхон
(октябри 1361-1377) истифода мебурд. Ба кумаки Темурланг
Гуктамиш вилояти Сайрон ва Сигнокро ба даст овард. Аммо у дар
асари чаше, ки бо Куглук-буго, писари Урусхон дошт, шикает

43
хурд ва ба даргохи Темурланг панох бурд. Темурланг Туктамишро
дубора ба он мантака барои гирифтани сарзаминхои аздастрафтааш
фиристод. Дар ин чанг низ Тукгамиш шикает хурд. Уро ба Бухоро
ба назди Темурланг оварданд. Уруехон аз Темурланг талаб кард, ки
Туктамишро ба у таелим кунад. Аммо Темурлаш дар соли 1376 ба
сарзаминхои Уруехон лашкар кашида, Тукгаминфо хукмрони
Урдуи Сафед таъйин кард. Дар соли дигар Туктамиш
музаффариятхои дигаре ба дает оварда, хар ду урдуи Дашти
К,ипчокро зери итоати худ даровард. Дар ибтидо Туктамиш бо
Темурланг муносибати дустона дошт, аммо бо ба даст овардани ду
урду Туктамиш нируманд шуд ва барои Темурланг ба душмани
хатарнок мубаддал гангг.
Дар бахори соли 1378 хони Дашти К^гачок - Туктамиш аз
рохи Дарбанд ба тарафи Озарбойчон, ба сарзаминхое, ки
Темурланг забт карда буд, лашкар кашид. Темурланг дар чанги
Тукгамиш писараш Мироншохро бо лашкари зиёд фиристод, ки
дар натича Туктамиш шикает хурда, фирор намуд.
Соли 1385 Туктамишхон бори дигар аз Дарбанд ба Табрез
хучум намуда, ин шахрро горат кард. Туктамишхон дар катори
дигар ганиматхои худ яке аз шоирони маъруфи форс-точик Камоли
Хучандиро, ки дар Табрез зиндагй мекард, чун асир ба маркази
Урдуи Сафед - шахри Сарой (дар наздикии Астрахани хозира)
бурд, ки муддати зиёде дар он чо монд.
Ба хангоми лашкаркашихояш ба Исфахону Шероз соли 1387
ба Темурланг хабар расид, ки Туктамиш ба чониби Мовароуннахр
лашкар кашидааст. Ин дафъа Темурлаш писари дигараш
Умаршайхро ба чанги у ба Утрор фиристод. Туктамиш дар ин чанг
галаба ба даст овард ва Умаршайх бо сипохи бокимондаи худ ба
Андикон акибнишинй намуд. Баъд аз ин галаба гурухе аз лашкари
Тукгамиш аз рохи Хоразм ба касди гирифтани Бухоро омад, вале
ба онхо муяссар нашуд, ки ин шахрро забт намоянд. Хондамир дар
«Хабибуссияр» менависад, ки чун узбакон (яъне лашкари
Тукгамиш) донистанд, ки забти шахр ба осонй муяссар намешавад,
ба харобии вилоятхои Мовароуннахр пардохта, шахри Саройро
оташ зада, то Куйтан горату тороч намуданд.
Хабари нобасомонихои Мовароуннахр ба Темурлаш, ки ба
гирифтани шахрхои Эрон машгул буд, расид. У фавран ей хазор
лашкари савораро зери сарварии амир Усмони Аббос ба таъчил аз
рохи Язд равонаи Самарканд кард ва худаш низ баъди таксими
хукуматхои Шероз, Исфахон, ва Кирмон, ба хешовандон ва

44
тарафдоронаш дар мохи феврали сопи 1388 ба тарафи Самарканд
рахсипор шуд.
Дар охири соли 1388 Тукгамиш дарёи Сайхун (Сирдарё)-ро
у бур намуда, ба чониби Темурланг лашкар кашид, аммо дар ин
чанг Темурланг галаба кард. Барои он ки Тукгамиш дигар ба
сарзаминхои забткардаи Темурланг хучум накунад, у ба Дашти
Кипчок хамлавар гардид. 19 июни соли 1391 Темурланг ба
бузурггарин чанг бар зидди Тукгамиш мепардозад. Баъди шикасти
лашкари Туктамиш ва фирори у мисли хамешагй Темурланг ба
горату куштор машгул шуд. Дар мохи октябри соли 1391 Темурланг
бо лашкараш аз Сайроб гузангга, ба Утрор расид. Муддати ин хучум
ба Дашти Кдшчок ёздах мох буд.
Соли 1394 хангоме ки Темурланг Гурчистон ва пойтахти он
Тифлисро забт мекард, ба у хабар доданд, ки лашкари Тукгамиш аз
Дарбанд гузашта, баъзе вилояти Шервонотро горат кардааст. 28
феврали соли 1395 Темурланг ба тарафи Тукгамиш бори охирин
лашкар кашид ва ба гуфтаи Шарафиддин Алии Яздй дар
«Зафарнома» то «уро аз нав гушмоле дихад, ки дигарбора пойи
гурур аз хадди кудрати худ фаротар нанихад». Темурланг баъди
шикасти Туктамиш Темуркутлуг-углонро дар Дашти К^ипчок хон
таъйин намуд.
Аз хонхои Дашги К,ипчок Туктамиш ягона касе буд, ки аз
Темурланг намехаросид ва доим бо у дар чанг буд. Аз ахбори
сарчашмахо маълум мешавад, ки хони Урдуи Сафед ва Урдуи
Тиллой - Туктамиш хамеша ба Темурланг бо назари гахкир
менигарист ва уро сазовори хукумат намедонист.
Вахшониити Темурланг хангоми забткорихояш. Баъд аз
Чингиз дуввумин чехраи берахму хунрези таърих Темурланг аст ва
аз забткорони олам дигар касеро наметавон бо вай киёс кард. Дар
бисёр маврид Темурланг аз Чингиз берахмтар будааст. Ба хар чое,
ки лашкари у мерасид, маргу вайронй ба хамрох мебурд. Вакте ки
Темурлаш фармони катли ом ва горатро дар як шахр медод,
сарлашкарони у парчами сиёхро боло мекарданд. Шахре, ки дар он
парчами сиёхи Темурлаш афрошта мешуд, комилан хароб ва ба
вайрона мубаддал мегашт.
Дар бораи хучуми дуюми Темурланг ба Хуросон ва фатхи
Сабзавор ва ба калъаи Бадрободи он панох бурдани мардумро
Мирхонд тасвир карда, менависад, ки баъди шикасти мардуми
Сабзавор, Темурланг ду хазор ка:сро аз калъаи Бадробод берун
оварда, зинда болои якдигар нихода, аз болои онхо гил рехт ва

45
хишт чида, девори баланд сохт. Чанд руз ин девор мечунбид, то
мардум комилан чон доданд.
Темурланг хангоми лашкаркашияш тамоми иморатхою
иншооти обёрии Систонро вайрону валангор кард, ки баъд аз он
Систон дигар обод нагашт, хатто осори он харобкорй то имруз дар
он сарзамин ба назар мерасад. Ба гуфтаи Ибни Арабшох Темурланг
барои он ки уро дар Систон ланг карда буданд, ин вилоятро ба ин
холи табох овард. Ба ибораи Мирхонд темуриён Систонро «маъвои
зогу заган гардониданд».
Дар соли 1387 Темурланг аз ХамаД°н гузангга, ба Исфахон
наздик шуд, чун бузургони шахр изхори итоат карданд, Темурланг
бар исфахониён «моли амонй», яъне барои зинда монданашон
андози вазнин бор кард, ки мардум аз ухдаи адои он набаромада, ба
шур омаданд ва хирочгундоронро бо сипохиёнашон ба катл
расониданд. Темурланг ба газаб омада, бо лашкари худ ба шахр
хучум овард ва хукми катли оми мардуми ин шахрро дод, ки 70
хазор тан дар он вокеъа ба катл расиданд. Дастахои лашкари
Темурлаш, ки ба «даххазора», «хазора» ва «сада» чудо мешуданд,
дастур гирифтанд, то ба теъдоди сарбозони худ сархои буридаи
мардумро оварда, ба маъмурони Темурланг биспоранд. Мувофики
ахбори Мирхонд дар «Равзатуссафо» баъзе сипохиёни Темурлаш,
ки аз куштани мардум хаста шуда буданд, сархои буридаро аз
«ёсокиён», яъне сарбозони мугулии Темурланг мехариданд, то аз
номи худ ба маъмурон биспоранд. У менависад, ки дар аввали руз
нархи сархои бурида 20 динор хариду фурухт мешуд ва чун куштор
хеле зиёд шуд, дар охири руз бахои як сари бурида ба ним динор
расида буд. Ба фармони Темурланг аз ин сарони буридаи мардуми
Исфахон дар атрофи калъаи шахр 50 калламанора сохтанд.
Темурлаш соли 1388 ба Хоразм лашкар кашида, дар асари
он хучум шахри Хоразмро ба хок яксон намуда, дар чои он чав
кошт ва кулли ахолии шахрро ба Самарканд кучонид. Баъд аз ин
кучонидани мачбурии мардум дар он сарзамин теъдоди точикон
хеле кам шуд.
Темурлаш’ аз К,аробог бо лашкари худ ба Туркия хучум
намуда, шахри Сабастия (Сиваси имруза дар Туркия)-ро мухосира
кард. Шахриён аз окибати кори Темурланг андеша карда, бо у дар
гуфтугу шуданд, ки аз шахр мебароянд ва барои Темурланг
тухфахои кимат дода, чони худро мехаранд. Темурланг розй шуд
ва касам ёд кард, ки хуни касеро намерезад. Мардуми шахр
баромада, тухфахои худро супурданд. Аммо Темурланг ба ваъдаи

46
худ вафо накарда, фармон дод, ки чохдо кананд ва 5000 одами аз
шахр ба пешвози у баромадаро зинда дар он чоххо гурониданд.
К^исми зиёди ахолии Сабастияро ба асирй бурданд, ки аз чумлаи он
асирон 9000 духтари кадрас буд.
Рорати мамлакагхои истилошуда аз тарафи Темурланг.
Тамоми лашкаркашихои Темурланг ошкоро горатгарона буданд.
Масалан, хангоми чангхояш бо Тукгамиш ободихои сохили дарён
Волгаро чунон тороч ва хароб намуд, ки дар он чо клхтй ва
гуруснагй руй дод. Лашкари торочгари Темурланг нохияхои ободи
ншмоли Х,индустонро вахшиёна ба харобазор табдил дода, аз
Хиндустон сарвати беандоза ба даст оварда, пас аз рафтани
Темурланг дар Хиндустон факат шахру дехахои хароб .ва вабою
гуруснагй бокй монд. Темурланг Арманисгонро хамчуноне ш
шохидон менависанд, бо дами тег, бо асорат, бо кахтию азобя
мардум ба биёбон мубаддал сохт. Пас аз гирифтани шахри Хирса
дар соли 1381 хатго дарвозахои кадимаи ин шахрро, ки ба давян
таърихнигори он вилоят Мирхонд «мугаррак (гарк) ба охану
музаййян (зинатдодашуда) ба нащну китоба буд», ба шахри Кеш
фиристод.
Темурланг ба хангоми лашкаркашихо ва хукумати 35-солааш
шахрхои Балх, Гурганч, Хирот, Исфароин, Сабзавор, Заранг
(Систон), Кандахор, Астаробод, Буручард, Туе, Исфахон, Шероз,
Табрез, Султония, Омул, Нахчувон, Сюник (Кдробоги Кухй), Ани
(маркази тичоратии Арманистон, ки ахолнаш нборат аз точтеу
арманихо буд), Сурмалу (холо Игдир дар Туркич), Диёрибакр
(Амвди имруза дар Туркия), Сабасгия, Дехлй, Фатхобод, Папипат,
Туглукпур, Диболбур, Ч,амма, Багдод, Халаб, Димпшк, Сарой,
Астрахан (Хочй Тархон), Маскав, Азов ва дигар шахрхову
калъахову водихои мамлакагхои гуногунро ropai вв. вайрону
валангор кардааст. Ран 1шагхое, ки аз ин шахрхо ба даст меовард,
барои хурсанд нигох доштани сарлашкарон ва аскаронаш ба онхо
таксим карда, бокимондаи онро бо корвонхо ба Самарканд
мефиристод.
Мачбурй ба Самарканд овардани мугахассисонг» бех-
тарин аз мамлакагхои истилошуда. Ба хангоми хучумхояш ба
кишвархои гуногун Темурлангро иморатхои шохникшн,
корвонсаройхо ва масчидхои онхо ба хайраа оварда буд. Бинобар
ин мехост дар Самарканд ва зодгохаш Шахрисабз чунин бииохо
СОЗЭД.

47
Темурланг соли 1381 вилояти Х,иротро забг карда, баъд аз
вайрон кардани калъаи Х,ирот чанде аз хунармандони онро
мачбуран ба Самарканд кучонид. Пас аз гирифтани Туе дар соли
1381 теъдоди зиёде аз мардуми онро ба Самарканд фиристод. Ин
мардум чун гулом дар сохтани бинохои бохашамат истифода
мешуданд.
Мувофики ахбори Мирхонд дар Дехлй чандин хазор ахли
хунару санъатро асир карда, ба шохзодагону умаро таксим
намуданд. Темурланг барои худ сангтарошонро интихоб кард, зеро
мехост дар Самарканд масчиди чомеъ аз санги тарошида бисозад.
Борату торочи кишвархо ва шахрхои зиёд аз тарафи
Темурланг боис мешуд то корвонхои бешу море бо сарвати бехисоб
вориди Самарканд гарданд. Х,амрохи ин корвонхо меъморон,
косибон ва хунармандони зиёде чун асир ба пойтахти у фиристода
мешуданд. Шахри Самарканд маркази донишмандон, ки аксаран
мазхабй буданд ва косибону хунармандон гардид. Кошикории
бинохоро хунармандони ХиРот ва нукракориро хунармандони
багдодй ба ухда донгганд. Санги яшм аз Хутан ва санги мармар аз
Табрез ба Самарканд ворид мешуд. Дар Самарканд ва Шахрисабз
бинохое монанди бинохои Х^рот, Исфахон, Багдод ва гайра пайдо
мешуданд.
Роби гаи авруноихо бо Темурланг. Соли 1404 Темурланг
баъд аз хучуми хафтсола ба Самарканд баргашг ва такрибан баъд
аз як мохи омадани у ба Самарканд сафирони мамлакагхои дуру
наздик, ки аз чониби подшохонашон барои табрики галабахои
Темурланг вазифадор шуда буданд, ба пойтахти у ворид гардиданд.
Дар миёни онхо, аз чумла Руи Гонсалес де Клавихои испанй
- сафири дарбори Костилия буд, ки баъди баргаигган ба ватанаш
гузориши муфассале аз ин сафари худ навишт, ки он бо номи
«Рузномаи сафар ба Самарканд ба дарбори Темурланг» (1403-1406)
маъруф аст. Дар ин китоб дар бораи мачлисхои дарбори
Темурланг, одобу анъанахои маъмул дар чашнхои туркону мугулон
маълумоти муфассал ва беназире дода шудааст.
Лвруноихо бо робита намудан бо Темурланг ва дарбори у
мехостанд ба ин восита аз лашкаркашии Темурланг ва вайронии
сарзаминхояшон пешгирй намоянд. Онхо бо тухфахои бисёр
киммат ба дарбори Темурланг меомаданд. Темурланг низ онхоро
кабул мекард ва дар навбати худ ба шохони онхо номаи чавобй ва
тухфахо мефиристод.

48
Харитаи давлаги Темурихо
П акш аи хучум ба Чии па марги Темурланг. Темурланг, ки
ин замон 72 сол лоигг, хануз рухняи чангчуин худро аз даст надода
буд. На чои он ки якчанд муддат дар Самарканд монда, хастагни
чангхои тулониро аз худ ва лашкараш барорад, у баръакс дар
андешаи забту горати мамлакатхои пап афтод. Сарзаминхои зиёде,
ки дар иатичан лашкаркашихои Темурланг ба даст омада буданд,
пеш аз хама ба низому тартиб па хукумати ягона зарурат доштанд.
Аммо Темурланг ба хукумати ягона ва назму тартиб коре надошт
па марди чанг ва ошубу пайронй буд. Аз ин ру, андешаи
лашкаркашии пап уро ором намегузошт. Ии бор Темурланг
мамлакати Чипро хадафи хучуми худ карор дод. Чизе ки дар нн
айём замони пи лашкаркаширо тезоннд, омадани сафири Чин ба
дарбори у буд. Сафири Чин аз чониби подшохи худ аз Темурланг
талаби иардохтани хирочро кард. Ин талаб Темурлангро газабнок
карда буд. Дар машпарате. ки бо амиронаш орост, зарурати чанг бо
Чннро иогузир донист. Дар мохн ноябри соли 1404, ки зимистонн
сарде буд, Темурланг аз Самарканд ба охирин лашкаркашии худ ба
суйи Чин рахсипор шуд. Лашкари у аз Сирдарён яхбаста убур
карда, баъди чанд мох ба шахри Утрор, ки дар сохили роста
Сирдарё покеъ аст, расид. 12 фепрали соли 1405 Темурланг бсмор
шуд па ба гуфтап Шарафнддини Яздй дар «Зафариома» «мараз па
шиддати он замон то замон меафзуд».
Но вучудн ин ки табиби хозикс мнели Мавлоно Фазлуллохи
ТабрезП ба табобати у саъй мекард, аммо шиддати беморП зиёд
мешуд па шаби чахоршаибеи хабдахуми шаъбони санаи 807 хичрй
мутобики 18 фепрали соли 1405 милодП Темурланг дар чодари
низомии худ дар Утрор чон дод.
Васияти Темурланг дар бораи баъди у ба тахти
Самарканд нишастапи Нирмухаммад. Темурланг чун фахмид, ки
бсмории у илочпопазир аст, амирон ва ахли хонаподан худро, ки
дар ин лашкаркашП хамрох буданд, ба наздаш даъпаг карда,
васияти худро ба онхо эълон кард. Мувофики хабари
Шарафиддини Яздй дар «Зафарнома» Темурланг, аз чумла дар
пасиятномааш гуфтааст: «Акнун фарзанд - Пирмухаммади
Чахонгирро валиахди...худ гардонидам, ки тахти Самарканд тахти
фармони у бошад...шумо мебояд, ки мутобеъати... у ба чой оваред
(ба у итоат куиед)... па руй ба фарзандон карда, фармуд, ки хар чП
дар боби маслихатн мамолик гуфта омад, ёд дорсд... па кабзаи
шамшерро ба дасти шучоъату мардй махкам бигиред, то хамчу ман
аз мулку подшохй бархурдорй ёбед».

50
Баъди вафоти Темурланг сарлашкарои на дигар хосеу
назди кони у дар машварате, ки дар Утрор байни хамдшар
намуданд, аад карда, савганд хурданд, ки васнягхои уро ба но
мсораид.
Чун сарлашкарони Темурланг хануз азми лашкаркашн ба
Чинро мекарданд, бинобар ин вокеъаи. марги Темурлангро аз
дигарон пннхон доштанд. Х,атто занхои Темурлангро аз иушидани
либоехон мотами ва изхори иавхаю гиря манъ карданд, то
душманон ба зуди аз он ходиса огох нашаванд. Як сабабн махфи
доштаии марги Темурланг аз чониби сарлашкарои дар ин хучум ин
аз як тараф хифз намудани нмнерияи темурй то ба тахт нпшастанм
Пирмухаммад бошад, дигар он буд, ки сарлашкарони хамрохй
Темурланг ба Утрор рафта хануз хаёли забтн Чип ва сохиб гаштан
ба ганчи фаровонро дар дил мепарвариданд. Бинобар ин гурухе аз
сарлашкарои ба ин хулоса омаданд, ки часади Темурлангро
пинхонй ба Самарканд фиристода, лашкаркаширо ба чониби Чин
идома диханд. Онхо бовар доштанд, ки бо ворид шудап ба хокп
Чип бо пн анбухи лашкар хам воксияти марги Темурлангро ииихоп
медораид ва хам сохиби сарват мегардаид. То расидани тобути
Темурланг ба Самарканд, хабари марги у дар сароеари Самарканд
пахн шуда буд. Лммо каее ба марги Темурланг бовар надошт. Зеро
мувофики ахборн Клавнхо Темурланг ду маротиба хабари
дуругинн марги худро аз чониби гумоштагонаш зьлон карда буд на
ба ин воента мехоет бндонад, ки дар марги у ки хурсандп мекунад.
Мувофики ахбори ин намояндаи сафорати испанй хар каее, ки он
замой дар хабари дурушни марги Темурланг шодП кард, Темурланг
бидуни таъхир катлаш намуд.
Гурухи сарлашкарои, ки баъди вафоти Темурланг
муваккатан рохбарии лашкару корхои идории давлагро ба душ
доштанд, ба тамоми шохзодагои ва хокимони империям Темурланг
макгуб фиристода, супориш доданд, ки хушманди ба чон о вара ид
ва асло гафлат нанамоянд то душмаион аз он истифода пакунанд.
Яке аз наздикони Темурлангро бо номи Хизр Кучин ба таъчил ба
чониби Газнип равона карданд, ки Пирмухаммадро аз ходиеаи
вафоти Темурланг ва васияти валиахдй, ки дар бораи у карда буд,
огохи дихад, то хар чй зудтар ба тахтгохи Самарканд шитобад.
Хамчуионе ки дар таърих маълум аст, он замой, ки хокими
муглаки давлатхои импернявй аз байн мерафт, барон расидан ба
хокимияти мутлак байни хешовандони он хоким чаш хо рух медод,

51
ки боиси пора-пора шудани давлат мегардид. Империяи Темурланг
низ аз ин истисно набуд. Валнахд эълон шудани Пирмухаммад
агарчи ба зохир аз чониби амирон ва шохзодагону маликахо кабул
шуда бошад хам, аммо баъди марги Темурланг гуфтушунндхои
пасипардагй барои ба кудрат расиданн детар аъзои ин хонадон
миёни хешовандони Темурланг шуруъ шуда буд. Аз чумла, як
гурух чонпбдорп он буданд, ки ба тахти Самарканд писари хурдии
Темурланг - Шохрух бояд бинпшннад. Бо вучудп ин ки хабари
марги Темурлангро аз набераи духтарнаш - султон Хусайн, ки дар
Ясиву Сайрон муким буд, пинхон донгганд ва аз гуфтаи
«Зафарнома» танхо аз «шиддат ёфтанп» беморпи Темурланг ба у
хабар доданд, аммо у ба воситаи одамонн назднкаш аз марги
бобояш хабар ёфт. Бинобар ин таъчилан хамрохп чоннбдорони худ
ба тарафи Самарканд харакат кард, то сохиби тахти Самарканд
гардад. Аммо мардуми Самарканд ба султон Хусайн ичозат
надоданд, ки вориди шахр шавад. Султон Хусайн бо нагирифтани
фармони амирони Темурланг, ки ба у дода буданд, ба Самарканд
хучум бурд ва аввалнн зарбаро барои нош хурданп империяи
темурй ба он зад. Ии хучум боне гардид то амнрону сарлашкарони
Темурланг ба Чин лашкар накашанд ва ба Самарканд бозгарданд.
Васияти Темурланг, ки чойнишини худ наберааш
Пирмухаммад (писари Риёсиддин Чахонгпр)-ро интихоб карда буд,
дар асари мухолифатхои хонадони темурй ичро нагарднд. Набераи
дигари Темурланг хокнмп Тошканд - Халил султон (писари
Чалолиддини Мироншох) баъди як мохи марги Темурланг, яъне 18
марти соли 1405 Самаркандро зйбт кард ва ба тахти Темурланг
нишаст.
Халил султон бо гирифтани хукумат дар Самарканд миёни
хонадони темурй кинаю нифокро барангехт. Баъд аз ин вокеъа
империяи темурй мудом гирифторп ходнсахои хоначангй мешуд,
ки ба заиф шудани ин давлат сабаб мегардид.

