Вы находитесь на странице: 1из 317

химия

Н. Н у | ы х м 1Ч <ж
К, B o k Iluoh
Н . З ш |) . 1м и ч н ;ш

>
ХИМИЯ
H. Нурахметов
К,. Беюшев
H. Заграничная

АЛКТЬ

ТИТА!

Ge
?2,59 УЛ4
ЛИЙ ГЕРМАНЦА

Ж 39 Y 42 Щ
m cT
В
4с1 88,9059 « 9 S 9 4 |,
^ИТТРИЙ МОЛИБДЕН I

Те 52
3 12,41 118,710 127.60
амии калайы ТЕЛЛУР

72 Hf
<И‘5d'Ss'1/8 ’49 4! bd’65

208,9804
ВИСМ w ПОЛОНИЙ

Sg 106
263.12
СИБОРГИЙ

Л° N d 61 P m “ S m l 61 т
щ и Ж 144.24 1Л4.91
ИИгГО,-
1РАЗЕ0ДИМ ^ НЕОДИМ “п р о м етий 1PI ИИ

91 р а 92 у 93 N p
' Щ р : к А т
,?;ji ,0359 ^38 029 ?07.04Tl?
Й таКтиний ' УРАН ^НЕПТУНИЙ ПГ M tK ltll - АЕРИЦИЙ
К Ы П Щ Ы Л Д А Р Д Ы Ц , Н ЕГ13Д Е РД Щ Ж 0 Н И Т У З Д А Р Д Ы Ц С У Д А 1ЛМ1111ГШ1

ИОНДАР Н+ L i+ n h 4
+ к+ Na+ A g+ Ва2+

ОН- Е Е Е Е —
Е
N 0 3- Е Е Е Е Е Е Е
Е Е Е Е Е Е ■
I
F "

С1“ Е Е Е Е Е Ем Е
В г~ Е Е Е Е Е Ем Е
I " Е Е Е Е Е Ем Е
s 2~ Е Е —
Е Е Ем —

S02
3~ Е Е Е Е Е
SO 2
/ Е Е Е Е Е Ем
с о 2- Е Е Е Е Е
SiO 2" Ем Е —
Е Е Ем Ем[
СО ■'f
i
Рн
о

Е Ем Е Е Е Ем Ем
С гО 2
/ Е Е Е Е Е Ем Ем
СН3СОО Е Е Е Е Е Е Е

ерид| аз ерид| Ем epiM ewi — е р тн д щ е болмайды

М Е Т А Л Д А Р Д Ы Д ЭЛЕКТРОХИМИЯЛЫ К, КЕРНЕУ КАТА Р Ы Б Е Й М Е Т А Л Д А Р Д Ы Ц ЭЛЕКТРТЕР1СТ1Л1Г1Н1Ц КАТАРЫ

Li, К, Ва, Са, Na, Mg, Al, Mn, Cr, Zn, Fe, Co, Sn, Pb, H2, Cu, Hg, Ag, Au Si, As, Н, Р, Se, I, С, S, Br, Cl, N, О, F
--------------------------------------------------]
т о т ы к с ы з д а н д ы р гы ш к а с и е т т е р ж щ , б е л с е н д т !п н щ s a cip e yi Электртер1ст1л1г1н1д куш е ю !

ш
Н. Нурахметов, К,. Беюшев,
Н. Заграничная

ХИМИЯ
Жалпы бш м беретш
мектептш жаратылыстану-математика
багытындагы 10-сыныбына арналган окулык

©нделш, толыктырылган екании басылымы

Казахстан Республикасынын, Быт жэне гылым


министрлт бешткен

Алматы “ Мектеп” 2010


§ 1.1. ХИМИЯЛЬЩ ЭЛЕМЕНТТЕР, ОЛАРДЬЩ ПЕРИОДТЬЩ
ЖУЙЕДЕГ! ОРНЫ

Химиялык элемент туралы туснйк мацызды химиялык угымдар-


дьщ катарына жатады. А том-молекулалы к теория тургысынан
зсимиялыц элемент деп атомдардыц белгин 6ip турш айтады.
/Атомный н еп зп сипаттамасы — оныц ядро заряды (элементтщ
периодтьщ кестедеи реттж нем1р1)Уол (атомдагы электрондар санын
аньщтайды.\Ядр о зарядыныц сандгйк м е т , атомдагы электрондардын
санына тещМысалы,\азот элементшщ реттж HOMipi 7, онын атомы-
ньщ ядро заряды +7-ге тец, демек, атомдагы электрондардын саны 1.\
0ртурл1 элементтердщ атомдары 6ip-6ipiHeH ядро зарядтары
бойынша ерекшеленедд, е й т к е т ep6ip атомный тек сол атомга тен
белгип ядро зарядыныц м е т бар.
|^Атом ядросыньщ заряды угымыныц непзшде, химиялык элементке
мынадай аньжтама берьпеда: химиялыц элемент дегетлйз — ядро
заряды б1рдей атомдар mppi._[
^ Kaeipri уакытта 110 элемент белгшюЦейб1р элементтер табигатта
бос кушнде, ягни жай зат туршде кездеседду сондьщтан адамдар оларды
ерте кезден бдпген жене колданган. Муньщ 6ip делел1 кейб1р химиялык
элементтердщ атауы, мысалы: алтын, кумж, тем1р, мыс, мырыш кене
гасырларда ж ер бетшде eMip сурген кептеген халыктардыц ез
тшдер1мен аталган.
_ ХТХ Еясырттын басында тек кана 31 элемент белгьт болганымен
кешшрек орыстыц улы галымы Д.И. Менделеев химиялык элемент­
тердщ периодтьж зацын ашкан кезде (1869 ж.), олардыц саны 63-ке
жетть А л X IX гасырдыц соцында 81 элемент белгш! болды.
* 1700 жылдан бастап элементтерд1ц ашылуын ер 50 жылга шакданда 1800
жылдан 1950 жылга дейи дардынды келед! де содан кейн беседдей бастайды.

Химиялык элементтердщ мацызды сипаттамаларыньщ 6ipi —


олардыц табигатта таралуы болып табылады. Элементтердщ жер
кыртысында (шартты турде 16 км-ге дешн терёцджке кететш жердщ
катты кыртысы) таралуыныц геохимиялык мел1меттер1 бойынша жер
кыртысыныц 50% массасын — оттек, кремний — 25%-ш, алюминий,
тем1р, кальций, натрий, калий, магний, сутек жене тагы баскалары —
калган белжтерш курайды(1 •1-сурет). Ж ер кыртысында элементтер
б1ркелт таралмаган, олардыц мелшер1 ауыткып отырадьк Жогарыда
аталган 9 элемент, ен кеп таралган элементтерге жатадцщ олар жер
кыртысыныц 99,62% -щ курайды, калган элементтердщ массалык
улей бар болтаны 0,21%. Д.И. Менделеев атап керсеткендей, табигатта
ен кеп таралган элементтердщ атомдык салмагы (атомдык массасы)
улкен емес, ал”адам организмщде, непзшен, ец жевдл элементтер
(Н, С, N, О) боладыц Гарышта аса жендл элементтер — сутек жене
гелий кеп таралгану'

6
1.1-сурет. Жер кыртысындагы элементтердщ массалык улем, (%)

уХдиш ялыц элемент жене жай зат угымдарын айыра бтлу кажет.
Олардыц ерб1реушщ тек кана ездне тен касиеттер1 бар., Химиялык
элементтер атомдарыныц сипаттамалары: атом зарядъц электро ндар
саны, валенттш, изотоптыц цурамы жене т.б. Ж ай зат б1рдей
атомдардыц жиынтыгынан турады'жене оныц белггагб1р курылысы
болады. (Сондыктан оган мынадаи касиеттер тен: тыгыздыц, суда
epuimmiK, цайнау, балцу, цату температуралары, агрегаттыц куш
жене т.б.^Сурдел1 заттар да атомдардан куралады. Мысалы, су (Н20 )
курдел1 молекула, ол белгин 6ip катынаста (2 : 1) косылган сутек
жене оттек атомдарынан куралады. Сондыктан судыц езше тен
касиеттер1 бар.
Химиялык элемент — б1рдей зарядты атомдардыц турк Бул
химиядагы басты угымдардыц 6ipi. Kaaipri уакытта 110 эле­
мент белгШ, олардыц ерб1реушщ езшдйс атауы жене химиялык
тацбасы бар. Жер кыртысында атомдык массалары улкен емес
элементтер кещнен таралган.
Химиялык элемент жене жай зат — ертурл1 касиеттермен
сипатталатын жеке-жеке угымдар.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. Химиялык элемент жене атом угымдары арасындагы езара байланысты
тусщщрщдер.
• 2. 0ртурл1 элемент атомдарынын 6ip-6ipiHeH кандай айырмашылыктары бар?

7
• 3. Табигатта кай элементтер ел кеп таралган? Олардыц таралуында кандай да
болсын 6ip зандылык байкала ма?
• 4. Орыс, казак, агылшын (немесе нешс, француз) тищершде атаулары белгип
элементтердщ химиялык танбаларын кестеге толтырыцдар. Транскрип-
циясын шетел тшдершдеп ерттерда пайдаланып жазындар.
▲ 5. Теменде келтарштен химиялык элементтердщ танбаларын кестеге туирщдер.
Олардьщ атауын латын тииндегше сейкес окындар: Li, В, Si, As, Se, Na, Hg,
Zn, C, Ar.
• 6 . Казакша атауы бар элементтерда атандар. Олардын химиялык танбаларын,
атомдарынын ядро зарядынын мвнш жазындар.
▲ 7. 1.1-сурет кемепмен жер кыртысында оттекпен салыстырганда кремнийдщ
молшер1 канша все аз екенш жене тем1рмен салыстырганда алюминийдщ
мелшер1 неше есе кеп екенш есептендер.
▲ 8. Мынадай тужырым кемепмен химиялык элемент жене жай зат угымдары
арасындагы айырмашылыкты туыщйрщдер:
а) ауа, непзшен, азот пен оттектен турады; е) адам оттекпен тыныс алады;
б) кант курамына сутек, кем1ртек, оттек гареда.

§ 1.2. АТОМ, МОЛЕКУЛА ЖОНЕ ОЛАРДЫЦ СИПАТТАМАЛАРЫ


Атомдар езара косылганда молекулалар тузеда, Kepicimne молекула -
лар атомдарга ыдырай алады.
Молекула— жай немесе кррдем заттардыц щрамы мен химиялык,
цасиеттерт сацтайтын ец цсац бвлшегй
Жай жене курдел1 заттардыц цурамын— элементтердщ химиялык
тацбаларыныц жене индекстершщ кемепмен шартты турде химиялык
формуламен бейнелейдь Курдел1 бинарлык косылыстыц формуласын
дурыс курастыру уннн сол заттьщ курамына юретш атомдардыц санын
элементтердщ вал ен ттт бойынша табады. Мысалы, марганец (VII)
окси дш щ формуласын к ур у уш !н элементтердщ тацбаларыныц
устше олардын валенттжтерщ жазып, era элементтщ валенттштерш
УП п
ернектейтш ец кнш еселпст! табады. Меселен, Мп^О^, ягни 2 •7 =14.
Ец raini еселж и элементтердщ валенттгг!не беледа де, сол заттьщ
атомдар санын керсететш санды алады: Мп20 7.
Ka3ipri химиялык кезкарас бойынша, тек кана газ немесе бу
тектес заттар молекуладан турады. Молекуладан туратын катты
(кристалдык) бейорганикалык заттар кеп емес. Оларга кейб!р бей-
металдар, кем1ртек (IV) оксида жене су жатады. Молекулалъщ кристал-
дъщ торы бар мундай курдел 1 заттардыц курамы — алыну жолына
теуелс1з, еркашан туракты. Бул щрам турацтыльщ .зацыменделелденеда
Кептеген катты бейорганикалык заттар атомдар, иондар сиякты
белшектерден турады жене макродене тузедь Мысалы, ас тузыныц
кристалы, кварц, тем!р кесектер! жене т.б. Оларга кептеген туздар,
металл оксидтер! мен сульфидтерц алмаз, кремний, металдар жатады.
Молекулалык кристалдык торлы заттарда атомдар арасындагы
байланыстар берж, ал молекулалар арасындагы байланыстар елйз
болып келеда, сондыктан олардыц кайнау жене балку температура-
лары салыстырмалы турде алганда темендеу. Атомдъщ жене иондыц
кристалдык торлы макроденелерде белшектер арасьшдагы байланыс-
8
тар берж, сондьжтан олардыц кайнау жене балку температуралары
жогары.
0p6ip молекуланыц салыстырмалы молекулалыц массасы бар. Ол
заттыц Herieri сипаттамаларыныц 6ipi болып табылады. Заттьщ
салыстырмалы молекулалык массасын осы косылыстыц куРамына
т р е т ш атомдардьщ санын ескере отырып, салыстырмалы атомдык
массалары бойынша есептейда. Мысалы, кугарт кышкылынын (H2S 04)
салыстырмалы молекулалык массасы:
M r(H2S 0 4) = 2 •1 + 32 + 4 • 16 = 98.
Молекулалык массамен заттьщ мелшерш ернектейтш моль TyciHiri
тжелей байланысты. Кез келген заттыц 1 моллнде 6,02 •1023 белшек
бар. Бул сан Авогадро тррацтысы (NA) деп аталады. 1 моль заттыц
массасы молярлыц масса деп аталады. Ол химиялык есептеулерде кенд-
нен колданылады.
Заттыц молярлыц массасын мольмен ернектейда, ал оныц сандык
м е т салыстырмалы молекулалык массаныц санымен сейкес келедь
Мысалы, С, Fe, 0 2, Н20 салыстырмалы атомдык жене молекулалык
массалары 12, 56, 32, 18-ге тец. Олардын молярлык массалары 12,
56, 32, 18 г/моль-да курайды.
Масса жене моль угымдары б1рдей емес. Массаны граммен
(килограмм), ал зат мелшерш — мольмен елшейда. Мысалы, сутектщ
салыстырмалы молекулалык массасы М г (Н2) = 2,0158, ал оныц
салыстырмалы атомдык массасы A r (Н) = 1,0079. Молекулальщ сутек
уппн молярлык масса 2,01158 г/м оль (0,00201158 кг/моль), ал
атомдык сутек уппн 1,0079 г/моль (0,0010079 кг/моль).
Авогадро зацы газтектес заттардыц молекула санын ернектеу
ушщ тужырымдалган: 6ipdeU жагдайда алынган вртррлг газдар-
дыц тец квлемлндег1 молекулаларыныц саны бйрдей болады. Бул
зацнан мынадай мацызды салдар туындайды: бйрдей жагдайда алын­
ган кез келген газдыц 1 молй бЬрдей колем оладьи Калыпты жагдайда
(Т = 273,15 К жене р = 101325 Па) ол 22,4 л курайды. Осылайша
1 моль зат мелшер1 немесе молярлык массасы 2,0158 г/моль сутек
газы стандартты жагдайда 22,4 л келем алады, ал оттек газыныц 1 моль
зат мелшер1 немесе молярлык массасы 31,9988 г/моль 22,4 л келем
алады. Бул шаманы газдардыц молярлыц колет деп атайды.

Атомныц курамына оц зарядталган протондар, бейтарап


белшектер нейтрондар жене T e p i c зарядталган электрондар
шредь
Кез келген заттыц молекуласыныц химиялык формуласы
бойынша оныц кандай атомдардан туратынын, 6ip молекула­
сыныц массасын, зат мелшерш, курамындагы элементтщ мас­
салык улес1н аныктауга болады. Газтектес заттыц молярлык
келем122,4 л/моль-ге тен жене онда 6,02 •10 молекула болады.

9
('урнктар, жаттыгулар жене есептер
• I. (-)идор1не белгШ нейтрондардыц сипаттамаларын ясазыцдар.
▲ 2 . Нол1ктен 6ip элемент б1рнеше изотоп тузеда? Мысалдар келттрщдер.
• .4. Псриодтык кестедеп орны бойынша мына элементтердеп нейтрон санын
аныктандар: фтор, кремний, аргон.
• 4. Периодтык кесте кемепмен мынадай элемент атомдарыньщ протон, нейтрон
жене электрон сандарын аныктандар: азот, фтор, натрий, кушрт, фосфор.
■ 5. Периодтык кестеде А г жене К, Те жене I элементтер1 атомдьщ массаларьшьщ
есугне сейкес орналаспаган себебш тусшдарщдер.
• 6 . Мынадай заттардын химиялык формулаларын жазыцдар: а) азот; е) азот
кьппкылы; б) кем1ртек (IV) оксида; в) TeMip (III) оксида.
▲ 7. Хром мен оттектен туратын оксидтей атомдардын катынасы 2:3. Осы
оксидтщ химиялык формуласын жазып, оны атап жене элементтердщ
валентттн аныктандар.
▲ 8. Мынадай заттардын салыстырмалы молекулалык массаларын жене зат
мелшерш есептендер: N2, А120 3, H2S04, Cu(OH)2, A12(S04)3.
■ 9. Авогадро заныныц тужырымдамасын колданып, Авогадро саны жене кез
келген газдьщ молярлык колем! туракты шама екенш делелдендер.
■ 10. Зат Menniepi 0,3 моль, 3 моль, 30 моль болатын хлорсутекте канша молекула
бар?
▲ 11. а) 1,5 моль сынап (I) оксиданщ; е) 3 моль куюртсутектщ; б) 0,1 моль канттьщ
массасын есептендер.
А 1 2 .Зат мвлшер! 2 моль кук!рт таразыньщ 6ip табакшасына салынган. Оны
тенестлру унпн екшпн табакшага канша грамм молибден салу керек жене ол
канша моль болады?
А 13.Массасы 0,32 г белййз зат толык жанганда 0,64 г кук!рт (IV) оксида жене
0,18 г су тузьледп Осы косылыстыц формуласын аныктандар.
А 14. Магний кесегшде 8,1-Ю24 атом бар. Магнийдщ массасын жене зат мелшерш
есептендер.

§ 1.3. ХИМИЯНЫЦ СТЕХИОМЕТРИЯЛЬЩ ЗАЦДАРЫ

“ Стехиометрия” ceei — гректщ “курамдык белш” жене “елшеу”


деген сездерш косу аркылы тузшген. Химияда бул ерекеттесунн заттар
мен ешмдердщ арасындагы массалык жене келемдш катынастарды
ернектейтш зандардьщ сипатгалуы. Буларга: курам турактылык зады,
Авогадро заны (онымен таныссындар), заттар массасыньщ сакталу за-
цы, келемдйс катынастар зацы, есел1к катынастар зацы жене экви-
валенттер зацы жатады (совды eKeyi жогары мектепте окылады).
Химиялык ерекеттесудщ басты сипаттамасы, улы орыс галымы
М.В. Ломоносов тужырымдаган заттар массасыньщ сацталу зацы.
Химиялык реакцияларда атомдар саныныц катан сакталуы жалпы
ереже болып табылады. Осыны б!ле отырып, реагенттер мен ешм­
дердщ массаларыньщ тещщл ушш олардьщ химиялык формулалары
мен алдындагы коэффициенттерд1 колданып, кез келген реак-
циялардыц химиялык тецдеулерш куруга болады. Мысалы, ертеу
нетижесшде ектастын сендаршмеген екке айналуын былай ернектеуге
болады:
1 моль кальций карбонаты - а 1 моль кальций оксщц + 1 моль
кем1ртек (IV) оксида,

ю
немесе СаС03 = СаО + С 02,
немесе 100 г = 56 г + 44 г.
1 моль туз айырылганда 2 моль жаца заттар — оксидтер тузшген,
бул кезде бастапкы заттьщ — кальций карбонатыньщ массасы тузшген
ешмдердщ массаларыныц косындысына тец. Мунда атомдардыц
бастапкы саны сакталып, олардыц массалары езгермейда.
0ртурл1 заттардын арасындаты химиялык ерекеттесулерда зерт-
тегенде, заттар массасыньщ сакталу зацын непзге алады. Осы зацныц
кемеггмен химиялык реакциялардыц тецдеулерш курастырып, есеп-
теулер журпзеда. Баска сезбен айтканда, бул зац — сандык химиялык
талдау (анализ) ж урпзуге мумкшдж бередд.
Егер химиялык врекеттесу газтектес заттардын катысуымен
журсе, онда квлемдж цатынжтар зацы колданылады. Оны атакты
француз галымы Гей-Л юссак тужырымдаган: бгрдей жаедайда
(температурада жене цысымда) реакцияга цатысцан газдардыц
квлемдерШц жене сол реакцияда тузшген газтектес ешмдердщ
келемдерШц взара цатынастары — тшкентай бутт сандардыц
цатынасындай болады..
Нетижесшде газтектес зат — хлорсутек тузшетш хлор мен сутек-
тщ ерекеттесуш карастырайык:
Н2 + С12 = 2НС1
Бул процесте 1 л сутек пен 1 л хлордан 2 л хлорсутек тузшеда,
демек, ерекеттесуип реагенттер мен вшмнщ келемдак катынастары
тш кентай бутш сандардыц катынасындай болады: 1:1:2. Мундай
карапайым катьшас, баска газтектес заттар врекеттескен кезде де катан
сакталатыны аныкталган.
Квлемдгк катынастар заны — карапайым газдардыц молекуласы
е т атомды екенш делелдеда. Газдар — сутек пен хлор врекеттескенде
алдымен олардыц молекулалары атомдарга ыдырайды, содан кешн
атомдар взара косылып, хлорсутектщ е т молекуласын тузеда:

Н2-> 2Н
2НС1

Будан бастапкыда хлор жене сутек молекулалары ею атомды екеш


жене нелштен реагенттер мен ешмдердщ келемдер1 тец болатыны
тусйпкта:

1Vh2 + lV cl2 = 2V,НС1 •


Газдардыц келемдш катынастар зацы да газтектес заттардын
арасындагы химиялык реакцияларга сандык талдау ж у р п зу ге
мумкшдж береда.

11
Химияньщ стехиометрия лык зацдары химиялык реакция-
ларга катысатын реагенттер мен осы реакциялар нетижесщде
тузшетш ешмдер арасындагы массалык жене келемдш каты-
настарды ернектейдь

Сурактар, жаттыгулар жене есептер


• 1. Алган бШмдер1щи колданып, накты мысалдар келтаре отырып, курам ту-
рактылык зацыньщ, Авогадро заныньщ, зат массасыньщ сакталу зацыньщ
жене келемдш катынастар заныныц тужырымдамасын тусшдарщдер.
• 2. Химиялык реакцияларда стехиометриялык зандарды колданганда кандай
манызды шамалар пайдаланылады? Олар не ушш кажет?
• 3. Атомдар саны, атомдык масса тумш ктерш щ кемеимен зат массасынын
сакталу занын тусшдарщдер.
• 4. Бершген затты курайтын элемент атомдарымен байланыстыра отырып,
курам турактылык занын тусшдарщдер.
• 5. Авогадро заны жене атом, молекула тусшштер1 непзшде келемдак катынастар
занын тусшдарщдер. Мысалдар келирщдер.
▲ 6 . Массасы 2,2 г тем1р (II) сульфидш алу ушш 1,4 г TeMipre канша грамм
кушрт косу керек?
А 7. 2 моль сынап пен 1 моль оттек ерекеттескенде оксид тузшген. Химиялык
реакция тендеуш жазып, реагенттер мен ешмнщ массаларын есептеп,
олардыц тендагш делелдендер.
А 8. 1 моль азот пен 3 моль сутек ерекеттескенде 2 моль газ — аммиак тузшген.
Реакция тендеуш жазып, газдардын келемдак катынасын, 1 моль аммиактын
массасын есептецдер.
■ 9. Эвдиометрде 24 мл сутек пен 15 мл оттектен туратын коспа копарылыс
бергенде су тузшген. Копарылыстан кешн коспада кандай газ калган, оньщ
келеш мен массасы кандай?

§ 1.4. ХИМ ИЯЛЫ К РЕАКЦИЯЛАР ЯСОНЕ ОЛАРДЫЦ Ж1КТЕЛУ1

Алдыщ ы сыныптарда сендер химиялык реакциялардыц ертурл1


тигггер1мен таныстыцдар. Енда ол туралы 6Ш м1м1зш топшылайык.
Химиялык реакцияларды ж ж теу оларга тон белгшер непзшде
журизтледа. Бул — ерекеттесуш1 заттардьщ курамына юретш атом-
дардьщ тотыгу дережелершщ езгеру1 (тотыгу-тотыксыздану реакция-
лары), реагенттер мен ешмдердщ курамы жене мелшер1 (косылу,
айырылу, орьшбасу, алмасу реакциялары), химиялык реакциялардыц
жылу эффект1лер1 (экзотермиялык жене эндотермиялык реакциялар),
процестщ кайтымдылыгы (кайтымды жене кайтымсыз реакциялар).
Оларды ездерше тен белгшерше сай жеке-жеке карастырайык.

1. Тотыгу дережесшщ ©3repyi

Барлык химиялык реакциялар era топка белшеда:


I. Реакцияга катысатын атомдардыц тотыгу дережелер1 езгермей
журетш реакциялар:
+ 2 + 4 -2 + 2 -2 + 4 -2
СаС03 = СаО + С 0 2

12
П. Реакцияга катысатын атомдардын тотыгу дережелер1 езгере
журетш реакциялар:
О 0 +1-2
2Н2+ 0 2 = 2Н20
Мундагы сутек атомдары тотыксыздандыргышка жатады, ейткеш
олар ездершщ электрондарын оттек атомына берш, тотыгады:
о _ +
тотыксыздандыргыш: 2Н2 — 4 в —> 4Н тотыгу npoueci.
0 з кезегшде оттек атомдары тотыктыргыш болып табылады, ейт­
кеш олар сутек атомыньщ электрондарын косып алады:
О -2
тотыктыргыш: 0 2 + 4 е —> 2 0 тотыксыздану процеет.
Тотыгу -тотъщсыздану реакцияларында, 6i3 атап керсеткендей, 6ip
реагенттщ белшектер1 (атомдар, молекулалар, иондар) — тотыктыр­
гыш, eKiHHiuiepi — тотыксыздандыргыш касиет керсетеда. Сондыктан
олардын арасында тотыгу жене тотъщсыздану процестер1 журеда
де нетижесшде белшектердщ тотыгу дережелер1 езгередк
Бул кезде тотыксыздандыргыш берген электрондардыц саны
тотыктыргыш кабылдаган электрондардыц санына тен екешн ескеру
керек. ЭлектртерштЫ аз сутектен (2,1) электртерштнл улкендеу
оттекке (3,5) электрондардыц ыгысуын шартты турде сутек атомынан
оттек атомына электрондардыц ауысуы деп есептеуге болады.
Жогарыда келтаршген мысалда судыц курамьгаа юретш сутектщ
тотыгу дереж ей +1-ге тец, ейткеш сутек атомы — тотыксыздан­
дыргыш, оныц ep6ip атомы 1 электрон береда. Ал оттектщ тотыгу
дережес1 -2 -г е тец, ейткеш ол — тотыктыргыш, оныц ep6ip атомы
езше 2 электрон косып алады. Сутек пен оттектщ тотыгу дережелерш
б1пе отырып, кышкыл молекуласындагы барлык атомдардын тотыгу
дережелерш аныктауга болады.
Тотыгу-тотыксыздану реакцияларыныц тецдеулерш курганда
тотыксыздандыргыш берген электрондардыц саны тотыктыргыш
косып алган электрондардыц санына тец болуын кадагалау керек.
Мысал ушш мынадай сызбанускага сейкес ететш калий йодида KI
мен T e M i p (III) хлориданщ FeCl3 ерекеттесуш алайык:
KI + FeCl3-> I2 + FeCl2 + KCl
Егер тендеуда кыскартылган иондык турде жазса:
О 2+
I- + Fe3+-> I 2 + Fe
онда реакцияга тек тотыктыргыш пен тотыксыздандыргыш катыса-
тынын керем1з. Енд! электрондар ауысканда тотыксыздандыргыш пен
тотыктыргыштыц тотьну дережелер! езгеретшш ескерш, бул реакция
ушш электрондык тендеу курамыз:
13
о
тотыксыздандыргыш: 21 — 2 е —> 12 тотыгу,
з+ 2+
тотыктыргыш: Fe + 1 е —» Fe тотыксыздану.

Реакцияньщ он жене сол белгктерш тецестару уннн коэффициент-


терда аныктаймыз. Одетте, химиктер коэффициенттерда аньщтау ушш
бершген жене кабылданган электрондардьщ саньш керсететш арифме-
тикалык цифрларды айкастырады:

1
3+ 2+
Fe + 1 е -> Fe 1 2

Сонда бул реакцияныц толыц молекулалык тецдеу1 мынадай


болады:
2KI + 2FeCl3 = I2 + 2FeCl2 + 2KC1
ал кыскартылган иондык тецдеук
- 3 + 0 2+
21 + 2Fe = I2 + 2Fe

2. Реакция реагенттер! ешмдершщ цурамы мен


саныныц 6 3 r e p y i
Сендер 8-сыныпта химиялык реакцияныц 4 ти тм ен (косылу,
айырылу, орынбасу жене алмасу) таныстыцдар. Косылу жене айы-
рылу реакцияларьш реакцияга катысатын заттардыц саны бойынша
аныктайды. Егер бгрнеше реагенттер врекеттескенде 6ip вшм
тузике, онда бул — цосылу реакциясы, ал егер, кертнше 6ip
ан 6ipneuue заттар тузике, бул— айырылуреакциясы.

Г~6 ^
о о
2А1 + ЗС12 — 2А1С13 косылу реакциясы

1“ 4 п
+2- 2 0 0
iHgO — 2 H g + 0 2 айырылу реакциясы
Бул реакциялардын тотыгу-тотыксыздану реакциялары болып
табылатынын ангару киын емес.
Орынбасу жене алмасу реакцияларын 6ip-6ipiHeH реакцияга
катысатын заттардыц курамыныц eerepyi бойынша айырады. Егер
тек цана 6ip реагенттщ жене 6ip вшмтц цурамы взгеретт
болса, онда бул— орынбасу реакциясы, ал егер барлыц реагенттер
мен втмдердщ цурамы взгеретт болса, бул — алмасу реакциясы

14
Мысалы:

г 2е1
О +2 -1 +2 -1 О
Zn + FeCl2 = ZnCl2 + Fe орынбасу реакциясы
ZnS04 + BaCl2 = BaS04l + ZnCl2 алмасу реакциясы
Булардыц 6ipiHnrici, тотыгу-тотыксыздану реакциясына жатады.
Алмасу реакциясыньщ тецдеушен реагенттщ жене ешмнщ атом-
дарыныц тотыгу дережелер1 езгермейтшш керуге болады. Алмасу
реакциясын тецестару ушш ерекеттесунп заттар мен ешмдердщ атом-
дарынын санын арифметикалык жолмен аныктайды.
Мысалы:
Fe2(S 04)3 + ЗВаС12 = 3BaS04l + 2FeCl3
Ею ерекеттесудщ де кыскартылган иондык тецдеуп
Ва2+ + SO2
4
- = B a S O4 i
корсеткендей, келтаршген ею алмасу реакцияларыньщ меш 6ipey.
Егер косы лу жене айырылу реакцияларында тоты гу-тоты к-
сыздану процестер1 журмесе, ягни ерекеттесунп заттар мен ешмдер
атомдарьшыц тотыгу дережелер1 озгермесе, онда бул реакциялардьщ
коэффициенттерш арифметикалык жолмен тецестареда.
Мысалы:
СаО + С 02 = СаСОд косылу реакциясы
Cu(OH)2 = СиО + Н20 айырылу. реакциясы

Карапайым орынбасу реакциялары да осы едаспен тенестарюеда.

3. Реакциянын жылу эффекттс1

Кез келген химияльщ реакцияларда 6ip зат баска затка айналганда


жылу бвл1нед1 немесе сщЬршедЬ. Сондыктан бар лык реакцияларды
экзотермиялыц жене эпдотермиялыц деп беледд. Бул реакциялар
термохимияльщ тецдеулермен ернектеледд. Термохимиялык тецдеу-
лерд1н басты ерекшел1г1, оларда жылу эффект1стщ ш амасы
керсетшедк Реакциянын жылу эффектМ процесс жагдайына, ягни
кысым мен температурага теуелдд. Туракты кысымда елшенген реак­
циянын жылу эффектасш энтальпия деп атайды жене АН (дельта аш)
деп белгшейда (мундагы грек epni А — eerepicri, ал Н — жылуды бш-
дирещ). Энтальпия езгерюшщ сандык меш реакцияныц жылу эффек-
Ticimn Kepi танбасымен алынган менше тец:
AH = - Q .
Бул экзотермиялык реакцияларда “ + ” белг1с1 реакция нетижесшде
белшген жылудыц сырткы ортага бершуш керсетедд. Эндотермиялык
реакцияларда белгкя бул процестщ ж уру! ушш сырткы ортадан
15
жылу сшдретшш бшдаредь Егер энтальпияньщ езгеркд -А Н белгкдмен
белгшенсе, онда бул журетгн процестерден жылудыц сырткы ортага
бершуш бишреда, натижесшде жуйенщ шла жылуы кемидь Т тсш ш е
энтальпияньщ +АЛ деп белгшену1 арекеттесунп жуйенщ сырткы
ортадан жылуды свдретш ш бшд1редц нетижесшде жуйенщ imKi
жылуы артады.
Бул айткандарга сайкес термохимиялык тецдеулердщ 2 Typi
колданылады:

Н 2 (г, + 2 °2 (г, = н 2 °(с , + 285,8 кДж Q = 285,8 кДж, \

Н2 (г) + 1 0 2(г) - 285,8 кДж = Н20 (с) АН = -2 8 5 ,8 кДж.

Б1ршш1 тецдеудщ жылу эффектщщщ Q м а т реакцияньщ экзо-


термиялык екенщ жане осыдан сырткы ортага 285,8 кДж жылу
берьпетщш керсетедь Соцгы тендеудеп энтальпияныч м а т АЛ бул
экзотермиялык реакция кезщде жуйе 285,8 кДж жылу жогалтканын
карсетедд.
Термохимиялык тендеулерде тек кана АЛ машнколданганколайлы,
ейткеш ол энтальпияньщ баска турлер1мен де байланысты.
Б1рден-б1р манызды шама заттыцтщщ)энталъпижы A fH болып
табылады (мунда f индекс! тузьлуда бЬццреда).
Тузшу энтальпиясы Дf H°29g дегешм1з — калыпты жагдайда 1 моль
заттын жай заттардан тузш у жылуы. Калыпты жагдай сендерге
белгип — бул 1 атм. кысым жене 25°С температура (немесе 298,15 К
жене 101,325 кПа). Кез келген заттыц (жай немесе курделД калып­
ты куш ушш оныц осы калыпты жагдайдагы туракты куш алына-
ды. Мысалы, судын бастапкы куш 0°С жене одан томен болса, катты
(муз), 0—100°С аральнында суйык (су), ал 100°С-тан жогары бу тектес
(газ). Кем1ртек, фосфор сиякты жай заттардыц калыпты куш ретшде
олардыц аллотропиялык туразгер1стер1 — графит жене ак фосфор
алынган.
1 моль курдел! зат судыц тузш у энтальпиясыныц мат(Д^ Н°298 =
= -2 8 5 ,5 кДж/моль) жай заттар — 1 моль сутек 0,5 моль оттекпен
ерекеттескендеп экзотермиялык реакцияньщ жылу эффектнлне тец.
Баска мацызды шама — жану энтальпиясы. Ол 1 моль зат толык
жангандагы реакцияньщ жылу эффекйсше тец. Маселен, ауада 1 моль
таза кам1ртек жанганда, 393,5 кДж жылу белшеда. Бул реакцияньщ
термохимиялык тецдеун
С(к) + 0 2(г) - 393,5 кДж = С 02(г) АЯ°(жаяу) = -3 9 3 ,5 кДж/моль.
Туз1лу жене жану энтальпиясыныц м е т аныктамалыктарда
бершеда, айткеш олар заттарды сипаттау ушш ж ш колданылатын
туракты шамага жатады.
16
Химиялык процестердщ кайтымдылыгы

Химиялык реакциялардыц цайтымды жене цайтымсыз болып


белшетшш сендер бьлесщдер. Кдйтымсыз реакцияларда бастапкы
заттар толыгымен ешмге айналады, сондыктан олар 6ip багытта ж у­
реда. Кайтымды реакциялар карама-карсы еш багытта журеда, мунда
бастапкы ерекеттесунп заттар толыгымен ешмдерге айналмайды.
Кайтымсыз реакцияга ездерще жаксы таныс бертолле тузыныц
айырылуы мысал болады:

2КС103 = 2КС1 + 3 0 2 t
Мунда реакция тура ( т е ) багытта соцына дешн, бастапкы туз
толыгымен калий хлорида мен оттекке ыдыраганша журеда. Шын-
дыгында мундай кайтымсыз реакциялар аз. Непзшен, бастапкы
заттар врекеттескенде тузьлген ешмдер езара ерекеттесш, кайтадан
бастапкы реагенттерге айналады.
А зот пен сутектен аммиактыц синтезделу1 кайтымды процестщ
мысалы бола алады:
О 0 -3 + 1
N2+ ЗН2 2NH3 АН 0 = -4 6 ,2 кДж/моль.
Реакцияньщ басында азот пен сутек молекулалары ерекеттесш
газтектес аммиак молекуласын тузеда, 6 i p a K аммиактыц жинакталуы
барысында реакция K e p i багытта — аммиактыц айырылу жагына
ж уре бастайды. Дайтымды реакциялардыц тецдеулершде тецдш
белгкшщ орнына кайтымдылык («^) белгМ койылады.
0неркес1пте ертурл1 твс1лмен (температураны, кысымды, т.б.
езгертш) кайтымды реакцияларды 6ip багытта ж урпзуге умтылады.
Меселен, аммиакты синтездеу процесшде реакцияны тура багытта
ж урпзу ушш жогары кысымды устайды жене тузшген аммиакты
реакциялык коспадан уздакс1з алып кетш отырады.
Кайтымсыз реакцияларга, непзшен, алмасу реакциялары жатады.
Егер реагент иондары езара байланысып, аз еритш заттар немесе
газдар тузьлетш болса, онда мундай ешмдер реакциялык ортадан
белшеда. Мысалы, егер мынадай заттардыц ертндалерш араластырса:

а) ВаС12 + H2S 0 4 = BaS04i + 2НС1


е) Na2C 03 + 2НС1 = 2NaCl + C 0 2t + H20
онда реакция соцына дешн, ягни (а) жагдайда тунба толык тускенше,
ал (е) жагдайда газ толык белшгенше тура багытта журеда. бзгерйже
уш ы раган белш ектерд1 аны ктау у ш щ чреакцияньщ тецдеу1н
кыскартылган иондык турде жазса ж етк^ж тп • .....
Ва2+ + SO2- = Ва^0,4
СО2- + 2Н+ = С О ^Ь Н20
17
Егер алмасу реакциясы нетижесгнде аз диссоциацияланатын е т м
гузшсе, онда бул жагдайда да реакция тек кана тура багытта журе/ц,
ейткеш иондар елйз электролит тузш берж байланысады:

КОН + НС1 = КС1 + Н20


он- + Н+ = Н20

А з диссоциацияланатын ешмдердщ тузшу1 бул реакцияныц


жогарыда келтарижен ер1мейтш немесе газтектес заттар тузшген
реакциялар сияцты иондардыц байланысу багытында журетшш кер-
сетедь Осылайша кайтымсыз алмасу реакциялары ерекеттесуцп
иондар езара берж байланысатын багытта гана журеда.
0 з кезегшде кайтымды реакциялар тотьпу-тотьжсыздану жене
цосылу немесе айырылу реакциялары ретшде карастырылады. Муныц
делел1 жогарыда келтаршген сьшап (П) оксидшщ айырылу реакциясы
мен аммиактыц синтез! бола алады.

Химия лык реакцияларды реагенттердщ жене ешмдердщ


тотыгу дорежелерппц eerepyi немесе олардьщ курамы мен са-
ныныц езгеру1 бойынша, сондай-ак реакцияныц жылу эффек-
Tici бойынша жене процестщ цайтымдылыгы бойынша жжтеуге
болады.
Т оты гу -тоты ц сы зд а н у реакци ялары нда тоты ц ты р гы ш
тоты цсы здандыргыш тан электрондарды толыгымен цабыл-
дайды, мундай процестердщ тецдеуш тецесйру осыган непз-
делген.
Коптеген жагдайларда цосылу, айырылу, орынбасу, алмасу
реакцияларын реакцияга цатысатын заттардыц саны жене
курамы бойынша емес, олардыц тотыгу-тотыцсыздану касиеН
бойынша ж ж теу кажет.
Экзо- жене эндотермиялыц реакциялардыц жылу эффектМн
сипаттайтын энтальпияныц м еш жене б е л и й реакциялыц
цоспадан жылудыц б е л т у ш немесе сйцршуш керсетедк Термо­
химия уш ш ep6ip заттыц стандартты тузш у жене жану энталь­
пия лары мацызды шама болып табылады.
Кайтымсыз реакциялар кезшде реагенттер толыгымен ешм-
дерге, ал кайтымды реакциялар кезшде тузшген ешмдер езара
зрекеттесш, кайтадан бастапцы заттарга айналады. Кайтым-
сы з алмасу реакциялары реагенттердщ иондары езара берж
байланысатын (тунбаныц тузшуц газдыц белшук елслз электро-
литтщ тузшуО багытта журедь

18
Сурактар, жаттыгулар жене есептер
• 1. Химиялык реакциялар кандай н еп зп белгшер1 бойынша жжтелед1? Бул
белгшер арасында кандай айырмашылыктар жене жалпы уксастыктар
бар?
• 2. Электрондарды берш жене косып алып, тотыгу дережелершщ eerepyi
бойынша тотыгу-тоты ксыздану процестерш е катысатын белшектерд1
сипаттандар. Мысалдар келйрщдер.
• 3. Периодтык жуйеден мацызды карапайым тотыксыздандыррыштар мен
тотыктыррыштарды табыцдар. Олардын тотыгуыныц жене тотыксызда-
нуынын электрондык тендеулерш жазыцдар.
• 4. Тотыру-тотыксыздану реакцияларын тенеспру ережесш тусшдарщдер.
▲ 5. Мынадай реакциялардан тотыктыргыш пен тотыксыздандыргышты анык-
тандар, олардын тотыгу дережелер1 калай езгеретшш керсетщдер:
. a) Zn + С12 = ZnCl2
е) Р20 5 + 5С = 2Р + 5СО
б) 2КС103 = 2КС1 + 3 0 2
▲ 6 . Электрондык баланс едгамен мынадай тотыру-тотыксыздану реакция-
ларынын тендеулер1н курыцдар:
а) С + HN03 = С02 + N 0 + Н20
е) H2S + H2S03 = S + Н20
б) KI + КЮ3 + H2S04 = 12 + K2S 04 + Н20
▲ 7. Мынадай реакцияларда косы лу жене айырылу реакцияларынын
коэффициенттерш койындар:
а) NH. + H2S04 = (NH4)2S04
е) Mg + 0 2 = MgO
б) Н3Р 04 = Р20 5 + Н20
в) HN03 = N 02 + 0 2 + Н20
▲ 8. Орынбасу жене алмасу реакцияларынын тендеуш аяктап, коэффициент­
терш койындар:
а) CuS04+ Fe -»
е) Ki +... -> ка+...
б) A gN 03 + ... -> A g2S04l + ...
в) Ca(OH)2 + HN03—>
▲ 9. Газтектес сутек пен оттектен тузшген суйык куйшдег1 судын тузшу энталь-
пиясы бойьшша 90 г су тузшгенде белшген жылудыц мелшерш есептендер.
▲ 10.32 г мыс оттекпен ерекеттескенде 155 кДж жылу белшген. Осы реакцияныц
термохимиялык тендеуш курындар.
• 11. Кандай реакция кайтымды, кандай реакция кайтымсыз реакцияларра жа-
тады? Олардын тура жене Kepi реакциялармен байланысын тусщщршдер.
▲ 12. Мынадай реакциялардын кайтымсыз болу себебш тусщщрщдер жене коэф-
фициенттерд1 койындар:
а) А1С13 + AgN 03-> AgCl + A1(N03)3
е) КОН + Н3Р 04-э К3Р 04 + Н20
в) К 2С03 + НВг—> КВг + С02 + Н20

19
§ 1.5. БЕЙОРГАНИК А ЛЫК КОСЫЛЫСТАРДЫ Ж1КТЕУ

Курдел1 бейорганикалык косылыстар 4 класка жжтеледа. Олар:


оксидтер, нег1здер, кршхцылдар, тщздар (1.2-кесте).

1 .2-кесте
Бейорганикалык косылыстардьщ кластары

НЕГ13ДЕР ■ ТУЗДАР

Суда
—»| Орта
k еритшдер ,

— Кышкыл |
1 Суда
V ер1мейтшдер i
—»| Непздш |

Атауы, алынуы, физикалык жене химиялык касиеттерь колданылуы

Мукият зерделегенде барлык курдел1 заттардыц бинарлы цо-


сылыстпар туршде карастырылатынын байкауга болады. Олардын
аныктамаларын езара салыстырганда бинарлы косылыстардьщ 6ip
белМ — электртерк, екш ш М — электрон болатынын байкаймыз.
Мысалы, егер оксидтердщ курамында электртерк белж О 2 анионы,
ал электрон белЫ ретшде металл юретш болса, онда оларды — непздж
деп, ал бейметалл болса, онда — кышкылдык деп жжтейда.
Н еш здщ курамы на эл е к тр т е р к б ел ж ретш де аниондар —
гидроксид-ион жене электрон белж ретшде металл катиондары
(NH4OH баскасы) шреда. Непздердщ электртерк белкш гидроксидтж
топтар деп те атайды.
Кышкылдардыц курамына бинарлы косылыстардагы сиякты
электрон белж ретшде сутек катиондары жене электртерк белж
ретшде к ы ш к ы л калдыктары шреда. Егер кынщыл калдыктарыньщ
курамына оттек атомы шрсе, онда мундай кышкылдар оттекпй
цышцылдарга жатады. Егер кыш кыл калдыгында оттек атомы
болмаса, онда оттексгз цьиицылдар деп аталады.
Кышкылдарды атау ушш, непзшен, дестур.да атаулар колданы-
лады. Мысалы, НС1 — туз кышкылы, H2S 04 — кушрт кышкылы.
20
BipaK кез келген курдеш заттьщ халыкаралык атаулар ж уйеа
бойынша ез атауы бар. Меселен, НС1 — сутек хлорида, H2S 0 4 — сутек
сульфаты немесе дисутек сульфаты. Бул атаулар олардьщ бинарлы
косылыстарга жататынын бьлдареда.
Оксидтердщ арасында кьшщылдьщ та, непздак те касиет корсететш
екщайлы (амфотерлО оксидтер кездеседа.
Оларга мырыш оксида ZnO жене алюминий оксида А120 3 жатады,
ейткеш олар кышкылдармен де, непздермен де ерекеттеседа:
ZnO + 2H N 03 = Zn(N 03)2 + Н20
мырыш
нитраты

А120 3 + 3H2S 0 4 = A12(S 0 4)3 + 3H20


алюминий
сульфаты

ZnO + 2КОН = K 2Zn02 + Н20


балкыма калий
цинкаты

А120 3 + 6NaOH = 2Na3A103 + 3H20


балкыма натрий
алюминаты

Ешдайлык касиетта кейб1р гидроксидтер де керсетедк Оларга


екщайлы оксидтерден тузшетш гидроксидтер жатады. Мысалы:
Zn(OH)2 + 2H N 03 = Zn(N 03)2 + 2Н20
2А1(ОН)3 + 3H2S 0 4= A12(S 04)3+ 6Н20
Zn(OH)2 + 2КОН = K 2Zn02 + 2H20
Al(OH)3 + 3NaOH = Na3A103 + 3H20
Оттекта кышкылдарды, жалпы алганда, гидроксидтер деп те
атайды, ce6e6i олардьщ курамын непздер сиякты формулалармен
орнектеуге болады:
HgBOg --- бор КЫШКЫЛЫ
В(ОН)3 — бор гидроксида
H2S 0 4 — куш рт кышкылы
S 0 2(0H )2 — сульфурил гидроксида (SOi|+ — сульфурил)
Екщайлы гидроксидтерд1 непздерге де, кышкылдарга да жат-
кызуга болады. Сонда
А1(ОН)3 Н3А103
алюминий гидроксида алюминий кыш кылы

Туздар — непз бен кышкыл орекеттескенде тузшетгн ешмдер.


Сондыктан оларды он зарядталган катиондар мен Tepic зарядталган
аниондардан туратын бинарлы косылыстар туршде карастыруга болады.
21
Кышкыл мен нейз толыктай бейтараптанбаган жагдайда соган
сэйкес кышкылдык немесе нейздак туздар тузшеда. Мысалы:
NaOH + H2S 0 4= NaHS04 + Н20
натрий
гидросульфаты

Ва(ОН)2 + НС1 = BaOHCl + Н20


барий
гидроксохлоридд
I
Оксидтер, нейздер, кышкылдар жене туздарды жуйелж ха лык-
аралык атау бойынша атаганда, олардыц бинарлы косылыстарга
жататьшы байкалады. Накты айтсак, бинарлы косылыстарды шартты
турде катиондар мен аниондардан туратын курдел1 заттар ретшде
карастырады. Сондыктан кез келген затты атаганда мынадай жалпы
ережеш колданады: “Курдел1 заттьщ атауы ш сепййндей катион-
ныц жене атау сеп й й н д ей анионныц латын й л ш д ей атауыньщ
туб1рше ида, -аты жалгауларын косу аркылы тузшеда” .
Оксидтер, нейздер, кышкылдар жене туздардыц бинарлы косы-
лыстар ретшде атауларыныц курастырылуыныц жалпы ережеле-
р1мен танысу ушш мынадай мысалдарды карастырайык:
СаО — кальций оксид1 S03 — к у м р т (VI) оксида
Са(ОН)2 — кальций гидроксида Ва(ОН)3— барий гидроксид!
Н3Р 0 4— сутек фосфаты (V), НСЮ4 — сутек хлораты (VII),
фосфор кышкылы хлор КЫШКЫЛЫ
Саз(Р 04)2 — кальций фосфаты СаНР04 — кальций гидрофосфаты
(NH4)2S 0 4 — аммоний сульфаты A10H S04 — алюминий гидрок-
сосульфаты

Туздардын курамы курделенген кезде, ягни олар кышкылдык


немесе непзддк формата айналганда, олардыц атаулары да курделенедд.
Сендер мундай туздардыц атауларьшыц алдына гидро- жене гидроксо-
журнактары косылып аталатынын бшесщдер.
Курдел16ip Trarri бейорганикалык косылыстардыц кластары ара-
сында генетикалыц байланыс бар.
Курдел1 заттар ез кезепнде жай заттардан — металдар мен бей-
металдардан тузшетйп бершген сызбанускадан анык кершедц:

Р 20 5 н 3Р 0 4

Са3(Р 04)2

Са-> СаО -> Са(ОН)2


Бос кушндеп кызыл фосфор жанганда фосфор (V) оксида тузшеда,
ол сумей ерекеттескенде фосфор кышкылына айналады. Металл
22
кальций тотыкканда оныц оксид1 тузшеда, ол сумей врекеттесш,
кальций гидроксидане (сендаршген вкке) айналады. Фосфор кьппкылы
кальций гидроксидамен ерекеттескенде, орта туз — кальций фосфаты
тузшеда. Ол еш оксидтщ — фосфор (V) оксида мен кальций оксиданщ
коспасын кыздырганда да тузшеда.
Генетикалык байланыс тек кана жай жене курдел1 бейорга-
никалык косылыстардыц арасындагы езара байланысты керсетпейда,
сонымен катар олардыц химияльщ касиеттершщ элемент турше жене
сол заттыц тобына (катион немесе анион) твуел дш тн керсетеда.
Б ейорганикалы к косы л ы старды ц 4 класы — оксидтер,
непздер, кышкылдар жене туздар электроц жене электртерю
белштерден немесе шартты турде катиондар мен аниондардан
турады. Бейорганикалык косылыстардыц ж у й е л т атаулары
оларды бинарлы косылыстар туршде карастырганда шыгады.
Металдар немесе бейметалдар, оксидтер, непздер немесе кыш ­
кылдар, туздар арасында генетикалык байланыс бар.

Сурактар, жаттыгулар жене есептер

• 1. Оксидтер, нейздер, кышкылдар жене туздар деген не? Аныктамасын


айтып, мысалдар келйрщдер.
• 2. Оксидтер, ней здер, кышкылдар жене туздарды курамы ж ене суда
epiriniTiri бойынша калай ажыратады?
(Алдьщгы сыныптагы материалдарды еетерще тумрщдер.)
• 3. Бейорганикалык косылыстардын белйл1 класка жататынын сипаттайтын
нейзй белштердац формуласын жазыцдар жене атандар.
• 4. Екщайлы оксидтер мен гидроксидтердщ химиялык касиеттерше не ортак?
Сейкес реакциялардьщ тецдеулерш жазып туйщйрщдер.
• 5. Дышкылдык-нейздак ерекеттесудщ жартылай бейтараптануы кандай туз­
дардыц тузшуше екелед1? Кышкылдык жене нег1здж туздардыц тузшу
реакцияларыныц тецдеулерш жазып туйщцрщдер.
• 6 . Оксидтер, нег1здер, кышкылдар мен туздарды бинарлы косылыстар
туршде карастырганда, атауларында кандай уксастыктар мен айырмашы-
лыктар бар? Жауаптарыцды накты мысалдармен делелдецдер.
▲ 7. Бейорганикалык косылыстар арасындагы генетикалык байланыс легенда
калай тусшесщдер? Калий жене азот элементтергнен басталатын заттардьщ
арасындагы генетикалык байланыстыц сызбанускасын курыцдар.
▲ 8. Р жене Са элементтершен басталатын заттардын арасындагы езара байла­
нысты керсететш сызбануска бойынша (ол метшде келт1р1лген), сейкес
реакция тецдеулерш Жазыцдар.
■ 9. Мынадай айналымдарды жузеге асыруга болатын реакция тецдеулерш
жазыцдар:
а) С -» СО -> С02 MgC03-> С02 К2СОэ КНСОэ
е) Fe ->FeO -> Fe20 3—> FeCl3-» Fe(OH)3—> Fe2(S04)3—» FeCl3
■ 10.Мынадай айналымдардагы: CaC03-»C a 0 -»C a (0 H )2->Ca(HC03)2->C aS04
бастапкы ектаста кальций карбонаты 8 0 % -й кураса, ал соцгы еш м

23
кальций сульфатыныц шыгымы теориялык мумкшдиспен салыстырганда
72%-Ti курайды. Сонда 1 т вктастан канша килограмм кальций суль-
фатын алуга болады?

§ 1.6. ЦЫПЩЫЛДАР МЕН НЕГ13ДЕРДЩ ИОНДЬЩ ТЕОРИЯСЫ

1887 ж. белгин швед галымы С. Аррениус усынган электролиттш


диссоциациялану теориясы кышкылдар, непздер жене туздардыц
табигатын жана тургыдан зерттеуге мумкшдш бердь >
Аррениустыц теориясы кышкылдарды судагы ертщ цсш де сутек
иондарын тузетш электролит ретшде, ал нег1здерд1 гидроксид-
иондарын тузетш электролит ретшде аныктайды. Мысалы:

кышкыл НС1 Н+ + С1~


Heria NaOH Na+ + ОН
Кептеген непздер суда нашар еридь BipaK олар балкытканда ион-
дарга ыдырайды да электр тогын отгазедц, сол себепта электролиттерге
жатады. Мысалы:
балкыма

Си(ОН)2 Cu2+ + 20Н

Сусыз куш рт кыш кылы суда ершенде кеп мелшерде жылу


белшед1 де оксоний жене сульфат иондары тузшедк

H2S 0 4 + 2НаО = 2Н30 + + SOf-

Сонымен, электролиттш диссоциациялану деп электр тогын


вттзу цаб1лет\ бар иондарга ыдырайтын электролит тузыу
процеан айтады.
Туздар мен непздер судагы ертндалершде су молекуласыньщ
есершен гидраттанган иондарга айналады. Сондыктан ас тузыныц
судары ертндкянщ электролиттш диссоциациясы мынадай тецдеумен
ернектеледо
<Н20)
NaCl ”
Na+гидрат. + СГгидрат.

немесе кыскартылган турде

NaCl Na" + Cl'


Мунда Na", СГ — гидраттанган иондар.
BipaK кышкылдардыц ерйщщлершде Н+протон тек Н30 +оксоний
ионы туршде болатынын еркашанда есте сактау керек. Баскаша
айтканда, судагы ертндьпершде барлык катиондар мен аниондар
гидраттанган куйде болады.

24
С. Аррениус электролиттш диссоциялану теориясы непзшде кыш­
кылдар мен непздердщ табигатын, ерекеттесу ерекшелштерш си-
паттайтын иондык теорияны усынган. Аррениустьщ иондык теориясы
бойынша цышцылдар — ертндалерде катион ретшде тек оксоний
ионын н3о‘, ал негЬздер — анион ретшде тек кана гидроксид ионын
ОН” тузетш курдел1 заттар. Таза судыц электролиттш диссоциа-
циялануы кезшде оксоний жене гидроксид иондары тузшу1 мумган:
н+
I I
н 2о + н 2о = н 3о + + ОН"

Демек, су кышкылдык та, нейздш те касиет корсете алады. Мун-


дай заттар егадайлы косылыстарга жатады.
Иондык теория тургысынан кынщылдык-непздш ерекеттесуд1
терендетш карастырайык. Мысал ретшде, купил кышкыл мен куш и
непз арасындагы реакцияны алайык:
Н3ОС1 + КОН = КС1 + 2Н20
Бул реакцияныц кыскартылган иондык тецдеук
н з0 + + ОН” = 2НаО
Кыш кылдык к а си етй оксоний ионы Н30 + н еп здш к аси етй
гидроксид ионымен ОН” бейтараптанып, су молекуласынын тузшуше
экеледк Будан кьшщылдьш касиет — тек кана оксоний ионына, непздш
касиет — тек кана гидроксид ионына тон екенднл кершш тур. Бул
иондар озара байланысып туздар тузедк Мысалы:
Ва(ОН)2 + H2S 0 4 = BaS04l + 2Н20
Иондык турде
Ва2+ + 2 0Н ” + 2Н + SO2” = BaS04l + 2Н20
Бул алмасу реакциясыныц монш тусшу ушш заттардыц ерекет-
Tecyi era процеспен журетшш этап еткен жон:
1) кышкылдык-непздш ерекеттесу:
20Н + 2Н+ = 2Н20
2) катионныц анионмен байланысуы:
Ва2+ + SO f” = BaSO.I
Bipmrai процесте бейтараптану реакциясыныц нетижесшде елс1з
электролит су молекуласы тузшед1. Екшш1 процесте карама-карсы
зарядталган иондардыц байланысуы нетижесшде суда ер1мейтш
туздыц тунбасы тузшедк
Осылайша иондык теория тургысынан Караганда, кышкылдар
дегешм1з — бул судагы оксоний иондары, ал непздер болса, гидроксид

25
иондары. Кышкылдардыц судагы ер1тшддлер1 ушш ортак касиеттер:
кышкыл дем, индикаторлар тусше ecepi, металдармен арекеттесуге
к а б ш е т т т аксоний ионына байланысты туындайды. Непздердщ
судагы ерЫндшерше ортак касиеттер де осыган уксас: кышкыл-
дармен эрекеттесу кабшета, индикаторлардыц тусш езгерту1 жене
сабындану гидроксид-иондарыньщ катысуьшан болады. Олай болса,
С. Аррениустын иондык теориясы тек кана аквохимияда колданы-
латын, кышкылдар мен непздердщ катысуында ететш реакцияларды
карастыратын шектеул1 теория болып табылады. 1
Кышкылдар мен непздердщ кушш ертндддей Н+(Н30 +) жене ОН'
иондарынын концентрациясы бойынш а аныктайды. Н 30 +,0 Н
иондарыньщ концентрацияларыньщ машмен кышкылдар жене
непздердщ сандык кушш сипаттау ушш мынадай шамалар: диссоциа-
циялану тррацтысы, сутекттк кврсеттш pH, т.б. енпзшген.
Иондык теорияныц колданылуы шектеул1 екенше газтектес зат-
тар — аммиак пен хлорсутектщ ерекеттесу реакциясын мысалга ала
отырып, кез жетшзуге болады:
NH з (г) + НС1 (г) = NH4 С1 (к)
.
Бул реакция сусыз ортада журетшдштен, Н30 +ионы мен ОН' ионы
тузшмейда. Сондыктан аммиактыц нейздш, ал хлорсутектщ кыш-
кылдык табигаты болса да, олардьщ ерекеттесулерщ иондык теория
тургысынан карастыруга болмайды.
Электролиттш диссоциациялану теориясы нейзшде пайда
болтан кышкылдык-непздш эрекеттесудщ иондык теориясы
суды ортада кышкыл ретшде оксоний ионын Н30 +, нейз ретшде
гидроксид ионын ОН~ карастырады. Олардьщ озара бейтарап-
тануы нэтижесшде алйз электролит — су тузшедь Туздардьщ
тузшу1 ертндщ е аниондар мен катиондар озара байланысып,
ер1мейтш куйте ауысуына тэуелдь

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. Иондык теория кезкарасы тургысынан кыш кылдар мен нейздерге
аныктама берщдер. Мысалдар келпрщдер.
• 2. С. Аррениус усынган электролиттш диссоциациянын иондык теориясыньщ
кандай кемншпктер1 бар? Бул теория epi карай калай дамыды?
• 3. Иондык теория тургысынан кышкылдар мен непздер деген не? Оларга кан­
дай касиеттер тен?
• 4. Иондык теория нейзш е свйкес мысалдар алып, кы ш кылдык-непздш
эрекеттесудщ менш туетщцрщдер.
▲ 5. Мынадай бейтараптану реакцияларынын молекулалык, толык жене кыс-
картылган иондык тендеулерш курындар. вш мдер калай тузкпетшш
тусшдарщдер:
а) Са(ОН)2 + НС1 -»
в) Fe(OH)2 + H2S 04->
б) Cu(OH)2 + H2S 04 -г

26
• 6 . Иондык теория кезкарасы тургысынан е р т ш н — судыц релш сипаттандар.
• 7. Сусыз орта уннн нелжтен иондык теорияны колдануга болмайтынын накты
мысалдармен тусшдарщдер.
А 8. Реакциялардын сызбанускасын аяктап, иондык турде тендеулерш жазын-
дар. Туздардыц epiriniTiri кестесшщ кемеймен, нелйстен бул реакциялар
тек 6ip багытта журетшш тусшдарщдер:
a) Na2C03 + Са(ОН)2 ->
в) Pb(N03)2 + H2S04 ->
■ 9. Балкаш келшде Na+, Са2+, Mg2+, С1“, Br~, SO^ , С03 , НС03 иондары бар
екендит аныкталган. Келде кандай заттар бар, олардьщ кайсысы кел тубше
шегед1?

* § 1.7. КЫ Ш КЫ Л Д АР МЕН НЕГ13ДЕРГЕ ДЕГЕН Ж А Ц А К03КА Р А С ТА Р .


СОЛЬВОЖУЙЕЛЕР ТЕОРИЯСЫ

Алдьщгы параграфтан, сендер С. Аррениус усынган кышкылдар мен непз­


дердщ модел1 тек кана сулы жуйе ymiH колданылатынын бтд1цдер. Кейннен
иондык теория туанд1ре алмаган бейсупы ортада байкалатын кубылыстардын,
ce6e6i TyciHflipinfli. Сонымен катар сулы жене бейсулы орталарда етелн процес-
тердщ арасында кеп уксастык бар екей аныкталган. Муны 6ipiHiui рет америкалык
галым Франклин байкаган. 1915 ж . ол булндей аквохимия устанымдарыньщ
уксастыгына непзделген цосылыстардыц сольвожуйелер теориясын усынды. Егер
аквохимия судьщ диссоциациясын зерттегенде пайда болган иондык теория
непзмде калыптасса, онда дел осылай сусыз суйык аммиактьщ диссоциациясын
зерттеп, аммонохимияныц (аммиак химиясыныц) непз 1н де жасауга болады:

2Н20 Н30 * + ОН'

2NH3 NH+ + NH-

Кептеген бейорганикалык заттар суйык аммиакта (-33°С-та суйылады) ерид1


жене бул косылыстардьщ ертндтер1 электр тогын етюзед1, ягни диссоциа-
цияланады. Суйык аммиак ертнщанде етелн процестер сулы ортадагы байкалатын
кубылыстармен уксас екен аныкталган. Тек кана аммонохимиядагы кышкылдар
мен непздердщ табигатын ашып алу керек.
Егер сулы ортада оксоний ионы Н30 * кышкыл, гидроксид ионы ОН- непз
болса, онда аммиак ертнд1анде курамында аммоний ионы NH* бар косылыс
Кышкыл, ал курамында амид ионы NH' бар косылыс непз болады. Жалпы турде
кез келген ерпюштщ катионы — лионий, ал анионы — лиат (мысалы, сульфат,
карбонат) деп аталады. Сондыктан кез келген ортада тузйепн лионий ионын —
кышкыл, ал лиат ионын — непз деп есептейдь
Аммонохимияда аммоний туздары (NH4CI, NH4N 0 3, (NH4)2S 0 4 жене т.б.)
кышкылдар класын, ал металдардьщ амидтер1 (KNH2, Ba(NH2)2, Zn(NH2)2 жене
т.б. непздер класын тузедь Аммоний туздарыньщ кышкыл амидтер1мен бей-
тараптану реакциясыньщ молекулалык тецдеу1 нетижеанде жаца туз жене
ерпюш молекуласы тузтедк
NH4CI + KNH2 = KCI + 2NH3

27
Текдеуд1 иондык турде жазсак, лионий жене лиат иондары езара байла-
нысып, алоз электролит тузетУн керем1з:
NH; + NH- = 2NH3
Салыстырсак,:
Н30 + + ОН- = 2Н20
Осыдан аммонохимия мен аквохимияда ететЫ процестердщ нел1ктен
уксастык,тары кеп екеы TyciHiKTi. Бутан суйык аммиак пен сулы ортада журепн
epTypni реакцияларды карастырып квз жетюзуге болады. Мысалы, ерили тузга
сшлмен веер еткенде судагы ертндщ е ер1мейлн гидроксидлц тузту реакциясы:

CuS04 + 2КОН = Cu(OH)2l + K2S04


Тура осылай суйык, аммиакта ер1мейлн гидроксидке ук,сас непз аммоно-
оксидл алуга болады. Мысалы:

Zn(N03)2 + 2KNH2 = Zn(NH2)2i + 2KN03


(суйык; аммиакта тек кана К, Rb, Cs амид те pi ерид|).
Сулы ертндщ е журелн мынадай реакцияны карастырайык:
Mg + 2NH4CI = MgCI2 +2NH3 + Н2Т
Bip Караганда бул реакциянын, мвы TyciHiKci3 сиякты кер1нед1, ейткен1 6i3
металл тузбен ерекеттескенде жаца металл жене жаца туз тузшетУн бтем1з.
Алайда бул реакция аммонохимия зацына свйкес аммоний хлорид! артык
мелшерде алынган жагдаида ж уредк Нак,тырак, айтсак,, еымдер релнде epiTKim
молекуласы, сутек жене магний тузы тузтедс Салыстыру ymiH аквохимия зацы
бойынша журелн тура осындай реакцияны еам1зге туарейм:

Мд + 2Н3ОС1 = МдС12 + 2Н20 + Н2Т


тузКЫ
Ш^Ы
ЛЫ
Мунда да сондай енмдер: epiTKim молекуласы, сутек жене туз тузите дк
Д е м е к, аквохимияга уксас металл магнийдщ аммоно кышкылмен (NH4CI)
epeKerrecyi, TinTi судын, катысуында да аммонохимия зацдары бойынша eTin
туз, epiTKim молекуласы, сутек беледк
Осылайша сольвожуйелер теориясыныц TyciHiKTeMeci бойынша кышкылдык-
непздк ерекеттесулер кезмде memymi penfli e p iT K im атк,арады. Бул тужырым-
дауды делелдеу ymiH 6ip Караганда ешкандай кисынга багынбайтын мысалды
карастырайык- EpiTKim релнде, арнайы автоклавта балкытылган суйык калий
хлорид! KCI алынган. Егер онда КОН-ты epiTce, онда ол epiTKim катионымен
б!рдей лионий ионын (К ) тузед1, сондыктан оны кышкылга жаткызады. Ал
калий хлоридмде газтектес HCI-ды ерЬкенде epiTKim анионмен б!рдей анион-
лиат ионы (СГ) тузтед1, сондыктан HCI непзге жатады. Калий гидроксид!
(кышкыл) мен хлорсутектщ (непз) ерекеттесу! нетижеанде суйык калий хлорид
е р тц ^а н д е туз — Н20 жене epiTKim молекуласы KCI тузтедк
(KCI)
КОН + HCI = н 20 + KCI
кышцыл непз туз ерггкки
Иондык теорияга тен шектеу, сольвожуйелер теориясында да байкалады.
Мунда да кез келген epiTKim езУ ц табигатына Teyenci3 абсолютл бейтарап жене
абсолютл екщаилы зат болып табылады.
28
А кво хи м и ян ы ц и о н д ы к те о р и я сы н д а гы си якты Б .Ф ра нкл и ннщ
сольвожуйелер теориясында да осы ортада ететж процестердщ менш
б е р т г е н epiTKim диссоциацияланган ке зд е т у з т е н н катион-лионий
цыш кы л р е л ж , ал анион-лиат н епз р е л ж аткаратынын е скер е оты ры п,
TyciHflipyre болады.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. Аквохимия мен аммонохимиянын арасында кандай уксастыктар мен
айырмашылыктар бар?
• 2. Су мен аммиактын диссоциациялану тендеуш жазып, лионий жене лиат
иондарын белш керсетщдер.
• 3. Сольвожуйелер теориясы тургысынан кышкыл мен нейзге аныктама
берщдер жене мынадай заттардын диссоциациялану тецдеулерш жазыцдар:
H2S, HN03, BF3, SnCl4, S 02.
• 4. Аммонокышкылдыа аммононепзбен ерекеттесуше мысалдар келпрщдер.
Бул реакциялардын тецдеулерш курындар.
▲ 5. Аммонокышкылдын тузбен ерекеттесуш е мысалдар келтарщдер. Бул
реакциянын толык жене кыскартылган иондык тецдеулерш жазыцдар.
• 6 . Магнийдш туз кыш кылымен ж ене магнийдщ аммоний хлоридхмен
реакциялары арасында кандай уксасты ктар бар?
▲ 7. Аммононепздщ тузбен реакциясыньщ тецдеуш курьш, мысалдар келтарщдер.
• 8. Сольвожуйелер теориясындагы ершкшггщ рел1 туралы айтыцдар.
■ 9. EpiTKini ретш де сусы з азот кыш кылын карастырып, азот кыш кылыныц
химиясын дамытуга тырысыцдар.
■ 10. Мынадай заттар: K2S 0 4, NaN03, KF, K 2S 0 3 кандай ериыш терде непздак
касиет керсету1 мумкш?

* § 1.8. ПРОТОНДЫК ТЕОРИЯ


Кышкылдык-непзд1к врекеттесулер туралы жаца тусмк 1923 ж . Дания галымы
И. Бренстед усынган протондык теория непзЫде лайда болды. Мунда баска
белшектермен салыстырганда шамасы мыцдаган есе аз ерекше белшек протонга
басты рел бертген. Протон ете белсенд!, еиткен! оныц сыртцы электрондык
кауызы ж о к жене баска атомдармен, иондармен, молекулалармен косылуга
Ka6merri.
Протондык, теорияга сайке с протон беруге кабшетп бвпшектердi (м оле­
кула нем есе ион) — кышкыл, ал протонды косып алатын каб/лег/ бар
бвпшектерд'! — непз д ел атайды.
Протондык теория тургысынан протопит™ алмасу реакциясына жататын
газтектес аммиак пен хлорсутекпц эрекеттесут карастырайык:

Н+ Н+

I I I I
NH3 + HCI NH; ++ Cl-
Бул протолигпк реакция тецдеунен оныц басты ерекшелИ — бастапкы кышкьт
мен непзден жаца кышкыл мен непзд1ц тузту1 болып табылатынын керуге болады.
Шындыгында, хлорсутек ез1нен протонды белед1, ягни кышкыл, ал аммиак оны
ез1не косып алады да непз болады. Кер1анше аммоний хлорид1 айырылганда
аммоний ионы протонды 6epin кышкыл, ал хлорид-ионы протонды ез1не косып
алып непз болады.
29
Протолиттк реакцияны жалпы турде мынадай сызбануск,амен бередл

НА + В ВН+ + А'
I нышныл II непз II нышныл I нег1з
Бастапны нышныл НА (I нышныл) В (II нег1з) непзбен ерекеттеап, нетижескде
жаца нышныл ВН+ (II нышныл) тузшедн I к,ышк,ылдан алынган жаца непз А ' I непз
деп аталады. Бул бастапны к,ышк,ылдан (I) жене нег1зден (II) ернашанда жана
шктес нышныл (II) жене непз (I) алынатынымен тускд1ршедн Сонымен А ' ионы
нышныл, НА шктес непз, ал ВН+ ионы В нег1зге шктес нышныл. 1лктес ныш-
ньшдын-непздк жупта ернашан кушл непзге елс1з нышныл сейкес келед1. &зд1н,
мысалымызда:
NH3 + Н+ NH*
I непз I нышныл
(куш л) (элаз)

кер1анше кушл нышнылга елс1з непз сейкес келед1:

на н++ сг
I нышныл I непз
(куш л) (елаз)
Осыдан-ан аммиактыц хлорсутекпен бейтараптану реакциясы непзкен тура
багытта ж уретУ анын керУп тур, ейткен1 бул кезде тузшген енмдер елаз нышныл
жене елаз непз бопып табылады.
Протолиттк реакцияга тагы 6ip мысал — хлорсутектк, суда ергенде нышнылга
айналуы:

Н* 1-Г

I 1 I 1
на + нго ?± н,о' + а-
I нышныл II непз II нышныл I непз

Ызге 6enrmi Аррениус—Каблуков тусУ п бойынша хлорсутеклц судагы


ертн д кУ н , кушл иышнылдын насиел бар, ce6e6i ол кеп мелшерде оксоний
иондарын Н30 * тузедн Сонымен натар Бренстедтк протондын теориясы бойынша
да сусыз хлорсутек нышныл болып саналады, ce6e6i, ол езкен протонды узуге
набшетл. Баснаша айтнанда, жогарыда келлршген протолиттк реанцияныц тепе-
тецдюн сантау осы ею нышнылдын, насиеттерке теуелд1, ce6e6i оган натысатын
ею нег1з де Н20 жене С Г— елс1з.
1.3-кестеде кейб1р кен таралган шктес нышнылдын-непздк жуптар бершген.
Судагы нышнылдын насиел кеб1рек гидраттанган протонда, ягни оксоний
ионында НэО+ керкедн Сумей салыстырганда протонды жецш беретк кез келген
зат судагы ертндюнде де протонды жогалтып, оксоний ионына Н3СУ айналады.
Сондынтан НСЮ4 сиянты кушт1 нышнылдар суда оксоний Н30 + жене СЮ~
иондарын туз1п, толын диссоциацияланады.
П р о тол и ттк теория бойынша нышнылдар мен н е п зд е р ге бейтарап
молекулалар жене иондар жатады. Сондынтан оларды бейтарап, катионды жене
анионды цышцылдар мен непздер деп беледн
Кейб1р ериюштер, мысалы, су, аммиак, этил спирл ездер1н екщайлы
носылыстар туркде керсетед1, ейткен1 олардын, ездерУц протондарын белш

30
1.3-кесте
In iw e c кы ш кы лды к-не пздш ж уптарды ц салыстырмалы куштер1

Кы ш ^ы лды к Н епздж кушУн,


Кы ш кы лдар Н е п зд е р
кушУн, артуы артуы

куш л Н* немесе Н30 * ж ене C l', CIO ;, HSO;, NO; ете елаз
HCI, н с ю 4, h 2so 4,
H N 0 3 — суд а то л ы к
диссоциацияланады
(100%-ке дейн)

орташа H jS 0 3, h s o -, Н20 , HSO;, SO2', ете елаз


H3P 0 4, HF, HNO, Н2РО;, Р , NO ;

ел аз с н 3с о о н , н 2с о 3, СН3С О О -, Н С О ;, HS-, елаз


H2S, H S O ;, Н2Р О ;, SO2', НРО2-, NH3
NH-

ете елаз нсо-, н р о 2-, н2о с о 2-, р о 43- орташа

м улдем елаз HS-, он-, Н2 ОН-, S2-, О 2-, Н- - суда кушт1


толык протонданады

ж16еру жене езгелерд1ц протондарын косып алу «.acnenepi бар. Барлык,


гидроаниондар к,ышк,ылдык, та, непздж те касиеттер керсету1 мумюн. Сондынтан
протолиттж теория бойынша кы ш кы лды к ж ене непзд ж к,асиеттер1 бар
белшектердц саны курт артады.
Сандык, багалау, ягни диссоциациялану турацтысы, тепе-тецд'н< турацтысы,
сутеклк кврсетюш жене т.б. мацызды параметрлерд1 есептеу Бренстед теориясы
непз1нде усынылтан математикалык; тендеулермен жузеге асырылады. Протондык
теория K,a3ipri кезде кен, таралган теориялар цатарына жатады. Ол протолиттк
ерекеттесуда б1рыцтай жуйе тур1нде «.арастырады.

