You are on page 1of 768

V

./
-

^.'

^:
\

i^li
It

O iH A I UM

Digitized by tiie Internet Arciiive


in

2011 with funding from


University of Toronto

http://www.archive.org/details/spicilegiumroman08maia

SPICILEGIUM
T O
SEDULII SCOTI
,

MU

VIII.

AUG. CARD. VALERII


P.

ANT.
A. S.

iM.

C.RATIANI

CARD. lOH. C03IMEXD0XI ET

REMBI,

SANNAZARII,

lUL. VALERII, ANT. GALATEI, lUL.

CAESARIS CAPACIL,
,

OXLT>HRlI PAXVINII

PROCLI LYCII

SANCTI AUGUSTIM EPISCOPI IIIPPONENSIS

OPUSCULA.

TTPI8

E. I'

BBA

IV

M.DCCC.XLIL

, ; ,

i2:pa^(D]aa^ ]?iBAigi?A^jja^4

DE SEDULn OPUSCULO

POLITIf.O.

i.U,trum Sedulii scoti


'

opus de

roctoribus christianis
,

parumper dubitavi quia nec deesemel editmu diceret, et tamen eruditis plerisque rat qui omnihus ignotum erat, neque in publicis bibliothecis quod sciam, extabat. De hoc ita scribit Faustiuus Arevalus in prolegomenis ad Sedulium seniorem cap. H. num. 61. Goldastus, ut ex Labbeo num. 45. liquet,
prelo committerem,
'<

possidebat ms.
principum.

opus Sedulii inscriptum de regimine


,

"

Schoettgenius
et inlimi aevi

qui bibhothecae fabriciaedidit


,

nae medii
fert
,

volumen sextum
rite

re-

SeduUmn
,

de rectoribus christianis, et convenien-

tibus regulis

quibus est res publica

guhernanda,

Lipsiae an. 1619. editum in 8.


fortasse in

memorari a Fabricio paucis schedis mss. quas ad sextum vo,

"

lumem paratas rehquit. Addit Schoettgenius Freherum ad Petrum de Andlo de imperio rom.Jl. 16. scribere se anno 1612. hunc hbrum anecdotum ad prelum pai'are ex eodem libello octo chsticha adducere
,

Nicolaum Cusanum de concordantia cathoL praef.


lib.

3.

Non

invenio

quisnam ahus hbrum


:

viderit

aut de eo locutus fuerit


est,

neque indignum opus certe


novitates convellendas
.

'

quod ad huius temporis

"

recudatur. Extat in codice vat. palat. 591 etc.


9.

Is.

cap.

' '

laudat pietatem Caroh magni, et Ludovici

(filii)

qui

regnare coepit (post patrem) anno 814; adeoque Se-

duhus huius operis auclor ante saeculum IX. nonfloruit


,

et videtur esse ille ipse et

quera laudat Hepidam,

nus ,

fortasse

Seduhus

scotu.s

cuius

manu

psalte-

VI

EDITORIS

rium graecum scriptum recenset IMontfauconius palaeogr. gr. III. 7. p. 236. Hactenus Arevalus. Uuus

ergo Schoettgenius scoti Sedulii hoc editum opus dixit


forte dictum

quidem aheno testimonio fretus. lam vero etiamsi id de quo dubitare licet nihil tasit vere quominus liber ex hominum conspectu men impedit
et
( ) ,
,

usuquc ereptus
est

ineditorum instar haberi possit. jVunc


,

ad mcas quoque manus palatinus codex venit


aUus, ut suspicor,
:

qui

uon

quam

ille

ipse a Goldasto olim

Germania visus etenim id exemplar anno 1G19. in apud Heidelbergam adhuc erat, neque Romara nisi anno 1622. cum palatina bibhotlieca migrain

Palatinatu

vit.

Quum

vero hunc codicem et tantulae

mohs

et

sumali-

mac

raritatis esse

viderem, veritus sura ne quo casu

quando periret, atque ita opus priscum, et pro illa aetasempiterno cxitio interciderct. te non contemnendum Haec potior, inquam graviorque Mbri imprimendi mihi
, ,

causa

fiiit.

II. Etsi

autem vocabulum

scotus

ad SeduUmn

in co-

dice non adiungitur, attamen de re dubitarc prorsus non licet. Etenim Hepidamnus in suis annahbus ad annum
Christi
tur.

D'CCC"XVIir

scribit:

Sedulms

scotus

clams habe-

Item Trithemius (quamquam Seduhos varios con-

funditj

postremum

inter Sedulii opera

librum epistolarum

recenset,

quem

ait

incipere Sedulius scotifjena. Est


viri rehgiosi

autcm

notissimum quot docti


posteris ex

sub Carolo eiusque

Angha atque Hibernia

(quae tunc erat Scotia) in

GaUias ad florentissimam Carohngioram aulam vcneruit,


praesertim post Alcuini
gloriam.

magnam apud

eos regnatores

Annum quoque

scripti hl)ri praecise

mihi vi-

deor deprehcndisse. Etenim Sedulius cap. IX. p. 28. Carolum maguum postrcnium in romanis imperatoribus
nominat, et mox addit, a Deo fiiissc adordinatum Ludovicum imperatorem. lUud, inquam, vocabulum adordi-

PRAEFATIO.

Vir

natum, videtur prorsus significare imperii

cum

patre so-

cietatem, quae coepit anno D-CCC-XIII', Caroli ultimo;

sequente enim excessit e vivis, solum post se reliquens

Ludovicum imperatorem. Libri igitur ortus extra annum DCCC-XIII- statui vix potest. Hinc etiam factum puto, ut titulus non singulariter de rectore christiano sit positus, sed pluraliter, quia duo christiani rectores illo amio erant. Atque hoc opere per imperii provincias vulgato, Seduhi

nomen

celebre evasit, ita ut auctoris clari-

tatem quinto post ecUtionem anno Hepidamnus aduotaverit.

Neque inutihs Ludovico Caesari liber fuit; etenim his quoque Seduhi praeceptis ad regias virtutes informatus,
ct iustissimus

clementissimus

princeps evasit, et rchgio-

ni ac praelatis eius
teres

summe

addictus. Certe post illos venulli principes reh-

Coustantinum ac Theodosium
,

giosiores fuere

quam Caroh magni maiores

ac posteri,
,

et aha inuumera monumenta testantur. Est autem hic ipse Seduhus scotus, cuius in divi Pauh epistolas extant CoUecta-

quoruin ihustrem memoriam

et annales retinent

uea, in Matthaeimi autem conservabautur Parisus mss.

apud

lesuitas,

testeLabbeo. iVobis quidem non iniucunSeduhi opuscida lectoribus offerremus

dum
I.

accidit ut tria

Expositioues in argumenta evangehorum Matthaei

Marci, et Lucae, quas

tomo IX.

Script. vet. p. 159-181.

eidubuimus
stianis.

II.

Praesens opusculum de rectoribus chriS.

III.

Explanatioues in praefationes
,

Hieronjrai

ad evangeha
bunt.
(1)

quae

in

sequente volumine

demum

pare-

(1)
l)e

Latiuae eruditionis studiosos nolo hac obiter notitia fraudare, ncni-

rae scliolia

quaedam

in prisco codite ^idisse

ad Mart. Capellam, cuius


:

in calce littcris quadratis legitur liaec jnscriptio

ExpUciunt

rjlossae se-

iundi libri de nupdis Pfiilologiae et Mercurii, Mynei Martiani Fclicis fapellae afri carf/iaginicnsis , qiws fertnr composuisse serERCs schotasticus urhis Koniae.

VIII

EDITORIS

DE TRIBUS TRACTATIBUS AUGUSTINI VALERII CARDIXALIS.


III. Transeo iam ad Augustinum Valerium Veronae episcopum et S. R.E. Cardinalem. Hic nobili loco Venetiis anno Christi -M-D-XXX- natus, optimis a pueritia studiis innutritus, et senatoriis honoribus ingenii ac pru-

dentiae

merito destinatus

ecclesiasticum vitae geiius

pracoptavit.

Anno postea -M-D-LXV. factus episcopus, anno autem JM-DLXXXIir creatus Cardinalis, anno deraum -M-DC-Vr vitam hanc mortalem beato fine comornamentis cumuTatus fuerit, non tam eius vita diligenter
conscripta ostendit (apud Calogerum T.

ple\it. Quantis vir hic sanciimoniae et doctrinae

confrctorura ab eo

simus eius
vilis

XXV.) quara illa bbrorum mira congeries, ubi castisanimus, eruditio omnimoda, et perfectum ci-

atque ecclesiasticae vitae magisterium elucet. La-

tina ilhus scripta Ponzettus (in editione commentarii de


consolatione ecclesiae)

nonaginta et

unum
:

supra centum

enumerat

quorum -LXXXVI-

typis iam impressa, reli-

qua 'CV* hicem adhuc desiderantia italico quoque sermone scripta XLVI- in pubJicis libris extantia, octodecim vero nondum impressa. Ex latinis ineditis, quatuor
iios ipsi

inveniraus

quorura prinmm de occupationibus

Cardinale diacono dignis ante hos aimos edidimus

aba

tria,

quorum

titiib infra

leguntur,

uunc quod bonum fau5 ,

stumque

civili scientiae

et christianae pietati sit

liben-

tissirae typis

comraittimus.
,

Primum quippe opusculum


,

de bona Principis fama

seu de bene regnandi arte

ad

Franciscura Mariam

II.

Roboreum

Urbini postremum

ducem
cit,

raittitur;

quera quia p. 85. carentera liberis di-

sequitur ut Augustinus inter annos 1.570. et 1598.

libellum hunc composuerit: tantum enim adamussim temporis Franciscus dux

cum

priore coniuge Lucretia libe-

PRAEFATIO.
i-oruiu expers transegit.

IX

que
,

enira de Francisci orbi-

tate, qui susceptum ex secunda uxore Livia filium \irili iam aetate auctum aniisit sermo esse potest, qiiandoquidem Augustinus cum ea calamitas Urbini accidit, multo ante ex hac vita excesserat. Immo vero, quia regnandi

praecepta

non

veteranis principibus sed tironibus ple,

rumque

dantur, valde arbitror

missura bunc libellum


est

ad Franciscum sub regni primordiis, id


annura -M-D-LXXIV- Haec
merito eius, quod mibi non
codice , nunc vaticano

paulo post

de bistoria operis;

nam

de

paenitendum videtur, lecto-

res iudicabunt. Inventus fuit bic tractatus


;

urbinensi

enim ipsura fortasse exemplar, quod Duci bibliotbecae domino ab auctore fuit
est

oblatum.
IV.

Secundum opusculum ab Augustino Valerio

scri-

demonstravi p. 89. adnotatione qui erat anuus aetatis eius -LXV-, post in episcopatum aiitem susceptura trigesimus, ante Cardina-

ptumfuisse anno Domini


;

IMDXCV-

latum deuique undevigesimus, ut ex ante a me dictis colet iu pastorab ministerio ligitur. Senili igitur iam aetate
,

tractando diu exercitus, ad electura nuper


clesiae

magnae

ec-

arcbiepiscopum
,

hominem quidem

virtutibus or-

natissunum

sed adbuc adolescentem , qui

maguo Carolo

post alterum succedebat, tempestivi sane argumenti scri-

ptum vigdanti consibo misit de cauta imitatione sanctormn episcoponnn. Meminerat quippe prudentissimus vir
AugustLuus,

quam
,

severo et beroico pastorabs regiminis


;

genere Carolus fuisset usus


eius labores
in raedio

reputabat secum inmianes


,

vitara orani asperitate plenissiraara

quara

cursu mors spontaneis cruciatibus accita ab-

qualem quantamque morum discipbnaeque reformationem non in suo clero ac populo solum fecisset sed in universa provincia cui mmiere raerupit; satis noverat
,

tropoUtani advigilabat; denique decertationes etiara

eitls

, ;

EDITORIS
officii

accrrimas ciim magistratibus episcopalis


gitahat
,

causa co-

ct
,

summa

vitae per nefarios


,

pericnla ctus
,

de quibus late Glussianus

homines intentata ab Oltrocchio au-

in vita sanctissimi \iri scril)it


,

(1).

Augustinus cogitans

admonendum

censuit

Hacc inquam Federicum


,

ut in iniitaudis Caroli patruelis illustrissimis ac fortissiniis gestis

cautclam quandam
in cunctis

modumque
,

adhiberet, ne-

exacquandum sibi praesumeret; cuius consiUi varias ct acquas rationcs su1)dit deque re tota non sine pcrpctua ac plurima bcati Caroh laude diu multumque cum Fcdcrico loquitur, cumquc hac captata
quc hunc
,

occasione episcopaha officia copiosissime docet; ita ut


hic Augustini tractatus in utihoribus de

tam

gravi ar-

gumento
pastores

scriptis liabendus sit,

dignusque omnino quem

animarum diurna
arbitrentur.

sibi

nocturnaque

manu

ver-

sandum
honores

est utrum sapienti quod idem est utrum ad rem puhhcam sit accedcndum, nec ne: quam quaestionem toto prohoemio ad suos de re pubhca hbros Cice,

Y. Prisca ot nohihs quaestio


sint

capessendi

seu

ro vcntilat, simulque illorum argumentis respondet, qui

cursum vitabant. Quum autem ego in copiosis quae ilh operi atte\ui, tot aUorum veterum de hac re disputationes iam memoraverim earumque fonlioiiorum
scholiis,
,

tcs et loca indicaverim, nulla in

praesentiarum est cau-

sa cur actuni

agam. Rectc tamen Augustinus Valerius


,

non

tain

cx hbris doctrinaque ethnicorum


,

quam

ex

christiaua sapientia et modestia

honorum

fugara novo
:

hoc ad Fedcricnni Borromaeum hbro suadet


supcriore ad
hic

qui hber,

cundcm Federicum, tempore


intra annos scihcet
2r..

anterior est

enim

scribitur
,

ad Cardinalem nondum factum ar1587


(app.?.

chiepiscopum
(I) Lib. II.
I

et

1595. Re.'J.Lib.

capp 12.20. 22, ad


i).

Lil). III

V. capji.

ct ". Lib.

VI. cap. et

,;

PRAEFATIO.
conclitas in lioc libello, christianae philosopliiae
,

XI
vitae

praesertim aulicae

exemplorum ac sententiarum opes

cur c^o enumerem,

cum

in ipso fonte a lectoribus cog-

noscendae
Cardinalis

sint ?

Sed audio susurrantem ahquem: cur

apud Cardinalem post adeptum honorem de de fufjiendis honoribus disputat ? Hanc animadTcrsionem
sane praesensit ipse Augustinus p. 146, futuros
qui dicerent

nempe

" CardJKah non


illo

de fufidendis
rent
facile

ad Cardinalem honoribus scrihere,,. A^^erumtamen hanc


esse difficile

exceptionem non
,

sensu

is intcllexit

quasi

lii

dice-

esse

homini saturo ieiunium pracdicare


homini cxperto molestias varias
et

sed pie yereque dictum existimavit, facilem esse fugae


ilhus laudationem

soUicitudines quas lionorum insignia coniunctas habent.

Tum

de suo ac Federici modesto et honestissimo honarrat, quae


si

norum cursu taha

quis imitctur,

eum

dignitatis susceptac vix paenitebit.

DE AXTONII M. RATIAXI OPERE HISTORICO ET EPISTOLIS,


VI. iSon mediocri fortunae douo acceplum refero,

quod Antonii Mariae


rini in vaticanis

Gratiani celeberrimi episcopi

ame-

codicibus reperi historicos hbros qua:

tuor

et

epistolarum latiuarum hhros undecim

quod

utrumque opus liabuit in ms. codice Hieronjmus quoque Lagomarsinius, ut ipse in adnotationibus dicit ad Gratiaui vitam, nec non ad eiusdem lil)ros de scriptis invita Minerva, denique etiam in adn. ad Iiilii Pogiani
epistolasT. IV. p. 177. 199. 37G; et sine dul)io editurus
erat, nisi nescio quis casus aut certe
set.

mors

intervenis-

Libri

quidem

historici, id est tres

de Despota Va-

lacliorum principe, et unus de fratre eius, iam addendi


erunt praeclaro Gratiani commentario de casibus viro-

rum

illustriuni qui

iamdiu magno cum historiae fiuctu

Xir

EDITOIUS
:

legebatur

libri

autem epistolarum cum


,

iUis sui
,

sane

lulii

Poiiiaui certabunt

quos utpote amici


,

prelo olim

Gratianus ipse parabat

et tlcnique

paulo ante aetatem


Gratianus epist.

nostram Lagomarsiniius vulgavit. Historicum opus composuisse se in Asulano rure feriantem


lib.

ait

X.

4.

anno Domini M-DLXVII-, qui Gratiani erat

trigesimus, quia Christi anuo

mus

M-D-XXXVII- natum sciquod scriptum a Cardinale Commendono CardiHosio olim ostensum


is
,

nali Avarmiensi lectavit


;

niiiifice liunc

de-

neque

tamen ab auctore impetravit ut


et

sine-

ret divulgari.
sive

Id sive modestia animi Gratianus fecerit,

recentium rerum

hominum
,

respectu aliquo, equi-

dem
(hb.

ncscio. ]\am Despota principatu Valacliorum poti-

tus est
I.

aimo MD^LX^
elapso

12. hb. III. 18.) Itaque vix


,

neque ultra biennium tenuit quinquennio a re-

bus

gestis

historiam hanc scripsit Gratianus

eorum quos nominaverat viverent. lustus crgo suberat metus, nequem forte offenderet vel nequid sil)i incauto ac longinquo forte cxcidisset, quod illi redarguereut vel quod etiamsi apprime verum, falso negareut. Profccto in aliis quoque historicis scriptis valplerique
, ,

cum

hominum miiiime aucupantem Gratianum vidcmus. Sed utcumquc se ista habent, nunc his demum remotis causis, praeclarum politicae histO'
dc liberum gratiamque
riae

incrementum
VII.

castissima latinitate

et

eximia arte

conscriptum, diutius in tenebris non

fuit

continendum.

Decem modicae
alio

molis hbros lafinarum episto,

larum sumpsi ex opera scripto, sed

codice vaticano

librarii

ipsius passim Gratiani raanu

quidem non emen-

dato solum verum etiam refecto. Porro scriptae fiierunt

hac cunctac epistolae a mense

octoJ)ri anni

M*D-LXVIideoque
ad

usque

ad aprilem mensem

anni

MDLXX^

triemiium occupant
tificatu.

cum

dimidio, in divi Pii V* pon-

Tantus autem litterarum numerus

unum

PRAEFATIO.
(paucis exceptis)
scribitur
,

XIII

adolescentem polonum Ni-

colaum Thomicium cuius uljerem notitiam a Lagomarsinio in adnot. ad Pogiani epistolasT. IV. p. 367. et p. 375. seq. scriptam, in pauca equidem verba couferam. Nempe hic jNicolaus lohannis poloni praenobilis et Varsaviae praefecti fdius, anno

M-D-LXII- Patayium stusuadeiite

diorum causa
rores
,

venit, ubi lutheranos seu calYinianos er,

quibus exemplo patris afflatus fuerat


;

Commendono eiura^it tantamque mox honestatem morum, iugenii elegantiam iucundiin primis Cardinale
,

tatem convictus prae se


sUji devinxerit,

tidit,

ut

plurimorum animos
,

atque in primis Gratiani nostri

qui

cum

in comitatu CardinaHs esset, Nicolai etiam quotidiana

consuetudine utebatur
qui octo

absens vero uulkim fere tabellitteris


:

larium dimittebat sine suis ad hunc iuvenem

demum

post annos a patre in Poloniani re-

vocatus, id est anno -^r-D-LXX., ibideni ecclesiasticae


vitae se addLxisse videtur.

se ipso descivisse dicitur, ut


lis

conceptam de

se

Paulo post tamen, adeo ab oinnem Gratiani et Cardinaspem fefellerit neqiie ahud postea
:

quod virente adliuc aetate anno -M-D-LXXXV- supremum diem obierit. Manet ergo Poloni huius memoria in Gratiani epistolis nec non in
de eo traditum
est, nisi
,

historia Despotae,

quam

pariter

illi

inscripsit, et deni-

que

in Augustini

Card. Valerii libello quodam, quehi

p. 408.

appellavi.

VIII. Profecto humanissimus Gratiani animus nus-

quam adeo
tia

se prodit,

quam

his epistohs,

quibus amo-

rem suinmum erga Thomicium,


susceptum, expromit;
parcit,

catholicae rehgionis gra-

quam ob causam nuUi incomquomi-

modo
nus
ei

nullam propriae valetudinis rationem ha-

bet, nidhs denique occupationibus retardatur,

adolescenti

omni ope

et officiorum

genere con-

sulat.

lam harum cpistolarum

latinitatem cur ego

com-

XIV

EDITORIS
,

ineudem
pridcm
gianus,
tis suis

cuiii

eam

Gratianus

aliis

quoque

lihris

iamsit

taleni

tantamque demonstraverit, ut
et ipse latinitatis artifex,

is

nemini

inferior, plcrosqnc supcret ? Testis locuples lulius

Po-

sumnms
(1).

qui in cunc-

ad Gratianum

cpistolis

hanc ciusdem peritiam

depraedicat

Neque

sola latinitatis praestantia has

commendat

epistoias, sed etiam historiae utilitas;


civili

nam

quicquid eo tempore, in

praesertim Galliae bello, in

Belgicis jiiotij)us, in Germania, et

apud Polonos idemest,

tidem, Moscos, Svecos, Scotos gestum


tionc auctor persequitur.
lica

curiosa narra-

Duae sunt praesertim de cathorehgione magnae epistolae lib. III. 9. YII. 10;una
1; alia

de Carolo Phihppi hispani fdio VI.

de Erico Sve-

corum rege V. 13; aha de Vehni fluminis catarrhactis IV. i; nonnuUae m libro VII. de suo germanico cum Card.

Commendono
legcntur;

itinere

duae denique luctuosissimae de


11.

Pogiani obitu VII.

10.

quamquam

et aliae

quae singulari cum sensu multae eodem colore sunt.

Quid quod integrum Caroli IX. Galhae regis contra Ilugonotios cdictum sua nobis latinitate vestitum exhibet
lib.

V. 4 ? Ceteroqui
is

temporum suorum historiam mulsi-

to

uberius exsequitur in secundo praesertim scriptoinvita Miiierva

rum

tomo. Porro haec sive historica

ve familiaria Gratiani scripta lautam nobis scholiorum

appingendorum materiam suppeditabant

veluti

fecit

Lagomarsinius ad Pogiani epistolas, qui docte quidem


scd redundantius fortasse in scholiis semet dilatavit. Sed praeter quam quod ad alia nos properamns , illa etiam
simplici et pura
rLsiaci

paginarum specie delectamur, qua pa-

cditores libros Gratiani de vita Card.

Commcn-

doni, et de casibus virorum illustrium, lectoribus obtulerunt.

Ac ne sedulo quidem adnumerandum putavi quae


I.

(t)Tom.

cpp.

2U.

234. 235. T.

II.

epp.

1.

39. T. 111

epp. 31. 36.

T IV

ep. 3.

PRAEFATIO.
vcl

XY
(iiiter

quot litterarum harum fragmeuta

quae Cle-

mentis -Vlir epistolium) Lagomarsinius obiter aduotationibus suis sive ad Pogiani epistolas sive ad Gratiani
libros de scriptis invita

Minerva admiscuerit
certe pars

id

enim

cuni

parum

iutererat,

tum

minima

rei erat.

IX. Atque heic ego edendorura Gratiani scriptorum

finem
cis,

feci; eteiiim

nec historia primi anni

Sixti V- pontifi-

quam Lagomarsinius autographam apud

se habuit,
est (1),

et cuius

cxemplar Casimiro Tempesto largitus

neque quicquid huius Pontificis nomine Gratianus scripsit, cui fuit ab epistohs, neque volumiiia duo littcraruni ab

eodem partim suo


inciderunt. Et

partini

Commendoni nomiIII.

ne scriptarum (Lagom. ad Pogiau. T.

p.

63.)in

mauus meas

quidem cx his, ut puto voluminibus avulsa fuerunt duo ad Thomicimn epistolarum fragmenta, quae idem Lagomarsinius ad Pogiau. T. IV. ]). 199. recitat, quaeque a codice vaticauo prorsus absunt. Mitto cetera Gratiani scripta, quae in additis ad eius vitam commcntariis laudautur. Legi tamen
in

codd. vatt.

tria

magua itahcarum epistolarum volumiet 1598. Venetiis scriptarum,

ua annis 1596. 1597.


ibi

quum
penu

legatione pro Clementc YIII- pontifice fuugeretur:

magnum
quod
doctrmae
viterque
,

hercle politicae ac negotiosae sapientiae

satis

denotat htteratissimos quoque homines e suo


res ferat,

fastigio
si

ad gerendam rem pubhcam bene nadescendere. Multa ibi de beUo


Estensem, cui secreto multi

ferrariensi contra Caesareu

favebant

de maris hadriatici dominatu


;

affectabaut

de ratioue fungendi apud

quem Veneti eam rem pubh,

cam

legatione sacra et consulatu; de subortis saepe

spirituale reginjen controversiis,

lebant, ut
(1)

mahs

iis,

ob quae iam tum adeo caquae sub Paulo V- demum eve-

Laguinarsinius ia adnot. ad \ilani Graliani, insertani opcri cinsdein

de

icript. inv.

Min. Item Tempestus in vifa Sixti V. P. M. p. 24.

XVI

EDITOBIS

nerunt, via tunc muniretur. Sed hacc et huiusmodi alia


Graliani multa, quae sive in his sive in ahis vidi codicibus
,

expilaiida potius pro re nata suut,

quam

sine

delectu effundenda.

Denique de Cardinaliumloh. ComS.

mendoni

et Petri
,

Bembi, atque A.

Sannazarii novis

carminiJ)us

ncc non de Petrarchae

et lul. Valerii

sup-

plementis, propriis iu locis pp. 479. 488. 512. 513. di-

ctum

fuit.

DE ANTOXII GALATEI EPISTOLIS.


X.
Antonii
Galatei

ex

gente italo - graeca anno

M-CCCC-XLIVrici,

in lapygia nati,

anno autem M-D-XVII.

extincti, notitiam

plenissimam tradiderunt plurimi histo-

praesertim vero De-Angelis script. salent., Tafurius

script. regn.

Neap.

Polydorus

vit.

Galat.