Сарчашма:
Шарафиддин Алии Яздй дар бораи ба Утрор ва Сиброн
фирпстоданп Тукгамиш аз тарафи Темурланг чунин менависад:
«...сохибкирон ...вилояти Сиброн ва Сигнокро ба Тукгамиш углон
арзонй дошт (бахшнд) ва чун Тукгамиш дар он чо мутамаккин шуд
(макон шрифт), Кутлук Буго, писари Урусхон лашкаре гарон ба
сари у кашид ва миёни эшон чанг вокеъ шуд ва бо вучуди он ки

52
Кутлук Буго дар масоф (чанг) тир хурд ва бо он захм халок шуд,
шикает бар чониби Туктамиш афтод ва эли (кабилаи) уро горат
карданд ва у гурехта, пеши хазрати сохибкирон (Темурлаш) омад,
он хазрат уро зиёдат аз навбати (дафъаи) аввал эъзоз (иззат) ва
икром фармуда, тамоми асбоби шавкату шохй мураттаб допгга,
бозгардонид ва чун ба Сиброн расид, аз он чониб Тухта К^иё -
писари калонн Уруехон бо чанд шох,зодаи чучинажод ва Алибеку
дигар умарои муътабар лашкари бекиёс (аз хад зиёд) тартиб до да,
руи иитиком ба суи у иихода расиданд.
Ва чун Тукгамиш Углон лашкари худро ороста, ба
мукобилаи эшон даромад ва чанг дарпайваст, сипохаш хазимат
(маглуб) ёфта, ру ба гурез ниходанд ва у гурехта, ба канори оби
Сайхун расид ва аз бими чон чома берун карда, худро дар об
андохт ва Кдрончй Баходур дар пайн у карда, ба канори об расид ва
дасти уро ба тир мачрух гардонид ва у аз об ба шитоб гузангга,
барахнаю бекас ва захмдор ба чангале даромад ва бар руи хоке
хошок бияфтод ва аз гаройиби иттифок хазрати сохибкиронй
(Темурланг) Идкуйи Барлосро ба чониби у равон карда буд, ки уро
насихат кунад, то дар кори мулк мардона ва далер бошад ва дар
дафън душман риояти хазм ба чой оварда, субаи (вилояти) худро
забт намояд. Аз казо амир Идкуро ба хасби иттифок шаб дар он
чангал гузор афтод ва овози нолае ба гуши у расид ва чун тафаххус
(чустучу) намуд, Туктамишро дид барахна ва мачруху бехуд
афтода.
Равон фуруд омад ва муроъоти у ва гамхории чарохаташ
намуда...ва уро ба хазрати сохибкиронй (Темурланг) расонид ва он
хазрат дар вакти зохир Бухороро махалли икомат гардонида буд ва
чун бар холи Туктамиш иттилоъ ёфт ба тачдид он чй аз марохими
подшохонаи чунон сохибкирон сазад каромат фармуд ва асбоби
хашамат ва комгории уро дигарбора мураттаб дошт (яъне омода
намуд), дар ин асно...хабар расонид, ки Уруехон лашкархо чамъ
карда, мутаваччехи ин чониб аст ва Туктамишро металабад ва
макорини (хамзамони) он хол элчии Уруехон - Капак Мангут ва
Тулучон низ расиданд ва пайгоми Уруехон расониданд,
мухасаллаш (натичааш) он ки Туктамиш писари маро кушта ва
гурехта вилояти шумо омада, душмани маро биспоред, вагарна
махалли чанг тайин карда.
Х,азрати сохибкирон (Темурланг) забони хпммати хуеравона
ба чавоб баркушод, ки у панох ба ман овардааст ва ман уро
нахохам дод».

53
Мавлоно Шарафиддин Алии Язди. Зафарнома. 1>а тасхсх
на эхтимоми Мухаммади Аббосй, Тсхрон, 1336, чилди аввал,
сах. 2(V4- 205.
Ускуф (сннскоп)-и Султоння, ки бо Темурланг аз наздик
шнноей на дустй дошт ва хатго Темурланг уро боре ба сафорат
назди шох.и Фаранг фиристода буд, дар бораи шахсиятн Темурланг
аз худ ёддоште боки гузоштааст, ки он то имруз дар Китобхонаи
мнллии Порис нигахдорй мешавад. У менависад: «Берахмтар аз ин
мард дар чахон ёфт намешавад. Ва агар мукобили чашми у сад
хазор марду зану кудакро cap бибуранд, кучактарин таъсир дар вай
памекунад. Ва борхо иттифок афтода, ки тамоми сокинонн як
шахрро то охирин кудаки ншрхор ба катл расонида ва па ба заи
тараххум намуда ва на ба пирмардони садсола». Ч,ои днгар
менависад: «Вакгс ки Темурбек фармони катли ом ва горатро дар
як шахр соднр мекунад, парчами сиёх бармсафрозад ва шахре, ки
дар он парчами сиёхи Темурбек афрошта шуда бошад, аз сафхаи
рузгор побуд мешавад. Маи тасаввур намскунам, ки дар чахои
берахмтар аз Темурбек марде омада бошад ва шояд харгиз наёяд.
Х,ангоме ки Темурбек ба Рум рафт, шахреро, ки байни
Арманиетон ва Ангурпя буд, маврндп мухосара карор дод ва вакте
дар шахр галаба кард, тамоми саканаи он шахрро дар чоххои он чо
андохт ва чоххои шахрро бо часадн касоис, ки зиида ба чоххо
андохта мешуданд, иур кард».
«Манам Темури чахопкушо», Тсхрон, чопи севвум, сах-
424-425.
Рорати Систонро Абдурраззоки Самаркандй чунин тасвир
кардааст: «Кал ьаву хисор ва 'хонаву дсвори он шахрро гирифтанд
ва ба чоруби ошуб ва дастн горату тороч дафонну хазонни (ганчу
хазинахон) он балдаро (шахрро) руфтанд ва гаиоими (молхои аз
душман гирфташуда) гавхару зар ва нафоиси (чизхон кимати
камёб) лаоливу (луълуву) чавхар, ки ба тули замон дар Снстон
чамъ омада буд, хазрагн сохибкирон (Темурланг) фармуд, ки
аснофи лашкарро аз он вучух бахравар гардонанд... Ва [Снстон]
харобу вайрон шуд».
Абдурразоки Самаркандй. Матлаъуссаъдайн ва мач-
маьулбахрайн, дастхати №347 аз Ганчинаи дастхатхои
Ипститути шаркшиноей, сах. 319.

54
Бинобар шаходати Низомиддини Шоми дар «Зафарнома»
шумораи кушташудагони Исфахои он кадар зиёд буд, ки аз он
миён бо фармони Темурланг «то хафтод хазор адад сари одами ба
зохири Исфахон чамъ карданд, намунаи рузи Растохез дар он шахр
зохир шуд... Ва фармуд то аз он сархо манорхову гилтудахо
сохтанд».
Низомиддини Шомй. Зафарнома, ч- 1, са\. 105.

Ин воксаи мудхиши Исфахонро сарбози баварй - Иохапи


Шилтбсргер дар китоби худ «Сафар ба Лврупо, Осиё па Лфрико аз
соли 1394 то соли 1427» бо чузъиёташ тасвир кардааст, ки
таърихнигорони исломн фош намудани ин вахшонпяти
Темурлангро ба худ раво надиданд. У менависад: «Бошандагони
шахрро гирд оварда, фармуд, то хар кй бештар аз 14 сол дошт, ба
катл расонида шавад ва аз хуни кудакони аз яксола ноин
даргузаигг... Пас фармуд, то занону кудаконро ба сахро ронданд ва
он до кудакони аз хафтсола поииро чудо сохт. Ва баъд аз ин ба
чанговаронаш фармуд, ки кудаконро поймоли аспхои худ созанд.
Мушовирони хоссаи Темурланг ва модарони ин кудакон дар пещи
пои у афтоданд ва илтичо намуданд, ки ба кудакон рахм кунад. У
гуш надод ва фармони худро такрор кард, вале ягон тан аз
лашкариёии у ба ичроиши фармон майл накард. Темурланг бар
онхо хашм шрифта, худ аспро бар руи кудакон ронд ва изхор
дошт, канй бинад кист, ки чуръат намуда, аз у пайравй намекунад.
Пас, чанговарон мачбур шуданд, ки аз у пайравй намуда,
кудаконро поймоли наъли аспони худ кунанд. Тамоми кудакони
иоймолшуда наздик ба хафт хазор кас дар шумор омад».
Иоганн Шильтбсргср. Путешествие по Европе, Азии и
Африке с 1394 по 1427 год, Баку: Элм, 1984, с. 29.

Кпавихо гирифтани шахри Сабастияро дар Туркия аз тарафи


Темурланг чуиин тасвир мекунад: «Чун Темурланг пн хол
мушохада кард, дархол фармуд, то чоххои бузург канданд ва изхор
дошт, ки касам хурда ва ваъда додааст, ки хуни касеро намерезад,
аз ии ру фармон содир кард, ки ин одамонро дар чоххо андозанд па
бугй карда кушанд ва аз он сабаб, ки лашкариён муфлису бсчора
хастанд, ба шахр дароянд ва горат кунанд. Вай чуиин хам кард, бо
фармони у тамоми аз шахр баромадагонро дар чоххо зиндабазинда
гурониданд ва баъдан шахрро то нестй горат намуда, пурра ба
замни яксон карданд».

55
Руи Гонсалес де Клавихо. Дневник путешествия в Самар­
канд ко двору Тимура (1403 - 1406), Москва: Наука, 1990, сах,. 67.

Таърихнигори арманй Фома Метсопски, ки худ шохдци


вокеахои забту горати ватанаш аз тарафи Темурланг буд, дар
китоби худ «Таърихи Темурланг» менависад: «Марде ба номи
Темурланг... берахм, бехайё ва хунхор, сахт пургазаб, манхус...
дар Шарк дар Самарканд падид омад... Магар касе гуфта
метавонад, ки чй микдор мардум кушта ва ба асорат бурдааст. Ин
танхо ба Худо маълум аст. Сар то сари мамлакат аз асирони арманй
пур шуд... тамоми кишвари мо вайрону валангор гардид... хама до
ба шиканчаву аз0б ва катлу асорат, ба хун огунгга гашт. Пас аз
рафтани Темурланг дар сарзамини мо гуруснагии дахшатнок
хамаро фаро гирифт. Мардум сагону гурбагонро хурданд, писарону
духтарони худро бирён карданд; шавхар - занро, зан - шавхарро...
ва сер намешуданд, окибат худ мемурданд. Моро тавонн он нест,
ки он чи ба чашми худ дидем ва бо гушхои худ шунидем, хамаро
накд кунем, зеро наели одамй нобуд ш уд...Кй кодир аст, ки хамаи
он дахшатафканихои ин даччоли малъуни берахму бехайёи
хунхори еитамгарро нависад. Ман ба таври хеле мухтасар аз ин
дахшатхое, ки мо худ дидем ва аз асирони ба пеши мо омада ва аз
сохибоии он асирон шунидем, онхоеро, ки баъд аз мо меоянд,
шинос карданиям... Асиронро ба кишвари мо сарлучу пойлуч,
гуруснаву ташна оварданд. Х,аР як чагатой 20 асир бо худ дошт,
бенггаре аз онон дар рох афтида мемурданд ва ин чагатоиён бо санг
сари он мурдагонро мешикастанд, то зинда намонанд ва баъдан
онхоро партофта мерафтанд. Инро мо бо чашми худ медидем ва
шахеан мешунидем... Мо дар он хангоме, ки бо асирон ру ба ру
меомадем, имкони ёрй додан надоштем, гиряву лобаи онон моро
тазйик медод ва ба хотири он, ки онхоро набинем, аз эшон
мегурехтем».
Фома Мецопский. История Тимур-ланка, Баку, 1957, сах-
55-67

Фома Метсопски наклеро аз забони шохиди вокеаи катли


оми Димишк чунин меорад: Пас аз ишголи шахр «лашкарнён ба
фармони у, ки мегуфт: «Дар ихтиёри ман шумо 700 хазор нафаред,
имрузу пагох барои ман 700 хазор cap биёваред ва аз онхо хафт
манора бисозед ва агар касе cap намеорад, сари худи у бурида
гардад. Лашкари беадади у тамоми мардумро ба тегу хун
кашиданд. Чун мардон тамоман кушта шуданд ва дигар сари мард

56
намонд, ба буридани сархои занон шуруъ карданд. Лашкар
фармудаи уро ичро кард. Оне, ки натавонист сареро бурида кунад,
аз дигаре онро ба 100 танга мехарид ва дар хисоб месупурд... Аз
чунин бадбахтиву куштор ба мо писари рухониамон Мхитар аз
шахри Ван хикоят кард. Худи у ба зур аз дасти онон халосй ёфта
буд».
Фома Мецопский. История Тимур-ланка, Баку, 1957,
сах. 65-66

Шарафиддини Яздй дар бораи васияти Темурланг ба


наздиконаш кабл аз марги у чунин ахбор медихад: «Чун куввои
димогй аз аввал то ба охир ба саломат буд,...бо вучуди захмате
чунон ба пурсиши ахволи лашкар ва насаки он машгул мен1уд ва
чун...дарёфт, ки мараз кобили илоч нест, дил ба вукуъи ходисаи
зарурй нихода, хавотин (занхо) ва хосси умароро их.зор фармуд
(даъват намуд) ва ба васият машгул гангг, ки ба тахкик медонам, ки
мурги рух аз кафасн колаб парвоз хохад кард... Омурзиши
(бахшоиши) маро аз Худо бихохед...ба мадади тавфнк маъмураи
оламро чунон забт кардам, ки имруз дар тамоми Эрон ва Турон
касро мачоли он нест, ки сари фузулй барорад...ва ,аз фазли
бешумори малики Раффор (яке аз лакабхои Худованд) чангм дорам,
ки гунохони маро агарчй бисёр аст, бахшад... Акнун фарзанд-
Пирмухаммади ЧаХонгирро валиахд ва койиммакомн худ
гардоиидам, ки тахти Самарканд тахти фармони у бошлд... иг/мо
мебояд, ки мутобаат ва мутоваати (фармонбардорй ва итоати) у ба
Чой оваред ва ба иттифок Дар таквият ва тамшиятн (пеш бурдани,«у
ба чон бикушед».
Шарафиддин Алии Яздй. Зафарнома, Техрон, 1336, чилд и
дуввум, сах* 465-466.

Маълумоти Шарафиддин Алии Яздй дар бораи казияи .марги


Темурлаш: «Дар чахоршанбеи дахуми шаъбони 807 хнчр* { (12
феврали 1405 ) мизочи хумоюн аз нахчи (тарики) эътидол инхироф
пазируфт (яъне саломатиаш бад шуд) ва таби мухаррак (сузон) торй
шуд ва...мараз ва шиддати он замон то замон меафзуд... «Ва бо он
ки Мавлоно Фазлуллохи Табрезй, ки аз мухраи атиббои (табибони)
хозик буд... дар муъолича ва тадовй (табобат) саъйи бале г (кокил)
менамуд, руз ба руз хастагй инггидод (шиддат) меёфт ва иллати
дигар cap бар мекард, чунончи чанд марази маху фи (хавфноки)
мухталиф чамъ омада, ки аз муьоличаи баъзе, баъзе дигар издиёд

57
мепазируфт (зиёд мешуд)...баъд аз шидцат мараз тазоюд
(зиёдшавй) пазируфт...ва чун шаб даромад...миёни шому хуфтан
Темурланг вафот кард... Ва ин вокеъа...шаби чахоршанбе,
хафдахуми шаъбони 807 х. (18 феврали соли 1405) иттифок афтод».
Шарафиддин Алии Яздй. Зафарнома, Тежрон, 1336, чилди
дуввум, сах. 463-469.

Мирхонд дар бораи карори амирон ва сарлашкарон оид ба


пинхонй ба Самарканд фиристодани насади Темурланг ва максади
забти Чин намудаи онхо чунин хабар медихад: «Ва баъд аз он
умаро дар хузури хавотин (занхо) ва огоён мангоарат карда, бо
якдигар гуфтанд, ки: «хайф бошад, ки лашкаре чунин азим, ки дар
истеъдод ва оростагии эшон касе нишон надода бе найли максуд
(ба максад расидан) бозгирданд». Ва мачмуъ огоён ва умаро ва
шохзодагон, ки хозир буданд, рафтан ба чониби Хитойро савоб
шуморанд ва раъйхо бар он карор гирифт, ки дар рикоби амирзода
Иброхим султон, ки хазрати сохибкирон (Темурланг) уро бо худ ба
Хитой мебарад, равон шаванд, то ба амирзода Халил султон, ки дар
он вакт 21-сола буд ва аз шохзодагони хозир ба син бузургтар буд,
бипайванданд ва мутаваччехи дйёри бутпарастон гарданд. Ва баъд
аз икомати маросими чиход ва истйло бар муонидон (душманон)
муовадат (бозгашт) намуда, ба мучиби васоёи (васиятхои) хазрати
сохибкирон амал намоянд.
Ва чун машварати мазкур ба нахчи мастур (тарзи пинхонй)
карор ёфт, наъши (часади) сохибкирони магфур (Темурланг)-ро
масхуби (хамрохи) Хоча Юсуф ва Алй Кучин ва зумрае аз хаввос
(хосагон) равонаи Самарканд гардониданд ва муболига карданд, ки
ба таъчил баранд ва дар рохи нек бохабар бошанд. Ва эшон бар он
мубодарат (кушиш) намуда, дар харакат мусориат карданд ва шаби
Душанбе 22 шаъбон тобути он хазратро ба Самарканд расонида,
дар гунбаде, ки чихати оромиш ва осоиши он хазрат таъйин рафта
буд,... бахоксупоранд.
Ва баъд аз ирсоли чанозаи сохибкирон, хазрати олиёт
Такулхонум ва Сароймулкхонум ва Тумон ого ва дигар хавотин ва
мирзо Улугбек ба чониби Самарканд равон шуданд. Ва амирзода
Иброхдм султон ва умарову нуйинон ба нияти газову чиходи
мушрикони Хитой рояти (байраки) чахонкушой барафрохта, дар
чошти хамон руз ба давлат ва икбол савор шуданд ва аз оби Сайхун
гузангга, як фарсах ронданд ва дар чониби шаркни Утрор ба какори
чуйе фуруд омаданд. Ва аз он чо элчиён ба чониби дасти рост пеши

58
амирзода Халил султон ва умарои азимушшаън, ки дар Тошкант ва
Шохрухия буданд, фиристода боз иамуданд, ки: «мо наъши хазрати
сохибкиронро ба Самарканд фиристодем ва хавотину огоён низ аз
акиб мутаваччех шуданд; ва доъияи (хохднш) азимати (нияти)
Хигой... тасмнм ёфта ва хдмчунин ба тарфи дасти чап кас
фиристода, пеши амирзода султон Хусаин ва аз сурати казияи
мазкур уро эълом намуданд ва пайгом доданд, ки бо лашкар
таваччух намуда, навъе созад, ки дар мавзеи Чукпик мулокот
вокеъ шавад, то ба иттифок мутаваччехи газо (чанг) шавем». Ва
Чуклик карияест дар 5 фарсахи Утрор ба чониби шаркй».
Мирхонд. Таърихи равзатуссафо, ч. 6, Техрон, 1380 х.к ,
сах. 5132-5133.

Маълумоти Шарафиддин Алии Яздй дар бораи чараёни


интиколи часади Темурланг ба Самарканд: «Шаби панчшанбеи
хаждахуми мохи мазкур вакти намози хуфтан тобутро ба дебо
(харир) ва парниёни (шохии накшдор) магфират ва ризвон
гирифта,...аз шахри Утрор берун оварда, рун таваччух ба савби
(тарафи) Самарканд ниходанд ва ба шаб аз оби Хучанд ба руи ях
гузашта, дар мнёни бешае, ки ба канори об буд, фуруд омаданд ва
аз Утрор то канори об ду фарсах аст ва чун субх домани либоси
сугвории (азодории) шабро чок зад, шиддати вокеъ оташи хузиу
андух дар конуни даруни мусибатзадагон ба навъе барафрухт, ки
хирмани тачаллуд (сабр) ва истибори(шикебой) хамгинон (хамагй)
бисухт.
Таъзияг, ки то гоят махфй медоштанд парда аз ру
бардоигганд ва мачмуъи он анчуман аз марду зан ба навха ва зори
даромада, ба як бор фигон бароварданд ва шуре дар чахон
афтод...».
Шарафиддин Алии Яздй. Зафарнома, Техрон, 1336, чилди
дуввум, сах. 473-474.

Санахои мухим:
1376 - ба сарзаминхои Урусхон лашкар кашидани Темурланг
1378 - ба тарафи Озарбойчон лашкар кашидани Тукгамиш
1381 - вилояти Х,иротро забт кардани Темурланг
1381-фатхи Туе 5
1385 - ба асорат гирйфтор шудани Камоли Хучандй аз тарафи
Туктамишхон '
1387 - лашкаркашии Тукгамиш ба чониби Мовароуннахр
1388 - лашкаркашии Тукгамиш бар зидди Темурланг
1388 - лашкаркашии Темурланг ба Хоразм
1391 (19 июн) - хамлаи Темурланг бар зидди Тукгамиш
1394 - фатхи Тифлис аз чониби Темурланг
1395 (28 феврал) - охирин лашкаркашии Темурланг бар зидди
Тукгамиш
1404 (ноябр) - лашкаркашии Темурланг ба чониби Чин
1405 (12 феврал) - ба беморй гирифтор шудани Темурланг
1405 (18 феврал) -вафоти Темурланг
1405 (18 март) - ба тахти Самарканд нишастани Халил султон

Савол ва супоришхо:
1) Дар бораи ба Тукгамиш ёрй додани Темурланг накл кунед. 2) Чаро
Тукгамиш барои Темурланг душмани хатарнок гардид? 3) Дар
бораи муборизахои Тукгамиш бо Темурланг маълумот дихед. 4) Вах,-
шонияти Темурлангро дар шахрхои Хуросон ва шахри Сабастияи
Туркия шарх дихед. 5) Темурланг мамлакатхои истилокардаашро чй
гуна горат мекард? 6)Чаро Темурланг мутахассисони бехтаринро аз
мамлакатхои истилошуда ба Самарканд меовард? 7) Робитаи
аврупоихоро бо Темурланг шарх дихед. 8) Сабаби ба Чин лашкар
кашидани Темурланг дар чй буд? 9) Васияти Темурланг ва марги
уро шарх дихед. 10) Чаро амирони Темурланг вокеаи марги уро аз
дигарон пинхон донгганд? 11) Кушиши султон Хусайнро барои дар
Самарканд ба тахт нишастан шарх дихед. 12) Баъд аз марги
Темурланг кй ба тахти Темурланг нишаст?

М А В ЗУ И IV.
ВА ЗЪ И ИЧ.ТИМ ОИЮ Щ Т И С О Д И И
М О В А Р О У Н Н А ^Р У Х У Р О С О Н Д А Р А С РИ XV

§ 8. ВАЗЪИ КИШОВАРЗЙ ВА ЗАМИНДОРЙ


Ташкили корхои обёрй дар Мовароуннахру Хуросон

Дар давраи истилои мугулхо вазъи кишоварзии кишвар


нихоят хароб гардида, аксари заминхои корам ба чарогох табдил
шуда буданд. Дар нимаи дуюми асри XIV ва асри XV бошад, дар
ин соха дар Мовароуннахру Хуросон баъзе дигаргуиихо мушохида
мешаванд. Темурланг бо горати шахрхои Эрон, Хинд, Осиёи Сагир
ва зуран овардани нирухои мохири корй ба Самарканд, ба ободии
Мовароуннахр, ба хусус пойтахти он Самарканд икдом мекунад.