Typi Кышкыл Heri3

Бейтарап НСЮ 4 NH3


Катионды н3о \ nh; [A i(O H )2r
Анионды HSO;, НРО2 Cl , О Н-, HSO;, НРО2-

Бренстед усынган протондык теория протонный катысуымен


журетш протолигпк реанцияларда еркашан жаца кышкыл жене
непз тузшетшш керсетедг Кышкыл жене непз шжтес жуп тузедк
Протондык теорияга сейкес кышкылдар мен непздер бейтарап,
катионды жене анионды деп белшедк

31
Сурактар мен жаттыгулар
• 1. Кышкылдьщ-нейздак ерекеттесуд1 зерттейтш Бренстед теориясы нелжтен
протондык деп аталады?
• 2. Бренстед теориясы бойынша кышкыл мен непзге аныктама берщдер. Мысал-
дар келтарщдер.
• 3. Протолиттш реакцияга мысалдар келтарш, олардагы Ш ктес жуптарды
аныктацдар.
• 4. Суда ершенде тузыетш протолиттер негазтнде курамында сутек бар кыш-
кылдардын табигатын тусшдгрщдер.
▲ 5. Протолиттис теорияга сейкес мынадай белшектерда кунп бойынша кандай
топтарга беледп H2S 04, HF, NH4, Н20 , ОН , СО ,-, NOj ?
▲ 6 . Мынадай белшектерд1 табигатына сейкес бейтарап, катионды жене
анионды деп белщдер: HCN, N2H4, H3S+, (CuOH)+, НС03, Br“, NO3. Жауапты
кесте туршде жазывдар.
• 7. Аммиак пен этил спиртпйн еюдайлыгын делелдейтш реакция тецдеулерш
курыцдар.
■ 8. Мынадай протолиттш реакциялардыц тецдеулерш аяктацдар:
a) NH3 + НС104 <2
е) NH4+ + Н20 £
б )Н 30 + + 0 Н ^
b) HS0 4- + 0 H- £

* § 1.9. КЫШКЫЛДАР МЕН НЕГ13ДЕРД1Н КАСИЕТТЕР1НЕ


ЕР1ТК1ШТЕРД1Ц 0CEPI

Бренстед теориясына суйенН, кейб1р к,ызык,ты деректерд1 туанд1руге болады.


Мысалы, хлорсутекпц молекуласы ете 6epiK, кэд1мп жагдайда жене суйылган
куйде электр тогын етюзбейд1, ce6e6i иондарга ыдырамайды. BipaK, суда ергенде
ол ез1нен протон белед1, ал ол б1рден су молекуласымен гидраттанады.
Протонный, гидраттану энергиясы 1130 кД ж /м оль.

Н+ + Н.О
2
= Н3 О* АН ° гидраттану = -1130 кД^ ж /м оль.

Хлор ионы да аздаган мелшерде энергия белН гидраттанады:

СГ + Н2О =СГ ■ п Н2 О А Н 0гидраттану — -322 кД


11
ж /м оль.

Бул энергиялардын, цосындысы хлорсутек молекуласын иондарга ыдыратуга


Кажет энергия мелшермен артык,:

. HCI Н+ + CI- АН0 = 1377 кД ж /м оль.

Демек, хлорсутекпц ep6ip молн суда ергткецце 1377+(—1130—322)=—75 кДж/моль


жылу белнед1, ол ертндн эжептэу1р жылытады:

HCI + (л +1) Н20 НэО+ + СГ ■ п Н20 АН0режция = -75 кД ж /м оль.

Будан ерген заттын, цасиеине ерпюш, ягни су айтарлыцтай эсер ететУ кер1не-
fli. Бул Аррениустыц иондык, теориясында инертп орта сиякды судыц есерУн,
ecKepinMeyi цате болганына тагы да б1здщ кез1м1зд1 жетюзедс

32
Жогарыда айтылгандай, протонды ж е ц т берет1н жене толыгымен иондарга
ыдырайтын к,ышк,ылдар — кушп к,ышк,ылдар, ал протонды к,иын берепндер —
enci3 к,ышк,ылдар болып табылады. Мынадай сурак туындайды: цышк,ыл молекула-
сынан протонды уз1п алуга каж ет энергия цайдан алынады? Бул ж ерде енд1
ергггашпц табигаты басты рел атцарады. Судыц курылымы бурышты, сондыцтан
ол диполь, электрон бултыныц ыгысуынан оныц молекуласыныц оттекн белИ
T epic зарядталган, сутек атомдары орналасцан 6eniri — оц зарядталган.
Эксперимент™ жолмен табылган заряд мен1 су молекуласыныц куры-
лысыныц сызбанусцасында келпртген:

О0,6"

Н0,3+ Н°'3+

Судыц дипольдж молекуласын шартты турде былай белплейдс

Су дипол1н1ц есер1нен к,ышк,ыл молекуласынан бел1нетн "жалацаш" протон


Н* су молекуласына цосылады, бул кезде энергияныц efleyip Menmepi бел1недк

Н+ + Н20 Н+ • Н20 (Н30 +) А = -690 кД ж /м оль,

Н* + 2Н20 ^ Н+ • 2Н20 АН° = -920 кД ж /м оль,


Н+ + ЗН20 Н+ • ЗН20 АН° = -1000 кДж /моль.

Бурын цышцып молекуласынан протонды y3in алуга жумсалган энергияныц


шыгыны гидраттану энергиясыныц есеб1нен толыцтырылатыны айтылды. Кез
келген epiTKim молекуласы epireH заттыц протонын цосып алганда бел1непн
энергияны протонтартцыштык; деп айтады жене П ергнмен белплейд1 (1.4-кесте).

1.4.-кесте

Кейб1р молекулалар мен иондардыц протонтарткыштык мендер|

М о л е ку л а П, к Д ж /м о л ь Ион Л, к Д ж /м о л ь

сн, 526 no - 1750

NH3 880 он- 1602

н2о 690 F- 1518

HF 572 с н 3с о о - 1464

SiH4 610 hs- 1435

РН3 778 а- 1360

H 2S 510 NO" 1350

HCI 590 hso- 1238

33
2—Нурахметов. Химия ЕМ, 10 кл.
Егер кейб1р мацызды ерик 1штерд| протонтартк,ыштык,тын, азаюы бойынша
орналастырса, мынадай катар алынады:

Будан ею ернюшл араластырганда катардын, басына жак,ын орналасканы


непз peniH аткаратыны, ал катардыц соцына жак,ын орналасканы кышкыл болып
табылатыны айк,ын керыед1. Бул катардын, ортасында орналаскан ернюштер
еюдайлы касиет керсетедл Бул тужырымдаманы далелдеу уишн бертген мысал-
дарды дарастырайык,.
Егер сусыз куюрт кышдылын суда ер)тсе, онда протон су молекуласына к,осы-
лады, виткен! онын, протонтарткыштыгы кышдылга Караганда жогары болады:

I
h2so 4 + н2о
1 н3о ++ hso 4
кышкыл непз
Егер сусыз куюрт кышкылын суйык сусыз хлор кышкылымен араластырса,
онда KepiciHme протон куюрт кышкылынын, молекуласына косылады, ейткен1
хлор кышкылына Караганда оныц протонтарткыштыгы артык:

непз кышкыл

Мундай протолиттерге тан ею жакты ерекеттесуд1н, болуын олардын, электр-


етюзпшлп бойынша карастыруга болады. Шынында да, олар жекелей электр
тогын мулдем етюзбейд1, ал 6ip-6ipiMeH араластырганда олардыц, коспасы
электретюзпш болып табылады. Бул олар ерекеттескенде катион мен анионнан
туратын электролиттер тузту1мен туанд1ртедл

Кез келген ерпюш ездИ нен кышкылга да, непзге де жат-


пайды, тек баска затпен ерекеттескенде ол кышкыл немесе непз
бола алады. бйткеж кез келген косылыстык кышкылдык немесе
непздж касиеттер! баска затка катыстыгана бшшедй

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. А ррениустщ иондык теориясы усынгандай суды инерты epiTK ini деп
есептеуге бола ма?
• 2. Нелжтен суйык сусыз куюрт кышкылы электр тогын етмзбейда, ал онъщ
судагы ергпндня етшзеда?
• 3. Нелжтен мынадай протолиттж реакция жузеге асады?
Н1 + Н 20 н 3о ++ г
▲ 4. Протолиттердщ протонтарткыштык катарынан кандай корытынды жасауга
болады?
• 5. Берглген протолиттж реакциялардыц тецдеулертн аяцтандар:
a) NH3 + Н20 б) NH3+ НВг
е) HF + Н20 b) H 2S + HN03 ^

34
■ 6. Кышкыл суда ерггенде оксоний ионыныц тузшуш электролитпк диссоциация
теориясы тургысынан тусвдщнндер.
■ 7. Ордината жене абсцисса осьтерш щ кемеимен б1рнеше заттыц судагы
ертндалершдей протондарыныц гидраттануын бейнелецдер.
• 8. Нелштен кез келген жеке алынган затты кышкыл немесе непз деп атауга
болмайды?

§ 1.10. К Ы Ш К Ы Л Д А Р М ЕН Н ЕП ЗД ЕР Д Щ Ж АЛ ПЫ Л АМ А
ТЕО РИ ЯСЫ
(М . Усанович теориясы)

1939 ж. белгШ кецес химий, КазКСР Былым академиясыньщ


академий Михаил Ильич Усанович кышкылдьщ-нейздж ерекеттесу-
дщ жаца теориясын усынды. Бул теория сендерге белгШ баска
теориялармен салыстырганда кышкылдык-нейздш ерекеттесудщ
табигатын кещнен карастырады. Мунда орекеттесудщ ешмдер1 туздар
болып табылады деп есептейдд. Усанович теориясы бойынша, туз—
цышцылды негЬзбен (немесе neziedi цышцылмен) бейтараптпау
реакциясы нетижеанде тузшген ешм.
Цышцыл — катионды беру ее (мунда протон да tcipedi) немесе
анионды (оныц iiuinde электрон да бар) цосып алуга цаб1летт1
белшектер, ал неги— анионды (электрондар) беруге немесе катионды
(протон) цосып алуга цабыетпй белшектер.
Егер кышкылды — К» нейзда — Н, катионды — К жене анионды —
A ” opirrrepiMeH белгшесе, онда бул аныктамаларды сызбануска тургнде
былай бейнелейдк
К: — К+(Н+) немесе + А ( ё )
Н: — А ( ё ) немесе + К+(Н+)
Будан буры ш ы келйршген аныктамаларга кевдл аударсак, ион-
дык, сольвожуйелер жоне протондык теориялар берген аныктама-
лармен дел келетшш атап етуге болады. Баскаша айтканда, кышкыл
мен нейздщ бурын белгЬп аныктамасы М.И. Усанович теориясында

Михаил Ильич Усанович


( 1894—1981)

Химия гылымдарыныц докторы, нрофессор, КазКСР FA-


ныц академии, Озбекстан КСР жене Казахстан КСР-нщ
гылымга енбек ышрген кайраткерь Дуниежузше белил!
кышкылдар мен нейздер теориясыныц авторы, аты елемге
танымал галым.
Гылыми ецбектер1 ерйшдтлер табигаты саласына ар-
налган. Суды жене бейсулы ерггшдалер (балкытылган туздар
мен металдар да Kipefli) табигатын зерттеу нейзш де
тужырымдалган кышкылдар мен непздер теориясы елем-
дйс гылыми едебиетке “Кышкылдар мен нейздердщ жалпы-
лама теориясы” деген атаумен трген.

35
2*
да сакталады. Сондыктан оньщ теориясын: “ Кышкылдык-нейздш
ерекеттесудац жалпылама теориясы” деп атайды, ал алдыцгыларды
жалпы теорияга багынатын дербес теориялар деп есептейдь
Усанович теориясы бойынша туз тузе журетш кез келген процесс
бейтараптану реакциясына жатады. Кез келген туз катионная К+,
я р н и кышкылдан жене анионнан А", я р н и нейзден турады. ТТТынындя
да, катионныц анионды косып алу кабьлей болгандыктан, ол кыш-
кылдык касиет керсетеда, ал анионнын катионды косып алу кабьлей
болгандыктан, ол нейздш касиет керсетедь
Мысалы, сулы ортада тунба тузш журетш реакцияны алайык:
Са2+ + СО2- = СаС034-
кыпщыл непз туз
немесе еритш косылыстыц диссоциациялану процеск
ВаС12 ?± Ва2+ + 2С1-
туз кышкыл непз

Осыдан катион мен анионнын езара косылуын немесе олардыц


белшуш кышкылдык-нейздш касиеттщ K e p m y i туршде карастыру
керек екеш кершед1.
К ы ш к ы л д ы к -н е п з д ш ер ек еттесудщ ж ал п ы т е о р и я с ы н T y c in a ip y
уш ш н акты м ы сал дар к а р а сты р а й ы к .
Су кушрт кышкылыныц ангидриддмен ерекеттескенде О2- анионын
6epin нейз болса, ал кушрт (VI) оксида анионды езше косып алып
кышкыл болады:
н20 + S03= H2so4
(кук1рт кышкылыныц халыкаралык атауы туздыц атауына увдас — сутек
сульфаты)
Егер судьщ орнына калий оксидш алсак, онда бул жагдайда да
туз, ягни калий сульфаты тузшед!:
K2o + so3= K2so4
непз кынщыл туз

Бул реакция да бейтараптану реакциясына жатады, ейткеш


бастапкы куш й кышкыл S 0 3жене к уш й нейзден К 20 , елйз нейзбен
SO2 " елйз кышкылдан К + туратын туз алынады.
Мундай талкылаулар протондык теорияны тусшдаргенде де колда-
нылды. Демек, Бренстед теориясы бойынша жасалынган корытын-
дылар Усанович теориясы уш ш де дурыс.
Усанович теориясы бойынша туздыц тузш уш де басты орын
ерекеттесуш! белшектерге бершген. Бул белг! бойынша кышкыл-
дык-нейздш ерекеттесуге 6 i 3 r e таныс кептеген процестер жатады.
Мысал уш ш 4 тур л! ерекеттесуд! карастырайык:

1. Zn(OH)2 + 2НС1 = ZnCl2+ 2Н20


2. ZnO + 2НС1 = ZnCl2 + Н20

36

1 1
3. Zn + 2НС1 = ZnCl2 + H2t

I l
4. Zn + Cl2 = ZnCl2

Bipiniiii реакцияньщ кышкылдык-непздш ерекеттесуге жата-


тынын Аррениус теориясы кемеимен делелдеуге болады, ейткеш
оксоний ионы Н30 + (кышкыл) гидроксид ионымен ОН' (непз) бейта -
раптанады. Бул теорияларга суйенш, калган уш реакцияньщ ж уру
механизмш кышкылдык-непздж орекеттесу тургысынан тусшдару
мумкш емес.
Усанович теориясы бойынша барлык 4 реакция кынщылдык-не-
rianiw. эрекеттесуге жатады, ейткеш олардыц барлыгында туз — мы-
рыш хлорида ZnCl2 тузьледа. Олардыц 6ipiHmici — дестурл1 аквокыш-
кылдыц аквонепзбен ерекеттесу1 болып табылады. EKiHmici — туз
кышкылы мен непздак ангидридтщ (непздак оксид) бейтараптануын
сипаттайды. YmiHmi реакцияньщ тендеушен металл — непз екеш ке-
рщеда, ейткеш ол езшщ электрондарын берш, туз кышкылымен бей-
тараптанады. Тертшнп реакцияда да мырыш атомы кышкылмен —
хлор молекуласыныц электрондарын косып алып бейтараптанады,
нетижесшде сол туз — мырыш хлорида тузшедь
Усанович бойынша, жогарыда келтаршген кышкыл мен непздщ
аныктамалары тотыгу мен тотыксыздану реакцияларын кышкылдык-
непздак ерекеттесуге жаткызуга мумкшдш береда, ол кернекй турде
3-, 4-мысалдармен делелденед1. Шындыгында, Усанович теориясы
бойынша мырыштын хлормен тотыгуы кезшде жузеге асатын непзден
кышкылга электрондардыц ауысу процесц кышкыл (С12) мен непз
(Zn) арасындагы бейтараптану реакциясына сейкес. Тура осылай, егер
3-мысалда мырыштыц (непз) туз кышкылымен бейтараптану процеп
екенш ескерсек, онда бул орекеттесу сезп з кышкылдык-нег1здш
реакцияларга жатады.

Казакстандык галым М.И. Усанович усынган кышкыл м[ен


непзд1н теориясы ембебап теория болып табылады, ол баска
теорияларды толыктырады жене кышкылдык-непздж ерекет-
тесудщ механизмш кещнен карастырады. Оный теориясы мына-
дай корытынды жасауга экеледг туздардыи туз1лу1 — бул кыш­
кыл мен непздщ арасындагы бейтараптану реакциясыныц
нетижесц кез келген туз кышкылдын катионы мен непздщ
анионынан турады.
Усанович теориясы тотыгу-тотьщсыздану реакциясы да
KipeTiH барлык кышкылдык-непздш ерекеттесуд1 камтиды.

37
Сурактар мен жаттыгулар
• 1. Усанович теориясы тургысынан кышкыл мен непзге аныктама берщдер.
Мыса лдар ке лTipis дер.
• 2. Нелистен Усанович теориясын кышкылдьщ-непздж ерекеттесудщ жалпы-
лама ембебап теориясы деп атайды?
▲ 3. Мынадай заттар мен белшектердщ кышкыл дык жене непздж табигатын
аныктандар: NH3, Na, СГ, Mg2+, С02, Н20, HSQ;.
• 4. Аквохимияда тузшген кышкылдарды Усанович теориясы тургысынан
карастырып, олар оксонийдщ туздары екен1н делелдендер жене сейкес
кышкылдык-непздж ерекеттесудщ тендеуш курындар. i
▲ 5. Магний сульфатын алудьщ терт реакция тендеуш курындар жене оларды
Усанович теориясына сейкес туспадрщдер.
• 6. Усанович теориясы тургысынан мьшадай ерекеттесудщ тендеулерш талдандар:
NH3 + НС1 = NH4C1 Ва2++ SO2" = BaS044-
Cu2+ + 2HOH Й Cu(OH)2 + 2H+ H2+ Cl2 = 2HC1
A 7. Мынадай кышкылдык-непздж ерекеттесулердщ тендеулерш аяктандар:
Н20 + НС104 -> Мп02 + НС1 -> Na20 + Н20 ->
Н3Р 04 + НС1 -> А1 + S —> Са2+ + РО 4“ —»
А 8. Протондык теория тусшшше сейкес кышкылдык-нег1зд1к ерекеттесудщ
б1рнеше тендеулер1н жазындар. Олардагы шжтес жуптарды аныктандар
жене процестщ менш Усанович теориясы тургысынан тусшдарщдер.

§ 1.11. ТУЗДАР КЛАСЫ

Кышкылдьщ-нейздш ерекеттесудщ жалпылама теориясынан


мацызды корытынды жасауга болады: кез келген заттьщ (белшек-
тершщ) кынщылдык-нейздш касиеттершщ Kepmyi онымен ерекет-
тесетш заттьщ (белшектершщ) табигатына теуелда. Жеке алынган
затты (белшекй) кьшщылга немесе непзге жаткызу киын, ce6e6i ол
кышкылдык немесе нейздш касиет KepceTyi мумкш немесе бейтарап
та болуы мумкгн. Мундай niKip бурыннан белйль Мысалы, улы орыс
органий А.М. Бутлеров жеке алынган затты кышкыл немесе нейз
туршде карастыруга болмайды, ол бул касиетй тек кана баска затка
катысты KepceTyi мумкш деп есептедь
Ж алпылама теорияга сейкес, цышцылдар мен негЬздер — бул
цосылыстар класы емес, осы заттардыц орекеттесщ кезЬнде кврЬнепйн
функциялыц цасиеть. Шындыгында, барлык заттарга белгип 6ip дере-
жеде кышкылдык та, нейздш те касиет тен. Мысалы, нейздш касиет
Ko6ipeK тен аммиактыц хлорсутекпен жене металдык калиймен
ерекеттесуш карастырайьщ:
н+
I I
NH3(r) + H C l(r) = NH4C l (K)
непз кышкыл туз
ё

2 N H 3(r) + 2 K (i0 = 2 K N H 2 + H 2T
кышкыл неыз туз

38
Bipimni реакцияда, аммиак езше протонды косып алып, непздж
касиет керсетеда, екшип реакцияда, ол калий атомынан езше элек-
тронды косып алып, кышкыл релш аткарады.
Кейб1р заттар, оныц шпнде су да егадайлы, ягни кышкылдык та,
непздж те касиет керсететпп бурыннан белгип:
н2о + S03 = h2so4
непз кышкыл туз

н20 + СаО = Са(ОН)2


кышкыл непз туз
Осы уакытка дешн 6i3 аквохимиядан алган бЪпм1м1зге суйенш,
кышкыл мен нешзда курдел1 заттардыц жеке кластеры туршде карас-
тырдык. Бейорганикалык химияда барлык заттарды кышкылдар
класына немесе непздер класьша белу мумкш емес. Муны тусшу уппн
9-сынып материалынан органикалык заттарды кластарга белу уста-
нымдарын eciMiere туйрейж. Заттарды белгпп кластарга жжтеу олар-
дын курамы мен курылысы неизшде журпзшген. Мысалы, карбон кыш-
кылдарына (RCOOH) жататын косылыстардыц курамында функцио-
О
налдык карбоксил тобы , спирттерде (ROH) гидроксил то­
ОН
бы —ОН бар. Бул кластардыц екшдерше тен касиеттер, олардьщ
функционалдык топтарымен тшелей байланысты. Бейорганикалык
заттардыц молекуласыныц курамында мынадай жалпы кышкылдык
немесе непздж функционалдык топтар жок, сондыктан жалпылама
теория бойынша бейорганикалыц химияда цыищылдар жене негЬздер
кластары жоц.
Усанович теориясы бойынша заттыц тек 6ip класы— тцздар класы
бар, вйткеш олардыц курамына цьиицыл катионы жэне нег1з анионы
Kipedi.
Туздардыц барлык Kacnerrepi осы ею белшектщ касиетшен керше-
да. Мысалы, кальций хлоридшщ катысумен журетш аквохимиядагы ею
реакцияньщ тольщ жене кыскартылган иондьщ тендеулерш жазайьщ:
СаС12 + M gS04 = CaS04l + MgCl2
Са2+ + SO| = CaS04i
кышкыл непз туз

СаС12 + 2A gN 03 = 2A gC ll + Ca(N03)2
СГ + A g + = A gC ll
непз кышкыл туз

Жалпылама теорияга сейкес туз — кальций хлорши 6 i p i H m i


реакцияда катион бойынша кышкылдык касиет керсетсе, eKinmi
реакцияда — анион бойынша непздж касиет керсетедь
Кшп заттардыц класына — кышкылдар мен непздерге оралайык.
Оларды аквохимияда заттардыц жеке класы ретшде карастыруга бола

39
ма? Сезйз карастыруга болады, вйткеш мунда бул заттардьщ сулы
ертндалер1 туралы айтылады жене олардьщ касиеттер1 сура катысты
карастырылады. Мундай шартка тек кана заттардьщ аздаган тобы
сейкес келедь Аррениус теориясына сейкес барлык кышкылдардьщ
курамында сутек катионы Н бар, ал барлык нег1здердщ курамында
гидроксид анионы ОН бар. Бул era болшек функционалдык топ
ретш де (ж огары да келт1рьлген органикалы к косы лы стардьщ
кластарымен салыстырындар) осы кластарга тон барлык касиеттерд1
корсетедь Егер бейсулы ертндалерд1 алса, онда аквокышкылдар мен
аквонег1здер бул кластарра жатпайды.
* Франклинннн сольвожуиелер теориясы бойынша ap6ip ерпюш езУн, соль-
вок,ышк,ылына (лионий-ионы) жэне сольвонепзЫе (лиат-ионы) сейкес кышкылдар
класыныц немесе непздер класыньщ eKmi болып табылады. Дел осылай,
Бренстедйн протондык, теориясы бойынша, протолиттер ездерУн, протолит непз-
дерне жене протолит к,ышк;ылдарына сейкес кышкылдар класын немесе непздер
класын курайды.

Алайда жогарыда атап керсетшгендей, осы барлык дербес тусшш-


терд1 6ipiKTipeTiH Усанович теориясы бойынша бейорганикалык
заттардьщ (белшектердщ) кышкылдык немесе непздш касиеттерш
аньщтайтын жалпы функционалдык топтар жок.
Коптеген бейорганикалык заттар туздар класына жатады,
ейткеш олардыц курамына белгШ функциялык касиеттер1 бар
катиондар мен аниондар гаредь Сондыцтан туз твр1зд1 курдел1
заттардьщ балцымалары (егер олар ыдырамаса) электр тогын
етгазетш электролиттпс жуйе болып табылады. Бул туздардыц
Курамында кышкыл катионы жене непз анионы бар екенш
корсетедь
Сурактар мен жаттыгулар
• 1. Заттардьщ (белшектердщ) кандай касиеттер1 кышкылдык немесе непздш дел
аталады?
▲ 2. БелгШ 6ip жагдайда (процесте) заттардьщ кышкылдык-непздш касиеттер1
кершетшш делелдейтш б1рнеше реакция тецдеулерш курыцдар.
А 3. Мынадай химиялык реакция тецдеулер1 бойынша оларга катысатын зат-
тардыц кышкылдык-непздш касиеттерш аныктандар:
ZnO + 2НС1 = ZnCl2 + Н20
ZnO + 2К0Н = K2Zn02 + Н20
• 4. Непздш табигаты бар аммиактьщ еюдайлыгын соган сейкес реакция тецдеу-
лершщ кемеимен керсетщдер.
• 5. Органикалык жене бейорганикалык заттарды класс бойынша жштеудщ
айырмашылыгы неде?
• 6. Нелштен заттарды (белшектердр иондык, сольвожуйелер жене протолиттш
теориялар тургысынан гана жеке кышкылдар мен непздер класына белуге
болады?
А 7. Туздардыц неизп е й касиетш накты мысалдармен сипаттацдар.
• 8. Мынадай реакциялардыц тецдеуш аяктацдар, олар кандай косылыстарда
кышкылдар, непздер жене туздар болатынын керсетщдер:

40
Mg + HC1 ->
BeO + H2S 0 4 —»
BeO + NaOH ->
Zn + CuCl2—»
Fe + Cl2 —>
■ 9. Бершген тецдеулерге сейкес белпгаз косылыстардыц формулаларьш жазып,
олардыц кышкылдык-непздш касиеттерш аныктандар:
Са(ОН)2 + ... = СаС12 + ...
... + К 2С 03 = M gC03 + ...
КВг + ... = КС1 + ...
Си + 0 2 - ...
■ 10. Туз жене электролит угымдарын синоним деп есептеуге бола ма?
Мысалдармен тусшд1рщдер.

§ 1.12. ЖАЛПЫЛАМА ТЕОРИЯНЫЦ ХИМИЯДА КОЛДАНЫЛУЫ.


ТУЗДАР ГИДРОЛИ31

Усанович теориясы заттыц (белшектщ) кышкылдык жене непздш


касиеттерш сандык жагынан олшеуге болатын функция туршде
карастырады. Алайда кышкылдар немесе нейздердщ кебкй унпн
олардыц касиеттершщ сандык м о т б1рдей болуы м у м тн емес. 0p6ip
зат ерекеттесетш баска заттардьщ табигатына байланысты кышкыл­
дык немесе нейздш касиеттерда ортурл1 дорежеде керсетеда. Кышкыл
мен нейздщ куштершщ айырмашылыгын, оларды 6ip белгин затпен
салыстырып кана аньщтауга болады. Ол унпн иондык теорияда
салыстырмалы зат ретшде суды колданады, бул аквокышкылдар мен
аквонейздерда 6ip жуйеге келйруге мумкшдш береда жене белшек­
тердщ электрохимиялык белсенда катары курастырылады.
* Аквохимиядагы сиякты сольвожуйелерде де сольвокышкыл мен сольво-
непздщ купи 6enrini ерню ш ке катысты аныкталады, сондыктан олардыц
диссоциациялану турацтысын эксперименте жолмен табады. Бренстед теориясы
бойынша к,ышк,ыл мен непзд1ц Kymi берген немесе к,осып алган протондардын,
санымен аныкталады. Бул тусУктердН барлыгы жалпылама теорияга багынатын
дербес теориялар екендИ 6enrini. Сондыктан бул теориялардан туындайтын
жеке дурыс корытындылар кез келген жуйелер учнн Усанович теориясында да
Катан, орындалады.
Жогарыда айтылгандай, курдел1 кышкыл мен нейздщ кушш тек
6ip гана шамамен ернектеуге болмайды. Bip элементтщ атомынан
туратын карапайым нейз бен кышкылдыц куннн аныктау киын емес.
Металл атомдары езшщ электрондарын беретшддктен нейз болып та­
былады. Сондыктан металдардыц — нейздш куннн олардыц атомда-
рыньщ J иондану энергиясы бойынша аныктайды. Бейметалдардыц
атомдары — кышкылдар электрондарды косып алады, сондыктан
олардыц Kymi электронтарткыштык Е шамасы бойынша есептеледь
Мысалы, J шамасынан кершш тургандай IA топтыц нейздш Kymi
Li-ден Cs-re карай еседа, бул олардыц тотыксыздандыргыштык кабп
летшщ артуына сейкес келедд. Дел осылайша Е шамасы бойынша,

41
VILA, топтагы галогендердщ кышкылдьщ кунн керкднше F-дан 1-ка
карай кемитнй кершш тур, бул олардьщ тотьщтыррыштьщ кабьле-
тшщ елйреуше сейкес келеда. Кышкыл мен нег1здщ Kymi негурлым
кеп болса, олар согурлым езара куатты ерекеттесш, берш химиялык
байланыс тузеда. Мысалы:
2Cs + F2 = 2CsF
непз кыпщыл туз

Са + С12 = СаС12 ,
непз кышкыл туз

Царапайым катиондар мен аниондардыц цышцылдъщ- нег1зд1к


куштерш багалау ушт иондыц потенциал U шамасын цолда-
нады. Ол зарядталган бвлшектердщ заряд мвлшерШц (Z) оныц
радиусына (г) цатынасымен врнектеледй
U = Z/r.
Бул тендеуден катион-кышкылдардыц Kymi иондардыц заряды
артканда (ейткеш. олардьщ радиустарыньщ м е т баяу артады) есетш
кершш тур, мысалы: Na+, Mg2+, А13+. Дел осылайша анион-нег1здердщ
Kymi олардьщ заряды артканда еседк мысалы: СГ, S2“, N3-. Курдел1
аниондар уннн де осы зандыльщ сакталады. Мысалы, нег1здердщ кунн
мына катарда N 0 “ , С0| Р0| ~ солдан оцга карай еседь
Егер катиондар мен аниондардыц зарядтары б1рдей болса, онда
олардьщ кышкылдык-нег1здш куштер1 радиустарыньщ 63repyi
бойынша аныкталады. Иондык радиустары кем±генде кышкылдьщ
да, нег1здщ де куштер1 артады:
кышкылдар К +, Na+. Lit нег1здер Г . Вг~. СГ. F~
кунн артады кунн артады

Усанович теориясы бойынша сутекта кышкылдардыц молеку-


лаларындагы, сутек катионыныц Н+ протоныньщ заряды +1-ге тец
болганымен кышкылдьщ Kymi басым болады, ейткеш протонныц
радиусы ете шшкентай, сондьщтан оныц иондык потенциалы онымен
байланыскан анион-нег1зге Караганда улкендеу келеда.
Усанович теориясы бейорганикалык косылыстар катысында ететш
химиялык процестерда жаца тургьщан тусшдареда. Мысалы, гидролиз
процесш карастырайык. Гидролиз (немесе жалпы сольволиз npoueci)
туз иондарыныц ерткиипен эрекеттесут сипаттайды. Кез келген туз
цыищыл катионы мен нег1з анионынан турады. Демек, ерггкннпен
тузды ц к у н т кы ш кы л немесе к у ш й нег1з болып табылатын
белшектер1 оцай ерекеттеседа.
Гидролиздщ уш жагдайы белгьлГ Оларга толык токталайык.
К у н т кышкыл Си2+мен елс!з нег1зден СГ туратын мыс хлорида нщ
CuQ 2 гидролизш карастырайьщ. Оны суда ертсенде туздыц курамына
шретш к у н т кышкыл Cu2+ су молекуласымен ерекеттесе бастайды,
42
я р н и гидролизге ушырайды. Гидролиздщ тольщ молекулалык тец-
деуш сатылап жазамыз:
1-саты: СиС12+ НОН CuOHCl + НС1 (дурысы Н3ОС1)
2- саты: CuOHCl + НОН Cu(OH)2 + НС1 (дурысы Н3ОС1)
Гидролиз тецдеушщ кыскартылган иондык Typi процеске тек кана
к у п т кышкыл Си2+катысатынын керсетедк
1-саты: Си2+ + НОН (СиОН)+ + Н+
2- саты: (СиОН)+ + НОН Си(ОН)2 +Н +
Кышкыл Си2+ судьщ ОН” ионын байланыстырады, сондыктан epi-
тшдаде сутек катионы жиналады, орта кьннкылдык реакция керсетедк
В и т купил непз бен елйз кышкылдан тузшген туздыц — натрий
карбонатыныц Na2C 03гидролизш карастырайык. Оны суда ертсенде
СО2- анионы гидролизге ушырайды, ягни к у н т непз су молеку-
ласымен ерекеттеседк Бул туздыц сатылы гидролизшщ тецдеук
1-саты: Na2C 03 + НОН NaHC03 + NaOH
2-саты: NaHC03 + НОН Н2С 03 + NaOH

н 2о+со2Т
Бул тецдеулердщ кыскартылган иондык турлер1 гидролизге тек
кана к у п т непз СО2 катысатынын керсетедк
1- саты: С 03
2 + НОН НС03 + О Н '
2-саты: Н С О -+ НОН Н,СО, + ОН
л
н20 со2Т
Непз СО2 судьщ Н протонын байланыстырганда ертндкде гид-
роксид-иондар ОН" жинакталады да, орта Флтйпк реакция керсетедк
Гидролиздщ у ттпнттп T ypi — к у н т непздщ анионы мен к у н т
кьппкылдыц катионынан туратын туздыц сумей арекеттесук Мысалы,
алюминий сульфид! A12S3. Бул жагдайда туздыц анион-непш мен
катион-кынщылы 6ip мезгшде гидролизге ушырайды, процесс мынадай
молекулалык тецдеу1мен ернектеледк
A12S3(k)+ 6НОН = 2Al(OH)3i +3H 2ST
Шындыгында, алюминий катионы А13+ ете к у п т кышкыл, ал
сульфид-анионы S2' к у н т непз болгандыктан, суда ер1мейтш катты
туз б1рден гидролизге ушырап, 6ip мезгшде судьщ Н+ катионы мен
ОН' анионын байланыстырып, ыдырай бастайды. Муны ак тунба —
алюминий гидроксидшщ тузкпу1 мен жагымсыз m en кугартсутек га-
зыньщ белшу1 делелдейдк
Усанович теориясы бейтарап заттардыц кышкылдьщ немесе непз­
дщ касиеттершщ басым болуын болжау непзшде кептеген реакция-

43
лардыц ж у р у себептерш тусй вдре алады. Мысалы, алюминий
оксидшщ А120 3 непздж касиетше Караганда кышкылдык касиета
басым. © й тк ет оныц молекуласында анион-непзшщ О2 шартты
зарядына Караганда катион-кышкылыныц А13+ шартты заряды
артык. Алюминийдщ кышкылдык куш! А1Е3галогенидше ауысканда
еседк ce6e6i А13+ катионын бейтараптайтын F” анионы влс1з непз
болады. Дел осылайша алюминий хлориданщ кышкылдыгы алюми­
ний оксидшщ кышкылдыгынан артык, бул осы туздыц гидролиз
тецдеушен жаксы кершедк 1
А13+ + ЗНОН А1(ОН)3 + З Н +
Осы жагдайда А13+ ионы судыц ОН” ионын байланыстырады, ал
е р тн д щ е Н катионы Ж1шакталады, осынын салдарынан орта к у н т
кышкылдык реакция корсетедк
Егер натрий оксиддн Na„0 алса, онда ол сезшз непздж касиет
, u , ^ о-
керсетедд, оиткеш оныц курамына юретш анион-непздщ О купи,
катион-кышкылдыц Na+ кунпне Караганда басымдау. Сондыктан ол
алюминий оксидомен ерекеттессе, онда тек натрий алюминаты тузшеда:
Na20 + А120 3 = 2NaA102
Алюминий оксши к у п т кышкылдык касиета бар кую рт триокси-
дамен ерекеттескенде алюминий сульфаты тузьледк
A120 3 + 3S03 = A12(S04)3
Соцгы ею тецдеу алюминий оксидшщ егадайлыгын керсетедь

У санович теориясы на сэй к ес карапайы м кы ш кы л мен


непздщ куштер1 былай аныкталады: бейтарап белшек метал-
дьщ непздш купи олардыц атомыныц иондану энергиясыныц
шамасымен, ал бейметалдыц кышкылдык Kymi — оныц ато­
мыныц электронтарткыштыгымен елшенедк Егер кышкыл жене
непз релшде зарядталган катиондар мен аниондар болса, онда
олардыц Kymi оныц иондыц потенциалына теуелдь
Усанович теориясы кептеген химиялык процестердк оларга
катысатын косылыстардыц кышкылдык-непзднс касиеттерш
ecKepin, жаца тургыдан туспадредь

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. Аквохимия мен сольвохимияда кышкыл мен неыздщ куш терш калай
аныктайды?
▲ 2. Кез келген жагдайда кышкыл мен непздщ купил тек 6ip параметршщ ша-
масы бойынша есептеуге бола ма?
• 3. Бейтарап карапайым кыш кыл мен нешздщ купон калай есептейд1?
Мысалдармен тусщщрщдер.

44
▲ 4. Мынадай катиондар мен аниондардан туратын кышкылдар мен непздерда,
олардын кышкылдык жене непздпс куштершщ артуы бойынша катарга
орналастырындар:
а) Ве2+, Са2+, Cu2+, Mg2+, Zn2+
е) S2-, О2-, Те2', Se2-
б) Al3+, Sn4+, Sr2+, Li+
в) Cl", N3", C4-, S2“
▲ 5. Цышкылдык-неиздак ерекеттесу нетижесшде тузшген 6epiK байланыстын
тузшу себебш жалпылама теория туртысынан тусшдарш, мынадай реакция-
лардын тендеулерш аяктацдар:
а) Li + С12->
е) А1 + S-»
б) К + F2 -»
в) Cs + 0 2—>
г) Na + N2—>
▲ 6. Курдел1 (биэлементтш) аниондары болатын мынадай непздерда куштершщ
esrepyi бойынша орналастырындар:
s o 2-, ВО3 , с ю 3, с о 2-
▲ 7. Усанович теориясын колданып, мынадай туздардыц гидролиздену тендеу­
лерш молекулалык, толык жене кыскартылган иондык турде курындар:
CdCl2, K2S03, ALBr3, K3N
■ 8. Усанович теориясын колданып, мынадай туздардын толык (6ip мезилде
катион жене анион бойынша) гидролизшщ себебш тусшдарщдер. Гидролиз
тецдеулерш жазындар:
Cr2S3, Mg3P2, А14С3
■ 9. Мынадай заттардын кыш кылдык-нег1здш касиеттерш аныктандар,
нетижесшде туз тузшетш реакция тендеулерш курындар:
CaO, В20 3, ZnO, NaOH, H2S04, S 03
■ 10. Усанович теориясы бойынша сутектйс кышкылдардын Kymi калай сипат-
талады? Суды ортада тузшетш оксоний ионынын Н30 + кышкылдык куш:
туралы не айта аласындар?

45
2-тарау. Д.И. МЕНДЕЛЕЕВТЩ ПЕРИОДТЬЩ ЗАЦЫ Ж0НЕ
ATOM KYPblJIbICbl

§ 2.1. Д.И. МЕНДЕЛЕЕВ ЖАСАЕАН ХИМИЯЛЬЩ ЭЛЕМЕНТТЕРДЩ


ПЕРИОДТЬЩ ЖУЙЕСШЩ ДУРЫЛЫСЫ

Периодтьщ жуйенщ б!рнеше Typi бар. Ец кеп таралган нускасы —


окульщтыц 1-косарбетшде бершген периодтьщ жуйенщ кыска Typi.
Kaeipri кездей периодтьщ жуйеде барльщ элементтер рет бойынша
нешрленген. Элементтердщ нешрш ретттк немесе атомдыц нвм р деп
атайды.
Периодтар горизонталь катардан турады. Периодтьщ жуйеде
7 период бар, олар рим сандарымен белйленген. I, II жене Ш периодтар
6ip катардан турады жене Kiiui периодтар деп аталады, ал IV, V, VI,
VII периодтар е ю катардан турады, оларды улкен, периодтар деп
атайды. BipiHini периодта — 2 элемент, еюнпп жене ушшппде — 8-
ден, TepTiHnii жене беснпшде — 18-ден, алтыншыда — 32, жетшшще
(аякталмаган) — 32 элемент бар. 0p6ip период, бгрпшпден баскасы,
сштЬпк металдан басталып, инертта элементпен аякталады.
Менделеев II жене III период элементтерш munmiK деп атады. Бул
элементтердщ касиеттер! типтщ металдан егадайлы элементтерге одан
бейметалл мен инертп газга карай зандыльщпен езгереда. Сонымен
катар периодтарда элемент косылыстарыныц касиеттер! жене
формалары да зацдылыкпен езгереда.
Периодтарга араб сандарымен белгшенген 10 катар шредд. Улкен
периодтардыц жуп катарларында (тертщшк алтыншы, сепзпшп жене
оныншы) тек металдар тур жене бул катарлардагы элементтердан
касиеттер! аздап кана езгереда. Улкен периодтардьщ так катарларын-
дагы (бесщнп, жетшш! жене тогызыншы) элементтердщ касиеттер!
катардагы типтщ элементтердей сиякты солдан оцта карай езгередь
Улкен периодтардыц элементтер! тотыгу дережелер! бойынша
(Менделеевтщ кезщде — валенттщ бойынша) ею катарга белшген. Мы-
салы, IV периодтагы элементтердан тотыгу дережелер! жуп катарда
К-ден Mn-ке карай+1-ден +7-ге дешн артады, оган жалгасып сейзшпп
топта Fe, Со, Ni триадасы келедк содан сон кайтадан тотыгу дереже-
лер!нщ артуы так катардагы Cu-тан Br-га дешнй элементтерде байка-
лады. Калган улкен периодтарда да дел осылайша болады.

46
VI периодта лантаннан кешн реттж нвшрлер! 58—71-ге тец 14
элемента лантаноидтар деп атайды (лантанга уксастар). Ланта-
ноидтар кестенщ темени жагында жеке орналастырылган, олардыц
жуйеде орналасу кезектестап уяшьщта былайша керсетшген: La—Lu.
Лантаноидтардыц химиялык касиеттер! ете уксас.
VII периодта реттж нем1рлер! 90—103-ке дешн 14 элементта
актиноидтар деп атайды. Оларды лантаноидтардыц темени жагынан
жеке орналастырады, ал сойкес уяшьжта олардыц жуйеде орналасу
кезектестап керсетшген: А с—Lr. Кептеген актиноидтар радиоактивта.
Тишен орналаскан элементтердщ катарын топтар деп атайды.
Периодтьж жуйеде сепз топ бар, олардын HOMipi рим сандарымен
белпленген. Топ HeMipi элементгщ ец жогары тотыгу дережесше сейкес
келедд. Фтордьщ тотыгу дэрежеа. еркашан -1 -ге тец, мыс, кумю, алтьшньщ
тотъну дережелер! +1, +2 жене +3-ке тец, ал VIII топ элементтерлнен +8
тотьпу дэрежен тек осмий, рутений жене ксенонга тен.
6p6ip топ — neei.3zi (А) жене цосымша (Б) деп е й топшага белшедд.
Herieri топ та н ы табиги уялас элементтер курайды: оган типтж
элементтер (II жене III период элементтер!) жене химиялык касиеттер!
соларга уксас улкен периодтардыц элементтер! к!ред!. Косымша
топшаны улкен периодтьщ элементтер! — металдар гана курайды.
VIII топ калган топтардан ерекшеленедд. Инертт! газдардыц H erieri
топшасынан баска, онда уш косымша топша бар: TeMip топшасы,
кобальт топшасы жене никель топшасы, оларды келденещнен алганда
триада деп атайды, меселен, тем1р триадасы: Fe, Со, Ni.
Heri3ri жене косымша топша элементтер! химиялык касиеттер!мен
ерекшеленедк Мысалы, VII топтыц Herieri топшасын бейметалл
галогендер: F, Cl, Br, I, At, ал косымша топшасын металдар: Mn, Тс, Re
курайды. Топшалар езара уксас элементтердд б!ржтаредь
Bip топта орналаскан элементтер уксас оттект! косылыстар тузедд.
Периодтык жуйеде ep6ip топтыц астында элементтердщ жогары
оксидтершщ жалпы формуласы берьлген: R 20 , RO, R 20 3, R 0 2, R 20 5,
R 0 3, R 20 7, R 0 4 мундагы R сол топтьщ элемента. Жогары оксидтершщ
формулалары топтыц (непзп жене косымша) барлык элементтергне
катысты, тек кана элемент топтыц нвм1рше тец тотыгу дережесш
керсетпейтш кезде гана бул формула сейкес келмейдь
Heri3ri топшаларда орналаскан бейметалдар IV топтан бастап
газтектес сутекта косылыстар тузедь Оларды да жалпы формула-
лармен: RH4, RH 3, RH 2, RH орнектейд!. Сутект! косылыстардыц
формуласы тек кана непзта топша элементтерше катысты.
Топшадагы элементтердщ касиеттер! уксас, 6ipaK б!рдей емес:
жогарыдан томен карай металдьж касиеттер! кушейедд де, бейметалдьщ
касиеттер! елс!рейдд. Демек, металдьж касиеттер франций мен цезийде,
ал бейметалдык касиеттер фторда ете кушта бипнедд.
Элементтерд!ц периодты к жуйеш — периодты к зацныц
графиктш KopiHici. Элементтердщ белил! реттж HOMipi бар, олар
периодтар мен топтарга белшген. Периодтар — Kimi жене улкен
периодтарга, топ тар — н е й з й ж ене косы м ш а топш аларга

47
белш едь Периодтар мен топтарда элементтер мен олардыц
| косылыстарыныц касиеттершщ зацды езгеру! байка лады.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. Химияльщ элементтердщ периодтык жуйеи калай курылган?
• 2. Типтнс элементтер деп кандай элементтерда атайды?
• 3. Жупта кай химиялык элементтщ металдык касиетп а) К немесе Са; е) Mg
немесе А1; б) Rb немесе Sr; сондай-ак бейметалдык касиетп а) С1 немесе I; е) Р
немесе S; б) Р немесе As айкын бШнеда?
• 4. Bip периодтагы элементтердщ тотыгу дережелерп а) жогары оксидтерде;
в) сутекй косылыстарда калай езгеред)? III период элементтер! мысалында
карастырындар.
А 5. Элементтердщ жогары оксидтерщщ форму ласы ЭО. Бул элементтерд1н
гидроксидтер1 кандай касиет кврсетед1? Осы элементтерд! жене олардьщ
косылыстарын а т а ц д а р .
А 6. Элементтщ сутект! косылысы — ЭН3. Бул элементтщ жогары оксида кандай?
Бул заттарга накты мысалдар келтарщдер.
■ 7. Оксидте элементтщ массалык улей 43,7%, ал оттектна 56,3%. Бул элемент­
тщ молярлык массасы 31 г/моль. Осы химияльщ элементтщ оксиданщ форму -
ласын тауып, оган тен касиеттерда айтьщдар.

§ 2.2. ХИМИЯЛЫК ЭЛЕМЕНТТЕР АТОМДАРЫНЫЦ КУРЫЛЫСЫ

Периодтык зацныц ашылуы жене химиялык элементтердщ период­


тык жуйесшщ жасалуы улы болжамды, жалпылама фактшердд Кор­
еей !, 6 i p a K олардыц физикалык м е т , мацызы узак уакыт ашылмай
калды. Д.И. Менделеев: “ Жай денелердщ атомдары, курдел1 заттардыц
Heri3i, кейб1р усак белшектердщ 6ipiryiHeH тузтлгенш жещл болжауга
болады, 6 i p a K ел1 оны делелдеуге мумкщщк жок. Мен ашкан периодты
теуелдонк осындай алдын ала сезшудщ дурыстьнын делелдейдГ’, —
деп жазды.
Периодтык зацныц ашылуы гылым дамуыньщ жаца сатысыныц
басталуы — атом курылысьш зерттеуге жол ашты. Бул ез кезегшде
элементтердщ ерекшелн! мен озара байланысыныц табигатын терен
аныктауга жене периодтык жуйенщ зацдылыктарын тусщщруге
мумкшднс бердь
* XIX гасырдын, соцында атом К¥Рамынь|Н курделшй! жене олардын, озара
айналу мумюнд1п туралы б1рк,атар дойектемелер аныкдалган. Буган 1897 ж .
агылшын физип Д . Томсоннын, электронды ашуын жаткызуга болады. Атом
курылымын аныктауда француз галымы А. Беккерель ашкан радиоактивйк
кубылысы улкен рол аткарды. Радиоактивтт1к деп кейб1р элементтердщ соуле
шыгару кубылысы аталган, ол зат аркылы ейп, фотосурет пластинканы карайтады.
Epni-зайыпты М ., П. Кюрилер мен агылшын физип Э. Резерфорд зерттеулер1мен
радиоактивй соуле шыгару б1ртект1 емес екени аныктаган: магнит epiciHfle ол
ушке бел1нед1, оныц 6ipeyiHin (у-соуле) заряды ж о к, ал калган eneyi (а - жоне [!-
соулелер) карама-карсы зарядталган. Р-Соулелер электрондардын, агыны, ал ос-
соулелер +2 зарядты гелий атомы болып табылатын белшектер.
Э. Резерфорд атом курылысын зерделей келе, а-белшектершщ
калындыгы шамамен 10 000 атомдай болатын жука алтын пластинка-
48
сынан етуш зерттедд. Пластинка аркылы етш
жене мырыш сульфидамен ZnS капталган е ^ /4
экранга тускен де а -бел ш ек тер ж ары к
шыгарган, бул белшектердщ санын есептеу- ------ § — у ® 0
ге мумкшддк бердь a -Белшектердщ б1разы
металл пластинкадан еткенде ез багытынан
ертурл1 бурышка бурылатыны, ал кейб1р
белшектердщ ез багытын курт езгертетнй © ядро
белтШ болды. Бул кубылыс а -белшектердщ @ электрон
шашырауы (2.1-сурет) деп аталды. - а-белшек жолы
Э. Резерфорд а-белшектердщ шашыра-
уын тусшдару уннн 1911 ж. атом курылы- 2.1-сурет. Атомный
сыньщ ядролык (планетарлык) моделш ядросына жакындаган
усы нды . Бул модельге сейкес, атом он а-белшектердщ
шашырауы
зарядты ядродан турады, атомныц бушл
массасы сол ядрода шогырланган. Ядроньщ айналасьшда 6ipa3 кашык-
тьщта электрондар айналады, Куннщ айналасындаты галамшарлар
сиякты олар атомныц электрондьщ кауызын тузедд. Атомньщ мелшер1
бар болтаны 10 10 м, ядроныю 10-15 м, ятни мелшер1 бойынша ядро
атомнан жуьщтап алтанда 100000 есе кпш. Сондыктан кептеген
а-белшектер металл пластинканыц атом ядросынан улкен кашык-
тыкта ушып етш, езшщ жолынан бурылмайды. Б1рак а-белшектщ
6ip бел1г1 ядрота жакын етеда, нетижесгнде тебшу кунн пайда болып
белшектер бурылады (2.1-сурет).
Жалпы алтанда, атом электрбейтарап, сондыктан электрондар
зарядтарыныц косындысы ядро зарядына тен болуы керек. Будан
кеш нп зерттеулер керсеткендей, атом ядросыньщ он заряды сан
жагынан Д.И. Менделеевтщ химиялык элементтердщ периодтык
жуйесшдеп элементтщ реттш некйрше тец. Оны 1913 ж. агылшын
физиг1 Г. Мозли эксперимент жузшде делелдеда. 1920 ж. агылшын
галымы Д. Чедвик б1ркатар химиялык элементтердщ ядро зарядтары
олардыц реттйс нем1рлер1мен сай келетшщ аньщтады.
Эрбгр атом ядросыньщ оц заряды, сол сияцты атомдагы цозгалыс-
та болатын электрондар саны элементтщ pemmiK noMipine тец.
Сутек атомыныц курылысы ете карапайым (реттщ HOMipi 1-ге тец).
Оныц ядросыньщ 6ip оц заряды бар жене ядро ершшде 6ip электрон
болады. Сутек атомыныц ядросы — протон деп аталатын элементар
болшек. Оны 1920 ж. Э. Резерфорд ашып зерттедд.
Kaeipri уакытта атом ядросында ертурл1 элементар белшектер
бар екеш ашылган. Олардыц йшнде мацыздысы — протон р мен ней­
трон п (1932 ж. Д.Чедвик аньщтаган) болып табылады. Элементар
белшектер белгШ массамен жене зарядпен сипатталады.
Протон мен нейтронный массаларын б1рдей деп айтуга болады,
ал электронный массасы протон массасыныц 1/1837 белдгш курайды.
Элементар белш ектер ашылганнан кей1н оры с галымдары
Д.Д. Иваненко жене Е.Н. Талон ядро цррылысыныц протондыц- ней-
49
трондыц теориясын, жасады (1932 ж.). Бул теорияга сэйкес кеддмп
сутек атомыньщ ядросынан баска барлык атомдардьщ ядролары
протонная (Z) жене нейтроннан (N ) турады. А (салыстырмалы
атомдьщ масса А г) массалык саны атом ядросындагы протон Z мен
нейтрон N сандарыныц косьшдысына тец:
А = Z + N.
Атомный массасы ядрога шогырланган. Мысалы, хлор атомы уннн
электрондардыц улесше 1/1837 -17 = 0,009 (шамамен хлор атомыньщ
0 ,0 3 % м ассасы ) келедь Я дроны ц м ассасы мен салыстырганда
электронный массасын ескермеуге болады (2.1-кесте).

2.1-кесте
Атом ядросындагы белшектердщ сипаттамасы

Тыныштык куйдег!
Бвлшек Танбасы Заряд
массасы
г м.а.б.
Протон Р 1,679 10-24 1,007 +1
Нейтрон п 1,675 10 24 1,008 0
Электрон ё 9,108 10 28 0,0005 -1

Ядрода протон мен нейтронды рстап трратын Kpuimepdi ядролык


куштер деп атайды. Бул куштердщ табигатын ядролык физика зерт-
тейдь Ядроныц касиета, негтзшен, ядроныц курамымен аныкталады.
Мысалы, оттек атомыньщ ядросында (реттж HOMipi 8, А г(0 ) = 16), 8
протон жене 16 — 8 = 8 нейтрон бар. Атомныц курамы былай жазылады:
'| 0 (8 р , 8га) 8 ё
Менделевий атомыньщ курамын (реттш HOMipi 101, А = 258)
былай жазуга болады:
” ®Md(101p, 157 п) 101 ё
Будан кейшг! зерттеулер табигатта 6 i p элементтщ массалары
ертурл! атомдары болуы мумюн екенш керсетть Массасы 16,17 жене
18 болатын оттек атомдары кездеседь Бул атомдардьщ ядросында
протон сандары б1рдей, 6 i p a K нейтрон сандары ертурль
Ядро заряды 6ipdeU, бЬрац атомдьщ массалары apmppni, 6ip
элементтщ атомдарыныц турвзгерю изотоптар деп аталады.
0p6ip изотоп ею шамамен сипатталады: атомдьщ масса (химиялык
тацбаныц сол жагына ж огарырак жазылады) жене ядро заряды.
(химиялык тацбаныц сол жагына томешрек жазылады). Мысалы,
массалык саны 12 кем1ртек изотопы былай белгьленедк 1^С немесе
12С. Элементар болшектер де дел осылай белгьленедк нейтрон 1 0п,

50
{Н ?н ?н

2.2-сурет. Сутек изотоптарынын моделъдер1

протон *р. Барлык химиялык: элементтердщ изотоптары бар. Мысалы,


сутек изотопы: JH — протий, — дейтерий, — тритий (2.2-сурет).
Элементтщ атомдъщ массасы— оныц табигатта таралган бар­
лык; табиги изотоптарыньщ массаларыныц орташа шамасына тец.

Мысалы, курамында 92,7% gLi жене 7,3% ®1л бар табиги литийдщ
орташа атомдык массасы 6,94-ке тец жене т.с.с. Д.И. Менделеев-
тщ периодтык жуйесннде кездесетш элементтердщ атомдык массала­
ры — табиги изотоптары коспаларыныц орташа атомдык масса-
ларына тец, осыган сай олар белшек мендерге ие болады.
Осылайша элементтщ атомдъщ массасы ядро курамына тэуелдг.
Сан жагынан элементтщ реттж нем1рще тен ядро заряды атомный
курамын, атомньщ электрондык кауызындагы электрондардьщ санын,
сондай-ак оныц курылысын жене химиялык элементтщ касиеттергн
аныктайды. Демек, атомдык масса емес, атомньщ ядро заряды эле­
менттщ басты сипаттамасы болып табылады. Сондьщтан химия­
лык элементтщ нактыланган анъщтамасы бершген.
Химиялык элемент — ядросыныц оц заряды бтрдей атомдардьщ
белгш mppi.
Ядролык реакциялар — 6ip атом ядросы элементар бвлшектер-
мен немесе 6ip- б'щмен эрекеттескенде басца атомдъщ ядрога айна-
латын реакциялар. Мундай реакциялардыц тецдеулергн куру заряд
пен массаньщ сакталу занына непзделген. Бул тендеудщ сол жагын-
дагы масса жене заряд косындылары тендеудщ он жагындагы масса
жене заряд косындыларына тец екенш керсетедд. Мысалы, радийдщ
радон жене гелий тузгп радиоактивп ыдырауы былай жазылады:
-« R a = 2g262Rn + Не
X X гасырдыц 30 -жылдарынан кейш мумюн болатьш барльщ ядро­
лык реакциялардыц кепттплт аш ыльт зерттелген. Ядролык реак-
циялардыц кемеымен радиоактивта касиеттер1 бар изотоптар (ра-
диоактивй изотоптар) алынады. Олардыц барлыгы тураксыз жене
радиоактивт) ыдырау нетижесшде баска элементтердщ изотоптарына
айналады.

51
Барлык химиялык элементтердщ радиоактивта изотоптары алын­
ган. Тек радиоакти&тт изотпоптардан трратын элементтер радио-
активт! дел аталады.
Химиялык касиеттер1 бойынша радиоактивй изотоптардыц
туракты изотоптардан онша айырмашылыгы жок. Сондьщтан олар
косылыстардагы элемент атомыньщ тертабш жене олардыц химиялык
реакциялардагы козгалысын кадагалауга мумкшдш беретш “ тацба-
ланган” атомдар ретшде кызмет аткарады. Радиоактивта изотоптар
гылыми зерттеулерде, енеркесште, ауыл шаруашылыгында, медици-
нада, биология мен химияда кещнен колданылады. Кдз1рй уакытта
оларды кеп мелшерде алады. Ядролык реакциялар, сонымен 6ipre
жаца трансуранды элементтерда синтездеуде колданылады.
Ядролык реакциялардын манызды ерекш елМ олардыц кеп
мелшерде энергия белу1 болып табылады. Ядролык реакциялардын
энергиясы химиялык реакциялардын энергияларынан миллиондаган
есе артык. Химиялык реакциялар жургенде, атом ядроларыныц
бузылмайтыны осымен тусшдаргледа.
А том н ы й курам ы на элем ентар белш ектер: п ротон дар,
нейтрондар, электрондар шредь Химиялык элемент атомыныц
басты сипаттамасы — ядро заряды, ол элементтщ реттш HOMipi-
мен дел келедь Bip химиялык элемент ядросындагы нейтрон
саны ертурл1 болганда, изотоптар Typi шыгады.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. А том курылысыныц ядролык модел1 кандай жагдайга нег1здел1п
аныкталган?
• 2. Атом кандай белшектерден куралган?
• 3. Bip химиялык элемент изотопынын 6ip-6ipiHeH кандай айырмашылыгы
болады?
• 4 У Атомдык масса нелжтен белшек сан туршде жазылады?
• 5. Атомныц ядро заряды: а) +17; в) +37; б) +19; в) +41-ге тен элементтерд1
периодтык жуйеден табындар. Бул элементтерда атавдар. Олардьщ атомда-
ры курамынын формуласын жазындар.
• 6. Кандай химиялык элементтщ ядросында 16 протон бар? Бул элементтщ
J кандай изотоптары бар?
▲ 7. 26Mg, 210РЬ, 1291 атомдарындагы протон, нейтрон жене электрондар санын
аныктандар.
▲ 8. Атом курылысыныц курделшп+н керсететш шеж1ре курындар. Осы гылыми
процест! аякталган деп есептеуге бола ма?
▲ 9. Химиялык элемент т у и н т н е нелштен жана аныктама беру керек болды?
Онын бурын кабылданган аныктамадан кандай ерекш ел т бар?
▲ 10. Кандай химиялык элементтерд1 радиоактивта деп атайды? Периодтык
жуйенщ кай жершде табиги радиоактивта элементтер орналаскан?
■ 11. Ен ауыр галоген A t астат 2g|Bi-Ti а-белшектермен аткылаганда алынган.
Егер осы кезде алынган ядро ею нейтронды белш шыгарса, астаттыц кандай
изотопы тузщеда?

52
§ 2.3. АТОМДАГЫ ЭЛЕКТРОНДАРДЬЩ ДОЗГАЛЫСЫ

Д.И. Менделеев ез уакытында “6i3 периодтыльщтыц себебш бшмей-


ш з” деп екшшшен атап керсеткен. Ол бул купияньщ сыры ашылганга
дешн еш р сурмеда.
Нелштен ядро зарядыныц есуше орай элементтердщ химиялык
касиеттер1 периодты турде езгереда? Неге элементтердщ жуйеда бас-
каша емес, дол осылай курылган жене оныц периодтарында неге
элементтердщ белгйн 6ip саны болады? Бул мацызды сурактарга сол
кезде жауап табылмады.
Периодтык жуйенщ купиясы атомньщ курде.да курылымын, оныц
сырткы электрондык кауызыныц курылысын, ядро айналасында
электрондардын козгалыс зацын ашканда белгьда болды.
Электрондар — бул микроболшектер, олар макродуние зандарына
багынбайды. Атомдагы электрондардын козгалысын кванттьщ меха­
ника зерттейда, ол элементар белшектердщ эрекеттесу1 мен тертабш
карастырады. А том курылысыньщ 6ipiHini кванттык теориясын
Нильс Бор усынган (1913 ж.). Будан кешн кванттык механиканьщ
дамуьгнда X X гасырдьщ 20-жылдарында Л. де Бройль, В. Гейзенберг,
Э. Шредингер жумыстары улкен рел аткарды. Кванттык механика
бойынша электрон езш белшек жене толкын туршде байка тады, ягни
корпускулалы-толкындык ешжакты касиета бар. Электрондар бел-
шектер сиякты кысым тудырады, сонымен 6ipre жарык дифракция-
сына уксас электрондар дифракциясын береда.
Атомдагы электрондар козгалысыньщ траекториясы белгййз.
Кванттык механикада ядро мацындагы кендстште электрондардын
болу ыктималдыгын карастырады. Орасан жылдамдьщпен козгалатьш
электрондар ядроны коршаган кещстжтщ кез келген белггшде болуы
мумкш, оны электрондык; булт деп атаган. Муны кернеш турде былай
тусшддруге болады: егер белгип уакыт аралыгьшда атомдагы электрон-
ныц ядрога катысты орнын нукте туршде белгьпесе, онда жеткишат
мелшердеп осындай олшеулерден сон электрондык булттыц cypeii
алынар еда. Нуктелердщ саны кеп жерде электрондардын болу ьщти-
малдыгы да жогары. 2.3-суретте кванттьщ механика тургысынан сутек
атомыныц модел1 бейнеленген. Ядродан кашьщтаган сайын электрон
тыгыздыгыныц артатыны суреттен кершш тур жене 0,053 нм кашьщ-
тыкта ол максимал менте жетеда, содан кешн б1ртшдеп кемида. Демек,
козгалатын электронный ядродан 0,053 нм каш ыктьщ та болу
ыктималдыгы жогары.
Ядроньщ мацындагы электронныц болу ыктималдыгы жогары ке-
щ с т н т орбиталь деп атайды.
Атомньщ орбитальдарыньщ мелшер1 ертурл1. Электрон ядрога
негурлым кушта тартылса, ягни ядромен негурлым берж байланысса,
согурлым орбиталь мелшер1 азаюы керек. Мелшер1 ж уык орби-
тальдардан электрондык кабаттар немесе энергетикалыц децгейлер ка-
лыптасады. Энергетикальщ децгейлерда ядродан кашьщтыгына карай
нем1рлейд1: 1,2,3,4,5,6,7. Кейде оларды сейкесш ш е ерш термен
белгшейда: К, L, М, N, О, Р, Q (2.4-сурет).
53
п= 7
2.3-сурет. Тыгыздыгы б1ркелм емес 2.4-сурет. Атомныц кванттык кабаттары
сутектщ электрондык булты немесе энергетикалык децгейлер1
$
Электрондардыц энергия цоры жене ядро epicindezi олардыц
цозгалысыныц сипоты — атомдагы процестердг сипаттайтын,
математикалъщ тецдеулерд1 шешкенде шыгатын кванттык,
сандармен аныцталады.
Электрондардыц энергиясын сипаттайтын бутш сан п бас квант
саны деп аталады. Ол электрон ё орналаскан энергетикалык децгейдщ
нвм1рше тен. Bipmrni энергетикалык децгейдщ электрондарынын
энергиясы аз, олар ядрога к у н т тартылады. Келеа децгейлердщ элек-
трондары улкендеу энергия корларымен сипатталады, олар ядромен
влс1здеу байланыскан. Сырткы децгейдщ электрондары ядрога тым
олс1здеу тартылатыны анык.
Атомдагы энергетикальщ децгейлердщ саны элемент орналаскан
периодтыц HOMipiHe тец: I период элемент атомдарында — 6ip энергети­
калык децгей, II периодта — еш, III периодта — у ш жене т.с.с.
Энергетикальщ децгейдег! электрондардьщ максимал саны (V периодка
дешн) мынадай формуламен аньщталады:
N = 2 п2,
мундагы N — электрон саны, ал п — децгей H O M ip i немесе бас квант
саны.
Осы тецдеуге сейкес 1-энергетикалык децгейде еш электрон;
2-де — 8, 3-де — 18, 4-де — 32 электрон бола алады.

Ядро мацындагы кещстжте козгалганда электрондар белгип


6ip орбитальдарда журедь Молшер! жуык орбитальдар атомда
энергиясыныц ecyi бойынша орналаскан энергетикалык
децгейлер курайды. Энергетикалык децгейлердщ саны элемент
орналаскан периодтыц HOMipiHe тец. dp6ip децгейде электрон­
дардыц белг1л1 саны бола алады.
54

I
Сурактар мен жаттыгулар

• 1. Электрон, электрондык булт угымдарына сипаттама берщдер.


• 2. Орбиталь дегешм!з не? Атомный энергетикалык кабаттарына сипаттама
берщдер.
• 3. 0p6ip энергетикалык децгейдегт максимал электрон саны калай аныкталады?
• 4. Басты квант саныньщ физикалык м е т кандай?
А 5. 4 -периодта орналаскан I жене II топтардын элемент атомдарынын энер­
гетикалык денгейлер1 бойынша электрондардын таралуын бейнелецдер.
А 6. Мына элемент атомдарында: a) Si; в) V; б) Rb; в) Ва канша энергетикалык
денгейлер жене канша электрондар бар?
А 7. 2, 8, 5 сандар катары химиялык элемент атомдарьшьщ электрон кабаттары-
нын толуын сипаттайды. Осы эл е м е н т атап, оган сипаттама берщдер.
А 8. 2, 8, 8, 1 сандар катары химиялык элемент атомдарынын электрон кабат-
тарынын толуын сипаттайды. Бул кандай элемент екенш тауып, онын
химиялык касиеттерщ сипаттандар.
А 9. Реттж HOMipnepi; 11 жене 19, 16 жене 34 элемент атомдарынын курылы-
сында кандай уксастыктар мен айырмашылыктар бар?

§ 2.4. ЭНЕРГЕТИКАЛЬЩ ДЕЦГЕЙЛЕРДЩ ДУРЫЛЫСЫ

Ендд электрондык децгейдщ курылысын карастырайьщ. 0p6ip


энергетикалык децгей еюшшден бастап 6ip-6ipiHeH электрондарыныц
эн ер ги я корлары м ен ер екш ел ен етш дец гей ш ел ер ге б ел ш е д ь
Децгейшелер саны бас квант саныньщ мошне тец: 1 -децгейде 6ip
децгейше, 2-д е— ею, 3-д е— уш , 4-де — терт децгейше бар. Децгейшелер
эртурл1 пшпщц орбитальдардан турады. Оларды латын арштер1мен
белгшеу кабылданган: s — 6ipiHHii, op6ip энергетикалык децгейдщ
ядрога жакын децгейшесц ол 6ip s-орбитальдан турады; р -е ю н н п

2.2-кесте

Бас квант саны, орбиталь nurrepi жене сандары, децгейлер мен


децгейшелердеп электрондардыц максимал саны

Энергетика- Денгейше- Орбиталь- Орбитальдар Электрондардын


лык децгей, лер саны, дар тиш саны, максимал
(л) (0 (т) саны, (s)
децгей- децгейде децгей-
шеде децгейде
шеде
К (л = 1) 1 Is 1 1 2 2
L (л = 2) 2 2s 1 4 2 8
2Р 3 6
М (л = 3) 3 3s 1 2
3Р 3 9 6 18
3d 5 10
N (л = 4) 4 4s 1 2
4Р 3 16 6 32
4d 5 10
4/ 7 14
децгейше, уш р-орбитальдан турады; d—
y i n i HTiii децгейше, ол бес d-орбитальдан
турады, f—> тертнпш децгейше, ол жет! /-ор-
битальдан турады (2.2-кесте).
Орбитальдардьщ minim орбиталь квант
санымен аныкталады. Кванттыц механика
М0 л 1 мета бойынша, s-орбитальдыц ninjim
шар твр1зда. Bipimni энергетикалык децгей-
де п = 1, 6ip гана орбиталь болады. Оны
s-орбиталь деп атайды (2.5-сурет). s-орби-
тальда орналасцан электронды s-электрон
деп атайды.
2.5-сурет. s-электрондык
орбитальдыц niiniHi 2-энергетикалык децгейде (л = 2) торт
орбиталь бар. Оныц 6ipiHnrici, сферальщ сим-
метриялы — 2з-орбиталь. l s -электронга Караганда 2в-электронныц
энергиясы улкен болгандьщтан, ядродан кашык орналасады. Жалпы,
л-нщ ep6ip м е т ушш 6ip сферальщ s-орбиталь болады. Екшпп дец­
гейдщ калган орбитальдары р-децгейше тузеда; р-орбитальдыц minim
гантель немесе келемдщ сегтздок тер1зда болады (2.6-сурет).

Ядро еркшде козгалатын электрондар магнит e p i c i H тугызады,


олардьщ езара e c e p n e c y i кешстпстеп орбитальдардьщ багытын анык-
тайды. Орбитальдардьщ кещстжттк орналасуы магнит квант санымен
(т) сипатталады.
р-орбитальдар кешстнстж координаталардыц осьтер1мен багыт-
талган, сондьщтан оларды рх~, ру- жене р - орбитальдар туршде бел-
гшейдд. 0p6ip энергетикалык децгейдщ, л = 2-ден бастап уш р-ор­
битальдары бар. л артканда электрондар мелшер1 улкен р-орбиталь-
дарга орналасады, бграк х, у, z ocmepi бойынша багыты унем1 сак-
талады. р-орбитальдарга Караганда, d-орбитальдар мен /-ор б и ­
тальдардьщ minim курделене туседд (2.7-сурет).
Электрондардыц орбитальдар бойынша осылай таралуы жене
кещстжтеп орбитальдардьщ орналасуы, электрондардыц езара тебюуше
орай 6ip-6ipiHe кедерг! жасамауга умтылып, 6ip децгейдщ шпнде 6ip-
6ipiHeH максимал кашьщтьщта орналасуга тырысуымен тусщщршедЬ
Атомдагы электронный к у т н аныктау ушш энергиялык сипат-
тама жетшлгказ болып шыкты. Электрондардыц осшде карама-карсы

56
г
z

2.7-сурет. d-электрондык орбитальдардьщ турлер1 мен багыттары

багытта уршык тар1зд1 айналу кабьтетшщ бар екеш аныцталды.