Fabricius

B. L. med. aevi, Buccanerius et Papadias script. neap.

Quin adeo nemo fere est vel iUius aetatis eruditus auctor , vel posteriorum temporum bihliograi^hiae studiosus, qui Galateum honoris causa non appellet; atet salent.

que haec ipsa pUuMmorum tcstimonia apud praedictos Hinc otium mihi iam factum est, quominus plura de hoc celebri homine, philosohistoricos passim extant.

pho

insigni,

acadcmiae pontanianae sodaU

vix cuiquani

Utterarum gloriatunc secundo, verba connectam. Quia

tamen post veterem nonnuUorum Galatei scriptorum editionem basileensem, tum etiam singularium aUquot
deinde vulgatorum
,

muUa adhuc

in vaticano codice ia-

cere conspexi, dolui fortunam praeclari ingenii, cuius


repositi in

umbra

fructus trecentis

iam ac

triginta anest,

nis mitescunt.

Vaticanus igitur codex persimiUs iUi


cit.
)

quem

ut narrat Fabricius loc.


is

Bern. Bonifacius

neapolitanus Hauriae marchio,

qui basileensem librum

uraverat
cessit)

eodemque anno natus est quo Galateus deGedanensi rei pubUcae, apud quam profugus exula,
(

PBAEFATIO.
bat,

XVII
iiotitiam et iiidiculum

dono

attribuit: vaticaiii
sibi

autem

commuuicatum

vulgaruut praedicti biographi Buc,

canerius et Papadias

quorum postremus apologeticam

etiam Galatei epistolam pro Leoniceno medico scriptam


impressit.
tei videri

Nemo tamen no^it autographum ipsius Galavaticanum codicem, quod ego inde colligo, quia
tegumento scrO^itur epistolae ^vostrae. Galatei saeculo apprime con,

bis in extimo

Utique scripturae forma


formis est
,

quod palaeographiae gnari inspecto codice statim concedeut. Equidem haud omnia, quae codex continet, sum daturus tum quia de editis cogitandum non putabam tum quia delectui magis quam acervo soleo studere. Quae tamen proferam, ea vel cuncta la; ,

tuerant hactenus, vel certe pleraque, nec nisi fere in

mss. codicibus a Galatei biographis lecta fuere. Cetero-

quin ad

unum

omiies

qui Galatei ahquid continent

impressos hbros ^idere mihi ut credo non hcuit , veluti hbrum Lllum in quo Tafurius Galatei alterutram ex epi-

Aquaevivum vulgasse se dicit. Gaautem apud nos epistolae duphcem veluti classem constituunt quarum priorem implent historicae vel quasi historicae undecim alteram phUosophicae et variae novem. Historicas appello qiiae ad reges prmstohs ad Behsarium
latei
;
, ,

cipesve scribuntur

ros

ad viros bello aut doctrina clarehqiiae iUae sunt in quibus auctor philosophice
,

vel

vel multifariam disputat. Utra utri classis praestet,

non

defmio

sed mihi quidem utraque valde placet propter


,

sensuum alac temporum et ipsius scribentis picturam. Digimm igitur Galateum iudicavi quem cum Antonu Gratiani historico
veritatis
,

elocutionis facihtatem

studium

titudinem ac sanitatem, vividam denique

morum

opere epistohsque carminibus


,

et

cum

Petri

Bembi

ac Sannazarii

in

hoc meo vohimine copularem.

XVI

ir

EDfTOBIS

DE

Vms

PROREOr.n aliquot steap.

XI.

Ludovicum ^Muratorium

italicarura reruin scri-

ptores raagno ausu coUigentem, scripta multa necessario fugerunt;

quod

ii

qui mss.

codicuin

bibliothecas

administraut

quotidie comperiuiit. In his, ut sciinus,


est,
illc

praecipua Vaticana
riae
divitias

cuius uberrimas italicae histovir ^lutinae

magnus

sedens et hicu-

brans non conspexit. Atqui tot tautaeque sunt, ut ip-

sarum vel solus indiculus si paulo accuratior fiat ad mediocrem libri inolcm consurgere queat. Ecce enim Assemanus a Christi anno -D* usque ad -^lCC-^idest intra septem annorum ceaturias, ex regni neapoiitani
, ,

scriptorilius

miiia

effecit.

Muratorio incognitis quinque gravia voluQuid vero si posteriores subiungantur ?

Equidem
tem

ut spartam
lulii

ahquam

in liac

quoque

eruditionis

parte ornarcm,

Caesaris Capacii cuidam operi inen-

intendi de vitis

Proregum ahquot regni


iamdiu additos,

et

urbis

Neapolcos, quod

manu

scriptum intcr urbiuensium Prin-

cipum codices,

pontificiis

dudmn ob-

scrvaveram. Quippc Capacius, postquam diu ab actis

neapohtanae urbi fuerat, multisquc


claruerat, aFrancisco
bini principe
tia filio
,

editis scriptis orbi inII-,

MariaRoboreo
fuit

postremo Uret officio

institueiido suo in htteris et pohtica scicn:

unico praepositus
,

qua

in aida

dum
, ,

versaretur

has Gubernatorum neap. vitas scripsit,

teste etiam in elogiis Laurentio Crasso his verbis:

" de,

nique vitas Proregum Neapoleos


,

aggressus est

quas

pro voto editas non vidit morte occupatus anno 'M-DC-XXXI- Tredecim autein Proregum vitae in urbinensi codice Jeguntur, nempe a Consalvo inagno, qui primus regnum iieap. cathohco regi Eerdinando adscruit, usque ad Pctrum de Castro, qui aano -M-DCX'
,,

PBABFATIO.
factus est prorex. Sunt

XIX

cod. p.

2.

II.

autem hi. 1. Consalvus magnus Raimundus de Cardona p. 17. 111. PhiIV. Porapeius Cardinalis Co-

libertus Aurantius p. 27.

lumna

p. 35.

V. Petrus de Toleto p. 45. VI. Ferdip. 67.

nandus de Toleto Albae dux

VII. Antonius Pe-

renotus Cardinalis Granvellanus p.

86.

VIII.

Petrus

Gironus senior p. 94. IX. Henricus Guzmanus Olivarensiura


p.

comes

p.

106. X. Ferdinandus Ruiz de Castro

122. XI. Franciscus

de Castro p.

144. XII. loh.


p.

Alphonsus Pimentellus Beneventanorum comes


XTII. Petrus de Castro p. 162. Capacii latinitas
te in opere lutulenta et pedestris mihi videbatur

148.

hoc cer,

soloe-

cismis etiam inqpiinata, nec venustate

solum verum etiam

perspicuitate qiiandoque carens.

Itaque ne exosam ni,

mis barbariem aliquoties exscriberem


verti,
ita

stilum idemtidem tamen ut mutatis variis hac illac vocabuhs, orationem incolumem nativamque servarim. Quam ob rem, tum etiam quia totum codicem evulgare non libebat trium tantummodo Proregum vitas delegi duorum quidem in re miiitari clarorum, tertii autem propter
,

concitatum sub eo popularem annonae causa tumultum


in urbe
salutari

Neapoh; ut ea narratio
exemplo
si sit
,

civilibus magistratibus

ne famehcam plebis rabiem ilh-

ciant; et

ea forte ingruat, idoneo tempore, ac forti


consilio praecaveant.

manu, providoque

DE ONUPHRII PANVINIl
XII.

S<:RIPT0.

Magnum

augustiniani ordinis

lumen Onuphrius

Panvinius romanas antiquitates centum libris describere orsus erat. Tam vasU. operis tela quam acerba mors ,
interrupit
,

in.

vaticanis codicibus a

me

fuit

obBcrvata
di-

sed praefationem

tantummodo eruditissimam nunc

vulgare praestat

cuius nonnisi aliqua pars legebatur ha-

XX

EEITORIS

ctenus edita ante ipsius Pan\inii commentarios de rep.


roraana, Venetiis anuo m.d.lviii, et alihi impressos. Profecto tanti est haec praefatio
,

ut etiamsi integra fuisset


iu

edita

nihUominus studiosorum

gratiam recudenda

saepius videretur.

DE PROCLI COMMEXTARlO.
XIII.
tario

Ex

elegante

et

adhuc inedito Procli conmien-

ad Platonis de rep. Uhrum dectmum, fragmenta nonnulla intuh in adnotationes raeas ad Ciceronis de rep.
hbrura sextura. Prohxiora vero segraenta duo scripsi suh
eiusdera volurainis (ed. sec.
)

initio ac fine

de platonica fa-

bula Eris resurgentis, et de aniraarum inter se colloquio.


Utinara vero milii hceret Proch hoc scriptum eruditissiraura cura ipso pulvisculo totura efferre! Sed codex et

misere truncatus est

et in

superiore singulorum foho-

rum

parte raadore ac situ corruptus , ita ut nuUa pagina

integra sit, hiante oratione. Quin et ipsi quaterniones


sus deque perturhati fuerunt, qui abrupto toties, ut dixi, serinonis filo, aegre ordinantur.

Sequar igitur
,

insti-

tutura

quoque voluminis calce tamquam ahquod erablema nova excerpta coUocem prout in huius
,

meum

chani coramentarii

postreraam scihcet operis disputatio-

nem

in

qua muha philosophiae priscae theologiaeque


sermonibus dicara p. 713.

paganae capita evolvuntur.

De

sancti Augustini

DE ADDITA.MENTIS FACIEXDIS AD VESPASIANUM


FI.OREXTINITM.

XIV. Scriptas a Vespasiano tlorentino illustrium

.sua

aetate virorura vitas edidi in prirao Spicilegii volumine,

deque tarum

his

multa in praefatione

disserui.

Ecce autem in
vi-

quodara

vat. codice

aharum insuper eodera auctore

titulos offendi,

quamquam

ubinara eae lateaut in-

PKAE1'ATI0.

XXi
fuisse

comperttun mihi
viri ecclesiastici

sit

codex tantummodo dicitur


qui
al)

cuiusdam Magii qui certe codex ab eo


,

differt

uiide vita Philelphi olini prodiit

fuit sacer-

dotis Laucellotti: nisi forte

idem exemplar

uno ad
,

al-

terum

ut

fit

dominum

migravit. Notitia igitur

quam

invidere lectoribus nolo, ita se habet in codice.

Di Vespasiano
che
si

fiorentino

vite

d' alcuni iiomini illustri,

con^ei-vano in codice dcirillustrissimo e reverendisI.

simo Maygi, cioc: p. 312.


II.

Vita di frate Girolamo da Mcdelica


di

Di Ferrando

Catelano p.

313.

III.

Di

Maestro Evangelista de' Pisci delV ordine di S. Agostino


p. 316. IV. Di maestro &irolamo da Napoli deWordine suddetto.

V. Di Marcello Strozzi p. 316. VI. Di Domenico di

Leonardo Boninsegna [\)p. 317. YVl.Di Bartolomeo di Benedetto Fortini (2) p. 319. VITI. Di Maestro Nicolb Spinegli francescano p.

321. IX. Difra Giuliano Lapaccini fio-

rentino

domenicano.

X. Di fra

S. Fiorentino
{3)

domenicano

p. 322. XI. Di Letnno fiorentino

p. 323. XII. Di Ales-

sandrade' Bardi

figliuolOf,di Alessandro p. 327. Rebus autem quae ad Vespasiani vitas adnotari poterant sequentia addenda videntur. I. Ad Eugenii -IV- vel Nicolai 'VPP. MM. vitas. -In cod. vat. 3709. proUxus extat lati,

nus dialogus de

recte

regendo pontificatu ad

VII" PP., auctore CaUisto placentino, qui


tifici

Clementem eidem Pon-

a concionibus sacris

fuit. Lectitavi
,

opus; sed

cum

generaha plerumque praecepta tradat

nihilquc adferat
nihil

quod
(1) (2)
(I)

in

iamdiu cognitis Mbris non legatur,

ex eo

Huius exlat historia

florentina.
I.

Extat haec in florentinis codicihus, ul dixi T.

in praef. p.

XVII.
Obi-

Lemni nosocoiBiuni

Florentiae,

memorat Vespasianus

p. 364.

ter heic

et p.

adtexo ahquot eius voluminis emendatioues, nempe. pag. XXVII. 360. vera lectio habeatur Lomoln, cuius reperi in vat.cod. etiam ora-

tionem ef quoddam diploma. P. 305. magnam codicis ccrruplelam iudico privato sugrjello pro protosincello Pag. 365. corr. Jzano. Pag. 567. v.
.

18.

scribe

Piccmo

ct v.

?.9..

cammiuo.

XXII

EDITOBIS
iudicavi.

excerpendum
l)us

Meliora sane dicuntur in duo-

codem

titulo sed italica lingua scriptis

sermonibus

ad Sixtum

Y- PM. codd. vatt. 5476. et o917. Puto


Pontificem suis potius animi et
his

tamen,

ingenii vivibus,
consiliis,

magnum hunc quam

anonymi hominis monitis


11.

et

principatum sacruni rexisse.

Mcolai legati

(id est B. Nic. AUiergati)


dissidiis inter apost.

ad GalUae principcs oratio de sedem ctiniusregni praelatos cod.


1

vat.
iieis

3878. Montf. B. Mss. p.


de B. TSlcolao

10. Deest

haec in coUecta-

apud Ben. XIV. de Can. SS. tomo sexto


bibhothecae extat syllabus vaticanus,

TII. Callisti

PP.

III.

(Montf. p. 114.) propter dicta

apud Vcspasianum

p.

284

IV. Scriptae a lacobo Zeno cpiscopo patavino vitac rom.


Pontificura extant in crasso codice vaticano 5942. de

quo opere Vespas.

p. 261.

V. Lauri Quirini oratio de


S.

pace Italiae cod. vat. 536. VI.

Bernardini senensis

tractatus de usuris cod. vat. 7667. VII. Gregorii Corrarii


liber

de fugiendo saeculo ad Cacciliam virginem


,

fuit in

codd. Card. Dominici Capranicae

ut in indiculo lcgi,

Ceteroqui iam edidit Martenius. VIII. Laurentii Bidulphi


tractatus de usuris cod. vat. ottob. 3335. IX. Scriptam
Pallantis Strotii

nomino elegautem ilalicam cantilcnam a

poetanobih, quem Itah dicunt Saviozzo (pleniore autera

\\\

nomiue Simone di Scr Dino Forcstani) iiiemini me videre quodani codice vat. cum ahis multis poctae eiusdem
aeque carminibus.X. Marasii (Vesp. Mulraso) carlatina

itahcis

mina
1555,
la,

complura sunt
iUa ad ipsum

in

cod. vat. Beginae svecae


arctini cpisto-

cum

poctam Leonardi
sicul. T.
I.

quac prima

est scxti libri in editionc Mehusii.

De Marin

rasio Mongitorius in 1)ibL

p. 352. XI. Epi-

gramma itahcum
streina voluminis
la sif/noria,

di Ciano dcl Borcjo a


1.

me echtum

po-

pagina,

quod

mQ\\)\\.

Alessandro

lascio

vidi postca
I.

Oantis Ahgerii T.

vulgatum intcr poemata rainora part. 2. p. 153, uon tamen sine va-

, ,

PRAEFATIO.
netatibus. lani lUri auctori
eruditi.

XXiri
sit
,

tribuendum

iudicabunt

Denique hoc loco admoncndiim

c^iiseo lecto-

rem

opus illud inscriptum consueh/dines Cluniacensiiim, ad T. VI. p. XXXIX.

cuius dedi specimen in praef.

seq., habere reapse priscum auctorem


,

Bernardum monachum cluniacensem quem Trithemius n. 347. ait floruisse

medio saeculo XI.

DE SIMOXE SEXEXSI EIUSQIE

CAR-MINE.

XV. Simonis Forestani, seu


aureo huguae itahcae saeculo
ruit,

SaAlotii, senensis, qui

poetica

facultate

cla-

nuper

feci

mentionem

sed midto uberiorem eius

notitiam scripsit Marius Crescimbenius in commentariis


suis

de Yulgari Italorum poesi T.

II.

part.

2. p.

119,

r20, ad quos lectorem a

me

ablegari

aequum

est

ne

dicta recinam. Carminum autem ab eo scriptorum uon exiguus numerus in codicibus superest plerumque adl)uc

iueditorum

vehiti etiam in

nobih codice vaticano

unde milii hymnum iu B. Mariam virginem, sive quandam eiusdem invocationem sumere placuit a Simone com, ,

positam

pestilentia per

Itaham grassante

quam anno
invasisse,

M-CCC-LXXXIir

civitatem

quoque Sencnsem

tradit Muratorius in annahl)us.

En

igitur scripti huius

annus natalis, quod tempus in ipsius auctoris aetatem ahunde satis exploratam prorsus incidit. Hunc nostri
poetae hyninum
eius metri quod Itali dicunt Capitolo apud Magliabecchium quoque extitisse, narrat loc. cit. Crescimbenius idemque legitur in cochce quoque gad,
;

diano seu mediceo, ut

ait

Bandinius Catalog. codd.

latt.

T. V. p. 447, qui et eiusdem versiculos

primum

et ul-

timum
res

indicii

causa recitat. Habeant igitur a


,

me

lecto-

hoc Simonis senensis poetae carmen cditum


dicit.

quod neuter

eerte e jjraedictis

, ,

,,

\Xn
Ladre M.

EDIXOBTS

di Cristo gloriosa e

pura
,

Vergine benedetta iminaculata

Donna

del ciel colonna alta e sicura

Sacratissima ancilla incoronata

Da
Tu

quella sapienza eterno


dall'
,

amore

Per cui
se'

angel fusti annunziata


1'

colei

in cui

alto Signore

Assumpse carne

nella tua virtute


il

Per tor del primo padre

nostro errore.

Tu

fosti

nave e porto

di salute

De' santi padri, e nostra vera guida

Di quelle grazie ch' hai dal cielo avute

Tu

se'

colei a cui tanto si grida


,

Misericordia

dove ogni
te si

uom

ricorre.

felice colui

che in

Ma

lo

non saprei gia mai tanto disporre


Quant' una favilluzza del tuo lume
Poria piu digna loda e gloria torre.

Ma

tu

Madonna

unde

il

beato fiume

Di vene di clemenza e caritade

Esce di grazia sempre per costume,


Ascolta

me se nella tua pietade Tu exaudisti mai un cor contrito, E guarda al pianto mio pien d'umiltade.
,

Vedi tu

il

detestabile partito

Non

dico pur di
il

me
1'

ma

di tua terra

Che sempre

nome

tuo ha riverito.

L'ira di Dio che ora

arco afferra,
'

Misericordia o madre

or tu sostiene
se lul disserra
te

Che remedio non'


V^edi la citta tua

c'

che a

ne viene ne sovviene 7

Siena

che e sempre stata ancilla e serva.

Deh

madre mia

or

non

te

Clementissima donna or tu reserva


L' ira del tuo figliuol
,

che sopra noi


!

Vedi quanto e pestifera ed acerba

,,

,,

PRAEKATIO.
Kincuora
i

XX

santi e casti prieghi tuoi

spunta quella orribile saetta


,

Per tua pieta


santissima

che sai che far


perfetta

lo puoi.
,

madre alma
,

santa avvocatrice onesta e pia,


Misericordia e grazia
e

non vendetta
1'

Qui

si

udira tua dolce melodia


orazione

D' innanzi al tuo figliuolo

Qui fioriranno

prieghi di Maria.

Ecco

la citta

tua che inginocchione


a'

D' innanzi

piedi tuoi

non puo parlare

Tant' e

il

suo pianto della contrizione!

Tu sola se' che lei puoi consolare E ben conosci quauto e mestiero, Tu la puoi ben soccorrere e aiutare. Non fu mai re si dispietato e fiero
1'

Che nou volgesse gli occhi a qualche grazia; Qual sara dunque il tuo cleraente impero ? Vedi la cruda morte or che la strazia ,
Toglieudo a poco a poco
i

suo' bei

membra,

Di divorarla non
regina del cielo
,

si

vede sazia.
ti

or

rimembra

Che sempre
Per
la pieta

1'

hai difesa in ogni strerao

che del tuo cor consembra.


,

santissima madre

or che faremo

Non
Tu
se'

c'

e rimasa in terra altra speranza


,

Se non nel gremio tuo


lo
ci

a chi giremo

scudo nostro e

la

baldanza,
,

Che

difendi dall' eternal spada


c'

perche
,

e rimasa ogni fallanza.


dell'
:

Vergin

se

amor

umilta
,

t'

aggrada
I'

Quando Fa che

dicesti
la

padre

ecco

ancilla

voce mia giusta non cada.

lo te n'obsecro per quella favilla

Del superno splendor

la cui

gran lampa
,

La nostra morte iu Madre tu ci difendi


,

croce dipartilla
tu ci

scampa

, ,

, ,

r.DiTonis

Tu
Ed
io

ci

ricopri sotto

11

Dove nullo

perisce e

ricco manto nuUo inciumpa.


,

quel salino benedetto e santo

Diro con tcco o preziosa Dia

Con r armonia
Magnifica
il

del tuo piatoso canto.

Signor V anima niia

lo spirito

IVel

salutare Iddio

mio exultera come desia.

Pcrche conspesse tanta umilita


Di

me

sua vera ancilla.

tutta gente

Pero ognor benedetta mi dira.

Donde mi fece lui quale possente Le magne cose scritte , e nomc eterno
Signor del cielo padre onnipotente

La tua

misericordia in sempiterno
tutti noi

Di progenie in progenie a

Che seguiremo

il

santo tuo governo

Fece potenza nel suo braccio, poi


Disperse voi superbi (e ancor
si

vede)
a voi
!

Dal regno del suo core


Poi depose
i

e guai
,

potenti dalla sede

gli

umili exalto (pianto conviene,


si

Gome

mostra per escmplo e crede.


tesor vani

Gli esurienti tutti empie di bene,


I ricchi del

ha

lasciato

Ch' hanno nel

mondo

posta la lor spene.


,

Suscepit Israel suo doloe nato

Si ricordo di sua misericordia

E come
Tu
di'

a'

padri nostri avea parlato.


,

regina iuimica di discordia


nel

sahno tuo

io

ben

lo

intendo

Amica e d' umilta pace e concordia. Madre , piii oltre uon troppo mi stendo
Perocche
io

penso

ci

abl)i

exauditi

Se tanta grazia nel mio cor comprendo.


Pregoti ancor cbe tutti siamo uniti

Tuoi

cittadini senza odiarci insieme.

PRAEFATIO.
D' altronde siamo nssai bene puniti.

XXVII

Anior mi stringe pur ch' io dica e prcme Della mia terra che inferma si giace
Ch'
io

ne vegga divelto ogni mal seme

Si ch' ella possa

omai viver

in pace.

DE ALTO r.VRMIXE ITALICO.


XTT. In hoc Spicilegio T.
dc codice
tis

I.
,

p. 567.
in

locutus
aliis

sum
imil-

quodam mediolaucnsi

quo cum

carminibus inerat quoque lamcntatio scripta nomiue Francisci comitis Guidi de Eattifolle postremi Pupicnsium in Etruria rcguli qui anno M-CD-XL* a Flo, ,

rentinis principatu exutus fuit.

Codex quidem mediola-

nensis

nunc a

me

abest

scd vaticanus adest nobilior


continetur.

quo
liist.

res

eadem coramode
lib.

lam Pupiensis

re-

guli luctuosam catastrophem narrat Scipio Ammiratus

XXI, qui orationem quoque Principis ponit huic cantilenae consonam, victores suos miscricordiam fi^ustra rogantis. Longc vero accuratius dc Francisco eiusque bberis Carolo Ruperto et Lucchino item de filiabus Ludovica saltem et Gualdrada scriflorent.
,

bit

idem Amrairatus in singidari tractatu de gente co48.


et

mituni Guidoruni p.
hist.

seqq. Gamurrinus autem

famil. nob. tusc

et urabr. T. I. p.

157-158. tan-

oppidorum ab his Guidis comitil)us possessorum quantum iusti ac raagni principatus dignitas postulat. Cantilenae quidem auctor incognitus aetas tamen eadera quae rei narratac est. Huic respondit Fiorentinorura nomine Percgrinus quidani cuius itcm poetae particulam postea rccita])o. Vidit utrumquc carmcn in florentino codice etiam l]andinius, qni et jnitiuni finenique sed non satis emeudate adscrirecenset
, ,
, , ,

tum numerum

psit Biblioth.

Leopold. T. IIL p. 331.

II

EDITOKIS

L A
DI FKA.XCESCO

E N T

DA BATTIFOLLE CO^TE DI POPPI.


o rne o o

o
A
O

me

me

me

dolente

mille volte

me

o cento milia

dolente vigilia

Di mala festa

o mal pensiero e folle


BattifoUe
e

Oime saugue gentil da Come ho condutto me


si

mia familia

trista quisquilia
fui signor gia si alto e possente

Che

Perusin fallace e fraudulente


(t)

IVon piccino

ma

grande in mia ruina


core ond'

venenosa spina

Che m' hai

trafltto
(2)

il

....
Pensando
il

ei

mi scoppia

Angoscioso dolor che


gentil

il

cor

mi preme
cervice.

seme

Che ha maculato mia dura


lo era alto e felice
lasso

me

ed ora son cacciato

Per mia

follia di si felice stato.

Queir alta Signoria ch'

e tanto

prona

E
Mi

generosa a perdonar
fu tanto cortese

le offese

Che aveva indulta mia vecchia follia Datomi onore e possente balia Di commessione (3) in quel vago paese Ove prima disccse
,

Quel

cristallin ruscel di Faltarona.

Ivi si riposava.
codice ha
,

mia persona
etc.

(1) II

non picciara mai grande


il

Ho

corretto

come

il

lettore

vcde

stimando doversi qui intcndere Nicolo Piccinino perugino Conte di Poppi, perdfe
verso.
(3)

col quale collegatosi


lo

la battaglia di
farnil. Giiidi

Anghiari, e poi
[.

stato

(2)

Manca im

Ammirato

48.

,, , ,,

PRAEFATIO.

XXtX

Cou

si

bella famiglia e tanto onore

Deir antico valore


Del generoso sangue ond'
io

son nato.