60
Бинобар ин чун Темурланг ва авлодони у горату харобкорихои
худро бештар берун аз Мовароуннахру Хуросон анчом медоданд,
сохаи кишоварзй дар ин сарзаминхо ру ба таракки ниход. Заминхои
зироатии дар замони хучуми мугулхо комилан харобшуда баркарор
гардида, масохати заминхои корам васеъ шуданд. Барои баркарор
намудани иншооти обёрй ва сохтмони каналу чуйхои нав корхои
зиёде анчом меёфтанд. Аз чумла, дар водии дарёи Мургоб кариб 20
канал бароварда шуд. Баъдтар Шохрух садци асосии обро, ки бо
номи Султонбанд машхур буд, баркарор карда, каналхои
лойзеркардашударо тоза намуд. Дар вохаи Марв бо ташаббуси
султон Хусайн кисми зиёди заминхои зироат обёрй шуданд. Дар
баъзе вилоятхои дигари мамлакат, аз чумла дар нохияхои Х,ирот ва
Самарканд низ корхои обёрй анчом дода шуд. Дар он давра чунин
карор кабул шуда буд, ки агар каее дар рохи обёрикунии мамлакат
гашаббус нишон дода, заминхои бекорхобидаро азхуд мекард,
сохиби имтиёзхо мегардид ва мавриди такдир карор мегирифт.
Бо вучуди васеъ гардидани майдонхои кишт ва инкишофи
сохаи кишоварзй дарачаи техникии истехсолоти кишоварзй дар
хамон сатхе ки пенггар буд, боки монд.
Навъхои (кагегорияхои) моликият ба замин. Суюргол ва
шаклхои он. Дар сохаи муносибатхои истехсолй тагйиротхои
чиддй ба чашм намерасид. Кдсми зиёди заминхои корам мисли
пештара дар ихтиёри муассисахои молиявй буд, ки он мамлукаи
девонй ном дошт.
Дар ин давра хам мисли замонхои пешина навъхои
мухталифи тухфа вучуд дошт, ки онхоро суюргол меномиданд. Дар
асри XV шахру вилоятхои калон ба намояндагони хонадони
Темуриён ба таври суюргол таксим карда мешуд. Намояндагони
харбиву феодалй бошанд, ба заминхои васеъ ва сершумор сохиб
мегаштанд. Дар айни замон баъзе махалхои ахолинишин ва
дехахои хурд ба мансабдорон ва ашхоси иаздики хскимон хамчун
суюргол ба таври, инъом нешкаш карда мешуд. Яке аз шаклхои
хеле маъмули суюргол милки хосаи аъзои хонадони салтанатй ба
шумор мерафт. Аслан хамаи ин суюрголхо аксаран хусусияти
мероей ба худ гирифта буданд ва аз ин ру, гохо онхоро суюрголхои
«абадй» меномиданд. Баъзан сохиби суюргол кисми даромади
вилояти худро мебоист ба хазинаи хукумати марказй месупурд.
Гохо ин суюрголхо аз тарафи хукумати марказй тамоман гирифта
ва ё хачман кам карда мешуданд.
Баъзан чунин мешуд, ки сохибони суюргол амалан ба
хукмрони сохибихтиёр табдил меёфтанд ва хукумати; марказй дар

61
муборизаи зидди онхо очиз мегардид. Шахсоне, ки бо суюргол ба
вилоятхо сохиб мегардиданд, хукук доштанд, ки бе ичозати
хукумати марказй худашон дар он чо мансабдоронро таъйин
намоянд. Хангоми хамчун инъом ба даст овардани суюргол ба
сохиби он санад (ярлик) дода мешуд, ки он мухр дошт ва бо имзои
шахси суюрголдиханда тасдик мегардид.
Дар баробари ин гуна суюрголхои калон суюрголхои хурд
хам вучуд доштанд, ки хукуки сохибашон аз бисёр чихатхо махдуд
буд.
Дар ин давра сипахсолорон ва хатто саркардахои хурд хам, ки
дар майдони чанг корнамоие нишон медоданд, ба гирифтани
суюргол мушарраф мегардиданд. Баъзан шахси рухонй хам сохиби
суюргол мешуд.
Яке аз сабабхои асосии ноустуворй дар хаёти сиёсии
давлатдории Темуриён кишварро ба суюргол таксим кардани онхо
буд. Зеро сохибони суюргол дар мулки худ дар корхои сиёсй ва
иктисодй истиклолияти пурра доштанд.
Илова бар ин он замон боз як навъи дигари моликият ба
замин вучуд дошт, ки онро тархонй мегуфтанд. Шахсиятхои
бонуфуз бо фармони подшох барои хизматхои шоистаашон ба
унвони тархонй мушарраф мегардиданд ва ба онхо иноятномаи
махсус дода мешуд. Ин гуна ашхос аз замин ва мулке, ки дар
ихтиёри худ доштанд, ба давлат хеч гуна андоз ё хироче
намепардохтанд.
Навъи детаре аз заминдорй бо номи ушрй буд, ки ба сайидон
ва хочагон тааллук дошт. Сохибони ин гуна заминхо ба давлат
факат ушр, яъне дахяки хосилро хироч медоданд. Заминхои ушрй
моликияти хусусй буда, ба тарики мерос аз авлод ба авлод
мегузангг. .
Амволи вакф. Навъи дигари моликият ба замин ин заминхои
вакф буданд, ки ба муассисахои динй тааллук доштанд. Вакф
мулкест, ки аз тарафи касе барои масчид, Мадраса, мазорхо ва
умуман ба муассисоти динй васика карда шуда бошад, ба шарте, ки
аз даромади он фоида бурда шаваду харидуфуруш нашавад. Дар
асри XV захираи заминхои вакф назар ба давраи гузангга афзунтар
гардид. Дар ин давра фаъолияти бинокорй вусъат ёфта, дар бисёр
шахрхои Мовароуниахру Хуросон Мадраса, масчид, макбара ва
хонакоххо сохта шудаНд. Хамаи ин иморатхо аз хисоби амволи
вакф сохта мешуданд. Амволи вакф дар дасти мутаваллй буд.
Муассисаи махсусе вучуд дошт, ки идораи вакфро ба таври умумй
назорат менамуд. Сарвари ин муассисаро садр мегуфтанд.

62
Дабирхонаи садр аз сарвати вакф андози махсусе мегирифт, ки
аслан барои таъмини маоши кормандони муассисаи мазкур харч
мешуд. Амволи вакф аз чунин назорати садр ва андози у фякат бо
фармони махсуси подшох метавонист озод гардад. Садр ва
маъмурони у кушиш мекарданд, ки аз даромади вакф хиссаи
бештаре ба даст оваранд. Ба сабаби суиистеъмоли аз хад зиёд баъзе
садрхо аз вазифа барканор мешуданд.
Заминхои милкй. Намуди дигари моликият заминхои мплкй
буданд, ки ба феодалони ашрофй ва рухониён тааллук доштанд. Аз
даромади заминхои милкй факат як хиссааш ба давлат тааллук
донгг. Дар асри XV аксари заминхои мил кии феодалони ашрофй ва
рухонй аз пардохти як хиссаи даромад ба хазинаи хукумаги
марказй озод шуданд. Ин гуна имтиёзхо ба воситаи ярлики тархонЛ
ба расмият дароварда мешуд. Феодалоне, ки ба макоми гархов
мерасиданд, барои ягон хизмати шоёнашон аз бочу хироч озод
мегардиданд ва хамаи гуноххои онхо бахшида мешуд. Илова бар
ин, онхо боз хукук иайдо мекарданд, ки бе хеч мамониат ба назди
подшох дароянд. „ :; ■
Дар нимаи дуюми асри XIV ва асри XV навьи дигари зяа^ н
бо номи милки хурри холис вучуд дошт. Рохи асосии ташкил ва
такмили ин навъи замин дар байни сохиби милки xycyci? ва давлат
аз руи гаксими хиссаи даромади ба онхо м у к а р р а р ш у ^ и заминхо и
милкй иборат буд. Чунончи, давлат аз заминхои милки аз се ду
хиссаи даромад ва шахси молик аз се якдиссаи оыро сохиб мешуд.
Намудхои андоз. Дар замони Т’е муриён андози асосии замиь'
хироч ба шумор мерафт, ки ба дУ шакл ситонида мешуд: яке ба
тарики мол, яъне хиссае аз мажсул ва дигаре аз руи масохати замни
ба тарики пул пардохт яегардид. Хироч асосан ба шакл и мол
руёнида мешуд ва он х^м и муайяне дошт.
Дар сарчашмано кайд гардидааст, ки змалдороиро барои
суиистеъмол ва х'Дсарона зиёд кардани хацмй андоз чазо медоданд
ва гохо хатто ;шцбур мекарданд, ки акдози барзиёда ситани-
даашонро ба дедонон баргардонанд.
Райр аз хирочи даромади замин дар асри XV боз 6ncejt
андозхои дигг^и иловагй вучуд доштанд. Ба хар яки он ранги:
конунй дода Хам ба шакли пул ва хам ба шакли мол аз мардум
меситонидэнд. Кисме аз чунин андозхои иловагй барои таъмини
маоши содибмансабон харч мешуд. Бори аз хама гарон барои ахди
мехнат lap он замон ин кор фармудани онхо дар сохтмон ва
таъмири хисору калъа, кофтан ва тоза кардани каналу к орезхо ва
гайрахо буд, ки онро «бегорй» меномидапд.

63
Дар ин давра аз мардум барои корхои бозаргониву тичорат
андози пулие ситонида мешуд, ки онро тамга меномиданд. Гамгаро
дар Мовароуннахр мугулхо чорй карда буданд.
Дар замони Темуриён аз мардум беш аз 12 намуд андоз
ситонида мешуд, ки маъмултаринашон инхо буданд: хироч,
таваччухоти хоричй, аворизот, саршумор, зобитона, доругона,
миробона, мухассилона, бегор ва гайра.
Эътирози а холи нисбат ба андозгирихои гайриконунии
маъмурон.
Молиёте, ки аз оммаи мехнаткаш ситонида мешуд, хело
вазнин ва миёншикан буд. Ин бори гарон, хусусан хангоми чангхои
байнихудй, ки боиси чандин маротиба чамъ кардани хамон як
андозу молиёт ва чорй намудани андозхои нав мегардиданд, боз
хам афзунтар мешуд. Илова бар он, маъмурони хироч аз мансаб
суистифода наму'да, барои фоидаи худ андозхоро аз руи меъёри
мукарраргардида зиёдтар чамъ мекарданд. Х,амаи ин ахолии шахру
дехотро мачбур мекард, ки ба мукобили хокимият бо шаклхои
мухталиф изхори эътироз намоянд. Баъзан дехконон ба ин
беаДолатихо токат накарда, ба вилоятхои дигар кучида мерафтанд.
Ин хукуматдоронро мачбур мекард, ки андозхои аз меъёр зиёдаро
бекор кунанд. Муковимати ошкори мардум, ки дар вакги чашхои
байнихудии шохзодагони темурй аз андозхои иловагии беохир
хонахароб шуда буд, дар сарчашмахо хотиррасон гардидааст.
Масалан, хангоМи Хуросонро забт кардани султон Хусайн,
амалдорони нави у ба сари аХолй андозхои иловагй бор карданд ва
халки Хирот ба ин амали онхо эътирози нихоят сахт баён намуд.
Султон Хусайн мачбур шуд, ки хам андозхоро бекор намояд ва хам
он амалдорони худсарро аз вазифа дур, созад. Х°Дисахои ДаР
натичаи эътирози мардум бекор шудани андозхо ба мухлатхои
гуногун боз чандин маротиба ба вукуъ пайвасталд. Темуриён барои
баркарор намудани кудрати пардохти молиёт ба ахолй гузанггхои
муваккатй карда, дар ин рох бо худсарии маъмурон низ мубориза
мебурданд. Дар сарчашмахо на факат ходисахои аз мансаб дур
кардан, балки Хатто катл намудани ин кабил маъмурони худсар низ
зикр ёфтааст. > ч
Мувофики маълумоти сарчашмахо яке аз аломатхои гайри-
мустакими мавчудияти чамоатхо таксимнашавандаши замини
дехот мебогнад. Хангоми харидуфурую ва ё ба вакф бахшидан
китъахои чудогонаро аз минтакаи умумии замин чудо
намекарданд.

64
Сарчашма:
Абдураззоки Самарканда дар бораи бекор кардани як навъи
андоз - тамга маълумоти зерин медихад: «Тамгаи Самарканд ва
Нухоро, ки маблаги сангин буд, мутлакан барандохтанд ва а>.;коми
чахонй мугеъ дар ин боб мукаммал сохтанд ва хазрати салганат
ваъда фармуд, ки дар тамоми мамолики махруса (худуди
хифзшавандаи мамлакат) тамга ва чамиъи мунохиро (мглнъ
кардашударо) барандозанд... Пеш аз идрок чизе бар раъият хаво ла
надорад ва агар ба зарурат вокеъ шавад зиёдат аз ду донг (шашяки
хар чиз) асли мол наситонанд ва се кист (хисса) молро мутолиба
(талаб) кунанд. Яке дар саратон ва дигаре дар сунбулаву мизон т
татимаро дар кавс ба вачх ниханд ва ихрочот (харочот) то он замок,
ки машрух (руйхат) ба арз нарасонанд ва дар он боб хукми хумоюн
дуруст нашуд, харч наяндозанд ва агар хилофи он вокеъ шавад.
девониён (кормандони девон) мустахаки (лоики) катл бошанд».
Абдурразоки Самаркандй. Матлаъуссаъдайн. Ч,илди 2,
Jloxyp, 1949, сах* 1333-1335.

Маълумоти вакфномаи соли 1470 дар бораи аз карияи ба вакф


додангудаи Доич чудо таксим нагардидани як кисми заминхо:
«...Мустасно аст аз ин кария вакфи як китъа замини обхур ва
кобилн зироат ва як боги маъмур (обод) ва заминхои дигарн кобшш
зироат. Ва ин хама пайваста аст ба хамдигар ва дар мулки хазрат
вокифи мазкур аст ва махдуд аст бар ин вачх, ки хад ди шар кии пн
мачмуъ мепайвандад ба саканиёти дехбошон ва баъзе ба кули
Калъа... Ва низ мустасност аз ин карияи Доич вакфи заминхои
Сулаймоншохй, ки мамлука аст ва машхур аст ба худуди муайяна.
Ва низ мустасност аз вай як китъа замини... муштамила бар
саканиёт ва ин махдуд аст бар ин вачх, ки шарки он ва ши моли он
мепайвандад бар заминхои обхур ва кобили зироат, ки аз чумлан
вакф аст».
Вакфномаи Хоча Ахрор аз 25 январи соли 1470 дар бораи
ба вакф додани карияи Доич... ба фоидаи масчид ва мадрасае,
ки дар кучаи Дарби Сузангарони шахри Самарканд вок« ь буд.
Чехович О.Д. Из источников по истории Самарканда XV е\.И Из
истории эпохи Улугбека. Ташкент, 1965, сах- 332-333.

Савол ва супоришхо:
1) Вазъи кишоварзй дар ин давра дар кадом холат буд? 2) Дар
сохаи обёрй чй гуна тадбирхо меандешиданд? 3) Дар борам
суюргол маълумот дода, шаклхои онро номбар кунед. 4) Навъи

65
заминдории тархонй чй маънй дорад? 5) Замини ушрй ба кй
тааллук дошт? 6)Амволи вакфро шарх дихед. 7) Дар бораи
заминхои милкй ва заминхои милки хурри холис маълумот дихед.
8) Хироч бо кадом шаклхо ситонида мешуд? 9) Намудхои андозро
номбар кунед. 10) Чаро ахолй ба мукобили хокимият эътироз баён
менамуд? 11)

§ 9. ВАЗЪИ МУНОСИБАТХОИ МОЛИЮ ПУЛИ

Ислохотц пулии Улугбек дар соли 1428. Тахкики


мадракхои сиккашиносй нишон медихад, ки дар асри XV
муносибатхои молию пулй тараккй намуда буд. Дар ин давра
хачми умумии истехсоли молхои сермасраф афзун гардида,
табакахои васеи чамъияти шахр ва кисман ахолии дехот ба
муносибатхои молию пулй робита доштанд. Тичорати пулй дар
доираи истеъмоли умум ба василаи сиккахои мисй ба вукуъ
мепайваст.
Улугбек соли 1428 ислохоти пулй чорй кард. Максади асосии
ин ислохот аз он иборат буд, ки барои савдои чаканаи молхои
сермасраф шароити мусоид фарохам оварда шавад. Сокинони шахр
ва ахолии дехот ба ин беш аз хама манфиатдор буданд.

Сиккаи Темурланг Сиккаи Темурланг Сиккаи Шохрух


ва Сиюргитмиш ва Махмуд

66
Мазмун ва мохияти ин ислохот чунин буд: дар соли 1428
хамаи сиккахои миссии пасткурби пешина аз эътибор сокит
шуданд. Дорандагони сиккахои миссии пасткурб метавонистанд
онро дар давоми як мудцати муайян ба сиккахои нави нисбатан
баландкурб иваз намоянд. Сиккахои нав аз соли 1428 cap карда,
якбора дар шахрхои Бухоро, Самарканд, Тошканд, Шохрухия,
Андичон, К^аршй ва Тирмиз зарб мешуданд. Пас аз ба анчом
расонидани ивази ин сиккахо зарби сиккахои мисй факат дар
Бухоро ичро мегардид. Хамаи зарбхонаи шахрхои дигар баста
шуданд. Бо пулхои Бухоро дар тамоми гушаву канори
Мовароуннахру Хуросон мол харидан мумкин буд.
Ислохоти пулии Хусравшох. Баъдтар дар дахсолаи охири
асри XV гардиши умумидавлатии сиккахои мисй тамоман
нобасомон гардид. Сохибони мулкхо бо максади хар чй бештар
фонда гирифтан, ба зарби сиккахои худ шуруъ намуданд. Дар
натича дар мамлакат бухрони гардиши пул cap зад. Дар чунин
вазъият хокими Х,исор Хусравшох соли 1501 ислохоти пулй
гузаронид. Дар асоси ин ислохот вилояти Х,исор ба чои сиккахои
гуногун ва беэътиборшуда сиккахои якхела дарёфт намуд.
Зарбхонаи шахрхои хурд баста гардид. Акнун сиккахои мисй факат
дар Хисор, Тирмиз ва Кундуз бароварда мешуд. Он вактхо сиккаи
мисиро динор мегуфтанд. Махсули зарбхонаи ин се шахр дар
тамоми мулк як хел гардиш мекард. Барои осонтар намудани
амалиёти тичоратй сиккахоро ба се арзиш - якдинора, дудинора ва
тангаи майда зарб мезаданд.
Инкишофи тичорати дохилй ва байналмилалй. Дар нимаи
дуюми асри XIV ва асри XV бо сабаби тараккй намудани касбу
хунар вазъи тичорати дохилй бехтар гардид. Х,укуматдорон хам ба
ин масъала таваччух намуда, барои инкишоф ва васеъ намудани ин
соха дар бисёр шахрхо бозорхои болояш пушида сохтанд. Чунин
бозорхо, ки гушаю канори он шахрхоро зинат медоданд, бештар
дар шахрхои Самарканду Х,ирот комат афрохтанд. Косибону
хунармандон молу ашёи худро дар бозорхои шахрхои Мовароун­
нахру Хуросон ба ахолй пешкаш менамуданд. »-'• ■
Барои боз хам бехтар гардидани вазъи тичорат зарби
сиккахои мисй ва иштироки бештари сокинони шахру дехот дар
муносибатхои молию пулй иакши калон бозид.
Дар ин давра тичорати байналмилалй низ ривочу равнак ёфт.
Барои инкишоф ва вусъати робитахои тичоратй бо кишвархои
гуногун тадбирхои зиёд андешида мешуд. Темурланг ба

67
подшохони Фаронса ва Англия нома навипгга, онхоро даъват
намуда буд, ки точиронро пуштибонй карда, намояндагони
тичоратин худро ба Мовароуннахру Хуросон фиристонанд. Мавкеи
Самарканд дар инкишофи ин соха баланд гардида буд, зеро рохи
асосии тичоратии байналмилалй аз Хитой ба мамлакатхои вокеъ
дар самти бахри Миёназамин, Х,индустон ва чануб аз ин чо
мегузаигг.
Дар вакхи хукмронии Шохрух муносибатхои тичоратй бо
давлатхои гуногун равнаки бенггар ёфтанд. Дар номахои расмие, ки
хамрохй сафирон ба ин мамлакатхо фиристода мешуданд, ба
масъалаи бехтар гардидани вазъи тичоратй таъкид мегардид.
Муносибатхои тичоратии Темуриён бо Москва низ баркарор
буд, ки намунаи он соли 1464 аз чониби Ивани III фиристодани
сафорат аз Москва ба Х,ирот ба хисоб меравад.
Дар бозорхои Мовароуннахру Хуросон молхои гуногуни
хоричй ба савдо бароварда мешуд. Дар навбати худ бисёр молхои
махаллй ба хорича содир мегардид. Инкишофи тичорати
байналмилалй нишонаи тараккиёти баъзе намудхои касбу хунар
буд ва он барои ривочи тичорати дохилй низ таъсири мусбаг
мерасонид.

Сарчашма:
Дар бораи ба гардиши сиккахои давраи темурй дар китоби
«Таърихи Эрон» чунин маълумог омадааст: «Хдтто дар давраи
темурй хам сиккахои мухталифи роич (серталаб) дар чараён буд.
Шавохиде дар бораи вучуди сиккахои зер аз соли 1440 дар даст аст:
дар Мовароуннахр динори канакии нукра бо вазни 8 грамм, дар
гарби Эрон беш аз се навъ динори роич мавчуд буд, ки робитаи
онхо бо динори капакй шинохта шудааст, яъне динори Багдод ва ё
Шероз, динори ирокй ва динори Табрез. Ба зохир динори ирокиро
мустакиман метавон аз динори роичи мутакаддими Табрез пайгирй
кард ва хол он ки динори табрезии карни понздахум барои
нахустин бор дар замони Темуриён зохир шуд. Дар он замон
робига байни ин чахор навъ динори нукра роич ба карори зер буд:
як динори капакй муодил бо се динори багдодй (ё шерозй), шаш
динори ирокй ва нух динори табрезй буд».
Таърихи Эрон. Давраи Темуриён. Тарчумаи Яъкуб
Ожанд, Техрон, 1378, сах. 273.

68
Дар китоби «Таърихи Эрон» дойр ба вазъи тичорат дар
шахрхои Султония ва Самарканд ахбори зерин оварда шудааст:
«Султония шахри пурчамоате аст, вале аз хдйси бузургй ба пояи
Табрез намерасад. Аммо Султония мухимтарин маркази мубодилаи
коло барои туччор ва колой онхост. Ба хусус дар моххои июн, июл
ва август корвонхои бузурге аз муштариён бо молутгичора ба ин
шахр мерасанд. Ин шахр дар моххои ёдшуда пурчанчол ва шулуг
аст ва маболиги хангуфте (зиёде) вориди хазона мекунад. Бинобар
ин харсола гурухи азиме аз бозаргонони Хдшд меоянд ва хамагуна
адвия (дору) меоваранд. Бехтарин анвои адвияеро, ки дар бозорхои
Сурия барои фуруш арза мешавад, ба ин шахр меоваранд. Ин адвия
иборатанд аз: мехак ва чаюй хиндй ва газонгабин ва пусти чавз ва
гайра. Ин адвия харгиз ба бозори Искандария намерасад, то
битавон аз махозини он чо харид... Х,*ф гуна абрешим аз Гелон...,
ки дар он колохо ва махсулоти бисёре сохта ва тахия мешавад, ба
ин шахр хамл мегардад. Абрешими Гелон аз Султония ба Димишк
ва низ дигар манотики Сурия ва Туркия ва Кифо (дар Карима)
содир мешавад.
...Самарканд бозори бузурге барои тавлиди колохо буд, чаро
ки Темурланг пешаваронро (хунармандонро) аз хар синф мачбур ба
икомат дар он сохта буд. Дар ин шахр бозаргонони мутааддиде аз
туркон, аъроб, марокашй аз анвои тирахо, масехиёни чун Юнон ва
арманиён, католикхо ва настурихо дар канори хиндуён тичорат
мекарданд, чаро бозорхои Самарканд мамлу аз колохое буд, ки аз
сарзаминхои дурдасту бегона назири Русия, Тотористон, Чин ва
Х,инд вориди он чо мешуд.
Ин колохо шомили чарм, катон, парниёи, ахчори карима,
равган, гиёхони тиббй, адвия.... буд, ки харидорон бо таъкиди
фаровон бар кайфияти болои махсулоти чини буд, ки пешаваронаш
хам монанди пешаварони хитой аз тарафи мухимот ва устодй дар
чахон шинохта шуда буданд, толиби хариди онхо буданд. Кпавихо
аз корвоне бо 800 шутур сухбат медорад, ки аз Чин коло ва
молутгичора ба Самарканд меовардааст.... Яке аз мухимтарин
далоили арзиш ва ахамияти тичорй ва бозаргонии Самарканд ва
Султония дар ин буд, ки ин ду шахр икоматгох ва урдугохи
низомии Темурланг ва хокими гарби Эрон - шохзода Мироншох
буд».
Таърихи Эрон. Давраи Темуриён. Тарчумаи Яъкуб
Ожанд, Техрон, 1378, сах. 196-197.

69
Санахои мухим:
1428 - ислохоти пулии Улугбек.
1464 -б а Х,ирот омадани сафорати русхо.
1501 - ислохоти пулии Хусравшох.

Савол ва супоришхо:
1) Барои чй Улугбек дар соли 1428 ислохоти пули гузаронд?
2) Дар бораи ислохоти пулии Хусравшох накл намоед. 3) Вазъи
тичоратй дохилй ва хоричии давлати Темуриёнро шарху эзох
дихед.