Мундай касиет “ электрон с п и т ” (агылшынша spirting — айналу) деп
аталады. Ол спин квант санымен сипатталады, ол е т манда кабылдауы
мумюн.
1925 ж. В. Паули атомда квант саны б1рдей ею электронный болуы
мумюн емес деген устаным ашкан. Паули устанымы бойынша, ep6ip
орбитальда карама-карсы спинда ею электрон гана болуы мумюн. Егер
орбитальда 6ip электрон болса, онда ол жцптаспаган, егер екеу болса,
онда жрптасцан электрондар деп аталады.
Паули устанымы N = 2п2 формуласыньщ манш тусшдареда. Мы-
салы, п — 3, N = 2 •З2 = 18 болса, онда уннннн денгейде (л = 3) s-, р-
жане d- орбитальдар бар, ал ap6ip орбитальда 2 электроннан болатын
болса, онда денгейдей электронныц максимал саны: 2(1 + 3 + 5) = 18.
2.8-суретте артурл! энергетикалык децгей мен децгейшелердеп
электрондардыц энергиясы керсетшген, электрондардыц энергия-
сыныц асу р е й теж1рибе ж узш де аныцталган. Будан атомдагы
электронды сипаттау ушш электрон децгейшщ H O M ip i мен орбитальдыц
тишн бьпу керек.
Атомдагы ap6ip электрон ец аз энергиялы бос орбитальга орна­
ласады, бул аз энергия рстанымына сойкес келеда. Атомдагы электрон­
дардыц саны есуше орай олар энергияларыныц асу ретше сай орби­
тальдар мен децгейлерда толтырады: децгейлер б1ршппсшен бастап тол-
тырылады, ал жалпы децгейшелердщ толтырылуы мынадай кезекте
s—р —d—f атеда. Осыган сэйкес вртурл1 элементтердац атомдарында-
57

( tv=6 децгейшеден) 5f
(п=5 децгейшеден)

5d
(rc=5 децгейшеден) 4f ;
(rt=4 децгейшеден)


(n=4 децгейшеден)


(iv=3 децгейшеден)

■ n t ...
3p 3d

2p

s
2.8-сурет. Децгейлер мен децгейшелер энергиясынын шкаласы

гы орбитальдардьщ 6ipiHeH кешн 6ipim H электрондармен толу катары


Курылган:

Периодтар I II Ш IV V VI vn
СО

7s,5/,6d,7p
со

Орбитальдар Is 2s,2р 3s,Зр 5s,4d,5p 6s,4 / ,5d,6p


а

Атомдагы электрондардьщ орналасу тертабш электрондыц формула


туршде бейнелейдь Оларды курган кезде белгин ереже сакталады.
Bipimni орбиталь — бул 1s-орбиталь. Сутек атомыньщ l s -орбитальшда
6ip электрон орналаскан. Сондыктан сутек атомыньщ электрондык
формуласы (немесе электрондык конфигурациясы) былай жазылады:
Is1 (2.9-сурет).
Электрон кауызьшьщ курылысын энергетикалык немесе кванттык
уяшыктар комепмен бейнелеуге болады— бул графикттк электрондыц
формулалар. 0p6ip осындай уяшьщ тормен белпленеда: тор — бул орби­
таль, ондагы багдарша — электрон, багдаршаныц багыты — спиннщ
шартты багыты, бос тор — толтырылмаган бос орбиталь. Паули уста-
нымына сейкес уяш ыкта eKi электрон гана болады. Графиктш

58
z

iH Is 1 I
Ш
a в

Электрондык Графиктш
формула формула

2.9-сурет. Сутек атомы электрондык кауызынын модеш

формулада уяшыктар децгейлер бойынша орналасады, олар энергия-


ныц есуше свйкес теменнен жогары карай нешрленеда (2.9, в-сурет).
Bip орбитальда era электрон болатындыктан, гелий атомыньщ
eramni электроны да l s -орбитальга орналасады (2.10-сурет). Гелийде
6ipiHHii энергетикалык денгей аякталган, мундай конфигурация оте
туракты. Гелий — инертта газ.
II периодтьщ элементтершде еюннп (L) децгей (п = 2) толтырылады,
алдымен электрондар s-денгейшенщ орбиталына, содан кешн р-
децгейшенщ уш орбиталына туседд. Li атомындагы упшпш электрон
2з-орбитальга орналасады (2.11-сурет). 2s1 электрон атом ядросымен
влйз байланыскан, сондьщтан литий атомы оны жещл жогалтып, Li+
ионын тузеда.
Бериллий атомьшыц тортшш1 электроны да 2в-орбитальга орнала­
сады (2.12-сурет). Бериллийдщ екшттй денгейдеп era электроны жещл
узьледа де Ве2+ ионы тузшедк
Бор атомыньщ соцгы бесшнп электроны 2р-орбитальга орналасады
(2.13-сурет).
Содан кешн С, N, О, F атомдарында 2р-орбитальдьщ толтырылуы
журш, Ne атомында аякталады. р-орбитальдьщ толу TopTi6i мьшадай:
алдымен op6ip бос орбитальга спиндер1 б1рдей 6ip электронная келш
туееда, содан кешн сол орбитальдарга карама-карсы спиндд екшш1
электрон орналасады. Бершген денгейшеде электрондардьщ ep6ipeyi
жеке орбитальда орналаскан жагдайда тана электрондар минималда
энергиясы бар туракты жуйе курай алады. Сондьщтан мумгандщ болса
электрондар алдымен бос орбитальга орналасады. Барлык орбитальдар
59
2.11-сурет. Литий атомы электрондык кауызыныи модел1

2.13-сурет. Бор атомы электрондык кауызыньщ модел1

2.14-сурет. Кем1ртек атомы электрондык кауызыньщ модел1

60
2.15-сурет. Азот атомы электрондык кауызыньщ модел1

2.16-сурет. Оттек атомы электрондык кауызынын модел1

2.17-сурет. Фтор атомы электрондык кауызынын модел1

2.18-сурет. Неон атомы электрондык кауызынын модел1

61
6ip-6ip электронмен толтырылганнан кешн гана кванттык уяшык-
тарда жуптар пайда бола бастайды (2.14—2.18-суреттер).
Ne атомында екшпп децгейдщ толтырылуы аякталады. Сейз
жуптаскан сырткы электрондар (s2pP) ете туракты курылым тузеда.
Неон — инергп газ.
Ш период атомдарында ушшип децгейдщ (М) толтырылуы журеда,
оларга s-электрондар, содан кешн р-электрондар келеда. Мысалы:
nNa l s 22s22pe3s1
17С1 l s 22s22p63s23p5
Аргон атомыныц сырткы децгешн 8 электрон толады. Аргон —
инертп газ.
Осымен III периодта 3-энергетикалык денгейдщ калыптасуы аякта­
лады. Ал тертшнн период 4в-электрондар орбитальга тускеннен кешн
басталады (2.8-суретт1 кара).
Кейде атомдагы электрондардьщ таралуьш бейнелейтш формулада
ep6ip энергетикальщ децгейдей электрондардьщ саны гана керсетшеда.
Сонда олар былай жазылады:
uNa 2,8,1 17С12,8,7 2eFe 2,8,14,2

Атомдагы электронныц куга терт квант санымен аньщтала-


ды. Электрондык орбитальдардыц пшшп эртур.п, олар кещепкте
Typainie орналасып, энергетикальщ децгейлердщ 8-, р-, d-, f-
децгейшелерш тузеда. Орбитальдардыц толу peii, олардыц энер-
гиясымен аныцталады. Атомдагы электрондардыц таралуы
электрондык жене графиктш формулалармен сипатталады.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. Электрондык орбитальдардын кандай турлер1 бар? 0 р атомда онын канша
Typi болуы мумшн? Неге?
• 2. Паули приншшш тужырымдацдар. Онын манызы кандай?
• 3. Энергетикальщ кабаттардын толтырылу ретш айтындар.
• 4. Атомдагы электрондык орбитальдардын толтырылуыныц басты ереже-
лерш тужырымдацдар. Олардын врекетш накты мысалдармен керсетщдер.
• 5. Пай элемент атомыныц: а) 3-денгейдщ р -денгейшеа толтырылады; в) 6ipiHHii
d-орбиталь толтырыла бастайды; б) З-децгейдщ d-орбиталыньщ толты­
рылуы аякталады?
▲ 6. Егер химиялык элемент : а) екшнн периодта; в) унпннп периодта орналаскан
болса, кайсысынын атомынын сырткы электрондык децгейшде 5 е болады?
▲ 12M g , 14Si, 15Р, 18А г а т о м д а р ы н ы н э л е к т р о н д ы к ж е н е г р а ф и к т ш ф о р м у -
7.
лаларын жазыцдар.
▲ 8. Элементтщ электрондык формуласы... 3s23p4. Бул кандай элемент екенш
аныктап, оган тен касиеттерш сипаттандар.
■ 9. Элементтщ сырткы энергетика лык децгешнщ курылысы мынадай:

ш и I'M I I
s р
Бул кандай элемент? Онын кандай касиеттер1 бар?

62
* § 2.5. Д.И. МЕНДЕЛЕЕВ ЖАСАЕАН ХИМИЯЛЫК ЭЛЕМЕНТТЕРД1Ц
ПЕРИОДТЫК ЖУЙЕС1Н1Ц ЦУРЫЛЫМЫН НЕГ13ДЕУ

Атомда энергетикалык децгейлер мен децгейшелердщ электрондармен


толтырылу TepTi6i жене epeKiiieniri Д.И. Менделеев усынган элементтерд1ц
периодтык жуйеайц курылымын теориялык, тургыдан непздеидг
2.6-параграфта карастырылган I жене II период элементтер1н1ц электрондык
жене графикалык, формулалары ep6ip периодта сейкес энергетикалык, децгей-
лерд1ц электрондармен толтырылуы жайлы корытынды жасауга мумк1нд1к 6еред1.
BipiHmi децгейде 2 электрон болады, сондыктан I периодта eni элемент — Н
жене Не бар. II жене III периодтарда 8 элементтен бар, сондыктан бул период-
тардыц элементтер1 атомдарынын, сырткы децгейне 8 ё -нан тусед1. Кез келген
период атомыныц сырткы децгей1 6ip s-электрон тусет1н элементтен басталады:
I периодта бул сутек, калгандарында — с т т т к металдар. Периодтар сырткы
децгейлермде 2 ё немесе 8 ё бар инертт1 газдармен аякталады. BipiHLui период
гелиймен (1s2), ал калган периодтардыц соцгы децгей ns2np 6 электрондык
конфигурациям бар элемент атомдарымен аякталады.
IV период калий элеменлнен (2=19) басталады, электрондык конфигурациясы:
1s22s22p63s23p64s1. Оныц атомындагы 19-электрон 3d децгейшеайц энергиясынан
темен 45-децгейшеге орналасады (2.8-суретт1 кара). Кальцийд1ц (Z = 20 )
45-децгейшес1 ею электронмен толтырылган: Is2 2s2 2р6 3s2 3р6 4s2. Скандий
элеменлнен (2=21) бастап, Зс/-децгейше толтырылады, ейткен ол 4р-децгейшеге
Караганда энергиялык ти1мд1. 3 d -децгейшен1ц бес орбиталына скандий атомынан
мырышка (2=30) дейн он электрон туседс Скандийд1ц электрондык ф ормулам:
1s2 2s2 2р6 3s2 3р6 3 d ' 4s2, ал мырышт1ю: 1s2 2s2 2р6 3s2 3р6 3 d 104s2. Содан кей1нп
элемент атомдарында инертл газ криптонга (2=36) дей1н 4р -ден,геишен1ц толты­
рылуы журед1, сондыктан IV периодта 18 элемент болады.
V периодка рубидий элемент1нен (2=37) бастап, инертл газ ксенонга (2=54)
дей1нп элементтер к1ред1. Олардыц энергетикалык децгейлер1н1ц толтырылуы IV
периодтагы элементтерд1ю сиякты журед1: Rb жене Sr-дан кей1н иттрийден (2=38)
бастап, кадмийге (2=48) дей1нп он элементте 4сУ-ден,гейше толтырылады, содан
кейн электрондар 5р-децгейшеге орналасады, сондыктан V периодта да 18
элемент болады.
VI периодтыц атомдарында ^-электрондар пайда болады. Цезий (2=55) мен
барийда (2=56) б5-децгейше толтырылады. Лантанда (2=57) 6ip электрон 5cl-
децгейшеге туседа, содан кейн бул децгейшен1ц толтырылуы токтайды да, 4 f -
децгейше толтырыпа бастайды, онда 14 электрон болады. Олар 2=58—71 лантаноид
элементтерУц атомдарынан тусед1. Бул элементтерд1ц сырттан санаганда ушЫш1
децгей толтырылатындыктан, олардыц химиялык касиеттер1 ете уксас. Содан
кей1н 5с/-децгейшен1ц толтырылуы басталып ол сынапта (2=80) аякталады, келеа
электрондар 6р-децгейшей толтырады. 6-децгейд1ц толтырылуы инертл газ
радонда (2=86) аякталады. Сондыктан VI периодта 32 элемент бар.
VII период аякталмаган. Атомдардыц электрондармен толтырылуы VI
периодтагыга уксас журед1.
Кейб1р элементтерде электронныц "ceKipin eTyi" деген болады. Мысалы,
хромныц электрондык формуласы: 1s22s22p63s23p63d ‘ 4s2 болу керек. BipaK хром
атомыныц сырткы децгейнде ею электрон емес, 6ip электрон бар, еюнш1 электрон
сырткы децгейден еюнш1 d-децгейшеге "ceKipin" кеткен. Бул жагдайда хром
атомында электрондардыц орналасуы мынадай: 1s22s22p63s23p63 d 54sl. Мундай

63
процесс Nb, Мо атомдарында жене баска элементтерде де журедг Палладийде
децгейпер бойынша электрондар былай орналасады: 2, 8,18,18, 0. (Мунда 6 e c iH L u i
энергетикалык децгей мулдем ж о к, ейткен1 ею электрон да керш! децгейге
" c e K ip in кеткен".)
Сыртк,ы энергетикалык, децгейге к,аи электрон ец соцынан тусед|, соган орай
барлык элементтерд! периодтыц жуйеде терт топшага беледк
s-элементтер — оларда сыртцы децгейщц s-децгейшеа электрондармен
толтырылады. Оларга ep6ip периодтыц алгашцы ею элемент! жатады.
р-элементтер — оларда сыртцы децгейдц р-децгейшеа электрондармен
толтырылады. Бул ep6ip периодтыц соцгы 6 элемент! (I жене VII периодтардан
басца).
<d-элементтер — олардыц атомында сырттан санаганда еюнип децгейд!ц
с^-децгейшеа электрондармен толтырылады, сыртцы децгейде 6ip немесе ею
электрон цалады. Буларга s- жене р-элементтерд!ц арасында орналасцан улкен
периодтардыц элементтер! (ауыспалы элементтер) жатады.
7-элементтер — олардыц атомында сырттан санаганда уипнап децгейдщ
/'-децгейшес! электрондармен толтырылады, ал сыртцы децгейде eKi электрон
цалады. Булар лантаноидтар мен актиноидтар.
Bip топшаныц элементтер!н!ц б!ркатар жалпы химиялыц касиеттер! болады.
А то м цуры лы сы туралы iniM периодты ц жуйенщ цуры лы мы н ту-
ciHAipAi. Д.И. М енделеев жасаган элементтердщ периодты ц жуйес1 —
бул атомдарыныц электрондыц цауыздарыныц цурылысы бойынша
химиялыц элементтердщ табиги ж1ктелуК Атомда электрондарды ц
таралуы — пе ри о д ты ц ж уй е н щ сэ й ке с п е р и о д ы мен топшасында
элементтщ тикт1 о рны н аныцтайды. П ериодтардагы элементтердщ
саныныц epTypni болуы, электронды ц децгейлердщ толтырылу зацды-
лыцтарын T y c iH flip e fli.

Сурацтар мен жаттыгулар


• 1. Не себеггп периодтар йлттлш металдан (I баскасы) басталып, инертт газдар-
мен аякталатынын тусшшр1цдер.
• 2. Нелнстен периодтагы элементтердщ саны 2, 8, 8, 18, 18, 32-ге тец? Бул
зандылыкты атомдарда электрондардын орналасуы тургысынан
тусшд1р1ндер.
• 3. Элементтер кандай белгщер! бойынша s-, р-, d-, /-топшаларга белшеда?
• 4. Нелжтен III периодта d-элементтер жок?
А 5. Атомдарда электрондардын орналасу зандылыктары непзшде лантаноид-
тардын жене актиноидтардын химиялык касиеттер!н1н нел!ктен уксас
болатынын TyciHflipiHaep.
А 6 . Кай денгейше (5d- немесе 6s-) электрондармен бурынырак толтырылады?
5d- жене бв-денгейшелердщ толтырылу ретт кандай?
А 7. Реттш нем!рлер1 13, 27 жене 56 элементтердщ электрондык формулаларын
жазындар. Атом курылысы тургысынан олар кандай уяластарга жатады?
А 8. Атомдарында: а) 2в-децгейшеде 6ip электрон; е) 4-денгейде 2s- жене 5р-
электрондар бар, элементтердщ электрондьщ жене графиктщ формулаларын
жазындар.
А 9. 19К, 22Ti, 27Со, 33As, 36К г атомдарында электрондардын таралуыньщ
электрондык жене графиктш формулаларын жазындар.
А 1 0 .4 -период элементтерще сейкес келетш электрондык формуланы керсетщдер:
а) ... 4s24p64d25s2; е) ... 4s24p2; б) ls 22s22p63s23p63d54s1; в) ls 22s22p63s23p64s1;

64
г) ... 2s22p63s1. Олардыц химиялык сипатын аныктандар, жогары оксидтер!
мен гидроксидтершщ формуласын жазындар.
• 11. Нелжтен хромнын сырткы 48-децгейшесшде тек 6ip электрон бар, ал онымен
Kepnii элементтер — ванадий мен марганецте era электронная болады?

§ 2.6. АТОМ КУРЫЛЫСЫ ТУР АЛЫ 1Л1М ТУРГЫСЫНАН ПЕРИОДТЬЩ


ЗАЦ Ж0НЕ ХИМИЯЛЫК ЭЛЕМЕНТТЕРДЩ ПЕРИОДТЫК ЖУЙЕС1

Атомдардьщ курдел1 курылысын аньщтау периодтык зацньщ


физикалык менш жене элементтердщ периодтык жуйесшщ барлык
зацдылыктарын тусшдаруге мумкшдш бердк Атомньщ ен басты
сипаттамасы — оньщ ядросыньщ он заряды болып табылады. Ол атом-
даты электрондардын санын, энергетикальщ денгейлердщ курылысын,
элементтщ барлык касиеттерш жене оныц периодтык жуйедеп орнын
аныктайды.
Сондыктан каз1р Д.И. Менделеевтщ периодтык зацыныц тужырым-
дамасы езгерген.
Химиялык элементтердщ касиеттерк сондай-ак элементтер
косылыстарыныц касиеттер1 мен пшпндер1 олардыц атомдарыныц
ядро зарядтарына периодты турде теуелд! болады.
Бул тужырымдама Д.И. Менделеев берген тужырымдамага кайшы
келмейдь Оган X X гасырда белгШ болтан жаца меламеттер треда.
Ce6e6i химиялык элементтердщ периодтык ж уй еа — бул периодтык
заннын K e p i m c i жене элемент атомдарыныц курылысы бойынша
табити жпстелуь
Атомдардын курылыс теориясы элементтер касиеттершщ период­
ты езгеруш тусшдарда. Атом ядросы зарядтарыныц 1-ден 110-га дейш
артуы сырткы энергетикалык децгейдщ курылысыныц периодты
кайталануымен журедд. Элементтердщ касиеттер1 сырткы децгейдеп.
электрондардын саньша теуелда, сондыктан олар периодты кайтала-
нады. Периодтык зацньщ физикалык м е т , мше, осында.
Атомдардын курылысы туралы ш м Д.И. Менделеевтщ элемент­
тердщ б1рыцгай катарына сай ж е й периодка белш уш нейздедк
Периодтыц HOMipi атомдагы энергетикалык децгейдщ санына сейкес
келеда. Табитатта кездесетш жене жасанды жолмен алынган элемент­
тердщ атомдарында тек 7 энергетикалык децгейлер болса, период-
тардыц саны да соншама.
Сонымен 6ipre энергетикальщ денгейлердщ электрондармен ертур-
л1 ретпен толтырылуына нейзделген топтардьщ тошпаларга белшу1
де т у с п ш т болады. Н ей зй топша элементтершде сырткы децгейдеп
s-децгейшелер (s-элементтер) немесе р-децгейшелер (р-элементтер) то-
лады. Досымша топша элементтершде сырткы децгейден кеюн орна-
ласкан екшпн d-децгейше (d-элементтер) толтырылады. Лантаноид-
тар мен актиноидтарда /-децгейшелер ( / -элементтер) толтырылады.
Сондыктан атомдарында б1рдей электрондар болатын элементтер жеке
тошпаларга 6ipnmpuireH. Бул кезде нейзй топша элементтершщ сырткы
децгешнде топтыц нем1рше тец электрондар саны (2.19-сурет), ал ко-
сымша топша элемент атомдарында 6ip немесе era электрон болады.
65
3 _ Нурахметов. Хим ия ЕМ, 10 кл.
2.19-сурет. Атомдардьщ электрондык кауыздарыныц курылымдары

Атом курылысыныц в р тур л ш т 6ip топтьщ вртурш топшаларын-


дагы элементтер касиеттершщ ерекшелшш тусшдаредь Мысалы, VII топ-
тагы галогендер атомдарыньщ сырткы энергетикалык децгешнде жетт
электроннан болса, ал марганец топшасында ею электрон болады. Сон-
дыктан 6ipiHHiinepi — тиштк бейметалдар, ал eKunnmepi — металдар.
Бул топшалардыц элементтершде ортак касиеттер де бар: химия-
лык реакцияга юрккенде олардын барлыгы (фтордан F баскасы)
химиялык байланыстар тузуге 7 электроннан береда. Бул кезде марга­
нец топшасыныц атомдары сырткы децгейден 2 электрон, астындагы
eKiHnii денгейден 5 электрон бередь Осылайша цосымша топша
элементтершде тек сыртцы. электрондар гана еж е, сондай-ац сырттан
санаганда етний децгейдегг электрондар да валенттт электрондар
болып табылады. H erieri ж ене косы м ш а топш а эл ем ен ттер!
касиеттершщ непзп айырмашылыгы осьшда.
Демек, топтьщ mmpi химиялык, байланые тузуге цатыеа алатын
электрондардыц санын Kepcemedi. Топтын HOMipimn физикалык м е т
осында жатыр (2.3-кесте).
Д.И. Менделеев периодтык ж у й е т курганда Keft6ip элементтерда
олардын атомдык массаларыныц ecyi бойынша орналастырмады.
Kaeipri кестеде мундай элементтер сепз: А г (39,948) — К (39,102);
Со (58,933)—N1 (58,71); Те (127,60) - I (126, 904); Th (232,038) -
Ра(231). Бул ауыткулар периодтык жуйенщ кемпплЫ деп есептелдь
Д.И. Менделеев бул дейектемелерда гылымнын дамуы барысында
TycumipLayi керек деп “тусппкФзджке” жаткызды. Атомный курылыс
66
2.3-кесте
Периодтык жуйе жене химиялык элементтер атомдарыныц курылысы

Х и м и я л ы к эл е м е н тте р д щ А том куры лы сы


периодты к ж уй е о .
1. А т о м д ы к (реттйс) HOMipi 1. Я дроньщ он заряды ж о н е электрондарды ц
ж а л п ы са ны

2. H e r ie r i т о п ш а д а ты с ы р т к ы э л е к т р о н д ы к
2. Т о п т ы н HOMipi
к а б а т т а гы э л е ктр о н д а р саны , о к с и д т е п ж о -
га р ы в а л е н ттж , ко с ы л ы с та р д а гы ж о га р ы он
т о т ы г у дережелер1

3. П ериод HOMipi 3. А то м д а гы э л е ктр о н д ы к ка б а тта р д ы н саны

теориясы бул “тусшшазджтГ’ тусшдардд. Бул жуп элементтердщ ядро


зарядтарын теж1рибе жузшде аньщтаганда, олардын дурыс орналас-
тырылганы делелденда:

1 8 '^ Г 19^’ 27^° 28^*’ 52^® 53^’ 91^*а

Элементтердщ ядро зарядын накты аныктау периодтык жуйедеп.


барлык орындар толтырылганын жене £=1-ден Z = 110-га дейш п
аралыкта жана элементтер Жерде де, гарышта да ашылмайтынын
делелдейда. Бул гарыштык зерттеулер нетижеп бойынша жасалган
талдаулармен аныкталган: онда тек периодтык жуйедеп элементтер
гана табылган. BipaK ол ел1 аякталган жок: ядролык реакциялардьщ
кемепмен жана жасанды элементтерда алу жумыстары жалгасуда.
Атом курылысы туралы ш м периодтык зан мен элемент­
тердщ периодтык жуйесшщ физикалык мэнш ашты. Элементтер
касиеттершщ периодты езгерушщ ce6e6i, олардын атомдарыныц
сырткы энергетикалык децгейлершдеп электрондардыц саны-
ныц периодты кайталануында. Периодтыц noMipi атомдагы энер­
гетикалык децгейлердщ санымен аныкталады. Топтыц H O M ip i
химиялык байланыс тузу уппн жумсалатын атомдагы элек-
тронныц максимал санына дел келедь

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. Периодтык занньщ Д.И. Менделеев берген жене Kaeipri тужырымдамаларын
салыстырындар. Олардын айырмашылыгы неде? Нелнстен табигат занынын
тужырымдамасын езгерту кажет болды?
• 2. Периодтык заннын физикалык магынасы неде?
▲ 3. Д.И. Менделеев енпзген тусшпстердщ: касиеттердщ периодты езгеруш; эле-
менттщ реттш HeMipiH, периодтык, топтьщ физикалык менш тусщвдрщдер.
▲ 4. Атом курылысы теориясы непзшде: а) топтьщ непзп жене косымша топша-
ларга белшуш; е) периодтардын улкен жене Kimi периодтарга белшуш
туындарщдер.
• 5. Bip топтын, 6ip топшанын элементтершщ касиеттер1 нелштен уксас болады?
• 6. Bip топтагы непзп жене косымша топшанын элементтершщ курылысында,
касиеттершде кандай айырмашылыктар болады?

67
3*
▲ 7. Мына катар да кай химиялык элемент артык:
a) F, Cl, Mn, Br; е) Al, Si, Р, С? в з жауаптарьщды тусшдарщдер.
▲ 8. Элемент VI периодтын 4-тобында орналаскан. Оньщ атомынын курылысы-
нын сызбанускасын бейнелендер. Онын сутектгк косылысьшьщ жене жогары
оксидшщ формулаларын жазындар.
▲ 9. Кандай элементтщ касиеттер1 анык бШнедк
а) металдык — №11, №20, №237; е) бейметалдык — №215, №216, №"34?
■ Ю .Жасанды жолмен алынган уш химиялык элемента атандар, олардьщ пе-
риодтык жуйедеп орнын керсетщдер. Сондай-ак атомдарыньщ курылы-
сыньщ сызбанускасын бейнелендер, мумюн болатьш касиеттерш керсетщдер.
I
§ 2.7. Д.И. МЕНДЕЛЕЕВТЩ ПЕРИОДТЬЩ ЗАЦЫНЫЦ Ж0НЕ ХИМИЯЛЬЩ
ЭЛЕМЕНТТЕРДЩ ПЕРИОДТЬЩ ЖУЙЕС1НЩ МАЦЫЗЫ

Периодтык зац — табигаттыц ец мацызды зацдарыныц 6ipi. Ол


Kaeipri химияны жасауда басты рел аткарды, оны б1рыцгай, б!ртутас
гылым етта. Элементтер взара табиги байланыста карастырыла баста-
ды, олардьщ Kacnerrepi периодтык жуйедеп орындарымен аньщта-
лады. Академик Н.Д. Зелинский атап керсеткендей, периодтык зац
“галамдагы барлык атомдардьщ взара байланысьшьщ ашылуы” болды.
Химияда периодтык зацнын ашылуы жаца элементтер жене
олардьщ косылыстарын сипаттап, болжауга мумкшдш бердь Ол
Ka3ipri зерттеулерде кещнен колданылады.
Периодтык зан нейзшде оныц кестесшдей барлык бос торлар
толтырылды, сонымен 6ipre жана элементтер ашылды.
“Периодтык задга дешн,— деп жазды Д.И. Менделеев,— элементтер
табигаттьщ узж-узнс кездейсок кубылыстарьшын 6ipi болып келда;
кандай да 6ip жацальщты кутетшдей себеп табылмады, ал жана ашыл-
гандар кутпеген жанальщ болды. Периодтык зандылык, ен алдымен,
ашылмаган элементтерда болжауга мумкщщк бердд, осы зандылыкпен
каруланбасак, булай болжауга ел1 жетпеген болар едш” . Периодтык
зан ж ене химиялык элементтердщ периодтык ж у й е й — жаца
химиялык элементтерд1 ашуда жене 1здеуде, жаца заттар мен
материалдарды жасауда колданады.
Периодтык зан философияда да улкен рел аткарды: ол табигат
дамуыньщ ен жалпы зацдарын (терш й TepicKe шыгару, карама-
кайшылыктардьщ курей мен б1рлМ, санньщ салага ауысуы) делелдед1,
epi бейнелеп берда.
X IX гасырдын соцында периодтык зан мен периодтык жуйеге
суйенш, ертурл! елдердщ галымдары атом курылысыньщ теориясын
жасап, зерттеулер ж урй здк Ол, ез кезейнде периодтык занньщ
физикалык менш ашып, периодтык жуйеде элементтердщ орналасуын
ту сй Ш р д к А том куры лы сы туралы 1л1мшн дуры сты гы унем!
периодтьщ занмен тексершдд. Меселен, 1921 ж. Н. Бор, Д.И. Менделеев
1870 ж. болжап айткан Z= 72 элементтщ атом курылысы цирконий
атомыныц курылысындай екешн, оны цирконий минералдарыныц
арасынан 1здеу керек екенш керсетть 1922 ж. венгр химиг! Д. Хевеши
жене голландиялык физик Д. Костер бул элементй норвегиянын
68
Дмитрий Иванович Менделеев
( 1834—1907)

¥лы орыс галымы — Kaeipri химияньщ непзш калау-


шылардын 6ipi. Периодтык зацды жене химиялык
элементтердщ периодтык ж уйесш ашкан. Барлык
бейорганикалык химияны 6ipiHHii рет периодтык зан
непзшде баяндаган ipreni енбек — “ Химия непздерГ’
окулыгын жазды. Е ртщ п л ер д щ химиялык теориясы
авторларынын 6ipi.
Элементтердщ периодтык жуйесшде, сол кезде ел1
ашылмаган элементтердщ химиялык касиеттерш бол-
жауды ен 6ipiHHii колданган улы орыс химии Дмитрий
Менделеевтщ курметше, реттж HOMipi 101-элемент менде­
левий деп аталган.

цирконийл1 кеншен ашып, оны гафний деп атады (элементтщ ашылу


орны Копенгаген каласынын латын тш ш д еп атауы). Бул атом
курылысы теориясынын улкен жени» болды: оньщ непзшде элементтщ
табигатта кездесу орны болжанды.
Ендд периодтык зац X X гасырдагы химия мен физиканьщ барлык
жаналыктарыныц ашылуыньщ алганщы кез1 болды деп ньщ сешммен
айтуга болады. Оньщ химиямен (ргелес баска жаратылыстану гылым-
дарыньщ: биохимия, геохимия, космохимия жене т.б. дамуында манызы
ерекше.
Химиялык элементтердщ периодтьщ жуйесш ескере отырып, жана
жасанды жене синтездж материалдар, куймалар, касиеттер1 белгШ
заттар алынып, ядролык энергияны колдану женшде гылыми зерттеу-
лер журпзшуде, Ж ер кыртысы, гарыштык объектшер зерттелуде.
Периодтык жуйенщ педагогикадагы манызы оте зор — ол орта
жене жогары мектепте химияны окытудьщ гылыми Heriei болып
табылады.
Химиялык элементтердщ периодтык ж уйеи — ертурл1 косылыс-
тардын касиеттерк табигатта таралуы жене оларды алу тес!ддер1
туралы акпараттардын бай коймасы.
Д.И. Менделеев: болашак периодтык занньщ куйреуще екел-
мейдд, оны тек косымша толыктырулар мен даму кутш тур...” — деп
жазды.
Былымньщ дамуы бул керегендшп толыгымен растады.

Д.И. Менделеев ашкан периодтык занньщ тек кана химия

1 унпн гана емес, барлык жаратылыстану гылымдары ymin


жалпы гылыми жене философиялык меш зор.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. Периодтык зацнын менш сипаттандар.
• 2. Периодтык зац непзшде гылымда ашылган жацалыктарды айтыцдар.
▲ 3. Белгин талым, академик А.Б. Ферсманныц айтканынын менш тусшдарщдер:
а) “ Д.И. Менделеев зацыныц ашылуы бугал талам курылысыныц б1рл1г!

69
женшдеп куга бугшге дешн жешсаз болып келген ойды нактап, непздеп бердо.”
Бул б1рлгк неден Kepimc табады? Мысалдар келйрщдер.
в) “Менделеев кестега — елемнщ жаралуьшыц SMipi мен тарихынын кестем”
деген пгюрда калай тусшесщдер?
А 4. Д.И. Менделеев айткан: “Денелерда гылыми зерделеудан ем непзп немесе соцгы
максаты бар: куш бурын болжай бглу жене пайда”, — деген пнарда калай
тусшесщдер? Мысалдар келпрщдер.
■ 5. Д.И. Менделеев: “ Периодтык заннан, онын ceHiMfli не сешмд! eMecTiriH
керсететгндей кисынды салдарды шыгардым” — деп жазганда н е т айтпак
болган? Мысалдар келпрщдер.
t
§ 2.8. ЭЛЕМЕНТТЕРДЩ ПЕРИОДТЫ ТУРДЕ 03ГЕРЕТ1Н ЦАСИЕТТЕР1

Атомньщ электрондык кауызына орай аньщталатьш элементтердщ


барлык касиеттер1 периодтык жуйенщ периоды мен тобы бойынша
зацды езгередк ce6e6i уксас элементтердщ электрондык курылымы
уксас, 6ipaK б1рдей емес, сондьщтан топта жене топшада 6ip элементтен
екшнпсше ауыскан кезде касиеттердщ жай кайталануы емес олардыц
занды eerepyi байкалады.
Электрондык конфигурацияга байланысты атомдардыц келео.
касиеттерк атом радиусы, иондану энергиясы, электронтарткыштык,
электртергстж, тотыгу дережеа. периодты езгереда.
Атом радиусы. Атомньщ шамасын дел аныктау мумшн емес.
Есептеулерде шартер1зд1 атомдар радиустарыньщ жуыкталган мендер1
колданылады. Оларды рентгенкурылымдык е/цспен 6ip элементтщ еш
Kepnii атомдарыныц орталыктарын (центрлерш) белетш кашыктык-
тын шамасын пайдаланып аньщтайды.
Атом радиусы элементтщ касиетше есер етедь Радиус негурлым
улкен болса, сырткы децгейдщ электрондары ядрога согурлым елс1з
тартылады. Керкднше атом радиусы кемггенде электрондар ядрога
к у н т тартылады.
Период бойынша атом радиусы солдан оцта карай кемида. Муны
ядро заряды артканда электрондардын тартылу куш ш щ есу1мен
тусшдареда. Топшада жогарыдан темен карай атом радиусы артады,
ейткеш косымш а электрондык кабаттьщ косы луы нетижесшде
атомньщ келем1 улгаяды (2.20-сурет).

2 -энергетикалык
денгей толады

2.20-сурет. Атомдардьщ радиустары (нм-мен бершген)

70
0 ,2 5

2.21-сурет. Элементтщ реттж нем1рше теуелда атомдардьщ


радиустарыныц eerepyi

Сонымен ядро заряды артканда атом радиустарыныц eerepyi анык


периодтык сипатта болады (2.21-сурет).
Иондану энергиясы. Химиялык элементтердщ касиеттерш тусшу
ymiH оныц атомында электрондардыц каншалыкты 6epiK байла-
нысканын б1лу мацызды. Электронныц ядромен байланысу 6epiKilri
атомньщ иондану энергиясыныц мешмен багаланады.
Иондану энергиясы J — брл атомнан muicmi электрондарды жр-
лып алуга жрмсалатын энергия. Ол, едетте, электронвольтпен ернек-
теледь Атомнан электронды узш алганда, соган сейкес катион тузьпеда:
Э° + J = Эп+ + п ё ,
мундаты J — иондану энергиясы.
Bip периодтагы элементтердщ иондану энергиясы ядро заряды
оскенде жене атом радиусы кемщенде солдан опта карай еседа. Н епзй

2.22-сурет. Атомнын ядро заряды артуына орай, иондану


энергиясынын eerepyi

71
топшаларда ол жогарыдан темен карай ядродан электрон кашык-
тыгынын артуына сай кемидь
Элементтердщ химиялык касиеттер1 иондану энергиясына теуелдд.
Мысалы, иондану энергиясы аз сш тш к металдардын (2.22-сурет),
айкын металдык Kacnerrepi бар. Бейметалдардыц атомдарында метал-
дарга Караганда иондану энергиясыныц м еш улкендеу. Бекзат
газдардьщ химиялык инерттЫ олардьщ иондану энергиясыньщ меншщ
жогары болуымен тусшддригедд.
Электронтарткыштык. Атомдар электрондарды тек кана берш
коймай, косьш альш соган сайкес аниондар тузеда. Атомга 6ip электрон
крсылганда бвмнепйн энергияны эжктронтартк^шхтык, Е деп атайды.
Электронтарткыштык, адетте, иондану энергиясы сиякты элек-
трон-вольтпен ернектеледь Ортурл1 атомдардыц электронтарткыштык
мендерднщ езгерушде зандылык бар. Ол сырткы децгешнде 7 электроны
бар галогендерде едау1р жогары болады. Галогендер 6ip электронды
косьш альш, инерт'п газдар сиякты сырткы денгеш. 8 электрон болатьш
туракты конфигурацияга ие болуга умтылады:
С1° + ё =С1 - + Е ,
мундагы Е — электронтарткыштык.
Периодтык жуйеде электронтарткыштык шамасы солдан оцга
карай артады, осыган свйкес элементтердщ бейметалдык касиеттер1
периодтыц соцына жуьщтаганда кушейедд.
Электртерштш. Элементтерд1н бейметалдык немесе металдык
касиеттер1 электртерктш деп аталатын шамамен сипатталады, ол
атомньщ иондану энергиясы мен электронтарткыштык мендерше
суйенш есептеледд.
Электртерштьшк угымын 1932 ж. америкалык талым Л. Полинг
енш зген. Электртер1ст1к — бул цосылыстагы атомньщ взш е
электрондарды торту цабйпетл.
Электртерштштщ алгашкы шкаласын курган да Л. Полинг.
Атомньщ электртернзтЫ негурлым кушта болса, ол химиялык
байланыс тузу кезшде ортак электрондык жуптын бултьга согурлым
езше кушта тартады.
ЭлектртерштМ ен купи! элемент фтор, оныц электртерш тт 4-ке
тец деп алынган. Сидтинк металдар атомдарыныц электртерштдгшщ
мвш темен. Инертта газдардьщ электртерштМ жок. Ce6e6i олардьщ
атомдарынын сырткы децгеш аякталган жене туракты.
Химиялык элементтердщ электртерктшн литийдщ электртерш-
тж мешмен (1 ,0 ) салыстырып, карапайым жене колдануга колайлы
салыстырмалы электртерктт шамаларын алады (2.4-кесте).
Кестедеп элементтердщ электртерктж мендерш салыстырып, бул
шаманьщ периодты езгеретш1н онай байкауга болады: периодта
элементтердщ электртер1стМ реттнс HOMipi арткан сайын еседц, ал топ-
та кемид1. Салыстырмалы электртерштш негурлым улкен болса,
элемент согурлым бейметалдык касиетта куштарек керсетедц.

72
2.4-кесте
Keft6ip химиялык элементтердщ салыстырмалы эл ектртерю тт

Период- Катар- Топтар


тар лар
I II III IV V VI VII VIII
Н
1 1 2,1
U Be В C N 0 F
2 2 1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 3,5 4,0
Na Mg A1 Si P S Cl
3 3 0,9 1,2 1,5 1,8 2,2 2,5 3,0
К Ca Cr Br Fe
4 4 0,8 1,0 1,7 2,8 1,8
Zn
5 1,6
Rb Sr I
5 6 0,8 0,9 2,5
7 Cs Ba
0,7 0,8

2.4-кестеден бейметалдардыц салыстырмалы электртерктп! улкен,


ал металдардьщ электртерктЫ аздаган шамамен сипатталатыны
к о р ш т тур. Химиялык реакцияларда электрондар, вдетте, электр-
Tepicriri аз атомнан салыстырмалы электртеркти! улкен атомга карай
ыгысады.
Химиялык врекеттесулерге металдар тотыксыздандыргыштар
ретшде Kipice.zn. Фтордан баска бейметалдар тотыктыргыш та, тотык-
сыздандыргыш та касиет кврсетеда. Периодта жай заттардьщ тотык-
сыздандыргыштык касиеттер1 ел аренда, ал тотыктыргыштыгы ку-
шейеда. Заттыц тотыктыргыш-тотыксыздандыргыш касиеттершщ
взгеру сипаты реакциядагы серпстесшщ табигатына жэне реакция-
ныц ж уру жагдайьша теуел/ц. Herieri топшаларда элементтщ реттш
HeMipi арткан сайын бейметалдардыц тотыктыргыштык касиеттер1
влйрейда, ал металдардьщ тотыксыздандыргыштьщ касиеп кушейе/ц.
Порыта келе, химиялы к элемент атомдарыныц касиеттер1
периодты озгереда деп корытынды жасауга болады.
Электрондык кауыздыц курылысына байланысты атомдар-
дыц барлык касиеттер1 периодты езгереда. Бул сырткы электрон­
дык децгей курылысыныц периодты кайталануымен тусш-
д1ршещ. Уксас элементтердаи электрондык денгешнщ саны ядро
зарядыныц всуше сай артады, осыган орай касиеттер1 жай кай-
таланбайды, олар периодтык зацдылыкпен озгеред1.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. Атомдардыц радиустарыньщ езгеркшде: а) периодта жене жана периодка
ауысканда; е) топтарда кандай зандылыктар байкалады?

73
• 2. Элементтердщ кандай касиеттер1 периодты езгеред1? Оны II жене III
периодтардын элементтершщ мысалында тугашйр1ндер.
• 3. Нелштен электртердатш периодты турде езгереда?
• 4. Металдар мен бейметалдардын электртерщ ттн сипаттандар.
А 5. Bip нейзп топша шегшде химиялык элементтердщ касиеттер1 калай езгереда?
Бул зандылыкты: а) III топтын элементтерк е) VI топтын элементтер1
мысалында карастырыцдар.
А 6. Атом курылысы тургысынан кандай элементте металдык касиет к у н тр е к
байкалатынын тусшдарщдер:
а) Са немесе Zn; е) Sr немесе Cd.
А 7. Атом курылысы тургысынан кандай элементте бейметалдык касиет днык
байкалатьшын тусшдарщдер: а) N жене As; е) С жене Si.
■ 8. Касиеттер1 бойынша курт ерекшеленетш ею элемента атандар: a) 6ip топта;
е) 6ip периодта. Ерекшелштщ себебш тусшдарщдер.

§ 2.9. АТОМДАРДЬЩ ВАЛЕНТТ1Г1 Ж0НЕ ТОТЫГУ Д0РЕЖЕС1

Элемент атомыньщ валенттт — X IX гасырдыц ортасында гылым-


га енйзьлген химияныц н ей зй тусшжтерш щ 6ipi. Д.И. Менделеев
валенттжй атомныц басты касиеттершщ 6ipi ретшде периодтык занды
ашканда колданды. Валенттж элемент атомыньщ баска атомдармен
косылу санын сипаттайды. Сендер 8-сыныпта оны сол элементтщ 6ip
атомымен косылатьш 6ip валентт! элемент атомыньщ (мысалы, Н), саны
ретшде аныктадыцдар. Меселен, туз кышкылында НС1 хлор 6ip
валентй, суда Н20 оттек еш валентй, аммиакта NH3азот уш валентй,
метанда СН4 кем1ртек терт валентй, фосфор пентахлоридшде РС15
фосфор бес валентй, куюрт гексафторидшде SFgкушрт алты валентй.
“ Валенттж” термшннщ физикалык м е т — атом курылысы жене
химиялык байланыс туралы 1л1м дами келе тусш ж й болды. Элемент
атомдары ездерш турлнне етгп корсете алады: электрон бере/ц немесе
косып алады, ортак электрондьщ жуптар тузедь Атомдар арасында
химиялык байланыс тузуге катысатын электрондарды валенттт
электрондар деп атайды.
Химиялык элементтердщ атомындагы валенттж электрондардын
жалпы саны периодтык жуйеде элемент орналаскан топтын нокнрше
сойкес болады. Мысалы, куш рт атомынын (VI топ) 6 валенттж
электроны бар, сондьщтан кугарттщ валенттжтерк VI (жогары), IV
жене II (аральщ) болады.
Валенттж электрондарга сырткы аякталмаган денгейдей элек­
трондар жатады. Алайда сырттан санаганда екшип денгейдей (мыса­
лы, d-элементтердщ) электрондар да валенттж бола алады, сондьщтан
марганецтщ жогары валентйй VII тен, хромдаю VI, ягни топтын
нвм1рше дел келедь
Элементтердщ жогары валентйктершщ м е т ядро зарядынын
шамасына периодты турде теуелда болады.
Химиялык байланыс теориясын ескере отырып валенттжтщ
аныктамасы езгердь Валенттт — 6ip элемент атомыньщ басца эле­
мент атомын цосып алу щбыетй

74
Валенттт манг бершген атомныц басца атомдармен цосылган-
дагы химиялыц байланысыныц саны peminde аныцталады.
Атом тузе алатын байланыстыц саны жалпы электрондьщ жуп
тузу ушш колданылатын оньвд жуптаспаган электрондарыныц санына
тец. Байланыс саны ретшде аньщталатын валенттж м е т Tepic немесе
нелдж бола алмайды.
Косылыстагы атомдардын кушн сипаттау уннн тотыгу дэрежеа
деген тусшж енпзшген. Бул кезде косылыстарда шартты турде валент­
тж электрондар электртерктнд жогары атомга тугелдей ауысады деп
санайды, сондьжтан косылыстар тек оц жене Tepic зарядталган ион-
дардан турады деп есептейдд. 1с жузшде кептеген жагдайларда элек­
трондар тольщ ауыспайды, олар 6ip атомнан баска атомга ыгысады.
Тотыгу дереж ек — бул цосылыстар тек иондардан турады деп
санап, есептеумен табылган цосылыстардагы атомдардыц шартты
заряды.
Тотыгу дереж ек Tepic, он жене нел мендд бола алады. Оларды
элементтщ белгасшщ устше “ + ” немесе белпкмен жене араб сан-
дарымен ернектейдк Мысалы:
+1 -2 О
Na20 С12
Баска атомдарга езшщ электрондарын беретш атомдар он тотыгу
дереж ейн керсетед1. Мундай элементтерд1н электртер1стж мен1
косылыстардагы сержтестерш жш ен темен болады. Атомдардын
барльщ валенттж электрондары химиялык байланыс тузуге катыс-
канда ж огары он тоты гу дереж есш иеленед1. Ол сан жагынан
периодтык жуйедеп топтын HeMipiHe тен жене элементтщ косылыс­
тардагы манызды сандык сипаттамасы болады. Топтын H O M ip i жогары
валенттжке сейкес келмейтш элементтер F, О, Не, Ne, A r, Fe жене Со,
Ni топшасыныц элементтерк Булардыц жогары валенттактер1 топ
нем1рше Караганда темен болады.
Баска атомдардыц электрондарын кабылдап алатын атомдар Tepic
тотыгу дережесш иеленеда. Бул косылыстарда электртерктнт жогары
болатын элементтер. Ф тор атомы барлык косылыстарында Tepic
тотыгу дережесш ( - 1 ) керсетедд.
Tepic немесе темен тотыгу дережек атом сырткы энергетикальж
денгешн аяктап, туракты куйте (8 ё ) айналу ушш кабылдайтын элек­
трондар санымен аныкталады. Оны 8-№ (топ ) формуласы бойьгаша
-3 -2
есептеуге болады. Мысалы N > S . Tepic тотыгу дережесш бейметалдар
керсетедд.
Тотыгу дережесшщ нелдж м е т жай заттардьщ молекуласындагы
атомдарда болуы мумкш. Мысалы, оттек, сутек, хлор молекула-
ларында, ce6e6i бул жагдайда электрондар ею атомга да б1рдей ортак
болады. Егер зат атомдык куйде болса, онда оньщ атомынын тотыгу
дережек нелге тен.
о о 0 о
Мысалы: N 2, 0 2, Fe, Zn.
75
Тотыгу дережей белшек сан болуы да мумюн. Мысалы, магниттж
тем1ртаста Fe30 4 темгрдщ тотыгу дережей + 8/ 3-ке тец. Тотыгу дере-
жейнщ мундай м о т тотыгу-тотьщсыздану реакцияларыныц тендеуш
курганда киындык тудырады.
Ж огары он жене темени Tepic тотыгу дережелер1мен катар косы-
лыстардагы атомдардын аральщ тотыгу дврежелер1 болады. Мундай
жагдайда атом химиялык байланыс тузуге барльщ валенттж электрон-
дарын колданбайды. Мысалы, кушрт атомдарында жогары тотыгу
дережей +6, темени - 2 , аралык тотыгу дережей +4, +2, О-ге тец.
Периодтык ж уй едей топтар бойынша элементтердщ тотыгу
дережелершщ e e re p y i ядро зарядыныц ecyiH e сай элементтердщ
химиялык касиеттершщ периодты езгеруше сейкес келеда (2.5-кесте).
Сондай-ак химиялык косы лы старды н курамы да периодты
езгередд.
Элементтщ; тотыгу дережей — шартты туйнж, 6ipaK ол ертурл1
заттарды ж ж теу кезшде, олардын касиеттерш сипаттаганда жене то-
тыгу-тотыксыздану реакцияларын карастырганда жш колданылады.
Косылыстагы элементтщ тотыгу дережесш бтле отырып, оньщ то-
тьщтыргыштьщ немесе тотыксыздандыргыштык касиет керсететшш
болжап айтуга болады. Мысалы, кушрт кышкылында H2S 0 4 кушрт
жогары тотыгу дережесш (+6) керсетеда, демек, будан epi электрон-
дарын бере алмайды, сондыктан кушрт кышкылы тек тотьщтыргыш
болады. Кугартсутекте H2S кушрт, керканше темени тотьну дережесш
( - 2 ) керсетеда де, одан epi электрондар косып ала алмайды (сырткы
децгейде 8 ё ), сондыктан кушртсутек тек тотьжсыздандыргыш болады.
К уш ртй кышкыл H2S 03 (кушрт мунда аралык тотыгу дережесш +4
керсетеда, электрондарды бередд де, косып та алады) жагдайга бай-

2.5-кесте

П—IV периодтардыц s- жене р-элементтершщ жогары жене теменп тотыгу


дережелер1

Соцгы энергетикальщ децгейдеп


Толтырылатын энергети- электрондардыц саны
кальщ децгейдщ HeMipi
1 2 3 4 5 6 7

3Li ,Ве 5в 6с ,N 8о F

п +1 +2 +3 +4 +5 (+2 —1
-4 -3 фтор-
мен) - 2
i,Na 12^g 13А1 14» «Р ies i,Cl
П1 +1 +2 +3 +4 +5 +6 +7
-4 -3 -2 -1

IV и, К 20СЭ aiG a 32Ge зз-^8 34S e 35B r


+1 +2 +3 +4 +5 +6 +7
-4 -3 -2 -1

76
ланысты тотыктыргыштык та, тотыксыздандыргыштьщ та касиет
керсете алады.
Тотыгу дережей валенттжпен ж ш сойкес келе бермещц, ейткеш
коптеген косылыстарда элемент атомьшьщ тотыгу дережей олар тузген
байланыстардыц санымен дел келмейда. Бул кебшесе органикалык
косылыстарда ж ш кездеседд. Органикалык косылыстарда кем1ртектщ
валенттш. унем1 4-ке тец (терт байланыс тузеда) екеш белгшц 6ipaK
кем1ртектщ тотыгу дережей метанда СН4 - 4, метанолда СН3ОН - 2 ,
формальдегидте СН20 - 0, кумырска кышкылында НСООН +2-ге тец.
Бул жагдай бейорганикалык косылыстарда да кездеседй Меселен, N2
молекуласындагы азоттыц байланыс саны 3, ал тотыгу дереж ей
0-ге тец. Сол сиякты азот кышкылындагы азоттыц валенттит IV, ал
тотыгу дережей +5.
“ Валенттнс” туйнил унем! колданыла бермещц. Валенттж тек кова-
ленттж химиялык байланыстыц санымен елшенеда. Коваленттж бай­
ланыс ж ок косылыстарда атомдардыц валенттш. туралы емес, тек то­
тыгу дережей туралы айту керек. Квптеген бейорганикалык, цосылыс-
тардыц формуласы бойынша элементтердщ валенттш туралы емес
тотыгу дэрежеа туралы- айтуга болады. Сондыктан бейорганикалык
химияда кебше тотыгу дережесш, ал органикалык химияда — валент-
тжта колданган жен. Бул кептеген бейорганикалык косылыстардыц
беймолекулалык курылысты, ал кептеген органикалык косылыс­
тардыц молекулалык курылысты болуымен туйндартеда.

Косылыстардагы элемент атомдарын сипаттау унпн валент-


TiK жене тотыгу дереж ей TycimKTepi колданылады. Валент­
тж — молекуладагы атомдардыц химиялы к байланысыныц
саны. Бул угы м тек молекулалы куры лы сты заттарга кол­
д а н ы л а д ы . Т о ты гу д е р е ж е й — ко сы л ы ста р д а гы атом н ы ц
шартты заряды , оны беймолекулалык куры лы сты заттарды
сипаттау унпн колданган колайлы. Элементтердщ в а л е н т т т
жене тотыгу дереж ей периодты езгередь

Сурацтар мен жаттыгулар


• 1. Атом курылысы тургысынан валенттж угымынын менш тусшдар1цдер.
• 2. Валенттж жене тотыгу дереж ей тусш ж терш щ арасында кандай айыр-
машылык бар?
• 3. Химияльщ элементтердщ периодтык жуйеет бойынша валенттж пен тотыгу
__ дережесшщ менш калай аныктауга болады?
▲ 4. Косылыстарда химиялык элементтщ атомы кандай тотыгу дережесш кер-
сететнн неге байланысты? О, F, Cl, N, Mg-дщ мумкш болатьш тотыгу дере-
желерш атандар.
▲ 5. Нелжтен хлор мен марганец периодтык жуйенщ 6ip тобьшда, 6ipaK ертурл1
тошналарда орналаскан? Оларды атом курылысы тургысынан тусшдарщдер
^ жене мумкш болатын тотыгу дережелерш керсетщдер.
▲ В. Хром атомыныц электрондык жене графиктж формулаларын бейнелендер.
Нелжтен +6 хром жогары тотыгу дережесш керсететшш тусшдарщдер. Онын
жогары оксиданщ формуласын жазындар.

77
А 7. Берщген косылыстардагы кешртек атомыньщ валенттт мен тотыгу дереже-
лерш аныктандар:
а) С02; е) С2Н6; б) НСООН; в) СН3ОН.
А 8. Бар лык элементтердщ тотыгу дережелерш аныктандар:
a) Sn(S04)2; е) Na3Sb03; б) BiCl3; в) K2Zn02; г) РН3.

§ 2.10. ЭЛЕМЕНТТЕРДЩ КОСЫЛЫСТАРЫ ДАСИЕТТЕР1НЩ вЗГЕРУШ Щ


ПЕРИОДТЫЛЫГЫ
/
Элементтердщ тотыгу дережелерщщ периодты ©3repyi химия;лык
косылыстар курамыныц периодты езгеруше веер етеда (2.6-кесте).

2.6-кесте
Элементтердщ тотыгу дережелерщщ eerepyi
Топ H O M i p i

I II III IV V VI VII

Элементтщ тотыгу дврежеш


+1 +2 +3 +4 +5 +6 +7
Li20 ВеО в2о3 со2 NA — —
Na20 MgO А1А Si02 Р20 6 so3 С120 7
К20 СаО G a 20 3 Ge02 As205 Se03 —

Жалпы формулалар (Э — элемент)

Э20 ЭО э2о3 эо2 Э 2 °5


Э03 э 2о 7

Топ H O M ip i

IV V VI VII
Элементтщ тотыгу дережеи
-4 -3 -2 -1
сн4 NH3 н2о HF
РН3 H2S НС1
AsH3 H2Se НВг

Жалпы формулалар (Э — элемент)

ЭН4
4
ЭН3 Н2Э НЭ

Муны байкаган Д.И. Менделеев периодтык ж уйенщ к ей ш й


нускаларында топтар бойынша элементтердщ оксидтер1 мен сутекта
косылыстарыньщ жалпы формулаларын енпздй Косылыстардыц
химиялык касиеттер1 де зацдыльщпен езгереда.
Оксидтер жене гидроксидтер. 8-9-сыныптарда жене осы окулык-
тьщ 6ipiHHii тарауьшда сендер оксидтер мен гидроксидтердщ Kaeipri
жйстел>тмен, касиеттер1мен таныстындар. Косылыстардьщ кыпщылдьщ,
нейздш жене екщайльщ касиеттер1 эксперимент жузщде аныкталады.

78
Периодтарда солдан оцта карай типтпс металдан типтж бейметалга
ауысканда оксидтердщ непздж катета елпреп, кышкылдык касиета
кушейеда (1.10-параграфты кара).
непздж ешдайлык кышкылдык
Оксидтер: Na20 MgO А120 3 S i0 2 Р20 5 S 0 3 С120 7
Непздж касиет елйреп, кышкылдык касиет кушейеда

Элементтщ жогары тотыгу дережесше сэйкес гидроксидтердщ


касиеттершщ езгеру сипаты да осындай: солдан оцта карай гидроксид­
тердщ непздж касиета елйреп, кышкылдык касиета кушейеда
ер1мейтш ешдайлы
си т непз гидроксид кышкылдар

NaOH Mg(OH)2 А1(ОН)3 H2S i0 3 H3P 0 4H2S 0 4 НС104


Непздж касиет влйреп, кышкылдык касиет кушейед1

Атом курылысы туралы тусппкта жене олардыц электртерщтггш


колдана отырып, бул зандылыкты тусшдаруге болады. Муны упшпш
периодты ц кейб1р элементтер1 косы лы стары ны н мысалында
карастырайьщ.
Ymimni периодтыц элементтер! тузетш оксидтер мен гидроксид-
терде химиялык байланыстыц ею типш: иондык жене коваленттж
байланысты да байкауга болады. Гидроксидтер — бул оксидтердщ
сумей ерекеттесушщ ошмдер1 екенш еске тусдрейж.
Сондыктан NaOH сиякты:
Na20 + Н20 = 2NaOH
H2S 0 4-Te гидроксидтер болады:
so3+H2o = H2so4
Металдардьщ оксидтер! мен гидроксидтер! — иондык, ал бейметал-
дардыц оксидтер! мен гидроксидтер! коваленттж косылыстар. Осыган
сейкес олардьщ касиеттер! де — непздж жене кышкылдык болып
ерекшеленеда.
Гидроксидтердщ формулаларын салыстыру олардын курылы-
сыныц уксастыгын, ягни атомдар байланыстарыныц peTi б!рдей
Н - О - Э екенщ аньщтауга мумюндж береда
Гидроксидтердщ кышкылдык, непздж немесе ешдайлык типтер
бойынша диссоциациялану кабшета Н - О жене О - Э байланыстары­
ныц салыстырмалы полюстанне теуелдк Егер Н - О байланысы О - Э
байланысына Караганда eaeyip п ол ю ет болса (оттек пен сутектщ
салыстырмалы электртерютжтершщ арасындагы айырым АЗС оттек
пен элементтщ электртерютжтерщщ айырымынан Д %2 артык), онда
гидроксид судагы ертндасшде кыпщыл ретанде диссоциацияланады
(Н+ ионын узеда). Егер О - Э байланысьшыц О - Н байланысына Кара­
ганда ( А Х 2 > А Х 1) полюстЫ басым болса, онда гидроксид непздж тип
бойынша диссоциацияланады. Егер О - Н жене О - Э байланыстары-
79
ныц п о л ю с т т шамалас болса (ДХ2= ДХх), гидроксид егадайлы касиет
керсетеда (амфолит).
Натрий гидроксида: Na —> О - Н ДХ2 >АХ\
Натрий мен оттектщ электртерштггшщ айырымы улкен (б у л
металл жене бейметалл атомдары), сондыктан бул атомдар арасьщцагы
электрондык тьныздьщ багдаршамен керсетшгендей оттек атомына
кушт1 ьныскан. Демек, NaOH-та металл атомы мен гидроксид тобыныц
арасындагы байланыс иондык. Сонымен катар натрий атомы (ион)
салыстырмалы турде улкен, сондыктан байланыста салыстырмалы
алганда елоз, натрий гидроксида суда жаксы ерида жене ертндаде
иондар туршде болады:
NaOH Na+ + ОН
Ол с й т тига бойынша диссоциацияланады, бул индикатор тусшщ
езгеру1мен делелденеда.
Бул айтылганньщ алюминий гидроксидане А1(ОН)3 катысы будан
да кеб1рек.
Атомдар арасындагы байланыс: Н -у О j А1 ДХ2 = ДХ]
Бул елыздеу жене нашар еритш непз. Алюминий атомынан оттек
атомына электрон бултыныц азырак ыгысуы (NaOH-пен салыстыр-
ганда) оттек О атомындагы терю зарядтыц темендеуше екеледа жене
он зарядталган сутек ионыныц уз1луш жещлдетед1. Ертндаде сутек
ионын тузгп диссоциациялану, ягни кышкылдьщ касиеттщ KepiHyi,
алюминий гидроксиданде сш тш к ортада журеда. Кышкылдык ортада
ол непздак тип бойынша диссоциацияланады.
Алюминий гидроксида ете елйз электролит жене индикаторлардыц
тустерш езгертпейда. Ол елс1з непздак те жене елс1з кышкылдьщ та
касиет керсетеда.
“Еюдайльщ”, “амфолит” терминдер1 заттьщ кышкылдьщ-непздак
eni жактылыгын керсетед1 (“ amphi” — “ ол да жене баска да” ).
Кышкылдьщ ортада — непздак, ал сьлтьпш ортада — кышкылдьщ тип
бойынша (гидроксоаниондар тузш, мысалы, [А1(ОН)4]3 ) диссоциация­
лану кушейеда:
j.u+ -4-ТТ+
[А1(ОН)4]- А1(ОН)3 А А13+ + ЗОН
+ОН +ОН
Фосфор гидроксида кебше Н3Р 0 4 туршде кездеседа, фосфор кыш-
кылы деп аталады. Онда элементтердщ косылу р ей мынадай:
Н - f О -j- Р дх2< дх4
Жогарыда сипатталган гидроксидтермен салыстырганда фосфор
гидроксиданде (фосфор кышкылында) Р жене О атомдары арасындагы
электрон тыгыздыгы О атомына тольщ ыгыспаган. Фосфор да, оттек
те — бейметалдар, ягни олардыц арасында коваленттщ полюет! байла-
80
ныс тузмедд. Электрон тыгыздыгы ыгысуыньщ кему! оттек атомында
Tepic зарядтьщ темендеуше акеледа де, он зарядталган сутек ионы-
ньщ — протонный y3inyi жещлдещц, ол су молекуласына ауысады:

н 3Р 0 4 + н 20 н 30 + + н 2Р 0 4
Кугарт жене хлор гидроксидтершщ 6enrini кышкылдьщ турлерк
H2so4жене НС104. Олардьщ молекулаларында атомдардыц косылу
рета фосфор кышкылындагыдай:
Н -? О т Э А%2 < AXi
Бул кынщылдардыц молекуласында электрон тыгыздыгы элемент-
тен оттекке одан да аз ыгыскан, сондыктан сутек атомы оттек атомына
алгаз тартылады. Бул куш и кышкылдар api хлор кышкылы кугарт
кынщылынан да к у п т .
Карастырылган зандылыктар барлык периодтарда байкалады.
Период бойынша солдан оцга царай элементтен элементке
ауысцанда, олардьщ oKcudmepi мен гидроксидтерШц цасиеттерЬ
негЬздЫтен етдайлыц арцылы цышцылдыцца зацды тррде
взгередй
Сутект1 косы лы стар. Элементтердщ сутекта косылыстарыныц
касиеттер1 де периодты езгередд.
I жене II топтыц металдары тузетш сутегсп косылыстарды гид-
ридтер деп атайды, олар иондык сипатта болады. Бул балку темпера-
турасы жогары, тусйз кристалдык заттар. Гидролиз (сумей ерекет-
Tecyi) кезшде олар с и т л е р тузедк
-1 +1 о

кн + нон = к он + н 2

Бейметалдардыц сутекта косылыстары газдар (ушкыш сутекта


косылыстар) болып табылады. Олардыц химиялык сипаты сумей
эрекеттескенде квршеда (1.7. — 1.11-параграфтар).
Бул заттар ердгенде cinTi немесе кышкыл epTinaraepi тузшеда.
Мысалы, 6i3re белгШ реакциялар:
NH3 + Н20 NH4+ + OH~
аммиак аммоний
гидроксида

НС1 + н 20 ^ Н30 + + С1-


хлорсутек хлорсутек
кышкылы

V топ элементтер! де непздак сипатты ушкыш сутекдт косылыстар


тузедд, ал VI жене VII топ элементтер! болса кышкылдьщ сипатты косы­
лыстар тузедд. Тек суды Н20 егадайлы зат туршде карастыруга болады:
н 2о н ++ он

81
2.7-кесте
Бейметалдардын сутект! косылыстары

: вн3 СН4 Г NH3 ~1 Н20 HF


• боран метан | аммиак су фторсутек

* • • • • • • • ------------------ 1___________
SiH4 . РН3 H2S HCI
силан 1 фосфин кук1ртсутек хлорсутек
...................J _
H2Se НВг
селенсутек бромсутек

Шартты белгшерк
Н2Те га
(.............. ) селкос косылыстар теллур- йодсутек
(-------- ) непздж сипатты косылыстар сутек
( — ) кышкылдык сипатты косылыстар

Периодтарда кышкылдыц купи атомньщ ядро заряды ескен сайын


артады. Топтарда сутекта косылыстардыц кышкылдык касиеттер1
жогарыдан томен карай артады, ce6e6i ол кезде атом радиусы оседа де,
элемент пен сутек арасындагы Э—Н байланыс вларейдд (2.7-кесте).
Косылыстардыц касиеттер1 элементтщ периодтык жуйедеп
орнына тауелдь Элементтердщ атомдык курылысына байла-
нысты олардыц оттектж жене сутектж косылыстары непздж,
кышкылдык немесе ешдайлык касиет корсету) мумкш.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. Периодтарда элементтер оксидтершщ касиеттер! калай езгереш?
• 2. a) Bip периодтын; е) 6ip н е п зп топшанын элементтер1 гидроксидтершщ
касиеттер1 калай езгереда?
▲ 3. Атом ядросыньщ заряды артканда галогендердщ ушкыш сутектш косылыс-
тарыньщ касиеттершщ езгеруш тусшддр1цдер.
▲ 4. III период элементтер! гидроксидтер! химиялык сипатынын eerepyi туралы
айтыцдар. Жауаптарынды сейкес химиялык реакциялардьщ тецдеулер1-
мен делелдеидер.
А 5. а) Непздж оксид жене гидроксид-неиз;
в) екщайлы оксид жене гидроксид;
б) кышкылдык оксид жане гидроксид-кышкыл тузетш элементтерге мысал-
дар келнрщдер. Мысалдарыиды реакция тецдеулер!мен делелдеидер.
А 6. II топтьщ непзп топша элементтершен тузглген гидроксидтер!нщ ортак жене
белекше касиеттерш атандар. Буны осы элементтердщ атом курылысы
тургысынан Tycinaipinaep.
■ 7. Сумей врекеттескенде элементтер косылыстарыньщ химиялык сипаты калай
кергнеда? Мысалдар келтарщдер.

82
3-тарау. ХИМИЯЛЬЩ БАЙЛАНЫС Ж 0Н Е ЗАТ КУРЫЛЫСЫ

Химиялык байланыстыц табигаты K a e i p r i химияньщ басты теория-


лык проблемасы болып табылады. Мунсыз химиялык косылыстардьщ
кептурлтлтн, олардьщ тузшу механизмш, курылысы мен реакция-
лык кабшеттершщ себебш тусшу мумкш емес.
Химиялык байланыс, непзшен, сьфткы s- жене р- кейде ннюдеп
d- жене /- кабаттардьщ валенттж электрондарымен жузеге асырылады.
Тузтлген байланыс жалпы энергияньщ утымына екеледа, сондыктан
атомдык куйте Караганда молекулалык куй едеу1р туракты болады.
Атом курылысы заттар курылысы теориясымен, дел1рек айтканда
химиялык байланыс теориясымен тыгыз байланысты.

§ 3.1. КОВАЛЕНТТ1К БАЙЛАНЫС

Коваленттж байланыстыц пайда болуы карапайым молекула —


сутек молекуласыныц тузшу1 мысалында жаксы тусшдартпеда:

Н + Н = Н2 Д Я °= — 436 кДж/моль.

* 0 - 0 0
0,053 нм 0,074 нм

Атомдар жакындасканда, олардын электрондык булттары бур-


кесш ядролардыц арасындагы кещстште максимал электрон ты-
гыздыгы бар молекулалык булт тузтледа. Ортак ядролардыц тыгыз
Tepic зонага тартылуы оларды жакындастьфады (байланыс узындьн'ы
0,074 нм) жене туракты сутек молекуласы тузтлш, энергия утымына
(436 кдж/моль) екеледа.
Карама-карсы спиндер1 бар ею жуптаспаган s-электрондардыц
косылуын кванттык уяшыктарда сызбанускамен былай бейнелейда:

ш + ш ^ ti
s1 s1 Is2

83
Коваленттш байланыс химиялык элемент атомдарын энергиялык
тшмда 8 (жалпы жагдайда) жене 2 (сутек ушш) электронды туракты
электрондык конфигурацияга ауыстырады. Сутек атомдарыныц
косылуы туракты ж уйеге I s 2 ( s - s орбитальдардыц буркесуш е)
екеледд.
Хлор молекуласында да коваленттш байланыс ею р-электронньщ
кемепмен жузеге асырылады:

: С1 - + - С1: —» : С1 (:) С1: немесе Cl — С1


Р -Р

9p6ip атом ею децгейде толтырьш, 8 электрондык конфигурациялы


болады: s2p6(р-р орбитальдардыц буркесуЦ. Бул кезде буркесу аймагына
жауапты 6ip электрондык ж уп е ю хлор атомына да ортак куйге
ауысады. Электрондык орбитальдар негурлым кеб1рек буркессе,
химиялык байланыс согурлым берш болады.
Коваленттш байланыстын еселйт ортак электрондык жуптыц
санына теуелдй Егер Н2 жене С12 молекуласында 6ip байланыстан
болса, онда N2-fle уш байланыс болады:
„N П т |т I т I
2s2

•N- + •N •-> : N (:::) N : немесе N = N

Демек, ортац электрондык, жуп есебЬнен жузеге асырылатын


химиялык, байланысты коваленттш байланыс деп атайды.
Коваленттш байланыстын ею Typi бар: полюсов жене полюсть
Полюсс1з коваленттш байланыста электрондардьщ жалпы жубынан
тузшген электрондык булт, байланыс булты (тыгыз электрондык
аймак) деп аталады, ол ею атомныц ядроларына катысты кевдстште
симметриялы таралады. Мысалы, 6ip элементтщ атомынан туратын
молекулалар: Н2, Cl2, N2, 0 2, F2 жене т.б. П олюсп коваленттш бай-
ланыстарда электрондьш буркесу аймагы электртерю тт улкен атомга
ы гы скан. М ысал ретш де га зтек тес х л о р су т е к т щ туз1лу1н
карастырайык:

Н + •С1: Н (:)С1: немесе Н — С1

Байланыс s- жене р-электрондардыц ортак жуптарынын тузшу


есебшен (s, р-орбитальдардыц буркесуО пайда болады. Электрондык
жуп хлор атомына ыгыскан, ейткеш хлор атомыныц салыстырмалы
электртер1стгг1 (2,8) сутек атомына (2,1) Караганда улкендеу.

84
Коваленттш байланыс электрондык орбитальдардыц буркесу
тесШ бойынша да ерекшеленеда. Азот молекуласында 6ip о- жене ею
л-коваленттж байланыстарга белшетш уш есел1 байланыс бар. Егер
байланыстын электрондык булты атомдардын ядроларын косатын
тузуде жатса, онда берш а-байланыс алынады:

а-байланыс

р -о р б и т а л ь д а р б у т р ж актары м ен бур к еск ен де 6 e p iK ем ес л -б а й -


л а н ы ста р тузш еда:

N — а— N

\Д / азот атомындагы уш
РуРу еселенген байланыс
гс-байланыс
Азот молекуласында л-байланыс перпендикуляр жазьщтыкта жа-
тады, ейткеш булттары у жене z ocbTepi бойымен орналаскан р-элек-
трондар ерекеттесуге катысады.
Демек, о-байланыстар мынадай электрондык орбитальдардьщ
6ypKecyi есебшен TyeLnyi мумкш:
s - s (Н2), s - р (Н — С1), р - р (С12)

Коваленттш байланыстын еш манызды сипаттамасы бар: байланыс


узындыгы жене байланыс эпергиясы. Байланыс узындыгы ядроаралык
ка шыктьщтыц шамасьша сейкес келеда. Байланыс узьгадыгы негурлым
аз болса, химиялык байланыс согурлым берш болады. Байланыс
энергиясы молекуладагы 6ip байланысты узуге кажет энергияга тен.
Ол кДж/моль-мен елшенедр ягни бер1лген 1 моль заттагы 1 байланыс-
ка сейкес келеда. Салыстыру ушш уш молекуланыц эксперименттш
жолмен аныкталган маглуматтарын келтарейш (3.1-кесте).
3.1-кесте
Элементтердщ байланыс узындыгы жене байланыс энергиясы

Сипаттамалар н2 c i2 n2
н -н С1— С1 N=N

Байланыс узындыгы, нм 0,074 0,198 0,109

Байланыс энергиясы, 436 242 946


кДж/моль

85
Коваленттш байланыс ядролар арасында молекулалык
булттьщ пайда болуына вкелетш eKi атомньщ электрондык
булттарыныц 6ypKecyi натижесшде тузшеда. Ядролардыц оган
eflayip куш и тартылуы жалпы энергияныц утымына жене
молекуланыц турактылыгына вкеледь Коваленттш байланыс
молекуладагы атомдарды 8 электрондык (немесе 2) конфигура-
цияларга ауыстырады.
Полюсмз коваленттш байланыс 6ip элемент атомдарынан
туратын молекулаларда тузшедк Полюстт молекулаларда бур-
кесу зонасы электртерштт улкен атомта ыгысады.
Eceai байланыстар атом ядроларыныц арасындагы элек­
трондык орбитальдардын буркесу Tocini бойынша ерекшелене-
ттн а- жене л-байланыстарга белшедк
Коваленттш байланыстыц басты сипаттамалары: нм,
кДж/моль байланыс узындыгыныц жене байланыс энергия-
сыныц елшемдер1 болып табылады.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. Сутек молекуласы мысалында коваленттш байланыстын тузш уш тусш-
дарщдер. Электрондык булттьщ буркесук тыгыз электрондык аймак, энергия
утымы деген терминдерда калай тусшесщдер?
• 2. Кандай элементтердщ атомдарьшьщ арасьшда коваленттш байланыс тузшеда?
▲ 3. Мынадай молекулалардагы 0 2, F2, НВг, N2, OF2 атомдардыц электрондык
конфигурациясын кванттык уяшыктарда орналастырыцдар. Олардын ара­
сында кандай уксастык бар?
• 4. 3-жаттыгуда бершген молекулалардагы байланыстын еселМн аныктандар.
• 5. Коваленттш байланыстын: полюсмз жене полю ет eKi т у р т щ 6ip-6ipiHeH
кандай айырмашылыгы бар? Мысалмен туищцршдер.
▲ 6. Атомдардын электртерштш мендерше суйенш, мынадай элементтерден
туратын коваленттш полю ет молекулалардьщ мумкш болатын формула-
ларын жазындар:
а) С1 — В; е) Н — S; б) С — О; в) N — Вг; г) С — F; д) Н — I.
• 7. а- жене я-коваленттш байланыстардыц тузшушде кандай ерекшелштер
бар? Мысалдармен тусгндарщдер.
▲ 8. Мына молекулалардагы: F2, 0 2, С02, NH3, SFe а жене тс-байланыстарынын
санын жене еселггш табындар.
• 9. Байланыстын басты сипаттамаларына: байланыс узындыгына, байланыс
энергиясына аныктама берщдер. Мысалдар келтрщдер.
■ 10. Аныктамальщты пайдаланып, бершген молекулаларды байланыс энергиясы
мен байланыс узындыгыныц артуы бойынша орналастырындар:
а) НС1, HF, НВг, HI; е) H2Se, H2S, Н2Те;
б) РН3, AsH3, NH3; в) ВС13, ВеС12, СС14.

§ 3.2. КОВАЛЕНТТПС БАЙЛАНЫС ТУ31ЛУШЩ


ДОНОРЛЫ-АКЦЕПТОРЛЫ МЕХАНИЗМ1

Коваленттш байланыс ею электрон бултыныц ортактасуы ece6i-


нен рана емес, баскадай туз1лу1 де мумкш. Коваленттш байланыс­
тыц тузшушщ донорлы-акцепторлы деп аталатын баска да механизм!
86
бар. Донор — бул екг электрондык, булты бар атом, ал акцептор —
бул электрон жубын цабылдауга цабшеттг бос орбиталы бар
бвлшек.
Бул жагдайда коваленттш байланыс донордьщ кос электрондык
булты мен акцептордыц бос орбиталыныц есебшен пайда болады.
Мысал ретшде, оксоний ионындаты Н30 +донорлы-акцепторлы байла­
ныстын тузшу механизмш карастырайык. Судагы ертндалерде бос
протон болмайды, ойткеш оксоний ионыныц тузшу1 энергиялык
жагынан ©те ттмда:

Н20 + Н+ = н з0 + АН0 = -1 1 ЗОкДж.

Су молекуласындаты оттек атомында белшбеген еш жуп электрон


бар:
ИЮ :
Н

Сутек катионында 1s-орбиталь бос, ол электрондармен толтырыл-


маган. Exi бвлшек жакындасканда оттектщ 6ip кос электрондык булты
оттек атомына да сутек атомына да ортак болады. Донорлы-акцептор­
лы ерекеттесу нвтижесшде еш белшекта де байланыстыратын молеку­
лалык электрондык булт тузшеда. Процесс барысында ушшпп кова­
ленттш байланыс пайда болады, ол мынадай сызбанускамен бершеда:

Н :б : + ПН+ —> Гн: О : н1+


Н 18 Н ■
оксоний ионы

Сутек протоныныц заряды барльш белшектерге ортак болады, ейт-


кен1 ол барлык атомдар арасына таралган. Донор атомыныц еш
электрондык булты акцепторга да ортакка айналады, сейтш, уш кова­
ленттш байланыс та б1рдей менте ие болады.
Классикалык донорлы-акцепторлы механизм бойынша ковалент­
тш байланыстын тузшу1 аммоний ионына да NH + тан. Мундай процес-
тщ энтальпиясы оньщ экзотермиялык екенш керсетеда:

NH3+ Н+ = NH; АН0 = -8 3 6 кДж/моль.

Аммиак молекуласында азот атомыныц бос электрон ж убы


болтандыктан — донор, ал l s -орбиталы бар сутек ионы — акцептор
болады. Олардыц ерекеттесу! тертшнп байланыстын пайда болуына
екеледа:
Н г Н 1+
Н ;№ + Н+-ч> Н ;№ Н
Н Н
(Сызбанускаларда □ уяшык кебше жазылмайды.)