Ma

io solo

da me mal consigliato
1'

Non curando

onor ruppi

la fede

A
II

quel bel flor che vede


presente e futuro
lasso
;

ond' io rimango

me

nel faugo

Cacciato con vergogna e con disdagio

Sotto r

Abbandonando il mio alto palagio. ombra possente di marzocco

sotto r ale di fiero artiglione

Che trafigge il dragone, Giocondo stava e dormiva sicuro Firenze bella m' era scudo e muro
:

Come
Temea

agli Ebvei

il

possente Sansone

Si che nulla offensione


di cavalier

pedone o roceo.
deliro e sciocco
,

Ma

io

dolente o

me
volto

lo dico sciocco e debbo dire stolto

Percotendomi
Si che di

il

sangue

sia tutto

vermiglio

Ostar credetti a quel possente giglio

A
iVe

cui

non manca mai vivace umore mai caugia colore


la
,

Per ispirar di veuti o di tempesta.

Ma

mia dura

testa

me

me
,

mal

volontier'

il

dico

Cacciato m' ha fuor del mio albergo antico.

Carlo mio

o Ruberto
,

o Lucchino
e tu Gualstrada
?
!

Anna
Misero

o Ludovica
,

me

o qual sia nostro ostello


il

Ove rltroveremo
Lasso dolente
Trafiggi
!

l)el

castello

e la bella contrada V

aspra o cruda spada


il

core a
,

me

lasso tapinol
!

sale imperiali

o bel giardino

, !

EDITORIS

camere lcggiadre e compassate


!

Di fiDO oro adornate

scala trionfante a bcccatelli


bei corsieri
,

o bracchetti

ucelli

tanta riverenza di vassalli

Che per monti e per valli Tenea lo scettro e bella signoria

mia trista follia M' ha traboccato d' alto iu basso loco Onde ho perduto festa e riso e gioco.

Ma

folle

padre di noi

tristi figli

Che n' a\ ea fatti si leggiadri e Or ci ha fatti ribelli


Senza nostro peccato, e
Maledetto sia
AI
folle
11

belli

fatti tristi.

di

che tu assentisti
i

tradimento, e
i

tuoi drappelli

Drizzasti e

pensier

felli

osteggiar con quei possenti artigli

Del gran leone e dei possenti gigli

Che abbalte ogni auimal che

li

fa guerra

Ognun

batte ed atterra
al

Che contra

suo valor alza la testa.


si

EIIo ha la branca

possente e presta

Che non teme di moute c


Si che costar

I'

assalto d' altra belva

di selva
li

fa

il

folle ardire.

Ma
Con

chi

li

vuol servire

lieto volto e

con serena fronte,

Ei fa star franco e per piano e per monte.


dolci uati e di

mio
,

geutil
il

sangue

lo vel confesso

onde

mio cor

si

squatra

siccome can latra


ch'

Ovver come leon

Come

toro ferito grida e


trista per

ha febre ruggliia mugghia ,

1'

alma

gran peua e atra


,

Sospira grida e lalra

Come

percosso da colubro o

d'

augue

, ,

,,

PB\EKATTO.
11

XXXI

cor dolente niio


io

si

duole e langue.
,

Ch'

son cagion del mio e vostro male

Ch'io non aveva equale Nel mio dolce paese ne pareggio.

Ora dolente e misero m' avveggio Ch' io ho disfatto voi e me in un punto Ond' e 11 mio core emunto E consumar mi sento ogni valore.
,

lo son pien di dolore


dolci nati miei
,

e tanto lasso
e
ciiiel
il

Ch' io

bramo morte

dolente passo.
spiri

gentil fior che in tutto

mondo

Tanto deir odor tuo che ognun ne sente


Glorioso e possente
io ho tanto fallato Merce merce merce del mio peccato Merce domando a tua piatosa gente Con lagrime sovente Con doglia e con angoscia e con sospiri E prego il tiio valor che non riiiiiri

Contro del quale

Al mio

fallir

ma

li

miei

(lolci

nati

Ti sien racconiandati

lo diedi loro

Che innocenti sono e senza colpe. oime V ossa e le polpe. E del mio fallo lor dispiacque tanto Che con sospiri e pianto
(1).

Contradiceano e con piatosa voce

mio core feroce Non speculando il fm fece il gran Clie car mi costa e tutto il mondo Canzon dolente mettiti in viaggio
il
, ,

Ma

fallo
sallo.

narra a quei Signori


il

il

mio lamento
piatosa

Che hanno

reggimento
citta ch' e si

Di queir alma

Con umil voce

Fa manifesto
(1)

il

non con orgogliosa mio grau pentimento


cit.

Cio conferma

1'

Aminirato pag.

XXAII

EDITOBIS PBAEFATIO.

E
Di

ch' io son

mal contento
di raggio

Se inverso
cli'

lei

cercai alcuno oltraggio.

un poco

Della lor gran pietade in

me

rifiilga

Se non a

me
,

a'

miei figliuoli indulga.

Huie

ut dixi
,

lamentationi responderunt alio car-

mine Florentini

qui post diu celel)ratam iustisque lau-

dibus exaltatam suam rempul)licam, miseri Principis postulata prorsus rcpulerunt. Sic

enim apud dictum

Am-

miratum

liist.

loc. cit. loquitur

Nereus Capponius floren-

tini exercitus

mit poeta in

quodammodo expripenultima cantilenae stropha quam soductor


,

cuius verba

lam heic recitaho.


Adunque qual
Ti fece
,

follia

o qual

mattezza
,

o quale orgoglio o pensier foUe

Conte da Battifolle,
Clie contra al

mio valor

alzasti

il

dito ?

Questo

ciie

io lio

narrato avevi udito

Aperto e

cliiaro e per

piano e per colle

Che ciascun che mi


Oltraggio fare
II
,

volle

io

1'

ho messo
qui non
s'

in bassezza.

lamento che

fai

apprezza

perdonanza qui non ha piu loeo. Si che pregarmi , poco Utile fia a te o a' tuoi nati.

quello, a cui tu hai largiti e dati


li

Tutti

sensi tuoi

ti

raccomanda

Che di nostra vivanda


Piu non
se'

digno

non ne puoi gustare.

Da

te puote

imparare

Ciascun che dar mi vuole affanno o briga, Che la mia mazza arguta il reo castiga.

B E R

DE RECTORIBUS CHRISTIANIS
AD CAR0LU3I MAGNUM IMPERATOREM
VEL LUDOYICUM PIUM.
(l)

INCIPIT OPERIS
praefatio subsequextis.

'mne 0.

ministerium

trifido

quod praemiuet orbe


plurima dona.
,
,

Arte guberuandum. Suut

artis
,

Arte creat
Praeposuit

Omnigreans dominus terras mare sidera caelos totum pnlchrum regit arteque niundum.
,

Artibus egregiis sapientia celsa tonantis

homiuem
regitat
,

cunctis aniraalibus orbls.

Ars currum Atque triumphalis


Esse queat

naves ars

rite

gubernat
spectat.

res

artem bellica

Indiget arlis apes. Sic ut res publica felix


,

rectore

bono populoque beato.


Piex

Ob

hoc caclestum transcurrens prata librorum


, ,

Florida cengessi vobis

iuclyta serta

Quae
Alque

capitis vestrae menlis

diadema perornent

Sceptraque glorificent Christi dominantia nutu.


salutiferas divlni

dogmatis herbas
calathis.

Pollice decerpsi

nardo redolente

(i)

Vitlesis capituluui

IX.

'2

SEDULIUS

Sumite de liquidls Israhel fonlibus undas Quae satient bibulum praedulci rore palatum.
Gloria nara

regum

nitidis et
,

stemmata sceptris
,

Dogmata sunt Domini nec non exempla priorum Gestaque nobilium procerum famosa per orbem.
Artibus bis vigcat vestri res publica victrix
,

Atque gubernetur multis

feliciter

annis

Donec sideream vos ascendatis in aulam luste reguantum qua perpes gloria pollet.
,

EXPLICIT PRAEFATIO.

Tecum principium

finis
sis
,

rex Christeque
,

tecum.

Alpha operis famnli

Deus

wque

tui.

INCIPIUNT CAPITULA EIUSDEM LIBRI.

I.

De 60 quod pium rectorem accepta potestate regali, primum dignos Deo et sanctis ecclesiis honores di,

care oportet.
II.

Qualiter rex orthodoxus senict ipsum regere debet.

III.

Qua
biliri

arte et industria
potest.

raomeutaneum regnum

sta-

IIII.

De

regia potestate

non tam opibus

et fiducia for-

titudinis,

quam

sapientia cultuque pietatis peror-

nanda.

V. Quanta

sacri raoderaminis sollicitudo erga uxoi'em

et liberos

propriosque domesticos ab eodem

est ex-

liibenda.

VI. Quales consiliarios


bere decet.
VII.
VIII.

et

amicos

bonum principem

ha-

Quae

res malos principes faciat.


,

De

avaris vel impiis regibus

et

quanta per eos-

DE RECTORIBUS CHUISTIANlS.

dem populum
quilur.

raala

vel ipsos ulllo dlvina conse-

IX.

De

rege pacifico atque clementi. Vel quibus tlanda

sunl beneficia.

X. Quot coluranis regnum


XI.

iusti

regis sustentatur.
ecclesiasticis

De

eo

quod bonus princeps

causis

benivola intentaque

sollicitudiue

favere debeat et

syuodalibus convenlibus.
XII.

De

eo quod saluberrimis antistitum admonltioniet

bus
XIII.

correptionibus pio rectorl

obtemperare

sit

gloriosum.

De

zelo boni rectoris ratlonaljlli ac pletati per-

mixto.

XIV. De duce cbristiano

ut

non

in

sua et

suorum

fortitudine sed in Doniino confidai.

XV. De eo^quod immincntibus


goribus divinum
sit

bostilium bellorum fra-

implorandum auxilium.

XVI. De
stibus

adversis^si forte coutigerint.

XVII. De non superbiendo post oblatam etiam ab bo-

pacem

seu proslratos bostes.


vi-

XVIII. Gratlarum ac benlvola vota post pacem seu cloriam Deo reddenda.

XIX. De
sitis

privilegiis sanctae matrls ecclesiae a pio re,

ctore conservaudis

ac dignis cccleslarura praepo-

atque ministris.

XX. Quanta Ignomiula


la

superbos

qualisque vel quan-

gloria bic et in fuiuro principes ortbodoxos co-

mitatur.

INGIPIT LIBER SEDULII


DE RECTORIBUS
CIIRISTIANIS ET CONYEPJIEKTIBUS REGULIS

QUIBUS EST RES PUBBLICA RITE GUBERNANDA.

GAPITULUM

r.

Jr ostquam rcgale sceptrum regnique gubeniacula rector christiauus susceperit primum quidem gratiarum
,

actiones alque
clesiae

conJignos omnipotenti sanctaeque ec-

honores oportet ut rependat. Res eteuim publi-

ca tunc suo initio pulcherrime consecratur,

cum

regia

sollicitudo et sacra devotio sancto supcrni i-egis tinio-

re simul et

amorc accenditur; cumque de gloriosa


;

ec-

clesiae ulilitate provido consilio procuratur

ul

quem

regalis

purpura ceteraque regni insiguia exterius con,

decorant

eundem

laudabilia vota erga


p(u-oriient
;

Dcum

ct san-

ctam ecclesiam intcrius

quia nimirum ad
,

temporalis regni fasligium tunc insigniter ascenditur

cum

omuipotentis rcgis gloria vel honor pio studio perPius itaque princeps

iraclatur.

sumnii donatorls oni-

uium
se
te

voluntali et sanctis praeceptis obedire


,

magnope-

re studeat

cuius superna voluntate atque ordiuatione

ad culmen regiminis ascendisse noii dubitat, testannon cst potestas nisi a Deo; quae apostolo qui ait
:

Deo sunt ordinata sunl. Quantum sc bonus reclor a Deo ordinatum esse coguoscit lantum pia sollicitudine invigilat, quatenus onmia coram Deo et hominibus secundum trutlnam rociitudinis ordinabilitcr disponat atquc pej'penset. Quid cnim sunt cliristiani
autem
a
, ,

populi rectores, nlsi ininistri omuipotentis? Porro ido-

neus

ct fidelis

quisque

cst minislcr

si

siucera devotio-

SEOrLirS

rE

FECTOn.ICUS CHBIST. CAP.

t.

HC

fecei-it

quae

el

insseiit suus tlominus


ot gloriosi
,

atque magi-

ster.

Hiuc piissimi
nuncupari

principes plus se mini

stros ac servos excelsi

minum

et

csse exultant.

quam dominos aut reges hoUnde beatus DaSalomon eiusdem


filius

vid rex et propheta eximius saepe scrvum Domini se

nominat. Nec non


ad orationem servi

et inclytus

omnipotentem deprecans,
tni, et et

inler cetera sic ait: respice

ad preces eius, domine Deus

meus
orat

audi

hjmnum
, ,

orationem

quam

servus tuus

coram te^ hodie raum de qua dixisti

ut sint oculi tui aperli super doerit

nomen meum

ihi.

Unde

et

celeberrimae memoriae magnus Constau,

linus imperator
cis et catholicae

credito atque perfecto salutaris crufidei

mysterio

cum
,

laetanti eius

im-

perio etiara religio valde floi'ebat

non

sibimet arro,

gans

gratias oiiinipotenti

Deo

referebat

quia mini-

strum opportuuum eura habere dignatus fuerat Deus sui consilii. Ecce imperator eraiuentissimus plus gratulabatur se Del fuisse minislrum
buisse imperium.
,

quam terrenum

ha-

Hinc

ipse

quia raintstcr supernae

volunlalis fuerat, a britannico raari usque ad loca orientis


ti

regnum
semet.

dilatavit

paeincum;
,

et

quoniam omnipoten,

ipsum subdiderat
,

cuucta hostilia bella

quae

sub codem sunt gesta

potentlaliter atque fideliter sn-

peravit. Construebat et amplis


eccleslas.

opibus Christi dotabat

Hinc

ei

supcrna gratia triumphales concessit

habere victorias. Quia procul dubio sacri rectores quanto

plus se regi

regum humiliter

^subiciunt

tanto

ma-

gis

ad gloriosae diguitatis eminentiam sublimiter ascen-

dunt. Quis autem nou miretur quantos honores Domi-

no praefatus Salonion rependerit, postquam regni sceptrum Deo auctore suscepit? quam sapientissima devolione templum Domini construxerit atque mirifice or-

SEDULIUS DE

RECTORIBUS

iiavcriL? quanias deniquc pacificas hoslias


lerit?

Deo optu-

Hinc fructum suae devotionis atque orationis percepit, sicut apparens ei Dorainws locutus est dicens
:

audivi orationem tuam


calus es
dificasli
;

et

deprecationera

coram rae sanctificavi ut pouerem noraen raeum ibi in sempiternum; et erunt oculi mei et cor meum iLi cunctis diebus. Tu quoquc si ambulaveris coram me sicut am, ,

quam depredomum lianc quam ae-

bulavit paler tuus in simplicitate cordis et in aequitate


,

et feceris

omnia quae praccepi


servaveris,
in

libi

et legitima

mea

el iudicia

mca

ponam thronura
,

regni

tui su-

per

Israliel

sompilernum
;

sicut locutus

sum David

patri tno dicrns

noii auferetur

de genere tuo vir de

soKo Israhel. Ilaque si ille rex Salomon pro sacra devotione proque construenda domo terrcstri Domini, tan-

tam remunerationls gloriam habere promcruit


inaestimabilpm habebit gloriae
bilis rector

quam
est

palmam

si

quis
,

Deo amaquae

sanctam perornaverit ecclesiam


liaec

Dei vivi spirituale tabernaculum ? Sed


viter stilo prosali

quae bre-

diximus

aliqua vei"suum dulcedine

conchidamus.
Quisquis florigeri sceptrum fert nobile rcgni
,

Primum

celsithrono vota precesque ferat.

In cuius sacro sunt orania

numine

sceptra

Et pax nobilinra,

vita sahisque ducura.

Nam

regale decus radians diademaque regni

Est timor ahilhroni sanctus


Lilia florigerum

amorque Dei.
lactea

comunt ccu

campum
,

Ut

rosa punicei scheraatis ore

rul^et

Sic iustus rcctor virlutuin flore virescit

Germinet ut fructus mentis in arce sacros. Pulchra Saloraonem decoravit purpura rcgem

Nec non

Davidis fulgida sceptra patris

CHRISTIA^^IS r.AP.

I.

Sed magis interins pviulens devotio cordis


Ornavit iiivenem gloriflcando Deum. Instar luciferi niteat res publica vestri

Exortuque uovo splendida vota gerat.

C A

P.

11.

Domino praestante apicem regiae dignitatis ascendcrit, oportet ut se ipsum primum regat','quem

\}m

divina dispositio alios regere ordinavit.


reffendo vocatur.

Rex enim

Tunc autem hoc nomine


,

se veraciter

appellari intelligat

qui semet rationabiliter gubernare

non

Rex itaque orthodoxus summopere stuut qui subditis hene concupiscit impcrare, aliodeat rumque errata disponit corrigere ipse mala non adiguorat.
,

mittat, quae stricte malus corrigit, et bona quae imperat, ante

bonus rector

omnes implere contendat. Sex autem modis sese laudabiliter regit ; primo quidem
cogitationes animi severitate repriniit
;

dum

illicitas

se-

cundo
populi

dum

salubria consilia

tam ad suam quam ad


pertractat
,

utilitatem
inuiilia
;

pertinentia
seu

tertio

cum

oliosa et

noxia inanium verborum folia

profluere devitet

quarto
et

cum gloriosorum principum


,

prudentiam simul
quinto

verba

nec non divinae scriptusapl-

rae eloquia super mel ct


ficet
;

favum mentis faucibus


actionis

cum

perniciosae

omne dedecus
siqua sunt lau-

perpetrare expavescat; sexlo vero


dabilia
,

cum

siqua sunt gloriosae dispositionis opera


,

nifica insiguitcr osteudat

ut qui
,

interius

mino devota
lo

fulgescit voluntate
et opere.

exterius

magcoram Docoram popuat,

sermone clarescat
,

Quem

decet trinam ob-

servare regulam

terrorem

scilicet et

ordinationem
ct

quc amorem. Nisi enim ametur pariter

mcluatur

SEDrLIUS DE RECTORtBUS

ordinalio illins conslare


ral)!litatem et heneficia

minimc
procurct

poterit.

Ergo per
et

af-

ut diligatur,

per

iustas

vindictas
iit

non propriae

victoriae

sed legi Dci

studeat

metuatur.
ergo oportct esse humilcm in suis oculis sicut
:

Hunc
esto in

scriptum est
illis

rcctorem

te

posuerunt

noli extolli

sed

quasi unus ex ipsis.

Nec solum iustehomini,

hns

sed sui corpwis ct animae domiuari passionihus

quatenus recior iurc queat nuncupari, sicut quidara

sa-

piens ait: rex erit, qui recte faciet; qui non faciet, non
crit. Sit

ergo consilio prudenlissimus in sermone, nunc


supcrhiae
et

ut possit torrihilis; saepius vcro gralia dulccdinis afTahilis


,

viclor Hhidinis
,

atque vesanae fero,

citatis
stis

aniicus
,

honorum
,

inimicus tyrannorum

ho-

criminum

hostis vitiorum, in hello cautissimus,

in pacc constantissiraus
hatissinius
,

fidelihus proraissionihus pro,

divina humanis praeponens


,

suhiectos de,

terrens a

malo

invitans ad hona
,

remunerans copia
,

indulacutia liherans

ex malis honos
ulilis

cx honis facicns
,

optimos. Sit sanctus ct

rei

puhlicae
,

clementia
,

comniendahilis

in
,

honitate conspicuus
iustitia

piotate

for-

liludinc, castitate

pracclarus, vir optimus et


,

apice principali dignissimus


oculis

Dci timorem semper prae


dccreta, iu-

hahcns

ct

secundum omnipotentis

sta perpensans iudicia, qui dat salutem regihus, ct

om-

uia {[uaecumque vult facit in caelo ct in

lerra et in

omni creatura ; quia ipse est doniinus omnium, cui omne genu flcctitur caelestium terrestrium et infernorum, in cuius raanu omnis poteslas iu caelo et in terra qui et spes gloriae iusle et pie dominanest rex reguni
, ,

lium.

Qui regit

aflectus

animi, rcx iure vocalur

Et fluxas carnis qui domat illecehras.

CHP.ISTIANIS

CAP.

II.

Quamvis qui fulvum superat virtute leoncm Rex teneat clarum laudis lionore locum ; SeJ plus est laudum fastos calcare superbos Iram ceu rabidam mitificare feram.

Magnus

et ille

cluit saevos qui

triverit hostes,

Laurigcr ac victor clara trophaea refert. Gloria sed maior comptum caelestibus armis
Hostes acreos vincere posse ducem.
Est magis imperium

mentem
iusti

frenare per artem

Quam

si

quis habeat triplicis orbis opes.

Nam

templum Domini
illa

mens

regla fulget

Fit thronus excelsi iudicis ipsa Dei.

Comitur

domus

flavo speciosior

auro

lustitiae

solem gaudet haberc suum.

C A
ALegnura huius
tae

P.

III.

saeculi

momentaneum
esse

vohibilis

ro-

vertigini
sicut

sapientes

consimile

iudicaverunt
liabet

Nam
modo
tollit
,

omnis rotac vertigo, quae superiora


subito erectiones
;

deicit, et
ita

quae deiecta suut modo superius ex,

subito elisiones terrestris


,

gloria regni sustinet


et citius

unde nec veros

sed imaginarios

fugitivos
,

honores habet. Illud enim verura


;

regnum est quod in semplternum perdurat tem quod transltorium est ct caducum non
,

hoc auper-

veritateni

sed

quamdam

niediocritcr similitudinem

veri ei

manentis semper regni ostendit. Sicut enim arcus cacli

varios pingens ornatus arcuato


,

curvamine

celeriter

refugit
vis

ita

nimirum

saecularis gloriae diguitas,


,

ad praesens ornata

tamen

est citius fugitiva.

quamQua

itaque arte et quali industria quanlaque

sollicitudine

haec instabilitas ad aliquam

stabilitaiis effigiem refrc-

O
?

SEDULtUS DE RECTORIBUS

natur

Forle vcro aut

armorum
in
ipsis

violenta fortitudiiie

aut pacifica tranfjuillitalis concordia terrestre


stabilitatur ?

regnum
Quid
nul-

Sed rursus

armis bellorumque
cernitur.
bollicis eventibus,
,

fragoribus

grandis

instabilitas

inesse

enini incertius est

magisque instabile

ubi nullus est certus laborlosi certaminis exitus


la

certa victoria, et saepe ab inferioribus sublimiores


,

superantur
tia

nonnumquara vero
,

in alterutros

vergcn-

mala eveniunt coaequalia


calamitosaiYi miser:am.

et

qui se praesumebant

liabituros esse victoriam,


nisi
ficto

utrique in fiae non liabent

Quanta quoque mala sub nomine pacis proveniunt, quis explicare potest ?
illa

cum

etiam

pax

quae
,

slabilis ac

firma intcr bo-

nos esse credebatur

iuterdum per prava malorura


in pace trausitorium

cousilia in exitiosas discordiarum tempestates transfertur.

Unde

in armls instabilitas

vldetur.

Quld crgo aliud restat nisi ut cor regls et toCducia nou In armorum bominumque fortltune neque in pacis trausltorlae fallacla sed in omnipotentls clemeutia figatur ? qui regnum quod donavit, slve In adversls slve In prosperis siabilire novlt. Gor
,

ta

spei

iiaque princlpls, ct fidelis In minlsterll regimine devollo,

ipsura

non descrat
mlnlsierluux

gloriosum

a quo tautum beneficium et donaium fuit ; ne forte ille

summus

rector indlgnatus ab co abstrahat beneficlum


,

qnod dederat

sl

infidelem esse senserit

quem lamsl

quam

fidelem mlnistrum ordinavit.


sibi

Nam

rex terre-

nus a quollbet
potestatem
csse
,

homiiie infidcdi datara auferre valet


tribuii

alilque

quem

fidellorera

comperlt
,

quanto magls supcruus univcrsorum donalor


perfidiae nublla fallere possunt
,

quem nuUius
est a

poteus

reprobis sua abslrahere

beneficla

alilsque prae-

CHRISTIANIS CAP.
slare
se ?

111.

Unde

quos idoneos suae voluntatis minislros noverit eset impius ille Saul rex Israhel privatus fuit
et vita
,

quoniam neque fidelis minister extitit coram Doraino. At vero David virum electum secundum
regno
cor

suum omnipolens

invenit

regiae potestatis sublimavit, quia

quem ob lioc in apicem iUum fidelem fore mi-

nistrum elegit praesciendo. Itaque prudens rector cor

suum in excelsi gratia stabilire studeat, si transitoriura regnum quod est ei commissum aliquam stabilitatis habere similitudinem desiderat. Et quoniam iustus et misericors est Dominus cui cordis afFectu debet inhae, ,

rere

opera multipliciter exhibeat misericordiae

ut
si-

muham

mercedis gloriam metat. lustitiam diligat


custodiat
;

mul atque

iniusta vero atque


,

mallgna opera
,

in subiectis repudiet

ac laudabili zelo

qui est secun-

dum

scientiam, corrigal- Qui


,

dum

sit

in divinis praecc-

ptis stabilis

illius regiiura raagis

magisque in hoc sae-

culo slabilitur, et ad aeterna stabilitatis gaudia superno

iuvamine perducitur.

Ceu

rotae cychis celerl recursu


,

Volvitur

summas reprlmilque ad ima Quas rotat partes rapidum per axem


Mobilitate
;

Rcgna

mundi trifidum per orbem Gloriae celsum stabilire culmen


sic

Nesciunt

lapsura sed habere norunt

Aurea
Inclytae plcbis fuit Israhelis

scepti*a.

Floridura regni decus adlevatum

Quando servabant sacrosancta

legls

Mystica iura.

Unde

Domini triumphis Atque crudeles snperabat hostcs


pollebat

SEDULTUS DE RECTORIBUS

Diim snnin plcbcm

pietas tonantis

Glorificabat.

Rursus heu quantis pi-emitur ruinis Abrahae sanctum specialc patris


,

Dum
Una

creatori sua prona tejnpsit

Subderc
sed taniae medicina p-entis o
,

colla

.'

lam fuit votis rogitare celsum Qui poteus noscit stabilire regna
Perpete nnlu. Principes terrae domino poienti

Ferte gaudentes tbjmiama voti

Quem

tremunt

caeli

proceres superni
Magnificatc.
:-l

G A

P.

IV.