§ 10. Ш А^Р ВА ША^РДОРИ

Авзои шахрхо дар асри XV. Дар ин давра нисбатан


фаъолшавии табакахои миёна ва поёнии шахр ба мушохида
мерасад. Коргоххои умумии косибои дар шахрхо устувор гардида,
косибону хунармандон дар чашнхое, ки аз тарафи хукуматдорон
барпо мешуданд, ииггироК намуда, махсули мехнати худро арза
медоштанд. Накши табакаи миёнаи ахолии шахр - косибон,
хунармандон, точирон, амалдорон ва рухониёни миёнахол дар
хаёти фархангии шахрхо меафзояд. Шумораи зиёди шоирону
мутафаккирони пешкадам аз байни хамин табакаи ахолй баромада
буданд. Онхо истеъмолкунанда ва офарандаи сарватхои маданй ба
шумор мерафтанд. Шоирон, навозандагон ва базлагуён акнун на
факат дар боргохи аъёну ашроф чамъ меомаданд, балки дар
дуконхои китобфурушй, дар коргохи косибон ва дар майдону
бозорхо низ бахсу мунозирахои адабй, мачлиси шеърхонй ва
мушоирахо барпо мекарданд. Ин гуна махфилхои адабй ва хунарй
дар Х,ирот, Самарканд ва бисёр шахрхои дигари Мовароуннахру
Хуросон мавчуд буданд.
Аз тарафи дигар, шахр дар ин давра ба хамон холати
феодалии худ бокй монда, истисмори ахли мехнат беш аз пеш
давом мекард. Навъхои моликияти замине, ки дар дехот вучуд
доштанд, дар шахр низ дучор мегардиданд. К^сми асосии замин
дар ихтиёри давлат ва феодалони ашрофию динй буд ва факат як
кисми ночизи он ба истехсолкунандаи бевосита тааллук дошту
халос. Агар дукон, коргох ё манзили истехсолкунандаи бевосита
дар замини давлат, вакф ва ё милки феодал вокеъ гардида бошад, у

70
хдтман дар ягон шакле хакки ичораи заминро мепардохт. Аз ин ру.
байни сокини шахр ва дехкон тавофуте вучуд надоигг.
Замин ва бисёр муассисахои тичоратй ба феодалон тааллук
доштанд. Косибон ва дукондорони камбизоат на факат замин,
балки коргох, дукон ва манзилро хам ба ичора мегирифтанд, ки ин
боиси боз хам бештар ба феодал тобеъ шудани онхо мегардид.
Як хусусияти асосии шахрдорй боз аз он иборат буд, ки баъзе
намудхои андози аз ахолии дехот меситонидаро аз ахолии шахр низ
мегирифтанд. Баробари ин ахолии шахр ба корхои мачбурй низ
чалб карда мешуд.
Дар шахрхои Мовароуннахру Хуросон худидоракунии
хакикй вучуд надонгг. Идораи шахр ба ухдаи шахси аз тарафи
хукумати марказй ва ё хокими вилоят таъйингашта гузошта
мешуд. Шахрхо доимо воситаи инъому иодошхои хокимон ба
шумор мерафтанд.
Дар хаёти иктисодиву ичтимоии шахрхо баъзе мухолифатхо
ба чашм мерасиданд. Дар шахрхо тараккиёт ба мушохида расида,
дар сохаи касбу хунар хосилнокй афзоиш меёфт, аксари ахолй ба
муносибатхои молию пулй чалб шуда, дар сохаи фарханг
падидахои нав ба зухур меомаданд. Баробари ин баъзе омилхое низ
вучуд доштанд, ки тараккиёти шахрро халалдор мекарданд. Аз
чумла, ахолии мехнаткаши шахр ба истисмори берахмона дучор
гардида, аксари моликияти заминхо ва бииохои тичоративу
пешаварй ба ихтиёри як феодали ашрофй ё динй тааллук доштанд
ва дар шахрхо аслан шаклхои феодалии идоракунй амал
мекарданд.
Вазъи касбу хунар. Дар ин давра ба касбу хунар диккати
махсус дода, барои инкишофи он тадбирхои зиёд анчом меёфт.
Темурланг ва дигар намояндагони хонадони темурй бисёр
хунармандону косибони бомахоратро аз гушаю канори дунё чун
асир ба шахрхои Самарканд, Шахрисабз ва Х иРот оварда, аз касбу
хунари онхо хеле босамар истифода мебурданд. Бо мурури замой
итгиходияи муассисахои хунармандй арзи вучуд мекард ва кудрати
истехсолии онхо нируманд мегашт. Хунармандони хамкасб дар як
махал зиндагй намуда, чамъияти косибони бозор ва ё макони
тичорати муайяни худро ташкил мекарданд. Косибону
хунармандон дар хаёти шахр накши бенихоят мухим мебозиданд.
Вазъи кор ва зиндагии хамаи косибону хунармандон яксон
набуд. Ба чуз косибони озод гурухе хам вучуд дошт, ки хаёти
сангину ногуворро аз cap мегузарониданд. Он косибону

71
хунармандоне, ки Темурланг аз кишвархои дигар ба шахрхои
Самарканду Шахрисабз ба зур оварда буд, дар вазъияти гуломй
умр ба cap бурда, мавриди истисмори берахмона карор
мегирифтанд. Мувофики маълумоти сарчашмахои хаттй дар
Самарканд кариб 1000 хунарманди асир мачбурй кор карда,
махсулоти гуногун истехсол мекарданд.
Боз гурухи косибоне буданд, ки дар коргохд умумй чамъ
омада, тахти рохбарии халифа фаъолият менамуданд. Халифа аз
тарафи хукумат таъйин мешуд ва ба сифати кор назорат мекард.
Махсулоти ин коргох на ба бозор, балки бевосита ба идораи давлат
мерафт.
Косибону хунармандон аз додани андозхо озод набуданд.
Баъзан онхо ба корхои мачбурй низ сафарбар гардида, илова бар он
аз онхо андозхои бевоситаи касбу хунар ситонида мешуд. Умуман,
ахли хунар аз зулму ситами мансабдорону хокимон азобу
шиканчаи зиёд мекашид.

Сарчашма:
Клавихо дар бораи тичорати шахри Табрез чунин маълумот
медихад: «Дар корвонсарохо дуконхо ва дафтархо сохта шудаанд,
ки аз онхо истифодахои гуногун мебаранд. Чун аз ин корвонсарохо
хорич шавем, ба хиёбонхо ва бозорхое мерасем, ки дар онхо
хамагуна коло (матоь) фурухта мешавад. Дар бозор порчахои
абрешиму пунба (пахта) ва тофтаю абрешими хом ва чавохироту
хама гуна зуруф метавон ёфт. Дар вокеъ гурухи касири (зиёди)
бозаргонон ва макодири бисёри коло дар ин шахр вучуд дорад.
Бинобар ин, масалан дар баъзе аз корвонсарохо, ки дар онхо васоил
ва лавозими ороиш ва атриёти занон фурухта мешавад, занон ба
дуконхо ва хучрахои онон меоянд, то аз онхо бихаранд. Зеро ин
занон атру равгани бисёр ба кор мебаранд. Ч,омаи занон дар хиёбон
иборат аст аз порчаи сафеде, ки саропо онхоро мепушонад ва
никобе аз муи асп, ки бар чехра меафкананд, то хеч кас ононро
нашносад».
Сафарномаи Клавихо. Тарчимаи Масъуди Рачабниё,
Техрон, 1366 Х-, сах. 162.

Савал ва супоришхо:
1) Вазъи шахр ва шахрдорй дар ин давр чй гуна буд? 2) Дар
бораи вазъи касбу хунар ва ахволи косибону хунармандон
маълумот дихед.

72
МАВЗУИ V.
Ш ИДЦ АТ Ё Ф Т А Н И ЗИ Д Ц И Я Т Б А Й Н И
Н А М О Я Н Д А ГО Н И Х О Н А Д О Н И Т Е М У Р И
ВА ЗА В О Л И Д А В Л А Т Д О Р И И ОНС^О

§ 11. МУБОРИЗАИ НАМОЯНДАГОНИ ХОН4ДОНИ


ТЕМУРЙ БАРОИ ТАХТИ САМАРКАНД

Огоз шудани мубориза байни намояндагони1 хонадони


темурй барои ба тахт нишастан дар Самарканд баъди марш
Темурланг. Темурланг 4 писар ва 32 набераи писарй ва 17 духгару
набераи духтарй дошт. Писарони Темурланг - Ч^хонгир,
Умаршайх, Мнроншох ва Шохрух буданд. У дар охири хаёти худ
каламрави давлаташро ба фарзандону наберагонаш таксим карда,
пояи салтанаташро амалан заиф намуд. У писари юшоник худ
^ахонгирро вориси тахт эълон намуд, вале хануз хангоми дар
кайди хаёт будани падар Чдхонгир вафот кард. Писари дига раш
Умаршайх бошад, дар наздикии Багдод хангоми зинда будаии
Темурланг кунгга шуд. Мироншох дучори парешонии магз гашта.
пас аз марги падараш боз чор соли дигар зинда буд, то саранчом
дар соли 1409 дар чанг бо сипохи К^ракуйюнлу дар худуди
Озарбойчон ба дасти К^ароюсуфи туркман ба катл расид.
Темурланг писари Ч,ахонгир - Пирмухаммадро валиахди худ
таъйин карда, каблан уро сохиби тахти худ эълон намуд. Хамаи
амирон савганд ёд намуданд, ки аз он васияг сарпечй намекуканд.
Пирмухаммад он замон хокими К^андахор буд. У ба айшу н у т 1 ва
бодахурй машгул шуда, идораи хукумагро ба души яке аз
амиронаш Пиралии Тоз гузошта буд. Хднгоме ки Темурланг аз
олам даргузашт, фарзандону наберахояш дархол васияти уро
фаромуш карданд. Барои ба тахту точ сохиб шудан дар байни оихо
муборизахои хунини сулолавй огоз гардид. Х,ар яке худро мустакил
эълон намуда, аз номаш танга сикка мезад.
Хокимияти Самаркандро гирифтани писари Мироншох -
Халил султон. Яке аз наберахои Темурланг - Халил сулгон -
писари Мироншох, ки хокими Тошканд буд, 18 марта соли 140 5 бо
лашкари зиёде пешгар аз Пирмухаммад ба Самарканд хозир шуда,
тахтро сохибй кард. Дар Самарканд ба номи у хутба хонда, тангл
сикка заданд. Дере нагузапгга Халил султон Бухороро низ забт
намуд ва амволи зиёдеро ба даст овард.

73
Хркими Хуросон Шохрух бо максади ба Самарканд сохиб
шудан мохи ноябри соли 1406 ба Улугбек амр дод, ки лашкарашро
дар сохили чапи дарёи Лму чойгир намояд. Мувофики накшаи
Шохрух ин лашкар бояд ба тарафи роста сохил убур намуда, бо
лашкари Пирмухаммад мепайваст. Халил султон аз ин кор огох
шуда, пеш аз он ки амалиёти зидди у шуруъ шавад, ба лашкари
Улугбек зарба зад. Бо пешниходи Улугбек миёни онхо сулх имзо
шуд ва Халил султон ба Самарканд баргашт. Сабаби асосии
муборизаро идома надодани Улугбек ва имзои сулх аз он иборат
буд, ки лашкари онхо ба танхой бо Халил султон мукобилият
ншион дода наметавонистанд. Илова бар ин Шохрух бо лашкари
асосй аз чойи вокеа хеле дур карор дошт ва Пирмухаммад бошад,
хануз дар Балх буд. Халил султон низ ба имзои сулх зарурат дошт,
зеро лашкари амир Худодод Хусайнй, ки мугулхоро ба тарафи худ
чалб намуда буд, аз тарафи шимол ба у тахдид мекард.
Ба катл расидани сохиби тахти Самарканд -
Пирмухаммад. Баъди ба Самарканд баргаштани Халил султон яке
аз сарлашкарони Шохрух - Шохмалик ба Балх омада, ба Пир­
мухаммад хамрох шуд. Улугбек низ ба онхо найваст ва хар се
якчоя шартномаи сулхро, ки бо Халил султон баста буданд, поймол
карда, ба суи Самарканд лашкар кашиданд. Халил, султон ба
мукобили онхо лашкари зиёдро равона намуда, дар назди Насаф
(Каршй) онхоро шикает дод. Хамин тарик, ба Пирмухаммад
муяссар нагардид, ки васияти Темурлангро ичро намояд ва сохиби
тахт дар Самарканд гардад. У ноумед ба Балх баргашт.
Яке аз амирони Пирмухаммад бо номи Пиралии Тоз, ки дар
Балх вазифаи вазириро ба ухда дошг, бар зидди Пирмухаммад исён
карда, 13 феврали соли 1407 уро ба катл расонд. Бо хамин он касе,
ки мувофики васияти Темурланг бояд ба тахт менишаст, аз байн
рафг.
Забги Самарканд аз тарафи хони Кошгар ва барканории
Халил султон аз тахти Самарканд. Халил султон дар Самарканд
ба айшу ишрат дода шуда, идора кардани мамлакатро дар канор
гузошт ва кариб тамоми дороии хазинахои Темурлангро ба боди
фано дод. Занхои харамсарои Темурлангро мачбуран ба издивочи
маъмурони худ кашид. Дар байни амирон ва пешвоёни дин нисбат
ба усули давлатдорй ва рафтори у норозигй ба амал омад. Халил
султон дар миёни дигар хокимоии темурй беэътабор шуда, кудрати
давлатдории у заиф гардид. Парокандагй ва заифии мамлакатро
эхеос карда, амирони дигари темурй карор доданд, ки Халил

74
султонро аз сари кудрат дур кунанд. Бо ин максад амири Кршгар
Худодод Хусайнй ва шайх Нуриддан исён бардонгганд. Амир
Худодод кушуни мугул ва калмикро муттахид намуда, ба суи
Самарканд лашкар кашид. У 13 апрели соли 1409 дар махалли
Шероз Халил султонро шикает дода, уро асир гирифт ва
Самаркандро забт намуд.
Лашкаркашии Шохрух ба Самарканд. Писари хурдии
Темурланг - Шохрух хабари барканории Халил султонро аз
хукумати Самарканд шунида, аз Хирот ба суи Мовароуннахр
лашкар кашид. У 4 май соли 1409 вориди Самарканд гашта,
Худододро ба катл расонд ва Халил султонро аз асирй озод намуд.
Баъд аз он Халил султон аз хукуки ворисии салтанат махрум шуда,
хокими Рай таъйин гардид. Шохрух бо максади аз туркманхо озод
намудани Ироку Озарбойчон уро бо 10 хазор лашкар мусаллах
намуда, 14 майи соли 1410 ба он тараф равон намуд. Халил султон
4 ноябри соли 1411 дар Рай аз олам гузангг.
Ба тахти Самарканд нишастани писари Шохрух -
Улугбек. Хамрох шудани Мовароуннахр тахти фармонравоии
Улугбек ба Хуросон. Писари Шохрух - Мухаммад Тарагой, ки
маъруф ба Улугбек буд, дар Самарканд на чун хокими мустакил,
балки чун вориси Шохрух ва тобеъи хукумати Хуросон ба тахт
нишаст. Аммо идораи хокимияти олй аз тарафи Шохрух анчом
меёфт, зеро ки Мовароуннахр тобеи Хуросон буд. Дар ин замон яке
аз сипахсолорони темурй, хокими Туркистон, бо лашкари зиёд ба
Самарканд хучум намуд ва Улугбек аз Самарканд фирор кард.
Шохрух аз ин вокеа огох шуда, бо лашкари зиёд ба суи Самарканд
харакат намуд. Дар мухорибаи Самарканд сипахсолори исёнгар
маглуб гардид ва дар Мовароуннахр хокимияти Шохрух комилан
баркарор шуд.
Улугбек то замони марги Шохрух сикка ба номи у мезад,
вале фармонхои Улугбек ба номи яке аз хонхои чингизй, ки худи
вай мансуб карда буд, содир мешуд. Барои халли масъалахои
мухимми давлатй Улугбек доимо бо падараш маслихат мекард ва
аз натичаи корхояш ба у гузориш медод. У соле чанд маротиба
барои сачда ба Хирот ба назди падараш мерафт ва харгиз барои
ширкат кардан дар корхои империя даъват намегашт. Хангоми
лашкаркашихои падараш ба у ёрй мерасонд ва сарбоз мефиристод.
Улугбек дар ичрои корхои худ сохибихтиёр буд, вале харакат
менамуд, ки ягон кори у сабаби бадгумонии падараш нагардад.

75
Ба ду кием чудо шудани давлати Темурихо дар
Мовароуннахру Хуросон. Дар давраи саптанати Шохрух (1405-
144',7) давлати Темурихо гарчанде як кисми каламрави худро аз
даст дода бошад хам, то андозае иктидори пешинаи худро нигох
медошт ва дар лахзахои зарурй метавонист бар зидди душмани худ
мубориза кунад. Шохрух хокнми давлати ягонаи Темурихо ба
шумор мерафт, вале ин кишвар ба ду кием таксим шуда буд: яке бо
рохбарии Шохрух дар Хуросон (марказаш шахри Х,ирот), дигаре бо
рохбарии Улугбек дар Мовароуннахр (марказаш Самарканд).
Х,амин тарик, Шохрух амалан хукумати Темурихоро дар саросари
Эрон дубора баркарор намуда, каламрави собики падарашро сохиб
гашт ва дар байни ахли ин хонадон шахеи аввал гардид.

Сарчашма:
Шарафиддин Алии Яздй дар бораи аз тарафи Халил султон
ба боди фано додани дороии хазинахои Темурланг чунин маълумот
медихад: «Чун салтанати Самарканд бар амирзода Халил султон
карор гирифт, дари хазоину кунуз (хазина) баркушод ва умарову
аркони давлат ва лашкариёнро... инъомот фармудан огоз ниход ва
дар он амр шароити эътидолу иктисод маръй надошт, чунончи
нукудро ба тарики галла, ки аз хирмангох накл кунад ба тарозуву
кайл бахш мешуд ва ба харвор мебурданд... Муддати сию шаш сол
хирочу моли рубъи маскун (чоряки ахолинишини руи замин)...(ки
Темурланг гирд оварда буд) ба андак замоне ба хеч баромад ва ба
арзи чахор сол аз мачмуъи он хазоину амвол ва шавкату чалол
асаре бокй намонд».
Шарафиддин Алии Яздй. Зафарнома. Тахия ва танзим аз
Исомуддин Урунбоев. -Тошканд, 1972, сах. 995-997.

Маълумоти Ибни Арабшох дар бораи ба Халил султон нома


навиштани Пирмухаммад ва чавоби Халил султон ба у:
«Пирмухаммад писари амуи (амаки) Халил султон, ки пас аз марги
бародараш Мухаммад султон аз чониби Темурланг ба вилояти ахд
баргузида шуда буд, аз Кдндахор бо сипохи бисёр ба оханги
Самарканд берун шитофт ва номае ба Халил султон ва вазирон ва
амирони вай нигонгг, ки худ валиахд ва чонишини чаддащ ,
Темурланг аст. Тахти салтанатро, ки аз они уст чй гуна ба гасб. (бо
зурию зулм) гирифтаанд ва мулку мамлакагро, ки барои уст, аз чй
руй хоси худ доштаанд? Пас хар як аз онон чунон ки шоиста буд,
посухи вай гуфтанд, аммо Халил султон ба муораза (ба мукобили

76
у) бархост ва хар хитоберо ба чавобе, кн хилофи он боз расонид
посух дода, чунин гуфт, ки масъалаи истихлоси (рахоии) мулк дар
ин замон аз чанд хол берун натавонад буд. Ё аз тарики насаб ва
хешовандй ва ё аз рохи кору кугаиш. Дар холати аввал он ки аз
ману ту сазовортар аст Падарам, Мироншох ва амуи ман Шохрух
бародари уст, ки бояд дар миёни он ду ба ду ним кисмат шавад ва
туро бо вучуди ин ду мачоли сухан намонад ва ман сазовортарам,
ки дорой он шавам ва ба чониби кор биандешам. Ва роххо ва
масолики он хамвор кунам. Он ду низ шояд, ки ба тарки чанчолу
кушокуш гуянду он чиро, ки аз ин мулки хоси худ донанд, ба ман
вогузоранд ва худ бад-он чй дар тасарруф доранд, хурсанд гашта,
ба хифзи он кушанд ё маро дар салтанат аз чониби худ ба хилофат
гузида (интихоб карда), озод гузоранд. Дар холати дуввум низ
сухани ту дуруст наёяд, ки мулк чунон ки пешиниён гуфтаанд
акимест ва пеш аз ману ту дар гуфторхо ин сухан овардаанд:

Тег гиреду лашкар ороед,


Ки чахон хоси чирадастон аст.

Аммо агар гумон бурдй, ки чадди ту мар туро валиахди худ


гумонгга ва кори салтанат ба ту вогузоштааст, магар на, ки у худ аз
тарики пирузй бад-он даст ёфта ва аз рохи кушокуш ва пайкораш
ба чанг овардааст? Ва амру васият хар гох дуруст шумурда шавад,
чадци ту дар даврони зиндагии хеш кишвари худро дар миёни
фарзандону наводагон кисмат кард... Инак, бар шумост, ки он чиро
ман ба даст дорам, бахраи ман шуморед ва хар як ба,ц-он чй
шуморо вогузор ва мукаррар шудааст, хушнуд бошед... Ва агар дар
ин амр сухан ба дурустй гуем, мулк чун нахчир аз они касест, ки
зудтар бад-он даррасад. Акнун худой асбоб кор фарохам намуда ва
онро бар ман раво доштааст ва хар кас бар мубохе (халол) зудтар
даст ёбад, бад-он сазовортар аст».
Зиндагонии шигифтовари Темур. Таълифи Ибни
Арабшох* Техрон, 2536-шоханшохй, сах. 262-263.

Ибни Арабшох дар бораи аз мардум ёрй пурсидани


Пирмухаммад чунин маълумот медихад: «Чун Пирмухаммад ба
Каидахор расид ва ба чойгохи худ мустакар гардид, корхои вай ба
сомон шуд. Гурдон ва силахднуронаш ба гирди вай фарохам
шуданд ва ситорагони сипох ба перомуни мохи давлаташ ба
гардиш даромаданд. Оташи фасодаш боло гирифт ва ахгари

77
хашмаш барафрухта шуд. Дилаш дар оташи афсус гудохтан гирифт
ва чомаи токаташ бар тан бидарид. Вайро хамокати (аблахии)
бисёр ва лаёкати андак (кам) буд. Пас номахо ва маншурхо
(фармонхо) ба чониби сокинони диёри худ чун мург ба парвоз дар
овард ва душману дустро бар Халил султон бишуронид.
Найзадорон ва шамшерзанонро, ки дил аз газанди (осеби) Халил
султон озурда доштанд, ба таскини дили мачрухд худ барангехт.
Хамагй даъвати у пазируфтанд ва нидои вайро ба итоат чавоб
гуфтанд. Куххо ва биёбонхо дар зери пойи саворон ва пиёдагон ба
чунбиш даромад. Он гох пайке (косиде) бо нома ба суп Халил
султон фиристод».
Зиндагонии шигифтовари Темур. Таълифи Ибни
Арабшох. Тсхрон, 2536-шоханшохй, сах. 272.

Санахои мухим:
1405 (18 март) - тахти Самаркандро сохиб шудани Халил
султон
1407 (13 феврал) - ба катл расидани Пирмухаммад
1409 (13 апрел) - забти Самарканд аз чониби амир Худодод
1409 (4 май) - ба катл расидани амир Худодод
1411 (4 ноябр) вафоти Халил султон дар Рай
■' Савол ва супоришхо:
1) Темурланг пас аз фавти Ч,ахонгир киро валиахди худ
таъйин намуд? 2) Муборизаи Шохрухро бо Халил султон барои
тахти Самарканд шарх дихед. 3) Чаро Улугбек аз мубориза бар
зидди Халил султон даст кашид? 4) Пирмухаммад аз дасти кй
кушта шуд? 5) Чаро амирони темурй карор доданд, ки Халил
султонро аз сари кудрат дур кунанд? 6) Кй Халил султонро аз хабе
озод намуд? 7) Дар бораи ба тахти Самарканд нишастани Улугбек
накл кунед. 8) Сарзамини Темурихо ба чанд давлати мустакил
таксим шуд?