87
Донорлы-акцепторлык байланыс механизм! бойынша тузшген
косылыстар кешещц (комплекса) косылыстар деп аталады. Ортальщ
атомды (б1здщ мысалда N атомы) кешентузупп, ал оньщ жанына
шогырланган белшектерда лигандтар (б1здщ мысалда Н+иондары) деп
атайды. Кешентузупп мен лигандтар 6ipirin inini сфераны тузедь Оны
зарядын керсетш, шаршы (квадрат) жакшага алып жазады [NH4]+.
Кешещц косылыстар катарына оздерще белгЪп кристалгидрат-
тарды да жаткызады, меселен [Cu(H20 )4]S04 •Н20 туршде бейнелене-
тш тотияйын — мыс сульфаты пентагидратыныц imra сферасын акцеп­
тор — мыс ионы Си2+ мен донорлар — 4 су молекуласы курайды. Ли­
гандтар кызметш аткаратын суда оттек атомдарыныц op6ipimH белш-
беген кос электронды донорльщ булттары бар. Кешеннщ сырткы сфе-
расы — сульфат ионы мен сутекй байланыспен байланыскан су мо-
лекуласынан турады. Кешентузунпмен тжелей байланыскан лиганд­
тар саны, одетте, кешентузуппнщ координациялык, саны деп аталады.
Сендер будан кешн узбей ертурл 1 кешенда косылыстармен кездест
отырасыцдар, ce6e6i бейорганикалык косылыстардыц К0 пш 1 л1 г!
кешещц косылыстарга жатады.
Коваленттж байланыс донордыц кос электрондык булты мен
акцептордыц бос орбиталы есебшен туз1лу1 мумкш opi барлык
коваленттш байланыстар б1рдей манге не болады. Донорлы-
акцепторлы коваленттш байланыс кешещЦ косылыстарга тон.
Кешенд1 косылыстыц курамында кешентузуш1 мен лиганд-
тардан туратын кешенд1 ион болады.

Сурактар мен жаттыгулар

• 1. Аммоний ионы мысалында коваленттш байланыстын донорлы-акцепторлы


механизммен тузшушщ ерекш елтн тусшдарщдер.
▲ 2. Координациялык косылыстар тузшген кезде кай белшектер донор, кайсы-
сы — электрондык жуптын акцепторы болады? Мысалдар келтарщдер.
• 3. Неге донорлы-акцепторлы механизм бойынша туз1лген коваленттш
байланыс меш бастапкы байланыстармен б1рдей болады?
▲ 4. Су молекуласыныц электрондык курылымына суйешп, кешен тузуге неше
белшбеген электрон жуптары катыса алатынын табыцдар.
■ 5. Кешещц кристалгидраттардыц тузглуше мысалдар келт!р1цдер.
• 6. Мына косылыстагы кешентузуш1н!ц координациялык саны нешеге теп:
K3[Fe(CN)6]?

§ 3.3. КОВАЛЕНТТШ БАЙЛАНЫСТЫЦ КАСИЕТТЕР1. АТОМДЬЩ


ОРБИТ А Л Ь ДАР ДЫЦ ГИБРИДТЕНУ1 Ж 0НЕ МОЛЕКУЛАЛАРДЬЩ
ГЕОМЕТРИЯСЫ

Коваленттш байланыстын непзп касиеттерше гщныгуы, полюстенуи


багытталуы жатады.
Коваленттш байланыстын каныгуы ер атомга тон ортак электрон
жуптарыныц санымен аныкталады. Химиялык байланыстын ерек-
шелгг1 — каньпуга к а б т е й бар, ягни атом езшщ валенттш орбиталь-
88
дарын то лык пайдалануга тырысады. Каны-
гуына сай молекулалык байланыстыц да
белгип курамы болады. Сондыктан Н2, НС1,
Н20 , ВС13, СН4 сиякты молекулалардагы
байланыстар каныккан, ягни атомдардыц
барлык орбитальдарында ортак электрон
жуптары орналаскан.
Коваленттш байланыстыц полюстену1
молекулалардыц ездершщ жене олардагы
жеке байланыстардьщ полюстагнпц сырткы
3.1-сурет. Туракты
электр ерклнщ есершен езгеру кабьлетамен электрлш диполь момента
сипатталады. бар полюста молекула
Полюстену молекуладагы электрон ты-
гыздыгыныц б1рдей болмауына екеледь Мысалы, НС1 молекуласында
сутек ядросына Караганда хлор ядросыныц мацында электрон
ты гы зды гы ж огар ы . М олекуладагы оц ж ен е Tepic зарядты ц
ортальщтары сейкес келмейда де 6ipa3 кашыктьщта болады (3.1-сурет).
Бутшдей хлорсутектщ бейтарап молекуласы q~ зарядты хлор атомы-
нан q+ зарядты сутек атомынан туратын электрлш диполь болып
табылады.
Молекуладагы атомдардыц накты (реал) зарядтарын тшмда (эф-
фективта) зарядтар деп атайды. НС1 молекуласында
Яа - = -0 ,1 8 , ал <7н+ = +ОД8.

* Молекула мен байланыстыц полюстИн багалау уши, едетте, TMiMfli заряд


шамасы q ("ку ") мен диполь узындыгыныц I ("эл") кебейлнд1ане тец диполь
моментЫц турацтысы |i p ("м ю ") цолданылады, ягни

ll = q l .
Диполь момента дебаймен (голландиялык галым Дебайдыц курме-
тше) елшенедь СИ жуйесшдеп диполь моментанщ б1рлш. — Кл • м
(Кулон •метр) 1D = 3,33 •10~30Кл •м. Молекулалардын диполь момента
0-ден ll-D -га дейшп мендерге ие болады.
Молекуланьщ полюстнт мен бай-
ланыстыц полюстш. тусшггш ажы-
рата бьлу кажет. НС1 мысалында
керсеталгендей еш атомды молекула
ушш бул тусшштер сейкес келеда.
Мундай молекулаларда электр-
теритак айырымы негурлым улкен
болса, диполь момента согурлым ул­ а а
кен болады.
* Кепатомды молекулаларда атом- 3.2-сурет. С02 (а) жене су мо-
дар арасындагы байланыс полюсл, ал ке- лекуласындагы (в) байланыстар-
дын электрлш диполь момент-
цгсткттк курылысына байланысты молеку-
тершщ геометриялык косындысы
лалар полюсл epi полюсоз болуы мумюн.
89
З.З.-сурет. НС1 моле- 3.4-сурет. Н20 3.5-сурет. NH3
куласындагы химиялык молекуласында химия­ молекуласында химия­
байланыстьщ тузтлу лык байланыстын лык байланыстын
сызбанускасы тузтлу сызбанускасы тузьпу сызбанускасы

Кепатомды молекулалардын, диполь момент полюет байланыстын санымен ж е­


не олардын багыттылыгымен аныкталады. Ол ж еке байланыстардын, диполь
моменттерУн векторлык косындысына тек. Мысалы, С = 0 байланыста Ц =2,7
D-re тец, ал С 0 2 молекуласында О-ге тен- Бул С 0 2 сызыкты молекулада |Д -
байланыстын векторы орталыктан радиалды батытталган, сондыктан (J. нвтижеа
нелге тен болуымен тус1нд1ртед1 (3.2, э-сурет).
Бурышты су молекуласында Н20 ею байланыстын Ц векторлык косындысы
параллелограмнын диагонал1мен ернектелед1 жене ол 1,84D-re тен (3.2, е-сурет).
Егер молекуладагы epTypni диполь моменттер1 бар векторлардын геометриялык
косындысы нелге тен болмаса, онда ол полюет.
Диполь моментын шамасымен заттын реакцияласу кабш ет байланысты
болады. Молекуланын диполь момент Ц негурлым кеп болса, онын ерекет-
тесу кабшет согурлым жогары болады. Диполь моментмен заттын epiriLUTiri де
байланысты. Суйыктардын полюет молекулалары оларда ерген эпектролиттердн
электролит™ диссоциациялануын камтамасыз етедк
Коваленттк байланыстын багытталуы молекулалардын кенкгтктк курылымын
(пш нн), ягни олардын геометриялык формасын тудырады. Муны кед1мп молеку­
лалардын: HCI, Н20 жене NH3 тузту мысалында карастырайык- Коваленттк
байланыс атомдарды н косы лу сызыгынын бойында электрон булттары
(орбитальдары) максимал буркескен багытта пайда болады.

Хлорсутек НС1 молекуласы сызыкты, ейткеш сутек атомыньщ


в-орбитал1 мен хлор атомыньщ р-орбиталшщ буркесу! есебшен туздледд
(3.3-сурет).
Су молекуласы Н20 тузшгенде, оттек атомы ею валентпк р-электрон-
дары аркылы сутекпен бурышты молекула тузеда (3.4-сурет).
Аммиак молекуласы NH3 тузшгенде байланыстар сутектщ уш
атомыньщ s-электрондарымен байланыскан азот атомыньщ уш р-орби­
талшщ уш oci бойына орналасады. Молекула дурыс тригональд1
пирамида пшннше ие болады (3.5-сурет).
Коваленптк байланыстьщ багытталуы ортальщ атомньщ валенттж
орбитальдарынын гибридтенуше жене олардын кещ стш те орна-
90
(s + р)-орбитальдар 2 sp-орбитальдар
3.6-сурет. ВеС12 молекуласындагы бериллий атомыньщ валенттш
орбитальдарыныц вр-гибридтену1

3.7-сурет. ВеС12 сызыкты молекуласы

3.8-сурет. ВС13 молекуласындагы бор атомыньщ валенттйс


орбитальдарыныц в/Я-гибридтену!

3.9-сурет. Тетраэдрл1 СН4 молекуласындагы зр:|-гибридтш орбитальдардын


тузшу сызбанускасы

ласуына теуелдь Орбитальдардын гибридтену! — эртурл1 электрон


булттарыньщ араласуы жене олардын шттпш мен энергиясы бойынша
б1рдей болуы. Бул жагдайда электрон орбитальдарынын алгашкы
minim езгередк ассиметриялы жене ядронын 6ip жагына карай
созылынкы гибридта орбитальдар тузшедь Гибридтш орбитальдардан
тузшген химиялык байланыс буркес>н кеб1рек болгандьщтан, бастапкы
91
орбитальдардьщ электрондары катысында тузьлген байланыска
Караганда берш болады.
Байланыс тузуге артурл1 типта электрондар, мысалы, s- жене
р-электрондар катысканда унеш гибридтену журеда. Бериллий хлорида
ВеС12, бор хлорида ВС13 жене метан СН4 молекулаларыныц гибрида
орбитальдары тузген конфигурациясын карастырайьщ.
ВеС12 молекуласында химиялык байланыс тузу у ш н бериллий
атомынын 6ip s- жене 6ip р-электрондары катысады. Бул кезде sp- (“эс
пэ” деп окылады) гибридтену журеда (3.6-сурет). ВеС12 молекуласы
сызыкты, ейткеш sp-гибридт1 орбитальдары карама-карсы багытка
багдарланган (3.7-сурет).
Бор хлориданщ молекуласында ВС13 sp2- («эс пэ еш» деп окылады)
гибридтену icKe асады. Байланыстыруга 6ip s- жене еш р-электрон-
дар катысады да, жазык ушбурышты молекула тузеда (3.8-сурет).
Метан молекуласындагы СН4 кем 1ртек атомында 6ip s- жене уш
р-электрондар гибридтенуге ушырайды. Бул sp3- («эс пэ уш» деп
окылады) гибридтену тетраэдр лж конфигурация тузеда (3.9-сурет).
Орбитальдардьщ гибридтену) аркылы су молекуласындагы байла-
ныстьщ валенттж бурьпнымен (104,5°) жене аммиак молекуласындагы
валенттж бурыштыц (107,3°) езгеру1 тусщдаршеда. Ол азот жене оттек
атомыныц вр^орбиталындагы байланыстыргыш электрон жуптарыньщ
тебьду есерше теуелда.
Коваленттш байланыска тен касиеттер: каныгу, полюстену,
багытталу болып табылады. Каныгуы сан жагынан валенттш
орбитальдарын толыгырак пайдалануга умтылатын атомныц
валенттш санымен дел келеда. Полюстену бутшдей молекулада
жене сондагы накты коваленттш байланыста электрон тыгыз-
дыгыныц б1ркелк1 таралмауымен сипатталады. Байланыстыц
багытталуы молекуланыц кещстштш курылымына, ягни оныц
геометриялык пшшпне екелед1. Тузшет1н коваленттш байла­
ныстыц багытына карай сызыкты, бурышты, ушбурышты,
пирамидалы, тетраэдрл1 тнпндеп молекулалар болып белшедь
Бул кезде байланыска орталык атомныц бастапкы немесе
гибридтш орбитальдары катыса алады.

Сурактар мен жаттыгулар

• 1. Коваленттш байланыстын каныгуыньщ нейзш мысалдармен тусшдар1вдер.


А 2. Каныгу кабшетше байланысты мынадай молекулалардагы: Cl2, HBr, H2S, А1С13,
SnCl4 атомдардьщ валенттш орбитальдарын толык пайдаланатынын делел-
девдер.
А 3. Мынадай элементтердщ: Cs, Tl, N, F, Se, Ne атомаралык вал ентен
орбитальдарына суйешп, мумшн болатын валенттштерш аныктандар.
• 4. Коваленттш молекулаларда байланыстыц полюстйл калай тусшд1р1лед1?
Мысал ретшде ею элементтен туратьш ею ятомтгм молекулаларды алындар.
А 5. Молекулалардыц диполь мом ени нен1 сипаттайды? Аныцтамалыктан
б1рнеше молекулалардыц диполь моментшщ мэндерш табыцдар.

92
▲ 6. Байланыс п ол ю стт жене молекула п ол ю стт тусшштершщ айырмашылыгы
неде? Полюсаз жене полюет! молекулаларга мысалдар келттрщдер, оларды
байланыстын п о л ю с т т тургысынан туиндарщдер.
▲ 7. Орталык атомныц коваленттш байланысыныц багытталуымен молекула-
нын кещеттк курылымы калай байланыекан?
▲ 8. Сызыкты, бурышты, пирамидалы молекулаларга мысалдар келпрщдер
жене оларды коваленттш байланыстын багытталуы непзшде туешшрщдер.
■ 9. Сызыкты, ушбурышты, тетраэдрл1 конфигурацияларга мысалдар келттрщ­
дер, оларды орталык атомдардьщ электрондык булттарынын гибридтену!
непзшде туешдарщдер.
■ 10. Метан, аммиак жене су молекулаларына ортак не бар? Курылысы бойьшша
олар немен ерекшеленеда?

§ 3.4. ИОНДЬЩ БАЙЛАНЫС. ИОНДЫ Ж0НЕ КОВАЛЕНТП


КОСЫЛЫСТАРДЫЦ КАСИЕТТЕР1

Иондык байланыс металдык жене бейметалдьщ касиеттер1 немесе


электртерштж (ЭТ) мендер1 бойынша к у н т ерекшеленетш эле-
менттердщ атомдары ерекеттескенде тузшеда. Меселен, белсенш метал-
дар — сштинк жене сштипкжер элементтер1 белсендд бейметалдар —
галогендермен иондык байланыспен косылады. Бул кезде металл мен
бейметалдьщ электрондык кауызы туракты 8 электрондык кон-
фигурацияга айналады. Мысалы, натрий атомы (ЭТ 1,0) жене хлор
атомы (ЭТ 2,8) ерекеттескенде натрий атомы хлор атомына 6ip
электронды беру есебшен натрий хлориддн NaCl тузе/ц:
Na - 1 ё = Na+ Cl + 1 ё = СГ
Бул кезде олар туракты октетта электрондык кауызга ие болады:
Na+ l s 22s22pe СГ l s 22s22p63s23p6
Na+ жене СГ иондары арасында электростатикалык тартылу
куштер1 пайда болып, нетижесшде иондык косылыс — натрий хлорида
NaCl тузшеда.
Иондардыц, нацтырац айтцанда, катиондар мен аниондардыц
электростатикалыц тартпылуыесебшен трзйиен химиялыц байланыс
иондык байланыс деп аталады.
Иондык байланыстын коваленттж байла-
ныстан ерекшел1г1 ол ep6ip ионныц багыт-
талмауымен жене каныкпауымен сипатта-
лады. вйткеш зарядталган кннкене шар кез
келген карама-карсы тацбасы бар ионды кез
келген багытта тартады, ягни багыты жок.
Будан баска онын куш epici компенсациялан-
баган, сондыктан иондык байланыс каныкпа-
ган. NaCl кристалында ep6ip Na+ ионы алты ONa+ © С Г
СГ ионымен жене кернлнше ep6ip СГ ионы
3.10-сурет. NaCl
алты Na+ ионмен байланыекан (3.10-сурет). кристалдык торы

93
Химиялык байланыстыц Kaeipri теориясы коваленттш байла-
ныстьщ ш е к т б1ржакты полюстенушен иондык байланыстыц пайда
болуьш тусшдареда. Келтаршген мысалда электртерктш маш улкен
хлор атомыньщ б!ржакты шект! полюстещн натрий атомыныц s- элек-
трондык бултьш хлор атомыньщ р-электрондьщ бултына толык ыгыс-
тырып акеледа, ол натрий атомынан хлор атомына электронный ауы-
суымен пара-пар.
Сейтш, коваленттш жене иондык байланыстардьщ пайда болуьшьщ
механизмшде п ри нцш т айырмашыльщ жок. Олар молекулалык ?лек-
трондык булттьщ полюстену дережеамен ерекшеленедь ТТТьтнпыгынття
таза иондык байланысты косылыстар болмайды. Одетте, иондык
байланыстыц дережесш немесе улесш таж1рибелж жолмен аныцтайды.
Tim i NaCl сиякты косылыста иондьщ улес 0,84-ке тец, ягни иондык
байланыс тек 84% кершедд, калганы коваленттш байланыска жатады.
Косылыстардын касиеттер1 химиялык байланыс пен олар тузген
кристалдьш торлардыц типтерше теуелда. Кептеген и о нды к косылыс­
тар суда ерида. Олардыц ер1тшд1лершде бос иондар бар api электролизге
ушырай алады. Коваленттш косылыстардын кегашлМ суда ер1мейдд,
ал егер epice, онда ер тн д щ е жеке молекулалар туршде болады.
Молекулалы коваленттш косылыстардын балку температурасы
квбшесе иондык косылыстардын балку температурасынан твмен.
Катты кушндеп иондык косылыстар — бул куш и электростати-
калык всерлесумен устасьш турган иондардьщ жиьштыгы. Мундай
катты заттардыц кристалдьш торыныц туйшдершде иондар болады.
Мысалы, натрий хлоридшщ кристалынан жеке иондык молекуланы
белуге болмайды. Оларды жалпы формуласы NanCln, (мундагы п —
иондардьщ саны) сондьщтан ас тузын катиондар мен аниондардыц тец
санынан туратын альш макромолекула ретшде карастырады. Мундай
кристалла иондар арасындагы байланыстар берш. Сондьщтан иондык
кристалдьш торлы заттардыц каттылыгы жогары, олар аз ушады жене
киын балкиды.
Катты кушнде кептеген коваленттш косылыстар жеке молеку-
лалардыц жиынтыгы болып табылады, ейткеш олар молекулалык
кристалдьш тор тузедь Молекуладагы атомдар арасындагы кова­
ленттш байланыс (ягни, молекулапшлш куштер) берш. Молекулалар
арасындагы тартылу KyuiTepi (ягни, молекулааралык куштер) ежеп-
Teyip елс1з, оларды жещл узуге болады. Кыздыру нетижесшде молеку­
лалар 6ip-6ipiHe теуелс1з козгалуга мумкшдпс алады да, суйык куйте
ауысады. Мундай коваленттш косылыстардын балку температурасы
темен, сондьщтан белме температурасында суйык немесе газ кушнде
болады . Олардыц кайнау тем пературалары ны ц тем ен болуы
молекулалар арасындагы тартылудыц елс1здагше байланысты.
Молекулалык кристалдьщ торлы заттар кеп: муз, катты кем1р-
кышкыл газы, катты галогенсутектер, 6ip — (инертта газдар), ею (F2,
Cl2, Br2,12, Н2, 0 2, N2), уш (0 3), терт (Р4), сепзатомды (S8) молекуладан
тузьлген катты жай заттар жене кептеген органикалык косылыстар.
94
Коваленттш байланыспен байланыскан катты заттар тушншде
жеке атомдар орналаскан атомдык кристалдык тор тузу1 мумган. Бу­
тан кешртекттн 6ip турезгерка— алмаз мысал бола алады. Алмаз ep6i-
peyi терт кернн атоммен байланыскан кем1ртек атомдарынан турады.
Алмаздыц торында молекулалар ж ок, оныц кристалын кем1ртек
атомдарынан туратын алып макромолекула туршде карастыру керек.
Атомдык кристалдык торлы заттар саны кеп, мысалы, катты бор,
кремний, кремний оксидк германий жене Keft6ip элементтердщ
кем1ртекпен ж ене кремниймен косы лы стары . Олардын балку
температуралары жогары (алмаздиа3500°С-тан жогары), берш жене
катты макромолекулага 6ipiKTipeTiH коваленттш байланыстардын
куштЬнгше байланысты суйыктьщтарда мулдем ер1мейдд.
Иондык байланыс электртергстш. бойынша к у н т ерекшеленетгн
атомдар ерекеттескенде тузшеда жене инергп газдар сиякты туракты
конфигурацияга ие болады. Ол каныкпаган жене кещстште багыты
жок. Алайда байланыстар таза иондык болмайды, олар байланыстыц
иондык улесш жене дережесш кеб1рек иеленеда.
Барлык химиялык байланыстыц табигаты 6ip. Крсылыстар-
дыц касиеттер1 байланыстыц типше гана емес, олар тузеэтн
кристалдык торга да теуелда. Иондык жене атомдык кристалдык
торларды иеленген заттар, молекулалык торы бар заттармен
салыстырганда eaeyip берш.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. Калий жене фтор атомдары арасында иондык байланыстыц пайда болуын
тусшдарщдер. Катион мен анионнын электрондык конфигурациясы кандай?
• 2. Нелштен иондык байланыс коваленттш байланыстан багытталуымен жене
каныгуымен ерекшеленеда?
А 3. Kaeipri химия рылымында байланыс табигатынын 6ip екендпт калай си-
патталады?
А 4. EKi молекуланьщ КС1, LiF кайсысыныц иондык дережесл басым? Жауап
бергенде атомдардьщ электртер1ст1гш колданындар.
А 5. Натрий хлорида 800°С-та балкиды, ал бром (V) йодида Вг15 белме температура-
сында суйыктыкка айналады. Бул айырмашьшьщтын себебш тусшдарщдер.
• 6. В г2, НВг, КВг косылыстарындагы химиялык байланыстын тип1н
аныктандар. Олардын тузшу сызбанускасын жазындар.
■ 7. СаС12, ак фосфор, кремнезем байланыс тиш жене кристалдык торлары
бойынша калай ерекшеленеда?
А 8. Заттар касиеттершщ кристалдык торлар типше теуелдШгш тушндарщдер.
Мысалдар келт1рщдер.
А 9. Косылыстардын графиктш курылымынан атомдар арасындагы байла­
ныстын типш аныктандар:

К — С = N,

95
CD электрон t
3.11-сурет. Металдык торлы 3.12-сурет. Натрийдагы металдык
кристалдарда кабаттардьщ ыгысуы байланыстьщ модел1

§ 3.5. МЕТАЛДЫК БАЙЛАНЫС

Кептеген металдар атомдарыныц сырткы децгейшде 6ip, ею немесе


уш электроннан бар. Олардыц иондану энергиялары темен болган-
дьщтан жендл узьледа де, “ бос” электрондардьщ жиынтыгын тузеда.
Оны “электрондык газ” деп те атайды. Олар оцай козгалады, жещл
ауысады. Сондыктан кез келген металлы озара байланыскан металдыц
оц ионынан жене электрон газынан туратын тыгыз жинакталган
курылым ретшде карауга болады.
Металл иондары мен бос электрондар арасында трзйлетш бай-
ланысты металдык байланыс деп атайды. Ол металдар мен куйма-
ларга тен. Байланыстьщ табигаты — электрлж.
Металдык байланыс валенттж электрондардьщ ортактасуына не-
пзделгенджтен ковалентгж байланыспен кейб1р уксастыктары бар. Bi-
рак коваленттш байланыс кезшде тек еш Kepmi атомдардыч валенттж
электрондары ортактасады, ал металдык байланыста мундай электрон-
дардыц ортактасуына барлык атомдар катысады. Сондыктан кова-
ленттж байланысты кристалдар сынгыш, ал металдык торлы кристал-
дар — шлгнн болады. Металла иондар езара байланыстарды бузбай
ыгысады (3.11-сурет). Бул металдык байланыстьщ багытыныц
болмауьш керсетедд. Металдардыц каттылыгын арттыру уттлн куймага
багытты ковалентт! байланыс тузуге колайлы жагдай жасайтын эле-
менттерда ештзедд, мысалы, легирленген болат алу.
Катты кушнде металдар металдьж кристалдык тор тузеда. Ол атом-
дык торга уксас, тек оныц туйшдершде бейтарап атомдар гана емес,
он зарядталган иондар да турады, олардыц арасында атомдардан
белшген валенттж электрондар козгалады (3.12-сурет). Атомдьщ торда
атомдар арасындагы байланыс ковалентп, ал металдык торда байла­
ныс металдык болады.
Металдык тордагы металл атомдары каныкпауымен жене
багытталмауымен сипатталады, ейткет валенттж электрондар
саны аз, бос орбитальдардыц саны кеп. Металдьж байланыстыц
кеметмен металдардыц каттылыгы, электретк1зг1ш тт,
жылуетк1згиптш, согылгыштыгы, шлпнггЫ тусшдаршеда.
96
Сурактар
• 1. Металдык байланыс калай пайда болады?
• 2. Металдык жене коваленттис байланыстардын уксастыгы мен айырмашы-
лыгы неде?
• 3. Металдык кристалдык торы бар заттарга кандай физикалык касиеттер тен?
• 4. Металдык жене атомдык кристалдык торлардын уксастыгы неде?
▲ 5. Накты мысалмен металдык байланыстьщ каныкпайтынын жене багыттал-
майтынын TYciazupiaaep.
А 6. Металдардагы жылу- жене электретш згш тк немен камтамасыз етьпеда?

§ 3.6. СУТЕКТ1К БАЙЛАНЫС

Сутектщ байланыс — бул 6ip молекуладагы он полюстенген сутек


атомы мен еклнттл 6ip молекуладагы Tepic полюстенген фтор, оттек
жене азот (кейде хлор, кушрт жене т.б.) атомы арасында тузьлетш
ерекше байланыс. Ол кебшесе молекулааральщ кейде молекулашнлпс
болады.
Молекулааральщ сутектщ байланыс су молекулаларынын ара­
сында пайда болады. Судын дипольда молекуласындагы ортак элек-
трондык жуп сутек атомынан электртерютМ улкен оттек атомына
куптрек ыгыскан, сондьщтан сутектщ он заряды аз гана келемде,
ягни протонный езшде шогырланган. Тугелдей дерлнс “жаланаш-
танган” протон кез келген баска су молекуласындагы оттек атомыныц
белшбеген жубыньщ бултына тартылады. Нетижесшде сут ект т
байланыс деп аталатын жаца байланыс тузьдеда:
.Н Н
н —о... н —о н —о' V
к к н
° хн
С ы з б а н у с к а д а н с у т е к т ш б а й л а н ы с т ь щ п а й д а б о л у ы н а н с у д ы ц e id ,
тш та у ш м олекуласы 6 ip ir in , а ш ы к н е м е с е д и к л д д (с а к и н а л ы ) к у р ы -
л ы м дар ту зетп й кер ш гп ту р .
О детте, сутек тщ байлан ы сты нуктелерм ен бел гш ей да, б у л оньщ
ковален ттйс бай л ан ы стан ш ам а м ен 5 — 2 0 еседей, ягн и ел дек ай да э л а з
е к е н ш керсетеда. А л а й д а осы б а й л а н ы стьщ е се р ш е н су м о л е к у л а л а р ы
а с с о ц и а ц и я л а н а д ы ( 6 i p i r e /i i ) e p i с о н д ы к т а н с у й ы к к у й д е б о л а д ы .
М олекуланы н peTTi орналасуы катты м узга тен . Суйык с у г а
К ар аган да о н ь щ к у р ы л ы м ы н д а гы м о л е к у л а л а р д ь щ т ь н ы з д ы г ы eaeyip
тем ен. С он дьщ тан су к аткан да к ел ем ш 9 % -к е артты рады ж е н е 0 °С -
т а г ы С у д а н м у з д ь щ т ы г ы з д ь и ы а з д а у б о л а д ы . 0 °С -т а г ы с у г а К а р а га н д а
м уздьщ ты гы зды гы н ьщ азы рак болуы ту щ ы суды су койм алары ны ц
бетш ен бастап к а ту ы н а екеледа. С у д ы н м ак си м а л ты гы зд ы гы 4 °С -к а
сай к ел ед ь С уды одан epi с а л к ы н д а т к а н д а оньщ бетш деп тьны здьщ
м узга ай н ал ган ш а азая бастайды , сон ды ктан суды н терен к абаттар ы
суйы к куйш де сактал ады , катпайды . Б етш м уз кабаты асты н дагы

97
4-Нурахметов. - Химия ЕМ, 10 кл.
судьщ ж ы л у ы н о д а н a p i ж о г а л т п а й с а к т а й д ы , с о г а н о р а й к ы с т а бета
к а ты п к а л га н езен дер м ен к ел д ер д е тар н пл ж ж а л га са бер едь
С утектж байланы с кур ам ы н а сутек ж ане электртерш тай куш та
элем ен ттер, м ы салы , ф тар , оттек , азат, кей де хл ар ж ен е к у ю р т ш р етш
м ел ек у л а л а р д ы ц арасьгада п ай да бо л ады .
С утектйс бай лан ы с к еп теген заттар ды ц каси еттерш е эсер етеда.
М эсел ен , су те к тж бай л ан ы стьщ есер ш ен ф та р сутек к эд ам й ж агдай да
с у с и я к т ы , с у й ы к к у й д е ( 1 9 , 5 ° С - т а н т а м е н ) б а л а д ы ж а н е к у р а м ы : H 2F 2,
H 3F 3-TeH, H gF 6 - r a деш н б !р ж к е н ертурл1 м олекулалардан турады .
Ф торсутек м алекуласы м ен иендар ар асы н дагы бер ж сутек тж
байланы с H F 2 , H 2F 3~ ж а н е т .б . т и п т а т у р а к т ы кы ш кы л аниандар
тузедь О ларды K H F 2 калий г и д р о ф т о р и д д , N H 4H F 2 а м м а н и й г и д р о -
ф тори дд с и я к ты к ы ш к ы л ту зд а р д ы н к у р а м ы н а н та б у га б а л а д ы .
С удьщ кай н ау (1 0 0 °С ) ж е н е к а т у т е м п е р а т у р а с ы н ы ц ( 0 ° С ) а т т е к
тап ш асы элем енттерш щ сутекта к о сы л ы ста р ы м ен ( H 2S , H 2S e , Н 2Т е )
салы сты рган да алдекайда ж егар ы екеш сутект1к бай лан ы стьщ
болуы м ен тусш д1рш ед1. С у д а гы сутектж бай лан ы старды узу уш 1н
к осы м ш а энерги я ж у м са у керек.
Б а с к а г а л а г е н с у т е к т е р (Н С 1 , H B r , H I ) ж е н е с у т е к т ж б а й л а н ы с т а н
е м е с х а л ь к а г е н с у т е к т е р ( H 2S , H 2S e , Н 2Т е ) ф и з и к а л ь щ ж е н е х и м и я л ы к
к а си еттер ш щ азгер у си п аты к атан са к тал аты н газтек тес заттар балы п
табы лады . Б у л топ тьщ е ю а к ш н щ — су ж ан е ф тар сутек тщ баскалардан
к у р т а й ы р м а ш ы л ы г ы о л а р д ь щ кадам та м а л е к у л а л а р ь ш ь щ а с с о ц и а д и я -
лануы на (6ipiryiHe) экелет1н сутектак байлан ы стьщ балуы м ен
тусш дарш еда.
С у м о л ек у л а сы м ен с у т е к т ж ба й л ан ы ста р ту зе а л а тьщ за ттар га н а
с у д а е р и д а . М ы с а л ы , э т а н е л С 2Н 5О Н с и я к т ы з а т т а р с у д а ш е к й з е р и д а ,
ей ткеш оларды н м олекулалары пайда болтан ассоц и аттагы судьщ
м ол екул ал ар ьш алм асты рады , сол кезде этан ол м ен су м олекул алары
ар асы н да ж а ц а с у те к тж бай л ан ы стар тузш еда. С у й ы к к у й д е п этан ол
м олекул асы да су тек тж бай лан ы стардьщ ж у й е й ар к ы л ы ассоциация-
лан тан , сон ды к тан он ы ц к ай н ау тем п ер атур асы ассоц и ац и я л ан баган
су й ьщ т а р га К араган да ж о га р ы (м ы с а л ы , м о л е к у л а л ь щ м ассалалары
с а л ы с т ы р м а л ы б о л а т ь ш а л к а н д а р ).
С утектж байлан ы стар н аруы здардьщ ж ене баска би ологи яльщ
косы лы старды ц м олекулалары нда кецш ен тар алган . О ларда 6 ip
м ол ек ул ад агы е ю топ арасы н да м о л е к у л а ш п л ж су те к тж бай лан ы стар
т у з ш й м ум к ш . М ы сал ы , наруы здар ж ал п ы ф ор м у ласы м ы надай узы н
тазбектерден ту р а д ы :

R
1
--------- С - - с - - N ---------
1 II 1 п , м ун дагы R — артурл1 ор ы н басуш ы л ар .
н О н

98
8+ 6- 8- 8+
>С = О ж ене > N — Н топтары полю си бол ган дьщ тан , ол ар ды ц
а р а с ы н д а с у т е к т ж б а й л а н ы с туз1лу1 м у м к ш :

84 8 - 8 + 8 -
>С = О ... Н - N <

С у тек тж байланы сы бар к атты заттардьщ м ол екул ал ы к кри стал-

д ьж тор ы болады .

Он полюстенген сутек атомы бейтарап электрондык жубы


бар электртерн; атоммен всерлескенде молекулааралык сутектж
байланыс тузшещ. Сутектж байланыс аркылы суйык жене катты
сулардыц ассоциациясы жене молекулалардын реттеле орна-
ласуы тусшд1ршеда. Олар балку жене кайнау температуралары,
epiTKiuiTiK кабшетл, химиялык белсендШп сиякты окшау
физикалык жене химиялык касиеттерше эсер етеда.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. Сутектж байланыс тузшу1 ушш кандай жатдайлар кажет?
• 2. Суйык суда сутектж байланысты ассоциаттардьщ болуын кандай мел^меттер
делелдейш?
• 3. Муздьщ курылымыныц калыптасуында сутектж байланыстьщ peni кандай?
▲ 4. О—4°С температура аралыгындагы муз бен судын окш ау касиеттерш
тусшдарщдер.
• 5. Мыналардагы сутектж байланысты сызбанускамен бейнелендер:
а) суйык аммиактагы;
е) суйык этанолдагы;
б) аммиактьщ судагы ерйшдасшдей.
А 6. Фторсутектщ, судын, аммиактын 6ip молекуласы канша сутектж байланыс
Ty3yi мумшн?
■ 7. Егер суда сутектж байланыстар болмаса судын балку жене кайнау темпера­
туралары, катты жене суйык фазаларынын салыстырмалы тыгыздыктары
калай езгерер еда?
А 8. Tipi организмдер ушш сутектж байланыстьщ манызын тусшдарщдер.

99
4-тарау. ХИМИЯЛЬЩ РЕАКЦИЯЛАРДЬЩ ЖУРУШЩ
НЕПЗП ЗАЦДЫЛЬЩТАРЫ

§ 4.1. ХИМИЯЛЬЩ РЕАКЦИЯНЬЩ ЖЫ ЛДАМ ДЫРЫ

Х и м и я л ы к р е а к ц и я н ы ц ж ы л д а м д ы гы н зе р тте й т ш х и м и я н ы ц бел1-
ш н — хи м и ял ы к кинети ка деп атайды . Химиялык; реакцияныц жыл-
дамдыгы деп уацыт бЬрлшнде врекеттесетш заттардыц немесе
реакция вшмдертщ бгреушщ концентрацияларыныц взгеруш
айтады. Б у л к е з д е р е а к ц и я г а к а т ы с а т ы н з а т т а р д ь щ к а й с ы с ы н к а р а с -
т ы р с а д а 6 e p i6 ip : о л а р д ь щ б а р л ы г ы е з а р а р е а к ц и я те н д е у 1 м е н б а й л а -
ны скан, сонды ктан олардьщ 6 ip e y iH iH концентрациясы ньщ eerepyi
бой ы н ш а калган дары н ы ц кон ц ен тр ац и ясы н ьщ eerepyi ту р ал ы ай туга
болады . Э детте, конц ентраци я м о л ь /л , а л уакы т секундпен нем есе
м и н у тп ен елш енеда.
А +В = С + D Tenaeyi бой ы н ш а ететш р еак ц и ян ы н ж ы л д ам д ы гы н
ж ал п ы тур де карасты райы к. А заты ж ум сал ган сайы н р еакц и я ж ы л ­
А з а т ы н ы ц к о н ц е н т р а ц и я с ы б е л г и п 6 i p tt
д а м д ы г ы к е м и д д ( 4 .1 -с у р е т ) ,
у а к ы т м е з е т ш д е C v а л t2 м е з е т ш д е С 2 б о л с а , с о н д а At = t2 - t{ у а к ы т
а р а л ьн ъ щ д а за ттар дьщ к о н ц е н т р а ц и я с ы н ь щ e ere p y i Д С = С2 - С , б о ­
л а д ы , о с ы д а н р е а к ц и я н ы н А р е а г е н т а б о й ы н ш а орташа жылдамдыгы
(v ) м ы н а га н тец :

С2-С , дС
—12 Д1

( - ) м и н у с бел гкд А заты н ьщ концен-


траци ясы н ы ц кем уш е байлан ы сты ,
ягн и С 2 - C j а й ы р ы м ы T e p ic м е н д а б о л -
ган дьщ тан к ой ы л ады , е й тк еш реакц и я
ж ы л дам ды гы тек оц ш ам ал ы болады .
Х им иялы к реакциялар 6 ip ф аза-
н ьщ к ел ем ш д е нем есе ф азаар ал ьщ бет-
те ж уреда. О сы ган байлан ы сты реак­
4.1-сурет. врекеттесетш ц и я ж ы л дам ды гы тур ал ы м есел еш ка-
заттардыц концентрацияла­ р асты р ган да гомогендЬ ж уйеде (го м о -
рыныц уакытца сойкес eerepici ген да р е а к ц и я л а р ) ж у р е т а н р е а к ц и я н ы

100
ж ене zemepozendi жуйеде ( г е т е р о г е н д а реакция) ж ур етш реакцияларды
а й ы р ы п а л у к е р е к . B ip ф а з а д а н т у р а т ы н ж у й е ш гом оген да, б1р н еш е
ф азадан тураты н ж уйеш гетер огещ ц деп а т а й д ы . ( Фаза — ж уйенщ
б е л и л , о н ь щ б а с к а б е л г к т е р ш е н б е л ш у б е та а р к ы л ы б е л ш г е н .)
ГомогенЖ реакцияны ц жылдамдыгы, жрйетц белгий 6ip квлет нде
уацыт б1рлш ишнде реакцияга цатысцан немесе реакция кезйнде
тцзшген заттыц бьреутщ мвлшерЬмен сипатталады.
О н ы м а тем а ти к а л ы к ту р д е б ы л а й ерн ектейда:

_ Ап
^гом. VAt ’
м ун дагы Ап — р е а к ц и я г а к а т ы с у ш ы з а т т а р д ы ц 6 i p u r i n з а т м е л ш е р ш щ
езгеруц а л V — ж у й е н щ к е л е ш , At — к е р с е т ш г е н е з г е р ш е т е т ш у а к ы т
а р а л ы гы . Б у л тецдеуда од а н e p i ь щ ш а м д а у га б о л а д ы . З а т м е л ш е р ш щ
п ж уй ен щ келем ш е V каты насы сол затты ц м олярлы к концен-
тр аци ясы н керсетедп n/V = С. С о н д а

игом. = ± ^ j .

Г етер оген да ж у й е н щ м ы салы ретш де ш и н е м ы р ы ш сал ы н ган ту з


к ы ш к ы л ы н ал уга болады .
А г р е г а т т ы к к у ш е р т у р л ! з а т т а р д ь щ ж а н а с у бетанде е т е т ш р е а к ц и я ­
ларды zemepoaendi д е п а т а й д ы . Гетерогенд1 реакцияны ц жылдамдыгы,
фаза бетШ ц аудан б1рл1г1нде белгий 6ip уацыт iuiinde реакцияга
цатысатын немесе реакция кезЬнде тузглетш заттыц б1р1шц мелше-
рЬмен сипатталады.

vгетерог. = м ун дагы S — р еа к ц и я е тетш ф аза б етш щ аудан ы .

Г етер огещ ц реакцияны ц ж ы л дам ды гы кейб1р косы м ш а ф ак-


тор л ар га: ж ан асу бетш щ ш ам асы на, араласты ру ж ы лдам ды гы н а
теуелда. Д а тты ж е н е су й ы к за тта р д ы ц ар а сы н д агы р еа к ц и я л а р к а т ты
затты ц бетанде ж уредп Д ем ек, катты затты ц усаты лу дереж есш
ж огар ы л ату н ети ж есш де оны ц бетш щ а у д а н ы e c in , с у й ы к т ь щ к а т т ы
за тты ц белш ектер1м ен ар ал асуы ар тады . О сы ган ба й л ан ы сты б а р л ы к
катты р еаген ттер ip i белш ек ем ес, у н так тур ш де колданы лады .
М ы са л ы , егер су й ы л т ы л га н т у з к ы ш к ы л ы б а р 6 ip с ы н а у ы к к а м ы р ы ш
т у ш р ш т н салса, а л ек ш п п сш е сон дай м ассал ы м ы р ы ш у н та гы н салса,
онда 6ipiHmi сы науы кта — сутек ж а й л а п белш еда, ал ек ш н п сш д е —

с у й ы к т ы к K e n ip in , ш а б ы т т ы б е л ш е д а :

Zn + 2Н С 1 = Z n C l2 + Н 2Т

Г етер оген д1 реакцияларды ц ж ы л дам ды гы затты тасы м ал дау


п р о ц е а м е н (к о н в е к ц и я ж е н е д и ф ф у зи я ) т ы г ы з б а й л а н ы сты . Г е те р о ­
ген д а р е а к ц и я н ы е р к а й с ы с ы н ы ц е з ш д а к ж ы л д а м д ь и ы б а р , к е м д е г е н д е
уш саты га бел уге болады :
1 ) е р е к е т т е с у п п з а т т а р д ы ж а н а с у б е т а н е ж е т г а з у , и г;
2) бетте ж у р е т ш х и м и я л ы к р е а к ц и я , и 2;
3) беттен р еа к ц и я е н ш ш алы п кету, v3.
101
М ундай реакциялардьщ ж ы л дам ды гы , кебш есе заттарды тасы -
м ал д ау ж ы л д ам д ы гы м ен ан ьщ тал ады . А л а й д а ба р л ы к ж агдай л ар да
гетер огещ ц реакциялардьщ ж ы лдам ды гы заттарды тасы м ал дау
ж ы л д а м д ы гы м ен ан ы к тал м а й д ы . К ейб1р р еа к ц и я л а р д ьщ а н ы к та у ш ы
саты сы e K iH m i саты — хи м и я л ы к р еак ц и я болы п табы л ады .
Р еакци ян ы ц ж у р у ж ы лдам ды гы н ан ы ктай ты н саты ны лимиттеуий
саты деп атайды .

Химиялык реакциялар артурл1 жылдамдыкпен журедь Хи­


миялык реакцияныц жылдамдыгы деп реагенттердщ нёмесе
реакция етм ш щ б1реушщ концентрацияларыныц уакыт 6ip-
л т н д е езгеруш айтады. Реакцияныц журу жылдамдыгын
аныктайтын саты лимиттеупп саты деп аталады.

Сурактар мен тапсырмалар


• 1. Мынадай тусшштерге: жуйе, гомогенда жуйе, гетерогенда жуйе, (фаза) аньщ-
тама берщдер. Мысалдар келтарщдер.
▲ 2. Гомогещц жене гетерогещц реакцияларга б1рнеше мысалдар келтарщдер.
Химиялык реакциялардьщ тецдеулерш жазыцдар.
• 3. Гомогенда реакцияныц жылдамдыгын сипаттайтын математикалык ернекп
жазыцдар.
А 4. Гетерогещ ц реакцияныц жылдамдыгын сипаттайтын математикалык
ернект1 жазыцдар.
А 5. Гетерогещц реакцияныц жылдамдыгы кандай факторларга теуелд1? Гете­
рогенда реакцияныц жылдамдыгына араластыру калай жене неге есер етеда?
Гетерогенда химиялык реакцияньщ жылдамдыгына араластыру жылдамды-
гыныц есерш талкыландар.
• 6. Гетерогещц жуйеде реагенттердщ ерекеттесу1 кандай Herieri сатылардан
турады? Химиялык реакцияныц жылдамдыгыныц лимиттеунп сатысы
деген не? Оны калай аныктайды?
А 7. Гетерогенд1 реакцияныц жылдамдыгына унтакталу дережес! калай есер
етеда?
А 8. Кандай жагдайда химиялык реакцияньщ жылдамдыгыныц математикалык
ернегшщ алдында белпсц кандай жагдайда “+ ” белпга койылады? Мысал­
дар келтарщдер.
А 9. Химиялык реакциялардьщ жылдамдыгын зерттеу не ушш кажет?

§ 4.2. ХИМИЯЛЬЩ РЕАКЦИЯНЬЩ ЖЫЛДАМДЫГЫНА 0РТУРЛ1


ФАКТОРЛАРДЫЦ 0CEPI

Х и м и я л ы к р еак ц и ян ы ц ж ы л д ам д ы гы н а эсер ететш м ац ы зды ф а к ­


тор л ар га: ер екеттесун п заттардьщ таби гаты , ол ар ды ц концентра-
ц и я с ы , т е м п е р а т у р а , ж у й е г е е р ц п т га н щ к а т ы с у ы ж а т а д ы . Г етер оген да
р е а к ц и я н ы ц ж ы л д а м д ы гы р е а ге н т т е р д щ ж а н а с у б е т ш е твуел да.
брекеттесупп заттар табигатыньщ e c e p i. О т т е к т щ с у т е к п е н е р е -
к е т т е с у 1 т е з е т е д ц а л а з о т т ы н с о л с у т е к п е н в р е к е т гг е с у 1 о т е б а я у ж у р е -
д а. А з о т м о л е к у л а с ы н д а г ы б а й л а н ы с т ы б у з у у ш ш 9 4 2 к Д ж / м о л ь э н е р ­
г и я , а л о т т е к м о л е к у л а с ы н а 4 9 4 к Д ж /м о л ь к а ж е т . Б е р ж т е у а з о т м о л е -
куласы р еакц и яга киы н туседц м ундай реакцияны ц ж ы л дам ды гы
твм ендеу болады .

102
Концентрацияньщ ecepi. А ж ене В заттар ы н ы ц хи м и ялы к
ерекеттесу1 ж у зе ге асы ры луы уш ш олардьщ м олекулалары (б е л -
ш ектерО сок ты гы суы кер ек. С окты гы су н егур л ы м кеп болса, р еа к ц и я­
н ы ц ж у р у ы к ти м а л ды гы со л гур л ы м ж о га р ы .
Э р ек еттесу п ц заттар ды ц к он ц ен тр ац и ясы н егур л ы м ж о га р ы болса,
со к ть н ы су саны со гу р л ы м к еп болады . О сы ган сей кес р еа к ц и я ж ы л д а м ­
д ы гы н ы ц ер ек еттесун п заттар ды ц кон ц ен тр ац и ял ар ы н а теуел даш гш
ан ы ктай ты н х и м и я л ы к ки н ети кан ы ц н е и з п зацы туж ы р ы м д ал ган :
химиялык, реакцияныц жылдамдыгы ерекетптпесуий заттар­
дыц концентрацияларыныц квбейт1ндшне пропорционал.
Ж алпы ,

А +В = С +D
т е н д е р бой ы н ш а ж у р е тш р еак ц и ял ар у п н н б у л зац м ьш адай тендеум ен
ерн ектеледа:

v - k C ACB,
м ун дагы СА ж е н е С в — А ж е н е В з а т т а р ы н ы н концентрациясы ,
м о л ь /л , k — жылдамдыц копстантаеы д е п а т а л а т ы н пропорционалды к
коэф ф ициент. Т ецдеуден ж ы лдам ды к константасы ны н ф изи калы к
м енш а н ь щ т а у к и ы н е м е с : е р е к е т т е с у п п з а т т а р д ы ц e p 6 ip e y u n n к о н ­
ц е н т р а ц и я с ы 1 м о л ь /л б о л с а , о л с а н ж а г ы н а н р е а к ц и я ж ы л д а м д ы г ы н а
тец болады : v = k. Х им иялы к ки нети каны ц н еп зп зацы н кебш есе
ерекеттесунп массалар зацы д е п атайды .
Г етер огещ ц р еа к ц и ял а р д ьщ ки н ети калы к тецдеуш е к атты куй де
бо л аты н ер ек еттесу ц п за ттар д ы ц к он ц ен тр ац и ясы ш рм ейда, е й тк еш
олардьщ концентрациясы т у р а к т ы . Г етер оген да р е а к ц и я л а р а у д а н ы
ic ж у з щ д е е з г е р д а й з к а л а т ы н б е т т е ж у р е д а .
Т ек кар ап ай ы м р еакц и ял ар ер екеттесун п м ассалар зацы на багы -
н а д ы . К у р д е л ! р е а к ц и я л а р г а К а р а га н д а к а р а п а й ы м р е а к ц и я л а р e n e y ip
аз. К урдел1 р еа к ц и ял а р ж ек е ж а й саты л ар дан ту р а д ы . К урдель р еа к ­
ц и я л а р д ь щ тазбектесе ж у р е т ш с а ты л а р ы н ы ц е р к а й с ы с ы ер тур л 1 ж ы л -
дамды к кон стан тасы м ен си патталады ж ен е реакция ж ы лдам ды гы -
н ы ц к о н ц ен тр а ц и я га теу ел д а л ш н , ед етте, теж 1р и бе ж у з щ д е ан ьщ та й д ы .
Температураныц ecepi. Ж асал ган теж 1рибелер тем п ер атур ан ы
ж огар ы л аткан да кеп теген хи м и я л ьщ р еакц и ял ар дьщ ж ы л д ам д ы гы ар -
та ты н ы н керсетта. Э к сп ер и м ен ттй с м а тер и а л д а р д ы к о р ы ты п , го л л а н -
диялы к талы м В а н т -Г о ф ф хим иялы к реакцияны ц ж ы л дам ды гы н а
тем ператураны ц есерш ж уы ктап багал ай ты н ереж е усы нды . В ант-
Г о ф ф е р е ж е сш е сей к ес гом оген да ж у й е л е р д е к е п т е ге н х и м и я л ь щ р е а к ­
ц и я л а р д ь щ ж ы л д а м д ы г ы т е м п е р а т у р а н ы e p 6 ip 1 0 г р а д у с к а к е т е р г е н д е
ш а м а м е н 2 — 4 есе а р та д ы . Б у л са н д ы х и м и я л ь щ р е а к ц и я н ы ц темпера-
туралыц коэффициенпи н е м е с е В а н т -Г о ф ф к о э ф ф и ц и е н т а д е п а т а й д ы
д а у бел гк л м ен бел гш ей да. М а те м а т и к а л ы к ту р д е о н ы б ы л а й ж а з у га
болады :

103
М ун дагы vTi ж ене оТг — Т1 ж ене Т,, тем пературалары к езщ дега

х и м и я л ы к р е а к ц и я н ь щ ж ы л д а м д ы к т а р ы . Б е л г и п 6 ip т е м п е р а т у р а д а г ы
хим иялы к реакцияньщ ж ы л дам ды гы н ж ене оны ц тем пературалы к
коэф ф ициент^ бш е оты р ы п, кез кел ген баска тем п ер атур ада он ьщ
ж ы лдам ды гы н бол ж ауга болады . М ы са л ы , егер тем пературалы к
коэф ф ициент у = 3 болса, он да тем п ер атур ан ы 8 0 гр ад уск а к етер ген -
де реакцияньщ ж ы л дам ды гы З8 есе еседц ягн и ш ам ам ен 6 5 0 0 есе
артады . Д ем ек, белм е тем пературасы нда езер ж ур етш хим иялы к
реакци я, тем пературан ы 1 0 0 °С -к а д е ш н к е т е р г е н д е к о п а р ы л ы о б е р е
ж у р у ! м ум к гн . С о н д ы к та н каупклздак тех н и к асы н ы ц ер еж есш е сей кес
к он д ы р гы н ы к ы зды р ган да к ар аусы з к ал д ы р у га болм ай ды .
Р еакци я ж ы лдам ды гы н ы ц тем п ературан ы ц ж огар ы л ауы н а
с е з 1 м т а л д ы г ы н к а л а й т у с й ц ц р у г е б о л а д ы ? B ip К а р а г а н д а т е м п е р а т у р а
ескен сай ы н газдар ды ц м ол ек ул ал а р ы н ы ц к озгал ы с ж ы л д а м д ы к та р ы
ар ты п , соган бай лан ы сты оларды ц сокты гы су саны ж ене реакция
ж ы л дам ды гы артаты н си якты .

* Газдардыц кинетикалыц теориясы сол температурада уацыт жене келем


6ipniriHfle етейн газ молекулаларыныц соцтыгысу санын есептеуге мумюндм
береди Бул теорияга сейкес соцтыгысу саны абсолюттж температураныц
квадраттык, Ty6ipiHe пропорционал:

N = к 4т .
Осы формула бойынша температураны 10°С-к,а кетергенде молекулалардыц
соцтыгысуыныц жалпы саны 1,02 есе есед|, ягни тек 1,6%-ке артады. Келйртген
есептеулерден температураны 10°С-к,а кетергенде соцтыгысцан молекулалардыц
саны мулдем е з г е р к а з цалатыны, ал бул ке зд е эксперимент жуз1нде
(бацылаудагы) жылдамдыцтыц жогарылауы 2—4 есеге артып, ягни 200—400%-
Ti цурайтыны KepiHin тур. Д е м е к , температураны ке те р ге н д е , реакция
жылдамдыгыныц артуын молекулалардыц соцтыгысу саныныц есу1мен гана
туацфруге болмайды.

Ж ы лдам ды к константасы ны ц тем п ер атур ага теуелдш и лне T y c i-


ш к т е м е ш а л г а ш р е т ш в е д г а л ы м ы С . А р р е н и у с ( 1 8 8 9 ж .) е з ш щ бел сен да
со к ты гы сул а р теори ясы н да бер дь О н ы ц к езк ар асы бой ы н ш а х и м и я ­
л ы к вр екеттесуге сол р еак ц и ян ы ж у зеге асы р уга ж е т г а л и т эн ерги я-
сы ба р белсенда м о л е к у л а л а р га н а туседа. Б елсен да ем ес м о л е к у л а л а р -
ды косы м ш а эн ерги я беру аркы лы ган а белсещ ц руге болады . Б ул
п роцеста белсендьру деп атайды . Т ем ператураны ж о га р ы л ату белсен-
д1рудщ 6 ip ж олы болы п табы лады . Т ем ператураны кетерген де
б ел сен д а м о л е к у л а л а р д ы ц с а н ы еседа, с о н д ь щ т а н р е а к ц и я ж ы л д а м д ь н ы
артады .
Э р е к е т т е с у н п з а тт а р д ы ц б е л ш е к т е р ш белсенда б е л ш е к т е р г е а й н а л -
ды р уга, ягн и олар ды ц сокты гы суы н ан ж а ц а заттар ды ц ту зш у ш е к а-
ж етта эн ер ги ян ы беженд1ру энергиясы д е п а т а й д ы . Ол теж 1рибелш
ж олм ен ан ьщ талады , Е ерш м ен белпленед1 ж ен е к Д ж /м о л ь -м е н
елш енеда.

104
Б елсендару эн ер ги я сы н ьщ ш а м а сы ор ек еттесу гш за ттар д ы ц та б и ­

г а т ы н а то у ел д а , о л р е а к ц и я ж ы л д а м д ы г ы н а н ы ц т а й т ь ш п а р а м е т р л е р д щ

6 ip i. Б е л с е щ ц р у э н е р г и я с ы б а с т а п ц ы з а т т а р д ы ц х и м и я л ы к б а й л а н ы с -

т а р ы н ол дар етуге н ем есе у з у г е ж у м с а л а д ы . в й т к е ш вртурл1 за ттагы

хи м и ял ы к бай лан ы старды ц б ер ж тЫ вр тур л 1, со н д ы к та н белсендару

эн ерги ясы да ор ек еттесугш заттардьщ та б и га ты н а тоуелда. Р еа к ц и я


ж ы л д а м д ы гы н ы ц те м п ер а ту р а га твуел дал ггш в р н ек тей тш С. А р р е н и у с

тендеу! белсещ ц ру эн ер ги ясы н ьщ ш ам асы н д ел ан ьщ та уга м ум кш дак

береда:

k = A e~ Ei/RT,

м ун дагы k — реакцияньщ ж ы лдам ды к кон стан тасы ; А — врекетте-


сетщ заттар ды ц таби гаты н а твуел д1 п р о п о р ц и о н а л д ы к (э к с п о н е н т а
ал ды н дагы ) коэф ф и ц и ен т; е — натурал логар и ф м дердац н е п зц R —
ун и вер сал газ ту р а к ты сы ; Т — абсолю т тем пература.

Реакцияньщ жылдамдыгына концентрацияныц ocepi оре-


кеттесуш1 массалар зацымен аныцталады. Температураныц
ocepiH Вант-Гоффтыц жуыцтау ережедамен болауга болады.
Температураны кетергенде соктыгысулары химиялык реак-
цияга уласатын белсенда молекулалардыц улес1 артады. Жай
молекулалардыц 1 моль мелшерш белсенда молекулаларга ай-
налдыруга цажетп энергияны белсешНру энергиясы деп атайды.

Сурактар, жаттыгулар жене есептер

• 1. Гомогенд! жене гетерогенда реакциялардыц жылдамдыгына кандей фактор-


лар есер етеда?
• 2. Эрекеттесунп массалар заныныц тужырымдамасын келтарщдер жене онын
математикалык ернегш жалпы турде жазындар. Эрекеттесунп массалар
зацы кандай реакциялар унпн орынды?
▲ 3. Гомогенда жене гетерогенда химиялык реакцияларга б1рнеше мысалдар кел-
Tipin, эрекеттесунп массалар зацына сай олардын жылдамдыктарын сипат-
тайтын математикалык ернектерд1 жазындар.
• 4. Неге катты заттыц концентрациясы ерекеттесунн массалар занынын матема­
тикалык формуласы аркылы ернектелмейда?
▲ 5. Егер А затыньщ бастапкы концентрациясы 1 моль/л-ге тец болса, 4 секундтан
кейш бул заттыц концентрациясы 0,6 моль/л-га тец болгандагы А+В=АВ
химиялык реакциясыныц жылдамдыгын аныктандар.
• 6. Вант-Гофф ережеш калай тужырымдалады? Математикалык ернегш
келтарщдер.
▲ 7. Берьпген химиялык реакцияньщ температуралык коэффициента у = 2. Тем­
ператураны 100°С-ка кетергенде химиялык реакцияньщ жылдамдыгы
канша есе артады?
▲ 8. Химиялык реакцияньщ температуралык коэффициент! у = 2. 20°С-та ол
60 с-та аякталады. 40°С-та ол канша с-та аякталады?
▲ 9. Белсещц соктыгысу теориясы температураны кетергенде химиялык реак-
цияныц жылдамдыгыныц артуын калай тусшд1ред1?
• 10. Белсендару энергиясы деген не? Ол кандай 6ipлишен елшенеда?

105
• И.Газтектес заттардын катысындагы реакцияньщ жылдамдыгына кысымнын
артуы мен темендеу1 калай есер етеда? Мысалдар келтарщдер.
▲ 12. Нелжтен тамак ешмдерш темен температурадагы тоцазыткыш пен муздат-
кышта сактайды?

§ 4.3. ХИМИЯЛЬЩ РЕАКЦИЯГА 0РШГГК1НЩ 0CEPI

Э р е к е т т е с у п п к о с п а га кейб1р за тт а р д ы к о с у х и м и я л ы к р е а к ц и я н ь щ
ж ы л д а м д ы гы н а у л к е н веер eTyi м у м к ш . М ы са л ы , су те к п ер окси дар щ
ер1тш дасгн е м а р г а н е ц д и о к с и д а н щ а з д а г а н м в л ш е р ш косканда, оны ц
о ттек пен суга ы д ы р ау ж ы л д а м д ы гы еж еп теу1р ар тады .

Химиялыц реакцияньщ жылдамдыгьт взгерте алатын, бграц


реакция вшмдерШц цррамына трмейтпт заттарды ерипткшер деп
атайды.
К в п т е г е н х и м и я л ы к р е а к ц и я л а р г а e p n iiT K i в е е р e T y i м у м к ш .
врийткг цатысуымен реакция жылдамдыгыныц есу цубылы-
сын катализ деп атайды.
Х и м и ялы к реакцияньщ ж ы лдам ды гы н баяулататы н заттар да
бел ги п . О л арды тежепштер (ингибиторлар) деп атай ды . Б у л заттар
вртурл1 хи м и ялы к п роцестерд1 теж ейдц м ы салы , м еталдарды ц
ж ем 1р1лу1, там ак е т м д е р ш щ , оты ндарды ц ж ене ж агар м ай ды ц
т о т ы г у ы , м о н о м е р л е р д щ п о л и м е р л е н у 1 ж е н е т .б .

* Ken6ip реакциялар уши бастапк,ы реагенттер немесе реакция еымдер!


ершню болып табылады. Мундай катализд! автокатализ деп атайды. Мвселен,
мыстыц азот к,ышк,ылында epyi нетижеанде тузтген азот оксид! epniiTKi болып
табылады. АвтокатализдН тэты 6ip мысалы, куюрт к,ышк,ылды ортада калий
перманганатыныц цымыздык, к,ышк,ылымен немесе оныц туздарымен ерекеттесу
реакциясы болады. Реакция нетижеанде тузшген Мп2+ ионы реакцияны e p u in e fli.
Бул реакция сапалыц жене сандык, талдауда кецЫен подданылады.

в р п п т т л е р каты суы м ен ж у р етш хи м и ялы к реакциялар катализ-


дак реакциялар д е п а т а л а д ы .
ГомогенМ жене zemepozendi катализ. Г о м о г е н д а катали зде ер екет-
Tecymi за тт а р м ен е р п ш т а б1рдей а г р е г а т т ы к к у й д е (га зт е к т е с н ем есе
суйы к) болады . Б ул ж агдай да epniiTKi м ен ер ек еттесу п п заттар ды н
а р а с ы н д а б е л ш у бетт б о л м а й д ы . Г о м о ге н д а к а т а л и з ге м у н а р а л ы ж о л м е н
куш рт кы ш кы лы н (га з ф азасы нда) ал уда куш рт (IV ) оксидан азо т
оксидам ен катали здак то ты к ты р у ж а та д ы :

ерипт.
2 S 0 2 + 0 2 р. 2 S 0 3

Г етер оген да к а та л и зд е е р е к е т т е с у п п заттар м ен ер п п тш артурл1


агр егатты к куй де болады . М ы сал ы , epniiTKi кебш есе катты , ал ере-
к е т т е с у ц ц за тт а р с у й ы к н ем есе га зте к те с б о л у ы м у м к ш . Г етер оген да
катали зде бар л ы к р еакци ялар ер п п тш н щ бетш де ж уреда. С онды ктан
к а т т ы е р ш 1 т к ш щ белсен дал й т о н ы ц б е т ш щ к а с и е т те р ш е д е теуелда.

106
* Гомогенд! катализ аралык цосыпыстар теориясымен жаксы ту а н д р те д .
Егер баяу ж уретт А + В = АВ реакциясын К epmiTKici к,атысуымен журпзсе, онда
ершмтю бастапцы заттардын, 6ipeyiMeH химиялык, орекеттесуге Tycin, тураксыз
аралык к,осылыс тузедл

А + К = АК

Эдетте, мундай реакция жылдам ж уре д , ейткею бул процестщ белсенд1ру


энергиясы аз. Тузтген аралык, косылыс А К бастапк,ы реагенттердщ еюншюмен
эрекеттеап, еронткУ бос куюнде белед:

АК + В = А В + К

Бул процестщ де белсенд1ру энергиясы темен, ейткею бул реакция да


жетюгакл жылдамдыцпен журедл Егер ею процесс к,осса, онда жылдам ж уретт
реакцияньщ а«дык, тецдеут аламыз:

А + К = АК

АК+В = АВ+К

А + В = АВ

©ралтю процеске катысты, 6ipa«, нетижеанде езгерюаз калады.


Гетерогенд катализд туондру уш т катализдщ адсорбциялыц теориясы кол-
даны лады. Г а з т е к т е с н е м е с е epireH за тта р д ы н б а с ка ка тты за тта р д ы н
бет'ш де то п та суы н ( к о н ц е н т р л е н у ш ) а д с о р б ц и я д е п атай ды . Б е ттд е
адсорбция ж уретт заттар — адсорбент деп аталады.
Бул теорияга свйкес, адсорбция гетерогенд катализдщ 6ip сатысы болып
табылады. ©ршпктердщ бел б1ркелю емес. Оныц беттде катализде реакциялар
ететт белсенд орталыцтар болады. врекеттесуол заттар бул орталыцтарда
адсорбцияланады, нетижеанде еринтюлердщ беттде врекеттесуои заттардын
концентрациялары артады да, молекулалар арасындагы соктыгысу саныныц
жогарылауына вкелед, демек, реакцияньщ жылдамдыгы артады. Ирак реакция
жылдамдыгы есутщ ce6e6i адсорбцияланган молекуланын, химиялык белсен-
длтнщ курт артуы болып табылады. ©ршпхтщ есертен адсорбцияланган моле-
кулалардьщ атомдары арасындагы байланыстар эларейд де, олардын, врекеттесу
кабтеттер efleyip артады. Бул жагдайда (гомогенд катализ жагдайындагы сиякты)
ернитк'тщ катысуы аз белсенд1ру энергиясын кажет етед. ©рчитю катысуымен
ж уретт реакциялар темен температурада ж уред.
Кейб1р заттар ерш тш щ белсендлгт темендетед немесе толыгымен жояды.
Мундай заттарды е р ш тш ж у деп атайды. ©3flepi epmiTKi емес, 6ipaK epmiTKiHiH
ecepiH кушейтетт заттар да бар. Бул заттарды промоторлар деп атайды. ©р-
илтюлердщ талгамды веер ететмн этап вткен жен, сондыктан epTypni epmiTKmepfli
колданып, бастапкы 6ip заттан epTypni еюмдер алуга болады.

Х и м и я л ы к в н е р к в е ш те е р п ш т а л е р д щ рел1 ж о га р ы . К у ш р т к ы ш -
кы лы н алу, ам м иакты ц с и н т е з !, к а т т ы кем 1рден суйы к оты н алу,

107
Дмитрий Владимирович Сокольский
(1910—1987)

КдзКСР FA-нын академии, Социалистщ Ецбек Epi, химия


гылымдарынын докторы, профессор. Гетерогенд1 катализ
саласындагы ipi галым. врнпткшщ куши электрохимиялык
0Д1стермен зерттеуге жене оларды кетнен колдануга кеп
еибек ciaipreH. 0зшщ швюрттер1мен катализдак гидрогендену
теориясынын нейзш калады.

мунайды ж ене таби ги газды ецдеу, си н тети калы к кексагы з ж ене


п л а с т м а с с а а л у , м а й л а р д ы г и д р о г е н д е у , т .б . п р о ц е с т е р е р н ш т а л е р д а ц
к аты суы м ен ж уреда.
Ферменттер деп аталаты н биологиялыц врш т т лер ерекш е рел
аткарады . О лардьщ каты суы м ен еш м дактер м ен Tipi ор ган и зм дер де
K Y pдeлi х и м и я л ы к п роц естер ж уреда.
б р н н т ю л е р д щ ер ек ш е си п а ты , о л а р вр ек еттесу п п к осп а д а аздаган
м влш ерде болса да р еакц и ян ы ж ы л д а м д а т а д ы . М ы с а л ы , 0 °С к е з гн д е
сек ун д ы н а 1 0 0 0 0 0 м о л ь су те к пероксидан ы д ы р а ту у ш ш 1 м оль био-
л о г и я л ы к е р н п т га (к а та л а з а ф е р м е н т ^ ж е т ю л п с т ь
Г етероген да к а та л и з теориясы м ен практикасы на казакстан ды к
гал ы м дар кеп улес косты . К азак К СР F A -н ы ц академ ии Д м и трий
В ладим ирович С окольский езш щ ш еш рттер1м ен 6 ip r e кеп теген
енеркесш тж процестердац н еп з1 б о л ы п та б ы л а ть ш реакциялар унпн
е р ц п т к ш е р д а 1здеу б а гы т ы н д а к е щ н е н з е р т т е у л е р ж у р п з д а .

Катализ — бул реакциялык коспага ерыптшлер внизу


аркылы химиялык реакцияны жылдамдату npoueci. брипттлер
химиялык процеске катысады, 6ipaK реакция аякталганнан
кешн кайта белшш калады, ягни реакция етмдерщщ курамына
шрмейда. 0рш1тк1лер катысында реакция белсендару энергияеы
темендеу жолмен журедь Реакция жылдамдыгын баяулататын
заттарды тежепштер (ингибиторлар) деп атайды.

Сурактар

• 1. Катализ деген кандай кубылыс?


• 2. Гомогенд1 катализ гетерогенда катализден калай ерекшеленед1? Мысалдар
келйрщдер.
А 3. Автокатализ деген не? Автокатализдш реакцияларга мысалдар келйрщдер.
• 4. Катализдщ Kaaipri теориясы ернитюшн есерш калай тусишреда?
• 5. Тежепштер деген не? Катализдж у жене промоторлар деген тугашктердщ
магынасын тусшдарщдер.

108
• 6. Ферменттер деген не? Адам жене жануарлар тарпндагшде олар кандай рел
аткарады?
• 7. Гетерогенда катализ теориясы мен практикасына кеп енбек сннрген казак-
стандык галымдарды атандар.

§ 4.4. ХИМИЯЛЬЩ ТЕПЕ-ТЕЦДПС

Н етиж есш де бастапкы заттар (р е а г е н т т е р ) т о л ы г ы м е н реакция


еш м дер ш е ай н алаты н хи м и ял ы к реакц и ялар ды к а й ты м сы з р еакц и я -
л а р д е п а т а й д ы . B ip м е з г ь л д е к а р а м а -к а р с ы б а г ы т т а ( т у р а ж е н е K e p i)
ж уретш реакцияларды кай ты м ды р еакци ялар деп атайды .
К ез кел ген к ай ты м ды р еакц и я уп п н бастапкы сетте вр екеттесуп п
м ассалар зацы на сей кес тур а реакцияны ц ж ы л дам ды гы м аксим ал
м анда, а л Kepi р е а к ц и я н ы ц ж ы л д а м д ы гы н ел ге тец. У а к ы т ете к ел е бас­
та п к ы за тта р д ы ц к о н ц е н тр а ц и я л а р ы кем ида, а л е ш м д е р ш щ к о н ц ен тр а -
ц и я л а р ы а р та д ы . Д ем е к , ту р а р еа к ц и я н ы ц ж ы л д а м д ы гы кем ида, Kepi
р еакци яны ц ж ы л дам ды гы артады . Е рте м е, к еш пе тура ж ене Kepi
р еакц и ян ы ц ж ы л д ам д ьщ та р ы тецесетш кезец болады , ол кезде ж уй еде

т е п е -т е ц д ш к у й о р н а й д ы . О н ы ц ж а л п ы х и м и я л ы к те н д е у п

а А + ЬВ <=> cC + dD

Тура жене Kepi реакциялардыц жылдамдыцтары тец


болгандаеы жрйешц кршн х и м и я л ы к т е п е - т е ц д ш деп атайды.
Т е п е -т е ц д а к о р н а г а н к е з е н д е п в р е к е т т е с у п п з а т т а р д ы ц к о н ц е н т р а -
циялары н тепе- тецдгк к о н ц е н т р а ц и я л а р ы деп атайды . вдетте, оларды
м о л ь /л - м е н е л ш е п , к в а д р а т ж а к ш а д а б е р е д а , м ы с а л ы , [ А ] , [В ], [С ], [D ]
ж е н е т .б . Х и м и я л ы к т е п е -т е н д а к б у з ы л г а н г а д е й ш о л а р д ы н м ен дер1

e 3 r e p ic c i3 к а л а д ы .
К а й ты м д ы р еа к ц и ял а р ж агдай ы н да бастапкы да заттар ды ц р еа к ц и я
еш м д ер ш е ай н алу дереж ес1 хим иялы ц тепе-тецдт к у ш м е н а н ы к т а -
лады , он ы ц си паттам асы хи м и ял ы к тепе- тецдж константасы (К) б о -
л ы п т а б ы л а д ы . О л с а н ж а г ы н а н р е а к ц и я е ш м д е р ш щ т е п е -т е н д а к к о н -
ц ен траци ялары н ы ц кебейтш д1сш бастапкы заттарды ц т е п е -т е ц д ш
к он ц ен тр ац и ял ар ы н ы ц кебейтш ддаш е бел ген ге тец. Т ур а ж ене Kepi
реакцияларды ц ж ы лдам ды к константалары ны ц каты насы Kepi р е а к -
ц и я га К а р а ган д а т у р а р е а к ц и я к а н ш а есе ж ы л д а м ж у р е т и п н керсетеда.
О р е к е т т е с у ш 1 м а с с а л а р з а ц ы н а с е й к е с т у р а ( п тура) ж е н е K e p i ( n , epi)
р еа к ц и я н ы ц ж ы л д а м д ь щ та р ы м ы н а тец д еу л ер м ен ерн ектеледа:

v = k [ А ] а • [В ]\

vKepi = k Kepi. [С ]с • [ o f .
L J L J

Т е п е -т е ц д а к к е з ш д е т у р а ж е н е Kepi р е а к ц и я л а р д ы ц ж ы лдам ды к-
тары 6ip-6ipiHe т е ц , демек,

k [A f ■ [B f = k [C ]c • [Df,

осы дан

109
\с)Ы v
К, ~ UTW ' ‘
М ы салы , 2 S 0 2 + 0 2 <± 2 S 0 3 реакциясы у ш ш

к = [S03]2
[S02]2[0 2] ■
0 p 6 ip к а й ты м д ы р еа к ц и я б е р т г е н тем п ер атур ад а ба ста п к ы заятар-
д ь щ р е а к ц и я е ш м д е р ш е а й н а л у ы н а н ы к т а й т ы н т е п е -т е н д ж константа-
сы н ы ц белги п м еш м ен си п атталады . К » 1 к езш де ал ы н ган заттар ды ц
концентрациялары ньщ кебей тш дн л бастапкы заттар ды ц кон ц ен тра-
ц и я л а р ы н ы ц к еб ей тй ц ц сш ен к е п есе а р т ы к бо л ад ы . К « 1 кезш де,
к ер к ш ш е реакция еш м дер ш щ ш ы гы м ы е т е а з . B ip im ir i ж а г д а й д а —
ж у й е н щ т е п е -т е ц д т р еа к ц и я е ш м ш щ тузьлу ж а гы н а к а р а й ы ты ск ан ,
ек ш н п ж агдай да — бастап к ы заттар га к ар ай ы гы скан .
Х и м и я л ы к т е п е -т е ц д г к к е з ш д е б а с т а п к ы з а т т а р м е н р е а к ц и я е ш м ­
дерш щ концентрациялары e3repicci3 к а л а д ы . B ip a n х и м и я л ы к т е п е -
тендж та стати к ал ы к деп у гы н у га бол м ай ды . К а й ты м д ы р еа к ц и ял а р ,
едетте, аягы н а деш н барм айды . Т ура ж ене Kepi реакциялар тепе-
тец дп ске ж е тк е н н е н к е ш н де ж у р ш ж а т а д ы , 6 ip a K о л а р д ь щ ж ы л д а м -
ды ктары б1рдей бол ган ды ктан , ж у й е д е п езгерш тер байкалм айды .
С о н д ы к т а н т е п е -т е ц д ж динамикалыц д е п аталады .
С оны м ен туракты тем пература кезш де кайты м ды реакцияны н
т е п е -т е ц д ж к о н с т а н т а с ы , т е п е -т е н д ж к е з ш д е а й к ы н д а л а т ы н р е а к ц и я
еш м дерш щ (а л ы м ы ) концентрациялары м ен бастапкы заттарды ц
(6 e n iM i) а р а с ы н д а г ы а р а к а т ы н а с т ы к е р с е т е т ш т у р а к т ы ш а м а .
Т е п е -т е ц д ж константасы ны н ернеы т е п е -т е ц д ж ж агдай ы н да
р еакц и яга каты саты н барлы к заттарды ц концентрациялары езара
бай лан ы сты екен ш керсетеда. К ез к ел ге н осы за тты ц к о н ц ен тр а ц и я -
сы н ы ц e e r e p ic i б а р л ы к калган заттарды ц концентрациялары ньщ
е з г е р у ш е е к е л е д а , 6 ip a n ж а л а т е п е -т е н д п с о р н а г а н д а , о л а р д ы ц а р а с ы н ­
дагы каты нас осы тем п ературага сай т е п е -т е ц д ж константасы м ен
си патталады .
Г етер о ген д а р е а к ц и я л а р д ы ц т е п е -т е ц д ж кон стан тасы н ы н ерн егш е
тек кан а га з нем есе су й ьщ ф азадагы заттарды ц конц ентрациялары
ш реда.
Т е п е -т е н д ж кон стан тасы н ы н ш ам асы ер ек еттесу ш ! заттар ды ц та-
би гаты н а ж е н е тем п ер атур ага те у е л д ь О р п п тш ту р а ж е н е K epi р еа к ­
ц и я л а р д ы ц б е л се щ ц р у э н е р ги я л а р ы н б1рдей ш а м а га е зге р т е тш д ж т е н ,
ол ж ы лдам ды к к о н с т а н т а л а р ь ш ы ц к а т ы н а с ы н а е се р етп ей да. Д е м е к ,
р е а к ц и я ш ы г ы м ы н а р т т ы р м а й д ы ж е н е кем ггп ей до. О л т е к к а н а те п е -
те ц д п стщ о р н а у ь ш тездетеда.