\_/mnis autem regia potcstas


ribus ac terrestrl fortitudine

quae ad utilitatem
,

rei

publicae divinitus est constituta


,

non tam caducis opesapientia cultuque

quam

; quoniam procul dubio tunc populus providi arle consilii gubcrnabilur adversarii Domino propitiante profligal)unlur provinciae regnum-

divino

cst

exornanda

quc conservabuntur

si

regia

sublimitas rcligione et
liominis naturam
ipse

sapientia perornetur.

Namque
,

Deus
cupi-

hanc
dus

esse voluit
et

ui

duarum rerum

homo

appeteus ossei

religionis et sapientiae. Est au-

tem religiosa sapientia saluberrimum decus, dovotarum

lumen animarum caelcstc donum et gaudiura sinc fine mansurum. Qui ergo vult gloriose regei'e ac sapienter populum guijernaro, et vehemens in consiliis cssc a Domino poslulct sapicntiam qui dat omnibus
,

a/Ilucntcr

et

non impropcrat

ipsamque sapienliam

cnrasTiANis

cap.

iv.
;

i3

sludiose
ei

labore simul et amore perquirat


est
:

quatenns
ceteraque

congruat illud quod scriptum


,

beatus est qui in,

veuit sapieiitiam

ct

qni

affluit

prudentia

quae

iu

laudibus sapienliae dcscribuntur.


,

Ille

ilaque
il-

rector vere beatus est cclebraudus

qui spleudore

lumiuatur sapientiae
sacrae religionis
iii
,

quae

est fons

consiliorum
,

fons
,

corona principum

origo virtutum

cuius

comparalioue
vilescunt.
,

gemmarum
adversis
,

omnes pretiosarum Haec cautissima est in


magnifica in operibus
,

claritates

consiliis,
,

rairabilis in eloquiis

fortis in

temperans iu prosperls

oculosa In iudiciis.
,

Haec suos amatores caelesti gratia venuslat et tamquajn sidereum flrmamenlum eosdem clarificat sicut
,

scriptura est

iusti

fulgcbunl quasi

stellae,

ct intelli-

gcutes quasi firmameulum.

Haec Saloraonem prae cunctis terrae regibus sublimavit, quia illam amayit ab adolescentia sua, et amator
factus est decoris eius.

legitur

ipsi
:

apparuit
postula

nocte dicens

Unde sicut in regnorum libris Dominus Salomoni per somnium quod vis ut dem tibi. A quo cum
,

Saloraon cura esset puer, cor docibile postularet, ut iudicaro posset

lum

ct

bonum

postulasli

populum Doiniui tale responsum verbum Iioc et non


,

et discernere inter raa-

Domino

recepit

quia

petisti

tibl
,

dies multos

nec divitias aut aniraas inimicorum tuorum


lasti tibi
ci tibi

sed postufe-

sapientiam ad discernendura iudicium, ecce

sccundum sermones
tantum
,

tuos, et dedi tibi cor sapiens

ct iutclligens in fuerit,

ut nullus ante te similis tibi


sit.

nec post

te

surrecturus
,

Sed

et liaec

quae non
,

poslulasti dedi

tibi

divitias scilicet et

gloriam

ut ne-

rao fuerii siinilis tibi


Si

in i-e^ibus cunctis retro diebus.


in viis
,

aulcm arabulaveris
,

meis

et custodieris prae-

ccpta raea

ct

maudaia mea

sicut ambulavit

David pa-

l4
ter tuus
,

SEDULirs DE nECTOr.IBTJS

longos faclam dies tuos.

O quam
quae
si

JnefTabile

est divinae

largimentum gratiae
,

recto corde

et pia intenlione poscitur

gatur. Ecce rex

plus douat quam quod 1*0Salomon non argentum nou aurura


,

uon alias opes terrenas sed sapientiae gazas poposcit Domino. At qui simplum recle poslulaverat, duplum sed et accepit. Nam non solum ditatus est sapientia
,

sublimatus est indita regni gloria.


rae egregium dalur exemphim
,

Unde

regibus

ter-

quatenus spiritualia

dona pbis quam carnab'a pio desiderio ab omnipotensi diu et feliciter in boc saeculo reguare li exposcant desiderant. Decet igitur amabilem Deo principem discen,

di

babere vobiutatem desideriumque caelestiura


,

Sic

enim vere et cor babet in manu Dei et regnum cura pace muUis anuorum curriculis favente Domino gubernabit.

Qui cupit rector probus esse iudex Lance qui iusti trutinaqne gaudet
Inbians pulcbri terebrare falsa

Cuspide veri

Luminum
Poscat
,

patrem

rutili

creautem

Solis ac biuae nitidique cosmi

ut sensis niteat coruscis

Luce sopbiae.
Vota cognoscat Salomonis aequi

Quae volaverunt subito per aetbram Ac penetrarunt Domini sabaolb


Aurca
Ipse percepit docileraque
tecla.

sensum

Mente

luslratus, sapiensque factus.

lusuper regui columen gubcrnat


Genlis hebracac.

Quid

valet llavi nitor

omnis auri

CHRISTIANIS LIB.

IV.

I^

Osira quiJ prosunt rosel decoris ?


Gloriae quid suut scytbicaeque

gemmae

Quid diadema?

Orba

si

mentis acies

liefcescat
,

Lumen ut verura nequeat tueri Unde discernat bona prava iusta


, ,

Fasque nefasque.
Ei'go rectori decus est

amare
,

Te

patris
,

Gbriste

verbum sapiensque lumen qui sceptris dominaris orbem


Gelsaque regna.

Guius iu dextra requies beata


Gonstat
,

in laeva locuplesque gaza.

Gloriae princeps humiles coronaus


Tollis opimos.

G A
jLl.ex pius et

P.

V.

sapiens tribus

riura gerit.

Nam

primo

se

modis regendi ministeipsum , quomodo in supe-

rioribus ostendimus; secundo


ros suosque doraesticos
;

uxorem propriam et libepopulum sibi commissum rationabili et glorioso moderamine regere debet. Bonum itaque principem non solum siblmet dominari oporlet, dum a malis declinet, et quae bona sunt eligat
tertio
et firmiter

teneat
,

sed etiam alios sibi coniunctiores


liberos
,

uxorem
faciens

videlicet

atque domesticos provida

sollicitudine ac

familiari caritate gubernet.


sibi gloriae
,

duplicem thesaurizat

Hoc autem palmam ut


,

dum

in se

bouus

et

sanctus
,

sit

alios sibi

coniunctos
:

bouos
sancto
cris
,

faciat et sanclos

iuxta psalmistara qui ait

cum

sanctus

eris

et

cum

viro

innocente innocens
propriara habere

et reliqua.

Non enim

sufficit

|6

SEDULIUS DE RECTORIBUS
,

honeslatem

nisi

pudicae

et

casiae coniugis

nec non

eliam filiorum ct
coretur
liic
,

comitum ac ministrorura pudore de:

ambulans in via immaculata, dicente David mihi ministrabat. Nara sicut lilium agri aliorum

olerum ac violarum multiplici pulchritudine venustatur et sicut luna stellarum splendore circumstantium
,

nimirum rex iustus ac sapiens aliorura societate bonorum perornetur. Is ergo pex-spicaciter procuret, ut non solum nobilem pulchram ac divitem, sed et castam prudentem quoque atque in Nam sanctis virtutibus morigeram habeat coniugem quantum coniux iui'e est coniuuctior, tantum aut felgratius emicat
,

ita

le malitiae noxia

fit

aut
,

morum
,

dulcedine mellea
,

Etenim mulier inepta domus est ruina divitiarum defectio iniquorum saturatio omnium malorum et vitiorum commoratio; quae divcrsis superstitionibus multum se exterius ornans interiora animae suae nescit
,
,

decorarc.

Quem
ait
. :

diligit

hodie

odit in crastino.

Et

si-

cut quidani
fida

naufragium
contrario

rerum
casta et

est

mulicr male
hurnili facie

marito

Ita e

prudens mulier
,

utilibus rebus disciplinabiliter intcndens

hilarique

sermone
salute
,

pacifice liberos et familiam regit


,

proque

viri

si

necesse fuerit

suam animam
sui
,

opponit morti

ac divitias quae sunt raariti


.

cum
idem
,

bona fama amicus eius hodie. Fit ergo ipsa divitiarura dcductio
custodit
est

Qui

amicus eius heri

domus confirmatio, viri iocuuditas, familiae pulchriomniumque virtutum conuexio. Talera autein tudo decet non solum viro suo casta copula esse conncxam
ct
,

et

subditam

sed pietalis et sanctac conversationis sem,

per ostendcre forraara


se

ac prudcntiura cousiliorum es-

lepcrtriccm. Sicut

cnim persuasioue malae coniugis


iia

damnosa nascuntur pcricula,

prudcniis uxoris coa-

CaRISTIA.MS CAP. V.
silio imilta proveiiiuiit iitilia

IJ
]je-

quae snnt otniiipotculi


ait
:

neplacita.
lis

Unde

et

apostolus

quoniain vir iuGde-

salvabitur per muliei-em fidelem.

Nec solum

iufideles sed eliam saucti et ortliodoxi

principcs mirabilem saepe in uxoribus perpeuduut et

auscultaut prudeuliam
rantes
,

sed fructus

non sexum fragilem considebonorum consiliorum carpentes


,

Uude

et

de gloriosi imperatoris Theodosii veuerabili

coniuge nomine PlacilLi refertur, quod ipse princeps

dum
aliam

iu se

bonus

et iustus et sapiens erat

habebat

ct

utilitatis

occasionem per

quam de

bonis operi-

bus triumpharet. Goniux enim eius divinas leges


saepius

eum

admouebat , se ipsara tamen perfecte prius erudiens. Non enim regni fasligiis elevata est sed potius divino amore succensa. Beneficii namque magni,

tudo raaius
pente

ei

desideriuni beuefactoris adhibebat. l\e-

namque veuit ad purpuram. Claudorum atque debilium maximam habebat curam non servis non
,

aliis

miiiistris

utens

sed

per semet ipsara agens


,

et

ad eorum habitacula veniens


chia discurrens suis
las

et

unicuique quod opus

haberet praebens. Sic etiam per ecclesiarum xenodo-

manibus minislrabat
ius gustans
,

iufii"mis

ol,

eorum tergeus
alia

ofTerens

cochlearia

paiiem frangens, cibosque minislrans, calicem deluens,


et

cuucta faciens

quae servis

et

ministrls

mos
de

est

sollemniter operari. His autem qui


:

rebus nitebautur prohibere dicebat


re
,

eam aurum

talibus

distribue-

cpus imperii
,

opus offero
quid

est ego autem pro ipso imperio hoc bona mihi' omnia conferenti. Nam viro
,

suo saepe dicebat

oportet
,

le

semper
sis.

marite
si

cogitare

dudum
,

fuisti

quid modo

Haec
eris
, ,

semi^er co-

gilaveris

ingratus benefactori
,

non

sed imperium

({uod suscepisti

legaliter

gubernabis

et

harum

rerura

SEDULIUS DE RECTOKIBUS

placabis auctorem. His ergo sennoiiihus vc]ut optimain

quamdam

ulilitatem virtulisque

habundantiam coniugi

suo ofTercbat.

Rex pius et sapicns toruo moderamine regnat Semet suosque subditos.


Gloria regnantis proba moribus eminet uxor
Sicut honesta vinea.
,

Illam nobilitas triplici virtute venustet


Rosis pudici pcctoris.

Lactea formoso niteant

si

colla decore

Magis

nitescat caslifas.

Christus ut ecclcsiam sibi casto iunxit amore

Uxor

viro sic baereat.

Mitis simplicitas iu cuius mente redundet

Velut columbae gratia.

Quara decoret pietas prudentia Esther ul alma floruit.


,

sacra poteslas

Vincula pacis amcnt rex


Sit foedus et concordia.

et

regina

duobus

Invida non dirimat geniinos discordia pacis

Quos

lex

supcrna innxcral.

Disciplina regat

quorum praenobile germen


bene crescat in arbore palmes

Rami

decori florcant.
ut viridi
,

Aridus

Cultor bonus boc providet.


Princeps
et rcctrix

populum

si

rite

gubernant

Suam

rrgant prosapiam.
vcluti generosa slirpc creaiis

Abrahac

Ornent polos nepotibus.

C A
xn humanis
ficilior cst

P.

VI.
ul dicunt dif-

rcbus nuUa quidcm ars


inter

quam

turbulcntissimas huius

saecu-

CURISTIANIS
]'i

CAl'.

\I.

Cf

nrocelJas henc impcrarc


.

et

providc rcin publicaiu


ad.liiicm
pcrfcclionis

fTubernarc
pcrveiiit
,

Sed

{lacc

ars

tuiic

cnm
;

ipsa res publica prndeates ct optimos

consiliarios babet.

Trina autera regula iu

consiliis cst

observanda

prima quidem ut divina praeponantur bu-

manis, cum obedire o^orteai Z)eo magis quam bominibus. Si quis ergo navim rei puWicae tamquam bonus
gubernator regere
,

fellcitcr dlsponit et exopiat

optima
-

Domini coasilia (^ua:; iu sacris eloquiis suut propa lala non negligenler custodiat. Secuuda vero cousiliorum est reguia quatcnus providus rector non latu in suo quam in suorum prudenlissimori^m innitatur
, ,

consillo.

Unde

illa

Antonini imperatoris praecipua scm:

per in cousiliis fuit sententia


et

aequius est ut ego


,

tot

talium amicorum cousilium sequar


amici

quam
ait
:

ut tot et

lales

meam

uuius vobintaicm sequantur. Saloraodissipautur

ne quoquc boc ipsum attestaute, qui


cogilationes ubi

sunt consibarii
ta

uou est consilium couGrmantur, et

ubi vero plurirai

consilia sunt.
,

Nam

erit saKis ubi mulprudens prudeutes in consilium

vocat
iu

et sine

eorum

consilio nibil facit. Stultus vero


et

semet ipso cogiiat,

cito vult facit.

quod sine Porro terlia norma in


et

consilio

aliorum

cousiiiis est opti-

neuda

ne bonus rector dolosos


del)et iu consiliis

perniciosos liabeat.
? et
ita

Quis enim

maliguauiium confidere
et laquei

Nam

sicut vallis per

campos,

in plateis

pedicae ubi non putautur, pedes aliorum rctinent,

irapiorum consilia
ctos in itineribus
siliarii

felle

ncquitiae permixta iuslos et san-

male impediunt. Sicut cuim boni con,

sursum rem criguut publicam


pi-accipitaut
.

sic

mali ruiuosa
suiit

calamitalc
cousiliarii

Tales ergo rcpudiandi


;

alque

omnimodis delestaudi

quia
,

num-

quam

erga principem tcrrenum devoti erunt

qui Dei

20

SEDULIUS DE RECTOEIBUS

praecepta male vivendo contcmpiiunt. Qui enim pos-

sunt esse boni

qui

sibi

sunt mali ?

Sed

sicut omnipotentis

Dei saluberrima devulgan,

da sunt consilia atque praecepta

ita

uonnumquam

prudenlium i'ectorum hostibus sunt occultanda consilia. Siquidem in re publica nnlla sunt meliora consilia,

quam

illa

quae ignoraverit adversarius. Eteuim se,

curum

iter agiiur

quod agendum
ira

hostes

minime su,

spicantur.

Duo

vero maxime contraria sunt consilio

festinatio et ira.

jNam
,

obcaecat aniraum

ne

ulile

videat consilium

et

que

Jion labuntur.

quomodo longa cousilia plerumTunc autem praecipue consilium ad


fiducia

prosperitatis

evenlum perducitur, cum regia

in omnipotentis auxilio figiiur.

Unde

vero post

Deum
nou
,

bona prodeunt consilia nisi a cis qui promerentur superna


,

fidelibus et optimis amiillustrari gratia, ut

errent in consilio ?

Quorum

provida deliberatione

di-

vina inspiranie clementia, saepe salubris cousilii botrus


carpitur. Absit vero ut crudelcs tyrannos
festos

dracones bonus habeat princeps amicos

tamquam inquod
,

pantheris exemplo animalis adstruitur. Siquidera panther genus quadrupedis


,

est ut
,

physici perhibent
.

om-

nium animalium amicus


itaque amiciiiam habeat
,

exceplo dracone

Illorum

quos probos esse coguoscit.

ac venerabiles
ctiosi
,

Qui sunt autem boni amici? nisi illi qui sunt sancli , non maliliosi uon furaces non fa, ,

non bonorum inimici


religiosi,

callidi
,

non ad malum consentientes , non non libidinosi neque crudeles non


,
,

circumventores sui principis


rident, nec risui esse volunt

sed saneti
,

continentes,
illo

amatores principis sui


,

et

qui de

nec

ipsi
,

qui neque mentiuntur

neque fingunt,
sobrii
,

et
,

numquam

decipiunt; sed vei'aces

prudentcs

atque in omnibus suo principi C-

,,

CHElSTIA?fTS CAP.
(leles.

VI.

21

Talibus itaque personis salya efficitur res pupiique vegnatoris fama crescit et gloria.
in alto
notis
,

blica

Absque guberuaculo navis ceu nutat


Fluctibus
,

ac tumidis tunditur illa

Oloria

sic

regui praeclaraque sceptra labascunt

In pessumque cadunt heu sine consilio.

Nam
Qui

sunt nounulli

quorum

fit

mellea iingua
latent.
,

Aspidis at subtus tctra


delenificiis

venena

persuadent omnia verbis

Quorum sermo strepit subdola Horum consilio res publica fuka

ceu fovea.
vldelur

Ob

hoc

consilii

praedulcem carpere botrum


nirais!

Cum

submersa ruat o miseranda

lam decet excelsum qui


Dorcades ut
vigili

lenet imperium.

montis de vertice visu


cuncta pericla uotant

Quo

cito transfugiant

Sic adversa cavet speculari luraine

mentis

Dux bonus

arte

bona consiliisque probis.

Ceu margaritum

bibulis praenobile conchis


,

Quomodo
Sic et

dulcifluo mel legiturque favo


fonte

amlcorum puro de
ct

legendum
probatur

Et decet

prodest ulile consilium.


,

Verus

araicitiae custos sine felle


,

Cui placet omne bouum


Est est qul vere
,

displicet orane

malum.

seu

non uon diccre


carior ipsa

norit

Cui cor secretum consonat atque pium.


Olli firma fides vita
fit
,

Nescit harundineas texere mente strophas.

Non

illum nutare facit clangorque lubarum Anchora nam stabili corde manet fidei. Talem non gazae non auri pondera norunt
Fallere
,

ne laesa

sit

preii'"'-''

fides.

23

SEDUtlUS DE RECTORIBUS

C A

P.

VIL
ut

N,unc

autem

or<lo oxposcit,

de malis etiam priu,

cipibus ali([ua iios bieviter p(.'rstringamas

quouiam de

bonis quaedam
saria diximiis.

utilia sccptris
priiiio

quae

rei

pubiicac neces-

Lbi

quaerilur, quae causa eLiara


fiiciat?
,

cx bonis malos priucipes

iam primum rcgalis


ipsa

licentia

deinde reruin copia


fial
.

Ad quod dicendum cum


:
,

babundanlia rerum causa malorum


,

Amici

praeterea improbi
jissiml
,

satellites

dclesiandi

eunucbi avapiir

aulici vel slulti vel dcteslnbiles


,

quos om-

nes etiam in illo dominatore


essc
,

qui

videbatur

bonus

liascitm- oblivio

lic-^nri

non

potesl

mandatorum Dei. Postremo quod rerum publicarum ignoranlia. Hinc


quiuque
sir.
,

colligunt se quatuor vel

atcrue

unum

cousi-

liuni ad decipiendum imperatorem seu regem capiunt.

Dicunt quid probandum


sus est, vera

Tmperator qui domi clau-

non novit
facit

cogiiur hoc lantum

loquuntur
vel a
re

iudices

quos

fieri

quod illi uon oportet amo,

publica

quos debeat oplinerc


et

Uade eliam
,

venditur Jjonus el cautus

optiraus

imperator

qui

co ipso miscr eilicitur cuui apud ipsum vera reticeanlur. (linc sacpe
trix pielas et

tumuliuosa indisciplinalione
,

et

Dei culdero-

veritas opprimiliir

cum multum
,

gatio praevaleai
,

quando dcrogatores crcduntur fide digaraor ni quos gcmiua pestis corrumpit accrblssima videlicet falsilatis et odium veritatis.

Quam

praecipitans turbo regentes

Subvertil

nimium

copia rcruni

Qui primumque Iwni regimine ciarent,


Fiunt saepe mnii
fine

profano.

Sacris qui fuerant moribus

aurum

CHRISTIA!IS CAP.

VII.

23

Mox plnmbo
Et qui
vitis

similes viliier
eraiit

horreut.
,

ubere

laeti

Agrescunt veluti spreta labrusca. Incautum dominum mente stropliOsa


Fallunt praecupidi
sic
et

amici.

Muliis inde dolis optimus ille

Anceps

fit

titubans sicut

harundo
falsi
,

Iguoratque miscr figmina

Nec

lucent

domino luraina
nubila

veri.
,

Nam

caecant oculos rcgis honores


,

Aurum

divitiae

meudae
,

Vultus feminei blanda voluptas


Cari falsidici
,

pompa
P.

potestas.

C A
lVj.odo consequens esse

VIII.

vidctur

quatenus de impiis
illorum malitia

rectoribus nos disseramus,


et pessirao in

uc agnita
fine
,

hoc saeculo
melior

perpetua

quadam

ra-

tione

qui prudens cst rector


et
fiat

a
,

malis operibus se ab-

stiuendo cautior
ctori placere

atque
.

summo

benefa-

magnopere procuret

Quid sunt autem


illo

impii reges, nisi maiores terrarum latrones, feroces ut


leones
,

rabidi ut ursi? sicut scriptum est de


,

leo

rugiens

et

ursus esuriens
Pvex

princeps irapius super po-

pulum paupei'em.
nis

siquidem impius tamquam leo-

bum nequam
litid

personam habens ad omne responsum acriter versine prudentium consilio cum omni maprofert
,

bonos humilians
,

malosque exaltans

cu-

ius dies abbreviantur


ribit
.

et eius

memoria cum sonitu peitaque


servi libidinis
,

Peccavit enim plus quara potuit. Tales

sunt amici

malorum
,

inimici bonorura

et avaritiae

servi totius

nequitiae

minislri diaboli

2^

SEDULIUS DE r.ECTORIEUS

scmpcr labovanles ac nihil facientes , gurgites luimamisei*iae , pabula aeternae gehennae , ut ni generis
,

codrus subito exaliati


pitati.

sed in profunda tartari praeci-

Hinc psalmista dicit: vidi impinm superexaltaelevatum ut cedros Libani


,
,

tnm non
eius.

et

et iransivi et

ecce

erat

et quaesivi

eum

Florent enim slcut

non est inventus locus olera et focnum agri quod


et
,

hodie

cum

speciositaie

oritur, et in craslino aroscens


:

non

reperilur.

regnaveriint, et

De quibus per prophetara dicitur ipsi non ex me principcs extiterunt et


;
,

ego ignoravi

qui neque rccle et


,

i"egia via

sciunt seu

volunt incedere

sed ad dcxteram sinistramque norunt

declinare. Qnibus competit iMud

quod per Esaiam Do-

miuus
baoth
,

h)qaitiir
ct
,

diccns

dereliquerunt

Dominum

sa-

arabulaverunt per vias distortas. Dolosi in


atroces et

consiliis

mendosi in verbis

maligni in ope-

quorum finis erit secundum opera eorum. De Dominus exerquibus per eundem prophetam dicitur
ribus
,

cituum
rlae
et
,

cogitavit

ut detraheret

superbiam omnls glo-

et

ad ignominlam deduceret inclytos tcrrae. Sed


:

beatus lob

glorla hypocritae est instar puncti.

temporalis in

implorum brevis est et Haec eienim vita comparatione aeternitatis minimo punlaus
,

inquit

cto comparatur.

Veh autem

illls

qui pro parvo puncto

praeseutis fellcltatis vendunt gloriam aeternae beatitudinis


I

Quanta vero
enarrare

vel

eosdem

siibdltos
,

mala

vel

ipsos

rectores ultio divina consequalur


culiatis
;

non

est nostrae fa-

sed pauca de multis placet in maPiegis


,

nifestuni

propalare.

Pharaonls impietas
sibi

quae

ex cordis duritla inolcverat

suisque aegyptiis de-

cem

plagas intullt

alquc insuper rubro raari tartarei-

que Acheruntis

iaio

ipsum suosque

subrncrsit.

Antio-

, ,

CnRISTIHNIS CAP.

VIII.

25
,

chum
quanta

et

Herodem
et

districti

iudicis ultio perculit ?

Nerone, Aegea,

Pontium Pilatum quis nescit Quid dicam de impiissimo luliano, aliisque eorum ia
ac

nequitia consimilibus?

Noune omnes cum

suis sequaci-

bus post mortem pessimam os inferui devoravit? Sed ut innumeros praeteream, Theodorici crudelissimi regis
de hoc saeculo exitum infelicem explicabo
set arrianae sectator invidlae, ac
,

qui cura esinsecutor

bouorum

christianorura
fuerat
,

postremo

sicuti

cuidam viro i"evelatum


et

Syraraachum patricium discinctus atque discalciatus et vinctis manibus


inter
,

lohaunera papam

deductus

in Vulcaui ollam iactatus

est.

Nam
,
,

quia lo-

hannem papam

affligendo in custodia occidit

Symmaillis

cura quoque patriciura


ignera inmissus apparuit
cavit.

ferro
,

trucidavit

ab

in

quos in hac

vita iniuste iudi-

O qnam
!

districta et iusta suut oranipotentis iu-

dicia

cuius disponente nutu digna ultio inmitem se

cuta est tjrannum.

Nam
,

qui servis Domiui iniuste tranduplici morte corporis et ani-

sitoriam mortera intulit

mae
Idem

iuste

deperit. Qui

alios praesenti vita spoliayerat

ipse tara

monientauea quara aeterna

vita spoliatus fuit.


;

itaque geraiuura peregit miuisteriura

nara sibi

gehennae suppliciuni ubi cruciabitur in saecula saeculorura


,

sauctis vero
.

supernae gloriae palraam ad,

ministravit

Iniuste iudicati

fiunt repente

coronati

atque iudices a
missi.