§ 12. КУШИШХОИ 1ПОХРУХ БАРОИ


БАРКАРОРИИ ИМПЕРИЯИ ТЕМУРЙ. МУБОРИЗАИ
ФАРЗАНДОНИ ШОХРУХ БАРОИ ХОКИМИЯТ

Хукмронии Шохрух дар Хуросон ва Улугбек дар


Мовароуннахр. Шохрух баъд аз марги Халил султон ва ба
дунболи он катли султон Хусайн (набераи духтарии Темурланг) ва
Пирмухаммад сахнаи хукуматро барои худ холи дид ва чойнишини

78
Темурланг гардида, аз Х,ирог ба хук м р он й пардохта, хокимияти
Мовароуниахрро ба Улугбек вогузор кард. Фаргона дар ин замон
аслан дар зери итоати Самарканд буд, вале хокими он Мирзо
Мирак Ахмад, писари Умаршайх, сиёсати муставдлро пеш
гирифта, ба Улугбек итоат намекард ва ба мукобили у муборизаи
ошкоро мебурд. Амири Кршгар Саид Алй дар ин муборза Мирзо
Мирак Ахмадро ёрмандй мекард. Бинобар он Улугбек ба Фаргона
лашкар кашида, соли 1414 ин сарзаминро ба мулки худ хамрох
намуд. Баъдтар у Кошгарро хам зери тасарруфи худ даровард.
Улугбек аз нируманд шудани узбакони бодиянишин ва
амирони мугул дар ташвиш афтода буд, зеро онхо ба у итоат
намекардагй шудавд. Соли 1425 Улугбек бо лашкари сершумор бар
зидди амирони мугул хучум намуд. Дар нохияи Иссиккул ва нахри
Или амирони мугулро маглуб карда, бо ганиматхои зиёд ба
Самарканд баргашт.
Пас аз чанде муносибати Улугбек бо яке аз ашхоси наздикаш
Бурокхон - пешвои узбакони бодиянишин, ки дар сохили дарёи
Сир зиндагй мекарданд, бад гардид. Бурокхон мехос? заминхои дар
поёноби дарёи Сир вокеъбударо сохибй намояд. ,
Тобистони соли 1427 Улугбек бар зидди Бурокхон лашкар
кашид, вале дар он мухориба шикает хурд. Синохиёни Бурокхон
мамлакатро талаву тороч намуданд ва панч хазор нафар
кучманчиёни узбак ба вилояти Сш'нок кучонида шуданд. Барои
начот ва ёрии Улугбек Шохрух бо лашкараш ба ин сарзамнн омад
ва узбакони бодиянишин ру ба гурез ниходанд. Пас аз ин Улугбек
то вафоти падараш дигар ба хеч чой лашкар накашид.
Аз дасти хонадони темурй хорич шудани фармонравой
гарби Эрон. Ба хукумати Озарбойчон, Гурчистон, Казвин сохиб
шудани Кароюсуфи туркман. Дар давраи хукмронии Шохрух
сулолаи туркмании К,арокуйюнлу (Сиёхгуспандиён) бо Темуриен
хамеша дар чангу чидол буданд. Пешвои ин сулола Кдроюсуф аз
вазъияти дар давлати Темуриён бавучудомада истифода намуда ,
кисматхои гарбии империяро, ки Озарбойчону Ироки Арабро дар
бар мегирифт, ба зери итоати худ даровард. Баъдтар, кисмати
бузурги Гурчистон, Кдзвин ва Табрез низ тахта тасарруфи
^ароюсуфи туркман карор гирифтанд. Ба Шохрух лозим омад, ки
барои баркарор намудани каламрави аздастрафтаи давллти
Темуриён бо авлодони Кдроюсуф муборизахои шадид намояд.
К,ароюсуф мохи ноябри соли 1420 вафот кард, illoxpyx сол1<
1429 дар Озарбойчон бар зидди яке аз писарони К,ароюсуф

79
Кароискандар мубориза бурда, бар у голиб омад ва Табрезро ба
зери тасарруфи худ даровард. Сипае соли 1431 Кароискандар бори
дигар Табрезро ишгол кард. Шохрух дар соли 1434 бори сеюм ба
тарафи гарби Эрон лашкар кашид. Нихоят, бо ризояти Шохрух
идораи Озарбойчон ва хукумати Табрез ба дасти яке аз
намояндагони сулолаи туркманй, бародари Кдроискандар,
Ч,ахоншох супорида шуд.
Баркароршавии дубораи хукумати Темурихо дар саро-
сари Эрон ва эхёи империям темурй бо сардории Шохрух. Бо
вучуди ин ки империяи Темурланг дар замони хукумати Шохрух
комилан хифз нашуд, аммо давлати у дар муддати кариб 40 сол аз
харчу марче, ки баъди марги Темурланг интизори хатари он
мерафт, дар амон монд. Дар замони хукмронии Шохрух гояи
идораи давлат бар асоси андешахои исломй бар усули давлатдории
сахронишинй афзалият пайдо намуд. Дар дарбори Шохрух дар
Х,ирот хонхои гумоштаи чингизй дигар вучуд надоштанд. Дар
хуччатхои расмй эълон шуда буд, ки ёсои чингизй, яъне карору
конунхои онхо беэътибор дониста, тамоми масъалахои давлатдорй
дар асоси шариата исломй татбик шаванд. Бсо - мачмуи конунхои
мугулиест, ки аз тарафи Чингиз мураттаб шуда, соли 1206 дар
мачлиси умумимугулй, ки онро курултой меномиданд, кабул
гардида, соли 1218 ба он тагйиротхо дохил карда шуд. Тахрири
нихоии он соли 1225 анчом ёфтааст.
Усули идоракунии хилофат дар замони салтанати Шохрух
эхё гардида буд. Аз пойтахти давлати Шохрух - ХИР0Т ба хамаи
хокимони мусулмон аз Х,индустон то ба Мисру Осиёи Хурд нома
фиристода, талаб карданд, ки онхо худро чойнишини Шохрух
шуморида, номи уро дар хутбахо зикр кунанд ва ба исмаш сикка
зананд.
Салтанати тулонии Шохрух дар назари аввал таевнри
хуберо ба назар чилва медихад. Зеро дар баъзе аз нохияхои ин
империя пешрафтхои фархангй ва ислохоти иктисодй сурат
гирифт. Аммо эътибори ин бехбудй ва тахаввулоти
умедворкунанда хама аз они Шохрух набуд. Шохрух дар мукоиса
бо сахтгирй ва вахшониятхои падараш бо мулоимат рафтор мекард,
аммо далелхои конеъкунанда вучуд надорад, ки баёнгари махорат
ва чирадастии у дар корхои сиёсат ва давлатдорй бошад, Зеро дар
дарбори Хирот шахсиятхое вучуд доштанд, ки нисбат ба худи
Шохрух аз нуфузи бештаре дар хукумат бархурдор буданд. Ба
хусус, хамсари Шохрух Гавхаршод хамрох бо фарзандонаш ва

80
идцае аз маъмурони давлатй, ки низоме дар корхои давлатдорй ба
вучуд оварда, боиси фарохам сохтаии вазъияти босубот дар
империя гардиданд, аз чумлаи онхо ба хисоб мераванд. Аммо
макомхо ва мансабхои мухими давлатй хамоно ба касони белаёкат
ва нотавон вогузор мешуд, ки мухимтарин натичаи кора/ион пур
кардани чайби худашон буд. Аз ин гуна шахсиятхо, масалан
Ч,алолиддини Фирузшохро, ки муддати 35 сол фармондехи кулли
куввахои мусаллах, Риёсиддин Пиралиро, ки муддати 35 сан
муншии олй ва амир Алайка Кукалтошро, ки вазири молия ба
муддати 43 сол буданд, метавон ном бурд. Дар замони салтанати
Шохрух пешрафтхои мухиме дар хаёти фархангй, ба хусуо дар
бахши хунари наккошй, ннгоргарй (миниётура), хушнависй,
меъморй, мусики, таърихнигорй, фикх ва калом сурат гирифтанд.
Вале бо ин хама марги Шохрух заволи империям Темуриро, кк
кудрати снёсии нируманде дар Осиёи Марказй ва /Парки Наэдик
буд, фарохам овард.
Шохрух тадричан фарзандони бародарони худрс аз хокимият
дур карда, каламрави давлатй Темуриёнро ба фарзандонаш таксим
намуд. Соли 1409 идораи хукумати Самаркандро ба писараш *
Улугбеки понздахсола супорида, худаш ба суи Эрон лашкар
кашид. У дар соли 1414 писари худ - Иброхим султонро хокими
Шероз ва соли 1418 писари дигараш - Сиюрготминфо хокими
Кобул, Разнин ва К^ндахор таъйин намуд. Писари д ш ’ари у
Бойсункур бошад, дар Х,ирот вазифаи вазириро ичро мекард.
Соли 1442 Шохрух каламрави зиёдеро аз мамлакати худ бо
шахрхои Султония, Рай, К^азвин ва Хдмадон ба ихтиёри набсрамн
султон Мухаммад, писари Бойсункур супорид. Х,а шоме ки султон
Мухаммад ба сарзамини мукарраргапггааш расид, нахост, ки у чун
волии тобеи Шохрух ба хисоб равад. Султон Мухад ш ад бо максади
васеъ намудани каламрави худ ва ннчуннн ба даст овардани
даромади бешгар хост, ки шахрхои гарбии Эрон - Исфахон ва
Шерозро забт намояд. Сабаби асосии забги ин шахрхо аз он иборат
буд, ки даромади аз каламрави худ гирифтааш х а т т о барои харчи
корхои дарбор кифоят намекард. Илова бар ин дар Эрон овозаи
беморй ва фав ги эхтимолии Шохрух пахн гашта буд ва б,а а кидай
аксарият имконияти ба сари кудрат омадани султон М>хаммад
нисбат ба дигар намояндагони хонадони темурй бешгар бу,д. Соли
1446 Шохрух бар зидди султон Мухаммад лашкар кашид а, уро
торумор кард. Бо ин шикает султон Мучаммад натавонист
барномаи ба каламрави худ хамрох кардан и шахрхои гарбии
Эронро амалй намояд.

81
Кучидани пойтахти Темурихо ба Хирот. Шохрух ошкоро
алокдмаидй ва дилбастагй ба шахри ХиРот мекард ва аз омадан ба
Самарканд, ки як замон пойтахти давлати Темурланг буд, худдорй
менамуд. Шохрух то замони марги худ, ки дар соли 1447 фаро
расид, аз шахри Хирот бар cap то сари империяи Темурланг
хукумат ронд.
Соли 1452 Хирот дар зери тасарруфи набераи Шохрух -
Абулкосим Бобур буд. Абулкосим Бобур бахори соли Н 54 аз
Хирот ба Мовароуннахр лашкар кашид ва Самаркандро мухосира
намуд. Абусаид-яке аз наберагони Мироншох, ки бо Абулкосим
Бобур муносибати душманона дошт, бо ёрии Убайдуллохи Ахрори
накшбандй тавонист, ки шахрро дифоъ намояд. Пас онхо ахдномаи
сулх баста, дарёи Амуро хамчун марзи тарафайн эътироф
намуданд, ки он то марги Абулкосим Бобур эътибор дошт.
Абулкосим Бобур соли 1457 дар Машхад вафот кард. Дар ин
мудцат ба хеч кадоме муяссар нагардид, ки худуди мавчударо
тагйир дихад.
Баъд аз он вазъият дигаргун шуд. Иброхим ибни Алоуддавла,
фарзанди ёздахсола ва чоншшши Абулкосим Бобурро пас аз чанд
хафтаи фавти падараш аз Хирот ронд. На дар Хуросон ва на дар
Хирот касе пайдо нашуд, ки хокимиятро ба даст гирад. Абусаид аз
фурсати муносиб истифода бурда, соли 1457 Хуросонро ба даст
овард ва онро бо Мовароуннахр пайваст намуда, ХиР°тро пойтахти
худ интихоб кард.

Сарчашма:
Маълумоти Хондамир дар бораи аз тарафи Бурокхон шикает
хурдани Улугбек: «Бурок углон, ки аз набоири (наберахои)
Уруехон буд... дар авоили санаи 830 ба худуди Сигнок даромада,
косиде назди мирзо Улугбек ирсол намуд ва пайгом фармуд, ки дар
ин айём, ба химмати худдоми (ходимони) олимаком аз забти улуси
Чучихон фарогат ёфтам, ба инояти бегояти шахриёрй мустахзар
буда ба ин худуд шитофтам.Ч,аноби Улугбекй чун шунида буд, ки
Бурок углон мегуфга, ки алафи хивори Сигнок шаръан ва урфан (аз
руи шариат ва таомул) тааллук ба ман медорад. Элчии уро
мувофики муддао чавоб надод ва мукорини он хол Арслонхоча
тархон, ки хокими он сархад буд, арзадошт намуд, ки навкарони
Бурок дар ин вилоят харобии бисёр мекуианд ва худро
сохибихтиёри мутлак тасаввур карда, лофи салтанат мезананд.
Бинобар он Мирзо Улугбеки Гургон яроки чанги Бурок фармуда,
чихати истичоза (ичозат хостан) косиде ба доруссалтанаи Хирот
фиристод. Хазрати хоконй аз низоъ ва хусумат, ки мучиби вайро

82
нест, манъ намуд, аммо лашкаре мукдррар фармуд, ки дар зилли
рояти (сояи байраки) Мирзомухаммади % к й мутаваччехи
Мовароуннахр карданд ва шохзода дар хафдахуми рабеъулохар аз
Х,ирот мутаваччехи Самарканд гашт. Ва кабл аз вусули у мирзо
Улугбек ба тарафи Сигнок нахзаг капд (равон шуд) ва мирзо
Мухдммади Чукй аз суръатн он азимат хабар ёфт ва бешонба
(беосеб) таваккуф аз акиби бародари олигухар дар харакат омада,
худро ба вай расонид. Ва шохзодагон хаминони якдигар тайи
масофат намуда, ба гурури хар чй тамомтар азми разми (чанги)
Бурок чазм карданд (яъне ба карори катьй омаданд) ва у низ ба
кадами мукобала ва мукотила пеш омада. Чун хар ду лашкар дар
баробари хам сафи киттол биёростанд, Бурок тамоми иттибоъ
(пайравони) худро дар кавл мучтамеъ сохт (чамъ намуд) ва ба
якбор бар сипохи Мовароуннахр тохт ва амвочи дарёи пайкор
(мухориба) дар талотум омада, киштии хаёти чамъе касир (зиёд) аз
мардони корй гарки гирдоби фано гашт ва хун чун руди Чайхун
дар фазой дашту хомун (водй) равон шуд». .
Таърихи хабибуссияр. Таълифи Хондамир. Бо
мукаддимаи Ч,алолиддин Хумой. Техрон, 1380 х-К- сах.
614-615.

Маълумоти Хондамир дар бораи муборизаи хокими Узганд


мирзо Мирак Ахмад бо Улугбек «Дар он овон, ки хокони сайд
(Шохрух) дар худуди Исфахон буд, мирзо Улугбеки Гургон аз
Самарканд элчй назди мирзо Мирак Ахмад, ки дар Узчанд хукумат
менамуд, фиристода уро талаб фармуд. Ва мирзо Мирак Ахмад дар
итоати фармон ба маозири (узрхохии) нодилпазир тамассук чуста,
чаноби Улугбекй амир Боязид парвоначиро, ки дар силки (катори)
хаввос ва мукаррибон интизом дошт ба хамон мухим равони
Узчанд гардонид. Ва амир Боязид низ элчий собик бозгашта мирзо
Улугбек озими Андикон шуд ва мирзо Мирак Ахмад калоъи он
худудро махкам сохта, худ панох ба чиболи саъбулмасолик бурд.
Ва мирзо Улугбек калъаи Хасиро мусаххар кард ва ба Поянда
баковул супурд ва аз он чо ба чониби Андикон дар харакат омада,
баъд аз вусул ба тахкик пайваст, ки мирзо Мирак Ахмад макаре
пайдо сохта, ки ба даст оварданаш мутаасир аст, лочарам мирзо
Улугбек ройати мурочаат барафрохт (яъне байраки бозгангг боло
кард) ва амир Мусико ва амир Мухаммад Тобон ва амир Алй
Кучинро бо чамъе аз сипохи чалодатоин (далер ва шучоъ) дар он
вилоят гузошт. Ва мирзо Мирак Ахмад аз мурочиати (бозгангги)
чанобн Улугбекй хабар ёфта, аз он кух поен омада ва умаро ба азми
разми (чанги) у аз Андикон ба фазой сахро пштофта, ногОх, мирзо

83
Мирак Ахмад бар эшон тохт, аксар сардоронро ба зарби теги тез
бар хок халок андохт ва бакиятуссайфи (яъне лашкари бокимондаи)
худро ба калъаи Андикон расонида, атрофии бурчу бораро мазбут
(мустахкам) гардонид. Ва мирзо Мирак Ахмад рузе чанд ба
мухосира пардохт ва чун донист, ки фатх мумкин иест, бозгашг ва
баъд аз он ки хабари вусули рояти олиёт ба доруссалтанаи Х,ирот
дар Мовароуннахр шуруъ ёфт, мирзо Улугбек ба нияти мулозамати
(хизматгузории) падари бузургвор азми Хуросон намуд дар 12
мохи мубораки рамазон ба остони салтанатошён раснда, ба аснофи
угуфату ашфок (мехрубонию дилсузй) муфтахир (ифтихорманд) ва
мубохй шуд».
Хондамир. Таърихи хабибуссияр, Техрон, 1380 Х-К-, сах. 592.
Санахои мухим:

1414 - ба тасарруфи Улугбек даромадани Фаргона


1414 - хокими Шероз таъйин шудани Иброхим султон
1418 - хокими Кобул, Разнин ва Цандахор таъйин шудани
Сиюрготмиш
1420 (ноябр) - вафоти К^ароюсуф
1425 - бар зидди амирони мугул хучум намудани Улугбек
1427 - ба шикает дучор гардиданн Улугбек аз тарафи
Бурокхон
1429 - фатхн Табрез аз тарафи Кдроюсуф
1431 - дубора Табрезро ба даст даровардани Кдро искандар
1442 - ба ихтиёри султон Мухаммад супоридани шахрхои
Султония, Рай, К^азвин ва Хамадон
1446 - аз тарафи Шохрух торумор намудани султон
Мухаммад
1447 (14 март) - вафог кардани Шохрух дар Рай
1452 - Хиротро забт намудани Абулкосим Бобур
1457 - вафот кардани Абулкосим Бобур дар Машхдц
1457 - ба Хуросон сохиб шудани Абусаид

Савол ва супоришхо:
1) Улугбек кай Фаргонаро ба мулки худ хамрох намуд?
2) Дар бораи муборизаи Улугбек бо Бурокхон маълумот дихед.
3) Кароюсуф кй буд? 4) Дар бораи зудухурди Шохрух бо
Цароискандар накл кунед. 5) Шохрух каламрави давлатй худро дар
байни фарзандонаш чй гуна таксим кард? 6) Чаро Шохрух бар
зидци наберааш султон Мухаммад лашкар кашид? 7) Дар бораи
кучидани давлатй Темурихо ба Хирот маълумот дихед.

84
§ 13. ВАЗЪИ ДАВЛАТИ ТЕМ У РИХ О БАЪД
АЗ ВАФОТИ Ш ОХРУХ ВА ЗАВОЛИ ОН

Аз нав ш иддаг ёфтани муборизаи хоначангй байни


намояндагони хонадони темурй баъди м арги Шохрух. Шохрух
пеш аз марг барои таъйини чойнишини худ васияте накард, аммо
маълум буд, ки вай мехост писараш Мухаммад Чукй, ки хокими
Балх ва он замон чилсола буд, сохиби точу тахти оянда бошад.
Аммо Мухаммад Чукй се сол пеш аз марги падараш дар соли 1444
вафот кард. Бинобар ин аз миёни чор фарзанди Шохрух факат
Улугбек ба хангоми марги падараш дар кайди хаёт буд ва чун
довталаби асосии вориси тахт ба хисоб мерафт.
Пас аз вафоти Шохрух дар Мовароуниахру Хуросон
бесарусомонихо огоз гардид. Марги Шохрух он чиро, ки баъд аз
марги Темурланг рух дод, такрор кард. Бори дигар ин чо маълум.
шуд, ки шахсияти барчаста ва кудратманде, ки битавонад дар
баробари намояндагони зиёди кудратталаби хонадони темурй
пешниход шавад, вучуд надошт. Хамсари Шохрух - Гавхаршод
(модари Улугбек), ки дар идоракунии давлат мавкеи мухим дошт,
мехост ба чойи Шохрух писари Бойсункур - Алоуддавларо
шинонад. У ин корро ошкоро карда наметавонист, зеро мувофики
конуни мавчуда ин мансаб ба писари дар кайди хаёт будаи Шохрух
- Улугбек бояд мерасид. Бо максади cap назадани мунокиша ва
задухурд бо Улугбек, бо дастури Гавхаршод писари калонии
Улугбек - Абдулатиф сарфармондехи куввахои мусаллах таъйин
гардид. Лекин ин тадбирхо пеши задухурди байни онхоро гирифта
натавонист. Писарони Бойсункур - Алоуддавла ва Абулкосим
Бобур бар зидди Улугбек лашкар кашиданд. Алоуддавла нохияхои
Машхад ва Абулкосим Мозандаронро забт намуданд.
Алоуддавла соли 1447 дар Нишопур лашкари Абдулатифро*
шикает дода, уро асир гирифт ва дар калъаи Ихтиёриддини Хирот
зиндонй намуд. Улугбек бо максади аз зиндон рахой намудани
писараш бо Алоуддавла гуфтушунид анчом дода, бастани сулхро
пешниход кард. Аммо Абулкосим на ба бародараш Алоуддавла
итоат мекард, на ба Улугбек. У мехост, ки ба Хирот ва ё ба кисме
аз каламрави давлати Темурихо сохиб шавад. Вазъияте ба амал
омада буд, ки барои харду ракиб - хам барои Алоуддавла ва хам
барои Улугбек муваккатан бастани ахдномаи сулх ба манфиати кор
буд. Аз ин ру онхо ахдномаи сулх бастанд. Мувофики ин ахднома
бояд Абдулатиф аз хабе озод шуда, ба назди падараш ба Самарканд
бармегашт, Улугбек бошад, аз даъвои гирифтани Хироту Хуросон
даст мекашид.

85
Хучуми Улугбек ба Х,ирот. И хтилофи Улугбек бо
Абдулатиф ва ш икасти у . Бах,ори еоли 1448 Улугбек ва
Абдулатиф бо бахонаи риоя нагардидани кисме аз бандхои
ахдномаи сулх ба мукобили Алоуддавла лашкар кашиданд. Дар
назди Тарноб, ки дар масофаи 14 фарсах аз Хирот вокеъ буд,
лашкари Алоуддавла шикает хурд ва Улугбек бо хамрохии
Абдулатиф вориди Х,ирот шуданд. Баъди ба Х,ирот омадани онхо
дар байни Улугбек ва писараш Абдулатиф, ки даъвои ба даст
гирифтани салтанатро дошт, мухолифатхо ба амал омаданд.
Абдулатиф барои ба даст даровардани хокимият фурсати
муносибро мечуст.
Улугбек баъд аз гирифтани Х,ирот Абдулатифро дар Х,ирот
хамчун волй таъйин намуда, худаш ба Самарканд баргашт.
Х,ангоми бозгашт аз Х,ирот ба Самарканд Улугбек бокимондахои
часади падарашро бо худ бурд ва дар назди кабри Темурланг ба хок
супорид.
Улугбек дар фикри ин буд, ки бори дигар Самаркандро
пойтахти Темуриён созад ва Хуросонро яке аз бахшхои мухими
империя карор дихад.
Хднгоми дар Х,ирот будани Улугбек узбакони бодиянишини
Дашти К^ипчок ба Самарканд хучум карда, шахрро горат намуданд
ва ба мухосира гирифтанд. Улугбек аз ин огох шуда, ба
Мовароуннахр баргашт. Дар рох лашкари у бо дастахои узбакони
бодиянишин ру ба ру гардида, талафоти зиёд дод. К^исме аз
лашкараш ба дасти узбакони бодиянишин асир афтоданд.
Абулкосим Бобур низ бар зидди у лашкар чамъ намуда буд. Ин
боиси заиф гаштани нуфузи Улугбек ва сабаби норозигии мардум
гардид.
Хангоми лашкаркашй ба Х,ирот Улугбек тарафи чапи
лашкарро ба Абдулатиф вогузор кард. Дар ин мухориба у аз худ
шоистагй нишон дод ва ба галабаи Улугбек ёрй дод. Аммо Улугбек
дастур дод баъд аз галаба фатхномаро аз номи писари дигараш
Абдулазиз, ки дар Самарканд буд ва дар ин чанг ширкат надошт,
бинависанд. Ин боиси ранчидахотирии Абдулатиф гардид. Замони
хукмронии Шохрух калъаи Ихтиёриддин чун моли мероей ба
Абдулатиф мансуб буд ва дар ин чо Абдулатиф хама гуна гаичхои
худро, мисли зарфхои гуногуни тиллой ва нукрай, инчунин пулхои
накдро хифз мекард. Х,ангоми лашкаркашй ба Х,ирот Абдулатиф
дубора ин калъаро гирифт, аммо Улугбек ба у ичозат надод, ки ба
чизхои худ сохиб шавад. Ин кор Абдулатифро дубора ранчонид.
Абдулатиф аз вазъияте, ки ба сари Улугбек дар Самарканд
омада буд, истифода карда, бар зидди падараш исён намуд. У