I
Кайтымды реакциялар жургенде тура жене Kepi реакциялар­
дыц жылдамдьщтарыныц тецелу! нетижесшде жуйеде тепе-
110
тецдж орнайды. Тепе-тецдж бершген температурада тепе-тецдж
| константасыныц м а т арцылы сипатталады.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. 1^андай реакцияларды кайтымды немесе кайтымсыз деп атайды? Уш
мысалдан келтарщдер.
• 2. Нелжтен химиялык тепе-тендж динамикалык деп аталады?
▲ 3. Химиялык тепе-тещцктщ орнау куйш кандай белплер бойынша аныктайды?
• 4. Химиялык тепе-тецдж константасы деген не жене оньщ физикалык магы-
насы кандай?
• 5. Химиялык тепе-тецдж кушне кандай факторлар есер етед1?
А 6. Кай фактордын (кысым, температура, epuiiTKi) ecepi:
С02(г) + С(К) СО(г) ДН° = 1 7 2 кДж
реакциясында орнаган тепе-тенджта СО тузглу жагына ыгыстырады?
А 7. Мынадай реакция тецдеуше тепе-тендж константасыныц ернектерш жа-
зындар:
а) 2S02 + 0 2 2S03
е) N2 + ЗН2 2NH3
б) Na2C03 + Н20 NaHC03 + NaOH
в) СаС03 (к) СаО (к) + С02(г)

§ 4.5. ХИМИЯЛЫК ТЕПЕ-ТЕЦДНСТЩ ЫЕЫСУЫ.


ЛЕ ШАТЕЛЬЕ ПРИНЦИШ

Е ге р т е п е -т е н д ж к у й д е п ж у й е н щ ж а г д а й ы е з ге р с е , о н д а ж у й е т е п е -
т е н д ж т е н ш ы г а д ы . К е б ш е т е п е -т е н д ж т щ б у з ы л у ы т е п е -т е н д ж т е т у р г а н
заттар ды ц 6ipeyimn к о н ц е н т р а ц и я с ы н ы ц , к ы сы м н ы ц нем есе тем п ер а-
тураны ц e3repyi с а л д а р ы н а н б о л а д ы .
Б у л ж агдай лар ды ц оркай сы сы н ж ек е кар асты р ай ы к.
Концентрацияныц ecepi. Ж ай заттар дан тузй п ген йодсутек

си н тезш щ кай ты м ды реакциясы н кар астьф ай ы к:

Н 2(г)+ 1 2(г) ^ 2 Н 1 (г)

С у тек , й од б у ы ж ен е й о дсутек бел ги п тем п ер атур ад а ж ен е к ы сы м д а


6ip-6ipiMeH т е п е - т е н д ж т е болсы н. Ж у й е ге к осы м ш а су тек тщ 6ipa3 м о л -
ш ерш ены зеш к. Эсер етупп м ассалар зацы на сейкес, сутек кон-
центраци ясы н ы н ар туы тур а р еакци яны н ж ы лдам ды гы н артты рады .
Е ттт р е а к ц и я ту р а б а гы тта гы га К араган да Kepi б а г ы т т а ж ы лдамы рак
ж уреда. Н е ти ж е сщ д е су тек ж е н е й од б у ы н ы ц к он ц ен тр ац и я л ар ы к ем и -
f li д е , т у р а р е а к ц и я баяулай бастайды , сей тш , H I кон ц ен тр ац и ясы
арта тусетш дж тен Kepi р е а к ц и я ж ы лдамдайды . Bipaa у а к ы т т а н кеш н
тура ж ене Kepi реакцияларды ц ж ы л дам ды гы кайтадан тец есед1 де
ж аца т е п е -т е ц д ж орнайды . Эрине, бул кезде H I концентрациясы
с у т е к т ! к о с к а н г а д е ш ш т к о н ц е н т р а ц и я д а н ж о г а р ы , а л 12 к о н ц е н т р а ­

циясы том ен болады .

111
Тепе- тецдттщ бузылуынан болган концентрацияныц взгеру
процвет тепе-тецджтщ ыгысуы немесе жылжуы деп атайды.
Е гер б у л кезде тец д еуд щ оц ж агы н да тур ган заттар ды ц кон ц ен -

тр а ц и я л а р ы а р тса (ж е н е о сы у а к ы т т а со л ж а гы н д а т у р га н за тт а р д ы ц

концентрациялары к е м ш е ), т е п е -т е ц д ш оцга ы гы сады , ягн и тура

р е а к ц и я н ы н б а г ы т ы н д а ж у р е д а ; к о н ц е н т р а ц и я а з а й г а н д а т е п е -т е н д а к
солга, ягн и Kepi реакцияны ц багы ты н а карай ы гы сады . К ар асты -

р ы л г а н м ы с а л д а т е п е -т е н д д к о ц г а ы г ы с к а н . Б у л к е з д е к о н ц е н т р а ц и я с ы
а р т ы п , т е п е -т е ц ц ж п б у зга н з а т — Н 2 р е а к ц и я г а туседа д е , о н ы ц н о н -

ц е н тр а ц и я с ы тем ен дей да.


Х и м и я л ы к т е п е -т е ц д а к к е е р е к е т т е с у н п з а т т а р д ы ц к о н ц е н т р а ц и я -

лары ны ц асерш бакы лау унпн тем 1р (III) хлорид1 м ен ам м оний

(н е м е с е к ал и й ) ти оц и а н аты н ы ц е р т ц д а л е р ш щ е р е к етте су ш к ол дан ган


колайлы :

F e C l3 + 3 K C N S <=> F e ( C N S ) 3 + ЗКС1

T e M ip хлоридш щ суй ы лты лган е р тн д н л кы згы л т сары туей .


А м м о н и й ти о ц и а н а ты н ы ц ж е н е ам м о н и й хл ор и дан щ е р тн д а л ер 1 тусш з.

Б ул ж уй еде ж ал гы з косы лы с — тем 1р (III) т и о ц и а н а т ы кан К ы зы л


ту е й . О ны ц ту еш щ езгеру к ар кы н ды л ы гы н а бай лан ы сты тепе-

тецдж тщ к ай ж а к к а ы гы скан ы н бай к ауга болады .

С о н ы м е н т е п е -т е ц д ш к е к а т ы с а т ы н к а н д а й д а 6 ip з а т т ы ц к о н ц е н -

трациясы н ар тты р ган да т е п е -т е ц ц ш сол затты ц ж ум салуы ж агы н а

ы гы сады ; кан дай д а 6 ip затты ц концентрациясы н кем 1ткенде теп е-


тещ ц к сол за ттьщ тузгл у ж а гы н а к ар ай ы гы сады .

Кысымныц a c e p i. Ж уй едеп т е п е -т е ц д 1 к т а кы сы м ды (ж у й е н 1 ц

келем ш у л га й ту , кйн1рейту а р к ы л ы нем есе ж у й е ге он ы ц к ы сы м ы н


ул гай таты н газ тек тес р еаген ттер е н п зу ) езгер ту а р к ы л ы ы гы сты р уга

болады . Б у л ж а гд ай р еа к ц и яга газдар к аты ск ан да бай калады .

А з о т м онооксида м ен о т те к тщ арасы н дагы р еакц и яга кы сы м н ы ц

асерш карасты райы к:

2N O + 0 2 2 N 0 2

Б елг1да т е м п е р а т у р а д а ж е н е к ы с ы м д а N 0 , 0 2 ж э н е N 0 2 г а з д а р ы н ы ц
коспасы хи м и ялы к т е п е -т е ц д ж т е болады деш к. Т ем ператураны
азгер тп ей , ж у й е н щ келем 1 2 есе кем у1 у ш ш кы сы м ды артты райы к.
B ip iH n ii к е з е н д е б а р л ы к г а з д а р д ы ц к ы с ы м д а р ы м е н к о н ц е н т р а ц и я л а р ы
е ш есе оседа, 6ipaK б у л к езд е ту р а ж е н е K epi р е а к ц и я л а р д ы ц ж ы л д а м -
д ы к т а р ы н ы ц а р а с ь ш д а г ы а р а к а т ы н а с е з ге р е д а — т е п е -т е ц д а к б у з ы л а д ы .
О сер eT ym i м ассал а р за ц ы б о й ь ш ш а есеп теу л ер к ы сы м д ы 2 есе а р т ты р у
н э т и ж е с ш д е ту р а р е а к ц и я н ы ц ж ы л д а м д ы гы 8 есе, а л K epi р е а к ц и я н ы ц

ж ы лдам ды гы тек 4 есе е с е т ш ш керсетед1. Д ем ек , K epi р еа к ц и я га

К ар аган да т у р а р е а к ц и я ж ы л д а м ы р а к ж у р еда . Б 1раздан со ц ж ы л д а м -


д ы к т а р ы т е ц е с к е н д е , к а й т а д а н т е п е -т е ц д а к о р н а й д ы .

112
Тура ж ене K epi реакция ж ы лдам ды ктары ны ц б1рдей езгер м еу1

к ар асты р ы л ган реакция тецдеуш щ сол ж ене оц белш терш деп газ
м олек ул алар ы сан дары н ьщ ертурлг болуы м ен бай лан ы сты екен ш к ер у

киы н ем ес. B ip м олекула оттек пен е т м олекула азот м онооксида

(б а р л ы гы уш м ол ек ул а) азот диоксида га зы н ы ц ею м олекуласы на


ай н алады . О детте, га з м ол ек ул асы сан ы н ы ц ар туы м ен ж у р етш р еа к ­

ция кы сы м ны ц артуы на, ал газды ц м ол ек ул асы сан ы н ы ц кем у1м ен

ж уретш р еа к ц и яд а к ы сы м н ы ц тем ен д еу ш е екеледа. О сы н ы ескерш ,

х и м и я л ы к т е п е -т е ц д ш к е к ы с ы м н ы ц e c e p i т у р а л ы к о р ы т ы н д ы н ы б ы л а й

б о л а д ы : жуйетц цысымын арттырганда тепе-тец


туж ы р ы м дауга

д'т газ молекуласы саныныц азаюы жагына, ягни цысымныц твмендеу


жагына ыгысады,; цысымды кеш т кенде тепе-тецдш газ молекуласы.
саныныц квбекя жагына, ягни цысымныц артуы жагына ыгысады.
Е гер р еа к ц и я газ м ол ек ул асы сан ы н ы ц е зге р у ш и з ж у р се , ж у й е ш

ул гай тк ан да нем есе сы кканда т е п е -т е ц д ш бузы лм айды . М ы салы ,


м ы надай ж уйеде:

H 2 + I2 <± 2H I

келем езгер ген де т е п е -т е ц д а к бузы лм ай ды ; H I ш ы гы м ы кы сы м га


теуелй з.

Т е м п е р а т у р а н ь щ e c e p i. К е п т е г е н х и м и я л ы к р е а к ц и я л а р д ы ц т е п е -
тец дап тем п ер атур ан ы е з г е р т к е н д е ы г ы с а д ы . Т е п е -т е ц д а к т щ ы гы су

багы ты н ан ы ктай ты н ф ак тор р еак ц и ян ы ц ж ы л у эф ф екттсш щ б е л п й


болы п табы лады .

Тем перат ураны квт ергенде т епе-т ецдш эндот ерм иялы ц, ал
твмендеткенде — экзотермиялыц реакция багытына царай ыгысады.
М ы сал ы , ам м и ак си н тез! эк зотер м и ял ы к р еа к ц и я болы п табы лады :

N 2 + ЗН 2 2N H 3 АН 0 = -9 2 ,4 кД ж ,

с о н д ы к т а н т е м п е р а т у р а н ы к в т е р г е н д е ж у й е д е п т е п е -т е н д а к с о л ж а к к а ,

ягн и ам м иакты ц ы ды рауы ж агы н а ы гы сады , ей тк еш бул процесс


ж ы л у д ы си ц р у а р к ы л ы ж уреда.

К еркш ш е ам м иакты ц ы ды рауы эндотерм иялы к реакция болы п

т а б ы л а д ы , с о н д ы к т а н т е м п е р а т у р а н ы к в т е р г е н д е ж у й е д е п т е п е -т е н д а к
о ц ж а к к а , а з о т п е н с у т е к т щ тузклу1 ж а г ы н а ы г ы с а д ы .

Хим иялы к т е п е -т е ц д а к т щ бузы луы н си паттайты н зацды лы ктар,


т е п е -т е н д а к т е п ж у й е л е р г е е р т у р л 1 ф а к т о р л а р д ы н е с е р ш а н ы к т а й т ы н

ж а л п ы пррш циптщ дербес ж агдай ы бол ьш табы лады . Б у л при нцип Л е

Ш а т е л ь е п р и н ц ш п д е ге н а т а у м е н б е л ги п . О н ы ц х и м и я л ы к т е п е -т е ц ­

дш ке колданы луы н бы лай туж ы р ы м дауга болады : егер тепе-тец-


diK m eei жрйеге цандай да 6 ip веер етсек, онда втетт процестердщ не
тижеанде тепе-тецд1к сол всердщ кемитт багытына царай ыгысады.
Ш ы н ды гы н да, ж у й еге р еакц и яга каты саты н заттарды ц 6ipeyiH
е н п з г е н д е т е п е -т е ц д ш с о л з а т т ы ц ж у м с а л у ы ж а г ы н а ы г ы с а д ы . Д ы с ы м -

113
ды к етер ген де ол ж у й ед е к ы сы м тем ен д ей тш ж а к к а ы гы сады . Т ем п е-

ратураны кетерген де т е п е -т е щ ц к эндотерм иялы к реакция ж агы н а

ы гы са д ы — ж у й е д е п те м п ер а ту р а тем ендейда.
Л е Ш а т е л ь е п р и н ц и га . т е к х и м и я л ы к т е п е -т е н д а к к е е м е с , э р т у р л 1

ф и з и к а -х и м и я л ы к т е п е -т е ц д а к т е р г е д е к о л д а н ы л а д ы . Т е п е -т е ц д а к т щ
ы гы суы кайнау, кристалдану, еру си якты процестер езгер ген де Л е

Ш ател ье п р и н ц и ш н е сей кес ж уреда.


Химиялык процестердщ ж уру заидьшыктарын бщудщ мацызы.
Х и м и ял ы к реакцияларды ц ж ы лдам ды ктары туралы акпаратты
бьлудац х и м и к т е р у п п н б1р н еш е м а ц ы з д ы себеп тер 1 б а р . С о л а р д ы ц 6ipi
р еа к ц и ял а р д ы ц ертурл1 ж ы л д ам д ьщ та р м ен ж ур у1 болы п табы лады .
BipaK м у н д а й б а к ы л а у л а р еш те ц е корсетпей да, т е к ж у р е т ш п р о ц естер
т у р а л ы б 1 з д а ц 6 L n iM iM i3 n i а р т т ы р а д ы .
Е гер х и м и я л ы к р еа к ц и я ж ы л д а м д ы гы н а есер е тетш ф ак тор л ар д ы
табу м ум кш болса, онда соц гы сы н баскаруда б1здщ м ум кш дпш ш з
е л ш е у и з е с к е н б о л а р еда. Т о т ы г у р е а к ц и я с ы н ы ц ж а г д а й ы н к а р а с т ы -
р а й ь щ . Х и м и к K a 3 ip r i р е а к т и в и к о з г а л т к ы ш т а т ш м д а ж а н а т ь г а о т ь ш д ы
дай ы н дай ы н деп ж а ты р д е ш к . О ты н н ы ц ауадагы оттекп ен ар екеттесу
ж ы л дам ды гы ете ж огар ы болаты ны тусш ж та, 6ipaK копары лы с бол-
мауы н бакы лау каж ет. Екш ш 1 ж а гы н а н , егер ауада кандай д а 6 ip
затты т о т ь н у д а н (м ы с а л ы , м а л д ы ц м а й ы ) с а к т а у к а ж е т б о л са , о н ы ц
таби ги тоты гу кабш етш теж еу керек. Е ш ж агдай да да химиялы к
озгердата б а к ы л а у к е р е к .
E a o y ip тш м д а ж о л д а р м е н х и м и я л ы к е ш м д е р д а а л у у п п н е н ер к а с н гге
х и м и я л ы к р еакц и ян ы ц ж ы л дам ды гы н бакы л ау к аж еттггш е кеп теген
м ы са л д а р к ел тар уге б о л а д ы . М а се л е н , э к о н о м и к а л ы к т ш м й з , е те б а я у
ж у р е т ш п р оц естер дщ ж ы л д а м д ы гы н к отер у уп п н к обш есе ерп п тгалер
колданы лады , керш ш ш е ж ы лдам ж уретш п р оц естер ге химиялы к
реакци ян ы баяулататьш теж еги п тер пайдаланы лады .
© ш м дактер м ен ж ан уа р л ар д ы ц ор ган и зм дерш де ж у р е т ш курдел1
химиялы к ж а н е б и о л о ги я л ы к п р оц естер ге тем п ер атур а елеул1 веер
етеда. М ы с а л р етгн д е , м е д и ц и н а д а е р е к ш е м а ц ы з д ы т ь ш ы с а л у ж ы л ­
д а м д ы г ы н а т е м п е р а т у р а н ы ц а с е р ш к е л т а р у г е б о л а д ы . K e ft6 ip х и р у р -
ги я л ы к операциялар кезш де канн ы ц ци р куляц и ясы м ен ты н ы е ал у
ж ш л т н том ен детш , м етаболизм дак п роц естер дщ ж ур уш баяулату
уп п н п аци ен ттщ денесш салкы ндатады .
Там акты сактаганда нем есе оны дайы ндау бары сы нда ж уретш
б и о х и м и я л ы к п р о ц е с т е р г е д е т е м п е р а т у р а в ж е п т а у 1 р в е е р етеда. Т а м а к
он1м дерш щ бузы лу ж ы л дам ды гы н артурл1 ж олдарм ен , м ы салы ,
то п а зы тк ы ш та м узд а ты п , к у ш р т диоксида нем есе н и тр и дтер си як ты
к о н с е р в а н т т а р д ы к о л д а н у а р к ы л ы , т .б . ж о л д а р м е н б а с е н д е т у г е б о л а д ы .

К еп теген техн ол оги ял ы к , хи м и ял ы к п роц естер дщ оц тай лы т т м -


rri.m ri д е т е м п е р а т у р а г а тауелда. М ы са л ретш де, к уш р т кы ш кы лы н
ал уды ц ек ш п п ж ан асу саты сы н кер сетуге болады :

2 S 0 2+ 0 2 ^ 2S03 АН0 = - 1 9 2 к Д ж /м о л ь .

114
Б у л р еа к ц и я эк зо тер м и я л ы к б о л ган д ьщ та н , к у ш р т тр и окси дгн щ
ш ы г ы м ы н т е м п е р а т у р а н ы т е м е н д е т у а р к ы л ы а р т т ы р у г а б о л а д ы . B ip a K
тем п ер а ту р а н ы ц тем ен деу1 п р о ц е стщ б а я у л а у ы н а екеледд. С о н д ы к та н
реакци я ш ы гы м ы м ен ж ы л дам ды гы н ы ц арасы н дагы колай лы
(у й л е ш м д ц ) б а л а н с т ы т а б у к е р е к . Б у г а н п р о ц е с т щ б у л с а т ы с ы н 4 5 0 ° С -
т а н 5 0 0 °С -к а д е ш н л т е м п е р а т у р а д а у с т а л ж е н е е р п ш т а р е т ш д е в а н а д и й
(Y ) оксидан к о л д а н ы п , к о л ж е т ю з у ге б о л а д ы .

Химиялык тепе-тецднстщ ыгысуын лабораториялар мен


химиялык зауыттарда химиялык реакцияларды журпзгенде
кевднен колданады. Кымбаттау зат реакцияга толыгырак тусу
ушш арзандау затты артык мелшерде алган жен.
Тепе-тецднстщ ыгысуы деп жуйедео жагдай взгергенде
реагенттер мен етмдердщ концентрацияларыныц аракатына-
сыныц езгеруш айтады. Ыгысу багыты Ле Шателье принцишмен
аныкталады: тепе-тенджте турган жуйеге кандай да 6ip эсер ет-
се, тепе-тендш сол эсерда азайтатын реакция багытына ыгысады.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. Тепе-тендш кушне кандай факторлар есер етеда?
• 2. Ле-Шателье принцишшн магынасы неде?
• 3. Тепе-тендшке epmiTKUiep калай есер етеда?
▲ 4. 2СО £ С02 + С; ДЯ < О
бершген жуйеде, ягни процесс экзотермиялык болса, тепе-тецдактщ ыгы-
суьша кысым мен температураныц артуы калай есер етеда?
▲ 5. Аммиактыц енеркесштш синтез! (Габер nponeci), мынадай термохимиялык
тецдеумен ернектелед1: N2+ ЗН2 ^2 2NH3: АН0 = -9 2 кДж. Курамында
аздаган мелшерде К20 жене А120 3 бар унтакталган тем1р оксиданщ коспасы
процеске epmiTKi ретшде катысады. 200”С температурада жене 1000 атм.
кысымда 98% шамасында ешм алура болады. Неге бул реакцияны, едетте,
500°С температурада жене 350 атм кысымда журпзедк бул жардайларда
шыгым бар болраны 30%-Ti курайды.
А 6. Азот диоксиданщ кайтымды димерлену реакциясы мынадай термохимияльщ
тендеумен ернектеледа:
2NO, ^ N20 4 + Q
а) температураны жорарылатканда;
е) кысымды арттырранда тепе-тендак кай жакка ыгысады?
■ 7. Егер белгип 6ip температурада бастапкы алынган 5 моль СО мен 4 моль С12
ерекеттесу! нетижесшде 1,5 моль СОС12 тузшген болса, онда:
СО(г) + С12(г) ^ СОС12
процесшщ тепе-тендш константасы кандай болраны?

115
5-тарау. МЕТАЛДАРДЫЦ ЖАЛПЫ ЦАСИЕТТЕР1

§ 5.1. МЕТАЛДАР МЕН ВЕЙМЕТАЛДАР

Металдар мен металл еместердщ касиеттерш еалыстыру.


А дам дар ерте к е з д е н -а к м етал дар га ш л гш тш , согы лгы ш ты к ,
м е т а л д ы к ж ы л т ы р , ж ы л у е т г а з г ш т к ж е н е т .б . б е л г и н 6 ip к а с и е т т е р
тан ек ен ш бай каган . Б у л каси еттер ж а л п ы м е ш ж эн е а ж ы р а ту б е л п -
лер1 б а й ы н ш а м е т а л д а р д ы ц б а р л ы к к л а с ы н с и п а тт а й б а ста д ы . А к ы р ы ,
коры та келе “м еталл” тусш н т туж ы р ы м далды . Б ул тусй н кке карам а-

к а р с ы “ б е й м е т а л л ” T y c iH ir i п а й д а б о л д ы .
K a e ip r i у а к ы т т а м е т а л д а р г а ж а т а т ы н 88 ж ане инертп газдар ды

к о с а а л га н д а 2 2 б е й м е т а л л э л е м е н т б а р е к е ш бел гЪ н .
Б ей м еталдар п ер и одты к ж у й е н щ он б е л т н д е топ таскан , оларды н
к естед еп орны н бор — крем н и й — м ы ш ья к — тел л ур — астат элем ент-
тер ш ен ту р аты н ди агон аль б ал ш к ар сетш ту р . О сы ди агон ал ьдщ сол
ж агы н ан том ен оры н ал ган бар л ьщ элем ен ттер м етал дар га ж а тады .
А л ди агон ал ьга ж а к ы н ор н ал аскан элем ен ттер (B e , A l, T i, G e ж е н е

баскалар) екщ ай л ы болы п табы лады .


М е т а л д а р I— III т о п т ы ц н е п з г ! т о п ш а л а р ь ш д а , с о н ы м е н 6ipre б а р л ы к
косы м ш а топ ш аларда орналаскан, олар s - ж а н е d -э л е м е н т т е р ж э н е
6ipa3 р - э л е м е н т т е р у я л а с т а р ы н тузеда.
Х и м и ял ы к элем енттердщ периодты к ж уй ей н де бейм еталдар
м еталдар м ен екщ айлы элем енттерден кейш к е л е т ш д ш т е н , a p 6 ip
периодты н соцы на ж акы н орналаскан. Б ейм еталдарды ц саны IV
т о п т а н V I I т о п к а к а р а й а р т а д ы . I V т о п т а 2 ( к а м !р т е к ж а н е к р е м н и й ),
V — 3 (а зо т, ф о с ф о р , м ы ш ь я к ), V I — 4 (о т т е к , к у г а р т , с е л е н , т е л л у р ),
V II — 4 б е й м е т а л л (ф т о р , х л о р , б р о м , й о д ) б а р . B ipaK м ы ш ья к , теллур,
а ста тты ти птпс бей м етал да р деп есеп теу ге б о л м а й д ы , о л а р м ета л д а р га
у к с а с . Б а р л ы к б е й м е т а л д а р — р -э л е м е н т т е р .
М е т а л д а р д ы ц с ы р т к ы э н е р г е т и к а л ы к д е ц г е ш н д е 1 -д е н 3 -к е д е ш н
электрон болады :

M g (+ 1 2 ) )2 )8 )2 l s 22 s 22 p ® 3 s 2
К L М

116
А1 (+ 1 3 ) )2 )8 )3 l s 22 s 22 p 63 s 2 3 p 1
К L М

T i (+ 2 2 ) )2 )8 НО )2 l s 22 s 22 /? e3 s 23 p 63 d 24 s 2
К L м N

М еталдар периодты ц басы нда ж ене ортасы нда ту р , сондьщ тан


оларды н атом дары ны н радиустары салы сты рм алы тур де ал ган да
улкендеу (§ 2 .1 0 ) . Д ем ек, атом куры лы сы ньщ ерекш елж тер 1 бул
эл ем ен ттер дщ м етал дар га ж а та ты н ы н ай кы н дай ды .
Б ей м еталдар сы рткы электрондьщ кабаты нда 3 -т е н (б о р д а ) 7 -г е
дейш электрондар болуы м ен си патталады . А том дарды ц сы рткы
эл ек тр он д ар ы н ы н сан ы н егу р л ы м кеб1рек ж е н е атом р ад и у сы к н ш р е к
болса согур лы м бейм еталды к касиеттер! ай кы н ы рак керш ед1. Е ц
белсенда б е й м ета л д а р — га л о ге н д е р м ен о т те к :

О (+ 8 ) )2 )6 l s 22s22p*
К L

В г (+ 3 5 ) )2 )8 )1 8 )7 l s 22 s 22 p 63 s 23 p 63 d 104 s 24 p 5
К L М N

А т о м к ур ы л ы сы элем енттер каси еттер щ щ езгер у зацды лы ктары н


ай кы н дай ды : п ер и одта солдан он га к ар ай м етал ды к касиет ал ар еп ,
б е й м ета л д ы к к а с и ет к уш ей ед а; н е п з п . то п ш а л а р д а р еттн с нем 1р о ск ен
сайы н м етал ды к каси ет куш ейеда де бей м етал ды к каси ет элйрейда.
М еталдарга тен си паттауы ш касиет — оларды н атом дары ны н
сы рткы электрон дары н онай берш , он зарядты и о н дар га айналуы
б о л ь т табы л ад ы . Б ей м етал дар , кердаш ш е эл ек тр он д ар д ы косы п ал ы п
T e p ic з а р я д т ы иондар тузу кабш етам ен си патталады , алайда олар
белсещ црек то ты к ты р гы ш тар га электр он дары н да бере алады .
А том дарды ц электрондарды бер у нем есе к осы п алу K a 6 in e r r e p i
к е п т е г е н ж а г д а й л а р г а б а й л а н ы с т ы (§ 2 .1 0 ) :
— ядро заряды н ьщ ш ам асы на;
— атом радиусы на;
— атом дар ды ц и ондану эн ерги ялары н а ж ен е эл ек тр он тар тк ы ш -
ты ктар ы н а;
— эл ем ен ттер дщ электртерш тнлне.
М еталдар м ен бей м еталдарды ц бу л си паттам алары н да ай тар л ы к-
тай ай ы р м а ш ы л ы к болады . М ы сал ы , сш ти п к м етал дар ец к ш п иондану
эн ер ги я сы н ьщ м а ш н иеленеда. Б ей м ета л д а р д ы ц а то м д а р ы н д а м е т а л ­
д а р га К ар аган да и о н д а н у эн е р ги я сы коб1р ек. Б е к за т га зд а р д ы ц х и м и я -
лы к H H e p T T m ir i о л а р д ы н атом дары ны н иондану энерги ялары ны ц
ж о га р ы м е ш м е н тусш дарш еда.
Э лектртердатш — элем енттщ бей м еталды гы ны ц елш ем 1. С алы с­
ты р м ал ы эл ек тр тер д атт н егур лы м к еп болса, согур л ы м элем енттщ

117
бейм еталды к касиета к у н т б и п н е д а . М е т а л д а р д ы ц , e c ip e c e с ш т ш ж
м е т а л д а р д ь щ (ц е з и й ) э л е к т р т е р к у г т т е м е ш р е к , е ц бел сен д а б е й м е т а л д ь щ
(ф то р д а ) э л е к т р т е р ш т Ы ж огар ы р ак болады . С онды ктан м еталдар
хим иялы к р еакци яларга то ты к сы здан ды р гы ш ретш де каты сады .
Ф тор дан баска бейм еталдар то ты к ты р гы ш та, тоты к сы здан ды р гы ш
та каси ет корсете алады .

Металдар мен бейметалдар сырткы белгшерц физикалык


жене химиялык касиеттер1 бойынша ерекшеленедо. Айырма-
шылык олардыц атомдарыныч К¥Рылысына байланысты.
Металдар в-,р- жене d-элементтерге жатады, сырткы энергети-
калык децгешнде электрондар аз жене атомыныц радиусы улкен
болады. Металдарга тан непзп касиет — олардыц валенттис
электрондарын жещл 6epyi. Металдар химиялык реакцияларда
езш тотыксыздандыррыпггар ретшде керсетедь Барлык бейме­
талдар —р-элементтер. Олардыц сырткы энергетикалыц децге-
йшде 3-тен 8-ге дети электрондар болады, металдарга Караган­
да атомдарыныц радиустары кшплеу. Бейметалдар тотыктыр­
гыш та, тотыксыздандыргыш та рол аткара алады.

Сурактар, жаттыгулар жане есептер

• 1. Металдар мен бейметалдардыц атомдарыныц курылысына тен белгшерда


атандар. Олардыц касиеттершде кандай айырмашылыктар бар?
▲ 2. Химиялык элемент атомында денгейлер1 бойынша электрондар былай
таралган: 2,8,8,2. Осы элемента атандар. Оган периодтык жуйе бойынша
сипаттама берщдер.
▲ 3. Химиялык элемент атомында децгейлер бойынша электрондар былай
таралган: 2,8,7. Осы элемента атандар. Оган периодтык жуйе бойынша
сипаттама берщдер.
▲ 4. Химиялык элемент курамы Э20 оксид тузедк оныц молярлык массасы
94 г/моль. Осы элемента аныктап, оган тен касиеттерда атандар.
■ 5. 4 г еш валента металл броммен ерекеттескенде онын 20 г бромида алынган.
Бул кандай металл екешн аныктацдар.

§ 5.2. НЕПЗГ1 Ж0НЕ КОСЫМША ТОПША МЕТАЛДАРЫ

Б а р л ы к м ета л д а р д ь щ к аси еттер 1 б1рдей ем ес. П е р и о д т ы к ж у й е н щ


Heri3ri ж ене косы м ш а топш алары н да орналаскан м еталдарды ц

к у р ы л ы с ы эр тур л1, д ем ек , каси еттер1 де ер тур л 1 б о л ад ы .

I—Ш топтыц нег1зп топша элементтер1 s - ж е н е р -э л е м е н т т е р г е

ж атады . О ларды ц сы рткы эн ергети калы к дец геш н де Is нем есе


2 8 -э л е к т р о н (I, II т о п т а р ) н е м е с е 1 р -э л е к т р о н (tfp 1) (III то п ) б о л у ы

м ум кш . Хим ияльщ ерекеттесу кезш де бул м еталдар вал ен ттж элек­


т р о н д а р ы н ж е щ л береда д е , т о п н е ш р л е р ш е се й к е с + 1 , + 2 , + 3 т у р а к т ы

тоты гу дереж елерш керсетедь s -э л е м е н т т е р — м еталдарды ц типтж

118
е ю л д е р ь П е р и о д т ы к ж у й е д е г ! (б 1 р ш н ц д е н б а с к а с ы ) e p 6 ip п е р и о д о с ы н -
дай м еталдардан б а с т а л а д ы . р -э л е м е н т т е р д щ м еталды к каси еттер1
едеу1р е л й з б о л а д ы . Т о п та гы элем енттердщ ядро заряды н ьщ есуш е
ж ене иондану эн ерги ясы н ы ц кем уш е орай м еталды к касиеттер1
артады .
s - э л е м е н т т е р о т т е к п е н н е й з д а к с и п а т ы б а р R 20 (I т о п ) ж е н е R O (И
т о п ) о к с и д те р тузеда. Б у л о к с и д те р с у м е й е р е к е т т е с ш , с е й к е с ги д р о к с и д -
т е р — н е й з д е р R O H ж е н е R (O H )2 тузеда. Н е й з д е р д щ к у п и т о п б о й ы н ш а
ж о га р ы д а н тем ен к ар ай м етал л атом ы р ади у сы н ьщ есу ш е сай ар тады .
I I I т о п т ы ц р - э л е м е н т т е р 1 к у р а м ы R 20 3 о к с и д т е р т у з е д а , о л а р г а R ( O H ) 3
ги др окси дтер ! сейкес келедк Т оптаты косы лы старды ц си паты
е ш д а й л ы к т а н н е й зд а к к е к а р а й езгереда.
/ К осы м ш а топш алардьщ м еталдары н ей зй топ ш аларды ц м етал-
дар ы н ан к у р ы л ы сы ж е н е к аси еттер ! бо й ы н ш а ерекш еленеда.
К осы м ш а топш а м еталдары ны ц электронды к кауы здары нда
(г а -1 ) d -д е ц г е й ш е э л е к т р о н д а р м е н т о л т ы р ы л а д ы (п — период HOMipi)
с о н д ы к т а н б у л э л е м е н т т е р д а d -э л е м е н т т е р д е п т е а т а й д ы .
К о с ы м ш а т о п ш а м е т а л д а р ы н д а б а й л а н ы с т у з у г е s -э л е к т р о н д а р д а н

баска сы рткы эн ергети кал ы к ден гей дш п— 1 (I- электрондары да


к а т ы с а а л а д ы . s -э л е к т р о н д а р б а й л а н ы с т ы о ц а й ы р а к ту зе д а , с о н д ы к т а н
d -д е н г е й ш е д е э л е к т р о н с а н ь ш ь щ а р т у ы к о с ы л ы с т ь щ к а с и е т ш е а з с а н а

есер е т е д !. d ° ( d -о р б и т а л ь д а электрон ж о к ), d 5 ( d -о р б и т а л ь д ь щ
ж арты сы тол ган ) ж е н е d 10 ( d - о р б и т а л ь т о л ы г ы м е н тол ган ) к у й л ер !
e a e y ip т у р а к т ы б о л ы п т а б ы л а д ы .

* Heri3ri топшадагы 5-элементтерд1ц минимал тотыгу дережелер1 байланыс


тузуге к,атыск,ан электрондарыныц санына сейкес келедк Ал косымша топша
элементтермц максимал тотыгу дережелер1 топтыц нем1рие сейкес (уштен жепге
деюн) ecefli, одан epi топтыц нем1р1не сейкес келмей алтыдан еюге дейн
темендеидк Байкалган жогары тотыгу дережелер1 непз1нде терпнаи периодтыц
III—VII топтары элементтерНц жогары оксидтериц формулаларын куруга болады:
+3 +4 +5 +6 +7
Sc20 3, ТЮ2, V2Os, С г0 3, Мп20 7

Бул зацдылыктыц сыры 5.1-суретте TyciHflipinefli. Бул элементтерд1ц ерб1реунц


атомдарыныц сырткы (терпнии) децгей1нде еюден жуптаскан s-электрондар бар.
Олардыц ерб1реу1нде yuiiHLui децгейд1ц с^-децгейшеа б1рт1ндеп электрондармен
толтырыла бастайды. 0рб1реу1н1ц сырткы децгейУц eni де (терлнин) толтырыл-
маган уш р-уяшыгы бар.
Скандийде Sc 6ip жуптаспаган электрон бар. Ею s-электрон айырылысканда
жуптаспаган (валентпк) электрондар ушеу болады.
Титанда Ti ею жуптаспаган электрон бар. Ек1 s-электрон айырылысканда
жуптаспаган электрондар саны тертеу болады.
Ванадийде V уш жуптаспаган электрон бар. Ею s-электрон айырылысканда
жуптаспаган электрондар саны бесеу болады.
Хромда Сг осылайша алты жуптаспаган электрон шыгады. (Шындыгында,
хром жене мыс атомдарында 6ip s-электрон 3d- децгейшеге "купал тусед1".
119
5.1-сурет. 4-период косымша топша элементтершщ Зс£-децгейше<а
уяшыктарынын электрондармен толтырылу сызбанускасы

Сондыцтан хром атомынын, электрондык конфигурациясы: Cr 1s22s22p53s23p^3af54sl(


мыс атомыныю Си 1s22s22p^3s23p^3dKI4s1.)
Осы кезге дейн d-электрондардыц орналасуы Зс^-децгейшесМц бос уяшык,-
тарына к;арай журю отырды.
Тем1рден Fe бастап жуптаспаган Зс^-электрондар келелн кезекл электрон­
дармен б1рлндеп жуптаса бастайды. Енд1 жуптаспаган Зс/-электрондардын, саны
кемидк BipaK, 45-электрондардын, (4р-децгейшейц бос уяшыцтарына) айырылу
мумйндИн ескерсек, жуптаспаган электрондардын, жалпы саны: тем1рде Fe
4+2=6, кобальтта Со 3+2=5, никельде Ni 2+2=4 жене т.б. ку райды. Осыдан
с/-элементтерд1н, жогары оц тотыгу дережелер1 жуптаспаган электрондардын
санына тен е ке й керйедй Осыган уксас зандылык, V периодта иттрийден
(N9 39 Y) кадмийге (№ 48 Cd) дейн; VI периодта лантаннан (N9 57 La) сынапка
(N9 80 Нд) дейн байкалады. BipaK мунда бул элементтер атомдарынын,
электрондык кабаттар санынын, артуынан кейб1р ерекшел1ктер пайда болады.
Оларда атомдардан жуптаспаган электрондарды узш алу жец1лдейд1 де,
жогарырак тотыгу дережелерй керсетуге улкен мумюндк туады. Меселен,
тем1рд1ц уксастары — рутений жене осмиид1н, жогары оксидтерУн, формулалары
R 04 жене курамы бойынша топтын HSMipiHe (VIII) сейкес келедл
Т -> ‘..
d -э л е м е н т т е р г е т е н н в р с е — о л а р е з д е р ш щ к о с ы л ы с т а р ы н д а к е б 1 р е к
в а л е н т 'п к к у й л е р г е и е б о л а а л а д ы , с о г а н б а й л а н ы с т ы о л а р д ь щ к о с ы л ы с -
т а р ы к ы ш к ы л д ь щ -н е п з д ж ж е н е т о т ы г у -т о т ы к с ы з д а н у к а с и е т т е р ш к е ц
а у к ы м д а керсетеда. Е гер эл ем ен т е р т у р л 1 тоты гу д ер еж елер ш керсе-
те т ш ок си дтер ж е н е ги д р ок си д тер т у зе тш болса, он да о л а р д ы н то ты гу

120
дереж елер1 ескен сайы н н еп зд ж тен ею дай л ы к ар кы л ы к ы ш к ы л д ы к к а
к а р а й за ц д ы езгер ед ь М ы са л ы , х р о м (№ 2 4 ) м ы н адай окси дтер тузедк
С гО — н е й з д ж , С г 20 3 — еш дайлы к, С г0 3 — кы ш кы л дьщ . С вйкес
ги др ок си дтер ш щ си паты да осы ндай.
В ален ттж электрондар саны ньщ к о п б о л у ы н а о р а й d -э л е м е н т т щ
атом д ар ы озара к еп теген х и м и я л ы к бай л ан ы стар ту зед к соган свй кес
берйлрек кристалды к тор курайды . С онды ктан косы м ш а топш а
м еталдары ен бер ж ж е н е к и ы н бал ки тьга б о л ьш келедь Б ер ж тж тщ
м ак си м ум ы к он ф и гур ац и я сы d5 (cZ- о р б и т а л ь д а р ж ар ты л ай
то л ты р ы л ган ) эл ем ен ттер гар етш Y I то п к а к ел ед ь Хром, молибден ж ене
вольфрам — ез п ер и о д ы н д а гы ен к и ы н бал к и тьга ж е н е б е р ж м етал да р .

♦ Косымша топша металдарыныц курамында 9-дан 18-ге дейн электрон


болатын, сырттан санатанда еюнчп энергетикалык децгейдщ салыстырмалы
турактылыгыныц аздыгына байланысты б1рк,атар ерекшелктер! бар. Мвселен, сУ-
элементтер кешенд1 косылыстар тузуге бейм. Мундай молекулалардын, тузшу
механизм! — осы топша металдарыныц иондары (атомдары сиректеу) полюсл
молекулаларды (Н20 , NH3) немесе Tepic иондарды (Ch, CN , ОН-) к,осып алып,
олармен косымша байланыстар тузш, ездерУц электрондык кауыздарын туракты
куйге дейн толтырута кабшетлпнде. Мысалы, K2[PtCI6], [Ag(NH3)2] Cl.
Бул металдар жене олардыц косылыстары катализдк белсендшк KepceTyi
мумюн. Бул касиеттер! олардыц иондарыныц 6ip валенттк куйден баска куйге
жецш ауысуына байланысты. Бул кезде ершпю реакцияныц тураксыз аралык
еймдерн тузедк олар epi карай ерш той бастапкы куйнде белш айырылады.
s- ж ене р-элементтерд1ц косылыстарына Караганда сУ-элементтер
косылыстары кебше туст! болып келед1 (сульфаттар мен хроматтардыц,
дихроматтардыц немесе сштшк металдардын, косылыстарыныц Tyci мен мыс
косылыстарыныц туан салыстыруга болады). Заттыц 6enrmi жарык спектрУц
сеулеск ckipyi жогары энергиялы орбитальга электрондардыц жецш ауысуына
байланысты.
сУ-элементтер бертоллидтер деп аталатын ауыспалы курамды косылыстар
тузе алады. Егер s-жене р-элементтер сутекпен иондык жене коваленттк
косылыстар тузуге бейм болса, онда сУ-элементтер сутекл "epiTyre" бейм (белме
температурасында 1келем металдык палладий 2800 келем сутекл cinipeAi) келедл

О р г а н и з м д е р д щ т а р ш ь ш г ш д е d -э л е м е н т т е р д щ pejii е р е к ш е . О лар­
ды ц Ke6i ( м ы с , м ы р ы ш , к о б а л ь т , м а р г а н е ц , т е м 1 р ж е н е т .б .) м и к р о э л е -
м ен ттер б ол ы п табы л ад ы . в а м д ж т е р м ен ж а н у а р л а р д ы ц ор ган и зм де-
р ш д е о л а р д ы ц м в л ш е р 1 б о л а р б о л м а с , 6 ip a K о л а р т а р п п л ж к е к а ж е т .

М в с е л е н , тем 1р к а н н ы ц г е м о гл о б и ш ш ц ж е н е с о н ь ш е н 6ipre б а у ы р м е н
к ек бауы рда болаты н вр турлг ф ерм ен ттердщ кур ам ы н а Kipe/u, с е й т ш ,
ор ган дар ды ц к ан ж асагы ш ж ум ы сы н реттей дь К ан ж асагы ш эле-
м ен ттер ге тем 1рден б а ск а к о б а л ь т ж е н е м ы р ы ш ж а та д ы .

О сы лайш а м еталдар куры лы сы ны ц ерекш елйл оларда e p T y p jii

к а си етте р д щ п ай да б о л у ы н а екеледа.

121
Herieri топша металдары — s-немесе р-элементтер. Олар
унем1 топтьщ нем1рше тец туракты оц тотыгу дережесш
керсетедь Косымша топша металдары — бул d- немесе /-
элементтер. Олардыц атомдарында imKepipeKTeri екшнн немесе
упшпш децгей толтырылады. Оларда валенттнс электрондар
болып сырткы s-электрондар жене iuucepi кабаттагы d-электрон-
дар саналады. Сондыктан непзгт топша элементтершен айырма-
шылыгы — олар эртурл1 тотыгу дэрежелерш керсетш, сипаты
бойынша ертурл1 косылыстар тузе алады.

Сурактар, жаттыгулар жене есептер

• 1. I—III топтьщ непзп топшаларындагы металл атомдарыныц курылысына


не ортак? Оларда кандай айырмашылыктар бар? 3-период элементтер!
мысалында карастырындар.
▲ 2. Косымша топша элемент атомдары курылысыныц кандай ерекшел!ктер1
бар? №25 марганец жене №°29 мыс атомдарыныц к¥РЫЛЬ1СЫН бейнелецдер.
▲ 3. Косымша топша элементтершщ ерекшеленетн физикалык касиеттерш
атацдар. Мысалдар келтарщдер.
▲ 4. a) Ti; е) Сг ез косылыстарында кандай тотыгу дережелерш керсетед!?
Атомный ep6ip валенттш кушнщ графиктш формуласын бейнелецдер.
• 5. Аныктамалык едебиетп колданып, с!-элементтерд!н турл1 косылыстарына
мысалдар келт!р!цдер. Op6ip косылыстыц TyciH жене формуласын
жазыцдар. d-элементтердщ косылыстарыныц Tyci ертурл1 болуы нелштен?
■ 6. Электр шамындагы сым киын балкитын металл вольфрамнан жасалган.
Оны вольфрам (VI) оксидш сутекпен тотыксыздандырып алады. Осы
реакцияныц тецдеуш жазып, егер реакция еш м ш ц шыгымы теориялык
мумгандактщ 90%-ш курайтын болса, 36,8 г металл алу уппн канша келем
сутек кажет екенш есептецдер.

§ 5.3. МЕТАЛДАРДЫЦ КУРЫЛЫСЫ Ж0НЕ


ФИЗИКАЛЫК КАСИЕТТЕР1

Ж а й заттар — м е та л д а р к р и с т а л д а р тузеда. Б у л к е з д е х и м и я л ь щ
байлан ы сты ц ерекш е Typi — м еталды к байланы с пайда болады .
В а л ен ттж электр он дары аз ж ен е р ади усы ул к ен бол ган дьщ тан ол ар-
м ен е л й з устасатьш м еталл атом дары бул электрондарды ж е щ л берш
ж 1 б е р ш , и о н д а р га а й н а л а д ы (б у л а й н а л у л а р к а й т ы м д ы ):

О п+
M e — пё M e

Б осаган электр он дар к р и стал д ы ц ба р л ы к к у р ы л ы м д ы к б ел ш ек те-


р ш е о р т а к к о л д а н ы с к а туседц д е , к р и с т а л д ь щ ш п н д е о ц а й о р ы н а у ы с т ы р а
о ты р ы п , ба р л ы к бел ш ек тер дщ арасы нда бай лан ы сты ж у зеге асы рады
( 5 .2 -с у р е т ) .
М еталды к байланы с электрон дарды ц ортактасуы н ан болаты н-
дьщ тан ковален ттж байланы ска у к с а с . B ip a K м еталды к байланы с

122
ж а гд а й ы н д а б у л электрон дар м етал ды к кр и сталдьщ бар л ы к атом дар ы н
бай лан ы сты р ады .

T e p ic зар я дтал ган ортак электрондарды ц ж и ы нты ты он заряд-

т а л г а н м е т а л д а р д ь щ и о н д а р ь ш о н ь щ а т о м д а р ы м е н 6 ip r e (к а т и о н д а р ь ш )

тордьщ бел ги п 6 ip туш н ш д е устап тур ады . М еталды к кристалды к


тор осы лай тузьледа. М е т а л д а р д ы н кристалды к тор лар ы еш ти пта
б о л а д ы : к у б т ь щ (e r a т у р л 1 — б у ш р л 1 о р т а л ы к т а н г а н , к е л е м д а о р т а л ы к ­

т а н г а н ) ж е н е г е к с а г о н а л ь д а ( 5 .2 -с у р е т ) .

Гексагональд1 тыгыздалган (алты бурышты) тор


5.2-сурет. Металдардьщ кристалдык торларыныц турлер1

Крист алындагы царапайым тррде шар mepiedi деп саналат ын


цррылымдыц бвлшектер — иондар мен атомдардыц взара орналасуы,
кещспйктгк жинацталуы деп аталадьи Б е л ш е к т е р д щ т ы г ы з о р н а л а с у ы
к у б т ь щ б у ш р л 1 о р т а л ы к т а н га н ж е н е гек са го н а л ьда к р и с т а л д ы к м е т а л ­

ды к то р л а р д а б о л а д ы . Б у л era ж а гд а й д а д а ж алпы келем нщ 7 4 % -i

белш ектерм ен то л ты р ы л ган . Т ехн и к ал ы к м ац ы зды кептеген м етал-

д а р г а о с ы era ту р л 1 о р н а л а с у т е н . К е п т е г е н м е т а л д а р т ы г ы з д ы г ы а з -

д а у к у б т ы к к е л е м д а к о р т а л ь щ т а н г а н т о р г а и е б о л а д ы ( 5 .1 -к е с т е ). М у н -

дай тор да ж а л п ы к ел ем н щ 6 8 % -ш б е л ш е к т е р т о л т ы р а д ы . K e ft6 ip м е -

талдарда ган а ты гы зды гы аздау курдел1рек тордьщ баска турлер1


байкалады .

K e ft6 ip м еталдардьщ кристалды к торы 6 ip тур ден баска тур ге

ай н ал ы п то п та сты р ы л у ы м ум ган . Э д етте, б у л тем п ер а ту р а л ы к ж а гд а й

е з г е р г е н д е ж у р е д а . М у н д а й ж а г д а й л а р д а с о л э л е м е н т е р т у р .д а а л л о т р о -

пиялы к п ш н н д е н е м е с е ту р е зге р д а т е б о л а д ы . B ip м е т а л д ы ц е р т у р л 1

аллотропиялы к турезгердатерш щ касиеттер1 м ен тур акты л ы гы н ы ц

123
НИКЕЛЬ Ю|
28
Z
г *■ s 0

ПЛАТИНА
ю I 1

pt
в х $

27 Ni
1 1 1
3 S *

77
ii | t 3


« а 5 It

КОБАЛЬТ
> С ° ! Ь

ИРИДИЙ
5 1 х з о

Co
1 |

lr
в i 3 3 § s
I9-o § Sr gi C£fO i s 0
* i«
(О /— v
" О g s l
35 =C4 £ -x 2 is
Я «» ф >х а
a. фо

f i 1I I U
CL ig j £
0>s
Lш г? * 0)0) с
< ни”
МЕТАЛДАРДЫЦ КРИСТАЛДЫК ТОРЛАРЫНЫЦ КУРЫЛЫМЫ

H ° ё
h- ю f—ч

8P
* -5 2
п. " О
ZZ
О) 2
Ж0)
1-
■*
о
ь > c 5 « 1
2 | “ S

ПОЛюний
*0

Ро
г 0

>

ВОЛЬФ
Ох
*8

РАМ
W
2 |2Sсt

Ц
84
>
3 0
S
5 ■ в ш
$ 1
> 1 = 1
X "1 s Е

ш
|^| ГЕРМАНИЙ

3 0
Ge

я в о Л а
CL £ |
> °-г
Ш _ 1 А- 9
ls| a s
г
1- 1- 1
32

11 £ 1 « □
СЕ 8 0 СЕ >х
X _ X
ш
5 КЗ я i
О |
С | 3 h- |
S X -J

<й| > |
ш
т в о $ ■ со
* СЕ
S g
(0 * о
в
г о s b
й !
■Oi
о |
* 0
0><
= 1
X СЕ о
— §
к. х
0) 1
СО Ш
0 .1
2 <
га!
8 О
со г 3 #
« !
“ 2 8 О
Ш IX)

■ а = 0 2 0
э «
O l
- 0 О) о
< 5
1П 1-----1
" 0
<
>х )Х >х X
СЕ СЕ -О I СЛ х г
□ I
с:
га |
2 2
^ | я 0
ос |
о. *□
О ш „ 5

!4tJ0Hd3U СМ СО Ш со
ай тарлы ктай ай ы р м аш ы л ы гы б а р . B ip турезгерю тен баскага ау ы с-

к а н д а ж ы л у д ы ц б е л ш у 1 н е м е с е c in ip u iy i к о с а ж у р е д а .

Б уган калайы ны ц ею аллотропиялы к турезгерю терш щ езара


ауы суы м ы сал болады :

« = 8Пс¥рКалайы^ Р= ^аккалайь, АН < О


0 p 6 ip аллотропиялы к турезгерю тщ болуы на он тай лы сы рткы

(к в б 1 р е к к о л а й л ы р а к ) ж а г д а й л а р ы : т е м п е р а т у р а с ы м е н к ы с ы м ы .

К ри сталла ж ы л ж ы м а л ы электр он дарды ц “эл ектр он ды к газды ц ”

бол уы ж а й заттар — м ета л д а р га га н а тв н каси еттер да керсетеда. BipaK


б у л к а с и е т т е р е р т у р л 1 м е т а л д а р д а , к р и с т а л д ы к т о р д ь щ (м е т а л д ы к ) т и ш

б1рдей б о л га н ы н а к а р а м а ста н кец аум акта ауы ткиды , е й т к е т олар

м етал ды ц таби гаты н а, он ьщ атом дар ы н ьщ к ур ы л ы сьш а , к у р ы л ы м д ы к

белш ектерш щ ш ам асы на, олардьщ ж инакталуы ньщ ты гы зды гы н а


теуелда.

Э лектр- ж ене ж ы л у етю згтш тш . Э лектр ерплнде бай лан ы сп аган

электрондар ба гы ттал ган козгалы ска ие бол ады , ягн и электр тогы

п а й д а б о л а д ы . K y M ic ж е н е м ы с т ь щ э л е к т р е т ю з г й п т т е ц ж о г а р ы , с о д а н

кей1н алты н, алю м и ний ж ен е тем 1р келедк С ы напты ц электр-

етк1згй н тт тем ен. К еп теген м еталдарда ж ы луетю згш ггш оларды н

э л е к т р е т ю з п ш т н г с и я к т ы р е т п е н езгер еда. Ж ы л у е т к 1 з г н н т 1 к э л е к т р о н -

дарды ц к озгал гы ш ты гы м ен ж ен е кр и сталдагы б ел ш ек тер дщ тербел-

м ел1 к о з г а л ы с ы м е н б а й л а н ы с т ы б о л а д ы . О с ы н д а й к у б ы л ы с т ь щ е с е р ш е н

м еталл кесегш де тем п ер атур а ж ы лдам тец есед1. Ш ы н ы стакан га

К араган да к у м ю к а с ы к 5 0 0 есе ж ы л д а м к ы за д ы .

М е т а л д ы к ж ы л т ы р . Б а р л ы к м ета л да р ж ы л ты р а й д ы , м елдар ем ес,


кебш есе сур ту е й болады , ей тк еш олардьщ кри сталдары ньщ п п ш д еп

кещ стй сте “ эл е к тр о н га з ы ” бар. Э л ек тр о н д ар ж а р ы к еп п р ген де тер бел е

бастайды ж ене адам ны ц кезш е керш етш езш щ сеуле толкы н дар ы н

ш ь п 'а р а д ы . М е т а л д а р р а д и о т о л к ы н д а р ы у п п н д е м е л д а р е м е с : о л а р о н ы

ш агы лды рады . Р адиолокация, м еталды к денелерд1 табу осы ган


н еп здел ген .

Ш л г ш г г ш (п л а с т и к а л ы к ). М е т а л д а р с о к к а н д а б е л ш е к т е р г е б е л п п п

усакталм айды , олар т ш й п н езгер тш ж у к а р а д ы , ягн и согы лгы ш

болады . Б у л м етал л кр и сталы н да ж ек ел еген атом дар м ен и он дардьщ

кабаттары м еталды к бай лан ы сты бузбай 6 ip -6 ip iH e салы сты рм алы

ы гы саты н ды ктан болады . Электрондар м еталды ц бую л кесег1н де

козгалады ж ен е ьп ы ек ан кабаттар ды бай лан ы сты рады . М еталдардьщ

ш л г п п т М м ы н а д а й к а т а р д а кем и да: A u , A g , С и , S n , P b , Z n , F e. М ы с а л ы ,

алты нды ертурл1 денелерд1 ал ты н дауга колданаты н калы цды гы


0 ,0 0 3 мм кабы кш ага деш н ж аю га болады . М еталдардьщ ш л Н т т т -п И

кристалды к тордьщ куры лы сы ны ц ертур л 1л гг1м ен тусш д1р1лед1.


К у б т ы к то р ы ба р м е т а л д а р д ь щ ш л г п п т ш . б а с ы м д а у келеда, а т о м к а б а т-

125
та р ы ж о га р ы , тем ен ж ен е го р и зон тал ь багы ттар да ы гы са ал ады . Г ек са-

г о н а л ь д ы к т о р л ы м е т а л д а р д а а т о м д а р д ь щ т е к 6 ip с ы р г а н а у ж а з ы к т ь н ы

бар ж ен е ш лгп п тггс тем ен деу.


М е т а л д а р д ы н ж а л п ы к а с и е т те р 1 м е н 6 ip r e е р е к ш е к а с и е т те р 1 д е б а р .

Б ул м еталдарда ертурл 1 елш ем да иондар м ен атом дар дьщ болуы м ен,

олардьщ кещ стш те ертурл1 ор н аласуы м ен тусш дар ш еда, в а л е н т тш


э л е к т р о н д а р с а н ы д а ж е н е м е т а л д ь щ б а й л а н ы с т ы ц 6 e p iK T ir i д е е з г е ш е

болад ы .
Балку температурасы. 1000°С- тан жогары температурада
балцитын метпалдарды циын балцитындар, ал одан твмендерш
оцай балцитындар деп атайды.
Э л ем ен ттер дщ п ер и одты к ж у й есщ д е пери од бой ы н ш а солдан оцта

кар ай ба л к у тем п ер атур асы а л д ы м е н еседа, со д а н к е ш н тем ен д ей д а .

М аксим ум V ж ене V I пери одты ц V — V I— V II топ м еталдары на сай

кел еда. V ж е н е V I п е р и о д м е т а л д а р ы н ы ц б а л к у т е м п е р а т у р а л а р ы 6 ip -
6 ip iH e ж а к ы н , I V период м етал дар ы н ы ц ба л к у тем п ературалары н ан

елдекай да ж о га р ы . Б а л к у тем п ер атур асы ж о га р ы элем ен ттер: вол ьф ­

рам 3 3 7 0 °С , рений 3 1 7 0 °С , тан тал 3 0 0 0 °С , осм ий 2 7 0 0 °С . Б ал ку


тем п ер атур асы тем ен элем ен ттер: га л л и й 3 0 °С , ц ези й 2 8 °С , сы н ап

- 3 9 °С .
Тыгыздык. М е т а л д а р жещл ( т ь п ы з д ы г ы 5 г / с м 3- т е н а з ) ж е н е ауыр
деп белш еда.
Е ц ж ендл м етал да р — с ш г ш к м етал д а р . М ы са л ы , л и ти й Судан е ю

есе ж ендл, ец а у ы р м ета л л — осм ий, он ы ц ты гы зды гы суды ц ты гы з-

д ы гы н а н 2 2 есе а р тьщ .
П е р и о д б о й ы н ш а с о л д а н о ц т а к а р а й т ь п ы з д ы к а л г а ш ы н д а еседа,

содан к е ш н тем ендейда. IV ж е н е V п ер и о д м ета л д а р ы н ы ц ты гы зд ы к -


т а р ы с а л ы с т ы р м а л ы т у р д е 6 ip -6 ip iH e ж а к ы н , V I п е р и о д м е т а л д а р ы н ы ц

ты гы зды ктары ж огар ы . Б ар л ы к периодта ты гы зды кты ц м аксим у­

мы V II— V III топ м еталдары на келеда. Т ы гы зд ы к та р ы ж огары м е­


т а л д а р : т а н т а л 1 6 , 5 г / с м 3, в о л ь ф р а м 1 9 , 3 г / с м 3, р е н и й 2 0 , 9 г / с м 3, о с м и й

2 2 ,5 г / с м 3, и р и д и й 2 2 , 4 г / с м 3, п л а т и н а 2 1 , 5 г / с м 3, а л т ы н 1 9 , 3 г / с м 3.

Т ы гы зд ы гы тем ен сш ти п к м етал л ли ти й 0 , 5 г / с м 3.
Т ы гы зд ы гы аз м етал дар , м ы са л ы , M g , А 1 ж е н е T i зы м ы р а н , упдак,

автом обиль ж асауда колданы лады .


Цаттылык. С ш ти п к м еталдар ете ж ум сак, олар п ы ш акп ен оцай

кесш еда, а л о см и й , та н та л , в о л ь ф р а м к и ы н ецделеда. М е т а л д а р д а н ец


катты сы — хром , оны кесю ш к у р а л -ж а б д ы к т а р дайы ндауда кол-

данады .
K a e i p r i к е з д е а д а м е м 1р ш д е м е т а л д ы ц о р н ы о р а с а н з о р . М е т а л д а р

техн и када м ац ы зды к о н стр у к ц и я л ы к м атер и алдар бол ы п табы лады .

О лар автом обильдац, у ш а к ты н , зы м ы р ан н ы ц , стан окты ц , аса дел

аспаптардьщ ж ен е электрон ды к техн и кан ьщ Heriei. М еталдар — бул


куры лы с конструкци ясы , хи м и ял ы к реакторлар, кубы р л ар, м унай

126
м у н а р а с ы ж е н е т .б . E ^ a e ip r i т е х н и к а д а 4 0 - т а н а с т а м м е т а л л к о л д а н ы -

л а д ы . B ip a K а д а м у п п н к а н д а й д а 6ip п ай д а л ы касиетт бо л ган м ен де

м етал дар да б у г ш п к у ш галы м дар м ен кон стр уктор л ар га к а ж ет каси ет-

тер дщ ж и ы н ты гы ж о к . М ы сал ы , алю м и ни й электр тогы н ж ак сы етш -

зеда, ж е щ л , 6 ip a K е т е ж у м с а к . С о н д ы к т а н т а з а м е т а л д а р с и р е к к о л д а -
ны лады . К еп ж агдай лар да Kaeipri м аш и н аларды , аспаптарды ж ене
конструкцияларды ж асау уппн олардьщ куйм алары колданы лады .

Куймалар м е т а л д а р д ы бал-
к ы ты л ган куй де ар ал асты р ган -

д а тузьледа. Б у л э р т у р л 1 м е т а л ­

дар ш ам алас epi м е т а л д ы к бай-

ланы стары уксас кристалды к


тор тузетш дш тен ж узеге асы -

ры лады . бзш дй с елш ем 1 бар

баска м еталды н атом ы неы зы


м еталды ц торы н бузады ( 5 .3 -

с у р е т ). Н е т и ж е с ш д е к р и с т а л д а -
5.3-сурет. Куймалардьщ курылымы:
а) алмасу катты ертндкд;
гы белш ектерд1 езара байла-
е) ену кап ы ертндай
ны сты раты н косы м ш а к уш тер

пайда болады . Б у л эл ек тр он дар дьщ ер ю н к озгал у ы н а к ед е р п ж а сайды .

С он ды ктан кеп теген ж агдай да к уй м ал ар д ьщ б е р ж тЫ ж е н е к атты л ы гы

ж огар ы , 6ipaK эл ектр - ж ен е ж ы л у е т ш з гш т к т е р 1 тем ен болады .


Е ге р к у й м а т у з е т ш м е т а л л и о н д а р ы н ы ц м ел ш ер 1 ш а м а м е н б1рдей

болса, онда алмасу цатты epiminduiepi деп аталаты н е р т н д ш е р ту -

зш е д а ( 5 .3 , а -с у р е т ). М у н д а й к у й м а н ь щ кри сталды к торы н ы ц ту ш н -


дерш де е й м еталдьщ иондары да болады (м е л ь х и о р д а гы мы с ж ене
н и к е л ь с и я к т ы ).

Е гер и он дар дьщ елш ем дер1 ертурл1 болса, он да ену цатты epi-
miudutepi т у з и щ щ ( 5 .3 , е -с у р е т ). E a e y ip у с а к б е л ш е к т е р м е т а л л и о н д а р ы

а р а с ы н а е ш тзш е д а (б о л а т т а к е м 1 р т е к а т о м д а р ы те м 1 р д щ к р и с т а л д ы к
то р ы н а е ш т зш ге н ).

К уй м алар ертурл1 м еталдарды ц (к а л а й ы м ен кор гасы н н ы н


кристалдары араласкан) ден ек ер деп си якты кр и сталдар ы ньщ м ехани -

к ал ы к коспасы ту р ш д е нем есе м етал дар ды ц х и м и я л ьщ к осы лы стар ы


турш де болуы да м ум кш .

Жай заттар — металдар атомдары металдык химиялык бай-


ланыспен байланыскан металдык кристалдык тор тузедь Бул
металдардыц жалпы физикалык касиетгерк металдык жылтыр,
электр- жене жылуотгазгштк, согылгыштыктыц пайда болуына
екеледь Металдык тор eKi типти кубтык жене гексагональдык
бола алады. Сондыктан металдардыц каттылыгы, тыгыздыгы,
балку температурасы, H i n r i n i T i r i ертурл1 болады. Металдар
куймалар тузеда.

127
Сурактар, жаттыгулар жане есептер

• 1. Неге металдарда уксас физикалык касиеттер бар? Металдардыц жалпы


физикалык касиеттерш сипаттандар.
▲ 2. Мынадай касиеттерк
а) ж ещ л д т; е) каттылыгы; б) киын балкитындыгы; в) жаксы жылуетшз-
riniTiri; г) жогары электретшзиштгп ерекше манызды болып саналатын
металдардьщ колданылу саласын атандар.
▲ 3. Алые кашыктыкка электр энергиясын тасымалдау ушш сымдарды кандай
металдан — мыстан немесе алюминийден жасаган экономикалык жагынан
тшмд1 болады? Жауаптарынды делелдендер.
▲ 4. Турмыста: а) вольфрамды; е) кумштк б) сынапты; в) мысты; г) калайыны
калай колданады? Олардын колданылуы кандай касиеттерше непзделген?
Жауап беру ушш ертурл1 акпарат кездерш пайдаланындар.
▲ 5. Радиоэлектронды аспаптарда электрлш жанаспалар кумштен немесе
алтыннан жасалады. Неге бул уннн баска металдарды колданбайды?
• 6. Жука фольганы кай металдан жасауга болады: мыстан ба немесе мырыштан
ба? Жауаптарынды непздендер.
▲ 7. Кыздырганда куймалардьщ электретгазпштпд неге темендейд1? Кристал-
дардьщ курылысы тургысынан туешдарщдер.
▲ 8. Куймада мыстыц 7 атомына калайынын 1 атомы тура келедк Осы
куймадагы мыстьщ массалык улесш есептендер.
■ 9. Массасы 78 г жез (Cu+Zn) (латунь) куймасы туз кышкылынан 13,44 л
(к.ж.) газды ыгыстырады. куймадагы мыстьщ массалык улесш (% есеб1мен)
табындар.

§ 5.4. МЕТАЛДАРДЬЩ ХИМИЯЛЬЩ ДАСИЕТТЕР1

М е т а л л а т о м д а р ы н ь щ к у р ы л ы с ы (в а л е н т т ж эл е к тр о н д а р са н ы аз,

радиусы у л к е н ) олардьвд х и м и я л ы к касиеттерш ан ьщ тай ды . Р еак-


ц и я л ар д а м ета л л а том д ар ы ездер1н щ в а л ен ттш эл ек тр он д а р ы н ж е щ л

6 e p i n , он ; з а р я д т а л г а н и о н д а р г а а й н а л а д ы , я г н и У с а н о в и ч т е о р и я с ы

б о й ы н ш а н е п з д ж к аси ет керсетед1:

О п+
Ь M e — пё -а M e

М етал л атом дар ы барл ы к у а к ы тта тоты к сы здан ды р гы ш тар р етш -


де керш ед1. Э лектрон дар ды кабы лдайты н атом дар нем есе иондар
тоты кты ргы ш тар болады . М еталдар каты саты н реакциялар ж ене
м е т а л д а р в р е к е т т е с е а л а т ы н т о т ы к т ы р г ы ш з а т т а р 5 .2 -к е с т е д е б е р ш г е н .
Е гер бул реакцияларды кы ш кы лдар м ен н еп здер теори ясы
т у р гы с ы н а н к а р а с ты р са , о н д а м е т а л д а р ун ем 1 н е п з д ж к а с и е т корсетеда
деп ай туга болады .
М еталдардьщ тотьщ сы здан ды р гы ш ты к кабш ей вртурл1: натри й
а у а д а г ы о т т е к п е н ж ы л д а м , а л м ы с т е к к ы з д ы р г а н д а т о т ы г а д ы . T e M ip
ш е г е т о т и я й ы н н ы н ( м ы с к у п о р о с ы н ы н ) е р й ш д а с ш д е ( C u S 0 4) к ы з г ы л т
м ы с к а б а т ы м е н к а п т а л а д ы , а л м ы с с ы м ы т е м 1 р к у п о р о с ы н ы н ( F e S 0 4)
е р т щ н н н д е езгер м ей да. М е т а л д а р д ь щ вр ту р л 1 т о т ь щ с ы з д а н д ы р гы ш -

128
5.2-кесте

Me — тотьщсыздандыргыштар

Косылу реакциялары Орьшбасу реакциялары

Бейметалдармен орекеттеседа: Курдел! заттармен ерекеттеседк

а) оттекпен — оксидтер тузеда: а) сумей:


0 0 0 + 1 +1 0 ж
2Mg + 0 2 = 2MgO 2Li + 2Н20 = 2LiOH + Н2Т
в) кумртпен — сульфидтер тузеда: е) оксидтермен:
0 0 +3-2 0+3 +3 0
2А1 + 3S = A12S3 2А1 + Fe20 3 = А120 3 + 2Fe
б) галогендермен — галогенидтер б) кышкылдармен:
тузеда: 0 + 1 +1 0 ж
0 0 +1-1 Zn + H2S 04 = ZnS04 + H2t
2Na + С12 = 2NaCl в) туздармен:
в) азотпен — нитридтер тузеда: 0 + 2 +2 0
0 0 +2-3 Fe + CuS04 = FeS04 + Cu
ЗСа + N2 = Ca3N2 г) сштлермен (екщайлы касиет керсететш
г) кеьиртекпен — карбидтер тузеда: металдармен):
0 0 +3-4 0 + 1 +3 0 .
4А1 + ЗС = А12С3 2А1 + 6Н20 + 6NaOH = Na3[Al(OH)4] + ЗН2Т
д) тотыктырвыш заттармен: (HN03,
д) сутекпен — гидридтер тузеда: H2S 04 (конц.))1
0 0 +1-1 0 +5 +2 +4
2Na + Н2 = 2NaH Си + 4HN03 = Cu(N 03)2 + 2N02 + 2Н20

тык касиетш еск ерт, орыс галымы Н.Н. Бекетов 1865 ж. металдар
белсендалггшщ ыгыстыргыштык катарын курастырды. Оны K a 3 i p r i
кезде металдардьщ электрохимиялык кернеу катары деп атайды:

Li К Са Na Mg А1 Zn Fe Ni Sn Pb H Cu Hg A g Pt Au

4---------------------- Металдардьщ тотыксыздандыргыштык к а с и е т --------------------------- >


кушейеда f елгарейда
Гу
Металдыц белсендалт оныц тузыныц ертндасш е металл пластин-
касын салганда пайда болатын кернеумен аныкталатыны делелденда.
Мундай жуйеш электрод деп атайды. Металл/epimindi болшу шека-
расында пайда болган потенциалдьщ айы ры мы электродтыц
потенциалы деп аталады. Жеке электродтыц потенциалын тжелей
елшеуге болмайды. Сондыктан электродтыц потенциалды кез келген
температурада шартты турде потенциалы нел деп алынган стандартты
сутектш электродпен салыстыра елшейда (5.4-сурет).
Зерттелетт электрод пен стандартты сутекпйк электродтан
цррастырылган тЬзбекте пайда болган кернет/di электродтык
потенциал деп атайды.

129
5_ Нурахметов. Химия ЕМ, 10 кл.
5.4-сурет. Стандартты сутектмс электродты электрохимиялык
тазбектщ сызбанускасы

Электродтык потенциалды, адетте, Е ершмен белплейда. Сонымен


катар оны тотыгу-тотыцсыздану потенциалы деп те атайды. Стан­
дартты жагдайдагы электродтьщ потенциалын стандартты электрод-
тын; потенциал деп атайды (стандартты жагдай: температура 298 К,
кысым 101, 325 Па неоне е р т н д щ е п барльщ компоненттердщ кон-
центрациясы 1моль/л).
Стандартты электро дтьщ потенциалды белплегенде, Е° тацбасы-
нын жанына сол потенциалга сай ж уй еш керсетедп Мысалы,
Е°и+/и Li+ + ё Li° жуйесше жатады. Е °2Н+/ н жазуы стандартты
сутектпс потенциалды биццреда.
Металдарды стандартты электродтык потенциалдарыныц алгебра-
лык шамаларыньщ осу реттмен орналастырса, 5.3-кестеде келтарш-
гендей катар алынады.
5.3-кесте
Суды ертгшдшердеп стандартты электродтык потенциалдар катары

Тотьщ-
кан Тотыктыргыш касиеттершщ кушекп
Электрод

формасы Li* К' Са2' Na* Mg2AT*Mn2" Zn2*Cr>* Fe2' Ni2' Sn2* Pb2*2H* Си2' Hg2 Ag* pt2 Au3t

К Са Na Mg A1 Mn Zn Cr Fe Ni Sn Pb н 2 Cu Hg Ag pt Au
Тотьщсыз- 1л
данган Тотыксыздандыргыш касиеттершщ кушекй
формасы <
Ю со t— 00 CO оeg о
0,80

CO CO CO
Е‘, В О 05 00 CO CO t- t- (M CO
05
Ю
со CSJ 03 ci Csf о О о о © о
О
о О

Кептеген металдар уыйн стандартты электродтык потенциал


эксперимент жузшде аныкталган. B i p a K сштипк жене сьлтшшжер
металдардьщ Е 0 шамасын тек теориялык жолмен есептейдд, ейткеш
бул металдар сумей ерекеттеседа.
130
Стандартты электродтык, потенциалдар цатпары металдар-
дыц химиялыц цасиеттерт сипаттайдьи Потенциалдыц алгебра-
лыц шамасы негррлым аз болса, брл металдыц тотыцсыздан-
дыргыштыц цабметт согррлым жогары жэне оныц иондарыныц
тотыцтыргыштыц цабьлепй согррлым томен болады.
Суды ортада журетш тотыгу-тотыксыздану rrpouecTepi кристал-
дык тордыц бузылу энергиясына, атомнан электронды узш алу
энергиясына, сондай-ак иондардыц гидраттану энергиясьша тоуелда.
Осыдан барып нелштен металдардын электрохимиялык кернеу
катарында 6ipiHini орында франций (ец белсендд сиитлж металл) емес
литий турганы тусйццршедд. Периодтык жуйеде элементтердщ дара
касиеттершщ езгеру зацдылыктары керсетшген, ал электрохимиялык
кернеу катары металдардын суды ортадагы белсендшггш сипаттайды.
Бул катарга енйзшген сутек, сумей жене кынщылдармен журетш
реакцияларда металдар мен сутектщ тотыксыздандыргыш тык
белсендинктерш салыстыруга мумкшдш береда. Электрохимиялык
кернеу катарындагы металдардын орнына байланысты зацдылыктар
квптеген химиялык процестерда багдарлауга кемектеседа.
Keft6ip мундай зандыльщтар 5.4-кестеде бершген.
5.4-кесте
Электрохимиялык кернеу катарындагы орнына байланысты
металдардын касиеттер1

Li К Са Na Mg А1 Mn Zn Сг Fe Ni Sn Pb H2 Си Hg Ag Pt Аи
Атомдардыц тотыксыздандыргыштык касиета кушейед1
(
Иондардын тотыктыргыштык касиета кушейеда
)
KezuMri жагдайда Кыздырганда Тотыкпайды
тотыгады тотыгады
Кодами жагдайда сумей Кыздырганда сумей Сумей
ерекеттеседа. Н2 жене ерекеттеседа. Н2 жене металл врекеттеспейд1
Ме(ОН)лтузшеда оксида тузшеда

Кышкылдармен (концентрл1 H2S 04 жене Н>ТО3-тен Кышкылдармен (кон­


баскасы) сутекта бвлш ерекеттеседа: центрлi H2S 04 жене
0 + 2+0 HNOg-тен баска)
Mg+2H = Mg+H2 ерекеттеспейд1
Белсендарек металдар олардьщ туздарыныц ертндалершен белсендолил темен
металдарды ыгыстырады:
0 + 2 0 + 2
Zn + CuCl2 = Си + ZnCl2
Табигатта тек косылыстар (сульфидтер, оксидтер, Косылыстар туршде
хлоридтер жене т.б.) туршде кездеседа жене бос кутиле
кездеседа

Металдардын кернеу катарын колданган кезде олардын касиет­


терш щ ерекшелштерш есте сактау керек. Мысалы, белсендалт

131
5*
жогары металдарды Li, Na, К, Са, Ва, белсендш т твмен металдарды
туздарыныц ер1тшд1лершен ыгыстыру реакциясы ушш пайдалануга
болмайды. Сендер сштклж жене (йл'илжжер металдары кад1мп
жардайда сумей шабытты ерекеттесетшш бьлесщдер.
К^оргасын суйылтылган к у т р т кышкылымен врекеттеспейдц
е й тк е т оньщ бетшде аз еритш коргасын сульфаты P bS 04 тузынан
коргагыш кабат тузшеда.
Келтаржген мысалдар керсеткендей, стандартты электродтык
потенциал катарын колданганда карастырылган процестердщ
ерекшелжтерш ескеру кажет. Бул катар сулы ортада журетш тотыгу-
тотьщсыздану реакцияларындагы металдардыц химиялык белсен-
дшггш сипаттайды.