Domino

in crudelera tjrannuni trans,

At vero iuiuste iudicans

fit

subito iudicatus

atque aeternae dampnationis flararais addictus.


re nimis terribile exemplura proponitur,
leutes servos
tutis
,

Qua

in

ne terrae po-

Domini persequantur quos valido virSed suae brachio Deus oranipotens ulciscitur
.

haec de reprobis dicta sint rectoribus.


ra stilo consequenti transeamus.

Nunc

ad potio-

20

SEDULIUS DE RECTORIBUS

Kcges teirar quos niale gcsta

Dedccorant

sirailes

ne videntur

Apris ursis tigridibusque ?


Ili

maiores sunt ne latrones


, ,

Terrigenum rabidive leones Unguibus accipiiresque rapaces. Comigit Antiocho et Pharaoni


,

Ilerodi niiseroquc Pilato

Momentanea perdere regna

Cum

sociis

Acherouta subire.

Sic semper reprobos mala

damna

Affligunt nimis hic et in aevum.

Quid

floretis

tempora proles
,

Ardentes ostroque decorl

Quos cxpectat clibanum

iguis

Qucm

nec laedet roscidus imljer ?


lucis

Qui dominuui
Ibitis

ncc amatis

In tcnebras vos exteriores


;

illic

glorla vestra
fine.

Arens marcebit sine

lustos vero celsa corona

Glorificabit luxque beata.

C A
Oepiein
lori

P.

IX.

speciosiora sunt aliis


,

creaturis

Dei

ut

sa-

pientcs ferunt
mirabili

caclum iuuubiale quando argeuteo cocomparalur


;

simililudiue
reciprocis

sol

iu virlute

sua

quatido

curslbus in splcndore gloriac


;

suae habitatores miindi inluminat

luna in iutegritale
,

nudataque
cursu
solis

facie iiubibus

recedenlibus
;

quando proprio

vestigia investigal

ager fructuosus quan-

do divcrsis floribus nodisque crispautibus depingitur;

CHKISTIANIS CAP.
varietas maris
cidis

IX.

27

quando
in

screuitas caeli

nubiumque
,

pla;

fluctibus

littoribus

pulcherrime ostenditur

chorus iustorum in una fide habitautium


in gloria regni sui
,

rex pacificus

quando

in aula regia ostensis rau-

neribus donisque traditis rauha beneficia praestat. Rex

etenim iustus

et pacificus

laeta facie

boaa

dividit
,

et

uniuscuiusque causam diligeuter raeditatur


raos et pauperes

et infir-

populi

non despiciens
et iudicio

cum

senio-

rum
eius

et

prudenliorum consilio
,

vera iudicia
.

loquitur

malos humilians

boaosque exaltans
,

Dies

cum

gloria exteudeutur

et eius

raemoria in ae-

ternum manebit. Priuceps pacificus taraquam floridus


ct fertilis est in

nesta copioso

proximo paradisus et quasi vinea hohabaudaus fructu omnera a splendore


, ,

conspecius sui conturbans discordiara

qui duni pa-

cem
in

iu aula suae meutis amplectitur, procul dubio


,

man,

sionem praeparat Christo


spuiationibus veritas
et

quia Ghristus pax est


est
,

eC

pace requiescere cupit. Porro ubi pax


,

iu di-

in operibus iustitia inveuitur.

Sicut ergo providus gubernator procellosi maris pericula arrideute temporis serenitate evadere nititur
rector pacificus
,

sic

serena raentis trauquillitate ac pacis


deliberatione

concordia irapetus discordiarum sedula

compescere meditatur.
servare oportet
,

Quem
est

trinam pacis regulam cou,

hoc
,

supra se
,

iu se

iuxta

se

quia erga Deura

et

iu se ipso

et circa

proximos de-

bet esse pacificus.


etiara iu

Tantum

est enira pacis

bonum

ut

rebus terrenis atque mortalibus nihil gratius


,

soleat audiri

nibil desiderabilius coucupisci, uihil

po-

stremo raelius invcniri. Fructus autem paciticae meutis

est

erga subiectos et amicos beniguam ostendere


ei cleraentiara
,

miserlcordiam simul

quibus virtutibus
gloriose couser-

tam pius regnaior quam

eius

reguum

U8

SEDULIUS DE RECTORIBUS
ait
:

vaiur; lostanle Salomone qul


ritas cuslodiunt
,

mlsericordia et vc-

rcgem ct roborabitur clementia throuus eius. Nou enim quicquam est quoJ bonum rectnrem melius populo favorabilem atque amabilem commeiidet
,

quam
,

clementia

et

pacifica

serenitas.
,

Hacc Caesarem

ut alios causa brevitatis omittara


fecit

celeberrimuui
,

haec Antoninos

Augustum mag,

nuni quoque Gonslantinum

Theodosios

ceterosque

raagnificos principes sublimiter Ijeatificavit.

Eadem quo-

que

magnum

Karolum inter cetera virtutum insignia


Haec Ludovicum piissimum adordi-

in sacratissimum prae ceteris terrarum principibus au-

gustum

dedicavit.

navit imperatorem. Et quid plura referam ? Cerle sc-

renissima pietatis clcmentia gloriosos principes et glorificavit in

terra

et consortes

sanctorum collocavit in
,

caelo.

Quippe qul non

solum sua
nisi

sed et totos semet

ipsos omnipotenti

dederunl.
est
,

Nihll autem ab iusto et

pio rege

donandnm
si

quod

sit

beneficium. Be-

neficlum autem

ad aliquam mercedis remuneratio,

nem
bis
tius

in hoc saeculo refertur

interlt atque finitur.


,

Ncc

enira possumus id habere intcgrum

culus pretium no-

persolutum

vero

Unde non tam bencficium sed pocommerciura dicenda est lalis largltlo. Danda sunt beueficia quae data boni prlncipls famam pieest.
,

tatemquc

et iustltiam et utilllates
,

non laeduut, iuxta dlgnitates per-

sonarum
tes

rerum

non secundum cupldita;

acciplentlum
difficile

qul facile slblmet dcnegant


,

qula

quod
ci

aut impossibile est

improba

atque atro:

clter exposcuut.

Unde Ncrva imperator


si

dlcebat

arai-

quicquam non atrocioi'es fiunt. In omnibus itaque largiexlorserlnt tlonibus tempoialibus scrvanda est mensura rectaque

cum

se

mereri omnia praesumunt,


,

in donatione intentio

ut

pro salute

rei

publlcae et

CHRISTIANIS CAP. IX.

^9
iudeplione

sauclae ulilitate ecclesiae proque

caeleslis

gloriae bonis melioribus optimis cuncta per sereni pf^ncipis

munificeutiam distribuautur. Gouditor supcrnus orbis imperator omnium Ipse cuncta quae creavit pulchra fecit artifex,
Inter haec creata
,

septem pulchriora praeminent


,

Picta caeli sphaera hicis emicantc gratia

Alma solis Ac referta


Fructuosus

inter astra candidansque

gloria

post bicorne
et virescens

hma stemma lumine


hortus flore
visa
,

Thetyos
Sanctus

serenitas
ct

quae

germinum mulcet omnium

chorus piorum

te

Deum

colentium

Gloriosus atque rector optimus per

omnia
,

Liberalis et serenus sanctitate praeditus

Aequitate puritate cordis

ille

praeminet

Quera tremit superbaque reprobiim Qui bonos honorat sponte largitate


Pacifer et beatus ille
Trinitatis est
fit

celsitas

regia.
,

sicuti

vinea

imago digna

sorte

caelitum.

G A

P.

X.

Oed
liter

iuter haec

aliud

quod

est

sciendum

quoniam
quae for-

ut sapienles pcrhibent, sunt octo

columnae

regnum

veritas est in

iusti regis susteutant. Prima colunina omnibus rebus regalibus. Secunda colum,

na patientia in omui negotio. Tertia largitas in rauneribus. Quarta pcrsuasibilitas seu affabilitas in vcrbis.

Quinta malorum correctio atque

contritio.

Scxta bole-

norum
vitas

amicitia atque

exaltatio.

Septima columna

tributi in populos.

Octava aequitas iudicii inter


,

divitcs et pauperes.

(juae

reguum

tant, al(jue

Hae suut itaque octo columnae hoc saeculo stabiliad aetcrnac slubilitalem p-loriac "Td-cunt.
iusli principis ct in

3o

SEDULIUS DE RECTOP.IBUS

Fabrica nulla lenet slabllera per tempora formam,


Si

non

fiilluris

nixa

sit

ilJa

suis.
,

Nec
lusti

stabilirc

queunt splendentia lumine templa

Aula nec

et

regum

his sine firma potest.

recloris propriis sic stare

columuis

Pulilica rcs poscit propitiante Deo.

Prima columna micat

veri
rite

speciosa decore.

At patiens regimeu

secunda lenet.

Tertia lar^iflua meritis dat muaei'a dextra. o Quartaque blandiluquax dulcia verba sonat.

Quinta malos reprimit

miro zeloque coruscat.

Gaudfct sexta potens magnificare bonos.

Septima clementer populi levigatquc tributum.


Ast octava regit
iustitiae

trutinam.
,

Nitilur bis solidis res publica fulta columnis


Sicuti raons Sion bis stabilisque nianet.

C A

P.

XI.

^um
sui

ilaque bis octo cobamnis rcgiae potestatis emi,

nentia fulciatur

decet amabilem

Deo rectorem causam

persoualem

utilitatibus
est
,

poslponere ccclesiasticis, ut

in

quantum memor

beneficiurum Dei, quae ilb suin

perna graiia concessit


bonorct.

tautum beneOcii largitorem


laborant in agro
,

Tunc
,

vero bonorare altissimum bonus prin,

ceps cognoscitur

cuni illorum qui

dominico

et protecior elficitur.

tamquam magni regis dispensatur adiulor Certum namque est quod tanto
quanto de sua, sanctae videlicet ccclc-

propitius-causas lerreni principis omnipotens sua pielate disponet


,

siae, causa illum sollicitum esse viderit. Itaque provi-

dus rector studeat facere quae Deo sunt bcneplacila


si

ipse desiderat

ut

Dcus

faciat

quae suut

ilb"

pro-

CHRISTIAKIS CAP.

XI.

3l

spera et gloriosa.

Isquc diligeati

cura sollerier provi^

dcat quatenus synodales conveutus per singulos aunos


bis vel ter fieri iubeai, ut

quod ad veruin Dei

cul,

lum

pcrtinet

quod ad ecclesiarum

ipsius reverentiam
,

et ad honovem pertinere cognoscitur sacerdotum quid contra mandata Domini gestum sit in ipso
,

vel
re-

verendo atque unaniuio discutiatur convcntu, ut quicquid benc actura sit, corroboretur; siqua vcro sunt male gesta
ti
,

in melius corrigautur.

Ubi

et ipsi praeposi-

oportet ut investigentur qualiter suis ministeriis fun,

gantur
lesti

vel

quomodo plebem

sibi

commissam tam

cae-

informent doctrina,
canonica

quam

sanctae conversationis
si

imbuant exemplo. Quac omnia


tale et

cum

pacis unauimi,

iuslitia subtiliter

pertractentur
,

fru-

ctuosa ulilitas sanctae ecclesiae gignitur


di rectoris
cloritate
,

ac revcren-

cuius benivola delibpraiioue scilicet et au,

haec agunlur

magni seminariuDi propagatur


pvincipis
,

meriti.

INam pretiosa

religiosi

est

corona san-

in quo famosissimus clum episcoporum concilium maguus videlicet Constantinus imperalor exullans in

Domino

gloriabatur

qui

collectos ex
,

omnibus

fere

genlibus quae sub caelo sunt

quibus Christi praedi-

catum erat evaugelium


trecentos episcopos

viros sacratissimos plus

quam

tam doctrina quam miraculis corucongi'egavit concilium.


iuolevit
,

scantes, propter catholicae discussionem fidei in

hoc

est

uicaeinim

unum, Unde et hic


fieri

huc usquo mos christianus


ventus decernalur
siae utilitates
,

ut

apud omnes
con-

orlhodoxos ecclesiarum principes synodales


,

propter necessarias sanctae ecclenisi

quae non

sjnodalibus iuvcstigari
.

couciliis
l-'ndc

alque canouicis defiuiri


ct

sauctionibus debeut.

caulum

humilem

et

valde circumspcclum opor-

02
tet

SZDVLWS DE BECTORIBUS
esse

regem

nec quicquam de negotiis ccclesiastl,

cis

iudicare
.

praesumat

ante

quam

sjnodalia

statuta

cognoscat

Siquidera ecclesiastica
,

iudicia

valde

sunt

coram Deo periculosa


iustitia;

nisi

cum maxima

proferantur
et

praecipue
testes
,

si

per calumpniosos accusatores

mendosos
sentes
,

qui innocentes sunt examinentur ab-

quod

est christianitatis
:

alienum.

Unde

et illud

in evangelio legitur

numquid

lex nostra iudicat ho-

mlnem

nlsi audlerit aJ) ipso prius ct

cognoverit quid

faciat ? Pius ilaque

rector
et

primo quod iustum


ter adtendat

tamquam lumlnosa pupilla legitimum est secundum cano-

nonicas sanctorum episcoporum sanctiones perspicaci;

dehinc consensum atque auctoritatis ad-

miniculum
se vero

quae sunt vera et iusta adhibeat. Per nuUatenus de talibus praeiudicium faciat , ne
his

forte

errando ante conspectum Domlni culpam aliquam


venerabilis
a

detestabilem incurrat.

Unde tor cum


hi
lia
,

mcmoriae Valentinianus imperarogai-etur quatenus dig,

sanctis

episcopis

uarctur ad emendailoncm sacri dogmatis interesse


inquit,

mi-

cum mlnimus
;

de populo sim,
,

fas

non

est ta-

perscrutari
,

verum sacerdotes
ipsos

quibus haec cura

est

apud semet

congrcgcntur ubi voluerint. Et

haec quidem dicebat impcraLor tam virtute Immilitaquam Dei timore munltus ne forte oftis praeditus
, ,

fenderet altisslmum
liorlbus

si
.

sua propriam pi-aetullsset pofecit


,

sententiam

Hoc ipsum

ut

praedlxi

magnificus et sapientissimus

impei'ator Gonstanlinus

sanctorum prudentia sapieutiaque episcoporum coufidens. IIoc beatus lovlnianus Deo amabilis princeps fide inconcussu servavit ; qni dum ho-

non

in sua sed in

stis csset

arrianae perfidiae alque sectator nicaenl de,

cretorum coucilii

ex

momenlaneo

lerreslris

imperii

, ,,

CHRISTIANIS CAP.
fasligio aelerni sibl

XI.

33
.

gluriain rcgiii

comparavit

Quid

referara de duobu.s sacratissimis diviua praestaate gratia

imperatoribus Theodosiis ? qui \n taiitam omriipo-

tenti

placuerunt, nt regias purpuras, sceptra qnoque


digiiitatis diviais praeceplis et

et

apieem imperatoriae
institutis

canonicis

Domino
illos

inspirante subdercnt

ac

piura zelum erga Dei ecclesias indefessa caritate sem-

per haberent.

Unde
,

mavit

iii

terris

et

universorum dominus sublipost praeseutis gloriam felicitatis


ministros in aeternum beatiGcat

laraquam dilectos
in caelis.

sibi

Sed

si

quis est tantorum aemulus gloriae prin-

clpum,

si

quis christianus rector feh"citer ot gloriose in


,

hoc saeculo regnare desiderat

et

ad palmam sempi,

ternae beatitudinis pervenire couteudit

illoruin flde-

lissimam erga cultum omoipotentis imitetur devotio-

nem
ctura

seque benivolum
,

clementem

in iudiciis distri,

in coi'dis humilitate

mansuetum
,

in visceribus
,

raisericordiae

compatientem

in largitate
est
si

in zelo qui

secundum Deum
,

munificum fulmiaeum circa Dei

ecclesiam sollerter exhibeat

consortio supernorum

civium cum sanctis


renniter procurat.

et

iustis

rectoribus regnare pe-

Princeps magnificus

quem Deus

extulit
,

Ut

praesit populo sceptriger incljtus


se

Debet celsithrono

bene subdere

Cedros qui Libaui conditor edidit

Montes qui superos vertice sublevat Qui gemmare faclt ruraque floribus
Piuxit quique polos siderlbus pater

Qui caeli Cherubiin rex supereminet. Reges terrigenas malignos Is ordinat.

Ob

hoc provideat rector honoribus


3

Excellens superis quos Deus attulit

,, ,

34

SEDULIUS DK RICTORIBUS

OIH quo

placeat qui regit

Regnum

qui tribuit

omnla maxlmus arblter.


,

Illum magnificat quisquis

eum

colit

Verbo corde pio regimine moribus.


Christi quique voleus ecclesiae favet

Servator

canonum

ductor

et

optimus

Claret iusliliae stemmale fulgidus.

Rex

est iure sacer

qui sacra dogmata


ia

Ac decreta patrum servat


Ceu gemmae radiant

omnibus.
,

Illum clarificat ponlificum chorus


in diademate

Ut campum decorant violae Ulustrantque polum fulgida

ac

lilia

sidera.

C A
porlet

P.

XII.

autem modestum dominatorem pondere huobedientiae virtute


fieri

niilitatis et

praeditum

ut vir-

lutcs

humilitatem videlicet atque obediemiam,

quam
Itaque
se qui-

ipse in subicctis dihgit, in se ipso recognocat.


si

contjgerit ut a prudentibus repreheudatur

dem

repreliensibilem esse acriter doleat

ac protinus
;

ad paenitentiae medlcamenta currere festlnet


libenier peccaverat
,

et

qui

virgam corrcclionis libenter atque

gratauler accipiat

et prius
,

quam

crealor

manum suam

ad feriendum excuiiat
ris

de correctione commissi scele,

summopere

strictus iudex feriat

expcctat
si

ne tam postmodum acrius dequanlum diutius ct clementer Praeoccupet faciem Domini in confessiouc,
studeat
,

quis regui gubernator in abscondito peccavit vel pu-

blico.

Quomodo de saucto rege et propjjieta David lcqul cum post stuprum Bcrsabec et liomicidium commissum in Lriam hethaeum pcr Nathan reprchengitur
,

CHRISTIANIS CAP.

XII,

35

derelur prophetam

non

erat reprelieusori indignaius,


,

sed sibimet, recognoscens suuni peccatum


iratus
se
;

iam fuerat

et

qui post culpam bilarescebat perpetratam,


deflevit paenitentiam.

ipsum per amaram


coramisit
et

Hinc

la-

crimis veniam promeruit qui coram Domino gravia


scelera
,

ex fonte
,

lacriuiarum

venit ad

manipulum gaudiorura
minant in laerimis
,

slcut ipse alibi dicit: qni se;

in exultatione raetent

et reliqua.

Sed

et illnd

quod dc
esse

gloriosi principis Theodosii


,

admiranda humilitate atque paenitentia traditur


praetereundum
videlur
,

nec

qui

cum

post iniustam
,

multorum milium necem Mediolanum venisset et sollemniter in sacrum voluisset intrare templum ei sanclus Ambrosius huiusmodi cladera, plenam valde ge,

mitibus, audiens occurrit foris ad ianuas, et ingredien-

tem

his

sermonibus
,

a sacri liminis

ingressu prohibuit.
le

Nescjs, imperator

perpetratae a

necis

quanla

sit

magnitudo

? IVeque post

causam

tanll furoris

mens

lua

molem praesumptlonis
ocuHs
asplcies

agnosclt ?

Sed

foi'te

recogni-

tionem peccati prohibet potestas


calcabis pedibus

iraperii.

Qulbus igitur

communis domini teraplum ? Qulbus sanctum illlus pavimentum ? Quomosiillat

do raanus extendes de quibus adhuc sanguls


iniustus ?

Quomodo huiusmodi manibus

susclpies san-

ctum Dei corpus ? Qua praesumptione ore tuo poculum pretiosl sanguinis perciples, dum furore sei^monum
tantus iniuste
sit

sanguis effusus ? Kecede igitur

re-

cede

nec secundo peccato priorera nequitiam augere


te

contendas. Suscipe vinculum quo

omnium dominus

nunc

ligavit.

Est enira raedicina raaxima sanitatis.


(

His sermonibus obediens


ditIonil)us cnutritus
,

erat enira divinis eru-

et aperte
)

seiens

quae sunt pro-

prla saccrdotum

quae regum

geraens et dellens ad

Z6

SEDUIIUS DE RECTORIRUS

regalia remeavit.
slssent
stri

Cumque

octo

mensium coutlnuo

traii-

tempora
.

propinquavit nativitatis Salvatoris no-

festivitas

Imperalor autera lamentationibus assi-

duis in palatio residens, contlnuas lacrimas incessabi-

Uter expendebat. Ingressus autera Pvufinus tunc magister


,

et

singularem apud principem fiduciam habens

et vldens
cessit ut

principem in lamentatione prostratum


lacviraarum causas inquireret
.

ac-

At

ille

ama,

rissime ingcmiscens et vehementlus lacrimas fundens


tu
,

inquit

Rufine

ludis et mala
e',

mea non

sentis
,

ego autem lamentor

gemo calamitatem meam

quia

quidem
Dei
,

servis

et

mendicantibus aperta sunt templa


,

et

proprium Dominum llbenter exorant

mibi

vero ingressus nou est ad eum. Insuper etiam clausi

Haec dlcens, verba singula singultibus irrumpebat. Quem cum idem Rufinus beato reconcib"are Ambrosio pcrsuaderet neque tamen potuisset haec imperator in media lam platea cognoscens pergo insunt
caeli.
,

quit et iustas in facie suscipio contumelias.

Cumque

ad sacra limina pervenisset

in sanctam
,

quidein baslbcam
nlens ad antlstitem

non praesumpsit
,

intrare

sed ve-

et inveniens

eum

in salutatorio

residentem
ille

suppllcabat ut eius vincula resolveret.


,

At

tyrannicam dicebat clus pracsentiam


vcsanire

et

contra
.

Deum
Verum

Theodosium
,

eiusque calcare leges


,

imperator non
,

inquit

iusurgo adversus ec-

clesiaslicas sanctiones

nec inique ingredi llmlna sa-

cra contendo

sed le solvere vlncula

mca deposco
,

et

communis Domijii pro me exorare clementiam


mihi ianuara claudi
tibus
,

nec
in-

quam

cunctis paenltcnliam ageu-

Dominus

noster aperult.

Tunc

antlstes

quam,

quit

paenllenllam oslcndisti post tantas iniquitales ?

quibus mcdicaminibus incurabilia vulnera plagasque

CHRISTtANIS CAP.

Xlt.

3^

At imperator luum inquit, opus est et docere et medicamlna tempevare meura vevo oblata suscipere. Quibus vevbis irapevatoris auditis quae illius humilitatem atque ipsum spontaneam paeniteutiae sucuvasti ?
, , ,

sanctus Ambvosius medicinam tantorura vulnevum apposuit qua percepta imperator magnas gvatias refcvcbat. Tascipeve
afflictionem monstvabant
ei
,

salutavera

li

evgo tantaque
,

et

pvacsul et impevatov vivtute clafuit

rescebant
fiducia
,

quovura opus valde


,

admivabile
fevvov
,

illius

huius obedieutia
puvitas.

illius zeli

huius au-

tem

fidei

Povvo vegulas
,

pietatis

quas a

maguo
lempo-

sacevdote pevcepit

etiam revevsus in Constantinopo-

litanam uvbera servavit.

Nam dum
,

festivitatis

re ad ecclesiara pvocessisset

oblatis in altavi

munevi-

bus

mox
:

egressus

est.

Cumque
poltii
;

Neciavius pvaesul ec-

clesiae,

mandasset cv intus stave noluisset, mandavit


vix
,

princcps
sit

inquit,

disceve quae diffei-entia


vix

impevatoris et sacevdotis

euim

vevitatis inve-

ni
ri

magistrum

Ambrosium namque solum


!

novi voca-

digne pontificem. Tantura itaquc pvodest incvepaa viro virtutis prolata

tio

Unde perspicuum
rum
,

est

quod decet bonos


,

et pios re-

ctores salubres aiitistitum

quasi spivitualium medico-

humilitev et libcntev auscultave covvectiones, te-

stante

Salomone qui

ait

inauvis

auvea et mavgavlla

fulgens, qui arguit sapientem et auvera obedlentem.

Melius

est enira a sapiente

covripi

quam stultovum

adulatione decipi.

Nam

si

nostvovum vulneva covpo-

ruin a medicis sanavi vehementev deslderaraus, et in


praesenlla

medlcovum eadem ostcndeve non evabesci,

mus

medicluae spc salutis oblectamuv quanto magis de vulaevlbus et plagis aniraavura nostvavum nos malovem habeve curam opnvtet quousque
,

et in dolove

38
spiritunlis
liibeat
,

SEBULIUS DE RECTOniCUS

mcdicns

quamvis acerrimam medclam adsanationis fiat ?


est
sic

per

quam

spos ccrla nostrae


iiou

Sicut

enim

scalpcllus mcdici
,

oh hoc malus
,

quod

resecet vulnera

et putridas aniputet carnes

el corrcctio salubris.

Quam lux rutilo nova caelo Yh grata habiiantibus orbem


Post nubila noctis opacae

Phoebl radiante corona

Quam

ros sitientibus arvis

Post torrida caumala cancri

Boreae post frigora saeva

Vcr florigerumque screnum


Sic praevenicule piaclo

Animae

fit

cara mcdela.

Morbis medicanlur anhelis

lam quisque salubribus herbis Tulerint quo corporis aegra. Cura vigilante sagaci Famulae si tanta rependunt Fragili medicamina cnrni ;

Cur

uoii potior

medicina
,

Domiuam medicatur hbnoram


Simulaudo iura creanlis

Animam
Mcdico
Vitiis
si

deitale ]>eandam ?

Quis vuhiera tollere culpae


potest sine docto ?
;

Cavcant igitur dominantes


raenle lahascunt,
peritos

Adeant medicosque

Christi pielale ministros

Quis discant subdere colla

Qui possunt pellerc morbos

CnRISTIAMS CAP.

XII.

59

Oleo vinoque salubri.

Nec

noii caelesliLus hei'bis

Paradisi flore crealis

Extinguuut dira veneua.

Revocant animas

et

ab imis
,

Verbo virgaque potenti Quas sancta caelitus arte Revehunt ad pascua vitae.

G A

P.

XIII.