86
андозеро, ки бояд ба Самарканд мефиристод, ба мардум таксим
намуда, шумораи тарафдорони худро зиёд кард. Дамчунин
андозеро, ки бо номи тамга Улугбек аз тичорат мачбурй чорй карда
буд, Абдулатиф хилофи шариати исломй дониста, дар Балх чамъ
кардани онро манъ намуд. Улугбек барои хифзи ягонагии давлат
писари дигараш - Абдулазизро волии Самарканд таъйин намуд ва
худаш ба мукобили Абдулатиф лашкар кашид. Дар ин хангом
Абусаид (набераи Мироншох) аз урдуи шох фирор карда, дар
Самарканд Абдулазизро ба мухосира гирифт.
Улугбек, ки дар сохили дарёи Аму бар зидди Абдула тиф
омодагии чангй мегирифт, аз вокеахои дар Самарканд
бавучудомада хабардор гардид. У аз хавфи аз даст додани пойтахт
чанг бо Абдулатифро мавкуф гузошта, ба Самарканд баргашг.
Абдулатиф аз ин амали у далертар шуда, дархол аз дарёи Аму убур
намуд ва Тирмизро ишгол карда, ба суи Самарканд рахсипор
гардид. Абусаид аз харакати Улугбек ба суи Самарканд огох шуда,
аз мухосира даст кашида, фирор намуд. Лашкархои Улугбек ва
Абдулатиф дар наздикии Самарканд, дар дехаи Димишк, бо хам
дучор гардиданд. Улугбек дар ин мухориба нотавонии лашкари
худро эхсос карда, ба тарафи Самарканд рафт, вале мухофизи
калъаи Самарканд Мироншох дарвозаи шахрро ба у наку.нод.
Улугбек ночор ба калъаи Шохрухия пштофт. Мухофизи он канъа
Иброхим Пулод низ мисли Мироншох барои ба шах? ворид
гаштаии у ичозат надод. Сабаби асоспи норизоги* ахолил
Самарканд аз Улугбек дар он буд, ки у ихтиёрй хукумати
Самаркандро ба души АбдулазЛз гузошта буд. Абдулазиз бошад,
ба мардум чабру ситам намуда, ба мукобили х о и а в о д р х о и амирон! i
дар лашкари Улугбек буда, амалиёти номуносиблю п«нг гирифт. Ин
кори иошоистаи у мардлмро ба дод оварда, бдаен норизоиятии
онхо гардид.
Т^атли Улугбек аз чониби писараш Абдулатиф. Абдулатиф
аз фурсати муносиб штифода бурда, ба Самарканд ворид шуд.
Улугбек ночор ба назди писараш рафта, худро таслим намуд.
Абдулатиф мардеро бо номи Аббос яайдо намуда, пинхонй амр
кард, ки Улугбекро ба катл расондд. Абдулатиф Улугбекро бо
бахонаи адои хач бс хамрохии амир Х,оцй Мухдммади Хусрав из
Самарканд гусел намуд. 27 октябри соли 1449 Аббос сари
Улугбекро бо шамиер аз тан чудо кард.
Салтаната Улугбек пас аз як хукмронии кутохмуддати
дусола, ки и борат аз нокомихо ва ишгибоххои сиёсию низомй оуд,
хотима ёфт. Он чи дар таъриххои гузашта дар борааш омадааст^ба
хеч вачх тасвири вокеии шахсияти Улугбек нест. Улугбек бар

87
хилофи падараш Шохрух, ки суннатхои исломиро сахт риоя
мекард, ба монанди бобояш ба анъанахои мугулй дар корхои
дарбор ва лашкар арзиш мегузошт ва хатго худро мисли Темурланг
«Гургон» лакаб дода буд. Улугбек на ба шахсияти падараш, балки
ба бобояш Темурланг бештар таваччухдош т ва мехост мисли у
давлатдорй кунад. Хусусиятхои шахсияти у баёнгари як шохзодаи
мугул буд, ки барои у конунхои ёсои мугулй бартар аз шариати
исломй буданд.
Новобаста ба эътирози рухониён у дар Самарканд хамеша
мачлисхои айшу нуш созмон медод. У андозеро бо номи тамга, ки
мугулй буд ва ба шариати исломй мухолифат дошт, аз корхои
бозаргонй ва тичорат мачбурй меситонид.
Баъд аз марги Улугбек чаигхои байнихонаводагии Темурихо
шиддат гирифтанд. Илова бар сн дар каламрави мамлакат кахтй ба
вучуд омад ва нархи галлаву хурокворй гарон гардид. Мардум аз
хукмронии Абдулатиф норизо буданд.
Барон он ки дигар касе даъвогари тахти салтанат набошад,
Абдулатиф бародари худ Абдулазизро хам нобуд сохт ва сохиби
тахти Темурихо гардид. Бадбинии ахолй ва мансабдорони
Самарканд нисбат ба котили падар ва бародар боз хам афзуд.
Туркони мансабдори дарборй бар зидди Абдулатиф суикасд
ташкил намуданд ва баъд аз шаш мохи хукмрониаш, 8 майи соли
1450 дар наздикии Боги нави Самарканд у ба катл расонида шуд.
Бо ташаббуси онхое, ки Абдулатафро катл намуданд,
хукумати Темурихо ба писари Иброхим султон - Абдуллох,
набераи Шохрух, супорида шуд. У аз рузхои аввали салтанати худ
барои дубора ба маркази сиёсиау'' маданй табднл додани
Мовароуннахр ва маркази он Самарканд кушиши зиёд ба харч дод.
Вале онхое, ки Улугбекро ба катл расонида буданд, барои аз сари
кудрат дур кардани Абдуллох ва ба даст овардани хокимият дар
Мовароуннахр муборизаро огоз карданд. Барои хокимият миёни
Темуриён боз мубориза шиддат ёфт. Намунаи ин муборизахо ин
буд, ки султон Мухаммад ибни Бойсункур мохи марта соли 1450
дар яке аз задухурдхои назди Машхад бар набераи Шохрух -
Абулкосим Бобур голиб омада, баъзе аз каламрави дар тобеи у
бударо сохиб гаигг. Дере нагузангга Абулкосим Бобур уро дастгир
карда, зиндонй намуд ва ба катл расонд. ■^ ■
Яке аз намоядагони хонадони темурй 60 номи Абусаид
(набераи Мироншох), ки дар замони марги Улугбек дар зиндон
буд, аз асорат рахой ёфта, даъвои подшохй кард. У хост, ки бо ёрии
рухониёни сохибэътибор ва узбаконн бодиянишин хокимиятро дар
Мовароуннахр сохиб шавад. Бо ин максад у барои ёрй гирифтан ба

88
хони бодиянишини узбак Абулхайрхон мурочиат намуд.
Абулхайрхон медонист, ки дар холати галаба бар Абдуллох сохиби
ганимати зиёд мешавад, аз ин ру хохиши Абусаидро рад накард.
Тобистони соли 1451 дар махалли Шерози наздикии Самарканд
байни Абусаид ва Абдуллох задухурди шадид ба амал омад. Дар ин
мухориба лашкари Абдуллох шикает хурд ва худи у ба катл расид.
Х,амин тарик, соли 1451 бо дастгирии рухониён ва кумаки лашкари
узбакони бодиянишини Дашти К^ипчок бо рохбарии Абулхайрхон
хокимият дар Мовароуннахр ба дасти Абусаид гузашта, бо ин
салтанати авлоди Мироншох дар Мовароуннахр дубора огоз
гардид. Абусаид тавонист хукумати худро муддати тулонй, яъне то
мохи феврали соли 1469 хифз намуда, дар ин каламрав субот ва
оромии нисбиро баркарор кунад.
Дар давраи хукмронии Абусаид хамаи вилоятхои гарбии
Эрон аз Озарбойчон то сохилхои укёнуси Х,инд аз зери тасарруфи
Темуриён баромада буд. Абусаид хост, ки хокимияти давлати
Темурихоро дар гарби Эрон дубора баркарор намояд. Бо ин максад
у ба су и Табрез лашкар кашид. Дар мухорибаи шадиде, ки 5
феврали соли 1469 ба вукуъ пайваст, у шикает хурда, асир афтод.
Абусаидро ба Мухаммад Ёдгор, набераи Шохрух, супориданд.
Мухаммад Ёдгор ба хотири хамсари Шохрух Гавхаршод, ки 12 сол
пеш бо фармони Абусаид дар Хирот ба катл расида буд, уро
шиканча дода, катл кард. Хамин тавр, бо марги Абусаид гарби
Хуросон ва саросари Эрон аз империяи Темурихо чудо шуда,
кисмати гарбии Эрон бошад, дар зери тобеияти сулолаи
Оккуйюнлу бокй монд.
Таназзули давлати Темурихо ва аз байн рафтани он
тавассути узбакони Дашти Кипчок* Баъд аз марги Абусаид
муборизаи байнихамдигарии хонадони Темуриён аз нав шиддат
гирифт. Дар ин айём дар каламраве, ки Шохрух замоне дар он чун
хокими ягона хукмфармой мекард, чанд давлате аз мустакилияти
худ дарак доданд: туркманон бо марказн Табрез, Темуриёни
Мовароуннахр бо маркази Самарканд ва Темуриёни Хуросон бо
маркази Х,ирот.
Дар минтакае, ки зери тасарруфи туркманон буд, Узун Х,асан
(то соли 1478), писари у Яъкуб (солхои 1478-1490) ва пас
чонишинхои Яъкуб дар он хукмронй намуданд. ,
Дар натичаи муборизаи тезу тунди байннхудй султон Хусайн
Бойкаро, аз авлоди Умаршайх, соли 1469 дар Х,ирот хокимиятро ба
даст гирифт ва то соли 1506 дар он чо хукмронй намуд. Дар
Самарканд бошад, соли 1469 хокимият ба дасти писари Абусаид -
султон Ахмад гузашт. Вай то соли 1494 хукмфармой кард.

89
Хангоми хукмронии ин хокимон Мовароуннахр ва Хуросон
муддати зиёде хамчун давлатхои муста кил амал менамуданд.
Империяи бузурги таъсисдодаи Темурланг хамчун давлати ягона
мавчудияти худро аз даст дод. Илова бар он муборизахои
байнихудй барои хокимият авч гирифт. Ин боиси нотавон
гардидани иктидори давлати Темурён гардид. К,абилахои
бодияниншни Дашти Кдшчок аз вазъияти муносиб исти<]х)да бурда,
бо сардории Шайбонихон давлати Темуриёнро ба итоати худ
дароварданд. Сабаби асосии таназзули давлати Темуриён ин
бухрони сиёсии умумидавлатй буд, ки дар натичаи он сиёсати
марказгурезй авч гирифта, хокимони хар вилоят хостанд ба
мустакилият расанд. Аммо ин мустакилиятхохй пояхои
давлатдории Темурихоро заиф намуда, сабаби таназзули он гардид.

Сарчашма:
Хондамир дар бораи Х,иротро забт кардани султон Абусаид
менависад: «Султон Абусаид аз бидояти (огози) чулус бар тахти
Самарканд...накши тасхири (забти) мамлакати Хуросон ва соири
мамолики Эрон бар лавхи хотир...менигошт ва баъд аз шунидани
хабари фавти мирзо Абулкосим Бобур он доияи (хохиши) самт
издиёд пазируфт. Дар он асно хокими Балх амир Шайх Х,очй
косиде ба даргохи он подшох фиристод ва арзадоигг кард, ки арсаи
Хуросон аз вучуди султони нофизфармон холист, агар ... бад-ин
чониб нахзат фармояд, сурати нусрат дар ойинаи мурод чехра
хохад гушуд ва банда камари хидмат дар миён баста, дар
мулозамат хохад буд. Лочарам (ночор) султон Саид бо сипохе...аз
оби Омуя убур кард ва ба суръати барку бод руи таваччух ба
доруссалтанаи Хирот овард. Ва дар рузи душанбеи бисту панчуми
шаъбон ба пушти карияи Соксалмон расид ва... толиби мулокоти
акобири ХиРот гардид...Рузи дигар...султон Саид аз дарвозаи
Кипчок ба доруссалтанаи Хирот хиромида,... бар тахти салтанат ва
чахонбонй баромада, башорати амну амон ба гуши тавоифи
(тоифаи) инсон расонид...»
Хондамир. Таърихи хабибуссияр, ч- 4, Техрон, 1380
сах. 67.

Мирхонд дар бораи асир афтодан ва катли Абусаид чунин


менависад: «Чун махди улё (олидарача - лакаби модари шох)
волидаи султон Абусаид ва амир Саидиброхими Кумй аз юрти
амир Хасанбек равон шуда, ба урдуи мирзо султон Абусаид
расиданд, дар акиби эшон диловарони туркман бе дагдага дар
харакат омаданд ва мукорини (наздикони) ин хол умарои Хуросон

90
масокини худ гузопгга, ба урдуи амир Х,асанбек пайвастанд. Ва чун
султон Саид мушохида намуд, ки кор аз даст рафт, ба вакти нимруз
ннони азимат ба нияти хазимат (гурехтан) бартохт ва писари амир
Хасанбек монанди шери жаён аз акиби у шитофта ва он хазратро
гирифта, ними шаб ба урду расонид ва ба мухофизон супорида,
хидмати уро мазбут (устувор) нигох доштанд.
Ва баъд аз ду руз амир Хасанбек уро талаб доигга, чун
наздики боргох расид, шароити истикбол маръй дошта, маросими
таъзим ва ичлол (бузургдошт) ба такдим расониданд. Ва баъд аз он
ки дар мачлиси он ду подшох ва узамои туркманон карор
гирифтанд, амир Хдсанбек хар гуна шикоят огоз кард ва хикоёти
собик дар миён оварда, изхори некубандагии хеш кард ва чафохое,
ки дар баробари он дида буд, бар забон овард. Султон Абусаид
чавобхое, (ки) муносиби вакт буд, ба адо расонид. Чун аз чонибайн
гуфтушуниди бисёр вокеъ шуд, амир Хдсанбек он подшохй
некухисодро (некахлокро) ба мавзее, ки махфуз буд, бозгардонид
ва дар хотир дошт, ки осебе ба у нарасонад, балки мехост, ки
асбоби тачаммули (ороиши) он хазрат мураттаб дошта, ба диёри
хеш фиристад. Чун дар он боб машварат намуд, умаро ба иттифок
гуфтанд, ки дар он замон ки хеч мухолифат зохир набуд, хотир бар
чониби у эътимод наменамуд. Акнун ки ин хама ихонат ва
мазаллат (тахкир ва хорй) ба у расида, марди окил чй гуна бар вай
эътимод кунад...
Дар дуюми рачаби санаи 873 Х-К- (16 январи 1469) амир
Хасанбек султон Саидро ба високи (манзили) амирзода Ёдгор
Мухаммад ибни мирзо султон Мухаммад фиристод ва чун наздик
расид, шохзода аз боргох берун омада, подшохро дар огуш кашид
ва ба хиргох мурочиат намуда, султон Саид хост, ки дар акиби у
кадам пеш нихад. Уро манъ карданд ва гуфтанд: Хамон чо биншин.
У донист, ки мухим ба кучо расида. Дар хамон макон ру ба кибла
нишаста, риштаи хаёти у ба микрози ачал инкитоъ ёфт (катъ шуд)».
Мирхонд. Таърихи равзатуссафо, чилди 10, Техрон,
1380, сах. 5635-5636.

Санахои мухим:
1447 - аз тарафи Алоудцавла зиндонй шудани Абдулатиф
1448 - лашкаркашии Улугбек ва Абдулатиф ба мукобили
Алоуддавла
1449 (27 октябр) - бо фармони Абдулатиф ба катл
расонидани Улугбек
1450 (8 май) - катли Абдулатиф
1450 - катли султон Мухаммад ибни Бойсункур

91
1451 -ба катл расидани Абдуллох,
1451 - ба дасти Абусаид гузаиггани хокимият дар Самарканд
1469 - халок гардидани Абусаид
1469 - дар Хирот хокимиятро ба даст гирифтани Хусайн
Бойкаро
1469 - сохиби тахти Самарканд гардидани султон Ахмад

Савол ва супоришхо:
1) Пас аз марги Шохрух Гавхаршод киро мехост ба тахт
шинонад? 2) Дар бораи муборизахои Улугбеку Абдулатиф бо
фарзандони Бойсункур - Алоуддавла ва Абулкосим Бобур
маълумот дихед. 3) Сабаби зиддияти Улугбек бо Абдулатиф дар чй
буд? 4) Дар бораи чараёни муборизаи Улугбек бо Абдулатиф накл
кунед. 5) Пас аз марги Абдулатиф кй ба тахти Самарканд сохиб
шуд? 6) Абусаид бо дастгирии кй дар Мовароуннахр ба сари
хокимият омад? 7) Дар бораи муборизаи Абусаид бо Абулкосим
Бобур барои тахт маълумот дихед. 8) Сабаби таназзули давлатй
• Темурихоро шарх дихед.

М А В ЗУ И VI.
ВА ЗЪ И Ф А РХ Д Н Г И И М О В А РО У Н Н А Х РУ
Х У РО С О Н Д А Р А С Р И XV

§ 14. ОСОРИ ХУНАРИ МЕЬМОРЙ ВА РУШДИ ОН

Бинокорй ва меъморй. Дар ин давра бинокорй ва меъморй


ру ба инкишоф ниход. Тараккиёти бинокорй, хусусан дар
Самарканд ва ХиРот ба авчи худ расида буд. Дар бисёр шахрхои
дигар аз кабили Балх, Астаробод, Марв, Андичон ва гайрахо низ
кушиш мекарданд, ки дар масъалаи бинокорию меъморй аз
шахрхои бузург кафо намонанд. Аз ин ру, дар аксари шахрхои
мамлакат иморатхои зебову касрхои мухташам сохта мешуданд.
Аз касрхои сершумори онвактаи Мовароуннахр танхо як
кисми пеиггвки Оксарои Шахрисабз, ки бо амри Темурланг бино
ёфта буд, махфуз мондааст. Темурланг, авлоди у ва дарбориёнаш
ба сохтани богхои касрдори беруназшахрй таваччух менамуданд.
Дар гирду атрофи Самарканд богхои касрдор бо номи Боги Чинор,
Боги Дилкушо, Боги Бихишт, Боги Баланд ва мисли онхо сохта
шуда буданд. Дар ХИР°Т бошад, бинохои дуошёна бо тирезахои
шишадор пайдо гардиданд.
Дар бораи осори меъмории ин замон сарчашмахои хаттй
маълумоти зиёд медиханд. Дар он давра сохтмони ин навъ бинохо

92
ба микёси васеъ анчом меёфт. Масалан, бо фармоищи Темурланг
дар яке аз хиёбонхои Самарканд бозорн болопунрдаи гунбаздор
сохта шуд, ки он ба бозори ободу зебо табдил ёфт. Шохрух хам дар
Х,ирот чунин бозори болопушида сохт. Дар ду тарафи хиёбони
чорсу, ки ин бозор дар он чо вокеъ гардида буд, бинохои дутабака
сохта шуда, болои хиёбонро саросар гунбазхои панчарадор
пушонда буданд. Аз сохтмони Мадраса, масчид ва макбарахои то
замони мо расида дар бораи комёбихои мухандисй, лоихакашию
биносозй ва ороишгарии меъморони он давра маълумот ба даст
овардан мумкин аст.
У сули нави сохтани бомхои гунбазй. Аввалхо дар сохтани
бомхои гунбазй аз усули дар гузашта маъмул истифода бурда
мешуд, аммо баъдтар усули нави ин навъи гунбазсозй ба вучуд
омад. Асли мохияти усули нав аз он иборат буд, ки акнун гунбаз на
бар деворхои бино, балки ба равок ва дигар кисмхои бино устувор
карда мешуд, ки ин ба хеле кам шудани кутри гунбаз имкон медод.
Истифодаи ин усули нав барои гунбазпуш кардани бинохои калону
васеъ хам имконият медод. Илова бар он бо ин усули нави
гунбазсозй на факат дар бинохои мураббаъ, балки дар бинохои
дарозруя хам имкони гунбаз ниходан фарохам меомад.
Истифодаи усул ва василахои ороишии гуногун дар
сохтани ёдгорихои меъморй. Меъморон ва бинокорон кушиш
мекарданд, ки бинохои бохашамат сохта, онхоро бо рангхои
гуногун ороиши зебо диханд. Барои амалй намудани он аз хар гуна
воситахои ороишгарй истифода мебурданд. Меъморон барои
бенггар мукаммал гардонидани хунарашон аз комёбихои
пешинзамон ва бозёфтхои тоза истифода бурда, онхоро бо хам
омезиш медоданд ва дар кори худ истифода мебурданд. Дар
сохтани ёдгорихои меъмории он давр аз хунари кандакории чуб ва
накшу нигор бастан ба таври васеъ истифода мешуд. Яке аз
хусусиятхои хоси ороиши ёдгорихои меъмории он давра иборат аз
он буд, ки барои тасвирхои нафиси наботй ва хандасй аз рангхои
асил (аксаран анвои рангхои кабуду сафеду нилобй) истифода
шуда, накшу нигори чолиб ва зебову дилкаш меофариданд. Барои
ороиши деворхои дарунй усули кундал, ки аз омезиши андудаи
тилло бо ягон хел ранг (бештар ранги кабуд) иборат аст, истифода
мешуд.
Дар ороиши бино мармари суфта низ ба кор гирифта шуда,
онро бо катибаву тасвирхои кандакорй ва ё бо накшхои нафиси
тиллой зинат медоданд. Баъдтар аз усули чидани хишт истифода
намуда, дар заминаи он аз хинпхои сирдор катиба ва накшхои одй
месохтанд.

93
М адрасаи Бибихонум.
Мадрасаи Сароймулк-
хонум, хамсари Темур­
ланг, ки бо номи
Бибихонум маъруф аст,
солхои 1399-1404 бо
фармони Темурланг дар
Самарканд дар мукобили
масчиди чомеи он, ба
такдиди масдиде, ки у ба
хангоми забткорихояш
дар Х,индустон дида буд,
сохта шудааст. Ин
мачмуаи меъморй бо
номи масчиди Биби-
Мадрасаи Бибихонум пас хонум низ маъруф буд ва
аз хуцуми Нодиршохц Афшор дар Шарк бохаша-
маттарин ва бузургтарин
бинои чамъиятии замонаш ба хисоб мерафт. Дар кисми шнмолии
хавлй, дар маркази Мадраса намояндагони авлоди Сароймулкхонум
дафн шудаанд. Ин Мадраса соли
1740 ба хангоми лашкаркашии
шохи Эрон Нодиршохи Афшор ба
Самарканд хароб гашта, аз
мадрасаи Бибихонум вайронахои
пештоки калон, се бинои
гунбазпуш ва як манораи кунчй
бокй мондаанд. Дар ду кунчи
пешток ду манораи мудаввар чой
доранд. Кисми поёнии пенггок бо
мармари хокистарии катибадор
руйкаш шуда, болотари оиро
накшхои хандасии аз хинггчахои
рангаи сирдор сохташуда ва
катибахо ташкил медиханд. Ду
бинои хурди Мадраса, ки дар ду
тарафи хавлии калони росткунча
чой шрифта, бо хам хеле
монанданд, намунаи мукаммали
санъати меъморианд. Асоси онхо Мадрасаи Бибихонум
мураббаъ буда, пояи гунбаз пас аз таъмир
94
силиндрй аст ва худи гунбаз бо ранги нилобй ороиш ёфтааст.
Дохили бинохо низ бо накшу нигор зинат дода шудааст. Дар
пешгохи сахни хавлй бинои калони Мадраса вокеъ аст. Х,амаи
чузъхои он мухташаму бузурганд: токи айвой 18 метр васей ва 30
метр баландй дорад, кутри гунбази бино 18 метр ва баландиаш аз
фарши бино 40 метр баланд аст. Дар ороишоти бино аз хамаи
намуди усулхои ороишй истифода кардаанд. Як вактхо дарвозаи
калони токдори он ба чониби хавлй кушода мешуд, ки гирдогирди
онро катори долону айвонхо ташкил медоданд ва гунбази онхо дар
болои 400 сутуни мармари сафед такя мекарданд. Дар дахсолаи
охир мадрасаи Бибихонум таъмир гашта, намой дохили он бо
манзарахои табиат ороиш ёфтаанд.
Макбараи Ш о\и Зинда. Макбарахои асри XV гуногуннавъ
буда, аз намунахои бехтарини ёдгорихои меъморй мебошанд. Яке
аз чунин ёдгорихои меъмории ин давра макбараи Шохи Зинда ба
шумор меравад.

Макбараи Шох;и Зинда

Ба ривояте дар ин чо кабри Кусам ибни Аббос ибни


Абдумуталлиб аз амакзодахо ва наздикони Мухаммад аст, ки гуё
дар соли 56 х к. / 676 мелодй бо хамрохии Сайид ибни Усмон
барои таблигу татбики ислом ба ин кишвар омадааст. Уро
душманонаш дар ин мантака таъкиб мекунанд ва гуё санги бузурге,
ки дар ин чо будааст, дуним мешавад ва уро зинда панох медихад.