Химиялык реакцияларда металдар вздер1н1ц валенттж


электрондарын 6epin, тотыксыздандыргыш болады, непздж
касиет керсетедь Металдарды тотыктыратын жай заттар бей-
металдар жане эртурл1 курдел1 заттар: су, кышкылдар, сштЬ
лер, туздар, оксидтер. Металдар мен олардыц иондарыныц
артурл1 тотыксыздандыргыштык б елсен дш т стандартты
электродтык потенциал катарында бер1лген.

Сурактар, жаттыгулар жене есептер

• 1. Металдардыц басты химиялык касиеттерш сипаттацдар, оган металдар


атомдарыныц курылысы тургысынан тусшдарме берщдер.
А 2. Металдарга кандай химиялык реакция тиш тен? Реакцияныц ep6ip типше
уш мысалдан келпрщдер.
А 3. Мынадай айналымдардыц химиялык тецдеулерш жазыцдар:
а) Mg -> MgS04
е) Zn -> ZnO
б) Ва -> Ва(ОН)2
в) А1 —>А1С13
А 4. Неге TeMip ыдыста тотияйьпшыц (мыс купоросыныц) (CuS04•5Н20 ) ертцгйсш
сактауга болмайды? Жауаптарыцды химиялык реакция тецдеулер1мен
делелдецдер.
А 5. Практикада мумкш болатын реакция тецдеулерш аяктацдар:
Zn + CuCI2 -> Hg + H2S 04->
Си + НС1 -» Си + A gN 03—>
Си + Mg(N03)2 -> A g + Н20 ->
А1 + H2S04-> Са + Н20 ^
■ 6. Унтак туршде альшган мырыш пен алюминий кушртпен аздап кыздырганда
тутанады. Осы реакцияныц тендеуш жазыцдар, электрондык баланс курыц-
дар. Op6ip металдын 0,5 модемен реакцияга тусетш кушрттщ массасын есеп-
тецдер.
■ 7. Курамында 65% мырыш жене 35% мыс бар 10 г куйманы артык мелшерде
алынган туз кышкылына салды. Реакция аякталганнан кешн альшган ерггш-
дат суалтты. Кандай туз тузили? Оныц массасы кандай?
■ 8. Мыс хлоридцпц ертндасше массасы 5,6 г тем1р пластинкасьш салды. TeMip
толык ерш . Белшген мыстыц массасы кандай?

132
§ 5.5. ЭЛЕКТРОЛИЗ

Э л е к т р о л и з д щ м е ш . Э лектролиз
процесш теж1рибеде карастырайык. U
тер1зда т у т ж ш е т алып (5.5-сурет), оган
мыс (II) хлориданщ ертндасш куямыз.
Енда ep6ip иШмге KOMip электродын
салып, сымдарды ток кезше косып, ететш
процесп бакылаймыз. Аздан сон 6ip элект-
родта мыс, ал келесклнде газ белшгенш
байкаймыз. ffici жене сары жасыл Tyci
бойынша 6i3 муныц хлор екенш б1ле ала-
мыз. Демек, электр тогыньщ осершен жанд
заттар — мыс жене хлор тузшдц ягни
химиялык реакция журда.
Теж1рибе нетижелерш еткен процес-
терда карастырып тусшдаруге болады.
5.5-сурет. Мыс (Ы) хлорида
Мыс хлорида ертндаде диссоциация- ертндасш электролиздеуге
ланады: арналган аспап

CuCl2 Си2+ + 2СГ


катион анион

Кернеу ж ок кезшде бул иондар ер1тшданщ барлык келемшде бей-


берекет козгалыста болады. Bi3 электродтарды ток кезше косканда,
электродтардьщ 6ipeyi Tepic (катод), ал eidHtiiici— он (анод) зарядталады.
Осы кезде Си2+жене СГ иондары ертурл! электродтарга карай жылжи
бастайды. Катодка он Си2+ иондары, ал анодка Tepic СГ иондары
багытталады. Си2+ иондары катодка жет1п, одан электрондарды
кабылдап, тотыксызданады да Си атомдары электродтык бет1не
конады:
Си2+ + 2ё = Си0
Сейтгп, катодты мыс кабаты каптайды.
Хлорид иондары анодка жетш, кердашше ездершщ электрондарын
берш тотыгады да атомдарга айналады. Олар ж уптаса 6ipirin,
молекулалар тузеда:

2СГ + 2 ё = С1®
Оеылайша анодта газтектес хлор белшеда.
Процест1 жинактап былай керсетуге болады:
СиС12 электРолиз>Си + С12Т

Электролит балцымасы немесе epimindici арцылы тррацты


электр тогы вткенде электродтарда журегтнтотыгу-тотыцсыздану
реакцияларын электролиз деп атайды.
133
Электролиздац барлык сатыларьш сызбануска туршде жазу ка-
былданган:

катод: СиС12 анод:


<--------- Си2+ + 2 С 1 --------- >

Си2+ + 2 ё ........> Cu° 2 С 1 - 2 ё ---------» CL°


тотыксыздану nponeci тотыгу процеда
Реакцияныц жинакталган тецдеуп

СиС12-------- » Си + С12Т

Катодтык процестер. Катодта иондардыц тотыксыздану рета


олардыц стандарттык электродтык потенциалдар катарындагы
орнына теуелд1 (5.3-кесте). Мунда уш жагдай болуы мумюн:
1) с утек к е К араганда (С и 2+-тан А и 3+-га д ей ш ) у л к е ш р е к
стандарттык электродтык потенциалы бар металдардыц катиондары
электролиз кезщце катодта ic жузшде толыктай тотыксызданады;
2) кншрек стандарттык электродтык потенциалы бар металдар­
дыц катиондары (1л+-мен A l3+-Ti коса) катодта тотыксызданбайды,
олардыц орнына су молекуласы тотыксызданады;
3) сутекке Караганда стандарттык электродтык потенциалы аздау,
6ipaK алюминийден потенциалы улкендеу (А13+-ден Н +-ке дешн)
металдардыц катиондары электролиз кезшде катодта су молеку-
ласымен 6ip уакытта тотыксызданады:

vLi, К, Na... Alv JMn, Zn... Hj Cu, Ag... Аи,


„ 4--------- ----------- ' 4--------'V--------у
Булардын катиондары Булардын катиондары Булардын катиондары
суды ертщ цлерде то­ суды ер1тшд1лерде то- ic жузшде катодта толы-
тыксызданбайды; су тыксыздана алады, оны- гымен тотыксызданады,
молекулалары тотык­ мен 6ip уакытта су моле­ су молекулалары ыдыра-
сызданады да, сутек куласы зарядсызданып, майды жене сутек белш-
белшеда. сутек белшеда. бейда.

2Н20 + 2 ё -> Н2 + 20Н - Меп+ + п ё Ме°


Белсенда металл тузы ертндасгнщ электролиз процесш карастьфу
ушш кайтадан таж1рибеге оралайьщ.
Бул уппн U тар1зда тутшшеге калий йодида ертндасш куямыз да,
электродтарды батьфамыз (5.6-сурет). Катод аймагьша фенолфталеин
е р т щ ц сш , ал анод аймагына — крахмал ертндасш косамыз. Ток
косканда 6i3 катодта газ кешрппктерш байкаймыз — бул сутек Н2.
Катод мацындагы ертн да кызгылт туске боялады, ягни мунда
гидроксид-ионы ОН- пайда болды. Анод мацындагы ертнда кек туске
боялады, бул йодтыц пайда болганьш керсетеда.

134
Калий йодидшщ судагы ертндасш щ электролиз! кезшде 6i3 уш
ен1м аламыз: катодта — сутек, анодта — йод, ертндаде — калий
гидроксида.
Бул процеегщ механизмы карастырайьщ. Электролизге дешн калий
йодиданщ KI ертндасшде К+ жене I , сонымен 6ipre аздаган мелшерде
Н+ жене ОН" иондары болады, ейткеш су ете аз дережеде болса да
диссоциацияланады.
Ток кезгне косканда барльщ иондар козгалыска туседа, сонда К+
жене Н+ иондары катодка, ал I" жене ОН" иондары анодка карай
козгалады. BipaK электродтарда энергияны аз жумсайтын иондар гана
зарядсызданады. Кернеу катарына сейкес катодта сутек иондары
тотыксызданады:

2Н+ + 2 ё -н>Н°

Н+иондары алгашкыда ете аз болады, олардыц санын кебейту уттлн


косымша су молекулалары иондарга ыдырайды:

н 2о - » н ++ о н
Сондьщтан катодта Н+ ионныц зарядсыздануы одан epi журеда,
ал гидроксид-иондары катодтыц жанына жинала береда. Теж1рибеден
6i3 мунда сш тш к ортаны байкадьщ.

5.6-сурет. Калий йодида epiTumici электролизшщ сызбанускасы

135
Электролиз сызбанускасы:

катод: KI (ертнда) анод:


<--------- К + + Г -------->

н 2о
*-------- Н+ + ОН‘ ------- ->

2Н20 + 2 ё -> Н° + 20Н - 21- - 2 ё - » 1°2 ,


Реакциянын жинакталган тецдеук

2KI + 2Н20 -----— - ролиз— >Н2 + I2 + 2КОН

Катодта калийда калай белгп алуга болады? Бул тек сусыз ортада
жузеге асырылуы мумюн. Ол уттпн калий йодщц ертндасш щ орнына
осы туздыц балкымасын алуга болады. Калий йодицц балкымасыныц
электролизшщ сызбанускасын бейнелешк:

катод: K I (балкыма) анод:


<-------- К + + Г --------- >
К + + ё —> К 0

Реакциянын жинакталган тецдеу1:

2KI (балкыма) ----- электролиз— > 2К + 12

Егер ер1тшддде катиондардьщ ею Typi бар болса, мысалы Си2+жене


Fe2+, онда олар оздершщ стандарттьщ электродтык потентщалдарыньщ
шамаларына сейкес тотыксызданады. Кернеу катарында металл
негурлым онга таман турса, оныц иондарыныц тотыксыздануына
согурлым аз энергия керек. Сондыктан егер б1здщ колымызда ертурл1
металл иондардыц коспалары бар болса, онда олар б1ршен соц 6ipi
кезектесш, кернеу катарында орналасуына Kepi карай тотыксызданады:
алдымен Си2+, содан кешн Fe2+.
Анодтык процестер. Анодта журетш реакциялардыц сипаты су
молекуласыньщ катысуына жене анодтыц кай заттан жасалуына
теуелда болады. Эдетте, анодтар еритш жене ер1мейтш деп eKire бел1-
неда. BipiHHiici — кем1рден, графиттен, платинадан, екшшга — мыстан,
кумктен, мырыштан, кадмийден, никельден жене баска металдардан
жасалады.
Электролиз nponeci кезгнде ер1мейтш анодта аниондардьщ немесе
су молекуласыньщ тотыгуы журедд. Эдетте, оттекс1з кышкылдардыц
аниондары (мысалы, S2_, I- , Br , С1 ) олардыц концентрациясы
ж е т к ш к п болса оцай тотыгады. Егер ер т н д щ е оттекта кышкыл-

136
дардьщ аниондары (мысалы, SO2-, NO”, СО2 , РО| ) болса, онда анод­
та бул иондар тотыцпай су молекуласы тотыгып о тт ек п белш
шыгарады. Аниондардыц тотыгу рет! мынадай катарга сай келеда:
S2“ Г Вг СГ ОН” SO2- NO- CO2- Р 0 4
3- F
----------------- ----- ,--------------------------------------- ►
тотыктыргыштык белсендЬпгшщ кему1

Мысал ретшде натрий сульфаты ер тн да й электролизшщ сызба-


нускасын карастырайык:

N a2S 0 4
катод (ертнда) анод

<--------Na+
S 0 42” --------- >
<--------Н20 ---------- >

2НОН + 4 ё - > 2 Н 2 + 40Н - 2НОН + 4 ё -> 0 2 + 4Н+


тотыксыздану тотыгу

Реакциянын жинакталган тецдеук

2 НОН ----- электролиз— » 2Н 2+ 0 2

Электролиз кезшде еритш анодтыц e3i тотыгуга ушырайды, ягни


электрондарды сырткы тазбекке береда.
Егер ж огарыда карастырылган мысалда мыс хлорид! СиС12
ер1тшддсшщ электролизшде анод ретшде мыс пластинкасы альшса,
катодта мыс белшеда, ал тотыгу продей журетш анодта С1" ионыныц
орнына анодтыц (мыс) тотыгуы icne асады. Бул жагдайда анодтыц e3i
epin Cu2+ ионы туршде ер тн д ш е етедь Еритш аноды бар СиС12
электролиз! былай жазылады:

CuCl,
i
- катод <— Cu2++ 2С1” —> анод +
С и^+2ё^С и° С и ° -2 ё —» Си2+

Мыс анодтан катодка “тасымалданады” .


Электролиздщ колданылуы. Электр тогы — ен к у н т тотьщтыр-
гыш жене тотыксыздандыргыш. Сондыцтан электрохимиялык тотыгу
техникада белсенда бейметалдарды (фтор, хлор) алу ушш, ал электро­
химиялык тотыксыздандыру — белсенда металдарды (йлтьшк жене

137
шлтшнсжер металдары) алу уннн колданылады. Буган коса белсенда
металдар туздары ертндалершщ электролиз! кезшде с и т мен сутек
алынады. Курамында алюминий оксида А120 3 бар алюминийт кеннен
алюминийда электролизбен алады. Бул металл электр энергиясын
ен ер к есп тк масштабта ендаруге кол жетгазгенде жене оны электро-
лиздак жолмен алу игерьлгенде гана кещнен колданыла бастады.
Электролиздщ аркасында 6ip металлы баска металмен жем1р!луге
карсы каптау жузеге асырылады. Жем1р1луден металл буйымдарды
коргау ушан олардьщ бетше баска металдардан: хромнан, кумютен,
алтыннан, мыстан, никельден жене т.б. жука кабатша кондырады.
Кейде кеп кабатты каптау колданылады. Мысалы, автомобильдщ
сырткы белшектерк алдымен мыстьщ жука кабатымен капталады да,
содан сон мыска никельдщ, ал оган — хромныц ж ука кабаттары
кондырылады.
Металдарга электролизбен кондырылган каптаулар калындыгы
бойынша б1ркелш, берш болады жене узак усталады. Осындай жолмен
кез келген пнншда буйымдарды каптауга болады. Металдык каптау
жем1р1луден гана коргамай, денеге всем ер береда. Сондьщтан зергерлйс
буйымдардыц, механизмдердщ белшектер1н алтынмен, кум1спен
каптайды.
Буйымдарды электролиз adiei арк,ылы металдармен, цаптау тэсШ
гальваностегия деп аталады (грекше “стеге”— каптау).
Электролиз кемепмен кез келген дененщ металдык кенпрмесш
алуга болады. Электрохимиянын бул саласын гальванопластика деп
атайды. Бул едаспен баспага арналган клише пластинкалар, радио-
техникалык сулбалар жене т.б. жасайды.
Бул процестерда юке асыру уттпн еритш аноды бар электролиздер
колданылады. Металдыц анодтан катодка ауысуы 6ipre журеда. Бул
касиет металдарды электрохимиялык тазалау уппн кецшен колда­
нылады. ©неркесште мысты электролиздш рафинирлеу (тазалау),
металдардыц бетш электрлш тепстеу осылай журпзшеда.
Электролизда сандык тургыдан X IX гасырда агылшын галымы
М. Фарадей зерттеген. Ол физика курсында да окылатын электролиз
зандарьш ашкан.
Электролиз — бул электр тогыныц есершен втетш тотыгу-
тотыксыздану npoueci. Балкымалардыц электролиз! кез1нде
катодта унем! металл белшедь Ер!тшд!лерд!ц электролиз!
кез!нде катодта жене анодта заттардыц 6oaiHyi катысатын
иондардыц табигатына тэуелд!.

Сурактар, жаттыгулар жене есептер

• 1. Электролиз — тотыгу-тотыксыздану процесс Бул реакцияда кайсысы тотык-


тыргыш, кайсысы тотыксыздандыргыш болып табылады?
• 2. Кандай металдарды электролизбен алады жене нел1ктен? Мысалдар кел-
прщдер.
▲ 3. Электролиздш сызбанускасын курыцдар:

138
а) куше хлоридшщ балкымасы;
в) мыс сульфатыныц ертндка;
б) калий фторидгнщ балкымасы;
в) натрий сульфидшщ ертщ цсь
▲ 4. Металл касьщты “кумютеу” кажет. Муны калай icT ey re болады? Процестщ
сызбагнускасын курындар.
■ 5. Курамында алюминий оксщц бар кеннен алюминийда электролиздеп алады.
Бул процестщ тендеуш курындар. Курамында 20% алюминий оксид1 бар
8 кг алюминий кеншен кянттта алюминий алуга болатынын есептевдер.
■ 6. Мырыш сульфаты е р т н д ю ш ц электролиз! кезшде катодта 13 г металл
бешнген. Егер ешмнщ шыгымы 85%-Ti кураса, анодта канша газ жене кандай
келемде белшедц?
■ 7. Акпараттын косымша кездерш пайдаланып, электролиздш осы к у н т
технологиялык процестерде колданылуы туралы реферат жазыцдар.

§ 5.6. МЕТАЛДАРДЫЦ ЖЕМ1Р1ЛУ1 Ж0НЕ ОНЫМЕН


КУРЕСУ ЖОЛДАРЫ

Металдар жене куймалар коршаган ортадагы ертурл1 заттармен


жанасып, олармен ерекеттесш, турл1 косылыстар тузе алады. Бул кезде
металл буйымньщ касиеттер1 езгередц кебшесе металдан жасалган
конструкция тугелдей бузылады. Бул ете зиянды жене каушта процесс
жем1р1лу (коррозия) (лат. corrosio — желшу) деп аталады.
Цоршаган. орта факторларыныц всертен металдардыц брлту
цубылысы жем1ршу деп аталады.
Металдан жасалган енеркесштж гимараттар, автокелж (транс­
порт) белшектерц ауылшаруашылык техникасы, энергетика жене
химия енеркесштершщ аппараттары жем1ршуге ушырайды. Жем1ршу
нетижесшде металл массасыныц азаюына байланысты тура жене
металдын мацызды касиеттершщ жойылуына байланысты жанама
тттьтгы н болады. Жанама шыгын тура шыгынга Караганда б1рнеше есе
кеп, ейткеш бул кезде бушл металдык конструкция немесе оныц б е л т
куйрейда. Б1з кезбен тек жем1ршу процесшщ сырткы керппсш— таттыц
тузглуш керемгз. Жем1ршу сонымен 6ipre металлы катты кыздырганда
да журедк Бул кезде металдын бетшде оксидтер тузигеда, оны кебше
как деп атайды.
Жем1ршу нетижесшде металл буйымдар пайдалануга жарамсыз
болып калады. Сондыктан жем1ршу процесшщ непзш TyciHin жене
оныц жагымсыз салдарын болдырмау ушш алдын алу керек.
Барлык металдар жем1ргпуге б1рдей ушырамайды. Кернеу
катарында кумштен кейш турган бекзат металдар деп аталатын
металдар мулдем жем1ршуге ушырамайды. Сондыктан бул металдар
мен олардыц куймаларьш жем1ршуге тштен жол берглмейтш жерлерде
колданады. Мысалы, алтьшды гарьпнтъщ техникада, электрондык енер-
кесште жанастыратын (тушспретш) буйымдар жасауда колданады.
Кернеу катарында магнийдщ сол жагында турган металдар
карама-карсы касиеттерге ие. Олар кедамп жагдайларда коршаган
ортадагы кептеген заттармен (ец алдымен, оттекпен жене сумей) оцай
139
ерекеттеседц сондыктан олар конструкциялар мен аппараттар
дайындауда колданылмайды. Кернеу катарыньщ орта б ел тн д е баяу
жем1ршетш металдар орналаскан. Олардьщ кейб1реу1, мысалы, Mg,
Zn, Al, Cr, Ni жем1р!луге туракты. Олардьщ бетшде металлы коршаган
заттармен жанасудан коргайтын берш оксидта кабьщшалар тузьледъ
Адамдар кебшесе ауада тат кабаты баскан тем1рдщ жем1ршуш
кездеслтредь Дуниежуз1 бойынша жыл сайын ендаршген тем1рдщ 1/4
б е л т жем1ршуге ушырайды (едетте, тотьщтыргышы оттек болады):

1) 2Fe+ 2Н20 + 6 2 -е 2Fe (ОН)2


О _ +2
тотыксыздандыргыш Fe —2 £ —» Fe 4 2

тотыктыргыш 02 +4ё 20 2 1

2) 4Fe(OH) + 2Н О + 0 , -> 4Fe(0H ),

тотыксыздандыргыш Fe — е —» Fe 1 4
0 _ -2
тотьщтыргыш 0 2 + 4 е —> 2 0 4 1

Металдьщ коршаган ортага байланысты жем1ршу1 химиялык; жене


электро химиялык; деп екгге белшедд.
Химиялык жем1ршу. Металдардьщ жене куймалардыц химиялъщ
жем1ршу1 электр тогын етгазбейтш ортаньщ есершен пайда болады.
Ол металдардьщ ертурл1 бейэлектролиттермен, газдармен, суйык-
тыктармен ерекеттесушен журедд. Бул кедами. тотыгу-тотыксыздану
npoueci. Ец кеп зиянды газдыц жешршу келттреда.
Химиялык жене баска ендардатерде металл оттекпен, хлормен,
куюртсутекпен, кушрт жене азот оксидтер1мен, аммиакпен жанасады
да жем1ршу журеда, нетижесшде металдьщ бетшде сол металдьщ
туздары мен оксидтершщ кабаттары тузьледа.
Химиялык жем1ршу металлургияльщ ендаркггщ операцияларында
металдарды термиялык ендегенде, турбореактивта жене зымыран
козгалткыштарыньщ конструкциялары мен белшектерд ж умы с
штегенде, энергиялык кондыргыларда болуы мумшн. Химиялык
жем1ршуге ннтен жанатын козгалткыш цилиндршщ будшуй мысал
бола алады. Отынныц курамындагы кушрт жене оньщ косылыстары
аздап жанганда кушрт оксидтерше айналады. Олар козгалткыштыц
белшектер1мен ерекеттесш, соларды булдареда.
Электрохимияльщ жем1ршу. Электрохимиялык жем1ршу жшрек
кездеседа. Электрохимиялык жемдршудщ ж уруш щ басты ce6e6i —
электролит е р т н д ш е р ш щ болуы. Жем1р1лу белсендъ п т темен
металдар мен аздап коспалар катысканда кушейеда. Жем1р1лудщ бул

140
TYpise атмосф ерада металдьщ к он струк-
цияньщ таттануы, езен мен тещз суларындагы
кеме корпустары мен гидрокондыргылардыц
болатты арматураларын тат басуы, кышкыл,
curri, туз ершндалер1мен жанасатьш химиялъщ
енеркесш тщ кондыреылары жене жер ас-
тындагы кубырлардыц Kyiipeyi мысал бола
алады.
Электрохимиялык; жем1ршу кезшде тек ка-
на электрондарды беру npoueci ж урш кой-
майды:

Ме° - п ё -> М еп+ 5.7-сурет. Гальвани


жубы ерекетшщ
сондай-ак 6ip жерден екппш жерге электрон- сызбанускасы
дардьщ ауысуы журеда, ягни электр тогы пайда
болады.
Белсендарек металл унем1 тез булшеда. Мысал ретшде электролит
ер1тшдасшдеп тем1рдан мыслен жанасуыньщ жем1рйгуш карастырайьщ
(5.7-сурет).
Бул металдардьщ стандартты электродтьщ потенциалдарын салыс-
тырып, Fe2+/F e электродыньщ потенциалы TepicipeK екенше кез
жетшзуге болады. Бул мыспен салыстырганда тем1рде бос электрон-
дардыц артык болатынын бшдареда. Гальвани жубы пайда болады:
тем!р— анод, ал мыс — катод. Белсендарек металл — тем1р мыс атомына
электрондарын берш тотыгады да, ер1тшдаге Fe2+ ионы туршде етеда.
Бул иондар бейтарап немесе сштипк ортада ОН- иондарымен ерекет-
теседа, ейтпесе кышкылдьщ ортада кышкыл калдыгыныц иондарымен
ерекеггеседа. Бул кезде катод (мыс) булгнбейда, онда ортага байланысты
сутек ионы зарядсыздана алады немесе су жене оттек молекулалары
тотыксызданады.
Бул процестер сызбануска туршде жазылады:
1. Бейтарап орта: Н20 ; 0 2

анод (Fe): катод (Си):


Fe° - 2 ё —> Fe2+ 0 2 + 2Н20 + 4 ё ^ 4 0 Н ~

Fe2+ + 2 0 H = F e ( 0 H )2i

4Fe(OH)2 + 0 2 + 2Н20 = 4Fe(OH)3i

Жем1р1лу процесшщ жинакталган тендеу1:

4Fe + 6Н20 + 3 0 2 = 4Fe(OH)34


141
г

2. К^ышкылдык; орта: НС1 Н++ С1


анод (Fe): катод (Си):
Fe° - 2 ё -> Fe2+ 2Н+ + 2 ё - » 2Н°
2Н° = Н2Т
Fe2+ + 2С1- FeCl2
Ж е т р ш у процесшщ жинакталган тендеук
Fe + 2НС1 = FeCl2 + Н2Т j
Электрохимиялык жеынршу баска металдардьщ аздаган коспа-
ларынан туады. Бул жагдайда металл электролитпен (ауадан адсорб-
циялаган су электролит бола алады) жанасканда оньщ бетшде
гальвани микроэлементтер1 пайда болады.
Сонымен, электрохимиялыц жетршу кезшде электрондардыц
агыны белсендфек металдан белсендийа томен металга царай
багытталады да белсенМ металл жешр1луге ршырайды. Галъва-
никалыц жуп трзепин металдар стандарттыц электродтыц потен­
циал цатарында 6ip-6ipiHeH нееррлым алые орналасса, согрр-
лым жемгршу жылдамдыгы артады. .
Жешрьпу жылдамдыгына электролит ертндасшщ курамы да эсер
етедь Оньщ кынщылдыгы негурлым жогары болса, сондай-ак оньщ
курамында тотьщтыргыштар кеп болса, жем1ршу согурлым жылдам
журедь Температура оскен сайын жекпрьлу жылдамдыгы да артады.

* Ken6ip металдар ауадагы оттекпен жанасканда немесе зиянды ортада ен-


жарланады. Мысалы, концентрл1 азот кышкылыньщ тем1рд1 он,аи енжар-
ландыратыны соншалыкты, ол концентрл1 азот кышкылымен мулдем ерекет-
теспейд1 десе де болады. Мундай жагдайда метапдыц беннде онын, ортамен
жанасуына кедерп жасайтын косылыстын, тыгыз корганыш ка бы кш асы тузтед1.
Корганыш кабыкшасы алюминий белнде унем1 тузшедк Мундай кабы кш алар
кургак ауада Be, Cr, Zn, Та, Ni, Си жене баска металдарда да тузитедк Мундай
кабы кш аны ен кеп тузепн металдардын, оттекпен косылыстары. Сондай-ак
осыган уксас кабыкшалар кейб1р куймаларда, мысалы, таттанбайтын болаттарда
да тузйтед1.

Ka3ip дуниежузшде адамныц белсендд ic-ерекетшщ нетижесшде


коршаган ортаныц ластануы сын кетермейтш децгейге дешн жетть
Осыган сэйкес металдардын жем1ршуге ушырау процестер1 де артты.
Жем1ршумен куресудщ б1рнеше багыттары бар:
1. Металдарды корганыштык беттш каптамалармен каптау.
Олар металдыц (мырыш, калайы, коргасын, никель, хром жене баска
металдармен каптау) жене бейметалдьщ (лакпен, сырмен, эмальмен
жене баска заттармен каптау) деп белшеда. Бул каптаулар металлы
коршаган ортадан окшауландырады. Мысалы, уйдщ тебесгн жабатын
тем1рда мырышпен каптайды, мырышпен капталган тем1рден кептеген
турмы сты к буйымдар жасауга болады. Мырыш кабаты тем1рд1
жем1р1луден коргайды, ейткеш мырыш берш оксидттк кабыкшамен
142
капталган. Корганыш кабаты бушнгенде (тырналганда) ылгалдыц
есершен гальвани жубы Zn/Fe пайда болады. Мундагы тешр — катод,
мырыш— анод (5.8-сурет). Мырыш ери бастайды, ал тем1р мырыштыц
барлык кабаты булшш болганша коргалып турады, оган ежептеу1р
уакыт кажет. Эртурл1 ортадагы анодтьщ жене катодтык процестер
темендеп сызбанускаларда бершген:
* Орта: Н20 ; 0 2
анод (Zn): катод (Fe):
Zn - 2ё —> Zn2+ 0 2 + 2НгО + 4ё -> 40Н-
Мырыштын, беннде:
Zn2+ + 20Н = Zn(O H )l

Жем1рту процесмн, жинак,талган тендеук


2Zn + 0 2 + 2Н20 = 2Zn(OH)2i
Орта: FI2S04
анод (Zn): катод (Fe):

Zn° - 2 ё -> Zn2+ 2Н+ + 2 ё -» 2Н°


2Н° = Н2Т
Электролитте: Zn2+ + SO^- ^ ZnS04
Жем1ршу процеанщ жинакталган тендеус
Zn + H2S04 = ZnS04 + Н2Т

Кептеген каптамалар (никельмен, хроммен) жемтршуден коргаумен


6ipre буйымдардын сырткы турш едем1 етедь
2. Жем1ршуге карсы касиеттер1 бар куймалар. Мундай куйма-
ларды енеркесште кещнен колданады. 12% хром косып, жемтршуге
туракты, таттанбайтын болат алады. Никель, кобальт жене мыс косу
болаттьщ жем1ршуге карсы касиетш арттьфады, ейткеш бул кезде куй-
малардьщ енжарлану кабшет! артады. Kaeipri металлургия мундай
куймаларды кеп мелшерде алады.
3. СуйешштЦпротекторлы)
корганыш. Электролит ортасын-
дагы (тещз суы, жерасты, топьфак
сулары жене т.б.) конструкцияны
(жер астындагы етюзгнн кубыр,
кабель, кеме корпусы) — коргау
уттпн колданылады. Мундай кор-
гауды ц м е т — конструкцияны
суйенннпен (гфотектормен латын- 5 .8-сурет. Zn/Fe гальвани
ша protectov — коргаушы) белсенда жубындагы мырыштыц жем1рьпуге
металдармен ж алгауда жатыр. ушырауы

143
ш
Б олаттан ж асалган буйы м -
дарды коргауда суйенпл ретшде
магний, м ы ры ш , алюминий
жене олардьщ куймаларьш кол-
данады. Жем1р1лу процесшде
суй еш ш анод к ы зм етш ат-
карып, eei куйрейда, 6ipaK кон-
струкцияны булш уден кор-
гайды (5.9-сурет). Суйенцнтер
толыгымен куйрегенде оларды
жацасымен алмастырады.
5.9-сурет. Кеме корпусы мен металл Электр коргау да осы уста-
конструкциясыныц протекторлык
корганышы нымга непзделген. Электролит
ортасындагы конструкция бас­
ка металдармен (эдетте, тем!р
кесепмен, рельспен жене т.б.) де косылады, 6 i p a K сырткы ток кез1
аркылы жалганады. Бул кезде коргалатын конструкция катодка, ал
металл ток кезнпц анодына косылады. Анод (коргайтын металл)
куйрейда, ал катодта тотьщтыргыш тотьщсызданады.
С у й е н ш т коргауга Караганда электр коргау алые кашыктыкта
тшмда: 6ipiHuiiciHui есер ету радиусы — шамамен 50 м, екш нпеш па
2 0 0 0 м-ге ж уьщ .
4. Орта курамын езгерту. Бул металдьщ кышкылдан желшушен
коргау yniiH колданылады. Металдык буйымдардыц жем1р1луш
баяулату ушш электролитке тежегйитер (ингибиторлар) деп атала-
тьш заттарды енпзеда. Металдардыц еруш (жем1рллуш) жуз есе баяула-
татын тежегкптер белгШ.
Сонымен катар уищыш тежегйитер де бар. Оларды кагазга сицрш,
металдык буйымдарды орайды. Тежегиптердац буы металдьщ бетше
адсорбцияланып, онда корганыш кабыкшасын тузеда.
Тежегшггер бу казандыктарынан какты химиялык тазалауда,
енделген буйымдардан тоткакты алуда, сонымен 6ipre болат ыдыстарда
туз кышкылын сактаганда жене тасымалдаганда кецшен колданылады.
Жем1ршуда тудыратын зиянды газдарды аластау уппн кейб1р жаг-
дайларда ортаны ауасыздандыру (деаэрация) журпзшеда.
5. Металдарды жаца Kaeipri конструкциялык материалдармен
(пластмассалар, шыны пластиктер жене т.б.) алмастыру жем1ршумен
куресуд1ц мацызды ж олдары ны ц 6ipi болып табылады. Жеб1р
ортаныц есерше туракты полиэтилен, полипропилен жене фторо-
пластардан жасалатын ертурл1 белшектер мен канализациялык
кубырлар 6iere уйренппкта болып кетп.
Металл буйымдарды конструкциялаганда жене олармен жумыс
ютегенде мшдетта турде жемгрьду процесш ескеру кажет.

144

i
М еталдардыц Hceiviipiayi — бул вте улкен зиян вкелетш
тоты гу-тоты ксы здану nponeci. Ол химиялык жене электро-
химиялык болып eKire белшедь Куйреуге белсендо металл ке-
6ipeK уш ы райды . Электрохимия лык ж ене химиялы к жол-
дармен, жем!ршуге тез1мд1 куймалар ж асау аркылы, беттж
каптамалар квмепмен металдарды куйреуден коргауга болады.

С ур актар м ен ж атты гул ар

• 1. Жешршу деген не? Ж етр ш у nponeci калай белшедд? Мысалдар кел-прщдер.


А 2. Металдардын жешршугн калай баяулатуга болады? Осы ушгн енеркесште
колданылатын еднзтерда атандар.
А 3. Тещз суында жене тущы суда тешрдщ таттануы б1рдей жылдамдыкпен журе
ме? Жауаптарынды делелдендер.
А 4. Электролит ер гп н л сл е коргасын жене кум1е пластинкаларын батырып,
оларды сыммен жалгаган. Кандай пластинка булшед1? Неге? Процестщ
сызбанускасын жазыцдар.
А 5. Нелштен мырышталган тешр бешкедеп булгнген орындагы тешр каптамасы
таттанбайды? Жауаптарынды жешр1лу процесшщ сызбанускасымен тусш-
дарщдер.
А 6. Кыста кала кешелерхне туз себудгц салдары жерасты кубырларына калай
веер етеда?
А 7. Алюминий табакшаны мыстан жасалган шегелермен шегелеуге бола ма?
Бул кезде журетш процестщ сызбанускасын жазындар.
А 8. Акпарат кездерш пайдаланып, ездерщ туратын кала немесе ауылдагы ме-
талдар жемхрихуше байланысты езекта меселелерге арналган кыскаша хабар
дайындандар.

145
6

6-тарау. МАЦЫЗДЫ s-ЭЛЕМЕНТТЕР Ж вН Е ОЛАРДЫЦ


КОСЫЛЫСТАРЫ

§ 6.1. в-ЭЛЕМЕНТТЕРДЩ ж а л п ы с и п а т т а м а с ы

I Элементтердщ периодтьщ жуйесшщ ap6ip периодыньщ басында


s-уяластарга жататын элементтер болады, Олардыц сырткы электрон-
дык кабатында 6ip немесе ею s-электроннан бар (6.1-кесте). Электрон-
дык кабаттардыц саны жене атомдардын радиустары да олардыц
атомдарьгаыц ядро заряды ескенде артады.
6.1-кесте

I жене П топ элемент атомдарында электрондардыц таралуы

3Li 2, 1 4Be 2, 2
n Na 2, 8, 1 12Mg 2, 8, 2
19К 2, 8, 8, 1 20Ca 2, 8, 8, 2
37Rb 2, 8, 18, 8, 1 38Sr 2, 8, 18, 8, 2
56Cs 2, 8, 18, 18, 8, 1 56Ba 2, 8, 18, 18, 8, 2
87Fr 2, 8, 18, 32, 18, 8, 1 88Ra 2, 8, 18, 32, 18, 8, 2

s-элементтер ездершщ валенттш электрондарын онай бередд де,


V
кунгп тотыксыздандыргыштык касиет керсетедд. Бул касиет II топтыц
(s2) элементтерше Караганда I топтыц (s1) элементтершде айкынырак
байкалады! Атомдардан электрондарды узш алу энергиясы (иондану
энергиясыр сырткы электрондардыц саны артканда еседд жене атом
радиусы артканда кемидд.
Ядродан кашыктаган сайын ядромен валенттш электрондардыц
байланысы елгарейдд, сондыктан бул металдардыц химиялык белсен-
fluiiri топтарда артады. s-элементтерддц сипаттамаларын салыстыру
керсеткендей, цезий (Cs) атомынан сырткы электрон жендл узгледа,
сондыктан Cs — ец белсендд металл жене ете кушта тотыксыздандыр-
гыш (франций радиоактивтт жене аз зертгелгенддктен карастырылмайды).
Жай заттардыц — металдардыц касиеттер! атомдардагы сырткы
электрондардыц санына байланысты болады. Металл кристальщцагы
байланыстыц б е р ш т т айналу процесше жумсалган атомдану энергия-
сымен елшенедд:
Me (к) —> Me (г)
жаи металл
зат атомы

146

I
Атомдану энергиясы жене оган байланысты металдардыц физи-
калык сипаттамалары сырткы электрондык кабаттагы электрон­
дардыц саныныц артуымен оседа (6.2-кесте).
6.2-кесте
Атомдану энергиясына байланысты металдардыц цайнау
температураларыныц earepyi
Na (к) Mg (к)
Атомдану, кДж/моль 108,8 147,7
Кайнау температурасы, °С 890 1107

s-элементтер — металдар класы ны ц мацызды екш дерь


Олардыц уксас касиеттер1 атом ядросымен валенттш электрон­
дардыц длйз байланысуымен тусшдаршедь BipaK сырткы энер-
гетикалык децгейдеп электрондар саныныц ертурл1 болуы жай
заттардыц физика льщ касиеттер1 мен элементтердщ химиялык
белсещцлЫнщ артурлШ гше ce6enmi болады.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. s-элементтердщ кристалдары мен атомдары курылысыньщ ерекшелшш
сипаттандар.
▲ 2. Калий жене кальций элементтерш салыстырындар. Оларда кандай уксас-
тыктар мен айырмашылыктар бар?
А 3. Кай элемент ен белсендд металл болып табылады? Неге?
А 4. IA жене ПА топ элементтершщ физикалык касиеттерш салыстырындар.
Олардын уксастыктары мен айырмашылыктары калай тусшд1р1лед1?
А 5. Na жене Mg ушшпп периодта катар орналаскан. Олардын кандай уксас
химиялык касиеттер1 бар? Кандай айырмашылыктары бар?

§ 6.2. С1ЛТ1ЛПС МЕТАЛДАР

7 Сштцпк металдардыц атаулары сумей белсендд орекеттескенде cuiii


тузуше байланысты алынган. С ш тш к металдар IA тобын тузеда. Бул
топка алты металл: литий Ld, натрий Na, калий К, рубидий Rb, цезий
Cs, франций Fr жатады. (У
* Натрий жене калий косылыстары ерте кезден 6epi 6enrini болган, 6ipaK
бул металдар агылшын химиг1 Г. Дэви жене немю химии Р. Бунзен жумыстарынын,
нетижеснде XIX гасырда тана алынган.
№ 87 элементна болу мумюнд1пн Д.И. Менделеев болжап айтып, оган "эка-
цезий" деп ат берген. Бул радиоактивл элементт1 1938 ж . француз химии
М . Пере аныктаган жене оны ез отаны Франциянын, курменне франций деп
атаган. Алгаш рет оны ете аз мелшерде 1955 ж . жасанды жолмен алган.
Натрий жене калий (элементтердщ таралуы бойынша Na — алтьш-
шы, К — жетгннп орында) табигатта кец таралган; литий, рубидий,
цезий — сирек элементтер, франций — жер кыртысында болмайтын
радиоактивт1 элемент.
Атомдардыц курылысы. Сштшш металдар атомдарыныц сырткы
электрондык кабатында 6ip электроннан болады.
147
* Элементен, реттк HeMipi артц а н да :
а) ядродагы протондар жене атом кауызындагы электрондар саны артады;
в) атомынын, энергетикалык, ден,гейУц саны артады;
б) атомдык, жене иондык, радиустары артады;
в) элементтердщ электртерктп кемид1 (6.3-кесте).
Ядродан кашыктау валенттж электронный ядромен байланысы-
ньщ влсйреуше екеледа, сондьщтан металдардьщ химиялык белсендишт
топта жогарыдан томен карай вседа.
6.3-кесте
Атомдардьщ цурылысы

Физикалык касиеттер1. Сштшш металдардьщ физикалык касиет-


Tepi кобшесе кристалдык тор курылысыньщ ерекш елтне тэуелдд (6.4-
кесте).
* Олардын, барлыгы баска тигтп торларга Караганда тыгыздыгы аздау куб-
тык келемд1 центрл1 тор тига бойынша кристалданады. Атомдык кабаттар мундай
кристалда 6ip-6ipiH e катысты взара уш перпендикуляр багытта сыргуы мумюн,
сондыктан cinTiniK металдар ете ишпш, жен,т болып келедк
6.4-кесте
Сштшш металдардьщ касиеттер1
Жай заттар
Li (К) Na (к) К (к) Rb (к) Cs (к)
Кристалдык тордыц
Typi Келемд1 орталыктанган
Атомдану энергиясы,
кДж/моль 158,9 108,8 91,6 82,0 78,0
Тыгыздыгы, г/см3 0,53 0,97 0,86 1,53 1,87
Каттылыгы
(шартты б1рлж) 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2
Балку температу-
расы, °С 179,5 97,7 63,5 38,7 28,5
Кайнау температу-
расы, "С 1340 883 776 713 690

148
У
Барлык сштшш металдар кумгстей ак туей (жацадан кескен кезде),
олар жумсак (литийден баскасы пышакпен кесшеда). Бул металдар
жещл балкиды. Балку температурасы литийден цезийге (Cs колдьщ
жылуынан балкиды) карай темендейда, ейткеш атомдардьщ шама-
сынын артуынан кристалдык тор да гы металл атомдарынын байланыс
энергиясы кемидь ^
Барлык сш тш к металдар жылу мен электр тогын жаксы етгазедь
Химиялык касиеттерь Химиялык касиеттер1 бойынша сштшш
металдар 6ip-6ipiHe ете жакын. Олар — ен к у н т тотыксыздандыр-
гыштар жене баска металдарга Караганда белсендш т ен жогарылар.
Олардьщ тотьщсыздандыргыштык белсендшШ Li-ден С$-ге карай еседа,
ейткеш кристалдагы химиялык байланыстьщ 6epiKTiri жене атомнан
электронды узш алый, катиондар тузуге кажетта энергия кемида.
Сштшш металдар тшелей барлык бейметалдармен, сонымен 6ipre
сумей, кышкылдармен ерекеттеседа. Табигатта тек кана байланыскан
турде (хлоридтер, силикаттар, сульфаттар) кездеседа.
Сштшш металдардьщ жогары реакциялык кабшеттерш ескерш,
оларды керосиннщ немесе парафин майыньщ астында сактайды.
Барлык металдар жаксы ерицц жене суйык сынапта сакталады.
Бул кезде амальгама деп аталатын куймалар тузшещ. Олардын таза
металдарга Караганда белсендшЫ темен.

Сшталш металдар — типтш металдар, ец белсенд1 тотык-


сыздандыргыштар. Сштшш металдардьщ физикалык касиет-
Tepi — жумсактык, жещлдш, и1лг1штш, балку темпера-
турасыныц темендМ — атом радиустарыныц улкендЫмен жене
кубтык келемдо орталыктанган кристалдык тордьщ курылы-
сымен тусшщршед1.

Сурактар, жаттыгулар жене есептер

• 1. СЪггЪпк металдар атомдарынын курылысын салыстырыцдар. Кай метал-


дардыц атомдары электрондарын жевдл береда?
• 2. СйлтШк металдардын физикалык касиеттер1 олардын кристалдарынын
курылысына калай твуелд1?
▲ 3. С ш и л к металдар табигатта кандай турде кездеседа? Оларды калай алуга
болады?
А 4. Неге далталш металдарды ете кушт1 тотыксыздандыргыштар болса да,
белсендШп томен металдарды тотыксыздандыру уннн колданбайды?
А 5. Мынадай айналымдарды жузеге асыруга мумкшдак беретш реакция тендеу-
лерш жазындар:
Li3N Li ^ Li20 -г LiOH Li2S04
■ 6. Массасы 4,6 г йлткдак металл йодпен врекеттескенде массасы 30 г осы
металдыц йодида тузшеда. Реакция ушш кандай сш тш к металл алынган?

149
§ 6.3. Н А Т Р И Й Ж 9 Н Е К А Л И Й

Периодтьщ жуйедеп орны жене атом курылысы. Натрий жене


калий III жене IV периодты бастайды. 0 з периодтарында ен улкен
атом радиустарына ие болгандыктан, олардьщ сырткы энергетикалык
децгейлерщде 6ip-6ipfleH электрон бар. Сондыктан натрий жене калий,
барлык сш тш к металдар сиякты оздершщ валенттйс электрондарын
жещл бередй оте KyniTi тотыксыздандыргыштар жоне оздершщ
периодтарында оте белсенд! металдар (косылыстарында тотыгу
дорежей +1) болады.
19K
rJ llNa
Is2 2s2 2f 3s1 Is2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s1
Графиктж формуласы: Графиктж формуласы:
IV ш
III ш ш и ti t it i
п ш тх п п п ti ti ti ti
I ti I ti
S р s P
Табигатта таралуы . Б1здщ планетамызда таралуы бойынша
натрий барлык элементтердщ шннен алтыншы орынды алады. Оныц
улейне жер кыртысы массасыньщ 2,64%-i тиейда.
Натрий табигатта адамга еже-дал заманнан белгьда косылыстар
туршде кездеседа. Жер кыртысында натрий далальщ шпат жоне гранит
курамына шредк Тау жыныстары ж елдщ осерш ен мужГпгенде
натрийдщ ер1мтал косылыстары тузьпедд, ол тендзге жоне мухиттарра
дешн жетеда.
Мухит суларында шамамен 2,8% натрий хлорида бар, шла тендз-
дерде оньщ молшер! одан да жогары (0л1 тещзде 7,9% NaCl бар). Ертеде,
Teni3 жагалауларынан байкалатын кубылыстарды Ka3ipri кезде
Каспий жоне Арал тещздерппц жагалауларынан коруге болады. Саяз
суды шыганак тевдзден белшеда де, ондагы куррак климаттьщ салда-
рынан каркынды булану журед! жоне тещздац туздары концентр-
ленед!. Шыганак тузды колге айналады. Осындай колдерде жуз
мындаган жылдар бурын галит деп аталатын тас туздардьщ шегш-
далер! тузшген.
Б1здан ел!м1зде кептеген тузды келдер мен тас туздарынын (галит)
шегшдшер! бар. Олар натрий хлоридан NaCl онд!рудац K03i болып
табылады. Оньщ ец мол коры — Каспий ойпатында, Арал мацында,
Ертк езеншщ жаралауында бар.
Казакстанда Алматы, Кызылорда облыстарында мирабилиттщ
Na2SO4-10H2O ipi кен орындары бар. 1ле ойпацында жоне Балкаш
манында содалык колдер бар, оларда (судын курамында) натрий
карбонаты Na2C03 болады.
150
6.1-сурет. Арал мацында туздардын жиналуы
Калий — табигатта таралуы бойынша жетшнн элемент. Тас туз-
дьщ шегш/цлершщ жогары кабатында калий туздары болады. Калий
косылыстары ез1не тон езгешелштер1мен ерекшеленед1 — олар
топыракка ж аксы сщеда. Сондыктан тевдз суында калий атомы
натрийге Караганда 50 есе аз болады. Кургап калган ертедеп колдер
мен тещздердщ орнынан сильвинит NaCl-KCl, сильвин КС1, карналлит
KCl-MgCl2-6H20 минералдарын ещЦредь Калий туздарыныд кен
орындары Батые Казакстанда шогырланган.
Ж ер кыртысы салмагыныц 18%-i курамында калий бар мине­
рал — ортоклаздын улесше тиесип. Бул кремний кьпнкылыньщ кос
тузы — К 20 •А120 3 •6Si02.
Химиялык морудын (тозудыц) нвтижесгнде ортоклаз айырылады:
К 20 •А120 3 •6Si02 + 2Н20 + С 02 = К 2С 03 + А120 3 •2Si02 ■2Н20 + 4Si02
каолин
Ортоклаз каолин (саздыц 6ip Typi), кум жене сакарга айналады.
Кум жене саз топырактыц минералдык непзш тузуге жумсалады, ал
ортоклаздан сакарга айналган калий егамдш унин сшдмдг болады.
Na жене К табиги косылыстарьшьщ Tipi организмдердщ Tipruiniri
151
уш ш мацызы ерекше. Натрий хлорида адам тагамы мен жануар
азыгыныц к а ж еп ! компонент! болып табылады. Организмде натрий
жене калий иондары унем1 дерлж карама-карсы багыттарда коптеген
биохимиялык реакцияларга катысады. Калий иондары жасушанын
шпнде, ал натрий ионы жасушааралык кещстште жасуша функция-
сынын процестерш е катысады. Олар жетншеген жагдайда бул
процестер бузылады, сондыктан да адам суйыктьщпен 6ipre кеп тузды
жогалтканда, оган аздап туз коскан су iiuy усынылады.
0с1мдак Tipuiiniri ушш калийдщ рел1 улкен. Калий Herieri коректнс
элементке жатады. Ол жеттспеген жагдайда eciMOiK баяу еседа, тукым
енуш токтатады, жапырактары саргаяды, сабагы незнс жене жндшке
болады. Калий иондарыньщ еамдак жасушаларындагы кем1рсулардыц
(кант жене крахмал) синтезш белсендаретнн аныкталды. Оймдак жыл
сайын топырактагы калийда кеп мелшерде езше снцреда, сондьщтан
онын туздарьш егютжке минералдык тынайткыш туршде ештзеда. 0те
кец таралган табиги тьщайткыштьщ 6ipi — агаш кулз., онда сакар
К 2С 03 бар. Калий селитрасы K N 03 да баралы тынайткыш болып та­
былады.
Жасушанын калыпты функциясы уннн Na+ жене К + катиондары-
ньщ (сонымен 6ipre кальций жене магний) катысуы кажет. BipaK бар-
льны да белгип 6ip мелшерде болуы керек. Адамга те у л т н е 5—10 г
ас тузы ж е тк ш н т , бул нормадан асып кетсе, Kayiirri деп есептеледа.
Тузы артык тамактарды узбей пайдалану буйрек кызметшщ бузы-
луына жене кан кысымыныц кетершуше екеледа, турл1 наукаска
шалдыктырады.
Курамында тузы кеп тещз суы ннуге жарамайды, оныц жагымсыз
дема болады, буйрек жасушалары жумысыныц бузылуына екеледа.
Туздардыц концентрл1 ерИшдалер! тернп ттркенд1ред1 жене
кабыну процестерш кушейтеда. Сондыктан туздарды пайдаланатьш
кез келген жумыста (мысалы, балыкты туздаганда) унем1 колды
коргайтьга арнайы колгап кию керек.
Физикалык касиеттерь Натрий жене калий — кумютей ак туей
металдар, жанадан кескенде жалтырайды, осы кезде калийдщ кулгш-
деу peni болады. Ауада олар оцай тотыгады жене кущтрттенеда.
Натрий жене калий кристалданганда баска типта торларга кара-
ранда тыгыздыры аздау кубтык келемда орталыктанган тор тузеда.
Сондыктан бул металдар пышакпен оцай кесшеда, тл гнн, жумсак, со-
зылгыш келеда. Натрий жене калий Судан жещл, олар оцай балкиды.
Суйык кушнде жылу мен электр тогын ете жаксы еттазеда. Натрийге
жарык туссе электрондар ушып шыгады (фотоэлектрлш эффект).
Натрий жене калиймен жумыс ютегенде техника кауш аздЫ ере-
желерш катан сактау керек. Оларды колмен устаура болмайды, тернн
куйдареда. Калдыктарын су кубырларына немесе кокыс салатын кер-
зецкеге тастауга болмайды, ейткеш тутанып жанып, т н т копары-
луы мумкш.
Химиялык касиеттерь Натрий жене калий — типтцс белсещц
металдар, олардьщ химиялык белсендалМ жалгыз валенттне электрон-
152
ныц ядромен элйз байланысуымен тусщдаршеда. Бул металдардыц
химиялык реакциялардагы куши сызбанускамен былай корсетеда:
v Na° - le -» Na+

К0- 1ё -> К +

Бул процестер ©те оцай етедк Натрий жене калий азот жене
салгырт газдардан баска барлык бейметалдармен орекеттеседа. Оттекте,
фторда, хлорда бул металдар жанады, ал кушртпен уйкелгенде
тутанады:
I / O 0 +1 - 1
2N a+ 0 2 = Na20 2

+i -1
(пероксидтер — сутек оксиданщ Н20 2 туздары):
О 0 +1-2
2 N a + S = Na2S £
натрий сульфид!

Бул элементтер сутекпен косылып, гидридтер тузеда:


О 0 +1-1
2Na + Н2 = 2NaH '

Барлык сшталш металдар сиякты натрий жене калий сумей


орекеттеседа. Суга салынган натрий онымен шабытты реакцияласады.
Бул кезде металл Keceri балкиды жене белшген жылудыц осершен су
бетшде “жутарш журеда”. Оны белшген сутек козгалтады, ол тутанып,
копарылыс 6epyi (металл кесегннц мелшерше байланысты) мумкш.
Бул оте каушта, сондыктан натрийдщ сумей реакциясы ушш Kimi
буршактай металл кесегш алады жене каушйздак техникасы ережесш
катан сактайды:

2Na + 2Н20 = 2NaOH + Н2Т


натрий
гидроксид!

тотыксыздандыргыш Na° - 1 ё -» Na+ 1 2

тотыктыргыш 2Н+ + 2 ё —» Н” 2 1 -

Суга салынган калий б1рден тутанады. Сел жанган сон копарылыс


береда, бул кезде кызган калий пероксидашц болшектер1 мен сш и
тамшылары шашырайды. Сондыктан калиймен теж1рибе жасау оте
Kayinri жене каунказдак техникасы ережесш мукият сактау керек.
Натрий жене калийд! туздар мен кышкылдардын суды е р т н -
д1лер1мен ерекеттестару де каушта. BipiHmi кезекте олар сумей
ерекеттеседа.

153
Натрий, калий жене олардьщ косылыстарын аныктау. Натрий
иондары жалынды сары туске бояйды. Бул реакция ете сез1мтал.
Платина сымды алакан бойымен ж у р п з ш (онда тердщ ылгал
курамында ас тузы бар), содан кейш жанаргы жалынына устаса, оган
тен сары ту е й керуге болады. Калий жене оныц косылыстары
жалынды кулгш туске бояйды /
внеркесш те алынуы. Натрий ен белсенда тотыксыздандыргыш-
тардын 6ipi болгандыктан жене езш щ сырткы электронын оцай
беретшдштен, оныц ионына бул электронды кайтадан косу ете киын.
Сондьщтан галымдар электр тогын колдана бастаган X IX гасырдын
басьшда тана натрищц бос кушнде алу мумкш болды. 1807 ж. агылшын
галымы Г. Дэви металл натрийда натрий гидроксидшщ балкымасын
электролиздеу аркылы алды. K&3ip туздардыц балкымаларын
электролиздеп натрийд! жене баска сш тш к металдарды да алады:

2NaCl = 2Na + Cl2

Калийд! осындай жолмен алуга да болады, 6 i p a K техникалык


киындыктыц салдарынан, бул еддс кец таралмады. Калийдд K a 3 i p r i
енеркесште алу мынадай реакцияларга непзделген:

КС1 + Na = NaCl + К (800°С)


КОН + Na = NaOH + К (440°С )

Колданылуы. Металл натрий K a 3 i p r i гылым мен техникада ертурл!


максатта колданылады.
6.5-кесте
Металл натрийдщ колданылуы

Калий мен натрийдщ куймасы атомдык реакторларда суйык


металдьщ жылу тасымалдагыш ретшде колданылады.

154
Натрий мен калий — типтж белсенд1 металдар. Олардьщ
химиялык белсендшт ядромен жалгыз валенттж электронный
елыз байланысуымен тусшдаршедо. Na жене К-дщ косылыстары
табигатта кец таралган. Na+ жене К+ иондары Tipi организм-
дердеп коптеген процестерге катысады.

С у р а ктар , ж а тты гу л а р ж эн е есептер

• 1. Калий мен натрийга салыстырмалы сипаттама берщдер.


• 2. Тем1р немесе аллюминий сиякты неге калий мен натрий техникада кеншен
колданылмайды.
▲ 3. Мынадай айналымдардын химиялык тендеулерш жазындар:
Na -> NaOH -» Na2C03-> NaCl -> Na
А 4. а) Калий бромида балкымасыныц; е) натрий хлорида ермш ш сш ц электро­
лиз сызбанускасын курындар.
А 5. Мынадай айналымдардын химиялык тендеулерш жазындар:
К -> КОН -> КС1 -> К
■ 6. Егер суга массасы 4,6 г натрий мен 3,9 г калийден туратын куйманы салса,
канша келем сутек (к.ж.) белшеда.
■ 7. Калийдщ оттекпен косылысында металдын массалык у л е й 4 4 ,8 %-Ti
курайды. Осы косылыстын карапайым формуласын аныктандар.

§ 6.4. НАТРИЙ ЯСОНЕ КАЛИЙ КОСЫЛЫСТАРЫ

С ш тш к металдар сутекпен арекеттескенде гидридтер тузедд. КН


жене NaH — катты кристалдык заттар, к у н т тотыксыздандыргыш-
тар. Олар сумей сутекта белш, металдар сиякты ерекеттеседд:
NaH + Н20 = NaOH + Н2Т
Калий мен натрий ауада жанганда кед1мг1 оксидтерге Na20 жене
К 20 Караганда курамында оттек кеб1рек косылыстар тузедд.
Меселен:
2Na + 0 2 = Na20 2
(натрий пероксида)

Натрий пероксидш щ курамында пероксотоп ( - 0 - 0 - ) -2 бар,


мундагы оттектщ тотыгу дорежей О-1.
Кедами оксидтердд пероксидтерда сейкес металдармен балкыту
аркылы синтездейда:

Na20 2+ 2Na 150°С>2Na20

Олтийк металдардыц oucudi — к у н т нейздак касиет керсететш


ак туста зат. Мысалы, сумей ерекеттесш cu m тузеда:
Na20 + Н20 = 2NaOH
155
NaOH жене КОН zudpoK cudm epi — типтпс кушта непздер. Булар
ауада балки бастайтын, ылгал тарткыш ак туей кристалдык заттар.
Олар суда жаксы ерида, толыгымен диссоциацияланады:
NaOH <=> Na++ ОН“
КОН<± К ++ ОН'
Курамында гидроксид ионьшын ОН болуына байланысты сш й-
лердац ер1тшд1лер1 сабындай сезшеда, олар тернн, матаны, кагазды
(колды, ecipece кезда байкау керек) жеп ж1береда.
Натрий жене калий гидроксидтер1 непздердщ барлык касиеттерш
керсетеда:
"+ НС1 = NaCl + Н20 ОН + Н+ = Н20
КЫШКЫЛ

+ CuS04 = Cu(OH)2i + Na2S 04 20Н“ + Cu2+ = Cu(OH)2i


туз
NaOH + С02 = Na2C03 + Н20 20Н + С02 = СО| + Н20
кышкылдык
оксид
+Zn(OH)2 - Na2[Zn(OH)4J 20Н “ + Zn(OH)2 = [Zn(OH)4]2-
ешдайлы
гидроксид

Онеркесште натрий жене калий гидроксидтерш NaCl мен КС1


ертндалерш электролиздеп алады. Бул кезде 6ip мезплде хлор жене
сутек алынады.
Натрий гидроксидшщ техникалык атауы — K\>HdipzLui н а т р . Бул
химиялык енеркесштщ мацызды OHiMi. Ол сабын, кагаз, жасанды
талшык алу ушш мунай ешмдерш тазалауда, бояу жене дерьдермек
алуда, сонымен 6ipre турмыста (каустикалык сода) колданылады.
Калий гидроксида— крйЖ ргйи кал и e f l e y i p кушта cLnri, 6 i p a K кымбат
ешм болгандьщтан сирек колданылады.
Катты кушндеп NaOH жене КОН ауадан езше ылгалды снцреда,
сондьщтан газдарды кептару ушш колданады.
Натрий мен калий барлык кышкылдармен туз тузш ерекеттеседа.
Натрий мен калийдщ туздары — тусшз, суда еритш заттар, олар
кебшесе техникада жене турмыста колданылады.
NaCl — ас тузы тамакка косылады. Ол консервшеунп зат, зец
саиыраукулактары мен m ipiTKim бактерияларды жояды. Натрий
хлоридан кеп мелшерде химия енеркейбшде натрий, хлор, натрий
гидроксида, сода алу ушш шигазат ретанде колданады.
Na2S 0 4 — натрий сульфатын, шыны, сода ендаруде колданады. Су
ертндалершен медицинада колданылатын, глаубер тузы деп аталатын
Na2S 0 4 • 10Н2О кристалгидрат белшеда.*
* Б.A . BipiM>KaHOB Казак; мемпекеттм университетУн бейорганикалык, химия
кафедрасын отыз жылдан астам уак,ыт баск,арган, табиги туздар химиясы

156
Б 1р1м ж анов Б а ты р б е к А х м е т у л ы

( 1911—1985)

Химия гылымдарынын дикторы, профессор, КазКСР


FA -ньщ муше-корреспондент!, ЦазКСР ечбек cinipreH
гылым кайраткерп
Рылыми ецбегшщ нешзп басыты — табиги туздардыц
химиясын жене олардьщ колданылу жолдарын зерттеу.
Казакстанньщ ipi су бассейндерше физика-химиялык си-
паттама берда. Туз тузшу жене туз жинакталу завдылык-
тарын зерттеу непзшде континента льд1 туз тузигу теория-
сын усынды. Каратау жене Актебе фосфориттерш термия-
лык, кышкылдык ендеу ед1стершщ тшмд1 жолдарын
i3flecTipy женшде жумыстар журпзш.

саласында ецбек еткен 6enrini талым. 100-ден астам тузды келдерд!н,, 15 езен
мен 35 саланын, суларын зерттеу нэтижеанде жасалган континентальд! туз тузту
теориясынын, авторы.
1950 жылдары профессор Б.А.Б1р1мжанов б1ркатар экспедицияларга жетек-
mink елп, Балхаш ман,ындагы тузды келдерге физика-химиялык зерттеулер
журпздд Бул зерттеулердк ткелей практикалык, нетижелер1 болды: "Арал суль­
фат" комбинаты уш к кондициялы емес мирабилитл байыту eflici жасалды. Кара-
шаган сульфат кеншнде мирабилитл мынадай сызбануск,амен ендеу енпзкген:

Na2S04 ■10Н2О — -----> Na2S04 + 10Н2О


мирабилит

1952 ж . Балхаш металлургия комбинатына натрий сульфатын кем1рмен тотык;-


сыздандыру eH flipici енпзтдк
Na2S04 + С — — > Na2S + 2 С 0 2

Na2C03 — натрий карбонаты, кальцийленген сода. Ол сабын кай-


натуда, мата, Tepi, фармацевтика енеркеабшде, шыны, алюминий, дарь
дермек ендйрюшде кажет.
NaHC03 — натрий гидрокарбонаты тагам немесе ас содасы, меди­
цина жене кондитер енеркеабшде колданылады.
NaN03 — натрий нитраты, натрий селитрасы немесе азот тыцайт-
кышы ретшде колданылады.
Калий туздарын, непзшен, минералды тыцайткыштар ретанде
колданады. Агаш кулшде калий карбонаты К 2С 03 немесе сакар бар,
сондыктан кул — багалы калий тьщайткышы. Бурын кулдд сода
сиякты Kip ж уу ушш колданган. Мундай мумкшдш натрий жене
калий карбонаттары суда гидролизденш, сабындалатын е р т н д 1
тузуше байланысты болды. Олардыц курамында майларды ертаетш
сшталер бар.
KN03— калий немесе чили селитрасы курдел1 тьщайткыш, кура­
мында еш коректак элемент — азот жене калий бар.
КС103 — бертолле тузы cipinne шырпыларыныц басында болады,
оны химиялык енеркесште кушта тотыктыргыш ретшде колданады.
157
KM n04 — калий перманганаты немесе “марганцовка” кез келген
дер1ханада бар, лабораторияда оттек алу уинн колданылады.
Натрий жене калий оксидтер1 мен гидроксидтер1 кушта
непздж касиеттер керсетедь Калий гидроксид! — натрий гидрок-
сидше Караганда куштарек сшта. Натрий мен калийдщ кептеген
косылыстарыньщ адам ем1ршде мацызы ерекше, енеркесште
жене турмыста кевднен колданылады.

С у р а ктар , ж а тты гу л а р ж ен е есептер

• 1. Натрий жене калий гидроксидтер1 мен оксидтершщ касиеттерш сипаттандар.


Сейкес химиялык реакциялардыц тецдеулерш жазыцдар.
А 2. Мынадай айналымдарга сейкес келетш химиялык реакция тецдеулерш
жазындар, ep6ip реакциянын журу жагдайын керсетщдер:
NaCl -> Na NaOH -> NaN03
• 3. 2-тапсырмада керсетьпген заттар кайда колданылады?
А 4. Неге соданын жугыш касиеп бар? Жауаптарьщды гидролиз тецдеулер1мен
делелдендер.
А 5. Мынадай заттарды: а) калий сульфаты мен калий карбонатын; е) сода мен
сакарды калай ажыратады?
■ 6. Келем1 200 мл сумей массасы 9,2 г натрий Keceri толык ерекеттескенде
тузглген натрий гидроксидгнщ концентрациясы кандай?
■ 7. Массалык Улес1 20%, массасы 250 г натрий хлоридшщ ермшдка электро-
лизденгенде 11,2 л (к.ж.) сутек белшген. Осы реакция етм ш щ шыгымын
жене тузьпген натрий гидроксидгнщ масеасын есептецдер.
8. Косымша акпарат кездер1нен К мен Na-дщ колданылатын салаларын
табындар. Колданылу себебш тусшдарщдер.

§ 6.5. П ТОПТЫЦ НЕПЗП ТОПША МЕТАЛДАРЫНЫЦ


ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ

Бериллий Be, магний Mg, кальций Са, стронций Sr, барий Ва жене
радий Ra периодтык жуйенщ ПА тобын тузеда. Соцгы терт металл
си тл ж ж ер металдар топшасьга курайды. Булай аталу ce6e6i, олардыц
оксидтер1 алхимия кезещнде “ жер” деп аталган, ал оларды суда epiT-
кенде сшталер алынган.
Магний, кальций, стронций, барийда таза кушнде агылшын химий
Г. Дэви 1808 ж., бериллийд1 металл туршде 1828 ж. немн химиг1
Ф. Велер, сондай-ак радиоактивта металл радийда 1910 ж. француз
химиктер! П. Кюри мен М. Кюри алган.
Бериллий — химия тарихына гылыми ш трталасты ц элемента
ретшде енг1зшген. Д.И. Менделеев оныц атомдык массасын тузетш,
периодтык зацныц дурыстыгын делелдегеш сендерге белгьтп. Зерттеу-
лер Менделеевтщ болжауларыныц растьнын делелдеда.
Атомдардыц курылысы жене химиялык белсендалМ. Бул топша-
ныц барлык екьлдер1 — в-элементтер1 (6.6-кесте). Жай заттары — тип-
тш металдар. Бериллий топшасы элементтер1 атомдарыныц сырткы
158
децгешнде еш электронная бар. Оларды берш, косылыстарда туракты
+2 тотыгу дережесш керсетедь Топшаныц барлык металдары — кушта
тотыксыздандыргыштар, 6ipaK й л тш к металдарга Караганда едеу1р
елйздеу.
Элементгщ реттак HeMipi оскен сайьш электрондардьщ 6epmyi жендл-
дейда, сондыктан элементтердщ металдьщ касиеттер1 занды еседа. Олар
сшталшжер металдарында анык кершеда. Топшаньщ б1рдшш ею элемента
калган терт металдан едеу1р ерекшеленш, баскаша жагдайга ие болады.
Бериллий езннц кейб1р касиеттер1мен алюминийге жакындайды.
6.6-кесте

Табигатта таралуы. Табигатта кальций жене магний гана кеп,


ал калгандары аз таралган. Радий — сирек кездесетш радиоактивта
элемент.
Физикалык касиеттерь Сьлталшжер металдар физикалык касиет-
Tepi бойынша сЬггшк металдарды еске тус1редь Бул топ элементтер1
атомдарыныц радиустары кншлеу жене кристалдарында езара берйс
6.7-кесте
П топтыц непзй топша элементтершщ атомдарынан тузшген
металдардьщ nacaeTTepi

Жай заттар

м е<к, Са(к> Sr(K, Ва<«>


Кристалдык гексагональд1 буй1рл1 келемдо
торыныц Typi орталыктанган орталык-
танган

Атомдану энергиясы, кДж/моль 326,0 147,7 176,4 163,4 195,2


Тыгыздыгы, г/см3 1,85 1,74 1,55 2,63 3,76
Каттылыгы, шартты 6ipjiiK 4 3 2 1,8 3
Балку температурасы, °С 1284 651 840 771 710
Кайнау температурасы, °С 2967 1107 1440 1384 1696

159
байланыскан. Сондьщтан олар едеу1р катты, балку температурасы
жогары жене тырыздыры улкен. Бул топша металдарьшьщ физикальщ
касиеттерц непзшен, олардыц кристалдык торы кандай курылысты
екенше теуелдк Бериллий жене магнийдщ тыгыз гексагональд1
кристалдык торы бар, сондыктан олар катты, nbiriniTiri темен.
Кальций, стронций жене барий кубтык торынын T m r r e p i бойынша
курылган, сондыктан и ш гш т ш басым. Бул металдардыц барлыгы
жещл металдарга жатады (6.7-кесте).
Химиялык касиеттерь Бериллий топшасыныц металдары химия-
лык белсенд1 элементтер. Бул металдар тотыксыздандыргыштар
ретшде еш валенттш электрондарын берш, тоты гу д о р е ж е т +2
иондарра айналады:
М е ° - 2 ё - > М е 2+
Олар ауада тотыгады, бул кезде RO т ш т оксидтер альшады, оларга
R(OH)2 тип'п гидроксидгер сейкес келеда. Гидроксидтердщ нейздак
сипаты мен epiriniTiri Ве-ден Ва-ра карай еседа. ВеО жене Ве(ОН)2 —
екщайлык косылыстар.
Бул металдардыц тотыксыздандыррыштык белсендалЫ оттекпен
ерекеттескенде кершеда. Егер Be жене Mg оларды одан epi тотьиудан
коргайтын туракты оксидтш кабыкшамен капталса, Са, Sr жене Ва
оттекпен белсенда косылып, оксидтер тузеда. Сондьщтан оларды сштинк
металдар сиякты, керосин кабатынын астында сактайды. Барлык
металдар оттекпен кыздырганда жаксы жанады.
Металдардыц тотыксыздандыррыштык кабьлетшгц есуш олардыц
сумей ерекеттесушде бакылауга болады. Меселен, бериллий жогары
температурада рана сумей тотыгады, металдьщ бетшде тузьлген металл
гидроксида Ве(ОН)2оны одан epi тотыгудан коррайтьш тыгыз кабыкша
больш табылады. Магний кедами температурада баяу тотыгады. Келей
металдар — кальций, стронций жене барий сумей жаксы ерекеттеседа.
Барлык металдар кышкылдармен ерекеттеседа.
Бул металдардьщ гидроксидтершщ касиеттер16ipiH eH -6ipi осындай
зандылыкпен ерекшеленеда. Меселен, Ве(ОН)2 мулдем суда ер1мейда,
Mg(OH)2аздап ерида, калган гидроксидтердщ ep irim T iri мына катарда
еседа:
Са(ОН)2 -> Sr(OH)2 -> Ва(ОН)2
Бериллий, магний жене сьлтьлгкжер металдары сутекпен жалпы
формуласы RH2 гидридтер тузеда..
Бул металдардьщ атомдары жалынды ертурл1 тустерге бояйды.
Кальций жалыннын тусш Кызыл Kipnim, барий жасыл, стронций
Кызыл туске езгертеда. Сондьщтан бул металдардыц туздары пиротех-
никада фейерверк жасаганда жене салют атканда колданылады.
Tipi табигаттары бул металдардьщ peni катты ерекшеленеда. Маг­
ний жене кальций жер бетшдей “ йрпшпк элементтерГ’ катарына ш-
реда, ал олардыц топшадагы Kepuiinepi — бериллий, стронций жене
барий Tipi организмдер уппн к а у й т .
160
II нейзй топша металдарыныц шйнде кальций жене магнийдщ
мацызы ерекше.
П топтыц ней зй топша металдарында ядро заряды мен атом
радиустары артцанда физикалык жене химиялык Kacnerrepi
зацды езгередь Be — ешдайлы элемент, Mg — орташа белсендо
металл, сш тш ж ж ер металдар (Са, Sr, Ва) касиеттер1 бойынша
с!лт1л1к металдарга жакын. Олардыц нейздерш щ Kymi мен
epirimTiri топта жогарыдан томен карай артады.

Сурактар, жаттыгулар жене есептер

• 1. II Herieri топша элементтер1 касиеттершщ езгершшде кандай зацдылык


байкалады?
▲ 2. Стронций мен хлор, барий мен туз кышкылы, кальций мен фосфор
арасындагы химиялык реакция тендеулерш жазыцдар. 0ртурл1 жагдай-
ларда тотыктыргыш пен тотыксыздандыргышты керсетщдер.
▲ 3. II топтыц непзп топша элементтершщ оксидтер! мен гидроксидтершщ кандай
касиеттер1 бар? Олардын айырмашылыты неде?
▲ 4. Бериллий оксид1 мен гидроксидшщ екщайлык сипатыныц делелдемелерш
келт!рщдер.
■ 5. Ве2+ жене Ва2+ иондары бар туздардыц гидролиз процестер!шн айырма-
шылыгы бар ма? Жауаптарыцды мысалдармен делелдецдер.
■ 6. Массасы 5 г сштипкжер металы ауадагы оттекпен тотыктырылды. Алынган
оксид сумей ерекеттескенде нетижесшде массасы 9,25 г металл гидроксида
тузшген. Кандай сьдтьдакжер металы алынган?
■ 7. Кальций хлорид!нщ epi'riHflici медицинада канды уйыту жене журектщ
кызмет1н жаксарту уш1н колданылады. 5 г СаС12- 6Н20 жене 98 мл суда
(е р т н д ш щ тыгыздыгы 1,02 г/мл) дайындалган ер!тшд1ден аскасыкпен
(20 мл) 1 аскасык кабылдаганнан K e ft i H организмге тускен кальций
катионынын массасын аныктацдар.