N,on
sidias
.

nem

hominibus universas vitare hostis iiiquispiam libidinis efFugerit passioinvidiac incurrit in avaritiam ; qua declinala
est facile

Nam dum

fovea praeparatur
roris incurrit
;

hanc

si

ti'ansconderit

vitium fuinirai-

et alios

pkirimos laqueos ponit


ut

cus,

quo capere
sed

possit iucautos. Et corpus


,

quidem

pas-

siones habet facile ministrantes

animam

possit oc-

cidere

mens

divino

solatio

vigilans machinaiio-

nuni eius destruit argumenta.


ticipatus

Humauam naturam
iustoque furori
,

pav-

Theodosius praefatus imperator habuil passio-

num quoque communionem,

immen-

sam permiscens crudelitatem iniustam operaius est passionem. Quam rem narrare necessariura est propter
utilitatera

legentium
,

(i).

Thessalonica civitas est grandis


fuisset ovta seditio
,

et

populosa

in

qua

dum

quidam

iudicum lapidatl sunt atque tracti . Hinc indignatus Theodosius non refrenavit infirmitatem iracundiae sed
,

iussit iniuslos gladios

super omnes evaginari

et

una

cum
(1)

nocentibus innocenles interimi. Septem milia eteSumitur sequens narralio ex Theodoreti historia lib. \. eiusdem 19. derivata fuerunt quae nostcr
cap.
dixit

17. 18; ut ex capitulo

dc Placilla cap. V. p. 17.

/|o

SEDULTUS DE RECTORIBUS
,

iilm lionilnnm

sicut ferlnr

occisi

siiiit,

denle indicio
incisi

sed

tamquam
ol)

in niessilnis
nt dix^imus
,

sunt.

Quam

rein

non praeceomnes simul beatus Ara-

brosius praefatimi imperatorem sancto

zelo succensus

graviter redai-g;uit, ac furorem priucipis inratlonabilem


et scclus

nefandum severa invectione


et

detestatus fuit.

Unde bonus

prudens

rei

publicae gubernator

aptuni est ut illud praecaveat, ne

dum suam snorumve

iniuriam nlcisci supra

modum
;

disponit, inralionabilis

reatum furoris incidat

sed

propriam iram refrenare

non negligat
removeat
,

et iusti
si

furoris stimulos affectu pietatis

nc forte

plus iusto desaeviat in subiectos,

incurrat rabiem leoninae ferocitatis.


noli esse sicut leo in donio tna
,

Unde

scriptum

est:

subvertens domesticos

tuos

et

opprimens subiectos
,

tibi.

Nam

sicut debellare

superbos

ita et

parcere subieclis, iustum et misericoroportet.

dem dominum
diccbat
,

Unde

et

Antoniuus iraperator
servare
,

malle sc

unum civem
cum
,

quam

mille

liostcs occidere.

In corrigeudis itaque criminibus miseveritate


;

sceuda

cst lenitas

facieudum ex utra-

que lemperamentum ut neque muha asperitate exul^erentur subdiii neque nimia benignitate solvantur.
,

Nec
si

ulla correctionis seu vindictae habeat

modum

ni-

recte praecedat iudiciura.

rem
esse

furore iracundiae

Ncc decet serenum reclotamquam fclle amaritudinis


, ,
.

perlurbatnm

si

iustum vult proferre iudicium


cernere

cuni nimis irascentiuni caeca sint iudicia


potest

Non enim

serenum lumen

iustitiae

ac

veritatis

qui caligiue obnubilatur iracundiac. Opponatur itaque


fortis patienliae

clypeus, coctra inrationabilis impetum

furoris.
fortl, ct

Nani

sicut

scriptum

est,

melior est patiens viro

qul dominatur auirao suo expugnalore urbium.


et in se ipso

Fortior enim est qui yiolentiam,

inclusam

, ,

CHRISTIANIS CAP.
,

XIII.

^f

feram snperat iracnndiam quara qui leonem perimit. Quanta vero mala per subitaneum furorem el impatientiae vitium eveniant
,

quis explicare potest ?


,

Saul furoris impetum non refrenans


sacerdotes
vis

Domini

trucidavit.

Rex immani saevitia Salomon quoque quara,

splendore sapientiae fuerat illuminatus

tameu

fu-

roris passione repletus


pit
,

suum fratrem

iuterfici

praece-

pietatem tyrannidi postponens. Quid referara de

reprobis ludaeis ? qui


scientlam habuerunt
,

dum zelum
At

sed

nou secundum

in filium Dei et sanctos eius dipalientis virtule


,

scipulos houiicidae extiterunt.

man-

suetudinis sanctus David praeditus

etiam inimicis suis


vero Del
exi-

saepe pietatis afFectu pepercit


zelo stimulatus inimicos

nonnumquam

Domlui usque ad mortls

lium protrivit. Decet enim dilectum Deo principem contra hostes et blasphemos christiani nominis fulmi-

neum

frequenter habere

zelum.

Nam

si

Nabuchodo-

nosor res alienigena, ne blasphemaretur Dens Israhel


in tanlum
saeviit
,

ut

tale

decretum firmaret dicens


,

quicumque dixerit blasphemiam in Deum Sidrac Misac et Abdenago ipsi in inleritum erunt et domus eorum in perditionem ; quanto magis orthodoxos re, , ,

ctores contra

inimicos christianae fidei

ct

doctrlnae

atque religionis zelare oportet? quatenus omnipotenti


euius minislri gratla sunt ordinatl
,

tanto magls pla-

ceant, quanto ferventius ea quae Ghrlstl sunt, laudazelo satagrere anhelant. o Post inclytos labores
bili

Cum

purpura coruscat,
,

Ac

laurea trophaea

Aulae decorus ordo


,

Toga candente
Et regla corona
Lectis micante

pacls

Feliciter

regentem
comat,

Cum
gemmls
flavo
;

sors beafa

Qnam

saepe mentis aulara


ira

Auroque compta

Perturbat

praeceps

4'-i

SEDULTUS DE RECTORIBUS
intns
!

j^c zeliis ardet

Mlsceatui* ergo menti,

Caeco furore cretus

Flagransque odore pacis

Aenea

fervet olla
in astra
,

Dux
Nec

fiat

ac sereaus

Nec Ceu
Cor

sic fiirens

Grato uitente vultu.


iudicans
sit

principis severa
saevit ut leaena.

ante

Quam

verilas patescat.

Nolens
Infecta

modum

tenere

Nam

notione nocte

mens veneno.

Cor splendet ut lucerna


P.

C A
l^ed dum boni
rectores

XIV.

faslum superbiae tyrannidis

in adversariis debellare studcnl,

non

in se nec in suo-

rum
et

fortitudine

sed in altissimi virtule et gralia tostabilire

tam confidentiam
rantium.

debent

quia ipse

est solus

omnium in ipso fiducialiter speUnde per psalmistam dicitur bonum est sperare in Domino quam sperare in principibus bonum quam confidere in bomine est confidere in Domino
potens protector
:

Et
liis

alibi

nolite confidere in
,

principibus neque in

fi-

hominum
et

in

quibus non

est salus. Exiet spiritus


;

eius

reverietur in terram suam


:

et

reliqua

Cui

etiam Hieremias concinit dicens


le

Domine, omnes qui


a tc, in ter-

derelinquunt
;

confundeutur; recedenles

ra scribenlur

qunniam dcreliqucrunt venam aquarum

viventium Dominum. Maledictus liomo qui confidit ia

hominc ct ponlt carncm brachium suum, et a Domino recedit cor eius; et reliqua. NuIIus ergo debet confidere in in homine, aut pra;\sumei'e quod nullus ei possit resistere. P.'aesumebat et silurus piscis quod
,

hamum

sibi
,

ncmo

iaceret

nemo
,

tenderet retia

et si

incidisset

omnia disrumperet

et

tamcn fuscinam
,

(i)

(i) Piscalorlum instrumealura fuscina est

bidcns aut tridens,

CUillSTIANIS

CAP. XIV.

^3

non

evasit.

Quod

si

qais singulari fortitudine excellens


tiineat,

ob hoc singulos non


ut caveat.

idem multos necesse

est

Nam

qui ab uno vinci non potest interdum

a raultis vincitur. Elephas grandis est, et occiditur; leo


fortis est
,

tigris fortis est

et occiditur.

Prudentis au-

tem
res,

rectoris est etiam

metuere vel praecavere inferio.

cum

saepe ab inferioribus superiores supei'entur


est crocodilus
!

Quam immanis
tre perimitur.

et

dentibus atque un-

guibus intolerabilis

qui tamen ab enideo bestiola ven-

Monoceron elephantem cornu perforat. Formidabilis elephantus murem limel. Leo rex fera-

rum

exiguo scorpionis

aculeo occiditur.

Nemo

itaque

in suis viribus temere praesumat.

coufidat
qua
et

Sed ne quis in suoi*um fortitudine ac numerositale Xerxes rex Persarum bcllum adversus Grae,

velociter et perite vibrata confixi pisces capiuntur


scriptis constat
,

Id ex

ve-

terum

et

usus etiam laodiernus demonstral.

Nam
ia-

ego autumnalibus

feriis in

Circaea palude ad Luculli villam


intull.

cta fuscina

breve piscibus bellum

Hinc

utpofe

Deus ma-

rinus

trldentem fuscinam gestat Neptunus, eique ipsam sub pedl-

bus

sternlt
,

Martianus Capella

quo loco

doctus alioqul vir


,

Cay-

luslus

ut dlxi iu praefalione

ad Homeri plcturas

rldlcule legit

lusciniam pro fuscina. Causara hanc verissiraara, cur detur Neptuno fuscina , unus fortasse Inter mythographos novit Phornutus cap. de Neptuno quamquam et Ipse immerito dubitans <^sgH Ss
,
:

Tg/aivay
7)

jroTigov S7r=l

i/tij

j/gwvTai Trgoj

tjjv

ruv

ip^Syw
tij?

B/ipa.v

cJj
,

iTtnridsiou tootou tow ogyayou ffgd? Tjjy

y.i'v-/j(Tiy

y)7f ?

Ce-

teri

quod valde miror,


,

in aUas abeunt
,

quas piget referre ex-

pllcationes

hanc unice veram

ut reor
I.

ignorantes; veluli Servius

ad Aen.

I.

i38; Fulgentius hb.

3; et vaticanl

Mythographl apud

nos Class.
laudatl a
rli,

AA. T. III. pp. 5g. 86. i85; nec non graecl Auctores Munckero ad Fulgentiura loc. clt. Pictores vero ac slatua,

hoc aptlus

prae ceterls plscatoriis


;

instrumentum Neptuno

di-

stiuguendo adhlbenl

etenim Iridens
,

cum marinum Deum

dcnolat,

tura etlam sceptrl vicem gerit

et

omnino decoram atque speciosnm

nfpiarum domino J gnltatcu conciliat.

jil^

SEDULIUS DE RECTORIBUS
a

ciam
qui

palre susceptiiai per quinqiicnnium inslruxit

viilolicet

Xerxcs

dcc- milia

armatorum de regno,

et

cccmilia de

auxiliis, rostratas

eiiam mille duceutas, one;

rarias tria milia


to

nnmero habuisse uarratur


,

ut meri-

iuopinato exercitui
,

immensacqiie

classi vix

ad po-

tum flumina vix terras ad ingressum, vix raaria ad cursum sjifTecisse memoraium sit . Sed Leonidas rex Spartanorum cum quatuor milibus hominum contra
mille milia ai"raatorum ciusdem Xei'xis in bellum processit
,

ac deletis Persarum copiis

victor et bello cla-

rissimus
triae

cum

suis

paucis pro araore liberandae pa-

occubuit. Xerxes vero bello in Graecia iufeliciter

gesto, coutempiibihs suis factus, in regia circumvenlus occiditur


.

Nam

saecularis

gloriae et

incurvabilis

superbiae pedissequa est ignominia. Hinc per Salomoiiera dicitur


:

Domiuus cxercituum hoc


,

cogitavit ut de-

trahrrct superbiara omuis gloriae

et

ad ignorainiam

dcduceret omnes incljtos terrae.

Non

ergo glorietur

fortis
si

iu fortitudine sua

nec

dives in divitiis suis.

Nam
,

eruca parvusque vermi-

culus fortior honiine est


nis
,

ut quid se iactat terra ct ci-

et clata

pcr superbiam,
? Itaqiie qui

cum

ex

na contempnit
lietur
,

gloriatur, in
ct

humo sit, humaDomino gloinfirmos ro-

qui arcum potcntium infirmat,


;

bore accingit

cuius adinvcntioues sunt ut superbi ca;

dant

et

humiles surgant
caelo
et

cui

omnis potestas
,

pa-

ire data est in

iu

terra
si

et

orania subiccta

sunt sub pedibus cius. lu quo

quis fiducialiter an,

choram

spei fixerit
,

niiscricordia circumdabitur

sicut

scriptum est

qui sperat in Doraino sublevabitur. Ex,

pectatio iustorum lactitia

psalniista aitestante qui ait

sperantes aulcm in Doniino misericordia circumdabit.

Et iterum

bcaius vir

cuius esl i|omcn Domini spes

CHRISTIANIS
elus.
Qiiis

CAP.

MV.
et

4^
confusus est ?

enim speravit in Domino,


eius
,

Quis permansil in mandatis Quis invocavit

et dereliclus est ?

Dominnm

et clespecl.us est ?

Quoniam

pius ct miserlcors Dominus.

Quisquis bellipotens saevis confidit iu armis

In se sive suis spem male fidus habens Instabili tremulans folio simulabitur ille,

Grando quod

excussit

quod notus atque

mov^et.

Cuius loricae textura rigente metallo

Ut fragilis telae nutat araneolae. Plumbeus nt pugio gladius lentescit acutus

Nec

fidus

dominum

protegit et clypeus.
,

Quem

galeae tutela premit ceu lanea cassis

Lancea vulnipotens sicut harundo valet. Talibus horrendus iactabat saepe Gollas
,

Quem

funda missus stravit ab hoste


vicit

lapis.

Illum non

cljpeus

non arma trcmenda


si

Nonque minax
Si leo
si

serrao profuit allophylo.

tigris
si

perimitur

crocodilus

Ingens

murem
,

trux elephasque

timet

Ergo nec
In

in proprii fidendura viribus

ulll

Belligero

quamvis aenea membra gerat.


potius vivo spes tqta locetur,

Domino
Qui
et

regit aliithronus

numine regna Deus.


,

Qui dat

omnipotens ducibus sperare superua

Virtutem valida vincere posse manu.

G A
vJ nde
lam In
sl

P.

XV.
,

quando

bellici

arrais corporalibus et foriitudine

non rumores crebreseant confideudum,


orationibus est insistendam,

quam

assiduis ad

Dominum

Deique sunt imploranda

auxilia, cuius

1n manibus con-

,,

^6
sistit

SEDUtlTJS DE RECTORIBUS

salus

pax

atque victoria
,

qui

si

pia

devotio-

iie

invocalus fuerit

numquam

se iuvocantes deserit

sed eisdem misericorditer adiutor iu


assistit.

inportunitatibus
et voces

Nam cum

suorum electorum manus


,

ad

patrem misericordiarum elevantur


adnihilatur, ac

hostium ferocitas

nonnumquam
,

hostibus subitanea igno-

minia mortisque fovea


ponitur
;

piis

vero inopina victoria dissalutis


,

dum

pii

viam desperatae

impii au-

tem decipulam insperatae mortis intrant. Sed quod dicimus evidentibus exemplis nos approbemus. Moyses legislator cum manus suas in oratione elevincebat Israhel ; cum paululum vabat ad Dominum vincebat Amalec. Sic et rege lezechia nou remiitebat,
, ,

corporalibus armis pugnaute


rante
lia
,

sed cura lacrimis exo-

angelus Domini centum octoginta quinque miinterfecit. losaphat rex lau-

Assjriorum una nocte

des
stes

Domino personabat
superabat
,

el

Dominus pro laudante ho-

ita

ut convcrteret hostinm insidias in

semeiipsos
tae

vel muluis cadereut vuhieribus. Israhelispoliis

vero ingentem pracdam de


,

occisorum

tol-

lentes

ita

ouusti sunt, ut

nec per
tudine.
ti

tres dies spolia

omnia portare non possent aufcrre prae praedae magni,

Quid referam de Machabaeis

qui divino freet famosis-

adiutorio saepe viclores fuerunt?


ille

Unde
,

simus

ludas atque in bellis Domini invictissimus,

ad plebom formidantem ac dicentem

quomodo

pote-

rimus pauci pugnare adversus multitudinem tantam et nos fatigati sumus ieiunio hodie ? et tam fortem
,

respondit

facile est

concludi multos in
in
,

manus paucoli-

rum

et

non

est differcmtia

conspectu Dei caeli

berare in multis vel in paucis

quia non in multituest.

diue excrcitus victoria belli


Ipsi

scd de caelo fortitudo


et

veniunt ad nos in multitudine contumaci

su-

CHRISTIANIS CAP.

XV.

/^^

perba

ul disperdant nos
,

et
,*

uxores

nostras et

filios

nostros

et ut spolient

nos

nos vero pugnemus pro


,

animabus noslris
conteret eos ante

et legibus nostris

et ipse

Doniiuus
ti-

faciem vestrara

Vos autem ne

mueritis eos. Sicque irrumpens iu hostes, contrivit eos,


et victoriam accepit

de inimicis

suis.

Ncc solum
storiae

iu

vetori

tcstamento

haec facta sunt

sed etiam in novo his similia contigerunt.

Unde

hi-

tradunt

quod Constantlnus imperator cruce


uuiversos hostes suos supe-

Christi pro vexlllo utens,


ravit. Similiter et

Theodosius augustus magis orando


tempestates

quam

bellando quosdam tyrannos eoruraque exercitus


;

prostravit

cui

Dominus

fulgura
,

et

to-

nitrua iu auxilium contra adversarios misit


dicta caelesti protrivit
ta
,

et eos vin-

de quo quidam eleganter poe-

(i)

sic

ait
,

nimls dilecte Deo

tibl

mllitat aether

Et coniurati venlunt ad classica venti.

Quid autem mlrum si per raagna elementa magnus Dominus maguah'a operetur cura etiam in minutis
,

vohitilibus stupenda miracula ipse facere praedicetur ?


Ecclesiastica

namque

refert

Constantil imperatoris rex

historia quod lempore Persarum Sapores nomine,


,

Nisibin clvitatem

uiam vocant
bis episcopus

multls

quam quldam cum milibus


et

Antlochlara mygdoobsidebat
,

cuius ui*-

atque rector

dux erat sanctus lacoet

bus apostoh'cae gratiae radiis illustratus. Per idem ergo tempus Ephraim vir rairabllls
niret ad rauros

conscriptor egre-

gius apud Syros sacrailssimo lacobo suppllcabat ut ve,

et

videns barbaros

malediclionis ia-

cula contra eos emltteret. Flexus ergo vencrabills lio-

mo

ascendit in
(i)

murura
clc

et

cum mlha mllium


Honorii.

videret

Claiulianus

leitio

consulatii

48
niphes

SEDULIUS DE RECTORIBUS

exercitus, aliam maledlctionem eis


et culices, ut

non

petiit,

uisi sci-

per parva animalia supernam vir.

tutem potuissent agnoscere


sunt nebulae

Orationem vero secutae


culicum
.

sciniphum
,

et

Et elephanto,

rum

quitlem proboscidas

cum

sint cavae

equorura
nares im-

vero aliorumque iumeutorum aures simul


plerunt.
valentes
,

et

At

illi

ferre

vim parvorum aniraalium non


acies

sessores suos ductoresque excussos dorsis pro-

iecerunt, et disruptas

confuderunt

exercitura-

que relinqueutes, suramo impetu fugiebant. Hoc modo territus imperator parvam cleraentemquc correptionem in se cognoscens factam. a Deo habeute providentiam

animarum eum
exercitum
,

pie

colentiura

suum exinde
illa

reduxit
obsidio-

coufusiouem nou victoriam ex

ne percipiens.

Legimus et alios sanctos viros, quos contigit aliquando cum christiano populo in expeditionem exercitus esse
,

magis oratione contra hostes

quam armis

saecularibus puguasse;

quomodo

sanctus

Germauus an-

tisiodorensis episcopus fecisse legitur, qui

cum

beato

Lupo

episcopo Tricassinae civitatis

in

Britanniam

ad extirpandam pelaglanam haeresim raissus fuerat

et

quo lempore necessitas belli Britonibus contra Pictos quia Picti et Saxones confiSaxoues imminebat
, ,

dentes in multitudine exercitus sui

Britones

oppri-

mere dispouebant
conlraxerat (i). Et
dicarent
,

quos eadem necessitas in castra

cum

trepidi partes suas impares iu-

sanctoriim autistitum auxilium petierunt. Itain


castris.
,

que

apostolicis ducibus Christus militabat

Aderant etiam quadragesimae venerabiles dies


(i)

quos
anlifjuo

Surait

hanr;

nDrraliorem
lib. i.

SeJulius
,

Gunslanlio
videsis

S. Germaiii biographo
(lic

cap, 28

quem

apud Surium

3i. iuhi.

CHRISTIANIS CAP. XV.


relJgiosiores redJebat praesenlia sacerdolum
xil
li
iii

^Q
tanluni

cottidianls pi*aedicationibus instituti, certatim

popa-

ad gx'atiam baptismatis convolarent


multitudo

Nam

maxima

exercitus

undam
,

lavacri salutarls expetiit.

Ecclesla ad

diem resurrectionls dominicae fi'ondibus


atque In expeditione campestri
.

contexta componltur

instar civltatis aptatur

exercitus

fides fervet in
,

Madidus baptismate procedlt populo et contempto armo,

rum
tos
,

praesidio

divinitatis expectaiur auxillum.


se proelii profitetur
,

Tunc
,

Germanus ducem
et e

eliglt

expedl-

regione qua hostium sperabatur adventus


editis

vallera

circumdatam

montibus intuetur

quo
.

in loco novum componit exercilum ipse dux agminis Et iam aderat ferox multitudo hostlum quam cum ad,

propinquare intuerentur in
subito

insidiis

constituti
,

tunc

Germanus

signlfer universos

admonet

et

prae-

dlcat ut voci suae

uno clamore respondeant

securis,

que hostibus, qui se insperatos adesse coufidereut alleluia iam tertio repetitam sacerdotes exclamabant . Scquitur una vox omnium, et elatum clamorem repercusso aere

montium couclusa
,

multlplicant. Hostile

agmen

terrore prosternitur

et

super se non sohim rupes cir-

cumstantes sed eliam ipsam caeli machinam contreraesscunt, trepidationlque iniectae vix sufEcere
nicitas credebatur.

pedum

per,

Passlm fuglunt

arma proiciunt

gaudentes vel nuda corpora eripuisse discrlmlni. Plures eliam timore

praecipltes flumen

quod transierant
exercitus intuetur,

devoravit. Ultionetn
et victoriae

suam innocens
ct caelestis

concessae otiosus spectator efficitur. Spolia


,

colliguntur exposlta

palinae gaudia miles


pontifices, hostibus
,

religiosus amplectltur.
fusis sine

Triumphaut

sanguine

Irlumphat victoria

fide

obtcnta

non

viribus.

.,

5o

SEDULIUS DE RECTORICUS

HIs itaque et talibus excmplis evidenler oslenditur


,

quod

raagis
,

homines

sanctis

orationibus ac di-

vino auxilio
tis

quam armis saccularibus a periculo morprotegantur. Unde autem solatia praesentls vitae
,

et defensio

coutra universa pericula


,

et

victoria

de

hostibus
teri lege

cens
ta

si

maxime quaei"enda sit ipse Domiuus ia vepriorem populum inslruens ita osteudit diin praeceptis meis ambulaveritis et manda,
,

mea

cuslodieritis

et feceritis ea

viam in temporibus
et

suis, et

dabo vobis pluterra gignet fructum suum,


,

pomis arbores replebuntur. Adprebendet messlum

tritura

vlndemiam

et

vindemia occupabit seraentem


,

et comedctis

iianem vestrum in saturitate


dormielis
,

et

absque
fi-

pavore habltabilis in terra vestra. Dabo pacem iu


nibus vestris
;
,

et

non

erit

qui exteri'eat

Auferam raalas bestias et gladius non transibit terminos vestros. Persequemini inimlcos vestros , et corruent coram vobls. Persequentur quiuque de veslris centum alienos et centum ex vobis decem mllla. Cadent inimlci vestri in conspectu vestro . Gaudio re,

spiclam vos
firraabo

et cresccre

faclam

multlplicabimini. Et
.

pactum mcum voblscum Ponara tabcrnaculum meum in medlo vesiri et non ablciet vos anima mea Ambulabo inler vos ct ero vester Deus vosque erltls populus meus. Ego dominus Deus vcster. Quod si non audierlils me nec fecerltls omnia man,
.

,.

data

mea

si

spreverltls leges
,

jneas

et

iudlcia

mca

contempseritis
tula sunl
,

ut noii faciatls ca

quac a

me

consti-

et

ad irritum perducatis pactum


:

meum

ego qunque baec faclam vobis


state
et

visltabo vos in ege-

ardore, qul conficiat oculos vestros et consuvestras. Fruslra scicils

mat aiiimas

semcntem, quae ab

hostibus devoral)Itur.

Ponam

faclcm

meam

contra vos..

CIIRISTIASIS CAP.

XV.
,

Ul
et

ct corruelis coram hoslibas

vcstri.s

suuicicminl his

qui oderuut vos. Fugietis


si

ncmine persequealc. Qnod


,

nec

sic volueritis

recipere disciplinam

sed

amba-

laveritis ex adverso

mihi

ego quoque contra vos adpropter pec-

versus incedam
cata vestra,

et percutiaia vos septies

iuducamque super vos gladiuui ultorera Cumque eonfug -ritis iu urbes mitLam mei foederis et trademini in hopestileiitiam in medium vestri
.
,

stium manus

ct reliqua.
iicet

Haec ergo
arabieLat,
sliano

priori

populo

qui lerrena hona


,

per legisiatorem dicta sint

tamen chri,

nunc populo convenienter

aptari possunt

cui
,

Domino

suo in praesenti tribulatione consulitur

et

insuper boua futura in caelis

promittuuiur. Huic

er,

go oplime couveuit
et

ut

mandata Domini

sui servet

totam spera suam in eo constituat, qui potens est ab omuibus adversis in se sperantes eripere atquc ad
,

prosperitatis
transferre.

eventum
desaeviat

et

hic et in futuro suos electos

Veutosa

cum

Fugit timens haec omnia,

Euri procella perstrepens,


Altitonans de montibus

Tutum

capessat ut locum.