95
Ба ин дал ел ин маркадро «Шохи зинда» мегуянд. Темурланг хуб
медонист, ки Кусам ибни Аббос чун амакзодаи Мухаммад дар
Мовароуннахру Хуросон миёни мардум аз обрую эътибори баланде
бархурдор аст. У руйи масъалахои хисобшуда, яъне ба хотири
касби махбубияти хонадонаш аз чониби мардум дар болои ин кабр
оромгохи бисер бохашамате сохт.
Ин макбара аз чнхати хачм на он кадар калон буда, вале
аз чихати ороиш хеле зебост. Сохтмони он дар замонхои пеш
дар кисми шахрчаи Афросиёб огоз ёфта, дар шакли хозирааш
дар асри XV сохта шудааст. Яке аз кадимтарин бинохои Шохи
Зинда макбараи Цусам ибни Аббос мебошад, ки он то хол
кисман боки мондааст. Ансамбли Шохи Зинда махсули хунари
якчанд наели меъморон, наккошон, хаттотон ва дигар
хунармандон буда, дар он тамоми комёбихои хунари меъморй,
ороиши ва тасвирй тачассум ёфтааст.
Гури Мир. Макбараи
Гури Мир аз мухимтарин
ёдгорихои асри XV ба шумор
меравад.
Ба сохтани ин макбара
дар Самарканд соли 1404 бо
фармони Темурланг огоз
карданд. Аввалин бор дар ин чо
часади яке аз рухониёнро бо
номи Мирсаид Барака, ки дар
лашкаркашихои Темурланг
хам-рохаш буд, гуронидаанд.
Мир-саид Барака дар замони
хаёт будани Темурланг вафот
кард ва уро дар Андхуд дафн
карданд. Аммо Шохрух бакоёи
часади уро аз Андхуд оварда,
дар ин макбара дафн намуд. Аз
Гури Мйр ин сабаб ин макбараро Гури
Мир номидаанд. Баъдтар он ба
оромгохи хонаводаи Темуриён табдил ёфт. Дар макбараи Гури Мир
Темурланг,' писарони вай: Умаршайх, Мироншох, Шохрух,
наберахояш: Мухаммад султон, Улугбек ва ду абераи хурдсолаш
дафн шудаанд. Тарх ва сохти ин макбара хело оддист. Танаи
хаштгушаи он аз мармари сафед бино ёфта, устувонаи он бо
навиштачотхои бошукух ороиш шудааст. Гунбазй он осмониранг
96
буда, аз 64 кираи таносубу бо хдм мувофик иборат аст. Пештоки
иморат бо нащнхои нафис зинат дода шудааст. Дар маркази
макбара сагонахое вокеанд, ки онхоро аз саиги мармар ва нефрит
тарошидаанд ва бо панчараи сафеди мармарини кандакорй ихота
кардаанд. К^исми дохилии макбара бо акики сабзранг ва оби тилло
оро ёфтааст, ки ба он хусни зиёда мебахшад. Макбараи Гури Мир
аз намунахои олии хунари меъморй ба шумор меравад.
Мадрасаи Улурбек.
Улугбек соли 1417 дар
кисмати гарбии майдони
Регистони Самарканд ба
сохтмони мадрасаи
бошукухе шуруъ намуда,
соли 1420 сохтмони онро
ба анчом расонид. Ин
Мадраса бо хишти пухта
бино ёфта, андозаи он ба
56x81 метр баробар аст.
Дар сахни дохилии
Мадраса майдони
болокушодае мавчуд аст,
ки дар мобайни он хавзи
Хашткунча чойгир аст.
Равоки даромадгохи
асосии Мадраса бо расми
Мадрасаи Улугбек
осмон ва ситорахои панч
ва дахбурча кошикорй шуда, барои ороиши девор аз хиштхои
мунаккаш истифода гардидааст. Дар мукобили Мадраса масчиде
мавчуд аст, ки ибтидо он аз 50 хонакохи дар ду табака вокеъбуда
иборат буд. Дар ин масчид зиёда аз 100 нафар донишчу зиндагй
мекард. Аз чумла, дар байни ин донишчуён ашхоси барчаставу
маъруф ба мисли шайхи тарикати накшбандия Хоча Ахрор ва шоир
Абдуррахмони Ч,омй дар он тахсил намудаанд. Дар асри X V III ин
Мадраса хароб гардид.
Расадхонаи Улугбек. Яке аз бехтарин ёдгорихои он замон
бинои расадхонаи Улугбек ба шумор меравад, ки он бо фармони
худи у дар солхои 1428-29 дар доманаи баландии Чупонатои
Самарканд сохта шудааст. Расадхона мудаввар (силиндршакл)
буда, 30,4 м баландй дошт ва аз се кабат иборат буд. Он бо чубхои
кандакорй, сафолхои сирдори накшин ва сангхои мармар ороиш
шуда буд. Дар расадхона аз асбобу олоти нучумшиносй, мисли

97
соатхои офтобиву ситоравй, устурлоб, асбоби зовиясанч (кунчсанч)
ва гайрахо истифода бурда, бо онхо харакати Офтоб, Мох,
сайёраву ситорахоро тадкик макарданд. Космата чанубии асбоби
зовиясанч дар чукурии 11 метр чойгир шуда, кисмати дигари он
дар самти шимол аз сатхи замин 30 метр баланд буд. Расадхона
китобхонае хам дошт. Утоки дарунии биноро тасвири бурчхо,
харитаи осмон, куху бахрхо, тасвири кураи арз бо мамлакатхои
чахон зеб медоданд.
Ин расадхона дар рушди илми нучуми он давра накши нихоят
мухиме бозидааст. Дар ин чо як зумра ситорахоро мукаррар карда,
тавассути он дар соли 1437 чадвалхои
нучумие, ки ахамияти умумичахонии
илмй доштанд, бо забони точикй
тартиб дода шудаанд. Дар онхо
вазъияти беш аз хазор ситораи ба
чашм аён ва мавкеи такрибан хамаи
шахрхои шарки исломй муайян
шудааст.
Чадвалхои нучумии ин расад­
хона дар зарфи чандин аср хам дар
Fap6 ва хам дар Шарк дойр ба
омузиши вазъияти илми нучум хамчун
китоби дарсй хизмат намудаанд.
Баъди кушта шудани Улугбек
(1449) расадхонаро вайрон карданд ва
холо аз ин расадхона факат кисми дар
зери замин махфузмондаи асбоби
зовиясанч (баландиаш 11 метр) боки
Расадхонаи Улугбек мондааст.
Мачмуи иморати Мусалло дар
Хирот. Дар ин давра Хирот низ бо ёдгорихои меъмории худ
шухрат пайдо намуд. Дар комат афрохтани чунин ёдгорихои
меъморй хиссаи хамсари Шохрух - Гавхаршод хеле арзанда аст.
Дар байни ёдгорихои меъмории машхури Хирот мачмуи иморати
Мусаллоро номбар кардан мумкин аст, ки аз масчиди калон,
Мадраса ва макбара иборат буд. Ин бинохо дар муддати кариб 20
сол, аз соли 1418 то соли 1437, зери назорати бевоситаи меъморй
варзида К,ивомиддини Шерозй сохта, зебу зинат дода шуданд.
Масчиди ин иморат мусаллои бузурге дошта, тавре таррохй шуда
буд, ки барои чамъ омадани мардуми зиёд хеле хам муносиб буд.
Дарозии он 106 метр ва бараш 64 метрро ташкил дода, манораи

98
баланд дошт. Сах,ни дохилии он масохати 52x29 метрро дар бар
мегирнфт. Ин мачмуаи ёдгорй шабехи Гури Мири Самарканд буд.
Х,оло аз ин ёдгории меъморй кисматн хеле каме боки мондааст.
Манорахои сечузъаи бисёр мавзун ва макбараи хеле чолиби
Гавхаршод, ки яке аз гушахои мадрасаро ишгол намуда, кисми
таркибии он ба шумор мерафт, аз хашамат ва азамати он гувохй
медиханд.
Мадрасаи Шохрух. Ин Мадраса ва хонакохи он бо
ташаббуси Шохрух дар шахрн Х,ирот бино гардид ва сохтмони он
соли 1410 ба итмом расид. Мадрасаи Шохрух бо сабки ороишии
худ аз шукуху азамати бисёре бархурдор буд. Мувофики ахбори
сарчашмахо ин Мадраса дар нимаи дуюми асри XV хеле равнак
дошт.
Мадрасаи Г авхаршод. Ин мадрасаро бо фармони
Гавхаршод, духтари султон Риёсиддини Рурй, ки завчаи Шохрух
буд, меъморй маъруфи Хуросон К^ивомиддини Шерозй солхои
1418-1438 сохтааст. Он бо номи масчиди Гавхаршод низ маъруф
аст. Мадрасаи Гавхаршод дар замони Шохрух ва баъди он хеле
шухрат ёфта буд. Хангоме ки яке 33 олимон ё бузургон вафот
мекард, дар ин Мадраса бо иштироки шахсиятхои маъруфи Хирот
маросими азо барпо мегардид.
Мадрасаи Гавхаршод аз мачмуаи бинохо: масчиди калон
(намозгох), Мадраса ва макбара иборат буд. Дар макбараи он
Гавхаршод ва дигар ахли ин хонадон дафн шудаанд. Баъдтар дар
пахлуи ин мачмуаи меъморй мадрасаи Хусайн Бойкаро сохта шуд.
Мачмуаи меъмории Гавхаршод аз пештоки баланди даромадгох, 4
айвой, 8 манора ва рохрави дуошёнаи хавлиро ихотакарда иборат
буд. Макбараи Гавхаршод, ки сохтмонаш соли 1432 ба охир
расидааст, дар яке аз толорхои даромадгохи Мадраса вокеъ буда, бо
накшу нигор ороиш ёфта, бо кошихо руйпуш гардидааст. Соли
1885 ин мачмуаи меъморй аз тири тупи амир Абдурахмон валангор
гардида, танхо макбараву манорахо безарар монданд.

Сарчашма:
Мирхонд дар бораи бунёди «Боги Шамол» чунин менависад:
«Ва чун аз лахву сурур фарогат хосил омад, хазрати сохибкирон
(Темурланг)... ба боге, ки дар шимоли Самарканд эхдос фармуда
буда ва ба Боги Шамол иштихор ёфта буд,... ба иморати касри
рафеи дилкаш фармон дод. Ва устодони мохир ва меъморони
содик, ки аз Хуросону Ирок ва Озарбайчону Багдод ва соири амсор
(шахрхо) ва билод (кишвархо) дар Самарканд чамъ оварда буданд,

99
тархи онро ба килки басорат бар лавхи майорат кашиданд. Ва
чун... вокифони дакоики фанни нучум соате масъуд (хушбахт) ва
замоне Махмуд (писандида) ихтиёр карда, ба таърихи
чумодиюлохари санаи 799 х. банноёни (бинокорони) чобукдаст
бунёди он ниходанд ва чахор рукни касри собити арконро бар
умаро кис мат намуда ва хазрати сохибкирон... мултафит
(таваччух) ба он шуд то дар муддати чихилу панч руз ба итмом
расид».
Равзутуссафо фи сиратиланбиё валмулук валхулафо.
Таълифи Мухаммад ибни Ховандшох ибни Махмуди Мирхонд.
Тасхех ва тахияи Ч,амшеди Каёнфар. Ч,илди шашум, бахши
аввал. Техрон, 1380, сах. 4857-4858.

Маълумоти Мирхонд дар бораи сохтани «Боги Дилкушо»:


«Ва дар поизи (тирамохи) санаи 799 (1397)... хазрати сохибкиронй
(Темурланг)... фармон фармуд, ки бар канори маргзори Кони Гил,
ки дар назхат ва тароват аз равзаи фирдавс ва боги чаннат нишон
медод, мухандисони муътабар ва банноёни сохибхунар, ки бар
даргохи подшохи хафт кишвар мучтамеъ буданд, дар рузи
шоиста... бунёди боги рафеъ ниходанд. ХаР зилъе (тарафе) 1500
гази шаръй ва дар миёни хар рукне (сутун) аз он аркой (сутунхо)
дарвозаи олй тартиб доданд, ки токи он дар баландй аз фалаки
гардун мегузашт ва дар арсаи он наботот ва афрози ашчори
мусаммара (дарахтони мевадиханда) ва гулхои хушбу ва раёхини
тозаруй биншонданд. Ва чун гунчаи дил ба наззораи он монанди
гули садбарг шукуфта мешуд, ба боги «Дилкушо» мавсум гашт. Ва
хазрати сохибкиронй аз барои кушодагии хотири Такалхонум
бинти Хизрхочаи углон, ки Шамъчахон ва Риёсиддини тархон ба
хостгории у фиристода буд, партави илтифот бар итмоми он
афканда махсус ба вай сохт».
Равзутуссафо фи сиратиланбиё валмулук валхулафо.
Таълифи Мухаммад ибни Ховандшох ибни Махмуд Мирхонд.
Тасхех ва тахияи Щамшеди Каёнфар. Ч,илди шашум, бахши
аввал. Техрон, 1380, сах. 4861-4862.

Ахбори Мирхонд дар бораи обод намудани мазори шайх


Ахмади Ясавй: «Ва он хазрат (Темурланг) ба касабаи Ясо ташриф
бурда, ба зиёрати шайх Ахмади Ясавй мушарраф шуд. Ва он
бузургвор аз фарзандони имомзода Мухаммад Х,анафия аст... ва
фармони вочибулизъон (фармоне, ки итоат кардан ба он ногузир
аст) нифоз ёфт (чорй шуд), ки бар сари мазори у иморати васеъ ва

100
рафеъ тарх андозанд. Ва бар хдсби фармуда токе бунёд ниходанд
багоят баланд ва манор ва гунбади мураббаъ 30 газ дар 30 газ ва
дар ду тарафи гунбад дар чахор суффаи дигар 12 газ дар 12 газ ва
чахор суффаи (дигар чихати маркади мунаввар маъа (бо) ду чахор
суффа) дигар бо хачарот (санг) ва гайра залика (гайр аз ин) аз
имороти асосй афканданд. Ва фармон шуд, ки чихати макбара
санги сафед дар гояти такаллуф (захмат) битарошиданд ва нукуши
(накшхои) гариб (нодир) ва бадеъ дар он бингонгганд. Ва фармуд,
ки мавлоно Абдуллохи Садр дар итмоми он эхтимом намояд. Ва
дар арзи ду сол писари мавлонои мазкур он иморатро ба итмом
расонид».
Равзутуссафо фи сиратиланбиё валмулук валхулафо.
Таълифи Мухаммад ибни Ховандшох ибни Махмуд Мирхонд.
Тасхех ва тахияи Намшеди Каёнфар.Ч,илди шашум, бахши
аввал. Техрон, 1380, сах- 4862.

Маълумоти сайёхи аврупои Клавихо, ки хамзамони


Темурланг буд, дар бораи сохтмони яке аз коххо дар Самарканд:
«Моро барои дидани кохи дигаре, ки нотамом буд, бурданд.
Мегуфтанд, ки бист сол аст, ки ин кох дар дасти сохтмон аст. Аммо
бо он ки хар руз коргарон дар он ба кор машгуланд, боз хам ба
поён нарасидааст. Ин кохе, ки дар бораи он сухан мегуем, даре
дошт фавкулода баланд ва дар долони он ба самти росту чап токхое
боз мешуд, ки перомуни онхо бо кошихои оби ороиш гапгга буд.
Хар як аз ин токхо ба утоки кучак мерасид, ки хеч дар надошт. Ва
кафи онхо бо кошии обй фарш шуда буд. Ин утокхои кучак барои
онхоест, ки чун Темурлангро ба ин чо оваранд, мул озими у
хастанд. Дар интихои ин долон дарвозаи бузурги дигаре аст, ки ба
хаёти (хашши) бузурге боз мешавад. Ин хаёт сангфарш шуда ва дар
чахор суи он чахор токхои нафисй сохтаанд. Дар миёни он хавзи
бисёр бузург аст. Ин хаёт тахкикан сесад гом (кадам) пахно дорад.
Аз токи бисёр баланд ва пахн вориди фазой кохи аслй мешаванд.
Ин дарвоза саропо бо кошихои заррин ва обй ба шеваи бисёр зебое
ороиш ёфтааст. Бар фарози он шакли шеру хуршед дида мешавад.
Айни ин шакл бар фарози хамаи токхое, ки дар перомуни хаёт хает,
дида мешавад. Ин нишони шеру хуршед чунон ки ба мо гуфтанд,
нишони махсуси сохиби собики Самарканд буд (,ки Темурланг уро
аз тахт ба зер кашид). Ба мо гуфтанд, ки Темурланг бонии ин кох
аст. Аммо ба гумони ман баъзе аз кисматхои онро он сохиби
Самарканд, ки пеш аз Темурланг бар он шахр фармон меронд,

101
Бойсункур дар Хирот китобхонае ташкил кард, ки он дар
баробари махзани китобхои нодир будан, боз вазифаи коргохи
ахлн хунарро хам адо мекард. Дар он чо бехтарин минётурсозхо,
хаттотон, наккошон ва саххофхо кор мекарданд. Шуморан
хаттотхо ба чил нафар мерасид. Дар нимаи дуввуми асри XV
султон ХУсайн Бойкаро онхоро аз хар гушаю канори мамлакат
ба ин чо оварда буд.
Дар асри XV аксари деворхои иморатхои бошукухи Хирот
монанди Самарканд бо тасвирхои гуногун зебу зинат дода шуда,
мухтавои он тасвирхоро манзарахои чангу мухосираи шахрхо, базму
зиёфат, русуми пазирой ва амсоли онхо ташкил медоданд. Дар
тасвирхои руи деюри он иморатхо инчунин суратхои хокимон,
фарзандону наберагон, дарбориён ва маликахон хонадони темурй акс
меёфтанд.
Дар ин давра бисёр минётурсозони машхур асархои нодирро бо
санъати баланд меофариданд. Дар онхо ба нафосати тасвир, обуранги
фаровон ва ифодаи холати рухй
диккати махсус дода мешуд. Дар
китобхонаи Бойсункур солхои
1429-30 нусхаи «Шохнома»
китобат гардида буд, ки он бо 20
миниётур ороиш ёфта ва он
намунаи бехтарини мактаби
м1шётурсозш1 он замон ба
шумор мерафт.
Мактаби минётурсозии
Хирот. Камолиддин Бехзод
ва шохкорихои у. Мактаби
минётурии Хирот дар нимаи
дуввуми асри XV тавассути як
зумра хунармандони мохир ба
авчи тараккиёти худ расид. Дар
байни ин хунармандон маш-
хуртарини онхо Камолиддини
Бехзод (таваллудаш байни
солхои 1450-1460, вафоташ
соли 1536/37) ба хисоб мерафт.
Бехзод дар хунари рассомию
.... „ . _ минётурсозй равняй тоза ба
Минетури .
Бехзод -. «Низоми
. .
____J.
вучуд оварда, устоди як
фарзандашро панд медих^ад» макгаби махсуси наадошии

103
замон гардид. У шогирдоии бисере тарбия намуд, ки яке аз онхо
наккоши машхури он аср Крсим Али буд. Бехзод ба усул ва
услубхои маълуму мукаррарии тасвиркашй эчодкорона муносибат
карда, ба ин усул ва услубхо навигарй ворид мекард. Чунин
муносибати эчодкорона ба у имкон дод, ки минётурхои бехамтову
беназир офарад. Таъсири мактаби минётурии Х,ирот дар асрхои
минбаъда дар офаридахои мусаввирони Табрезу Бухоро ва
шахрхои дигар мушохида мешавад.

Минётури Бех,зод - «Муйсафед»


Бехзод суратгари мумтоз буд. У дар офаридахояш киёфаи
шахсони маъруфи сиёсиро низ инъикос менамуд. Тасвирхои султон
Хусайн ва Мухаммади Шайбонихон аз шохкорихои Бехзод дар
хунари рассомй ба шумор мераванд.
Асархои бо махорати баланд офаридаи хуиармандони
забардасти Х^ирот яке аз куллахои баланди маданияти бадеии Шарк
ба шумор мераванд.
Самарканд ва Хирот хамчун марказхои бузурги мада-
ннят. Самарканду Х,ирот дар ин давра хамчун пойтахт марказхои
бузурги маданият ба шумор мерафтанд. Темурланг дар Самарканд
бисёр намояндагони илму фарханг, мисли олимон, шоирон,
меъморон ва ашхоси касбу кори гуногунро аз дигар кишвархо асир

104
карда оварда буд, ки онхо минбаъд дар инкишофу нумуи фарханги
ин давра таъсири мухим расониданд. Дар Самарканд
равшанфикрони зиёде умр ба cap бурда, дар сохаи илм, адабиёт,
таърих, хунархои меъморию наккошй ва амсоли онхо асархо эчод
кардаавд.
Хирот, ки пойтахти дуюми давлати Темуриён ба шумор
мерафт, дар он давра ба пояи баланди тараккй расида, дар Шарки
Миёна ба яке аз бузургтарин марказхои илму маданияг табдил ёфт.
Дар Хирот Абдуррахмони Ч,омй, Алишер Навой, Х,°ФИЗИ Абру,
Бехзод барин намояндагони барчасгаи илм, фарханг ва /унар
зиндагй ва эчод кардаанд.
Дар айёме, ки султон Ахмади Ч,алоир дар Прок ва
Озарбойчон хукмронй дошт, дар Багдоду Табрез я к зумра
мусаввирон, хаттотон, наккошон ва хунармандонро даъват намуд,
ки ба нусхабардориву ороиши китобхо машгул шаванд. Милбаъд
намояндагони Оли Ч,алоир, ки аз авлоди мугул буда, даъвои
бевоситаи элхониро доштанд, дар пешбурди хунар ва дастш рии
нависандагону хунармандон сахм гузоштанд. Дар солхои 1386-87
аз тарафи хаттот Махмуд ибни Мухаммади Багдодй нусхам
«Хамса»-и Низомй бо хати настаълик руйнавис шуд, ки он бо 23
миниётура ороиш дода шуда буд. Соли 1392 «Калила ва Димна»
барои Шохвалад писари султон Ахмад бо хати насх руйнавис шуд,
ки он 72 миниётурро дар бар мегирифт, шархи «Хафт иклим» бо 78
миниётура офарида шуд. Яке аз хунармандони барчасгаи дарбори
султон Ахмади Ч^алоир - Абдулхай шогирди Ш амсиддян буд, ки
баъдтар Темурланг уро мачбурй ба Самарканд овард.

Сарчашма:
Китоби «Таърихи Эрон» дар бораи сабки дарбории мактаби
Хирот чунин маълумот додааст: «Суннатя зебо, ки аз муддятхо
пеш дар Х ирот баркарор ш уд а. буд - диротй, кп Бойсункур
бародари чавонтари Иброхнм пуштибони барчастаи хунари наслл
худ дар ин шахр буд, - фаротар аз соли 142.) намерафт. Дар воке!'
дар каламрави хушнависй ахамияти Хирот аз соли 1420 ба баъд
шуруъ шуд ва дар замоне буд, ки Бойсушсур барои гушмолии
хокими Табрез дар раъси лашкаре ба он чо рафг в а мавлоио
Чаъфари Табрезй устоди хатти настаълик, Саидахмад и наккош,
Хочаалии мусаввир ва К^вомидцини саххофро хамроди худ ба
Хирот овард. Чаъфар дар соли 1421 аз сабки бойсункурй бахря
гирифт, вале кухнатарин нусхахои хаттй бо нигорахое, ки барои у
тахия шуда буд, шомили ду чилди кучаки зариф ба таърихи 1426-

105
1427 буд ва ин ду чилд иборат буданд аз: «Гулистои»-и Саъдй, ки
худи Ч,аъФаР онро тахрир кард ва як гулчин, ки ба василаи
Мухаммад ибни Х,исом маъруф ба Шамсиддини Султони
мусаннибардорй шуд. Ва як иусхаи саввум як сол баъд аз руи
«Хумой ва Х,умоюн»-и Хочуи Кирмони ба василаи хамои хушнавис
тахия гардид. «Гулистон», ки имруза дар китобхонаи Частрбеатии
Дублин карор дорад, аз зеботарин иусхахои хаттии форсй ба
Шумор меравад, хашт нигораи сода ва фиребандаи он ичрои юза ва
бадеъи фазой тасвирхоро пушонидааст. Дар сето аз онхо корбасти
девори хамида хамрох бо дари бози он тачриба шуда ва сахиаи
бастае барои амалу куниш ба вучуд овардааст, дар холе ки
нишондихандаи иртиботи дунёи дарун бо дунёи берун аз тарики
дари нимабоз аст. Холатхои хар пайкарае, ки комилан бо руху гуё
аст, дар иртибот бо дигар иайкарахо аст. Пайкарахои хушк ва
расми мактаби Ч,алоирй дар ин чо зинда шудааст. Дар ичрои
манзарахо хам як чунин пешрафте сурат гирифта. Ин амал то
андозае бо таре ва ларз дар «Хамса»-и Низомй солхои 1376-77 дар
мактаби Ч,алоирй кор шуда, вале вуруди иайкарахо ба чилва
таркиббандй аз таъсири зиёди он костааст ва хол он ки дар ин
замон хунармандони Бойсункур ёд гирифтаанд, ки чй гуна уфукро
ба акиб бибаранд. Матни ашьор дар чилвагар таркиббандй
шиновар аст ва ба сони пардае амал карда, ки уфуки дар дурдастро
пушонидааст. Рангпардозии он сард аст... Дарвокеъ рангхои
фирузай, обй ва сабз галаба дорад. Ин нигорахо назири нигорахои
Чунайдй хама чой баргро пушонида ва мисли онхо катибахои
тазйини зебои болои сохтмонхо ироа шудааст. Дар ин чосту ки
сабки дарбории Хирот зода шудааст».
Таърихи Эрон. Давраи Темуриён. Тарчумаи Яъкуб
Ожанд, Техрон, 1378, сах- 391-392.