§ 6.6. МАГНИЙ Ж0НЕ КАЛЬЦИЙ

Атом К¥РЫлысы. Бул элемент атомдарыныц курылысы мынадай


сызбанускамен берьлген:
i2Mg ^ 20Ca
Is 2 2s2 2j f 3s 2 Is 2 2s2 2 f 3s2 3pe 4s2
Графиктж формуласы: Графиктж формуласы:

IV Ш
1П п Ш И тх тхтх
II Т1 TI п п п п и тх тх
I п I TI
S р S р
161
6 —Нурахметов. Химия ЕМ, 10 кл.
Магний жене кальций барлык косылыстарында +2 тотыгу дере-
жесш керсетедд.
Табигатта таралуы. Кальций кец таралган элементке жатады. Жер
кыртысындагы курамы бойынша ол бесшнн орында, оныц массалык
ул ей 3,4%. Табигатта кальций косылыстарын кез келген жерде
кездесйруге болады: кальций туздарьшан таулы массивтер жене сазды
тау жыныстары тузшген, ол тещз жене езен суларыныц, есшдгк жене
жануар организмдершщ курамына юредь Адам организмшде суйекте,
Tic эмалшде, канда 1 кг-га дешн кальций болады.
Кеп таралган косылыстарыныц 6 ipi — кальций карбонаты СаС0 3
ер тур л 1 минералдар тузедк бор, м ермер, ектас, улутас, ш ж у-
маржандар, меруерттер жене кептеген аралас минералдар, олардыц
кеппплЫ ете багалы больш табылады (6.3-сурет).
Табигатта, сонымен 6 ipre гипс CaS0 4 • 2Н 20 , фосфориттер жене
аппатиттер Са3(Р 04)2, флюорит CaF2 жене т.б. туршде кездеседд.
Казакстан аумагында кальций косы лы стары кеп таралган.
Фосфориттердщ ipi кен орындары Каратау тауларында жене Актебе
облысында, ал багалы кызгылт улутастьщ кен орны Мацгыстауда
орналаскан. Гилей Жамбыл облысында, цементтж саздарды Шымкент
жене Семей мацында енддредд, кептеген ектас uierumici, отка тез1мда
саздар баска облыстарда да кездеседд.
Магний табигатта таралуы бойынша сейзшпп орында, массалык
улей бойынша 1,9%. Ол 200-ге жуык минералдыц курамына гареда.

6.3-сурет. Кальций косылыстары

162
Олардьщ мадыздылары: магнезит MgC03, доломит MgC0 3 •СаС03, кар­
наллит КС1 ■MgCl2 •6Н 20 , оливин Mg 2S i04, асбест 3MgO •2Н20 •2Si02.
Ел(м1зде доломиттщ жене баска минералдардыц, ecipece асбестщ
eaeyip коры бар. ТМД бойынша ен ipi асбест кен орны Жгтщара
(Костанай облысы) б1здац республикамызда орналаскан.
Магнийдщ кеп мелшер1 мухит, тещз жене тузды келдердац су-
ларында бар. Орташа есеппен 1 м 3 суда 1 кг шамасында магний
болады. Магнийдщ шигазаты ж ок кейб1р елдерде тещз суынан магний
ендару жолга койылган.
Магний атомы — жасыл едамдштердей хлорофилдщ курамды
белЫ. Онын катысуынсыз фотосинтез npoueci журу1 мумкгн емес, ягни
б1здщ галамшарда тарнплЬс болмайды. Адам организмше Mg ете кажет.
Ол жетшлждаз болганда журек булшык еттершщ жумысы бузылады.
Физикалык касиеттерь Кальций — кум 1етей ак туслт жендл металл.
Оныц тыгыздыгы (1,55 г/см 3) галтьдак металдардыц тыгыздыгына
жакын. Кальций ауамен ерекеттесу1 нетижесшде тузьлген оксид
кабыщпасымен лезде капталады, сондыктан оны сьлтипк металдар
сиякты керосин кабатыныц астында сактайды. Кальций — едеу1р
катты металл, балку температурасы 840°С.
Магний — ак туста металл, ауамен жанасканда б1рден жука жене
тьныз корганыш оксид кабыкшасымен капталады, сондыктан да мел-
дар емес. Ауадан жене судан корыкпайтьш металдардыц шннде магний
ец жецьда. Оныц тьныздыгы 1,74 г/см 3, балку температурасы 651°С,
ол кальцийден аздап катты. Магний алюминийден 1,5 есе, мыстан 5
есе жендл, сондыктан ол — ерекше мацызды конструкциялык материал.
Mg пластикалыгы басым, жещл созылады жене шледа.
Химиялык касиеттер1. Сштипк металдарга Караганда кальцийдщ
химиялык белсендаг1 аздау, ал магнийдаш одан да темен. Химиялык
реакцияларда олар белсенда тотыксыздандыргьпптар. Жай заттардан
бейметалдар, ал курдел 1 заттардан су, кышкылдар, туздар, оксидтер
олар уппн тотыктыргыштар бола алады.
Кедамп температурада едптшлк металдар галогендермен ерекет-
теседа, галогендерда атмосферада кыздырганда бул металдар тутанады:
, о 0 +2 -1
Mg + Cl2 = MgCl2
Кыздырганда кальций жене магний кугартпен, азотпен жене баска
бейметалдармен тотыгады:
О О +2-1 is
Са + S = CaS
кальций
сульфида
О 0 + 2 -3
3Mg + N 2 = Mg 3N 2
магний
нитрид1

163
6*
Кальцийда ауада кыздырганда жанады, содан кешн таза оттекке
апарганда ак тутш немесе кальций оксидшщ тушршжтерш т у з т ,
ашык жалынмен жанады:
О 0 +2-2
2Са + 0 2 = 2СаО v
кальций оксида
Егер ауада магний унтагын немесе жука магний лентасын жакса,
онда кез каратпайтын ушкынмен жанады. Бурын магнийдщ бул
касиета фотографияда (магний жаркылы) колданылган, каз1р жарык
шыгаратын зымырандарда, ескери техникада колданылады.
Сутек агынында кыздырганда кальций гидрида тузшеда:
О О +2 - 1 ^
Са + Н 2 = СаН2
кальций гидрид1
Магний тжелей сутекпен ерекеттеспейдц магний гидрида MgH 2
жанама жолмен алынуы мумкш.
Сштшш металдар сиякты Са сумей шабытты ерекеттесш, одан
сутекта ыгыстырып шыгарады. Бул кезде кальций гидроксиданщ лай
ер тн дн д тузшеда:
0 + 1 +2 0
Са + 2НОН = Са(ОН) 2 + Н 2
Суык сумей магний ете баяу ерекеттесед 1 , вйткен 1 бул кезде
тузшетш Mg(OH) 2 нашар ерида. Кыздырганда Mg(OH)2-Hin epyi есебшен
реакция жылдамдайды.
380°С-тан жогары кыздырылган су буымен реакция шабытты
журеда:
Mg + Н20 = MgO + Н2Т ^
Бул реакциялардагы магнийдщ ерекшелш1: ол H F-да жене
Н3РО 4-те ер1мейда, ce6 e6 i оныц бетшде аз еритш косылыс тузшеда,
сонымен 6 ipre Mg концентрл1 Н 2Б04-те де енжарлык керсетед 1 .
Химиялык белсендалМ жогары болгандыктан металдык кальций
мен магний кептеген металдарды олардьщ оксидтер1 мен хлоридтершен
тотыксыздандырады; бул касиеттер1 Ti, Zr, V, U жене т.б. алу уппн
колданылады:
TiCl4 + 2 Mg = Ti + 2MgCl2 ^
Кальций жене магний косылыстарын аныктау. Кальций жене
оньщ косылыстары жалынды Кызыл Kipnirn туске бояйды.
Магний косылыстарына сшт1 косканда ак коймалжыц тунба
Mg(OH ) 2 тузшеда:
Mg2+ + 20Н - = Mg(OH) 2 V
Алынуы. внеркесште кальций мен магнийд1 с ш ш к металдар
сиякты туздарыныц балкымаларын электролиздеп (немесе металло-
термиялык жолмен алынуы мумкш) алады:
Са- + 2 ё ^ ^ С а « '
164
Колданылуы. Магнийдщ берж жене жещл куймаларын авиацияда
жене машина жасауда кещнен долданады. Бул дуймаларга магналит
жене т.б. жатады. Магнийда шойынга досданда шойынныц б е р ж т т н
жене тлпш тцдн едву1р жогарылатады. Кальций дуймаларын, жогары
сортты болат алу ушш пайдаланады. Кальций жене коргасын куй-
маларьш подшипник ещцркшде долданады.
Кальций мен магнийдщ тотыдсыздандыргьпптыд касиеггерш енерке-
сште кейб1р багалы жене сирен металдар алу унлн долданады. Мысалы:
Са+ВеО = СаО + Be
Магний тадташасын кемеш жене дубырларды жем1рьпуден дор-
гау ушш “суйеннн” (“протектор”) ретшде долданады.
Органидалыд химияда магний кептеген заттардыц синтезшде
долданылады.
Кальций мен магний белсенда тотыдсыздандыргыштар, б1рад
сштйпк металдарга Караганда кальцийдщ б ел сен д ш т аздау,
ал магнийдщ белсендш Ы одан да темен. Са ж ене M g до-
сылыстары табигатта кец таралган, олардыц датысуымен жер
дыртысында кептеген процестер журедо. Mg ауада дорганыш
дабы дш асы мен дапталады. Магнийдщ дуйм асы техникада
кещнен долданылады.

Сурадтар мен жаттыгулар


• 1. Магний мен кальцийдщ касиеттерш салыстырындар. Олардыц айырма-
шылыктары неде?
• 2. Неге жещл жене берж кальций ушак жене кеме жасауда колданылмайды?
А 3. Mg мына заттардьщ кайсысымен ерекеттесеш: ZnCl2> КС1, Cu(N03)2, HN03, Ti02?
Ж^'4. Мынадай айналымдардын реакция тецдеулерш жазыцдар:
а) Са —>СаО —>Са(ОН)2—>СаС12 —> Са
е) Mg -> MgO -> MgS04-> Mg(N03)2
■ 5. II топтыц кейб1р металыныц 10 г-на туз кыищылыньщ артык мелшер1мен
есер еткенде 5,6 л (к.ж.) газ белшген. Кандай металл реакцияга катыскан? (Ва)
■ 6. Массасы 10 г кальций жене кальций оксидшщ коспасын сумей ецдегенде
1,12 л (к.ж.) газ белшген:
а) бастапкы коспадагы кальций оксиданщ массалык улесш (%);
е) алынган ерлшдхдеп ешмнщ массасын (г) табыцдар.

§ 6.7. КАЛЬЦИЙ ЖОНЕ МАГНИЙ ДОСЫЛЫСТАРЫ. ОЛАРДЫЦ


ТАБИГАТТАГЫ Ж0НЕ ТЕХНИКАДАГЫ РОЛЗ

Мацызды досылыстары. Кальций оксида — ад туей, киын бал-


дитын зат. Техникада СаО сендаршмеген вк деп аталады. Оны жогары
температурада (шамамен 1000°С-та) октасты дыздырып (куйдарш)
алады:
СаС0 3 = СаО + С 0 2 АН° = +180 кДж.
Кальций оксида — типтж непздак оксид.
165
Кальций — си т л ш ж е р металы, сондыктан оныц оксида сумей
жещл эрекеттесш, cuni — кальций гидроксидш тузеда:
СаО + Н20 Са(ОН) 2 АН0= - 70 кДж.
Бул реакция ете шабытты журеда, су кайнап, тип! оныц 6 ipa3 бвлМ
бута айналады. Свнддршген ак деп аталатьш ак борпылдак унтак тузшедь
Кальций гидроксиЖ суда аз еридц оныц каныккан ертндй а лабора-
торияда ак суы деген атпен кенднен колданылады. Ертндаде кальций
гидроксида толыгымен иондарга диссоциацияланады:
Са(ОН) 2 <=> Са2++ 20Н

Сштьдак ертнда фенолфталеиншц тацкурай туымен аныкталады.


Кальций гидроксида кышкылдармен жене кышкылдык оксидтермен
бейтараптанады. Лабораторияда квм1ркышкыл газын аныктау ушш
колданылады. Егер кем1ркынщыл газын ак суы аркылы втшзсе, онда
алдымен лайланады:

Са(ОН)2+ С 0 2 = CaC03i + Н20

Газды одан api ж1бергенде лайлану токтайды, ейткеш ер1мейтш


калыпты туз суда еритдн кынщыл тузга ауысады:
СаС031 + Н20 + С 0 2 Са(НС03) 2
кальций карбонаты кальций гидрокарбонаты

Судагы Са(ОН) 2 катты жузгдшнщ сырткы rypi сутке уксайды, ол


техникада эк cymi деп аталады. Свндарьпген ак курылыста кецшен
колданылады. Ок сута вктеу уттпн, ал свндарьлген актщ куммен жэне
сумей коспасы гарпцц калауда жене сылакта байланыстырушы зат
ретшде колданылады. Бул коспа квм1ркышкыл газымен эрекеттесудан
салдарьшан жене катты карбонат СаС0 3 тузшетшдактен ауада 6ipTiH-
деп катады.
Кальций косылыстарыныц сумей химиялык байланысып, кристал-
гидраттар тузу кабшетш курылыста ж ш пайдаланады. Мысалы,
табиги euncmi CaS04- 2Н20 вцдегенде кристалдык судыц 6 ipa3 белггш
жогалтады:
CaS0 4-2H20 = CaSO4 0,5H2O + 1,5 Н20
гипс алебастр

Алебастр унтагын сумей араластырганда Kepi реакция журеда, ол


CaS0 4-2H20 тузьпетшдактен катады. Гипстщ бул касиета курылыста
гана емес, сонымен катар жапсырма вшекейлер, статуэтка жасауда
жэне медицинада колданылады.
Барлыгыца белгип цемент те кальций силикатынан жэне алюми-
натынан турады. Бул туздарды куммен жэне сумей араластырганда
катады. вйткеш тузшген кристалдар азара 6 ipirin берш материал
тузеда.
166
Магний oK cudi MgO (магнезия) — жещл, ак туей, борпылдак унтак,
суды оцай ейцреда. Оныц спорттык гимнастикада колданылуы осы
касиетше непзделген. Спортшыныц алаканьша жагылган унтак оны
гимнастикалык снарядтан ушып кетуден сактайды.
MgO жене Mg(OH ) 2 — Kynii орташа негаздне сипаттагы типтйс
косылыстар.
Табиги магний карбонаттары — магнезит жене доломит отка
тез1мда жене курылыс материалдарын дайындау ушш колданылады.
Магний сульфаты (ащы немесе агылшын тузы) M gS 0 4-7H20
медицинада, кагаз ещцр1сшде жене жанбайтын материалдар алу уннн
пайдаланылады.
Табиги магний силикаты— асбест — бул табиги талшыкты мине-
ралды заттьщ сирек мысалы. Ол жылуды окшаулау уннн, жанбайтын
маталар алу уннн колданылады (6.4-сурет).

6.4-сурет. Асбест жене одан жасалган буйымдар

* Асбесл бурыннан 6ime ("асбест" атауы "асбестос" — ешпейлн, сенбейлн


деген ежелп грек сезиен алынган) дайындауда колданган. Асбестен жасалган
бттеыц кызмет ету мерз1м1 узак болган. Талшыкты материал болгандыктан, оныц
кеуекл арналары бойымен май капиллярлык кушлц есебЫен жану аймагына
кетертед1, ал асбестт1ц e3i жанбайды жене куймейдк Мактадан, ки1зден жене
баска органикалык материалдардан жасалган б1лтеден epenmeniri асбест
жанбайды: оныц курамы ЗМдО ■2НгО ■2Si02формуласымен ернектепедг Асбес-
Ti талшыктыпыгына жене жанбайтындыгына байланысты техникада, ecipece жылу
техникасында колданады. Асбест костюм киген ерт сенд1руцд оттан еркн ете
алады. Мундай асбест костюмдерд1 металдарды балкытатын металлургияда ж у-
мысшылар, орман ерттерм сенд1румен айналысатын десантниктер пайдаланады.
Барлык табиги материалдар imiHfle тек кана асбестке тен касиеттер: жумсак,
ж е ц т, жанбайды жене жылуетюзпшт1г1 темен.
167
Табигаттагы кальций жене магний косылыстары. Кальций жене
магний туздарымен табигаттагы кептеген манызды процестер
байланысты. Бул процестердац модел1 — жогарыда карастырылган
кальций карбонатыныц гидрокарбонатка жене KepiciHHie айналу
реакциясы.
Жацбыр жене баска табиги сулар ауадагы ком1ркышкыл газын
ерМп, кем 1р кышкылын тузеда:
н20 +С02= Н2С03
Кышкылдыц е р М н д М топыракка ciHin, жолындагы ектас,
магнезит, доломит шегщщлерш epiTin, карбонаттарга жене гидро-
карбонаттарга айналдырады. Гидрокарбонаттар шайылып, нети-
жесшде тау жыныстарыныц кабатында ipi бос орын (карст ущлрлер)
тузьледа. Кальций жене магний гидрокарбонаттарыныц ертндалер1
баяу ыдырайды, ал кыздырганда бул процесс кушейедк
Са(НС0 3) 2 = СаС0 3 + Н20 + С 02Т
Тузшген карбонаттардан yHrip йншде туздардьщ ipi кристалдары
ерекше эдем! больш калыптасады. Багана, ине, сущт туршде тебеден
сталактиттер, ал еденнен сталагмиттер ecin шыгады (6.5-сурет).

6.5-сурет. Сталактиттер жене 6.6-сурет. Улутастын улкейплген


сталагмиттер фотосуреп (Мацгыстау)

168
Табиги сулардыц курамындагы кальций жене магний гидро-
карбонаттары су коймасына туседь Сонда олар ыдырайды немесе
кептеген Tipi организмдердщ канкасын, бакалнп>1Рын, сауытын куруга
катысуы мумкш. Осындай организмдер таршйпгш жойганнан кешн
калдьщтары су коймаларыныц тубгнде жиналады. Олардын кацка-
ларынан (суйектерО жуздеген жылдардан кешн улутас, бор жене баска
минералдардыц merumuiepi тузьледа (6 .6 -сурет).
Табигатта минералдардыц ауысуы осылай журеда де, жер кыр-
тысында бос сацылаулар, я р н и опырылган жер жене жаца шегшдшер
тузшеда.
Карбонаттардыц гидрокарбонаттарга жене керклнше айналу про-
necTepi атмосферада квм1рк.ышкыл газыныц курамьш туракты (ауада
0,3% С02) устал туруда мацызды рел аткарады. Егер атмосферада С 02-
нщ курамы жогарыласа, мухиттык карбонаттар оны байланыстырып,
еритш туздарга айналады. Егер ком1ркышкыл газы азайса, онда
мухитта гидрокарбонаттардьщ С02- т белш, ыдырауы басталады да
ергмейтш карбонаттар тунбага туседа (6.7-сурет).

6.7-сурет. Кальций косылыстарыныц табигаттагы айналымы

169
* ©зен, кел, тец!3 жене мухит суларында ерген кальций туздары топырак-
тыц, ес1мд|кт1н,, жануар атзасынын, к,урамына юредь Кен, таралтан жене ж ер
белне жак,ын жатк,ан кальций минералдарын (жер бетУн, 40 миллион квадрат
метрге жуыты осы минералдармен жабылган) курылыс материалдары релнде
пайдалантан. Kasipri кезде де курылыста колданылып журген "ек epiiiHflici" —
кальций гидроксидУц Са(ОН)2 куммен коспасын египетйктер байланыстырушы
материал рейнде будан 4000 жыл бурын пайдалана бастатан. Кальций
к,осылыстары — K,a3ipri ецфрклц курылыс материалдарынын, химиялык Heri3i. Опар
вклц, цементтЦ, бетонный, к,урамына юредь Адам езУн, e p 6 ip куУн кальций
косылыстарын к,олданудан бастайды. Tic унтаты немесе Tic пастасыныц непздер!
кальций карбонаты СаСОэ болып табылады. Б1здщ тюм1здщ жене баска
суйектердщ Heri3iH кальций туздары курайды . Ж умыртканын, забыты,
жануарлардыц сауыты, бакалшаты С аС 03-тен турады.

Кальций жене магний оксидтер1 мен гидроксидтерше непздис


касиеттер тан. Бул элементтердщ взара айналымы табигатта
кальций мен магнийдщ айналымын тудырады жане квптеген
геологиялык процестерд! жузеге асырады. Осы езара айна-
лымныц аркасында кальций жане магний косылыстары адам
ем 1 ршде мацызды рал аткарады.

Сурактар, жаттыгулар жене есептер

• 1. Кальций жене магний оксидтершш химиялык касиеттерш сипаттацдар.


Олардын касиеттерш делелдейтш реакция тецдеулерш жазьщдар.
А 2. Магний жене кальций гидроксидтерш щ касиеттерш салыстырыцдар.
Оларда кандай уксастыктар мен айырмашылыктар бар?
А 3. в к суын ашык немесе жабьщ ыдыста сактау керек пе? Жауаптарыцды реак­
ция тендеулер1мен делелдецдер.
А 4. Магний гидроксида ер1тшдас1 аркылы кем1ркышкыл газын етшзгенде журетш
химиялык реакция тецдеулерш жазьщдар.
А 5. Курылыста колданылатын кальций жене магний косылыстарынын атаула-
рын жене формулаларьш келтарщдер. Журетш реакциялардыц тецдеулерш
жазындар.
А 6. Кальций жене магнийдщ табигаттагы айналымыныц сызбанускасын бей-
нелендер.
А 7. Мынадай айналымдардыц химиялык реакция тецдеулерш жазындар:
Са(ОН)2-> СаС03-> Са(НС03)2-> СаС03 -> СаО -» СаС12
Й 8.j Егер етмнщ шыгымы теорияльщ мумкшдактщ 85%-гн курайтын болса, кура-
мында 20% коспасы бар 200 кг ектастан канша сендаршмеген ек алуга болады?

§ 6.8. СУДЬЩ КЕРМЕКТШ

Табигатта таза су кездеспейдк оньщ курамында кандай да бегде


зат болады. Табиги су топыракпен жанасканда одан гидрокарбонаттар
мен баска туздарды шаяды. Мундай суды кермек сулеи атайды. Кермек
суда ет, квквшс жене жармалар нашар тседа, сабьш нашар кебжтенедд
ер1мейтш туздар шегшда туршде жиналады. Кермек су швйнекте
жене жылу кондыргыларыныц жуйесшде, бу казандыктарында как
тузеда, нетижесшде олар ете катты кызып, копарылуы мумкш.
170
Судыц кермектт Са2+ жене Mg2+ иондарыныц болуымен тусш-
даршеда. Табиги суларда олардыц мелшер1 негурлым кеп болса, кермек-
тж согурлым жогары болады. EpireH туздар суда диссоциацияланады:
CaS0 4 Са2* + S O f
Mg(HC0 3) 2 Mg2+ + 2НСО-
Сабын (органикалык кышкылдардыц натрий туздары NaR) кермек
сура тускенде Са+2 жене Mg +2 иондары органикалык аниондармен
косылып, ер1мейтш косылыс тузеда. Сондьжтан сабын кальций жене
магний иондарын толык аластаранга дейш кебжтенбейда:

сабын: NaR = Na+ + R “


Са2+ + 2R~ = CaR2i
Судыц жалпы кермектт уацытша жене тррацты кермектт деп
белжеда.
Суда Са(НС0 3) 2 жене M g(H C0 3) 2 гидрокарбонаттары болганда
уацытша кермектт болады. Сондьщтан кейде оны карбонаттыц
кермектт деп атайды. Уацытша кермектжп суды кайнату аркылы
(ер1мейтш карбонаттар СаС0 3 жене MgCOg как туршде тунады) жоюга
болады:

Са(НС0 3) 2 = СаС034 + С 02Т + Н20

BipaK судыц кеп мелшерш техникада кайнату кымбатка туседа.


Уакытша кермектжта кайнатудан баска, ек сутш немесе соданы косу
аркылы жоюга болады:

Са(НС0 3) 2 + Са(ОН) 2 = 2СаС034 + 2Н 20


Mg(HC0 3) 2 + Na 2C 0 3 = M gC034 + 2NaHC0 3

Судыц тррацты кермектт кальций мен магнийдщ баска еритш


туздарынын (сульфаттар, хлоридтер, дигидрофосфаттар, ортофос-
фаттар, нитраттар) катысында пайда болады. Туракты кермектж суды
кайнату аркылы жойылмайды, 6ipaK ек суын немесе соданы косканда
барльщ Са2+ жене Mg2+ катиондары (уакытша жене туракты кер­
мектж) СаС0 3 жене MgC0 3 туршде тунбага туседа:

CaS0 4 + Na2C 0 3 = СаС034 + Na2S 0 4

Жалпы, кермектж п жоюдыц ец жаксы peareHTi натрий орто­


фосфаты Na3P 0 4:

ЗСа(НС0 3) 2 + 2Na 3P 0 4 = Ca3(P 04)2i + 6NaHC0 3

3M gS0 4 + 2Na 3P 0 4 = Mg 3(P 0 4)2l + 3Na 2S 0 4

171
Кальций жене магний ортофосфаттары суда ете нашар еридц
сондыктан олармен суды жумсарту нетижел 1 болады. Онеркасште
ионалмасу сузпсшщ кемепмен кальций жене магний иондарын натрий
жене калий иондарына алмастырып, жумсак су алады. Ауыз су ушш
турмыстык сузгшерде де судыц белгип мелшергн жумсартуга болады.
Сузьлген сулар какты аз тузедд.
Айдау (дистилдеу) всОсЬмен. суды туздан толыгымен тазалауга
болады.
С уды ц к е р м е к т т к а л ьц и й ж ене м агн и й и о н д а р ы н ы ц
цатысуымен болады. Ол уакытш а жене турацты кермектж деп
бвлшедь Кермек суды кайнату аркылы, сода, ек сутш , ортофос-
фаттар цосу аркылы жене тагы баска ед1стерд1 пайдаланып
жумсартады.

Сурактар, жаттыгулар жене есептер

• 1 . Неге исацбыр суы жумсак, ал езен суы кермек?


• 2. Уакытша жене туракты кер м ек тт бар табиги судын курамы кандай?
▲ 3. Кандай жолмен кальций жене магний туздары езен суларына тусед1?
Журетш реакция тендеулерш жазыцдар.
А 4. Уй жагдайында судын кермектггш калай жоюга болады?
А 5. Егер судыц к е р м е к тт кальций селитрасыныц Ca(N03)2 катысында болса,
онда оны калай жоюга болады? Сейкес реакция тендеулерш жазыцдар.
А 6. Электрстансысыныц бу казандыктарында кермек суды колданганда кыз-
дыру ушш кеп отын кажет. Осы факташ туйндцрщдер.
А 7. Шейнектей карбонаттык какты калай жоюга болады? Химиялык реакция
тендеулерш жазыцдар.
Кермек суда 80 мг/л кальций гидрокарбонаты жене 20 мг/л магний гидро­
карбонаты бар. Осындай судын 1 л-ш жумсарту ушш канша сода кажет?

172
7-тарау. d-ЭЛЕМЕНТТЕРДЩ Ж АЛПЫ СИПАТТАМАСЫ

Косымша тошна элементтершщ Heri3ii топша элементтершен басты


ерекшелжтер1 мен айырмашыльщтары бурын карастырылган (5.2-
параграф).
d-элементтердщ химиялык сипаты сырткы электрон кабатында
2s электрон (кейде Is электрон) болатын атомдардыц электрондык
курылысымен аньщталады. Кезектт электрондар сырткы электрондык
кабаттан санаганда iniKepi e m m i кабатка ту сш , d-децгейш еш
толтырады. Бул элементтер атомдарыньщ сырткы электрондары
ядромен влшз байланыскан, оган иондану энергиясы шамасыньщ
теменднт айгак (7.1-кесте).
7.1-кесте
Косымша топша элементтершщ иондану энергиясыньщ мендер1

3 -период элем енттер! Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn

А т о м радиусы , нм 0 ,1 6 4 0 ,1 4 6 0 ,1 3 4 0 ,1 3 0 0 ,1 3 0 0 ,1 2 6 0 ,1 2 5 0,1 2 4 0 ,1 2 8 0,127

Иондану энергиясы , эв 6 ,5 4 6,8 2 6 ,7 4 6,7 6 7,4 3 7,81 7,86 7,63 7,72 9 ,3 9

Сондыктан d -элементтер химиялык реакцияларда металдар


сиякты он тотыгу дережесш керсетеда.
Периодтарда d-элементтер типтнс металдар мен типтж бейметалдар
арасында орналаскандыктан, оларды ауыспалы элементтер деп атайды.
Ауыспалы элементтердщ периодтарында реттш H O M ip i ескенде
сырткы электрондык кабаттыц курылысы езгермейд1 (сыртынан
санаганда d-денгешмен электрондар саны гана езгередО. Нвтижесшде
бул элементтердац касиеттер1 н еп зп топша элементтерше Караганда
аз езгереда.
Топтарда косымша топша элементтершщ металдык касиеттер1
реттш HOMipi ескенде кемидд де, V жене VI период металдарыныц
касиеттершде б1ршама уксастыктар байкалады.
Ауыспалы элементтердщ атомдары химиялык байланыс тузу уппн
сырткы децгейдеп электрондарды гана емес, сонымен 6 ipre d-элек-
трондар мен сырттан санаганда екшш 1 денгейдщ бос орбитальдарын
пайдаланады. Сондыктан оларга ауыспалы тотыгу дережелер1 жене
ертурл1 оксидтер, гидроксидтер жене баска косылыстар тузу тен. Бул
кезде косылыстарда d-aneMeHTTepi жогары тотыгу дережесш керсете/н,
173
тура осындай тотыгу дережесш керсететш н еп зп топшалардагы
бейметалдардьщ косылыстарына ете уксас болады.
Бул тарауда едеу1р мадызды d-элементтер: мыс, мырьпп, хром жене
тембр карастырылады.
d -э л е м е н т т е р — п е р и о д т а г ы а у ы с п а л ы э л е м е н т т е р . О л а р д а
с ы р т т а н с а н а г а н д а е к ш н п э н е р г е т и к а л ы к д е ц г е й д а ц d -д е ц г е й -
o ie c i э л е к т р о н д а р г а т о л т ы р ы л а д ы . О л а р д ы ц б а р л ы г ы н а м е -
т а л д ы к к а си ет те н . К о с ы л ы с т а р ы н д а ертурл1 т о т ы г у д е р е ж е -
л е р ш керсетеда.

Сурактар, жаттыгулар жене есептер


• 1. d-элементтердщ кандай ерекшелгктер1 бар?
▲ 2. Мына элементтердщ 22Ti, 25Mn, 47Ag, 42Мо электрондык жене графика лык
формулаларын курьщдар. косылыстарында бул элементтер кандай тотыгу
дережелерш керсетеда? Неге?
▲ 3. Мырышка Караганда кальцийдщ металдык касиета неге кушта екенш тусш-
flipinaep.
■ 4. Х ром оксидтершщ б1ршде 23,5% оттек бар. Осы оксидтщ формуласын
аныктандар.

§ 7.1. МЫС

П ериодты к ж у й ед еп орны ж ене атом кур ы л ы сы . Мыс — 1Б топ


э л е м е н т !. О н ы н э л е к т р о н д ы к ф о р м у л а с ы м ы н а д а й :

29Cu l s 22s22p63s 23p63d 104s 1

Графиктш формуласы:

IV Ш
ш \Ш I tiltm l Т4 п п 1L И,
П Ш п\п\п
I ш

s р d
Мыс атомында оныншы d-электрон TepTiHHii s-денгейшеден
“кулап” Tycyi нетижесшде уншшн d-денгейшеге етеда, сондыктан бул
электрон козгалгыш. Мыс атомдары косылыстарда +1 (мысалы, Си20 )
жене +2 (мысалы, СиО) тотыгу дережелерш керсетеда. Тотыгу дережеда
Си +3 болатын тураксыз косылыстардын 6 ipa3 bi белгии (мысалы,
Си2° 3).
Т а б и г а т т а т а р а л у ы . Ж ер кыртысында мыстьщ мелшер1 0 , 0 1 %
массаны курайды. Ол саф кушнде жене кебшесе косылыстар туршде
174

ш
кездеседа. Мыс кендершщ — табиги
минералдары курамында мыстыц
мелшер1 едеу 1р болгандыктан, одан
металлы белш алу экономикалык
жагынан тшмда. Ka3ipii уакытта 170-
тен астам мыс курамды минералдар
белгин, олардьщ йншде 10—15-шщ
сана практикалык мацызы бар.
* Мацызды минералдарга: халькопирит
CuFeS2 (30% м ы с), халькозин "м ы с
жылтыры" Cu2S (79,8% мыс), ковелин CuS
(64,4% мы с), малахит C u C 0 3 C u (0 H )2
(57,4% мыс), азурит 2 C u C 0 3- С и(О Н )2
(55,5% мыс), куприт Си20 (81,8% мыс)
жатады. K a3ipri енеркеаптж кен орын-
дарындагы кендер тек 6ip гана мыс мине-
ралынан турмаиды. Олардыц курамында,
7.1-сурет. Мыс минералдары
едетте, тем1р жене туей металдардыц ко-
сылыстары болады.
Тас тасырында адамнын, 61р!нш1 таныскан металы (шамамен 6 мыц жыл бурын
Ежелп Шытыста, шамамен 4 мыц жыл бурын Еуропада) мыс болса керек. Ол
табигатта саф куйнде кездесед1. ©те ipi саф куйнде табылган мыс 420 т болды.
Саф мыс баска металдарга Караганда efleyip кеп таралган. Сондыктан адам
курал жасау уилн алгаш рет саф мысты пайдаланган. Бул мыс гасырыныц
басталуы болды.
Мысты металлургиялык балкытумен адамныц ете ертеден таныс екен1 туралы
деректер бар. Мысалы, б.з.д. IV мыцжылдыкта Египетте Синай тубепнде мыс
кендер1н ецдеген. Ертеде мыс кендер1 Кипр аралында 6enrini болган. "Купрум"
сез1 мыстыц латынша атауы, ежелп римд1ктерд1ц мыс кен орындары болган
Кипр аралыныц атауынан шыккан деген жорамал бар.

Ктт1М1я туей металдар кенше, оныц шпнде мыска бай. Мыс кеш ко-
рыньщ улкен б е л т Жезказган мацында, сондай-ак Павлодар, Жамбыл,
Шыгыс Казакстан, Актебе облыстарында, Кенда Алтайда бар. Мыс
Балкаш жене Жезказган тау-металлургия комбинатында ендаршеда.
Алынуы. Мысты алу процей eaeyip курдел1. Сульфидтш мыс
кендершен пирометаллургиялык,, ал оттек и курамды кендер 1 нен
гидрожталлургиялыц жолмен вщцршедд.
* Мыс жылтырынан оны енд1ру процес1н кыскаша былай жазуга болады:

+1 - 2 0 t +1 -2 +4 -2
2Cu2S + 302= 2Cu20+2S02
Содан кей1н мыс (I) оксид1 калган мыс жылтырымен реакцияга Tycin, мыс
алынады:
+1 +1 - i t 0 +4
2Cu20 + Cu2S = 6Cu + S02
175
Курамында мыс оксид* СиО тур1нде мыс болатын кендерд1 цолданганда, оны
суйылтылган куюрт к,ышк,ылымен ен,деид1 де, мысты мыс сульфаты тур1ндеп
ертн д ге айналдырады:

CuO + FLSO,
2 4
= CuSO.4 + н2,о

Алынган ертндщен мысты электролизбен немесе тем1р кемепмен ыгыстырып


шыгарады:

CuSO.4 + Fe = Си + FeSO.4
Гидрометаллургиялык, едгснц артык,шылыгы кенд1 бенне 6enin шыгармай-ак,
металды апуга болады. K,a3ipri уацытта бул адклц болашагы зор.
Алынган мыста коспа заттар кеп болады. Мысты электролиздк тазарту
(рафинирование) арцылы тазалайды. Электролиздк жолмен алынган мыстын,
тазалыгы 96—99%-ке жетедк

Физикальщ к а с и е т т е р ь Мыс — ашык кызгылт туей жылтыр


металл, жещл созылады. Балку температурасы 1083°С. Тыгыздыгы
8,9 г/см 3. Электр тогын (кумк;тен кешн) жаксы етгазедд..
Х и м и я л ы к к а с и е т т е р ь Кургак ауада жене кедамп температурада
мыс езгермейдь Ойткеш косылыстьщ корганыш кабыкшасымен
капталады, оныц курамы ауадагы коспа заттарга теуелдь Жогары
температурада мыс жай жене курдел! заттармен де реакцияга туседь
Жай заттармен врекеттесун Мыс — галогендермен (кед1мп
температурада йодпен, калгандарымен кыздырганда) оцай ерекеттеседд:
О О t +2-1
Си + С12 = СиС12
О О t +2-2
2Си + 0 2 = 2СиО
О 0 , +2 -2
Cu + S = CuS

Мыс сутекпен жене азотпен кыздырганда да ерекеттеспейдь


Кернеу катарында мыс сутектен
К ур дел ) заттар м ен вр екеттесун
кешн орналаскан, сондыктан ол кышкылдар тотыктыргыш болса гана
олармен ерекеттеседд:

Си + 2H 2S 0 4 = CuS0 4 + S 0 2t + 2Н 20
(конц.)

Си + 4H N 0 3 = Cu(N 0 3) 2 + 2N 02t + 2Н20


(конц.)

Си + 8 HNO 3 = 3C u(N 0 3) 2 + 2 NOT + 4Н 20


(суйылт.)

176
Сумей жэне кедами кышкылдыц ертндалер!мен жеке мыс ерекет-
теспейда, 6ipaK оттек катысында баяу реакция журе бастайды:
2Cu + 4НС1 + 0 2 = 2СиС12 + 2Н20
Ол туздардьщ ертндасгнен белсендалйл томен металдарды ыгыс-
тырады. Моселен, егер мыс такташасын кумда нитратынын ершндасше
салса, онда 6ipa3 уакыттан кешн ол жылтыраган кумда кабатымен
капталады:
Си + 2A gN 0 3 = Cu(N 0 3) 2 + 2Ag
М ы с к о сы л ы ст а р ы . М ыстьщ тоты гу дереж ес! + 2 болатын
косылыстары едоу 1р кеп таралган, тотыру дореж ет + 1 косылыстары
сирек кездеседа.
Мыс оттекпен ею оксид тузеда. Ауада кыздырганда мыс жещл
тотырып, алдымен цызыл оксидке Си20 , содан кешн цара оксидке СиО
айналады.
М ыс (II) гидроксидт сойкес туздарыныц ертндасше сшймен веер
етш алады:

CuS0 4 + 2NaOH = Cu(OH) 2 + Na2S 0 4

Ол кейлдар туей тунба, аздап кыздырганда кара туей СиО белш


айырылады:

Си(ОН) 2 = СиО + Н20

Мыс (+2) оксида мен гидроксид! нейздак сипатта болады. Олар


кышкылдарда жещл ерида:

Cu(OH) 2 + H 2S 0 4 = CuS0 4 + 2Н20


CuO + 2H N 0 3 = Cu(N 0 3) 2 + H20

Мыстыц еритш туздары езшщ курамында ею зарядты катион-


кышкыл бар косылыстар ретшде гидролизге ушырайды, нвтижесшде
кышкыл орта тузшеда ( 1 . 1 2 параграфты каранщар):

СиС12 + НОН CuOHCl + НС1


Мыс косылыстарыныц 6 ipi мыс сульфаты CuS04. Сусыз мыс
сульфаты — ак туей унтак, ол суды куш й cinipin, кек туей кристал-
гидратка айналады. Суды ер!т1нд1лерде ол бес молекула сумей
кристалданады да, мелдар кек туей кристалл — мыс купоросын, ягни
тотияйын CuS04- 5Н20 тузеда. Ол мыстыц баска косылыстарын алу
уш ш бастапкы еш м болып табылады, сондай-ак оны гальвано-
пластикада, ауыл шаруашылыгында зиянкестермен куресте жене
антисептш ретшде колданады. Мыстыц баска туздарына Караганда
багалы тас ретшде колданылатын малахиттщ Си2(0Н ) 2С 0 3 мацызы
зор. Мыс туздарынан кеп мелшерде кек, коцыр, кулгш жене кара
туей минералды бояулар ендареда.

177
М ы с ж е н е о н ы ц к о с ы л ы с т а р ы н а н ь щ т а у . Мыс жене оньщ упщыш
косылыстары жанаргы жалынын кек жасыл туске бояйды.
Мыс туздарына с1лт1ш косканда мыс гидроксидш щ квплд1р
тунбасы тузьпеда:

Cu2+ + 2 0Н “ = Си(ОН)24

* М ыстьщ био л о ги ял ы к p e n i. ©амд1к жене жануарлар организм1нде


мыстыц мелшер1 шиюзатка есептегенде 10'5%-тен 10‘3%-ке дейн аралыкда болады.
Мыска кейб1р омырткасыздар — былк,ылдак,денел1лер мен буынаяктылар (тец1з
шаяндары, кальмарлар, сепзаяктылар) бай болады. XIX гасырдыц ез1нде
улулардыц кегтд!р к,анын зерттегенде галымдар мынадай корытындыга келд1:
Kerinflip туе к,анда мыстын, болуын керсетед1. Ол адамныц к,анында шамамен
0,001 м г/л мелшерде болады. Жануар мен адам организмпнде мыс бауырда
концентрленедс Ол кан тузу процессе катысады, тотыгу процес1н кушейтет1н
кептеген ферменттердн курамына Kipefli, KeMipcy алмасуын, гемоглобин жене
майлар синтез1н, витаминдердщ туз1лу1н камтамасыз етед1.
Мыс еамдмтерге де кажет. Ол фотосинтез процессе катысатын мацызды
микроэлементтерд1ц 6ipi жене еамд1ктерд1ц азотты cinipyiHe эсер етед1.
Адам организм1нде мыс жет1спесе, каназдык, (анемия) ауруы лайда болады,
ал ес1мд1ктерде мыс жет1спесе, олардын, дамуы жене жемю 6epyi нашарлайды.
BipaK, онын, артык, мелшер1 де зиянды. Адам уш1н мыстыц барлык, туздары улы.
Мыс косылыстарын ес1мд1ктерд1ц зиянкестер1не жене сацыраукулактарга карсы
куресте ко лданады.

7 .2 -с у р е т. Ертедеп коладан 7 .3 -с у р е т. Мирон, дииш ™ ,,


жасалган буйымдар (б.з.д. V г., Грекия)

178


Мыстыц жене оныц куймаларыньщ колданылуы. Ka3ipii уакытта
мысты неизп тутынушылар: электротехникальщ, металл ецдеу, ма­
шина жасау, химиялык жене шыны енеркесштерь Мыста электр ке-
дерпснйн шамасы ете аз. Мыс к уместен кейнот. электротгазгйн эле­
мент, сондыктан мыстан электр тогын етгазетш кондыргылардыц
мумган болатын белшектерш дайьшдайдь1. Мыс куймаларыныц электр
кедергка улкен, 6ipaK мыска Караганда баска сапалары жогары.
Мыс гальваностегияда электролиз кемепмен металдык каптаулар
алуда кец колданылады. Мысты кебшесе жем1ршуге туракты сендж
никельдеу мен хромдауда колданады. Бул кезде 6 ip кабаттыга Караганда
экономикалык жене техникалык жагынан т ш в д era кабатты (м ы с -
никель) немесе уш кабатты (мыс — никель — хром) каптаулар жаса-
лынады. Мыс гальванотехниканыц баска саласында да — галъвано-
пластикада шннннщ бетше металлы электролизднс тундыру жолымен
ертурл 1 заттардыд металдык кенирмесгн алу ушш колданылады. Ол
керкемдеу жумыстарында кен таралган. X IX гасырдыц ортасында осы
жолмен мусгндер жене соборлар мен сарайлардыц архитектуралык
есемдак буйымдары дайындалды. Гальванопластиканы, сонымен 6 ipre
полиграфияда мыс калыбын (клише) жене аспап жасауда радио-
техникада колданады.
М ы с — б е л с е н д ш т тем ен м етал л . А д а м д а р га ертеден бел -
r ia i . М ы с к е п т е г е н т а б и г и м и н е р а л д а р т у з е д ь Т а з а ж е н е е р т у р -
л1 к у й м а л а р т у р ш д е к о л д а н ы л а д ы . С и — м и к р о э л е м е н т , T ip i
ор ган и зм дер деп п р н п л ш унпн м ац ы зды п роцестерге к а т ы ­
сады .

Сурактар, жаттыгулар жене есептер


• 1. Жай зат — мыстын сипаттамасын курыцдар.
▲ 2. Елгмиздеп мыс ещйрка туралы айтындар.
▲ 3. Tipi организмдердеп мыстын peni кандай?
• 4. Мыс косылыстары мен олардын колданылуы туралы айтындар.
▲ 5. Мынадай айналымдарды жузеге асыратын реакция тендеулерш жазындар:
а) СиО —> Си —>СиС12 -» Си(ОН)2—» CuS04
е) СиС12-» Си -» СиО —> Cu(N0 3)2—> Си(ОН)2
■ 6. Массасы 10 г тем1р такташаны мыс купоросынын ертндасше салды. Оны
ертндаден алып, к е т г р т елшегенде, онын массасы 1 г-га артады.
Такташага мыстын канша массасы конган?
■ 7. Массасы 40 г мыс пен мыс (II) оксидшщ коспасын сутекпен тотыксыздандыр-
ганда 6 г су тузглген. Коспадагы op6ip компоненттщ массалык улесш (%)
аныктандар.

179
'

§ 7.2. МЫРЫШ

Периодтык ж уйедеп орны жене атом курылысы. Мырыш — ПБ


топтыц элемент!. Оньщ электрондык формуласы мынадай:

30Zn l s 22s22p6 3s23pe3dl04s2


Графиктш формуласы:
IV ш
Ш ж жшЖ ж ж ж ж п
П Ш Tiltilti
I ж

s р d
Мырыш атомында сырттан санаганда екшпп d-децгейше толы-
гымен аякталган жене энергиялык туракты, сондыктан мырыш
химиялык реакцияларда тек кана совды децгейдеп ею s-электронды
берш, + 2 тотыгу дережесш керсетедь
Табигатта таралуы. Жер кыртысындагы курамы бойынша мырыш
баска элементтер арасынан 23-орынды алады (0,001%).
Эдетте, мырыш кендер1 — полиметалдьщ. Оларда, сонымен 6 ipre
мыс, коргасын, кадмий жене баска металдардьщ минералдары болады.
Мырыштыц мацызды минералы — мырыш алдамшысы ZnS кептеген
сульфидин кендердщ курамына шредь Сондай-ак цинкит ZnO, мырыш
шпаты (галмей) ZnC0 3 жене т.б. туршде кездеседа.
Казакстан полиметалдык кендердщ корымен танымал. Поли­
металдьщ кендердщ непзп кен орындары Караганды облысьшда, Кенда
Алтайда жене Оцтустш Казакстанда орналаскан. Риддер, ©скемен
жене Балкаш металлургия зауыттары мырьнн шыгарады.
Алынуы. Кендерден металдык мырышты алу ушш пирометал-
лургиялык жене гидрометаллургиялык процестерда колданады.
* Пирометаллургиялык жолмен кенд1 ертеу процеонде алынган мырыш ок­
сид! кем1ртекпен тотыцсыздандырылады:
-2 0 -2 +4 -2
2 ZnS + 3 0 2 = 2 Z n 0 + 2 S 0 2t
+2 0 0 +2
ZnO + С = Zn + СОТ
Процвели температурасы 1000°С-тан темен емес, мырыш бу Tepi3fli куйнде
алынады. Тотыксыздану процеа герметикалык, отк,а тез1мд! ретортада жургн
3inefli. Тузтген мырыш буы конденсаторда тунып, одан периодты турде суйык
мырыш шыгарылады.
Гидрометаллургиялык; eflicri колданганда ертеуден кейн алынган ертенд! куюрт
к,ышцылымен енделедс
ZnO + H2S04 = ZnS04 + н2о

180

■I
ЕртндУ коспа заттардан (тем1р, мыс, кадмий) тазалап, мырышты электро-
лизбен белед1, кук|рт к,ышк,ылы регенерацияланады:

ЭЛ. ТОТЫ

2ZnS04 + 2Н20 ---------> 2Zn + 2H2S04+ 0 2Т

Физикалык касиеттерп Мырыш — квкпнл ак туей куш й металдык,


жылтыры бар металл. Ылгалды ауада жылтыры оксидтш кабык-
шаньщ тузшу1мен байланысты б1ртшдеп жойылады. Мырыш — катты-
лыгы орташа металл. Оныц тырыздыры 7,13 г/см 3-ка тец. Таза металл
пластикалык жене ж ука фольгага дешн жайылады. Техникальщ
мырыш кед1мп температурада морт сынрыш , 6ipaK 100—150°С-та
пластикалык болады, оны жукалап таптауга немесе сымга дешн созуга
болады. 200°С-тан жогары температурада ол кайтадан морт сышыш
болады, ете томен температурадары сиякты унтакталады. Мырыш онай
балкиды (балку температурасы 419,4°С) жоне уш кыш металдар
катарына (кайнау температурасы 9 0 5 ,7°С) жатады. Оньщ жылу-
етш згш тш кумштщ жылуетк 1зг1шт 1гш 1 ц 60% -ш кураса, ал электр-
0 TKi3 rimTiri 4 есе кем.
Химиялык касиеттер 1 . Мырыш ауада туракты, ейткеш ол одан
opi тотырудан коргайтын жука оксидта кабатпен капталады. Жогары
температурада мырыш — жай заттармен: галогендермен, оттекпен
жене кугартпен арекеттеседк
О О t +2 - 1
Zn + Cl2 = ZnCl2
О 0 f +2-2
2 Zn + 0 2 = 2 ZnO
0 0 . +2 -2
Zn + S = ZnS
Мырыш азотпен жене сутекпен ерекеттеспейдд, мырыш нитрида
Zn3N 2 жене мырыш гидрида ZnH2 жанама жолмен алынады.
Курдел1 заттармен — кышкыл, сьлта ер1тшдалер1мен жене сумей
жардайга байланысты мырыш ертурл 1 ерекеттеседа. Кед1мг 1 темпера­
турада су мырышка есер етпейда. Кыздырганда мырыштын сумей
реакциясы мына тевдеу бойынша журеда:
0 +1 + +2 0
Zn + Н20 = ZnO + Н2Т
Электрохимияльщ кернеу катарында мырыш сутектщ сол жа-
рында тур, сондыктан кышкылдардан сутекй ыгыстырады. Мырыш-
тьщ осы касиетш Кипп аппаратында сутек алу ушш зертханалык прак-
тикада колданады:

Zn + 2НС1 = ZnCl2 + Н2Т

Мырышты азот жене концентрл1 кушрт кышкылдарында epiT-


кенде сутек белшбейдк азот немесе куш рт косылыстары туз!лед 1
( 8 -тарауды каравдар).

181
Мырыш ешдайлы касиет керсетедк Ол с й т м е н балкытканда
ерекеттесед 1 жене к у и т йлталердщ ертн дш ерш де, ecipece кыз-
дырганда ерида:

Zn + 2NaOH = N a 2Zn0 2 + H2T


(крист.) натрий цинкаты

Zn + 2NaOH + 2 Н 20 = Na2[Zn(OH)J + Н2Т


натрий тетрагидроксоцинкаты

М ырыш косы лы стары . Табигатта мырыш оксидЬ ZnO кызыл


мырыш кеш (цинкит) туршде кездеседа, туй марганецтщ косылыстары
болуына байланысты. Мырыштыц таза оксида кедамг1 температурада
тусйз. Суда мулдем ер1мейда. Мырыш оксида кышкылдарда, ситш щ
артык мелшершде жене аммоний гидроксиданде жещл ерида, я р н и
еюдайлы касиет керсетеда. Жогары температурада (1200°С) мырыш
оксида йлтШ кжер металдардыц оксидтер 1мен ерекеттесш, курамы
MeZn0 2 цинкаттар тузеда.
Мырыш оксщц ак бояулар (мырышты белила) алуда, медицинада
жене косметикада ертурл 1 майлар дайындауда, резенке мен линолеум
ушш толыктыррыштар ретшде колданылады.
Мырыш гидроксисН Zn(OH) 2 мырыш туздарыныц ертндасше сшта-
мен есер еткенде ак коймалжьщ тунба туршде тузшеда. Сактаганда
ол б1ртшдеп кристалдык турге ауысады. Екщайлы косылыс болран-
дыктан, мырыш гидроксида с ш ш щ артык мелшершде, кышкылда,
аммиактын судагы ертндасшде жещл еридк Мырыш гидроксиданщ
кышкылдарда epiriurriri бейтараптану реакциясына нег1зделген:

Zn(OH) 2 + 2НС1 = ZnCl2 + 2Н20


н ега

ал сштшщ артык мелшершде — еритш цинкаттар тузшеда:


Zn(OH) 2 + 2NaOH = Na2[Zn(OH)J ^
кьшщыл натрий тетрагидроксоцинкаты

Мырыштыц барлык туздары ерМндалерде к у н т кышкыл-катион


Zn2+ есебшен гидролизге ушырайды (1.12 параграфты карацдар):
Zn2+ + НОН 5=± ZnOH+ + Н +
Мьфьиа сульфаты ертндаден кристалгидрат ZnS04- 7Н20 туршде
белшед1 жене мырыш купоросы деп аталады. Оны мата токуда,
мырыштык каптаулар жасауда, медицинада жене мырыштыц баска
косылыстарын алу ушш колданады.
Мырыш сульфиМшц ZnS люминесценттт кабинета бар— электрон-
дардыц есершен суык жарык шыгарады. Мырыш сульфидшщ бул
касиета люминесценттш лампаларда, теледидар экрандарын жене
баска электрондык аспаптар жасауда колданылады.
182
М ырыш косы лы стары н аньщтау. Мырыш туздарына йлтпй
косканда мырыш гидроксидшщ коймалжыц тунбасы тузшеда

Zn2+ + 20Н = Zn(OH)2i


* М ыры ш ты ц биологиялы ц p e n i. Мырыштыц ертурл1 биологиялык, про-
цестерде мацызы зор, 6ipan; бул касией eni толык аныкталмаган. Адам
организмкде мырыштыц жейспеу1 nic жене дем сезуд1 толык езгертед1.
Мырыш Кызыл цан туй1ршктеркде болады жене организмнен органика лык,
заттардыц непзп тотыгу енмдерк шыгаруга эсер ететк ферменттердк курамына
юредс Кептеген организмдерде мырыштыц Menixiepi орташа алганда проценттк
мыцдаган улеск цурайды. Кептеген тец1з омыртцасыздары мырышты жинацтаушы.
0cipece устрицада мырыш кеп, оныц цурамында мырыштыц мелшер1 (цургак,
затта) 0,7%-ке жетедл Ж ер беткдеп еамдктерден мырышца сацырауцулацтар,
тулюжем мен майцулац бай. Топырацта мырыш жейспесе, е а м д к й ц ecyi
баяулайды, сондыцтан мырыш микроэпементтер1 бар арнайы тыцайтцыштардыц
Курамына юредл
Долданылуы. Маселен, кэ.щмп жагдайда мырышка ауадагы оттек
те, су да асер етпейда, сондыктан непзп масса тем 1р жэне болат буйым-
дардыц корганыш каптамаларына жумсалады. Мырыштык жем 1рь
луге карсы каптамалардыц артьщшылыгы, ол тутастай болуы кажет
емес (никельдак жэне хромдык каптамалардан ерекшелнл). Каптама-
нын булшген жерше ылгал тускенде гальвани жубы тузьпеда, мырыш
металдардыц электрохимиялык кернеу катарында тем 1 рдщ сол
жагында орналаскандыктан тем1р булшбещц де, мырыштык каптама
жем1ршуге ушырайды. Бетшде мырьпшъщ 6 ipa3 белит калганша, тем1р
булшбейдь
Мырыш кап малшерде гальвани элементтерш дайындауга жумса­
лады. Металдык мырышты гидрометаллургиялык процестерде кумш,
алтын, кадмий жане т.б. кептеген багалы металдарды ертндш ерш ен
белш алу ушш тотыксыздандыргыш ретшде колданады.
вндарьлетш мырыштьщ кап молшер 1 Ka3 ipri техникада кещнен
колданылатын оньщ куймаларын алуга жумсалады.

к Ж ез — мыс непзкдеп мырыштыц epTypni мелшердеп (30%-ке дейк)


куймасы. Бул куймалар ертеден белплл Ж ез копадан арзан, ж е ц т ецделед1,
судыц жене химиялыц реагенттердк эсерке турацты. Олардан радиатор кубырын,
патрон, шланг гильзаларын дайындайды. Алюминий цосылган ж е з д к сыртцы Typi
алтынга уцсас, олардан epTypni турмыстыц арматура, жулдызшалар, эмблемалар
жене т.б. дайындайды.
Мырыш едем1, кумгске уксас нейзильбер куймасыныц курамына (22%-ке
дейк) Kipefli, ол туздар жене органикалык кышкылдардыц е р т н д т е р ке туракты.
Нейзильберден керкем буйымдар, медициналык курал-жабдыктар ("нейзиль­
бер" — жаца кум к) жасайды. Мырыштык куймалар типографиялык куймалар
дайындау уш к полиграфиялык енеркескте кецкен колданылады.
Мырыштыц алюминиймен куймасы — цинкаль баяу кыздырганда (200°С-ка
дейк) жогары термоитпшйпмен ерекшеленед1. Бул куймадан курдел1 кон-

183
фигурациялы буйымдарды урлеп дайындайды. М ысалы, ш ейнектердщ
дайындалуын едву1р жен,тдетед1.

М ы р ы ш — ауада тур ак ты , орташ а белсещ ц м еталл. М ы р ы ш ­


т ы н e3i ж ен е о н ы ц к о с ы л ы с та р ы егадай л ы к к аси ет к ор сетед ь
М ы р ы ш т ы тем 1р ден ж а е а л г а н б у й ы м д а р г а к о р г а н ы ш к а п т а -
м алар ж асау у ш ш ж ене куйм алары н алу у ш ш колданады .

Сурацтар, жаттыгулар жене есептер


k
• 1. Мырыштын физика лык жене химиялык касиеттерш сипаттандар.
• 2. Tipi жене ел! табигатта мырыш кандай рел аткарады?
А 3. Ел1м1здег1 мырыш ennipici туралы хабарлама жасандар. Мырыш кайда
колданылады?
• 4. Мырыштын манызды косылыстары жене олардын колданылуы туралы
айтыцдар.
А 5. Мынадай айналымдарды жузеге асыратын реакция тендеулерш жазыцдар:

a) Zn —> ZnS04 —» Zn
X
ZnO -> Zn(N03)2 > Zn3(P04)2
e) Zn -» ZnCl2 -> Zn(OH)2< ^
^ K2[Zn(OH) J
■ 6. Массасы 30 г мыстын мырышпен куймасьш куюрт кынщылымен ендегенде
4,4 л (к.ж.) сутек белшген. Бул куймадагы мырыштьщ массалык улеган (%)
есептецдер.
■ 7. Курамында мырыш сульфид! жене жанбайтын коспалары бар 2 т кенд1
куйдару ушш 1200 м3оттек жумсалды. Кендеп ZnS курамын (%) аньщтацдар.

§ 7.3. ХРОМ

Х и м и я л ы к элем ен ттердщ пер и одты к ж у й есш д еп хр ом н ьщ орны


Хром У 1 Б топтыц басында орналаскан. Оныц
ж ене атом кур ы лы сы .
электрондык формуласы мынадай:
24Cr Is22s22jfi3s23jf3d 54s1
Графиктнс формуласы:
IV Ш
ттт iTXl тх тх тх т т т т т
п ТХ тх тх тх
I ТХ
S р d
Энергетикалык децгейлер мен децгейшелерддц (орбитальдардыц)
толты ры лу зацдылыктарына сейкес хром атомыныц TopTiHHii
энергетикалык децгешнде (s-децгейше) era электрон болу керек. BipaK
era s-электронный 6 ipeyi ymiHuii энергетикалык децгейдгц бос d-орби-

184
талына ауысады. Химиялык байланыс тузуге сырткы децгейдщ Is
электроны жене сырттан санаганда екшнн децгейдеп Sd-электроны
катысады.
Хром +1-ден + 6 - т детш л тотыгу дережелерш керсетеда. Хромныц
+2, +3, + 6 тотыгу дережел1 косылыстары едеу1р туракты.
Табигатта таралуы. Ж ер кыртысында хромнын жалпы мелшер1
0,03 % -Ti курайды. Хром ертурл1 минералдардыц курамына гаредь
Хромит немесе хромды тем1р тас FeCr 20 4 еде yip кец таралган, Елгм1з-
деп хромныц бай кен орны Актебе облысында орналаскан. Бул кен
орындарындагы хромиттнс кендер базасында А ктебе жене А к су
феррокуйма зауыттары жумыс штейда.
Табигатта сонымен 6 ipre хром (III) оксида Сг20 3 жене хромныц
кейб1р баска косылыстары кездеседь Хром гарышта, Кунде, жул-
дыздарда жене метеориттерде де бар екеш аныкталды.
* Алынуы. ©неркеапте хромды пирометалпургиялык, жене алюминтермиялык,
жолмен алады.
Хромды тем1ртасты кем1рмен ^атты кыздырганда хром мен тем1рдщ
тотык,сыздануы журедс /л Г |{

Бул реакция нетижесшде хромнын тем1рмен куймасы — феррохром


тузьледь
Таза хромды алу ушш хром (III) оксидан алюминиймен тотыксыз-
дандырады:
+3 0 t +3 о
Сг20 3 + 2А1 = А1,03 + 2Сг

Физикалык касиеттерк Хром — кум1стей ак, жылтыр металл.


Металдардьщ шнндеп ен каттысы, шыныга жендл сызат туареда. Хром
морт сынгыш, оныц тыгыздыгы 7,2 г/см 3, балку температурасы
1855°С. Электр жене жылуетшзгпнтил темен.

Химиялык касиеттерь Хромныц бета мелдар оксид кабьщшасымен


капталган. Ол ете жука (5-10 8 см), 6ipaK химиялык туракты, оны тшта
кышкылдыц e 3 i киындыкпен бузады. Осы кабыкшага байланысты
хром жем1ршуге туракты металдардьщ 6 ipi болып табылады. Тшта
ылгал ауада да езгермейдь
Жогары температурада хром оттекте жанып, оксид Сг20 3 тузеда:

4 С г + 3 0 2 = 2С г 20 3

Хром фтормен жене хлормен шабытты ерекеттеседа. Кдтты кызды-


рылган хромнан хлорды етшзгенде коцыр Кызыл туста хром (III)
хлорида алынады:

185
2Cr + 3C12 = 2CrCl3
Кыздырылган хром су буымен ерекеттеседк
2Сг + ЗН20 = Сг20 3 + ЗН2Т
Металдык хром кыздырганда к утртп ен , азотпен, фосформен,
кем1рмен, кремниймен жене бормен ерекеттеседа. Мысалы:
2Cr + N 2 = 2CrN
хром нитрида (III)

2Cr + 3S = Cr2S3
хром сульфида (III)

Суйылтылган туз жене кутарт кышкылдары хроммен 6 ipa3 уакыт-


тан кешн га на (кабыкша бузылганнан кешн) ерекеттесе бастайды:

2Cr + 3H 2S 0 4 = Cr2(S0 4) 3 + 3H2t

Cr + 2H+ = Cr2+ + H2t


Азот жене кондентрл! кугарт кышкылы хромды енжарландырады
(оксидп кабыкшаны берштендаред!.).
Х ром косылыстары. Хром +2-ден +б-га дешн тотьну дережелерш
керсетш, касиеттер1 ертурл1 косылыстар тузедк Хром косылыстары
уннн баска ауыспалы металдардыц косылыстары сиякты мынадай
зацдылыктар тен: тотыгу дережес 1 ескен сайын косылыстарыныц
непздйс жене тотыксыздандыргыштык касиеттер1 еларейда, ал кыш-
кылдык жене тотыктыргыштык касиеттер1 кушейедк

Тотыксыздандыррыштьщ касиета Сг Тотыктыргыштык касиет


Г" I 4
+2 +3 +6
Сг Сг Сг
4 4 4
СгО СГ20 3 С г0 3
неыздш оксид еюдайлы оксид КЫПЩЫЛДЫК оксид
1 4 4 4
Сг(ОН)2 Сг(ОН)3 Н2Сг04 Н2Сг2°7
негде еюдайлы гидроксид хром дихром
КЫШКЫЛЫ КЫШКЫЛЫ

Х ром (П) оксида СгО — пирофорлы кара унтак (пирофорлыц— усак


унтакталган куйде ауада тутану кабшета). Типтш непздак оксид.
Суйылтылган туз кышкылында ерида:

СгО + 2НС1 = СгС12 + Н20


СгО + 2Н+ = Сг2++ Н20

186
Ауада 100°С-тан жогары кыздырганда хром (II) оксидд хром (III)
оксидше айналады.
Хром (П) гидроксидш Сг(ОН) 2 хром (II) тузына сдий ертндцсдмен
\осер еткенде сары тунба туршде алады, мысалы СгС12:

СгС12 + 2NaOH = Cr(OH)2l + 2NaCl

Сг2+ + 20Н “ = Cr(OH)2i


Сг (ОН) 2 непздцк касиет керсетедц, кышкылдарда еридд:

Cr(OH) 2 + 2НС1 = СгС12 + 2Н20


Сг(ОН ) 2 + 2Н+ = Сг2++ 2Н20

Ол — тотыксыздандыргыш. Кыздырганда Сг 20 3-ке айналады.


Хромныц (II) барлык косылыстары едеу1р тураксыз жене ауадагы
оттекпен хром (III) косылыстарына дешн оцай тотыгады. Мысалы:

4Сг (ОН) 2 + 0 2 + 2Н20 = 4Сг(ОН ) 3

Х ром (П1) оксид! Сг20 3 — киын балкитын кущтрт жасыл туей


унтак. Каттылыгы бойынша корундка жакын, сондыктан оны бетй
TericTeyuii заттардыц курамына енгазед!. Хромныц косылыстары
жогары температурада алынады.
Хром (П1) оксида еюд айлы: кышцылдармен де, еддтшермен де ерекет-
теседд. Сг20 3-й сштшермен балкытканда хром (III) косылыстары —
хромиттер туздпедд:

Сг20 3 + 2NaOH = 2NaCr0 2 + Н20


натрий хрошгп

Х ром (III) оксид! сумей ерекеттеспейд!, 6ipaK оган хром (III)


туздарыньщ ерЫндцсше cb m ер 1тшд!лер!мен есер еткенде сур жасыл
тустт коймалжыц тунба туршде алынатын хром (Ш) гидроксида Сг(ОН)3
сейкес келедд:

СгС13 + 3NaOH = Cr(OH)3i + 3NaCl


Cr3++ ЗОН- = Cr(OH)3l

Хром (III) гидроксидднщ екщайлык касиета бар. Кышкылдарда


ердгенде хром (III) туздары туэдледа, мысалы:

Cr(OH) 3 + 3H N 0 3 = Cr(N 0 3) 3 +3H20


непз

Сг(ОН) 3 + ЗН+ = Сг3+ + ЗН20

* Олар гидролизге оцай ушырайды. Сулы ер1т1ндтерде Сг3+ катионы тек


к,ана гидраттанган ион [Сг(Н20 ) 6]3+ тур1нде кездесед1, ол е р тн д ге кулпн туе
(царапайым турде Сг3+ дел жазады) беред1.

187
Сг(ОН)3 стллерде ергенде гидроксохромиттер тузтедс

Сг(ОН)3 + КОН = К[Сг(ОН)]4


к,ышк,ыл

C r(OH)3-Ti с1лттермен 6алцытк,анда метахромиттер жене ортохромиттер


алынады:

Cr(OH)3 + NaOH = NaCr02 + 2НгО

Cr(OH)3 + 3NaOH = Ыа3С Ю 3 + 3H20

Хром (III) косылыстары тотьщсыздандыргыштар. бртурл! тотык-


тыргыштар — С12, Вг2, Н 20 2, К М п0 4 жене т.б. веер еткенде олар хром
(VI) косылыстарына — хроматттшрганемесе дихромапгтарга айналады:

Cr2(S 0 4) 3 + 2КМ п0 4 + 7Н20 = К 2Сг20 7 + 2Mn(OH) 4 + 3H 2S 0 4


+3 +6
2Сг - 6 ё = 2Cr 1
+7 +4
Мп + 3 ё = Мп 2

Хром ( V I ) оксида СгО? — канык Кызыл туей кристалдык зат. Купит


тотыктыргыш: йод, куюрт, фосфор, K O M ip fli тотьщтырып, Сг20 3-ке
айналады. Мысалы:

3S + 4C r0 3 = 3S0 2 + 2Сг 20 3

С г03-тщ кьпнкылдык сипаты бар: суда онай epin, хром цышцыл-


дарын тузеда. Судын артык мелшер!мен врекеттесш, хром ф ищ ылын
Н 2С г 0 4туз еда:

С г0 3 + Н20 = Н 2С г0 4

С г0 3 -тщ концентрациясы мол болса дихром цышцылы тузшеда:

2Сг0 3 + Н20 = Н 2Сг20 7

Хром кынщылы тек кана сулы ертндаде болады. BipaK олардьщ


туздары eaeyip туракты.*

* Хром К.ЫШКЫЛЫ туздардыц ею кдтарын тузедл хром к,ышк,ылынын, тузда­


ры — хроматтар жене дихром к,ышк,ылыныц туздары — дихроматтар. Хроматтар
сэры туей (хромат ионынын СЮ 42- Tyci), дихроматтар — к,ызыл сэры тусп (дихромат
ионынын, Сг20 72" Tyci) болады.
Сутек иондарынын, концентрациясы езгергенде бул иондар мынадай тендеу
бойынша 6ip-6ipiHe айналады:

188
он-
Сг20 7
2" < = ± С Ю 2'
н+
Егер е ртн д ге к,ышк,ыл косса, онда тепе-тецдк дихромат ионынын Сг20 ^ ‘
тузту1 жагына, ал KepiciHLue cinri косса, онда тепе-тендк хромат ионынын С Ю 4 ■
тузту жагына ыгысады.
Хром нышкылынын туздары к,ышк,ылдык, ортада — кушн тотыцтыргыштар.
Мысалы:

3S 02 + к Д о 7 + H2so4 = K2so4 + Cr2(s o 4), + н2о


+4 +6
S - 2ё = S 2 3
+6 _ +з
Cr + Зе = Cr

Хром косылыстарынын тоты кты ргы ш ты к касиеи тоты гу дэрежелер1


езгергенде б1рлндеп кушейед1:
♦2 +3 *6
Сг —» Сг —з Сг
Cr (II) косылыстары — тотыксыздандыргыштар, олар хром (III) косылыстарына
айналып, онай тотыгады. Хром (VI) косылыстары — кушн тотыктыргыштар, олар
хром (III) косылыстарына онай тотыксызданады. Хром (III) косылыстары кушн
тотыксыздандыргыштармен врекеттескенде хром (II) косылыстарына ауысып,
тотыктыргыш касиет керсетед1, ал кушл тотыктыргыштармен ерекеттескенде
хром (VI) косылыстарына айналып, тотыксыздандыргыштык касиет керсетед1.

Тотыгу дврежей +3 жене + 6 хром косылыстарынын барлыгы улы.


6 cipece бул хром кышкылы мен оныц туздарына, сонымен 6 ipre хром
(VI) оксидше катысты. Олар тернй, тыныс алу жолдарын закымдап,
кезд! ауыртады. Сондыктан олармен ж умыс нзтегенде кауш йздж
ережелергн сактау кажет.
Х р о м к осы л ы ста р ы н ан ы ктау. Барлык хром туздарынын
ертндалернод Tyci бар: Сг2+ — кегшдар туей, Сг3+— жасыл кулгш
туста, СЮ 42 — сары туей жене Сг20 72~— кызыл сары туей. Хромныц
кышкылдар мен непздерден тузшген туздары да ашьщ туей, оларды
TycTepi аркылы аныктауга болады.
К олданы луы . Х ром жене оныц куймалары — Kaeipri жаца
техниканыц багалы материалдары. Х ром — кара металлургияда
колданылатын б!рден-б1р манызды легирлеунп элемент. Оны cepinne
(пружиналык), cepinneriui (рессорлык), аспаптык жене ш арикй
мойынйрекйк (шарикоподшипникйк) болаттарга косады. Таттан-
байтын болаттыц ен кен таралган маркасында 18% хром жене 8 %
никель бар. Хромныц никельмен куймасы — нихромдар кыздыргыш
элементтердд дайындау уппн колданылады.

189
Хром антижешршгйи жене декоративта каптамалар жасау ушш
колданылады.
Хром туздарыныц туй ертурлк кулгш, кок жасыл, коцыр, кызыл
сары, кызыл жене кара. Оларды пайдаланып, ертурл1 бояулар дайын-
дайды.
Хроматтар мен дихроматтарды тотьщтыреыштар ретшде колданады.
Хром косылыстарын Tepi илеуде пайдаланады. Осыдан келш “хром
етйс” атауы шьщкан. Мундай Tepi адем1, жылтыр, мыкты жене кигенге
ьщгайлы. |

Х р о м — ец к а т ты м е та л л , а у а д а мелдар к о р га н ы ш к а б ы к -
ш ам ен к ап тал ад ы . Ж ем 1рш уге ту р а к ты . К ы зд ы р га н д а х и м и я -
л ы к р е а к ц и я г а туседа. Х р о м т о т ы г у д е р е ж е с к + 2 , + 3 , + 6 т у р а к т ы
косы лы стар тузедь
Б у л косы л ы стар дьщ х и м и я л ы к си п аты хр ом н ьщ тоты гу дере-
ж е с ш е б а й л а н ы с т ы езгер е д к + 2 о к с и д 1 м ен ги др окси да н е п з д ш
к аси ет, + 3 еквдайлы каси ет; + 6 к ы ш к ы л д ы к к аси ет к ер сетед ь

С у р а ц т а р , ж а т т ы гу л а р ж е н е есептер

• 1. Жай зат хромга сипаттама берщдер.


• 2. +2, +3, +6 тотыгу дережелергн керсететш хромньщ оттекта косылыстарынын
формулаларын жазыцдар. Бул косылыстардын сипаты калай езгеред!?
▲ 3. Тотыгу-тотыксыздану процесшдеп хромныц релш аныктандар:
Сг03 + H2S -н> Cr2(S04)3 + S + Н20
Электрондык баланс едйямен коэффициенттерш койындар.
▲ 4. Мынадай айналымдарды жузеге асыратын реакция тендеулерш жазыцдар:
а) Сг -> СгС13 -> Сг(ОН)3 -> Cr(N03)3
X
К[Сг(ОН)4]
в) Cr2(S04)3 -> Сг(ОН)3 -» Сг20 3 -> Сг -» Cr2S3;
б) Cr2(S04)3 -*• К 2Сг20 7 -» К 2Сг04 -> ВаСг04
А 5. Хром (III) хлоридгнщ ертндасше калий сульфидшщ ертндасш куйсак, бул
кезде хром (III) гидроксидшщ коймалжын жасыл тунбасы тузшеда. Туздын
гидролиз тендеуш жазып, осы кубылысты тусшдарщдер.
■ 6. Курамында хром (III) оксщц жене 12% коспасы бар 20 кг кеннен алюмин-
термиялык жолмен алынган хромньщ массасын есептендер.
■ 7. Массасы 100 г натрий хроматыньщ суды е р тщ ц сш е барий нитратынын
артык мелшерш куйганда, массасы 10,12 г тунба алынган. Бастапкы
ерггшдадей натрий хроматыньщ массалык улесш аныктандар.
■ 8. Курамында 100 кг хром бар феррохромды алу ушгн курамында 30% ГеСг20 4
болатын хромды TeMip тастын канша массасы кажет?

190
§ 7.4. ТЕМП*

П ериодты к ж у й ед еп орны ж ене атом к ур ы лы сы .


| TeMip — VIIIB топ элемент!. Электрондьщ формуласы:

26Fe
l s 22s22p63s23p63 d 4 s2
Графиктнс формуласы:

IV Ж

III Ж п Т4 14 п Т Т Т Т
П Ж Т4 п П
I ж

р d
TeMipдщ валенттш электрондары сырткы s-электрондар жене
сырттан санаганда екшнн децгейдеп d-электрондар болып табылады,
сондыктан ол ауыспалы тотыгу дережелерш керсетеди
TeMip химиялык реакцияларда 2 немесе 3 электрон берш, езь
ш ц туракты косылыстарында + 2 жене + 3 тоты гу дереж елерш
керсетедк

О 2+
Fe - 2 ё Fe
о з+
Fe - 3 ё -» Fe

Тем1рдщ тотыгу дережей + 6 (K 2Fe0 4 калий ферраты) болатын


турактылыгы томен косылыстары белгип.
Т а б и г а т т а т а р а л у ы . TeMip — табигатта таралуы бойынша екшнн
металл. Оныц жер кыртысындагы улей 5 ,1 % .
Кептеген метеориттердщ курамында тем 1 р бар, сондыктан оны
ертеде “ аспан” немесе “ жулдыз” тасы деп атаган.
Ж ер кыртысында TeMip коптеген минералдар тузедк Тем1рдщ
манызды енеркесштш кендерк кызыл тежртас (Fe20 3), магниттт
телартас (Fe30 4), пирит (FeS2). Ел1м!зде TeMip кендершщ улкен коры
Рудный TeMip к е т бассейншде жене Орталык Казакстанда бар. K&3 ipri
уакытта е.дам!зде 6ipHeme жуздеген кен орындары мен кен ошактары
белгип. Коптеген кен орындарында кендердщ аз терендакте орналасуы
оларды арзан ашык едаспен енд1руге мумкшдш беред1 (7.4-сурет).
TeMip минералды сулардьщ курамына сульфат (F eS04) жене
гидрокарбонат Fe(HC0 3) 2 туршде треда.
TeMip туздары тещз суларында бар, мухит тубшде TeMipre бай
табиги шегшдалер кездеседа.
191
7.4-сурет. Аптык едаспен тешр кенш ендару

внеркесш те алынуы. Тем1рдД оныц оксидтерш сутекпен, алюми-


ниймен немесе кешртек (II) оксидамен тотыксыздандырып алады: .