Sic ingruente
,

maximo

Cum

nubilosa grandine

Advcrsitatum turbine
Totii peieuda viribus
Caelitonautis dextera.

Silvae ruautque protinus,

Turl^elur et actus maris


IVJinas et asLris

innn-at
;

Bcatus

ille

praeminet

Ventus crepanti fulmine


Ferit pavor mortalium

Qui lunc volante praepete


Oratione machinam
Poli penetrat

Tunccordacontremeniium,

arduam

.'

Ne

steruat ira caelitus

Alas babet haec aureas Volucris ore lucida.

Propaginera terrcstrium.
Quisquis sapit pericula
\ ilare

Laevara regit ieiuuiuni

corde

provido

Dextram teuetque

largitas.

, .

52

SEDULirs DE RECTORIBUS
nosclt ordo caelitum,
,

Hanc

Votiva menlis xenia

Gaudcns salulat advcnam OfFert eamque gloriae


Tribuual ante principis.

Tunc

prendit

ipsa lactea

Poli revislt climalaj

Donisque jomnla gratiae


P.

j,

C A
/l.t vero
si

XVT.
et pi-aecepta

bene regentibus

Dei custo-

dlentlbus aliqua in hoc

mundo
sed

adversa

contlgeriut

nec

mox debeut

contristati
,

ab eo refugere atque de
fiduclaliter agere
,

eius auxilio desperare

ac de

Dei bonltate plenlter confidere. Siquidem baec trantemptallo tota in qua plus interdum uoceut prospera quam adversa; quia Dei electos prospera deiciuut, adversa vero erudlunt. Ut enim
sitorla vlta est iusto
,

sapieutes perblbent

regnum lerrenum
borls est
tendltur.
,

consistit.

qulnque temporum varietatlbus Nam primum tempus laet bella

quando per fragores bostium

consuis

Secuudum vero quando ipsum regnum

incrementis ut luua usque

ad pleniludinem tendit
,

Tertium tempus est ipslus pleultudlnls dique ab omuibus nou ofFenditur scd
,

quando un-

in plenitudine

tamquam pleuilunii claritas nobilitatur. Quartum tempus est In quo ipslus regni sublimitas instar luuae decresccre iuclpit. Porro quiulum, quod
gloriae suae
est

novisslmum, tempus
,

est conuctationis

et contradi-

quando rel publlcac quasi turris SUoa summa ac nuUus ad ipsam rem publlcam stabiliencorrult dam qulcquam boni facere vult. Unde colllgoudum
etlonis
,

est

quam
,

mobills et quani variabilis

slt

terrenl regni
,

glorla

quae

numquam

sicut luna ut
ct decrescit

eodem statu perseverat pcr momenta crcocit lu prosperis


in

sed
,

ita

In adversls.

At vcro gloria slne mobilita-

Cnr.ISTfANIS te
,

CAP. XTt.

53

ncquaquam in tcrrestri sed in caelcsti regno invenitur. In momentanea enira huius saeculi potestate quomodo et confusa rerum transibilium inconstantia
,
,

saepe ex procellis adversitatum serenitas reddilur


in procellas serena mutantur,

ila

Itaque

si

aliqua contigerint adversa, qui providus

est rei publicae

gubernator, non statim talibus tempe-

statum turbinibus infringatur, sed e contra valida menatque omnipotis fortitudine in Domino confortetur
,

tenti gratias in adversis referat

qui in prosperis suc-

cessibus de

rura est

Domini sui clementia grat( s agebat. Paenim quando in Dci beneficiis ^ quae nobis
gratulamur.

accidunt

Nam
iis

et

daeus

et

publicauus
,

et eibnicus.

boc gentilis facit ct iuChristianorum proDei praeconium mens

pria virtus est

etiam in
,

quae adversa putantur

referre gratias creatori


,

ut in
:

nudus exivi de ulero dicamusque laela prorumpat meae nudus ct redeam. Sicut placuit Domino matris ita factum est ; sit nomen Domini benedictum. Quo,
,

tiens

enim aliqua

trlbulalio in

mundo

evenerit

qui

boni sunt velut vasa sancta, gratias aguut Deo qui eos
castigare digualur
;
,

illi

vero qui sunt superbi vel lu-

xuriosi vel cupidi

blasphemant contra

Deum

et raur-

raurant dicentes

ut talia patiamur ?

Deus At vero de bonis


,

quod tantum mali fecimus


tribulalis ita in

lob legitur

beatus

homo
,

qui corripitur a
,

Domino

lacrepationem ergo Domini ne reprobes


vulnerat et medetur
bunt.
percutict
et

quia ipse
eius

manus

sana-

Nam
,

fomentis lenibus, quibus nos Deus consosaepe etiam mordacissimum raedicamen-

latur saepe

lum

tribulationis adiuugit, et quasi clementissimus

meut

dicus iucldere cupicns putridas carnes et cariosa vul-

nera adurere, cauterio non parcit magis misereatur.

non miseretur

54

SEDrLIUS DE

r.EC.TORIBXTS

Intercluni vero plus nol)]s utlHa suiit hella et qnaelihpt advcrsa


ct

quam

pax

ci oliutn
;

quia pax delicatos


et

remissos facit ac limidos

porro belhira

mentem

acuit, et praesentia quasi transeuntia contempnere persuadet.

Ac

sacpe supcriia disponente gratia dulcissimos

fruclus maioris pacis et concordiae progenerat.

Unde

et

Constantinus imperator
tiae
tae.

suavioros inquit sunt araici-

post iuimicitiarum causas ad

concordiam

restitu-

Quisquis vcro bonus

et

iustus rector

spirituales

et

carnalcs hostes nec

dere vel Iriumphaliter vincere desiderat


spiritualil)ns muiiitus alque

non quaelihct adversa vel evaarmamentis


,

ordinatus
,

(iat

iuxta apo,

stolum indutus
clypco
fidei

lorica

iustitiae

galea spei

nec non

protcctus, ac divini sermonis gladio coIlis

ruscus emineat.

enim

ct

talibus armis sanctos at,

que clarissimos terrarum reges fuisse munitos et suprrasse adversarios et ampla trophaea de hostihus re,

tulisse, atque inclyta


se
,

regna diu

et feliciter

guhernas-

multis scripturarum locis saepissime legimus.


sanctus David
,

Quo-

modo
tain
,

ut alios

causa

hrevilalis omit-

armis spiriiualihus praeditus, quia


corde tiniehat
et anuiljat
,

Deum verum

toto
la
,

raulta evaserat pericu-

atque hostes Domini digna saepe perculit ultione.

Ut glohus lunae raodo


Ductus
in

luce crescit

sphaeram

radiis

coruscam

Nuncque
Regna
sic

dccrcscit variante

motu
;

Corniger orhis
terrae hifido tenore

Gloria ci'escunt

modo

prosperante
ortis

Nunc

et adversis

minuunlur

Aulica sccptra.

Res quid humanas querimur fugaccs


Esse ceu fuinus fluviusquc praeceps
?

CHRTSTIANIS CAP. XVI.

55

Noiinc

sic

mnndl

vaiMaut recursum

Haec elemeuta
Post serenatas placidas et auras
Ilico

?
,

Post diem claram teuebrae sequuntur


,

surgit nebulis opacis

Saeva procella.
Taliter dulcera sequiturque

pacem

Litium gurgcs subitae ruinae.

Uude

marcescit

hominum propago
Flos velut agri.

At pius princeps Domino potenti Corde contrito bilarique vultu postquam nova damna sentit Gratias
,

Taliter ofFert.
Patris excelsi benedicta proles

Qui creas totum renovasque

mundum

Nunc
Tune
In
tui

tuae grates forinius salubri

Nos medicinae.
castigas medicante virga

Nos volens

salvos nitidos ut

affnos

sacra gregis esse caula

Optime

paslor.

Unde myrrbati

calicem liquoris
porgit

Quem
Simus

pie nobis tua dextra


ut salvi
,

bibimus libenter

Dona
Nosque

salutis.
,

lorica renitcntc iusti


,

Ac

spei tuta galea


,

flagrante

Ense sermouis

fideique scuto

Quaesumus arma.
Et crucis siguo radiantc cornu

Exbibe votis populi precantis Hostium cunctos superare fastus

Te dominante.

56

SEmTLITJS DE RECTORIBUS

C A
V^ul bonus
adoiuatur
,

P.

XVII.

est

princeps, multis virtutum praecouiis


,

maxime vero clementia

mansuetudine
potest

animae Iranquillilate

tcm

sed pacis

numquam coucordiam quam


,

recipiens tempestafieri

semper
ini-

amplexans, non solum erga suos sed eliam circa


micos
et
;

quos exemplo patientiae alque clementiae pium


vincere oportet, testante psalait

magnanimum rectorem
:

mista qui
ficus.

cuni his qui oderuut

pacem eram

paci-

Prudens igitur dominator per pacis connexionem studet semper amplificai'o ordinare atque gubernare imperium ; cum pax sit omuium rerum tranquillitas
, ,

ordinis et
tis.

connexio

et

increinentum regiae potesta,

Ut enim discordia maximae res labuntur ila coucordia pacis etiam minima crescunt. Unde Publio Sciqua ope res publica Numantiae pione intcrrogaute
,

prius invicta durasset, aut post fulsset eversa

Tyrseus
invicta
;

quidam nuraantinus respondit


discordia
,

concordia

exllio

fuit.

Siquideni Numantia civitas per


-xl-

annos

.xiin-,

soHs im- milibus suorum,


sustinuit
, ,

milia

Roma-

norum non solum


prospcritatem
teni reducit advci'sariis
, ,

sed etiam vicit. Coucordia


,

dissensiones reprimit

aspera ad lenitatem

adversa ia

inlmiclas ad amicitiarum
,

tranquillita-

amabills inter amlcos

inexpugnabilis ab

desiderabills ctiam ab inlmicls.


,

Haec

sere-

na

est

doml

vletrlx in proelio

licei

neque

bellis vellt

esse Implicata, nisi

cum

pernecessarla et iustissiraa exe-

gerit causa.

Sed suut nonnulli


et

qui successu terreuae

felicitatls

tumore superblae

in

tantum existunt

elatl

ut

pacem

ab hostibus oblatam spernere,

et iniusta bella susclpere

CHRISTIANIS CAP. XVII.

5j7
,

non pertimescant
bellis impliciti
,

et

quod

est

gravius

duobiis forte

tamquam Spai-tanorum

furore, tertium

non
ste

recusent. Sed saepe tales virga divinae ultionis iu-

intereunt

quoniam

pacis donura siLi oblatum suregi ludae contigisse


fi-

scipei'e nolunt.

Quomodo Amasiae
:

legimus
lii

qui misit nuncios ad lohas filium loachaz

lehu regis Israhel dicens

veni et videamus nos.

Remisitque lohas rex Israhel ad Amasiam regem ludae


dicens
:

carduus Libani misit ad cedrum quae

est ia

Libano dicens, da filiam tuam filio meo usox'em. Transierunlque bestiae sakus quae sunt in Libano et con,

culcaverunt carduum. Percutiens invaluisti super E-

dom
et

sede in

tu et

cor tuum. Coutenlus esto gloria Quare provocas malum ut cadas ludas tecum? Et nou adquicvit Amasias. Ascenet sublevavit te
,

domo

tua.

dltque lohas rex Isi'ahel


sias rex

et

viderunt se ipse

et

Ama-

ludae in Bethsames oppido ludae; percussusque


Israhel.

est

coram

Libet etiani commemorare quod de ipso luliano


principe in historia refertur ecclesiastica
vicos casiraque detinens
, ,

qui multos

iam

capiebat.

Cumque

venisset
,

Persarum Ctesiphontem civitatem , in


etiani civitates
,

tantum obsedit regem


deret

ut crebris legationibus uteretur

ofFerens dare suae patriae

partem
,

si

soluto bello disce-

lulianus noluit neque supplicautibus est ; quod neque mente percepit quia vincere quidem misertus
, ,

bonum
mens
tabat
;

est

supervincere
,

nimis invidiosum. Gredens


falsa

utique magicis artibus

et

spe victoriae praesu-

equo et exercitum conforcertum sperans triuniphum contra illum iafuerat in


, ,

qui

dum

culum repente delatum


eius latus

discurrens per brachium in

immcrsum
.

est.

Ex hoc vulnere
iustissimuiu

susceplt tcr-

mlnum

vitae

Qui

vero

iiUtilit

vulnus,

!,

58
haclenus

SEDVLirs DE RECTOP.IBUS

quemclam invisibilium pastorem Ismahelitarum alii militcm fame et itiuere fatigatum Sed siye liomo sive angelus fuerit palam est quia divinis iussionibus raiuistravit. Aiunt enim quia dum fuisset
ignoratnr
,

sed

alii

lioc intulisse ferunt


,

alii

vero

unum

mox manum sanguine suo compleverit et aercm proiecerit diccns Galilaee vicisti. Et in eo ipso confessus cum blasphcmia victoriam.
vulneratus
iu
,
,

Nulhis ergo pacis gratiam


spernere
bire
,
,

fastu

temci-ario dehet

aut pnst hostes prostratos elato corde superpraefatus Amasias et lulianus fecerunt.
est
:

quomodo
scriptum
,

Unde
teritu

non

laeteris

super inimici
te similia.
,

tui in:

ne forte supervcniant in
,

Et iterum

cum

ceciderit inimicus tuus

ne gaudeas

et in rui-

na clus ne exuket cor tuum.

Nam Dco
Unde

displicct quis-

quis exahat se in malis alterius.

beatus David

de suorum interiiu inimicorum non solum non erat


Lielatus
caritatis
,

sed

vehementcr fuerat contristatus


iuclyti Israhel super

affectu

plangens forles Israhel a Philistaeis fuisse proet

stratos

dicens

montes suos

interfccli suut.

Quomodo
,

ceciderunt fortes ? Nolite ad-

nunciare in Gelh
lonis
fih'ae
,

ne forte

ncque adnuncietis in compitis Ascalaeieutur filil Phlllstiim, nc exuhent


;

incircumcisorum
,

et

cctera

Quibus evidenter

ostenditur

quautum

pietatis

affecium sanctus David

etiam erga inimicos liahehat.

quam

pacificos cunctipotens

amat

Quis regnum Solymae pcipctis annuit


lilos

angellci gratia schcmalis


chirificat pectore vultibus
,

Ornans

Quorum

simplicitas cordibus Insita

Sicut mos avibus felle carentibus.


Ilac gaudet sobole celsithronus paler

CriRISTlA2VIS

CAP.

XVII.

5q

Heredesque suos hos Deus

eligit.

Pacem qui scquitur, splendidus


,

enitet

Et verbis redolet mel velut atticum. Qui pacem reiiuit in tenebris manet Et caecus gi-adiens iu foveani cadit.

Nam

discors animi liirbida molio


consilii

Expers

uaufraga parturit
,

Incautis ducibus saepe pericula

Quam

mortis sequitur

mox

violentia.

Pax vero medicans dissona glutinat, Pax lites repriraens gaudia seminat Pax iungit populos perpete foedere

Regnura pace

regit rector et optimus.

Quis cbarisma placet pacis aromate


Virtutuni rcdolent sicut olivifer

Mons

pinguis Domini

quo

fluit affalim

Lac mel

cbristicolis nectaris ubere.

C A
VTloriosi principes
tissirai

P.

XVIII.

ct

reges atquc duces timorem Al,

ante
,

oculos babentes

neque de pacis tranvictoriac


sibiraet ar-

quillilate

neque de triurapbis
sed
totura

rogabant
tes
,

Omnipotentis gratiae
,

deputan-

dignas gratulationcs sacraque vota


,

seu pro slapersolin ipso

lu pacis

seu pro

transacta

victoria

Domino
,

vebant

qui dat sakitem et gloriam rcgibus


,

fiduciam spei babentibus


se

qui volunlatem diligeniium


,

faciet
;

et orationes

ciet eos
et

quia custodit

eorum exaudiet salvosque Dominus omnes diligentes


;

ta-

se

omnes peccatores disperdet


et

ipsum attestante atque dicentc


sperate in ilbmi
,

quoqus boc qui tinietis Dominuni


sapicntia

iu

obU^ctatione veniet vobis ini-

6o
sericordia
.

SEBVLIUS DE RECTORtBrs

Unde

per

loliel
,

proplictam dicitur

Do-

minus

spes popnli sui

et fortitudo

filiorum Israhel.

pro multitudinc misericordiarum suarum , et habundautia consolationum et largitate beneficiorum

Quem

quibus humano generi


nibus exahari

ineffabili bonitate consulit

ad-

mirari et pi^aeconiorum laudibus ac beuignis devotioet

honorari oportet
:

psalraista

nos ex-

confiteantur Domino miserihortante atque dicente et mirabilia eius filiis hominum. Gui et cordiae eius
,

illud coucinit

laus tua et
,

quod in deutcronomio legitur ipse est Deus tuus, qui fecit tibi haec magnalia et
:

terribilia quae viderunt oculi tui . Unde et Israhel populus duce INIoyse pertraiisilo mari rubro, submer-

sisque pelago Aegyptiis


110

canlicum cxultatiouis Doraiet sanctis

personuit

quia eius maguifica iu se beneficia per-

sensit.

Quid autem referam de famosis


,

cibus ac regibus eiusdeni populi

qui quotiens de

duma-

nibus iuimicorum liberati


ctoriosi
lautles
,

vel de hostibus fueruut vi-

liberatori

et

protectori

suo

tam hymnicas
vota

quam

pacificas hostias

ceternque

accepla])ilia retribuebaut? Inter

quos
a

ille

devotus

Domiuo hym-

nidicus David pro collatis

Domiuo beneficiis cautabo Domiuo qui bona spiritualitcr exuhans aiebat et psallam uomiui Domini ahissimi Iribuit mihi
sibi
: ,

Hinc
tua.

ille

populus per

Naum
,

prophetam admonetur

di-

centem: celebra, ludaea


tur

festivitates tuas, et

redde vola

Quanta vero bona ipsa plebs Domini cousequeba,

per lohel prophetam breviter

ita
,

describitur

et

comedetis vescentes et saturabimini

et laudabitis no,

men Dei
Sed
mi

vestri

qui

fecit

vobiscum mirabilia

et

nou

coufuudelur populus meus in aeternum.


et

in novi testamenli tempore multi sanctissi-

reclores, beneficiorum Altissimi

uon fueruut im-

CIIRISTIANIS CAP.

XVUI.

6t

iiicmores
fortiores

sed quanto celeris

divina largieiile gratia


,

eminebaut

et gloriosiores

tanto magis
,*

Om-

nipotenti diguos recompensabant honores

qualis erat
,

magnus

et

optimus imperator Constanlinus


,

qui iusi,

gni pielale decoratus


potitus est
etiara

superna disponente providentia


,

Europa universa atque Libya


Asiae parlem tenens
.
,

super has

maximam

subiectos habuit

ubique devotos
bantur

Sed etiam barbarorum


,

sponte serviebant
,

et victor

alii quidem Ubique triumphi videcernebatur iu omnibus imperator


alii devicli.
,

qui divinae celsitudinis

polcntiam cognoscens atque


et

admirans

et tanta

sibl

humauo

generi collata per


,

Omnipotentis gratiam beneficia enumerans

divitias di-

vina laude atque honoris gloria refertas iu

hunc mofi-

dum
dem
,

descripsit diceus

sacratissimam custodieas

veritatis luce participatus

sum

luminis veritate
,

gubernatus, sacram agnosco fidem. Deuique per hoc


sicuti res ipsa

coufirmat

vencraljilem religionem esse

conspicio

et

doctrinam aguitionis sanctissimi Dei om-

uibus offerentem. Huius cultum


a finibus oceani
salutis obtinui.

me habere
,

profiteor,

quia huius Dei virtutem in auxih'o habens


,

inchoaus

omnem terrarum orbem Grma spe Hunc Deum colo cuius signum Deo
,

dicatus

meus

exercitus

portat

iu humeris

et a

quo
ip-

dum
sis

iusto serinone ah'quid poscitur impetratur.

Ex

autem trophaeis insignibus beneficia repente

suscl-

pio.

Huuc

itaque
,

Deum

immortali memoria nie hosu-

norare profiteor

eumque summa puraque mente

per omnia esse credo.


cabo
,

Hunc

inclinatls

genibus iuvoet

qui

puram taniummodo nientem

immacuLi-

tam auimam ab omuibus


ribus

exigit; virtutis et pietatis actus

exquirit, mansuetudiuis et clcraenliae dclectatnr ope,

mites amat

habet odio turbiilenios

diligit

fi-

, .

62
(lem
stu
,

SEDL'LIUS DE RECTORIEUS

puuit perfldiani
,

omuemque poicntiam cum


,

fa-

despicit

superborura pimit asperltatem


,

ad fa-

slum elevatos perimit

humilibus autem ac palientibus

digna retrlbuil. Quibus omnibus consideraiis, multas

Dco

refero gratias

genus

humanum

colens

quoniam iutegra provideutia omne legem divinam reddita sibi


,

pace decenter exultet.

Et haec quidem piissimus atque cliristianissimus imperalor dans gloriam


ficiis
iiis

dicebat. Quis

Deo pro immensis ipsius beneenim rector sub cbristiani nomi,

titulo insignitus

atque ab infantia tutela matris


,

ecclesiae ubere lacie slnu edncatus

et in principali dl,

gnitatis apice divina disponente gratia sublimalus

iugiter
illius

omnipotentl victimas gratiarura offcret

nou non
,

voluntati

humililer atque ardeuter obedire

et

sanctis eius servis placare

non magnopere contendet ? Israhel honosi rex impius Nabuchodonosor Deum rat si Alexander mngnus cum csset paganissimus ilillius maiestati cervicem subdidit lius templum adiit
,
,

se

genibus provolulus curvat


illi

ab

illo

auxilium

eilla-

gitat,

victimas immolat

atque insuper sancti pon-

laddum plurimis honoribus sublimat quoque lux imperatoriae dignitatis sacraTlieodosius tissima pro IjcneGciis a Deo sibi coliatis creberrimas
tilicem templi
,

gratias

mukis houoribus Christo suo vota refcrebat compeusans, quibus Cbristi amore refcrtis tam Hierosolymis ecclesias consiitulas ([uam per singulas civita, ,

les posiias

pergeret
Si

et

multum honoravit ct cum Hierosuiymam cum denuo remearet.


,
,

pax proveniat

seu plaudaiit anipla


talia
,

trophaca

Arroset incautus
JNaju

nemo

sibi.

Deus omnicreans
sui

ingralos alque superbos

Meate

cordis spernit ubique duees.

CHRISTIANIS CAP. XVIII.

63
ferenles
,

Diligit et raites

grales

Dominoque

Cuius mulliplices gratificantuv opes. Nam neque diviliae faciuut neque regna bealos
Si

non

celsiilirono laus sit

honorque
ferat.

patri,

Ob

lioc

eximius divino munere princeps


sternitur hoslis
,

Hyranidicas laudes vota Deoque


,

Dum pax arridet tumidus dum Dum pollct terris copia plena honis Dum Deus ex aho regem populunique
Ahsit

triumplict

Magnifice plehem glorificaiido suam.

murmurinm populo

cum manna redundet


,

Tranquillae pacis multiplicisque honi.


Cantica laetitiae potius tollantur in aslra
Tantis pro donis organizare decet.
Spiritus omnipotens orhis

dum

climata rcfcrt

Dum

quoque

lerrigenis regna

superna patent.

C A

P.

XTX-

N=am
raor
cat
,

quisquis est prudens et sanctus chrisliani po,

puli doraiuator
;

heueficiorum Domini semper

fit

mc*
afle,

ideoque heueficii largitorem honorihus magnifiatque honoratum se esse cognoscit


,

piaque

ctione de privilegiis et causis sanctae niatris eccleslae

quae

est

sponsa Dei vivi

conservandis

et

augendis

nec non de honorc ac reverentia sacerdotali laudahi-

lem sollicitudinem
quid ad honorem
ne studet
fuerit,
ohicit
,

liahet.
,

cssc cuhorein oslendit


et

Tunc enim dum christiana

se fidelem

Del

devotione quic-

gloriam Christi sanctaeque eius

ecclesiae pertinet, ordinahiliter disponere fideli


,

sermonecesse

seque omnihus adversitatihus


,

si

oh defensiouem populi Dei


qui se

tamquam

sciilum

suumque regnum

divlaa proteccione de-

'

64
fendi exoptal.

SEDULIUS DE RECTOKIBUS

siam

qui vult

Nec cessat augere honoribus Dei ecclesuum augeri et amplificarl imperium ;


pacem ac secuet pie

ac de pace et securitate pia sollertia pertractat ecclesiastica


,

qui transitoriam et aeternam

ritatem desiderat obtinere. Sit ergo fortis imitator ip-

sorum principura
ne rexerunt

qui ante ipsum iuste


,

in vobe-

lunlate Dei regnaverunt


,

et cliristianum

populum

Christique

ecclesiam opportuno solatio

foverunt, Dei timorem et caelestis remunerationis

spem

semper anle oculos habentes


sivei

et

omnia quae agebant

dispouebant, secundum voluntatem eius perficere


,

festinantes

non pravorum

iniquilatibus consentientes studio

sed prava in directa


iustitiae

summo
,

transferentes.
,

secundum trutinam Sciebant enim quia qui emenparticipem se procul dubio


in libris

dare potest
delicli

et neglegit
,

constituit

quomodo
,

regum narratur

dp Heli sacerdole
linquentlbus
,

qui

filiis

suis in cultu divino de-

ct
,

vim
cit
,

facientibus

populo oblationes suas Deo offerenli insnper et cum mulieiilma qnac oL>

servabant ad ostiura tabernaculi dormientibus peperet

non

eos auctoritate paterna acriter corripuit


,

Quauta vindicta super eos venlt

et

super

omnem
cum

po-

pulum

Quoniam

tradlti

sunt

ipsl filii

simul

arca

Doralni et uuivcrsus populus in


caesus est Israhel plaga

manus
uirais
,

Phllistllm, et
ita

magna

ut trlginta

Domini caquoquc filii Heli Ophni et Phinees morptd est. Duo ipseque Heli cum audii'et arcam Dei captam lui sunt
mllla peditum ibl cecidlssent, quoad arca
,

et fillos suos

mortuos

cccidit
est;

de

sella

retrorsum

et

fractls cervicibus raorluus

slcque saccrdolium ab

eius
licc.

domo ablalum ad
quisquam de

aliam

domum

translalum esl

,'

slirpc Heli ultra in

lcmplo Domini

rainlstravjt.

cnRISTIANIS CAP. XIX.