Дар хусуси пастравии хунар дар каламрави Хирот ДаР китоби


«Таърихи Эрон» ахбори зерин оварда шудааст: «Ошуфтагии сиёсй
баъд аз марги Шохрух ва Улугбек аввало дар 1447 ва дуввуми дар
соли 1449 ва низ кохиши манобеи хонадони темурй дар тавлидоти
хунарии Эрон вакфае эчод кард. Аз инхо гузашта Хирот, ки ба
муддати ей сол маркази ин мактаб ба хисоб мерафт, дар арзи бист
соли оянда таърихи бесубот ва пурошуберо аз cap гузаронд. Султон
.Абусаид ибни Мироншох Хиротро дар дахаи 1458-1469 пойтахти
худ карор дод. Аз ин давра нусхае, ки дорой нигора бошад, чизе
мавчуд иес г: чун гулчине, ки ба Абусаид такдим шуда».

106
Таърихи Эрон. Д авраи Темуриён. Тарчум аи Яъкуб
Ожанд, Гехрон, 1378, сах. 399.

Санахои мухим:
1386-87 - руйнавис шудани нусхан «Хамса»-и Низомй
1392 - руйнавис шудани «Калила ва Димна» бо хати насх
1429-30 - китобати нусхан «Шохнома» дар кнтобхонаи
Бойсункур

Савол ва супоришхо:
1) Дар бораи инкишофи санъати наккошй, минётур ва
рассомии Х,ирот маълумот дода, ёдгорихои меъмории онро номбар
кунед. 2) Дар бораи Камолиддин Бехзод ва шохкорихои у накл
кунед. 3) Мавкеи Самарканд ва Х,иротро дар инкишофи илм,
фарханг ва хунари асри XV шарх дихед.

§ 16. ИЛМ ВА АДАБИЁТ

Инкиш офи илм. Дар нимаи дуюми асри XIV ва асри XV


сохахои гуногуни илм инкишоф ёфта, ба дарачаи баланди
тараккиёти худ расид. Олимон дар сохахои тиб, нучум, хукук,
фалсафа ва таърих асархои бехамто эчод карда, дар таърихи
башарияг хнзматхси арзанда намудаанд.
Олими маъруф, файласуф ва адиби ин давр Мир Сайид Алии
Хамадонй мебошад, ки бо номхои Мири Кабир, Шохи ХамаДон,
Хазрати Амирчон ва бо лакабхои Алии Сони ва Сиёхпуш маъруф
аст. У соли 1314 дар шахри ХамаДон таваллуд ёфта, тахсили
ибтидоиро дар кудакй назди тагояш Алоиддин гирифта, дар
мактаби шайхи маъруфи замонаш Алоуддавлаи Симнонй тарбият
ёфтааст. Дар тарикат пайравй шайхи маъруфи силсилаи кубравия
Махмуди Маздокй гардид ва ба дастури у ба чахонгардй пардохт.
Тули беш аз 21 сол барои таблиги андешахои худ миёни халкхои
гуногун захмат кашид ва ба кишвархову шахрхое чун Маккаву
Мадина, Багдод, Басра, Шом, Симнон, Курдистон, Язд, Луристон,
Султония, Табрез, Хинду Покистон, Хатлон, Балх, Бадахшон ва
Чину Сейлон сафар кард. Дар ин минтакахо иродатмандону
ихлосмандони зиёде ба у мепайванданд ва Сайид Алии Хамадонй
хамрохй онон ба кишвархои дигар сафар мекард.
Сайид Алии Хамадонй се маротиба ба Хатлон сафар карда,
аз рохи Балх ва Бадахшони Афгонистон ба Кулоб омада, дар
дехахои Алишох ва Чубак чанд муддат зиндагй кардааст.

107
Бадгуён ва хосидон назди Темурланг гайбати Сайид Алии
Хамадониро мекунанд, ки у гуё дар Хатлон даъвои салтанат
мекунад. Темурланг аз ин бимнок мешавад ва аз Сайид Алии
Хамадонй талаб мекунад, ки ин сарзаминро тарк кунад. Сайид
Алии Хамадонй баъди вохурй бо Темурланг Хатлонро тарк
мекунад ва ба Кашмир меояд.
Сайид Алии Хамадонй бори охир соли 1384 мехохдд ба
чониби Хатлон сафар кунад. Рохи сафараш аз тарики Покхдии
Покистон мегузангг. У аз чониби хокими он - малик Шарафиддини
Хизршох бо камоли иззату икром иазируфта мешавад. Вале дар ин
чо у бемор шуда, баъди чанд рузе вафот мекунад. Тибки васияташ
бакоёи часадашро баъд аз шаш мохи вафоташ ба шахри Кулоб
меоранд ва ба хок месупоранд.
Сайид Алии Хамадонй бештар аз 70 асари ирфонй, илмй ва
адабй дар заминаи фикх, хадис, фалсафа, ахлок, сиёсат ва гайра
таълиф кардааст. Мухимтарини асархояш: «Захиратулмулук»,
«Авроди фатхия», «Меръотуттоибин», «Мактуботи амирия»,
«Рисолаи футуват», «Воридоти амирия», «Чихил макоми суфия»,
«Рисолаи дарвешия», «Одобулмуридин», «Рисолаи Хамадония»,
«Рисолаи зикрия» мебошанд.
Яке аз файласуфон, олимон ва мантикшиносони маъруфи он
замон Саъдуддин Масъуд ибни Умари Тафтазонй (1332-1389)
мебошад. У дар сохаи сарфу нахв, фикх ва илми баён рисолахои
зиёде таълиф намудааст, ки хануз дар вакти дар кайди хаёт будани
у ба катори китобхои дарсй дохил гардидаанд. У дар Риждувон,
Чом, Самарканд, Хирот, Сарахс даре гуфта, зимнан ба корхои илмй
мащгул шудааст. Баъди хамчун мударрис ва олим шухрат ёфтанаш,
у ба Самарканд даъват шуд. Тафтазонй дар Самарканд кариб 18 сол
зисга, аксари асархояшро дар хамон чо таълиф кардааст. Асархои
машхури у «Тахзибулмантик валкалом», «Ассаъдия», «Алиршо-
дулходй», «Алмухтасарулмаонй», «Алмутаввал» мебошанд. Ба
якчанд асархои пешгузаштагонаш шарх низ навиштааст.
Таърихиигори барчасгаи он давр Низомиддини Шомй ба
шумор меравад, ки солхои 1392-1393 дар шахри Багдод зиндагй
кардааст. Вакте ки Темурлаш Багдодро забт кард, ба Низомиддини
Шомй супорид, ки таърихи салтанаташро нависад. Низомиддини
Шомй дар соли 1404 бо унвони «Зафарнома» китобе навишт, ки
дар он ба чуз аз хучумхои Темурланг ва хунрезихои вай, инчунин
дойр ба таърихи нахзатхои мардумй, аз он чумла, шуриши
Сарбадорон ва рохбарони он маълумотхо дарч гардидаанд. У шоир

108
низ буда, бо тахаллуси Низомии Шомй шеър мегуфт ва кисме аз
ашъорашро дар «Зафарнома» сабт кардааст.
Илмхои дакик аз кабили илми нучум ва хандаса низ дар ин
давр инкишоф ёфтанд. Бо ташаббуси Улугбек дар Самарканд
мадрасае сохга шуд, ки донишмандони барчастаи он давр
Мухаммади Хавофй, Козизодаи Румй, Алии Кушчй, Абдуррах,мони
Чрмй ва дигарон аввалин муддарисони ин Мадраса буданд. Соли
1424 расадхонаи Улугбек бино ёфт, ки натичахои кори илмии
чандинсола дар ин расадхона дар китоби «Зичи Курагонй»
чамъбасг гардид. Ин китоб ба забони точикй таълиф ёфтааст.
Яке аз мутафаккирони асри XV форс-точик Ч,алолиддини
Давонй (1427-1503) ба шумор меравад. Давонй аввал дар дехаи
Давон, сипас дар Шероз тахсил кардааст. Ба акидаи Давонй
фалсафа илмест дар бораи мавчудот ва хастй, ки аз ду кием -
хикмати назарй ва амалй иборат аст. Ба калами Давонй асархои
зиёде дойр ба фалсафа, мантик, ахлок, риёзиёт монанди «Ахлоки
Ч,алолй», «Исботи вочиб», «Шархи тахзибулмантик валкалом»,
«Шархи ишорот», «Рисола дар адолат», «Шархи тачриди Уклидуе»
ва гайра тааллук доранд.
Таърихнигори машхури дигари он давр Ахмад ибни
Мухаммад ибни Арабшох (1392-1450) буд, ки дар Димишк
таваллуд ёфгаает. Темурланг соли 1401 Шомро шнгол намуда,
Ибни Арабшох ва хешу акрабояшро чун асир ба Самарканд овард.
Дар Самарканд аз олимони машхур таълим гирифт. Ибни Арабшох
асархои зиёди таърихиро ба мисли: «Рурратуссияр фи дувалит-
турк вагтатар», «Фукохатулхула фо ва муфокахатуззурафо»,
«Ачоибулмакдур фи навоиби Темурланг» ва гайра таълиф
намудааст. «Ачоибулмакдур фи навоиби Темурланг» яке аз
асархои машхури у ба шумор меравад, ки дар он аз разилатхо ва
хулки бади Темурланг, инчунин аз лашкаркашихо ва хунрезихои у
маълумоти фаровон додааст. Ибни Арабшох ягона таърихнигорест,
ки Темурлангро хеле часурона мазаммат ва сарзаниш мекунад.
Яке аз ашхоси маъруфи ^»н давр Муиниддин Мухаммади
Исфизорй ба шумор меравад. У дар Исфизори Хирот ба дунё
омада, дар он чо тарбия гирифтааст. Дар хаттотй яке аз устодони
бузург ба шумор меравад. Муинщщини Исфизорй инчунин
муаррихи варзида буда, соли 1491 дойр ба таърихи Х,ирот китоберо
бо номи «Равзатулчаннот фй авсофи мадинати Х,ирот» таълиф
намудааст.
Аз зумраи гаърихнигорони машхури он давр Мирхонд
Мухаммад ибни Ховандшох ибни Махмуд (1433-1498) ба хисоб

109
меравад, ки бо дастури Алишер Навой асари худ «Равзатуссафо фи
сиратиланбиё валмулук валхулафо»-ро навиштааст, ки ба таърихи
иайгамбарон, сулолахо, иодшохои ва халифагон бахшида шудааст.
Асар аз 7 чилд иборат буда, чилди 7 ва хотимаи асарро, ки чилди 8-
ум низ меиомаид, набераи духтарии у - Хондамир ба итмом
расонидааст.
Таърихиигори маъруфи ин давра Хондамир Риёсиддин ибни
Хумомиддини Хусайнй (1475-1535) ба шумор меравад, ки аввалхо
дар дарбори Темуриёни Хирот хизмат кардааст. Баъд аз сарнагун
шудани сулолаи Темуриён дар Хирот, ба марказй Темуриёни Хинд
- шахри Дехлй рафт. Дар замони хукмронии Бобур ва писари у -
Хумоюн зиндагй ва хизмат кардааст. Хондамир дар Х,индусгон
асари сечилдаи худ «Х,абибуссияр»-ро навиштааст, ки он таърихи
Эрон, Осиёи Миёна ва дигар мамлакатхои Шаркро дар бар
мегирад. Ба калами Хондамир инчунин асархои «Дастурулвузаро»
ва «Хумоюпнома» тааллук доранд.
Аз олимони варзидаи он замон Хусайн Воизи Кошифй ба
шумор мерафт. Вай дар сохаи ваъзу иншо хеле мохир буд. Кошифй
дойр ба ахлок, таърих, тасаввуф, нучум, риёзиёт, фикх ва гайра 37
асари илмй ба мерос гузопггааст, ки мухимтаринашон инхост:
«Ойинаи Искандарй», «Ахлоки Мухсинй», «Сахифаи шохй»,
«Рисола дар илми хисоб», «Калиди ганчхо дар кимиё», «Анвори
Сухайлй» ва гайрахо. Райр аз ин Кошифй дар шеърнавией низ
махорати баланд дошт. Аз мероси манзуми у маснавие бо номи
«Зодулмусофирин» боки мондааст, ки акидахои тасаввуфии уро
дар бар гирифтааст.
Муаррих ва чугрофидони точик Шихобиддин Абдуллох ибни
Абдуррашиди Ховарй, ки бо номи Х,офизи Абру машхур аст, дар
ахди салтанати Шохрух умр ба cap бурдааст. Х,офизи Абру бо
супориши Шохрух якчанд асари таърихй ва дар ду чилд оид ба
чугрофиё китобе таълиф намудааст. Шохрух инчунин ба Х°физи
Абру дастур медихад, ки таърихи умумичахониро дар як китоб
чамъ оварад. Х°физи Абру дойр ба таърих «Мачмуаи Х°физи
Абру»-ро навишт. У дар он тарчумаи точикии «Таърихи Табари»,
кисми зиёди «Чомеъуттаворих»-и Рашидуддин ва «Зафарнома»-н
Низомиддини Шомиро руйнавис карда, баёни вокеахои ин
асархоро то солхои хукумати Темурланг давом дод. Китобхои
«Таърихи Шохрух» ва «Зубдатутгаворих» низ ба калами Хрфизи
Абру тааллук доранд.

110
Аз намояндагони варзидаи ин замон дар сохди адабиёт ва
таърих Абдурразоки Самаркандй (1413-1482) буд, ки дар Хирот
гаваллуд шуда, кариб тамоми хаёташ дар он чо гузаштааст. Дар
чавонй илмхои таърих, хадис, тафсир, забон, адабиёт ва санъати
шеърро омухтааст. Аввалин асари Абдурразоки Самарканда шархи
«Рисолаи Азудия» (оид ба грамматикаи забони арабй) буд, ки то
замони мо нарасидааст. Ба калами у асархои адабии «Достоин
сафари Х,индус гон», «Шархи гароиб ва баёни ачоиби он» ва девонн
газалхо тааллук доранд. Абдурразоки Самаркандй дар илми таърих
асари дучилдаи «Матлаъуссаъдайн ва мачмаъулбахрайн»-ро
таълиф вамудааст, ки вокеахои таърихии солхои 1304-1470-ро дар
бар мегирад.
Вазъи адабиёт дар асри XV. Мактаби адабии ХиРот- Д аР
ин асрхо адабиёти бадей низ ру ба тараккй нихода, адибоки
машхур ва барчастае дар ин арса ба майдон ворид гардиданд.
Мувофики маълумоти сарчашмахои хаттй дар ин замон танхо дар
Мовароуниахру Хуросон зиёда аз 132 адиб умр ба сар» мебурд. Дар
байни онхо шоирони машхури форс-точик Х°ФИ- Ш Шерозй,
Камол и Хучандй ва Абдуррахмони Ч,омиро метавон нюмбар кард.
Асархои онхо бештар дар шакли достой, газал, касида, мухаммас
ва рубой офарида шудаанд. Баробари ин ба навинггани асархои
насрй низ диккати махсус дода мешуд.
Дар адабиёти ин давр хачву муаммо мавкеи намоёнро
шнгол мекарданд. Яке аз хусусиятхои назарраси адабиёти ил ахд
пайдо шудани шоирони дузабона буд, ки хам бо забони точики ва
хам бо забони турки шеър эчод мекарданд.
Шоири маъруфи он замон Шамсилдин Мухаммад Х°Ф1Ш 1
Шерозй (1321-1389) мебошад, ки у дар чавонй Куръонро аз бар
кард ва ба сабаби хуб тиловат карданаш тахаллуси «Хофиз»-ро
гирифт. Х°физи Шерозй дар таърихи адабиёти форс-точик накдни
нихоят бузургеро бозидааст. Вай шоиресг, ки навъи газалро ба
дарачаи олии такомул расонида, ба он мазмунхои тоза ворид кард.
Шеърхои ошиконаи Х°ФИЗ эхсоси баланд ва шавку рагбати
бепоёни одамиро иброз намуда, дуругу риёро мазаммат ва
писандидатарин хислатхои инсониро талкин мекукад.
Аз Х°физ як девони ашъор бокй мондааст, ки 418 га^тл, 5
касида, 41 рубой ва се маснавии хурдро дар бар мегирад. Нусхахои
нодири девони Х°ФИЗ ДаР китобхонахои машхури дунё нигох
дошта мешаванд. Асархои у дар Барб ва Шарк борхо на'Пру
тарчума гардидаанд.

111
Шоири маъруфи дигари ин давр Камоли Хучанди (байни
солхои 1318-1323 - 1400) буда, аз барчастатарин устодони назм ба
хисоб меравад. Айёми кудакй ва тахсили ибтидоияш дар шахри
Хучанд гузашта, охири умри у дар Табрез сипарй мегардад. Кдгсми
асосии девони Камолро газал таипсил медихад. Разалхои у равон ва
хушоханг буда, баъзе аз онхо бо мавзуъ ва мазмуни худ ба газалхои
Хофнз монандй доранд. Асоси эчодиёти Камоли Хучандиро
ашъори хаётдустона, газалхои рухбахши ошикрна, таронахои
вафодориву садокат, самимияту саховат, мардонагиву шучоат ва
амсоли онхо ташкил медиханд.
Аз Камоли Хучанди девоне бокй мондааст, ки гузаштагон
хачми 01ф 0 14 хазор байт гуфтаанд. Вай аз 917 газал, 101 китьа, 37
рубой, 4 касида ва байтхои дигар иборат аст.
Намояндаи дигари маъруфи ин давра Хоча Низомиддин
Убайдуллохи Зоконй (1270 ё 1280 - 1371) ба шумор меравад, ки бо
номи Убайди Зоконй машхур аст. У дар дехаи Зоконй наздикии
Казвин таваллуд ёфта, давраи чавонй ва тахсилоти ибтидоии худро
дар Казвин гузаронида, сииас барои идомаи тахсил ба Багдод
рафтааст. Баъд ба зодгохаш баргашт, вале аз руи нодорй мачбур
шуд ба хизмати хукмронй Багдод бозгардад. Сииас аз Багдод ба
Шероз омада, охири умрашро дар Шероз гузаронид.
Аз Убайди Зоконй осори мансуру манзуми начандон зиёд,
вале аз чихати мазмуну мундарича ва мавзуъ ганй бокй мондааст.
Машхуртарин асари мансури у «Ахлокулашроф» мебошад, ки аз 7
боб иборат буда, масъалахои иандуахлокиро дар бар мегирад, Дар
рисолаи «Сад панд» масал, макол ва чумлахои андарзй фарохам
оварда шудаанд. Асари дигари у «Дах фасл» ном дошта, ба шакли
фарханги тафсирй сохта шудааст.
Асари машхури Убайди Зоконй «Рисолаи дилкушо» ном
дорад, ки хикоёт ва латоифи зарифро дар бар мегирад. Чоряки
хикоёти ин рисола бо забони арабй навишта шуда, мавзуи
хикояхои «Рисолаи дилкушо» аз танкиди вазъияти замон -
харобию кашшокии мазлумон, бехонумонй ва гуруснагй, танкиди
подшохон, рухониён, бидъат ва хурофоти динй, сахтии ахволи
ахли илму адаб, макру фиреби табакаи хоким, хозирчавобии
одамони одиву бебизоат ва гайра иборат аст. Асари хачвии у
«Ришнома» аст, ки дар он танкиди зохирпарастй, кирдори
ношоистаи як гурух инсонхо зикр шудааст.
Убайди Зоконй дар «Куллиёт»-и худ боз як катор асархои
насриашро чой додаст, ки аксари онхо то хол дастраси мухаккикон
нагардидаанд. Дар «Куллиёт» ба гайр аз асархои мансур якчанд

112
асари манзум - касидахо, газалхо, рубоиёт, мукаттаот, таркиббанду
тарчеъбандхо па маснавихо (такрибан 3500 байт) фа родам
омадааст.
Убайди Зоконй гарчанде дар мавзуъ ва мазмунхои гуногун
асархои манзуму мансур офарндааст, дар таърихи адабиёти форс-
точик бо асархои хачвиаш машхур мебошад.
Яке аз намояндагони бузурги мактаби адабни Хирот
Пуриддии Лбдуррахмони Чомй (1414-1492) ба шумор меравад. У
дар дехаи Ч,ом, наздикии Ышнопур, таваллуд ёфта, тахенли худро
дар Хирот ба анчом расоннд ва ба фаъолияти илмиву адабни худ
дар хамнн шахр огоз бахшид. У баландтарин дарачаи допиши
замонаро аз худ карда, дар таърихи адабиёти асри мнёнаи точнк аз
сермахсултарин шоирон мебошад. Лбдуррахмони Чомй
куллиёташро соли 1490 худаш мураттаб сохтааст, ки 38 асарро дар
бар мегирад.
Аз осори бадеии Ч,омй се девон, «Хафт авранг»,
«Бахористон» ва гайрахо бокист. Дар девонхо газалиёт. касонл,
китъаот ва дигар навъхои шеърй чамъ оварда шудаанд. Хачми
умумии ин девонхо бештар аз 16000 байт мебошад. Яке аз асархои
машхури манзуми Чомй «Хафт авранг» мебошад, ки аз хафт
достоин бузург иборат аст.
Давраи ташаккули адабиёти турки дар ахди салтанати
Темуриён огоз ёфт, ки яке аз намояндагони маъруфи он
Низомиддин Алишер Навой (1441-1501) ба шумор меравад. Осори
Навой бо забонхои форей-точикй ва туркии чагатой эчод шудаанд.
Пас аз ба тахти Хирот нишастани султон Хусайн Бойкаро
Навой макоми ходнми давлатиро сохиб шуд. К,ариб тамоми умри
Навой дар Хирот гузаштааст.
Ба калами Навой асархои назмию насри, мисли «Хамса»,
«Лисонуттайр», «Махбубулкулуб», «Таърихи мулуки Ачам» ва
гайрахо марбут мебошанд. Шеърхои бо забони туркии чагатой.
таълифнамудаи Навой бо унвони «Хазоинулмаонй» дар чахор
девон гирди хам оварда шудааст, ки он зиёда аз 3130 газал ва
шеърхои гуногунро дар бар мегирад. Девони дигари у бо номи
«Девони Фоий» машхур аст, ки дар он 12 хазор миераъ ашъори
форей-точикии шоир чамъоварй шудааст.
Дар ташаккули фаъолияти шоирии Навой накдш
Абдуррахмонн Чомй хеле бузург аст. Навой худро шогирди Ч,омП
хисоб мекард.

113
Сарчашма:
Маълумоти Давлатшохи Самаркандй дар бораи Хофизи
Шерозй: «Нодираи замон ва аъчубаи давроп буда... уро
лиеонулгайб пом кардааид. Сухани у бетакаллуф ва сода, аммо дар
хакоику маориф у маонй дода ва камолоти аввалй нихоят аст... ва
дар илми курьонй беназир аст. Ва алкобу номи Хоча Х°Ф ИЗ
Шамсндднн Мухаммад асг ва дар рузгори Оли Музаффар дар
мулки Шероз зиндагй карда, аммо аз гояги химмат ба дунё cap
фуруд наёвардй ва бегакаллуфона маош кардй».
Давлатшохи Самаркандй «Тазкиратушшуаро», дастхати
№ 84 китобхонаи ба номи Л.А. Ссмёнови Институти таърих,
мардумшиноей на бостоишиносии ба номи Л. Допиши АУ 4,1,
сах. 293.

Соммирзои Сафави дар тазкираи худ «Тухфаи Сомй» дар


бораи Лбдуррахмони Номи менависад: «...Партави фазоили у аз
шарк то гарб расида...Дар унфувони (давраи) чавонй рун таваччух
ба чониби икгисоби фазоил (касби дониш) оварда ва ба андак вакг
саромади фузало ва булагои он замон гашт. Дар даври султон
Бусаид сити (овозаи) донишаш ба хама чо расид. Султон Саид
багоят дар боби эхтиромаш мекушид... Дар замоин султон ХУса1Ш
Бойкаро бештар аз нештар кабули маргаба ефта...».
Соммирзои Сафавй «Тазкираи тухфаи Сомй». Тасхех на
мукаддима аз Рукпиддини Хумоюнфаррух, Тсхрон, 1347 х., са\.
143-145.

Санахои мухим:
1404- таълифи «Зафарнома»-и Пизомиддини Шомй
1490 - аз тарафи Номи мура п аб сохтани куллиёти у.
1491-таълифи китоби «Равзатулчаннот фй авсофи мадипати
Хирот»-и Муиниддини Исфизорй
1492 - вафоти Абдуррахмони Н°м»

Савол ва супоришхо:
1) Ривочн илму фан ва сохахои гуногуни онро шарх дода,
олимонн маъруфи ин давраро номбар намоед. 2) Шоирони
маъруфи пн давра кихо буданд? 3) Дар бораи мактаби адабнн
Хпрог иакл кунед.

114