Fe30 4 + 4СО = 3Fe + 4С 0 2


FeO + Н 2 = Fe + Н20
Fe20 3 + 2A1 = 2Fe + A l 20 3
Процестер курдел! ен еркесш тж кондыргыларда ж уред!, ол
“ Металлургия” белгмшде карастырылады.
Физикалык; касиеттер!. TeMip — жылтыр, кум!стей ак TycTi
металл, оныц тыгыздыгы 7,87 г/см 3. Оныц балку температурасы
+1539°С-тан жогары. Кдттылыгы 4,6, ол I—III топ металдарынан
катты. Тем1рдщ шлгнлтж, оцай магниттенетш жене оны жогалтатын
касиеттер! бар, техникада кевднен колданылады.
* Химиялык касиеттерс TeMip к,осымша топшанын, кептеген металдары
сиякты орташа белсенд! металл болып табылады. Белсенд! бейметалдар TeMipfli
тотыктырады:
0 0 +3 - 1
2Fe + ЗС12 = 2FeCI3
О О +2-2
Fe + S = FeS

192
Кыздырылган TeMipfliH, жука жоцкалары оттекте тем1р тоткагын (тем1р оксид-
термн, коспасы тотыгу дережес! +2 жене +3 — FeO ■Fe20 3) туз1п жанады:
3Fe + 2 0 2 = Fe30 4(F e 0 F e 20 3)
Курган атмосферада TeMip корганыш оксидтк к,абык,шамен капталады. Мундай
кабыкшаны TeMipfli кыздыру аркылы жасанды жолмен де алуга болады. Осылай
тоттанбайтын караитылган болатты алады.
Кыздырылган TeMip су буымен ерекеттеседл
0+1 +2 о
Fe + Н20 = FeO +Н2Т
Ылгал ауада TeMip тотыгу ениммц коспасы (оксидтер мен гидроксидтер) тотпен
капталады. Бул процесл кыскаша былай жазады:

4Fe + 6Н20 + 3 0 2 = 4Fe(OH)


+3
Fe - Ъе Fe

0 2 + 4е . 20
TeMip кефмп к,ышк,ылдарда e3i +2 тотыгу дарежеане дейы тотыгып, сутекл
тотыцсыздандырады:
0 +1 +2 0 УК
Fe + 2HCI = FeCI2 + Н2 1
Концентрл1 азот жене куюрт кышкылдарында TeMip енжарланады, ейткеы
ер|меилн косылыстардын, корганыш кабыкшасымен капталады.
TeMip белсендшН темен металдарды туздарынан тотыксыздандырады:

Fe + CuCI2 = FeCI2 + Си
Тем1рдщ мацызды косылыстары. TeMipre тотыгу дережеа +2 жене +3
косылыстардын, ею катары тен:

FeO Fe2°3
TeMip (II) оксид1 TeMip (III) оксид1
i 4
Fe(OH)2 Fe(OH)3
TeMip (II) гидроксид! TeMip (III) гидроксиф
1 i
Fe+2 туздары Fe*3 туздары

TeMip оксидтер!

FeO — кара тусл унтак, суда ер1мейдк Н епздк касиет керсетедк


FeO + H2S04 = FeS04 + Н20
Fe20 3— курец, коцыр унтак, суда ер1мейдк Бул оксидке де непздк касиет
тен:

193
7_ Нурахметор. Химия ЕМ, 10 кл.
Fe20 3 + 3H2S04 = Fe2(S04)3 + 3H20
BipaK, ж огары температурада on еюдайлы оксидтер сияцты непздж
оксидтермен жене балцытцанда агтм ен косылады:
СаО + Fe20 3= Ca(Fe02)2
кальций феррил

Кальций феррил цемент eHflipiciHfle тузтедк

500”С
Fe20 3+ 2NaOH = 2NaFe02 + Н20
натрий феррил

TeMip туздарыныц курамында купил кышкылдар Fe2+, Fe3+ суда


гидролизденш, кышкыл орта тузедк

Fe2+ + Н20 ^ FeOH+ + Н+

Fe3++ Н20 FeOH2++ Н+

T e M ip ги д р о кси д те р 1

1. Суда ер1мейтш TeMip гидроксидтерш сейкес туздарын ситл ерм ен врекет-


тестарш, алуга болады:

FeS04 + 2КОН = Fe(OH)2l + K2S04 FeCl3 + 3NaOH = Fe(OH)3l + 3NaCl


ж а сы л д а у туста ту н ба К ы з ы л к о н ы р T y cT i т у н б а

2. TeMip (II) гидроксида кышкылдарда 2. TeMip (III) гидроксид! елиз еюдайлы


epin, непздак касиет керсетеда: касиет керсетедц кышкылдарда жене
кыздырганда концентрл! сштшерде ерида:
Fe(OH)2 +2HN03 = Fe(N03)2 + 2Н20
Fe(OH)3 + 3HN03 = Fe(N03)3 + 3H20

Fe(OH)3 + NaOH = NaFeO, + 2H20


н атр и й ф еррита

3. TeMip гидроксидтер1 кыздырганда ыдырайды:

Fe(OH)2 = FeO+ Н20 2Fe(OH)3 = Fe20 3+ 3H20

4. TeMip (II) гидроксид! тураксыз,


ауада оттекпен баяу тотыгады:

+2 +3
4Fe(OH)2 + 0 2+ 2Н20 = 4Fe(OH)3

TeMip к о с ы л ы ст а р ы н а н ы ц та у . T e M ip ту зд ар ы н сш ттл ер м ен

сап ал ы к р еакц и я бой ы н ш а ан ьщ тауга бол ады :

Fe2++ 2 0 H ' = Fe(0H)2i


ясасыл тунба
194
Fe3++ 30H “ = Fe(OH)3l
Кызыл коцыр тунба

* Уш валентн TeMip иондарын аныктау уипн калий тиоцианатын да реактив


репнде ко лданады:
FeCI3 + 3KSCN = Fe(SCN)3 + 3KCI
кал ий темир тиоциан аты
тиоцианаты (к а н К ы зы л т у с п )

Fe3+ катиондарын аныктау уши сэры кан тузы деген атаумен 6enrini тем1рд1ц
кешенд! косылысы — калий (II) гексацианоферратын K4[Fe(CN)J колданады.
Ертндще бул туз иондарга диссоциацияланады:

K4[Fe(CN)6] ^ 4 K ++ [F e (C N )J -

Гексацианоферрат (II) иондары [Fe(CN)6]4' тем1р Fe3+ катиондарымен


арекеттескенде кара кек тунба — тем!р (III) гексацианоферраты (II) (берлин
Kerinflipi) туз1лед1:
3 [Fe(CN)6 Y- + 4 Fe3+ = Fe4[Fe(CN)6 ]3i

Fe2+ иондарын аныктау уш1н калий гексацианоферрат (III) (кызыл кан тузы)
косылысын колданады, ол ертндще диссоциацияланады:

K3[Fe(CN)6 З К ++ [Fe(C N )J3-,

ал гексацианоф еррат (III) — [F e (C N )]3~ иондары Fe2+ катиондары мен


арекеттескенде де, кара кек тунба — тем1р (II) гексацианоферраты (III) (турнбул
кеп) тузитедк

2 [F e(C N )J3- + 3Fe2+ = Fe3[Fe(CN)J2i

Тем1рдщ биологиялык peni. TeMip Tipi организмдерде болады. Улкен


адамныц денеанде 4-5 г тем1р болады, онын, 65%-i каннын, гемоглобиынде.
Гемоглобин канга кызыл туе беред жене тыные алу органынан оттекл ертурл1
улпаларга тасымалдайды (7.5-сурет). TeMip иондары кептеген ферменттерд1ц
калыпты кызмет етуие, кан тузту процессе жене организмде зат алмасу процеа
ж уру уипн каж ет. TeMip атмосфералык азоттыц фиксациясы кезмде жене
еамдкгердеп фотосинтезде журелн реакцияларга катысады.
Канда тем1рд!ц жетгспеу1 адамныц денсаулыгына веер етед1, каназдык ауруы
лайда болады. Байланыскан TeMip кептеген тамак ен1мдерыде: кара нанда,
картопта, алмада, еркте, каракумыкта болады. Бул ен1мдерд1 каназдыктыц алдын
алу учли тамак рационына енпзу керек.

Колданылуы. Таза тешрда шеге, тез магниттелу жене магнитсаздену


кабшетше байланысты электромагниттш куралдардыц белшектерш,
(трансформаторларда, электрмоторда жене т.б.) жасау ушш колданады.
Т етр д щ куймалары — шойьш жене болат кеп колданылады. Булар
Kaeipri техниканьщ басты конструкциялык материалдары.
195
7*
Дуниежузшде тешр мен о н ы ц куймаларын баска барлык метал-
дарга Караганда 20 есе артык ендареда.
T e M ip — K a s ip r i з а м а н г ы т е х н и к а н ы ц м а ц ы з д ы м еталы . Б ул
орташ а б е л с е н д о м е т а л л , d -э л е м е н т . Т о т ы г у дареж ес1 + 2 ж ене
+ 3 к о с ы л ы с т а р т у з е щ . О к си дтер 1 м ен ги др ок си д тер 1 н еп зд ак (+ 2 )
ж е н е е л с 1 з е к щ а й л ы ( + 3 ) к а с и е т к е р с е т е д а . T e M ip т а б и г а т т а у л к е н
рел аткарады . К ебш есе ш ойы н ж ене болат куйм алары турш де
колданы лады .

*
Сурактар, жаттыгулар жене есептер

• 1. вртурл! валенттж куйдег! тешр атомдарыныц графиктж формуласын бейне-


лецдер. Тем1рдщ мумкш болатын тотыгу дережелерш тусншрщдер.
• 2. Карапайым TeMip затыньщ сипаттамасын курындар.
▲ 3. TeMip хлормен ерекеттескенде тем1р (II) хлорид1 тузгледк ал TeMip туз
кышкылымен ерекеттескенде TeMip (II) хлорид1 алынады. Бул
реакциялардыц химияльщ тендеулерш жазып, нелжтен ертурл1 курамды
TeMip хлоридтер! тузшетшш тусшдорщдер.
▲ 4. TeMip, туз кышкылы жене натрий гидроксидшен TeMip (II) оксидш калай
алады?
■ 5. TeMip суйылтылган азот кьпнкылымен реакцияга тусш, тем1р (III) нитратын,
азот (II) оксидш жене су тузеда. Бул реакциянын тендеуш жазындар жене
электрондык баланс тендеуш курындар.
■ 6. Кыздырылган Fe20 3 аркылы сутектт етшзш, тем1р алуга болады. Егер 2,24 л
сутек жумсалса, тем1рдщ массасын есептендер. Реакция ешмшщ шыгымы
теориялык мумкшдцстщ 95%-ш курайды. (2,1г)
■ 7. Мынадай айналымдардын тендеулерш курындар:
a) Fe -»FeCl2 -> Fe(OH)2->FeO -»Fe;
e) Fe° -> Fe3+ -> Fe° -» Fe2+ -» Fe(OH)2 -> Fe(OH)3.

196
8-тарау. р-ЭЛЕМЕНТТЕР ХИМИЯСЫ

р-ЭЛЕМЕНТТЕРШЩ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ

р-элементтердщ сырткы электрондьщ кабатында б1рден алтыга де-


йш электрон болатыны белгьль Периодтык жуйеде 30 p -элемент бар.
Бул р-элементтер немесе олардьщ уксастары IIIA, IVA, VA, VIA, VILA
жене VIILA топшаларын курайды. Осы топшалардыц элемент атом-
дарыныц сырткы электрон кабаттарыньщ курылысы мьшадай катарда
дамиды: ns2 пр1, ns2 пр2, ns2 прл, ns2 пр4, ns'2 пръ, ns2 пр6.
Алюминийден баска р-элементтердщ тотыксыздандыргыштык бел-
сенд1.т г1 айтарльщтай нашар. K e p i c m n i e IIIA-дан VILA топшага 6 i p T i H -
деп ауысканда, бейтарап атомдардьщ тотыктыргыштык белсендалт
артатыны байкалады, c e 6 e 6 i р-элементтердщ электртерю тт артады.
p -элемент атомдарында тек р-электрондары рана емес, сырткы
денгейдщ s-электрондары да валентп больш табылады. р-элементтердщ
жогары он тотыгу дереж еа ездер! орналаскан топ HOMipme сейкес
келеда.
VILA топша (фтор, хлор), IIIA топша (бор) элементтер! жене VA
топша (азот, фосфор, мышьяк) элементтершщ косылыстары ауыл
шаруашылыгы ушш мацызды.
Кейб1р р-элементтердщ карапайым заттары мен косылыстарыныц
жаца техника уш ш манызы зор. Мысалы: IVA топша элементтер!
германий мен кремний алмаз енеркешбшде кевднен колданылатын
жартылай етшзгннтер болып табылады.

1ПА ТОПША ЭЛЕМЕНТТЕР1

§ 8.1. Ш А ТОПША ЭЛЕМЕНТТЕР1НЩ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ

Периодтык жуйенщ ША тоганасында кен таралган элементтер —


бор, алюминий жене сирек элементтер — галлий, индий, таллий
орналаскан. Олардьщ атомдарыньщ сырткы денгешнде уш электрон­
ная ns2np1 болады.
197
Козбаган куйде р-электрон гана жуптаспаган. BipaK бул элемент­
тердщ тотыгу дережеа. +1 болатын кептеген косылыстары ете турак-
сыз, олар кебшесе +3 тотыгу дэрежесш керсетеда, ейткеш электронды
s-тен р-куйге ауыстыру унин (s1p 2) аз энергия каж ет (бор унпн
0,17 кДж/моль, алюминий унпн 1,34 кДж/моль). Тек таллийга кебй
несе +1 тотыгу дврежесл тэн. Бул топшаньщ барлык элементтершщ
Э20 3т ю т оксидтер тузу1 квп мвлшерде жылу бвлумен журеда. Оларга
Э(ОН)3тшгп екщайлы касиет керсететш гидроксидтер сайкес келед1.
Оксидтер мен гидроксидтердщ непздак касиеттер1 топшада жогарьщан
томен карай кушейеда, ал кышкылдык касиеттер1 алйрейад.
Алюминий гидроксидшщ екщайлык касиеттер1 куш й, ал галлий
гидроксидшвд ешдайлык касиеттер1 влйз, индий гидроксида cb m
еришдасшде ете киын ерида, ал таллий гидроксида екщайлык касиет
керсетпейда. ЭХ3 типта косылыстарда байланыс кврнп уш атоммен
уш гибридтш орбитальдардыц sp2 буркесу1 есебшен жузеге асырылады
жане мундай молекулалар жазык ушбурышты курылысты болады.
Бор — бейметалл элемент. Косылыстарда ол квбгнесе коваленттш
байланыс тузеда. Химиялык касиетше байланысты бор Ш А топшаньщ
калган элементтершен езгеше. Бор химиясы кремний химиясына уксас.
Бор типтш емес металл алюминийге, кем1ртек пен кремний сиякты
жакын. Алюминийдщ периодтык жуйедеп орны оныц екщайлыгына
сайкес келеда. Непзшде периодта — алюминий типтш металл магний
мен бейметалл кремнийдщ арасында, ал топта бор мен металдык касиет
тан калган элементтердщ арасында орналаскан.
Бул топша элемент атомдарынын жогарыдан томен карай радиус-
тары артады, иондану энергиясы кемида, электрондарды беру жене
тотыксыздану кабшеттер1 артады. Реакцияларда бул элементтердщ
атомдары тотыксыздандыргыш тар, бейметалл бордан баскасы,
тотьщтыргыш та бола алады.
Ш А топша элементтершщ металдык касиеттершщ б1ркалыпты
Q3repici байкалмайды. Бордан алюминийге аткенде металдык касиет
курт кушейеда, галлийде аздап эларейда де, кайтадан таллийге еткенде
б1ртшдеп асе бастайды. Муныц себебк галлий, индий жене таллий
атомдарында (бор жане алюминий атомдарынан ерекшелМ) сырттан
санаганда eKiHmi денгейде 18 электроннан болады. Сондыктан
алюминийден галлийге карай касиеттершщ сызьщты aerepyi (атом
радиусы, балку температурасы жене т.б.) бузылады (8.1-кесте).

198
8.1-кесте
Ш А топша элементтершщ касиеттер!

Касиеттер1 В А1 Ga In T1

I’erriK HOMipi 5 13 31 49 81
Сплыстырмалы атомдык
массасы, м. а. б. 10,81 26,98 69,72 114,82 204,37
Вилентпк электрондар 2s22p' 3s23p> 4s24p' 5s25p1 6s26p1
Атом радиусы, нм 0,091 0,143 0,139 0,166 0,171
Снлыстырмалы электр-
Tepicriri 2,01 1,47 1,82 1,49 1,44
Тыгыздыгы, г/см3 2,34 2,70 5,90 7,31 11,85
Валку температурасы, ”С 2075 660 29,8 156,4 304,0
1^айнау температурасы, °С 3700 2520 2205 2050 1475
Стандартты электродтык
потенциалы
Э -> Э3++ 3 ё , В — —1,66 -0 ,5 2 -0 ,3 4 —0,34
(Т1/ T l+)

Алюминий— Д.И. Менделеев жасаган периодтык жуйеде Ш топтьщ


непзп топшасы металдарыныц н еп зп екип. Алюминийде жалгыз
туракты изотоп 27А1 бар. Алюминий уксастарыныц — галлий, индий,
таллий касиеттер1 алюминийдщ касиеттерше уксас. Муньщ ce6e6i —
эл ем енттердщ сы р тк ы электрондьщ кабаты ны н куры лы сы
б1рдейлтнде — s2p ‘ , осыньщ салдарынан олардьщ барлыгы + 3 тотыгу
дереж есш керсетедп Дасиеттер1 бойынша I топ элементтершщ
косылыстарына 6ip валентта таллий косылыстары гана уксас, бул
топтьщ баска элементтерше езге тотыгу дережелер1 тон емес. Осыган
байланысты тек 6ip элементтщ — алюминий жене оныц косылыс-
тарыныц касиеттер1 гана карастырылады.

Сырткы электрондык децгешнде б1рден алтыга дейш


электрондары бар /?-денгейшес1 электрондармен толатын
элементтерд1 р-элементтер деп атайды. р-элементтер атомда-
рында тек р-электрондар гана емес, s-электрондар да валенттпс
бола алады. Сондыктан р-элементтерд1ц жогары он тотыгу
дережеск олар орналаскан топтьщ нем1рше тец.
0p6ip период р-элементтермен аякталады. р-элементтердщ
кепш1лМ бейметалдарга жатады.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. Кандай элементтер р-элементтерге жатады? Олардьщ Д.И. Менделеевтщ
периодтык кестесшдеп орнын кврсетщдер.
• 2. р-элементтерде валенттж электрондардын саны кандай аралыкта езгереш?
▲ 3. Bip периодта иондану энергиясы, электронтарткыштык, электртер1ст1к,
тотыгу дережелер1 калай езгереш?

199
■ 4. Толык жене толык емес уксастар болып табылатьш р-элементтерда керсетщдер.
■ 5. Периодтык жуйенщ III топ элементтер! кандай топшаларга белшеда? Муны
калай тусшдаресщдер?
■ 6. III топ элементтершщ атомдар курылысыныц ерекш елтн карастырыцдар.
Бул элементтерге кандай валенттж куй тен? Калыпты жагдайда 6ip жуптас-
паган электроны бар III топ элементтершщ атомдарынын кеп жа гдайда
б!рден артык валенттинк керсетуш калай тусшдаруге болады?

§ 8.2. АЛЮМИНИЙ Ж0НЕ ОНЫЦ КОСЫЛЫСТАРЫ

Периодтык жуйедеп орны жене атом курылысы.


Алюминий IIIA топ элемента.
Оныц электрондьщ формуласы: 13А1 ls 22s22p63s23p1
Графгастак формуласы:

Ш Ш т
п Щ] п Ti ti
I Ш
s р
Табигатта таралуы. Белсенда болгандыктан алюминий табигатта
бос кушнде кездеспейда, ал косылыстар курамындагы алюминий —
табигатта ец кеп таралган металл (жер кыртысындагы жалпы мелше-
pi шамамен 9%). Ол силикаттар курамына (шпаттар, слюдалар), сон-
дай-ак далалык пшаттардыц табиги ыдырауы нетижесшде тузтпетш
саздыц курамына шредй Алюминий косылыстарынын ш ш д е п ен
маныздылары: А120 3 (корунд, рубин, сапфир), ортоклаз KAlSi3O10,
альбит NaAISi3O10, анортит Ca(AlSi04), нефелин KN aAlSi04, криолит
Na3AlF6, боксит А120 3 д:Н20.
Алынуы. Алюминий ендарюшде, шик1зат ретшде кебшесе бок-
ситтер А120 3' хН20 ж ш колданылады. Кактаганда олар суын жогал-
тып, алюминий оксидше айналады.
Электролиз кезшде катодта— алюминий, ал анодта— оттек белшеда.
Электролиз реакциясыньщ жалпы тевдеук
Ai.O , злектр°лиз> 2А1 + 1,502
Ел1м1зде Павлодар каласында Торгай кен орнындагы бокситтен
электролиздж едас аркылы алюминийдд алу ушш глинозем енддретш
алюминий зауыты жумыс ютейю. Металл куйдеп алюминий алына-
тын электролиз цехтары салынып, 2007 жылдан бастап е т м бере
бастады.
Физикалык касиеттерь Алюминий — кум1стей ак туста жендл ме­
талл. Алюминийдщ юлгинтак касиета жогары, ол оцай фольга болып
жайылады жене сым туршде созылады. Алюминий электретюзгнптаг1
мен ж ы л уетю зп ш тап ж огары металл. Онын электретк1зпшт1г1

200
мыстьщ электреттзгйптгнмен шамалас. 0 те жевдл болгандыктан
алюминий сымдарыньщ колденен. кимасы улкен болса да, массасы
жагынан мыс сымдарынан жещл болады.
Химиялык касиеттерь Алюминий ауада бузылмайды, ейткеш
оттекпен врекеттескенде тез тузшетш оксидтж кабьщшамен А120 3
капталады. Оксидтж кабыкша оттектщ металга енуше мумшндж
бермейдд. Егер кабыкшаны альш тастаса, алюминий тез тотыгады. Сынап-
пен алюминий куйма — амальгама тузеди Амальгамалык алюминий
сумей каркынды ерекеттеседи
Алюминий унтагын кыздырганда тутанады жене А120 3 оксиддн
тузш, жарьщ жалынмен жанады:

4А1 + 3 0 2 = 2А120 3 АН0 = - 3350 кДж.

Алюминий мен оттектщ байланысы ете жогары бержтишшен


ерекшеленеди Сондыктан алюминий кептеген металл оксидтершен
(тем1р, марганец, хром) оттеки тартып алады. Металл оксидтерш
нлюминиймен тотыксыздандыру алюмотермия деп аталады. Мысалы,
егер алюминий унтагын тем1р оксщцмен Fe30 4 немесе Fe0-Fe20 3
араластырып, коспаны жакса, онда реакция ете каркынды журедк

8А1 + 3FeO Fe20 3 = 4А120 3 + 9Fe АН0 = - 3240 кДж.

Бул реакция журген кезде температура 2500° С-ка дешн жогарылайды.


Алюминий галогендермен тжелей ерекеттесш, галогенидтер тузеда:

2А1 + ЗС12 = 2А1С13

вте к а п ы кыздырган кезде ол кугартпен, кем1ртекпен жене азотпен


ерекеттесш, свйкесшше сульфид A12S3, карбид А14С3жене нитрид A1N
тузеда. Бул косылыстар куюртсутек, метан, аммиак жене алюминий
гидроксидш белш, оцай гидролизденеда.
Егер коргагыш кабьщшаны химиялык едаспен аластатса (мысалы,
cum ерМндас1мен), онда металл сумей сутекй белш, каркынды ере-
кеттеседй

2А1 + 6Н20 = 2А1(ОН)3+ ЗН2Т

Суйылтылган туз жене кук1рт кышкылдары оксид кабьщшасын


бузып, сутекй ыгыстырып, алюминищц оцай ерйеда:

2А1 + 6НС1 = 2А1С13 + ЗН2Т

Егадайлы болгандьжтан алюминий сш п ер1тшд1лер1мен де оцай


орекеттеседк

2А1 + 2NaOH + 6Н20 = 2Na[Al(OH)4] + ЗН2Т

201
Суйылтылган азот кыпщылы алюминиймен врекеттесш азот (II)
оксидше дешн тотыксызданады:
А1 + 4H N 03 = A1(N03)3 + NOT + 2Н 20
Kepicmuje концентрациялы салкын азот кынщылында оксид Tin
кабыкша бузылмайды да, алюминий ер1мейда. Концентрациялы азот
жене куюрт кышкылдарында алюминий коргагыш кабьщша туз1лу
нэтижесшде енжарланады. Сондыктан азот кышкылын алюминий
ыдыстарында сактайды жене тасымалдайды.
А л ю м и н и й оксида А120 3 к и ы н балкитын, ак туей катты зат. Та-
бигатта корунд минералы туршде кездеседа. Алюминий оксида суда
ер1мейда, 6ipaK кышкылда жаксы ерида:
А120 3 + 6НС1 = 2А1С13 + ЗН20
Cuni ертнд1лер1мен гидроксоалюминаттар тузеда:
А120 3 + 2NaOH + ЗН20 = 2Na[Al(OH)4]
ал кургак сшплермен балкытканда метаалюминаттар береда:
А120 3 + 2NaOH = 2NaA102 + Н20
Алюминий гидроксидшщ А1(ОН)3 eKi турл! Type3repici болуы
мумкш: кристалдык немесе аморфтык.
Алюминий гидроксидш алюминий туздары ертндалерше сй т м ен
эсер ету аркылы алады:
А1С13 + 3NaOH = А1(ОН)31 + 3NaCl
Жана тунган А1(ОН)3ак коймалжыц тунба мулдем суда epiMeitzu
жэне типтнс еюдайлы гидроксид болып табылады. Кышкылдармен
врекеттесш, ол алюминий катиондьщ компонент болып табылатын
туздарды тузеда. Сштшермен веер еткенде алюминаттар, ягни кешенда
косылыстар тузеда, мунда алюминий анион курамына шреда:
А1(ОН)3 + ЗНС1 = А1С13 + ЗН20
А1(ОН)3 + ЗН+ = А13+ + ЗН20
А1(ОН)3 + NaOH = Na[Al(OH)4]
А1(ОН)3 + ОН- = [А1(ОН)4]-
Алюминий туздары суды ертндалерде жогары дврежеде гидро-
лизге ушырайды:
I саты: гА1С13 + НОН А1(ОН)С12 + НС1
|А13+ + НОН А1(ОН)2+ + Н+

II саты: А1(ОН)С12 + НОН А1(ОН)2С1 + НС1


А1(ОН)2+ + НОН А1(ОН); + Н+

202
Сутек иондарыныц жиналуы гидролиз тепе-тендагшщ opi карай
оцга жылжуына кедерп жасайды.
А лю м инийдщ елдаз кыш кылдармен ту зетш туздары суды
ертндалерде толык гидролизге ушырайды:
A12S3+ 6Н0Н = 2Al(OH)3i + 3H2S t
Каныккан ертндалерш суытканда алюминий туздары кристалгид-
рат туршде белшеда. Мысалы, А1С13-6Н20 , KA1(S04)2-12H20 жене т.б.
Цолданылуы. Алюминий техникада жене турмыста кещнен кол-
данылады. Ж ещл жене багалы касиеттер1 бар куймалар алына-
тындыктан, оныц авиациялык енеркесште, автокелште (автомобиль
белшектерш дайындауда), электротехникада электр сымдарын жасау
ушш, сонымен катар жарылгыш заттарды алуда, химиялык аппа-
ратураларды дайындауда, гимараттарды салуда, жийаздарды, ыдыс-
тарды жене т.б. жасауда манызы ете зор. Таза металл турш де
алюминищд химиялык аппаратураларда электр сымдарын дайын­
дауда пайдаланады. Алюминишн жука фольга конденсаторлар жасау
уш ш колданылады. Алюминийд1 кабель, канылтыр жене айна
ендарюшде пайдаланады. Алюминий тозацын “ кумю сиякты” туе беру
ушш бояу ретшде колданады.
Алюминийдщ колданылатын манызды аймагы — онын нейзшдеп
жещл куймалар ендарюь Металдык алюминийда — мыс, магний, титан,
никель, мырыш, тем1р нег1зшдег1 куймаларды легирлейтш коспа
ретгнде кещнен колданады. Алюминий куймаларыныц жем1ршуге
турактылыгы темен. Кен таралган куймалар силумин— алюминийдщ
кремниймен куймасы, дуралюмин — курамына алюминиймен 6ipre
магний, тем1р, мыс жене марганец шреда, магналий — алюминийдщ
магниймен куймасы. Бул куймалардыц барлыгы жещл жене берш.
Силуминда, непзшен, кую уннн, ал дуралюминдд жене магналийда
ушак, машина, кеме жене ыдыстар жасауда колданады.
Алюминиймен тем1р буйымдардьщ бетш каптайды, бул оларды
жем1ршуден коргайды. Ол уннн болат буйымды 6ipa3 уакыт алюминий
балкымасында устайды, бул кезде бетш кабатында металмен куйма
тузшедь Металдарды тотыгудан коргаудын бул едка алитирлеу деп
аталады.
Алюминий косылыстары да кеп колданылады. Алюминий оксид!
табигатта катты корунд минералы туршде кездеседа, оны металдарды
ыспалау уш ш жене жылтырату уш ш абразивт1 материал ретшде
колданады. Рубиннщ жасанды ешршген монокристалдарын лазер-
лерде, сагат жасауда жене зергерлш енеркесштерде колданады. Табиги
немесе жасанды жолмен альшган А120 3(корунд) жогары температурада
кыздырганнан кешн ете катты жене кышкылда ер1мейтш болады.
А120 3 (корунд) каттылыгы жогары жене киын балкитын болган-
дыктан енеркесште кещнен колданылады. Ipi кристаллы А120 3-тен
дел аспаптарга (сагаттагы “ тастар” ) мойынтаректер мен таректер,
куйтабак ойнаткыштьщ басына дыбыс Tyciprim инелер жасайды.
Коспалар есершен ертурл1 туске боялган А120 3-тщ мелдар кристал-
дары багалы тастарга (рубин, сапфир жене аметист) жатады жене
203
зергерлш icTe колданылады. ¥сак кристаллы корунд тегютейтш
децгелек, брус жене змпара кагазын жене т.б. дайындауга жумсалады.
Алюминий туздарыньщ шпнде кеп таралганы жене мацызды-
лары: алюминий хлорида, алюминий сульфаты жене алюмокалий ашу-
дасы. А1С13алюминий хлоридш органика лык синтезде epuiind ретшде,
ал алюминий сульфатын A12(S 0 4)3 суды тазалауда жене кагаз ен-
дарюшде, сондай-ак оныц кристалгидратын A12(S 0 4)3-18H20 макта
м атал арды б он у ун п н к ол дан ады . А л ю м о к а л и й а ш уда сы н
KA1(S04)2*12H20 Tepi, аяккиш енеркедабшде терйн илеу уттнн жене
маталарды бояганда ендеу уннн колданады. Алюминийдщ барлык
туздары суда жаксы ерида. Медицинада оларды куйдару уннн жене
кан токтаткыш зат ретшде колданады.
Алюминий косылыстары туракты уш валентть Алюминий
жене оныц косылыстары ешдайлы касиеттер керсетеда. Алю­
миний кейб1р металдарды, олардыц оксидтершен тотыцсыз-
дандырып алу ушш колданылады. Таза алюминий электр сымда-
рын жасау уипн колданылады. Алюминий куймалары дуние-
жузкйк енеркесгпте тем1р куймаларынан кешнп екшип орынды
алады.

С у р а к та р м ен ж а т т ы гу л а р

• 1. Металл алюминийда турмыста жене техникада колдану оньзд кандай физи-


калык касиеттерше неизделген?
• 2. Сендерге алюминийдан кандай куймалары белгШ? Олардын курамын жене
колданылу аймагьш керсетщдер. Олардын артыкшылыктары мен кемннлгк-
Tepi кандай?
▲ 3. Алюминийдан нелгктен ауада тоттанбайтындыгын туданд1рщдер.
▲ 4. Алюминийдщ химиялык касиеттерш бейнелейт1н реакция тендеулерш
жазындар.
▲ 5. Нелжтен йлт! еришдалергн алюминий ыдыста сактауга болмайды?
▲ 6. Нелжтен алюминийден жасалган турмыстык буйымдар узак колданылады
жене жем1рщуге ушырамайды?
А 7. Алюмотермия деген не? Ол кандай металдарды алу унпн колданылады?
■ 8. Мынадай айналымдарды жузеге асыратын барлык реакция тендеулерш
жазындар: алюминий -» алюминий хлорид1 -» алюминий гидроксид! —>
-* алюминий оксида -» натрий метаалюминаты —> алюминий сульфаты.
А 9. Нел1ктен алюминий гидроксидш онын еритш туздарынан алуда натрий
гидроксидан емес, аммиак суын колданады?
А 10. Алюминийдан, алюминий оксиданщ жене алюминий гидроксиданщ ешдайлы
касиеттерш бейнелейтгн химиялык реакция тендеулерш жазындар.
А 11. Нелжтен алюминий туздарыныц ертндалершде орта кышкылдык болады?
Алюминийдщ суды тундыруда жене жартылай жумсартуда колданылуы
онын кандай касиеттерше неизделген?
■ 12. Натрий гидроксида жене алюминий хлорида ертндалерш араластыру реине
теуелда ею кубылысты байкауга болады: егер cirri ертндасше б1рнеше тамшы
туз ертндасш косса, онда тунба тузглмейда; егер реакцияны Kepi журизсе,
тунба тузшеда. Ею процест! тусгндарш, тшст! реакция тендеулерш молекула-
лык жене иондык турде жазындар.

204
■ 13. Металдардыц электрохимиялык кернеу катарында алюминий сутектщ сол
жагында орналаскан, 6ipaK оны Судан ыгыстырып шысара алмайды. Ал су-
йылтылган куюрт кышкылымен веер еткенде, сутек ыгыстырылып шыга-
рылады. Кышкылдын релш тусщщрт, тшеп реакция тендеулерш жазындар.

§ 8.3. БЕЙМЕТАЛДАРДЫЦ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ

Белгип 110 элементтщ 22-ci бейметалдарга жатады. Бейметалдар


топырак массасыньщ 84%-ш, енмдйс массасыньщ 98,5%-ш жене адам
денес1 массасыньщ 97,5%-ш курайды. Кем1ртек, сутек, азот, фосфор
жене к у т р т органогещц элементтер болып табылады, ей тк ет олар
неруыз, май, квм1рсулар жене нуклеин кыш кылдары молеку-
лаларыныц курамына к1ред1. Б1з демалатын ауа бейметалдардан
тузшетш жай заттардын коспасы болып табылады. Бейметалдардыц
орналасуы 8.2-кестеде керсетшген.
8.2-кесте
Бейметалдардыц периодтык кестеде орналасуы

I II Ш IV V VI vn VIII
1 Н Не
2 В с N О F Ne
3 Si Р S а Аг
4 As Se Вг Кг
5 Те I Хе
6 At Rn
7

Бейметалдардын iuiiHeH сутек жене гелий s-элементтерге, ал


калганы р -элементтерге жатады.
Металдарга Караганда бейметалл атомдарыныц иондану энергиясы
жене электронтарткыштьны жогары. Сондьщтан октеттж туракты
ns2np6 электрондык конфигурациясын аяктау уннн электрондарды
косып алу (ягни, тотьщтыргьннтык касиеттер) тен.
Бейметалдардын тотыктыргынггык касиеттер1 олардьщ периодтык
жуйедей орнымен аньщталады. Периодта тотьщтыргыштык касиеттер
солдан онга карай, ал топшаларда — жогарыдан томен карай артады.
Бул периодта солдан онга карай электртерйтпетщ жене электронтарт-
кыштыктьщ артуына, ал непзп топшаларда жогарыдан томен карай
бул сипаттамалардыц кемуше байланысты. Топшаларда жогарыдан
томен карай атом радиусы арткан сайын электртерштш, электрон-
тарткьпптык жене осыган сейкес тотыктыргыш касиеттер! елс1рейтшш
ескерген жен, ягни элементтердщ бейметалдыгы темендейда.
Элементтер — бейметалдар калыпты жагдайда ертурл1 агрегаттьщ
куйде болатын жай заттарды тузеда. Не, Ne, Ат, Кг, Хе, Rn, Н2, 0 2, N2,
F2, Cl2 — газдар, Вг2 — суйык, ал калгандары — катты запар. Бей-
205
металдар атомдары онша тыгыз емес курылым тузеда, онда атомдар
арасында ковалент-п байланыстар болады. Бейметалдардьщ кристал-
дьщ торында бос электрондар жок. Осыган байланысты бейметалдар­
дьщ катты заттары металдарга Караганда жылуды жене электр тогьш
нашар етшзеда жене оларга пластикалык касиеттер тон емес.
Сутекпен жене электртерктпл томен бейметалдармен орекеттескен-
де барлык бейметалдар тотыктыргыш касиеттер кврсетеда. Сонымен
катар барлык бейметалдар (фтордан баска) тотыксыздандыргыш
касиеттер те корсете алады. Bip гана бейметалдыц 03i тотыктыргыш
та, тотыксыздандыргыш та касиет корсете алатын реакциялар да бар.
Мундай реакциялар ездагшен тотыгу-тотыксыздану реакциялары
(диспропорциялану) деп аталады:

С12 + Н20 НС1 + н е ю

ЗС12 + 6КОН = 5КС1 + КСЮ3 + ЗН20

Бейметалдар оксидтер1 2 топка белшеда: туз тузетт жоне туз


тузбейтт. Туз тузбейтш оксидтерге N20 , NO, СО жатады. Бейме-
талдардын калган барлык оксидтер1 туз тузеда. Бейметалдардьщ туз
тузупп оксидтер! цыищылдыц оксидтер ти тн е жатады. БЮ2-ден баска
барлык кыыщылдык оксидтер суда ерида, нетижесшде кышкылдар
тузшеда. Егер бейметалл еш немесе о дан да коп оттект! кышкылдар
тузсе, бул кышкылдардьщ Kymi бейметалдын тотыгу дережесшщ
артуымен еседа:
+1 +3 +5 +7
н е ю -> НС102-> н с ю 3- » НС104
Бейметалдардьщ сутектш косылыстарьшьщ суда ертш тпл вртурль
Метан жене силан суда нашар еридк Аммиак жене фосфин суда
epiren ae елш з н е о з д е р т у зш е д ь H 2S, H 2Se, Н 2Те, сондай-ак
галогенсутектер НГ суда ерггенде сейкес кышкылдар тузшеда.

Барлык бейметалдар электртерктт жогары (2,0—4,0)р-эле-


менттер. Бейметалдардыц жогары оксидтер! кышкылдык ка­
сиеттер кврсетеда. Оларга сейкес кышкылдардьщ кунп ер пе-
риодта солдан оцга карай артады.

Сурактар мен жаттыгулар

• 1. Кднша бейметалл элемент бар? Олардын Д.И. Менделеевтщ периодтык


кестесшдеп орнын керсетщдер.
▲ 2. Кандай бейметалл элементтер органогендер катарына жатады?
▲ 3. Бейметалдардьщ электронтарткыштыгы, электртер1ст1т жене тотыктыр-
гыштык касиеттер! периодтарда жене топшаларда калай езгередд?
А 4. Бейметалдардыц кристалдык курылымындагы атомдар арасьшда химиялык
байланые кандай? Бейметалдар мен металдардын физикалык касиеттергнщ
айырмашылыгы неде?

206
▲ 5. Бейметалдар: а) тотыктыргыш; е) тотыксыздандыргыш болатын химиялык
реакцияларга мысалдар келирщ дер. Оларга электрондык баланс eaici
бойынша стехиометриялык коэффициенте рф койындар.
▲ 6. Диспропорциялану реакцияларына мысалдар келтарщдер.
• 7. Дандай оксидтерai туз тузбейтшдер деп атайды? Туз тузбейтш бейметалл
оксидтершщ формулаларын жазындар. Туз тузбейтш оксидтердеп бейме-
талдардьщ тотыгу дережелерш керсетщдер.
• 8. Bip бейметалдан тузьлген оттеки кышкылдардын купи онын тотыгу дере-
жесше калай теуелда?
• 9. Барлык бейметалдардьщ агрегаттык куйлерш керсетщдер.
А 10. Бейметалдардыц молекулалары канша атомнан турады?
А 11. VIII топтыц неизп топша элементтерш нелжтен инертп газдар деп атайды?
• 12. Бейметалдар атомдары i i i i K i электрондык кабаттын курылысына байла-
нысты, октетта аяктау ушш канша электрон кабылдай алады?

§ 8.4. IVА ТОПША ЭЛЕМЕНТТЕРШЩ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ

IVА топшага р-элементтер: квшртек, кремний, германий, калайы


жене коргасын жатады. Олардьщ козбаган атомдарыныц сырткы
децгешнде терт ns2np2 электронная бар, онын шннде р электрондар
жуптаспаган. BipaK козган куйде сырткы кабаттыц электрондары
as1лр-эконфигурациям ие болады, ягни барлык 4 электрондар жуптас­
паган болып табылады.
8.3-кесте
IVА топша элементтерш!ц касиеттер!

Касиеттер! С Si Ge Sn Pb
Реттш H e M ip i 6 14 32 50 82
Салыстырмалы атомдык массасы, м.а.б. 12,0111 28,086 72,59 118,69 207,19
Валенттж электрондар 2s22p2 3s23p2 4s24p2 5s25p2 6s26p2
Атом радиусы, нм 0,077 0,134 0,139 0,158 0,175

Салыстырмалы электртернзтт 2,50 1,74 2,02 1,72 1,55


Тыгыздыгы, г/см3 3,52 2,42 5,32 7,30 11,34
(алмаз) (крист. (ак)
2,26 5,85
(графит) (сур)
Балку температурасы, 'С 3750 1415 937 232 327
(алмаз)
Кайнау температурасы, "С 4830 2680 2860 2270 1745
(алмаз)

Реттгк HOMipfliH ecyiMeH IV топша элемент атомдарыныц радиусы


зацды турде артады (8.3-кесте), иондану энергиясы жене салыстыр-
малы электртерштнт кемигц. Топта жогарыдан темен карай толты-
рылатын электрондык кабат саньшыц жене атом елшемшщ артуымен
imKi жене сырткы электрондардыц ядрога тартылуы елс!рейд1,
сондык,тан элементтердщ бейметалдьщ касиеттер! топшада жогарыдан
207
темен карай елйреп, металдьщ касиеттер! артады. Дегенмен квшртек
жене кремний топшаныц калган элементтершен касиеттер! жагынан
ерекшеленеда. Булар нагыз бейметалдар. Германийде металдык белгшер
бар, ал калайы мен коргасында металдык касиеттер! бейметалдык
касиеттерден басым болып недели
Сонымен катар кем1ртек жене кремний IV A топшаныц баска
элементтерше Караганда ертурл! химиялык косылыстар тузеда. Кемдр-
тек кептеген оттеки косылыстарында +4 тотыгу дережесш керсетеда,
тотыгу дережес! +4-ке тец кремний косылыстары да едеу1р туракты.
BipaK германийден коргасынга карай +4 тотыгу дережесш керсететш
косылыстардьщ бер й стт темендейда.
Бул топ элементтер1 ушш +2 тотыгу дережесш керсететш косы­
лыстар да тен. Кремнийдщ мундай косылыстарыньщ 6epiKTiri елйз,
6ipaK коргасынга карай артады. Сонымен катар IVА топша элементтер!
—4 тотыгу дережесш KepceTyi мумкгн, мысалы, ЭН4 ушкыш гидрид-
терде ретйк нем1рдщ артуымен турактылыгы темендейда. Олардьщ
iniiHeH тек метан СН4 гана туракты косылыс болып табылады. Силан-
ныц SiH4 турактылыгы темен жене ауада ездагшен тутанады. GeH4,
SnH4 жене РЬН4одан да тураксыздау.
Кемгртектщ тагы 6ip ерекшелпт ол алмаз туршде диэлектрик болса,
кремний, германий, калайы нагыз тшгпк жартылай еийзгйптер болып
табылады. Кем1ртектщ жене кремнийдщ темени оксидтер! СО жене
SiO туз тузбейтш оксидтер, ал 2 валентй германий, калайы жене
коргасын оксидтер! (GeO, SnO, PbO) — еюдайлы оксидтер.
Кем1ртек (IV) жене кремний (IV) оксидтер! Э02 — кышкылдык
оксидтер, оларга елс!з кышкылдык касиет керсететш гидроксидтер
тен, олар — KOMip кышкылы Н2С03жене кремний кышкылы H2S i0 3.
IVA топшаныц калган элементтершщ оксидтер! (IV) жене гидрок­
сидтер! екхдайлы, сонымен катар германийден коргасынга карай
олардьщ кышкылдьщ касиеттер! елйреп, непздж касиеттер! кушейеда.
* Германий (IV), к,алайы (IV), коргасын (IV) оксидтер! немесе гидроксидтер!
стттермен врекеттескенде Н2[Э(ОН)6] типт1 кышкылдардын, туздары туз1лед1,
олар свйкес1нше гексагидроксогерманаттар, гексагидроксостанаттар жене
гексагидроксоплюмбаттар дел аталады. Сол сиякты Н2[Э(ОН)4] типт1 кышкылдарга
сейкес туздар тетрагидроксогерманаттар, тетрагидроксостанаттар жене
тетрагидроксоплюмбаттар дел аталады. Осы типи косылыстардын, кышкылдык
касиеттер! германийден коргасынга карай елс1рейд1. Жалпы IVA топша элементтер1
(кем1ртектен баскасы) вакантты сАорбитальдарга байланысты акцепторлык
касиеттер керсетед1, едетте, координациялык саны 6-га тец кептеген кешенд1
Косылыстар тузедк
Бул топша элементтер! галогенидтершен тетрахлоридтер ЭС14
мацызды рел аткарады. Олар суйык заттар, оцай гидролизденед!
(СС14-тен баскасы), кешен тузуге бешм жене Н2ЭС16типй кышкылдар
тузеда. ЭГ2 типй галогенидтер туз тер!зда.
Кем!ртек, кремний жене германий сутекпен косылыстарында
ковалентй байланыскан атомдар йзбегш тузеда. Бул касиет кем!ртекте
208
жаксы кершеда. Оньщ косылыстарында ондаган, жуздеген атомдардан
куралган тазбектер бар. Кремний тщелей байланыскан максимум 6
атомнан, ал германий тек 3 атомнан куралган тазбектерда тузеда.
Калайы мен коргасынга бул кубылыс мулдем тон емес.
IVA топша элементтер! р-элементтер катарына жатады.
Топша бойынша реттж HOMipi арткан сайын бейметалдык
касиеттер! алдареп, металдык касиеттер! кушейедь Олардьщ
барлыгына +2, +4 тотыгу дережелерк ал кем1ртекке сонымен
катар - 4 тотыгу дережес1 тен. Топша элементтер! ЭО жене Э 02
типтес оксидтер жене оларга сейкес гидроксидтер (ком!ртек пен
кремнийден баскалары) тузед!.

Сурактар мен жаттыгулар


• 1. IV топша элементтерше жалпы сипаттама бер!цдер. Олардьщ кайсылары
металдарга, кайсылары бейметалдарга жатады? Элементтердщ металдык
жене бейметалдык касиеттер! топша бойынша калай езгереда жене оныц
себеб! неде?
• 2. Булар ездершщ косылыстарында кандай тотыгу дережелерш керсетед!?
Калынты жагдайда олардьщ канша жуптаспаган электрондары болады?
• 3. Кем1ртек топшасы элементтершщ кайсыларыньщ оксидтер! мен гидроксид­
тер! еюдайлык касиеттер керсетеда?
• 4. IV топша элементтерш щ туз тузбейтш оксидтерш щ формулаларын
жазындар.
А 5. IV топша элементтер! гидридтершщ турактылыгы топша бойынша калай
езгереда?
А 6. IV топшанын кай элементшщ жарты лай е т ю з г ш т к касиеттер! техникада
кещнен колданылады?

§ 8.5. K0MIPTEK ЖОНЕ ОНЫЦ КАСИЕТТЕР!

Периодтык жуйедеп орны жене атом курылысы.


Кем1ртек IVA топ элемент!.
Оньщ электрондык формуласы: 6С ls 22s22p2
Графиктш формуласы:
П Щ т т
I Е
s р
* Кел/фтек жене оныц ец мацызды косылыстары кыскаша 9-сыныптын, химия
окулыгында карастырылган.

Табигатта таралуы. Кем1ртек табигатта бос кушнде алмаз жене


графит туршде кездеседа. Ж ер кыртысындагы ком!ртек мелшер!
шамамен 0,1%. Ком!ртек, непзшен, кальций жене магний карбо-
наттарынан туратын !збестас, бор, магнезит, доломит сиякты табиги
минералдардыц курамына юреда. Ол органикалык заттардыц непзп
курамдык белМ болып табылады. KeMip, мунай, шымтезек, агаш жене

209
табиги газ отын ретшде колданылатын жангьпп материалдар ката-
рында карастьфылады. Бул максатга олар жш колданылады, сонымен
катар органикалык косылыстар синтезше кажетп квюртекта алу кез1
болып табылады. Органикалык косылыстардьщ касиеттер1 11-сы-
ныпта окытылады.
Табиги кеьнртектщ туракты ею изотопы бар: 12С(98,892%) жене
13С(1,108%). Сонымен катар оныц жартылай ыдырау периоды 5570 ж.
болатын жене органикалык тектес тарихи кене заттардын жасын
аныктау уннн колданылатын радиоактивй 14С изотопы бар.
Квлар— еамдгк тект! минерал. Жорамал бойынша миллион жылдар
буры н батпактарда е й м д ж т е р д щ uiipy еш м д ер ш щ жиналуы
нетижесшде тузшген.
KeMip — таза кем1ртек емес. Ен катты кем1р — антрацит
курамында 85—95% кем1ртек бар. Ен жумсак казынды шымтезек
(торф) кем1р болып саналмайды. Шымтезектщ тузшу1 — кем1р тузшу
геологиялы к процесш щ , ен ж ас сатыларынын 6ipi. Ш ымтезек
курамьшда ел1 де езгермеген еомдак калдьщтары бар жене ондагы
кем1ртек мелшер1 50—60%-тен аспайды.
Кем1рд1 ауа катысынсыз жогары температурада кыздырганда
айырылу журед1: уш кы ш заттар (таскем1р газы жене таскемгр
шайыры) айдальш, кокс деп аталатьш катты зат калады. К окс— багалы
енеркесштпс шигазат, оны тем1р кендерш тем1рге дешн тотыксыз-
дандыру кезшде жогары температура алу уппн колданады.
* Кем1рд1н, енеркэаплк коры бойынша Казахстан ТМД елдер1 !ш1нде (Ресей
Федерациясы жене Украинадан кейЫп) 3-орын алады. Ipi ко р орындарына
Караганды, Еюбастуз, Торгай, Майкуб1, Обаган жене Кусм¥Рын бассейндер1
жатады. Еюбастуз, Обаган, Майкуб1 бассейндерУн KeMipi efleyip ти1мд1 жене
арзан ашык едюпен енд1руге болады. Еюбастуз кем 1р бассейн! ел1м1здеп ен ipi
бассейн. Ал XIX гасырдын ортасында ашылган Караганды бассейынде KeMip
к,оры 52 млрд тоннадан жогары багаланады. Сонгы жылдары KeMip Алматы
облысында да ашылды.
Караганды бассейнтен кокстелейн KeMip енд1ртед!. Мундай KeMipfli
металлургияда колданудын манызы ете зор. Бул KeMip курамында куюртлн жене
фосфордын Menmepi аз, онын жогары сапалы болатты балкытуда манызы зор,
6ipaK онын кулдтит (23—24%) жогары, сондыктан кептеген KeMip кабаттары
байытуды кажет етедк KeMipflin кейб1р кабаттары ж ер белне жакын орналаскан,
бул оларды ашык эд1спен енд1руге мумюндк бередк
Караганды KeMipi, непзЫен, технологиялык каж етйлктерге жумсалады.
Кокеты концентрат турндеп технологиялык отынды Heri3ri тутынушылар — тусл
металлургия, машина жасау, химия енеркеаб! жене курылыс материалдары
6HepKeci6i.
Павлодар облысында XIX гасырда ашылган Еюбастуз таскем1р бассейн!
орналаскан. Бассейн KeMipi жогары калориялы, 6ipaK кулдУп де кеп. Бассейн
колайлы техникалык жагдайларга ие, бул ашык e H flip yfli журпзуге мумюндк
бередл
Павлодар облысында Еюбастуздын онтуелпне карай Майкуб1 коныр KeMip
бассейн! орналаскан. Бассейн KeMipi коныр кем!рден Kepi таскем1рге жакын,
жылулык касиел жогары, кулдишт аз, курамында 45%-тей ушкыш заттар бар.

210
Караганды «.аласынын солтуспк баты-
сында ¥лы Отан согысы жылдарында ашыл­
ган Обаган коныр KeMip бассейн! орналаскан.
Оныц жалпы коры 40 млрд т-ны курайды.
Колжат коцыр кем1р бассейн! Алматы
облысында орналаскан. Онын болжанган
коры 20,4 млрд т-га багаланды. Бул кем|р
жогары сапалы (кон,ыр кем1рден таскем!рге
ауыспалы). Алматы облысында теменг! 1ле
KeMip бассейн! ашылды.

Физикалык касиеттерк Жай зат


куш ндеп кем1ртектщ б1рнеше алло-
тропиялык турвзгер1стер1 болады: ал­
маз, графит, карбин жене фуллерен.
Кристалдык торларыньщ курылыстары ертурл1 болгандыктан,
олардын физикалык касиеттер1 де еркалай.
* Алмаз бен графитпн курылыстары, Kacnerrepi жене колданылуы 9-сыныпка
арналган химия окулыгында карастырылган болатын.

Кем1ртек атомдары орбитальдарынын гибридтену тиш алмазда —


s/т3, графит пен фуллеренде — sp1, карбинде - sp кушнде болады.
Карбин — кара ту е й усак кристалдык унтак. Алгаш рет X X
гасырдьщ 60-жылдары Кецестер Одагыньщ химиктер1 синтездеп алган,
кешшрек табигаттан табылган. Карбин кристалдары 6ip жене уш
байланыспен немесе кос байланыспен т1збектесе косылган кем1ртек
атомдарынан турады:
-С = С - С = С - С = С - немесе =С=С=С=С=С=
Карбиннщ каттылыгы графиттен жогары, 6ipaK алмаздан ана-
гурлым томен. Жартылай етюзгннтж касиета бар. Ауа катысынсыз
2800° С-ка дешн кыздырганда графитке айналады.
Фуллерен. X X гасырдын 80-жылдары кем1ртек атомдарынан
туратын сфералык курылымды заттар — фуллерендер синтезделда.
Олар кем1ртек атомдарыньщ белтШ 6ip сандарынан — С60, С70, С84
жене т.б. туратын туйыкталган курылымдар. Гибридтенбеген я-элек-
трондары ароматты кем1рсутектердеп сиякты бугал жуйеге шашырай
таралган. С60 фуллереншщ Typi футбол добына (8.1-сурет) уксайды,
ал С70 фуллерешшш сопак кауынга уксайды.
Кокс TacKGMipfli ауа катыстырмай кыздырганда алынады, домна
пештершде шойын алу кезшде колданылады.
Агаш KO M ipi агашты кем1рлегенде (ауа катыстырмай немесе ете аз
мелшердеп ауа катысында) тузшеда. Металлургия енеркеабшде жене
уста шеберханаларында ж огары температура алу уш ш ескери
максатта кара ок-дер1 жасау ушш, енеркесште, медицинада жене
турмыста газдарды немесе баска заттарды еннру ушш колданылады.
Куйе кем1рсутектерш (табиги газды, ацетиледгц, скипидарды ж е­
не т.б.) ауаныц жетшлшшз катысында (немесе ауа катысынсыз)
211
жакканда туздледд. Резенке алу кезшде тольщтыргыш ретшде, сонымен
катар кара бону (типография бояуы, тушь) жене етш майьш алу уппн
колданылады.
А дсорбция. Кем1рдш (ecip ece агаш кем1ршщ) адсорбциялык
кабшета жогары. Адсорбция деп кешрдщ немесе баска катты, суйык
заттардыц ез бетшде газ, бу немесе ершен заттарды снцру кабшетш
айтады. Беттершде адсорбция журетш заттарды адсорбенттер, ал
сццрыетш заттарды адсорбаттар деп атайды. Егер, мысалы, алдымен
сия ертндасше усак унтакталган KOMip косып шайкап, сосын сузсек,
фильтратта туса.з суйыктык су болады. Ce6e6i ершен сия молеку-
лаларын KOMip спцрш алады. Мунда: KOMip— адсорбент, сия— адсорбат.
Техникада адсорбент ретшде алюмосиликаттар, синтетикалык
шайырлар жене т.б. заттар колданылады. Олармен сендер химияны
будан epi окыганда танысасыцдар.
Химиялык касиеттерь Калыпты жагдайда кем1ртек химиялык
инертт1. Температураны жогарылатканда оныц ерекеттесу кабшета
кушейедд. Жогары температураларда кем1ртек сутекпен, оттекпен,
азотпен, галогендермен, сумей, кейб1р металдармен жене кышкыл-
дармен ерекеттеседа.
Кем1ртекта кокс туршде кем1ртекта косылыстарды синтездеудщ
кем дегенде келега непзп eKi едасш жузеге асьфу кезшде бастапкы зат
ретшде колданады.
1. Су буларын кыздырылган кем1р немесе кокс аркылы етгазгенде
“су газы” деп аталатын сутек пен кем1ртек (II) оксидшщ коспасы
альшады:

С + Н20 СО + Н2 А Я 0 = 132 кДж

Бул реакция газ генераторларында 1200°С-тан жогары темпе­


ратура кезшде журедд. 1000°С-тан темен болганда, кемйртек С02газьша
дешн тотыгады:
С + 2Н20 = С 02+ 2Н2
Осы ею реакция катты кушндеп отынды газ Typumeri отынга
айналдыру унпн жене енеркесште конверсиялык жолмен сутек алу
ymiH пайдаланылады. Сутекта кем!ртек оксидтершен белш алып,
аммиак синтезше жумсауга болады. 0ртурл1 отын енддру процестершде
су газын (жогары температура мен жогары кысымда жене epniiTKi
катысында) кем1рсутектер коспасына айналдырады.
Сонымен катар су газын метанолга (метил спиртше) айналдыру
енеркесштйс мацызы бар процесс болып табылады:
СО + 2Н2 СН3ОН
Колданылган epmiTKi жене реакцияны ж урп зу жагдайларына
байланысты аталган реакциялардыц кемепмен ертурл 1 органикалык
косылыстар (алкандар, спирттер жене т.б.) алуга болады.

212
2. Жогары температурада к етр тек (кокс) металдармен ерекеттесш,
карбидтер тузеда. Сумей немесе кышкылмен врекеттескенде кандай
1'аз тузшетшше байланысты оларды: метанидтер немесе ацетиленидтер
деп белш атайды:
СаС2 + 2НС1 = СаС12 + С2Н2Т

А14С3 + 12Н20 = А1(ОН)31 + СН4Т

Электр пештершде ауа катысынсыз ектас пен кокеты косып


кыздырганда алынатын кальций карбиданщ улкен практикалык
мацызы бар:
2СаО + 6С = 2СаС2 + 2СО

Кальций карбида ацетилен алу ушш колданылады:


СаС2 + 2Н20 = Са(ОН)2 + С2Н2Т

Ацетилен жанганда вте кеп мвлшерде жылу белшеда, сондыктан


оны металдардан жасалган белшектерд1 6ipiKTipyre арналган
кондыргыларда пайдаланады. Сонымен катар ацетилен аркылы
кептеген органикалык косылыстарды синтездеуге болады.
Дегенмен квм1ртекке кебшесе ол тотыксыздандыргыш Касиеттер
керсететш реакциялар тон. Кем1ртек кептеген оксидтерда бос метал-
дарга дешн тотыксыздандыра алады. Оньщ бул касиеп кендерден ме­
талл алу ушш колданылады. Металлургияда кемармен тотыксызданды-
ру аркылы тем1р, мыс, мырыш, коргасын жене т.б. металдарды алады.
Мысалы:
2ZnO + С = 2Zn + С02
Кем1ртектщ ец мацызды касиеттершщ 6ipi — онын атомдарьшыц
6ip-6ipiM eH байланысып, узын йзбектер тузуь Онымен сендер
органикальщ химияны окыганда таныскансыцдар.
* Кем1ртектщ био химиялык peni. Кем1ртек Tipi о р г а н и з м д е р уши ец басты
органоген. B ip a K , куйе турмдеп бос кем1ртек жене онын, монооксид1 СО адам
уинн зиянды. Узак, уацыт куйемен немесе KOMip шацымен жумыс ктегенде катерл!
T e p i ic ir iH тудырады (оны бурын "кубыр тазалагыштар" ауруы д е п атаган). Усак,

K O M ip шацы екпе курылымынын, 63r e p i c i H тудырып, оныц кызметм бузады.

Кем1ртек моноксид! СО ете улы, СО-ныц уландыргыш ecepi, ол «.анныц


гемоглобиймен ж е ц т косылып, оны оттекл екпеден улпаларга тасымалдауга
кабтетаз етедг Бул процесс СО молекуласы оттекпц молекуласымен электрон-
дык курылысы бойынша ете уксас жене оныц 0 2- ге Караганда гемоглобиниц
сацинасындагы Fe2+ионына тартылгыштык, касиеп жогары болгандыктан журедг
Бурын айтылгандай, СО-мен уланганда антидот реинде карбоген деп аталатын
3—5%-Ti СО-, мен 0 2-н1ц цоспасы колданылады. Бул коспадагы 0 2-ыц жогары
Кысымы улпадан СО-ны ыгыстырады, ал С 0 2-нц канды кышкылдандыру, сондай-
ак С 0 2жогары кысымыныц тепе-тецдкке 2СО + 0 2 2 С 0 2есермц натижеанде
каннан СО-ныц ыгыстырылуы журедл

213
Карбонаттар (С а С 0 3 жене ас содасы NaHC03) непз1ндеп медициналык
препараттардыц антиацидцк (к,ышк,ылга карсы) ecepi бар жене асцазан ceniHin
к,ышк,ылдыгын темендету уш1н ко лданылады.

Кепнртектщ курылысы артурлк сондыктан касиеттер1 де


эркалай б1рнеше аллотропиялык турвзгерктер1 бар. Кешртектщ
иондану энергиясы жогары, ал электронтарткынггыгы темен,
сондыктан оган он немесе Tepic иондар тузу тон емес. Кошртек
тек ковалентп байланыстар тузедь Кем1ртек атомдары 6ip-6ipi-
мен узын йзбектер немесе сакиналар тузуге оте бешм. K e M ip -
тектщ осы касиет1 оныц миллиондаган косылыстар тузуше
мумкшдйс береда.

Сурактар мен жаттыгулар

А 1. Кем1ртектщ р-орбиталында е й гана жуптаспаган электроны бар. KeMip-


тектщ коптеген косылыстарда терт валентт екенш калай тусшдареда?
А 2. Атомдьщ орбитальдардыц гибридтену1 деген не? Атомдык орбитальдардыц
гибридтену теориясы кемепмен кешртектщ кандай касиеттерш тусшдаруге
болады?
А 3. Кем1ртек элемент кандай жай заттар тузедц? Олардыц физикалык касиет-
тершщ айырмашылыгы немен тусшдаршеда? Олар кайда колданылады?
А 4. А дсорбция деген не? Белсеш йрш ген KeMipfli калай алады? Кем1рдщ
адсорбциялык касиет кайда колданылады?
Ш 5. Кем1ртектщ жакында ашылган аллотропиялык Typeerepici — фуллерен
туралы не бшесщдер?
А 6. Кем1ртект1н химиялык касиеттерш керсететш химиялык реакция
тецдеулерш жазындар.
• 7. Табиги заттардан алатын кем1ртек косылыстарын атандар.

§ 8.6. K0MIPTEK КОСЫЛЫСТАРЫ

Ком1ртек оксидтер1

Кем1ртек жанганда жагдайга байланысты


ком1ртек (II) оксида немесе ком!ртек (IV) оксида
тузшеда. K e M ip жанганда кай оксидтщ тузше-
Tim оттектщ мелшерше гана емес, квм!рдщ тем-
пературасына да байланысты. Егер KOMipnin
температурасынын жогарылыгы ж еткш ж йз
болса, онда оттектщ мелшерщщ жеткшждаздап-
не карамастан СО емес, С 02тузшеда (8.2-сурет).
Дызган K O M ip С 02 газымен жанаскан кезде
вркашан келей тепе-тендак орнайды:

С + С 02 2СО АН° = 1 7 2 кДж


8.2-сурет.
С + С02 £ 2СО Тецдеуден реакцияньщ эндотермиялык еке-
жуйесшдеп тепе- m коршш тур. Демек, Ле-Шателье принцит
тещцктщ ыгысуы бойынша температураны кетергенде, тепе-
214
тендак оцнан солга, ягни СО тузшу жагына карай ыгысуы керек, ал
температураны темендеткенде, керкйнше солдан оцта, ягни СО ыды-
рау жагына карай ыгысуы керек.
Кемартек (П) оксида (ш с газы). Оньщ касиеттер1 азоттьщ касиет-
терше жакын. Муны СО молекуласында уш байланыстыц болуымен
тусшдаруге болады. Кешртек атомдарыньщ жуптаспаган электронда-
рыньщ есебшен ею ковалентта байланыс тузшеда. YniiHnii байланыс
оттек атомыньщ белшбеген электрон жубы (донор) мен кем1ртек ато-
мьшьщ бос орбитал1 (акцептор) катысуы аркылы жузеге асатын до-
норлык-акцепторлык механизм бойынша тузшеда. Сонымен кем1ртек
(II) оксид! курамындагы оттек пен кем!ртектщ валенттштер1 3,
кем1ртектщ тотыгу дережес! +2, оттектщ тотыгу дережес! - 2 .
Онеркесште оны кызган K O M ip устшен кем1ркьппкыл газьш ж1беру
аркылы алады. Лаборатория жагдайында кем1ртек (II) оксидан кыз-
дыра отырьш, кумырска кышкыльша концентрл1 кутарт кышкылымен
веер ету (кушрт кышкылы суды тартып алады) аркылы алады:
Н С (Ю Н h 2so4(kohu.^ н о +ш Т

Кем1ртек (II) оксида — шедаз, тусс1з, ете улы газ. Ондарда орында-
рында 1 л ауадагы оныц шекта мелшер! 0,03 мг. 0Mipre каупи! мол-
шерде ол автомобиль шыгаратын газдардьщ курамында болады. Сон-
дьщтан гараждар, ecipece автомобиль козгалткьппьш от алдырган кезде
желдетшгп туруы керек. Ш с газы суда аз ерида. Оньщ уландыргыш
касиеттер! кан курамындагы гемоглобинмен кайтымсыз ерекеттесщ,
окпеден улпаларга оттекда тасымалдау п роц ессш токтатум ен
байланысты.
Жогары температурада кем1ртек (II) оксида — куш п тотыксыздан-
дыргыш. Оньщ бул касиет! металдар алу уппн колданылады. Мысалы:
СО + СиО = Си + С 02
Сонымен катар ком1ртек (II) оксида косып алу реакцияларына
бешм. Кун ceyneci немесе орпптю катысьшда ол хлормен онай косылып,
ете улы фосген газын тузеда:
СО + С12= СОС12 ДЯ° = - 112 кДж.
Фосген Bipitnni дуниежузшпе согыста уландыргыш кару ретшде
пайдаланылды. Kaeip фосген кейб1р органикалык жене бейорга-
никалык заттарды алу уппн колданылады.
Кемартек (II) оксида ауада кеп мелшерде жылу беле кек жальшмен
жанады:
2СО + 0 2= 2С02 ДЯ° = - 572 кДж/моль.
Температураны 200°С жене кысымды 15-10 5 Па децгешне дешн
кетергенде, ол натрий гидроксидамен ерекеттесш, кумьфска кышкы-
лыныц натрий тузын тузеда:
СО + NaOH = HCOONa
215
г
Кепартек (IV) оксида — mcci3, тускз газ, ауадан 1,5 есе ауыр, сон-
дыктан оны суйыктарды куйган тер1зда 6ip ыдыстан екшнн ыдыска
куюга болады. 0°С кезшде 1 л суда 1,7 л кешркышкыл газы ерида.
Температураны жогарылатканда оньщ epirkuTiri едау1р кемида жене
оныц артык мелшер1 ертндаден кебш тузетш кетрш ш тер туршде
шыгарылады.
Атмосферадагы кешркышкыл газыныц мелшер1 аз, шамамен 0,03%
(келем1 бойынша). Кем1ркышкыл газы адамдар мен жануарлар ты-
ныс алганда белшеда. Атмосферага кем1ркышкыл газы 6ipa3 мелшер-
де жанартаулар аткылаганда белшеда. Ец кеп мелшерде кем!ркыш-
кыл газы катты, суйык жене газ тер1зда отын жанган кезде белшеда.
Атмосфера унем1 мухит суымен газ алмасып отырады, ал мухит суын-
дагы кекнркышкыл газы атмосферадагыдан шамамен 60 есе кеп.
Атмосферадагы кем1ркышкыл газы жылыжайдагы шыны релш
аткарады. Жылыжайдагы шыны жылуды сыртка калай ж1бермесе,
атмосферадагы кем1ркышкыл газы жер бетшен шагылган инфра-
кызыл сеулелерда солай K e p i ж1бермейда. Кемнркышкыл газы осылай
жылыжай эффектшшщ себепкер1 болады жене галамдык темпе­
ратураны реттейда.
Лабораториялык жагдайда С 02 газын мермерга суйылтылган туз
кышкылымен есер етш алады:
СаС03 + 2НС1 = СаС12+ Н20 + С 0 2Т
бнеркесште кем1ртек (IV) оксида ектасты ертегенде альшады:
СаС03 = СаО + С02Т
Кем1ртек (IV) оксида молекуласыныц курылымдык формуласын
былай бейнелеуге болады:
О= С= О
Ол сызыкты тпттпнде болады. Байланыс 6epiKTiri улкен (байланыс
энергиясы 725 кДж/моль). Кем1ртектщ оттекпен байланысы полюеп,
6ipaK байланыстьщ симметриялы орналасуына орай молекуланыц eei
полюсйз.
* С 0 2 жануды жене тыныс алуды колдамаиды, 6ipan, жасыл еамдктердщ
коректену кез1 (фотосинтез) болып табылады. Онда жанган шырпы ceHin к,алады,
адам мен жануарлар, кем1ртек (IV) оксидУн, концентрациясы жогары ауамен
тыныс алганда туншыгады — (ауада оныц концентрациясы 3% болганда, адам
туншыгады, ал 10% болганда, еанен танып, enin кету1 мумюн). К,ауНл мелшерде
кеб1несе шахталарда, цудыкдарда жене жерастынан жасалган коймаларда
жиналады.
Адам жене жануар атмосферапык, оттекпен тыныс алып, оны кем1ртек (IV)
оксид1не айналдырады, ал е6мд1ктер кем1ртек (IV) оксид1мен к,оректен1п, кун
сеулесУн, есер1мен одан цайтадан оттекл 6enin шыгарады. Теменде салыстыру
уш1н адам тыныс алатын жене шыгаратын ауаныц цурамы бертген:
тыныс алатын ауа: — 21% 0 2, 0,03% С 0 2, 78%N2;
тыныс шыгаратын ауа: — 16% 0 2, 5, 03% С 0 2, 78%N2.
216

т
Кешркышкыл газыньщ жануды колдамайтын касиетт ертке карсы
курылгыларда колданылады (8.3-сурет).
Кешркышкыл газы белме температурасында 6 МПа кысыммен
сыгылады. Суйьщ куйшде болат баллондарда сакталады жене тасы-
малданады. Баллонныц вентилш ашканда суйык кем1ртек (IV) оксида
буланады да, нетижесшде б1рден катты салкындайды, газдыц 6ipa3
белш. кар тер!зда массага ауысады. Осымен оныц ццргац муз ретшде
колданылуы тусшдаршедь
Кешртек (IV) оксид! кынщылдык оксидтердщ касиеттергн кер-
сетеда: сумей жене сшта ертндалер1мен ерекеттеседа. Кем1ртек (IV)
оксида суда ерггенде, аздаган мелшерде KOMip кынщылы Н2С03тузшеда,
реакция кайтымды:
со2+н2о н2со3
Сштшердщ судагы ертндшер1мен ерекеттескенде туздар тузшеда:
С02+ 2NaOH = Na2C03+ Н20
С 02 + 20Н - = СО*- + Н20
С 02 + NaOH = NaHC03
С02+ОН =нсо-
Жогары температурада кем!ртек (IV) оксида кем1ртектщ езше кара-
ганда оттекке тартылгыштыгы жогары металдармен ерекеттеседа.
Тутанган магний лентасы кем1ркынщыл газыньщ атмосферасында
жанады:
С02+ 2Mg = 2MgO + С
Кем1ртек (IV) оксиданщ колданылуы. Кемгртек диоксида сода, кант
ендарклнде, сусындар мен суды газдандыру унйн, суйьщ туршде — орт-
сендаргшгге колданылады. Кургац муз тез бузылатын ешмдерда сактау
ушш пайдаланылады.
С02 бактерия мен зецдердщ йршйпгш колдамайтындьщтан, бул
газ атмосферасында тамак отм дер ш щ сакталу MepeiMi узарады.
Сонымен 6ipre жылыжай ауасында С02 мелшершщ артуы ошм-
дактердщ (KOMip кышкылды тыцайткыш) есуше колайлы жагдай
тугызады. Буган практика жузшде жылыжайга кургак муз кесегш
кою аркылы жетуге болады. Коптеген кекешс дакылдары уш ш
кем1ркышкыл газыньщ С020,2%-тен 0,3%-ке дешнп мелшер! колайлы
болып табылады.
Кысымды кетергенде epiriiHTiriH жогарылауына байланысты С 02
жасанды минера лды су л ар дайындау ушш колданады. Квд1мг1
газдандырылган су С 02-нщ судагы каныккан ертндао. больш табы­
лады. Олардыц курамына, сондай-ак кейб1р туздардыц коспалары да
юреда. Осындай жолмен салкындаткыш сусындарды да алады, тек
туздардыц орнына аздаган мелшерде кант жене ортурл! эссенциялар
косып дайьгадайды.
217
Кысымды арттырганда кешркышкыл газы-
ньщ epirinrriri курт еседа. Тыгынын ашканда
“ аты латы н” сусы ндар дайындау оныц осы
касиетше непзделген.
Кешркышкыл газы илтипк металдардыц
пероксидтерняен сщ1ршеда, реакция нетижесшде
оттек белшедк

2Na20 2 + 2С02 = 2Na2C 03 + 0 2Т

Пероксидтердщ cynryip кайыктарда ауаны


тазарту у ш 1н колданы луы оларды ц осы
касиетше непзделген.
8.3-сурет. Ke6iKTi
* Ke6iKTi ертсенд1рпштщ жумыс ктеу прин­
ертсещйрпштщ
цип! мен танысу
сызбанускасы
©рт сенд1ру ушйн темендепдей ед|стерд| пайдала-
нады: жанган материалды алып тастау, оттекйц келуи
ток,тату жене жанып жатк,ан затты салк,ындату. Жану процеа, эдетте, пзбекл
реакция болып табылатындыктан, жалынды кейде пзбекп узепн затты енпзу
арк,ылы emipefli.
NaHC03 бар ертсенд1рпштер еюнил жене уш1нш1 едк: бойынша жумыс ютеид!.
Мундай ертсенд1рпшпц сызбанускасы 8.3-суретте керселлген. Баллон толытымен
концентрл1 ЫаНС03ертнд!амен (ке б к тузуге ка бте гп затпен 6ipre) толтырылган.
Баллонный жогары белИнде куюрт кышкылы куйылган шыны ампула бар.
©ртсенд1рпшп колдану уши тубмен темен тецкер1п, жерге согып, к,ак,пагындаты
ампуланы шагады. Кышк,ыл NaHC03 ертнд1с1мен ерекеттескен уакытта улкен
мелшерде С 0 2 тузтедл Онымен каныккан суйык, кушл агынмен агып, жанып
жаткан орынды кою кебжпен жабады. Соцгысы оны салцындатады (суды