>^

65
iii

lloc Itaque exemplo et allis similibus


pturis sacris referuntur consideratis
cipes atque rcctores
,

quac

scri-

sacratissimi prin-

torum

non recipiebant personas adulamel dulcediuis verborum pravae persuasionis


,

veneno intermiscentium

nec consentiebant fraudibus

iniquorum nequiter blandientium


conseiitiatur in talibus nequitiis
,

quoniam si illis non solum ipsi pec

cantes

scd et

eis

consentientes pariter interibunt.


,

Ac
,

boni

et

prudentes reges

quoniani

ipsi

recte vivunt

pio zelo praevaricantes disciplinabiliter redarguunt et

corrigunt ; unde sibi duplicem remunerationis a Domino palmani adquirunt dum male in subiectis redarguere et eosdem ad bona verbo et exemplis provocare studeut. Oportet enim Deo amabilem regnatorem quem divina ordinatio tamquara vicarium suum
,
,

in regimine ecclesiae suae


ei

esse voluit, et

potestatera
et

super utrumque ordinem praelatorura


tribuit
,
,

subdito-

rum

ut singulis personis et

quae

iusta sunt

decernat

et

obediendo

fideliter

sub sua dispensatione prior ordo devote subditus fiat. Et ideo ia bono re
,

ctore debet laudabilis intentio esse

et

bono studio

il-

lud providere

quatenus praepositi ecclcsiarum Dei


,

suum locum
culum

legitime teneant

eisque ad boc admini,

regia clementia tribuat


,

ut officium

suum

se-

cundum maudata Dei


pleuiler

et
;

sacrorum canouum
nec
eis

instituta

agere valeant
fiant
,

saeculares potestates

impedimento
et

sed potius ad fidem Dei

servandam
,

cultum

iustitiae

perficiendum faveant. Ideoque


,

ut

iu superioribus

praediximus

per singulos annos synest


,

odales

fieri

conventus uecesse
iuste et legitime

ubi

ecclesiastica

iura et negotia diligentissime


sanctificatio

discutianlur.

Idcirco
,

provideudum cst ut nominis Domiui, quae iu locis Deo consc-

bono

et

pio rectori

66
cratis

SEDULIUS DE RECTORIBL^S

manet

sine ulla reprehensione, in

quantum

possi-

hile fuerit, servetur. Et tales rectores atque diepensato-

res in eis

constithantur

qui sine inexplebili avaritia


et

atque luxuria res bene tractent divinas,

Dei servis

attri-

que famulaLus sufficieutem victum atque vestitum


buant
,

viduisque et orphanis atque pauperibus iuxta

canoncs provisionera condignam


et

primum impendant

servitutem congruam regi


;

orthodoxo de rebus quae

supersunt exhibeaut

ut

vinum
cura

et in

sequenti
si

primo ordine fiat quod ad diquod ad humanum pertinet obeis

sequium.
sit

Nam

provida sollertia erga carnales milites


,

exhibenda
,*

quatenus

cuncta necessaria ero-

gentui' impendia

et

qui plus iu bellicis tumultibus larei

boraut

et

ad profectum
uliliores

publicae devotiores et for-

tiores atque

fiunt,

pKis niercedis et honoris

accipiunt

quanto magis providcndum de spiritualibus


,

Christi militibus

quorum

sanctis laboribus et oratioillaesa ?


,

nibus ipsa res pul)lica servaiur incolumis ct

Hostes quoque visibiles et invisibiles superantur


pia

co-

rerum temporalium cum

prosperitatis eventu

cumu,

latur.

Sancti angeli in adiulorium popiJo iuvitantur


,

serenitas pacis redditur

imperium
ac
filii

amplificatur.

Pofeli-

stremo regia dignitas

et houorificentia
,

diu atque

citer potestatc extenditur

filiorum in apice re-

gni nobililautur.

Orthodoxus ac bcatus
Anteponit
illa

ille

rector eminet

Qui Dei timore mactus atque amore fervidus

scmper

aulicis acgotiis

Christiana quts ubique crescit ahna gloria.

Qui pio tenore servat omne privilegium

Unde

regis candidata sponsa Christi gaudeat.


,

Qui lupos rapaces arcet aequitate regia

Ghristiana nc premantur improbis ovilia.

CHFxISTIANIS CAP. XIX.

67
,

Ipse zelotes el inslat ardens

more fulmlnls

Eraicans et ultor ensis insequeudo reprobos.

Auribus modestis

ille

verba tempnit aurea

Ne mel

ore suggerentis det venena toxica.

Nam

colax in ore gestat arte verba raellea,


felle

Cordis ac sinu retentat intus

machinas.

His homunculis resistat christianus arbiter.


Scita

legum

raos et ordo patriaeque regulae


,

Ac

Dei colat ministros sanctitate fulgidos

Qui Deo placere norunt ore corde moribus.


His precantibus beatis res beata pubh'ca

Omnibus bonis habundat


Principis honor thronizat

sicut arva fructibus.

ac Irophaea bucinant,

Laeta pax ubique regnat quieta gaudia.

C A
Xlas autem paucas de
rias

P.

XX.

percurrens

vestrae

monitorias obluli

humanas histodomine Rex excellentiae coralitteras, vestro amore ad lioc opuscumultis, divinas et

lura instigatus, sciens rue debitorem esse vestrae celsitudinis obsequio


;

sim in diviuis

et

utile fore perpendens , si quae sparhumanis eloquiis de quibusdam malis

rcgibus sive principibus leguntur, in

unum

breviter

deflorarem opusculum

uude

possit

vestrum delectari

ingenium

ct nostrae devotionis

erga vestrae claritu-

dinem
litatera

intelligentiae manifestari
et

benivolum queat obquibus gva-

scquium. Sic

apes ex diversis floribus mella in utitrausitura colligunt


,

dominorum

lissimos favos artificiosa dispositione coraponunt.

Hos itaque
lius

apices velut enchiridion vestri sagacitas


,

ingenii saepius transcurrendo pcrlegat

quatenus
et

faci-

animadvertere possit, quanta mala malis,

quanla

68
bona

SEDULIUS DE RECTORIBUS

bouis reclorlbus

superna

ei

divina

iustida
,

re-

pendat.

Ut enim reprobis
,

praesentes ofFensiones
,

ca-

lamitates
strages
,

caplivitates

filiorum orbitates
,

amicorum
, ,

frugum
et

sterilitatcs
,

peslileutias intolerabiles

bre\es
tes
ita

et iufelices dies
,

diuturnas aegrotationes

mor-

pessimas

insuper aeterna supplicia retribuit

e contra iustis et sanctis rectoribus multa in prae,

senti solatia

divitiarum habundantiam
,

triumpboruiu

gloriam

pacis tranquillitatem

praeclaram sobolis in-

dolcm

multos et felices annos ac perpetuum

regnum

in fnturo donat.

Nam

sicut impiis sive prospera sive


,

adversa cuucta in exitiosos fines accidunt

sic electis

Dei omnes advei'sitates seu felicitalis eventus in bonum concurrunt teslante apostolo qui ait r omnia au,

lem concurrunt in
pore exercitati

bouum

bis qui

secundum propo-

sitnm vocati sunt sancti. In adversis quldem pro tem,

sed in prosperis habundanter a


fastu

Do-

mino
sti

consolati

superborum despecti, sed

caele-

iuvamine

victoriosi.

Quorum

meritis et sanctarum
,

precum
pti
,

intercessionibus hostes superati

principes ca-

urbes munitissimae fractae sunt


,

tamquam
quaeque

tela

arancae

maria fuerunt pervia


,

fortla

facta

sunt infirma
tiierunt

et

quae infirma cxistimabantur mox ex-

fortia.

Aiir

quoque saepc

^entis

nubibus

et

srandiue coutra rcbelles decertavit , ultoribus aether iffnibus alque tonitruis supcr hostes iutonuit, aequora
violentissimas exercuerunt lempestates
,

angelica descr-

vierunt miuisteria
stabiliri

sol
,

hina ceteraque sidera cursum

statuerunt

terra vivos deglutivit ac

mortuos

ab inferis eadem evomuit.


erant subiectae
,

Omues enim
ipsi

creaturae eis

quoniam

creatori cordc verbo et

opere suhditi perraanserunt. Quippe quorum erat sanctum studium Deum timerc simul et amare sacra per,

CHRISTIANIS CAP. XX.

6g
sicut scrlptum

scrutari eloqui.i

noscenles gloriam regiim esse inveet

stigare

sermonem

Dei sapientlara

est: posside sapientiam, posside prudentiam priucipium sapientiae; arripe illam et exahabit te , glorificaberis

ab ea

cum eam

fueris
,

amplexatus

dabit capiti

tuo

augmenta graiiarum et corona inclyta proteget te. Has ia"Itur artes Omnipotenti beneplacitas studlose
didicerunt
,

iuste iudicare
,

bumiles ac benivolos csse


invectos in malos; panpe,

erga bonos
res alere
sitorio et
,

superbos vero

et

ecclesias Dei adiuvare

nec spera in tran-

caduco regno ponere

sed in caelesti et per-

manentis semper regni beatitudine votum ac deside-

rium collocare. Quorum exempla et insignia gesta, atque felicem transitoriae vitae cursum insuper aetercogitanae relrlbutionis gloriam vos semper amare re , atque imitari domiue Rex summopere decet. Sic
,

ster contra

enim Dominus omnipotens erit custos omnes adversarios vestros


ca potentia sua conteret pedibus vestris

et
,

defensor ve-

quos magnifivel

benico seu

pacis iure subiciet, et corona gratiae suae vos in

om-

nibus adornabit

dies vestros
,

cum
,

felicitaie

et gioria

in hoc saeculo extendens

atque iustorum consortio


in

regum

qui

Deo placuerunt
filii

pcrpetua

felicitate

constituens. Et erunt

tui

sicut novellae

olivarum
solio

in circuitu

mensae

tuae.
els

Sedebunt post vos in


in viis

regni vestri. Dabit

longaevam in hoc muudo ae,

latem scilicet ac felicitatem

si

Doraini am-

bulaverint atque mandata ipsius custodierint; insuper

vero
et

regnum caclorum

potestate et
,

gi^atia

salvatoris

domini

nostri lesu Chrlsti

cui est

perpes gloria

et potestas

cum

Patre et Spiritu sancto in saecula sae-

culorum. Ameu.
EXPLICIT SEDULIVS DE r.ECTOBIBVS CURISTIAMS.

7"
codice podmatia XI. brevia de virpoematia X. Cuncta haec quia neque auctoris neque aetatis notam prae se ferunt nunc certe omittenda censuimus. Postremo carmina in basilica romana sancti Petri olim prostantia quae videre est apud Gruterum inter epigr. Christ. T. Il.part. I. Sed pauca quaedani nec ibi neque apud me in inscript. cJirist. Script. vet. T. y. videbar mihi reperire , quae ita se habent.
in Sedulii
vitiis

Sequuntur

tutibus.

Deinde ds

I.

la dextro atrio sancti Petri.

Ingrediens quisquis radiantis limina templi


In varias

operum
niirare
,

spccies

dum

lumina tendis

Inclusum

diem fulgore perenui.

Cuncta micant si lux tota luminatur in aula. Ornavit praesul venerandas Symraachus (i) aedes
Priscaque cesserunt

magno

virtutis lionore.

2.

In arca super corpus sancti Petri.


Gallus vir inlustris expraef. urbis pro
solvit.

Ruflnus luventius
bcneficiis

domiui aposloli volura

3.

In fronle fovas in ecclesia sancti Petri ubi quatuor animalia circa Christum sunt picta.
,

Marinianus vir inluslris expraof


slasii inl.

et cons.

ord.

cum Ana-

solvit;
fecla.

perquae precibus papae Leonis invocata sunt atque perferaina debita vota beatissimo Petro apostolo

(i)

Ileic vides cpigranimatis aetatcm.

, ,

7'

AUGUSTINI VALERII
S. R. E.

CARDINALIS VERONAE EPISCOPI DE COMPARANDA ET TUENDA


(l).

BONI PRINCIPIS EXISTIMATIONE


AD FRANCISCUM MARIA3I RUERIUM URBINI DUCEM

1.

Ala

se res hal)et, ut
,

optime nosti, Fraucisce Maria

UrLinatum dux

et

innamerabiles qui in amplissima


,

tua LiLliolheca sunt liLri testanlur

iufra

gloLum

lu-

nae perturLationum

et

sollicitudinum variarum ple,

na sunt omnia

nihil firmutn

nihil

solidura

nihil

per se vehemcnter expeteudum; fluxa caduca


tanea omnia, vita
posita variis
,

momen-

hominum

Lrevis

calamitatiLus ex-

singulas aetates plurima

circumveniunt
,

incommoda status itidem hominum diversi diversis et illis quidem magnis periculis et perturLationiLus sunt expositi. Aerumnas suas hahet paupertas ; divitiae

pariunt saepe monstra plurima, incontinenliam

fastum, insolentiam, ct Lona saepe corrunipunt ingenia.

Et principcs
vitae solatiis
,

dum

aliis

imperant

piurirais privantur

neque eorum oculi rerum plurlmarnm


et erudltis

varietate

nec aures variis


recreari
,

multorum

ser-

moniLus
siLi

nec peregrinationiLus rerum


possunt
;

usum

comparare

facile

pretioso etiam thesauro

amicitiae carent; dulci veneno adulationis saepe infecti,


a perniciosis et domesticis

inimicls

decipiuntur.
iJIe

Quod

argumentum
loquentem

tractat

egregie discipulus

Socralis

Platonis aeraulus,
facit

Xenophon in quodam dialogo, in quo Simonidem poctara cura Hlerone quo,

(i) Poslreraum scllicet quo dominante , ronensem ecclesiara re"cbat.

Cardinalis

noster vc-

^2

DE COMPARAXDA ET TUENDA

dam

tvranno,

ct vit.ira

privatonim

hominum
,

vitae prin-

cipum anteponit.
2.

Et profecto veiissima sunt


:

illa
,

quae in

sacris li-

hris scripta sunt


est.

potestas terrena

haculus arundinens

Omnis

potentatus hrevis vita

hodie rex est


illa

cras

morietur,- deiecisti eos,

dum

adlevarentur. Et
:

etiam,

quac sancti doctores scripscrunt


superiori
,

quanto quis in loco

tanto in periculo maiori versatur. Sicut in

exercitu hostes visihih;s

ducem
ipso

cxercitus capere vcl oc-

cidere conantur

eo

quod

capto vcl occiso exerci-

tus dispergatur; sic hostes iuvisiljilcs

cum, qui

praeesl,

maximc
sis

persequi. Et facile rsse in alto existentem oh-

stupescere, et de vita periclitari; ut lonathas in exceloccisus est, et incljti super montes interfecli sunt
.

Accidere saepe, ul quisplam dominetur in

malum tuum.
sihi

Faculfatem eliam
ut principihus
se
,

saepe auferri dominandi


sit

ipsi

plerumque non
ut

tempus cogitandi de

ct

agendi ea quae ad salutem suam pertiuent. Quae


,

omnia huc speclant patum saua ingenia

minime adpetendum princiillis


,

intelligant;

qui imperant

minime invidendum, pro ipsis 0J'andum polius, slatuant. Vocantur quidem ad regondos alios, ilaque a natura videntur esse formati ut curam ccterorum haheant: ct quo magis omnera curam suam studium et diligen, , ,

tiam ad aliorum uiih*tatem referant, eo praestantiores


principes existimentur.
3.

Dandamque

esse
,

operam principihus
viri

ut honi

principes hahcantur

prudentes
est

existimant.
sit
;

Nam
cum
ali-

plurimi sane faciendus

honor, cura
iudicium

testimonium

virlutis et rectae conscientiac;

de quo

agitur, maximis eliam periculis pi'aeclaro ingenio viri


seipsos soleut exponere
ciiius
;

et idcirco deiractores

qui

famam minuunl

homicidis similes non defue-

EONI PRI^-CIPIS EXISTIMATIOWC.


:

^3

rnnt qni scripserint negHgentes autem honorem, crudeles sunt nominati. Qua de re Sapiens protulit illa
verba
tas.
:

melius esse

Principes existimationem
et

nomen bonum, quuam divitias niulbonam negligentes, et sola


splendidis titulis contenti, ut

dominandi dulcedine
tione in

plane insanientes vituperandi sunt maxime,

cum hac

ra-

plurimorum invidiam
et

incidant,

tupereutur,

contemnantur

palam saepe viplurimis, quod poquam


solet

tentissimis etiam regibus


re.

molestissimum

continge-

Non uegligendae sunt igitur principibus opiniones hominum nationum etiam externarum. Porro lubrica admodum res est dominatio potestate enim deteriores
,
,*

plurimi fiunt; plerique, superbi, incoutinentes, in ipso


principatu evaserunt

interdum

fit

superbum enim animal homo iutolerabile, cum potest quod libet. Ve:

communi quotidianaque vita, et in hac humani generis societate, quemadmodum facultates animi et sensus ipsi rationi obtemperant ; ita aut pluin hac

rum

ribus aut uni legitimam potestatem habenti pareant ceteri

necesse est
,

Hacc ipsa

facultas

slve

ars

guber-

nandi ceteros
da
,

praestantissima est et

cum

sit

etiam plena industriae et laboris


,

maxime laudanet mulplurimas.


,

tiplicis

utilitatis

et alat

virtutes

quam

4' Viri crudiiione varia et

usu rerum edocti

et

qui

res civiles libenter t\'actant, saepe dlsputant,

qua

ratio-

ne qui ceteris praeest rex aut prlnceps aliquis christianus, exlstimationem


tueri
;

sibi

queat comparare
et

illamque

et

quaestioncm uobilissimam

maximi momenti

non satis videntur explicare. In quam sententlam cum non pauca mlhi dlxlsses superloribus diebus, cum Pvoma Veronam redli ad castlssimos amplexus sponsae meae;
hac ipsa de re aeslivls hisce diebus ut tlbi satlsfacerem, horls subsecivis scribcndum omnlno aliquid ccu,

n^
aui iu)'e

DE COMPARANDA ET TUENDA
hospitii
,

exceptus

euini

sum

quaier

quinabs te
,

quies eliam

bumanissime

et honorificentissime

iu variis ilineribus meis,

tum ad Urbem proGciscens

tura eliam ab
sacris initiarer
tos lejiatos
tifici

Urbe
,

rediens; exceptus etiam ante

quam
vene-

dum

GuiJoiialdus pater tuus


IIII*

ad obcdientiam Paulo
,

sumrao Pon-

praestaudara eunies

pro bereditaria sua erga

rem publicam vcnetam


cepisset
.

benivolentia, regio apparatu ex-

Erat in ea legalione Bernardus Navagerius


,

avunculus meus

qui deinde fuit Cardinalis. Muhiplex


,

et excellens eruditio tua

admirabilis
te

quaedam huma,

nitas

qua omncs
,

qui ad

veniunt

in
et

amorem

tui

trahis

praecipuum

in primis
,

studium

benivolentia

quam

in

me

ostendisti

faciuut ut nihil tibi denegare

possim, obsequar potius

tibi in re

tam honesta. Et quam-

quam
ligi

notissima erunt, quae a

me

in

hoc

libello col,

poterunt ad buiusmodi quaestioneni explicandam

ratum taraen erit mihi obsecutura esse optirao principi et mel amantissimo. Tu vero non dclectari non poquam terls meo hoc obsequio , et hac raea scriptione
,

non dedecere aetatem meam senilem


cardinalitium officium
rit
;
,

et

episcopale et

quo fungor, quispiam putave-

cum

maxirae sint iuvandi principcs pro

communi
,

cbristianac rei publicae bono,

non sohira precibus


si

sed

hortationibus, scriptionibus etiara: qui

dant specimem

virtutum

ut sane tu praebes, ratiouibus oranibus cou;

firmaudi sunt
et ipsi.
5.

si

monitionibus indigent

raoneantur

Orationes

extant

mukae ab

egregiis philosO',

phis scriptae ad reges et principes, Isocraiis


cbi
,

Phitar-

Pllnii, et aliorum. Fult et a

Xeuophontc delineatradita suut

tus, depicta a Platone et

forma regis optimi sub nomine Cyrl. Et


ab Aristotcle

muUa

ad in-

,,

BOM
structionem

PRINCIPIS EXISTIMATIONE.

y5

regum mi regis forma expressa est Et sanctus Ambrosius Theodosium laudans in funere, optimi principis parpertinentia
.

In libris regum opti-

tes explicat

luculentc

Doctissiraus etiam et sanctis-

simus vir
scribens
,

Thomas aquinas de regimine principum quae ad optimum prinea complexus est


,

cipem constituendum spectant


qui
ceteris iniperaut
et
,

quibus exislimationem,

consequl apud omnes possint

illamque tueantur

augeant.

Idem etiam argumentum


Aegidius Gardinalis ad
satis

Iractavit egregie doctissimus vir

Pliilippum Francorum regem scribens volumeu

magnum
tasse

et

eruditum valde. Quamobrem putabit

for-

quispiam supervacaneum esse quaestionem pro-

positam tractare,
ravi
,

cum

illis

in libris

quos

commemo-

contineantur omnia quibus quaestio huiusmodi

hisce lemporibus de

Sed breviter et dilucide difficillirais comparanda et tuenda existimaneque inutile uetione ad usum principum scribere que iniucundum futurum est ; cum non suppetat temexplicari queat.
, ,

pus, principibus praesertira


ea excerpere
,

longos libros evolvere


satis

et

quae ad quaestionem

nobilem

tra-

ctandam pertinent. 6. Verum enimvero haec


viiati

est

comparandae
(

et

tuen-

dae priucipibus existimationis ratio


studeutes
,

ut dilucidae bre)

paucis multa complectamur


,

si

so-

craticam illam sententiam notam habeant


revocent
,
,

et

ad usum

nimirum ut ii sint qui haberi cupiunt: nemo enim non cupit haberi iustus verax rectus, et beneficus, et virtutibus omnibus praestans ; cum niliil sit virtute amabilius in omni aetate, et in omni genere hominum virtus auctoritatem pariat, eamque tueatur.
,
,

lustitia illa in

primis universaHs, quae

omnem

virtutem
est

compleciitur

quae unicuique tribuit quod suum

pG

DE COMPARAKDA ET TUENDA

in primis jirincipi et
ri

bonarum oranlum rerum


eliam sollemuia
,

auclo-

Deo cultum
,

exliibet. Illa

nihil esse

tam pnpulare
nent
,

quam bonitatem
,

ad hunc locum perti-

ul bonitas ipsa sufficiat ad existimatiouem

comquae
aliis
,

parandam principi
in hoc sita est
,

atque etiam conservandam

ut princeps
in
fastu

ueque
sibi

sibi

neque

noceat. Mirandura
aliis

modura
,

nocerc solent

qui

dominantur,
plurimis
,

incontineutia, et peccatis aliis


et

quam
sibi

quibus iura plerumque pervertunt,

ipsis et aliis
,

valde obsunt. Bonilatis nomine cha-

ritas continetur

mater

et

regina virtutum

virtus

Deo

acceptissima

qua homines praesertim principes

Deum

imitantur

et Dii

quodammodo per quandam


est
si

partici-

pationem efficiuntur. Haec etiam


tio

compendiaria raessc

tuendae existimationis,
,

principes patres se

illorum

quibus praesunt intelligant, eisque paterua


,

viscera expandaut

si

pastoris officia praestent


utilitalem
et
,

nia sua studia


referant
;

ad aliorum
imitentur,

si omnon ad suam
,

Deum
ipsi
,

qua ratioue

caeli et ter-

rae rex

ille

gubcrnatione sua generi


subditis suis
;

humauo
;

consulit

consulant

si

putent se esse in posi

pulo suo
spiciant
;

ut est
si

anima

in corpore
,

humana
ct

de-

caelestia cogitent
,

si

adulationcm
et

om-

nes laudes respuant

si

optiraorum
si

doctorum virolibenter
et eu-

rum

consuetudine delectenlur,
,

verbum Del
fidei et

audiant

sanctissimis

sacramentis

pocnitentiae

charistiae se
filios et

muniant, catholicae

sanctae Sedis

defensores acerrimos se ostendanl; gloriam Dei


:

semper ante oculos habeant


quitatera auferant
seris subvenientes

hoc scmper cogitantes


,

ut a ditione sua et a populis


;

quibus praesunt
,

ini-

virtuti faveutes

oppressis et mi-

suo aspectu, vei'bis eiiam suis ad


,

se vcnienies consolanles

scelcrum vindlces, iulcrdum

BOJfl

PRINCIPIS EXISTIMATIONE.

7^

etiam clementes
testatem

summam

eis

divinitus traditam po-

morum

lenifate temperantes.

y. Paucis hisce capitibus quaestio illa tota,

quae proil-

posita est, ni fallor, explicabitur facile, et sophismata

lorura

qui alia ratione instituendos esse principcs pu-

tant, diluentur. Sophistica sunt illa,

ne dicam tyrannica:
refert
,

raodo quis habeatur bonus


praesertim
pi,
si

quid

sit

nec ne

ceteris

imperet? simulandum esse princi-

violandum esse ius, imperandi causa; ad usum illud revooandum, oderint dum raetuant; nihil esse dominatione suavius ; beatos esse omnes, qui rebus cupitis potiunlur
di
,

quibuslibet voluptatibus difflueutes. Huiusmofunesti fuerunt exitus, et vita plane

hominum
,

mi-

serabilis

ut plenae sunt historiae

de malis imperato-

ribus jXerone, Galigula, Domitiano, de non bonis prin-

quorum nomiuibus parcendum esse cenAudiuntur de bonis principibns qui paterna viscera populo suo expandunt ; qui calamitosis temporibus in annonae caritate, populi inopiara sublevant ;
cipibus multis
.

semus

qui aerario suo non parcunt

calamitatibus populi ut

subveniant

qui bonis inslitutis provident ut nemi,

nl fiat iniuria
relas

cum

iustitia

clementiam iungunt
;

que:

singuloram libenter audiunt


diutissime

audiuntur voces
proferuntur

Dominus prlncipem paterno amore nos complectentem


conservct
!

Et hae voces

si

quemadmodum Homerus
pulorum pastorcm illum stet crga populum hoc
,

de Agamemiionc scribens po-

appellat, pastoris officia praeest


si

populum suum noscat


illis
, ;

custodiat et

defendat

In coguoscendis

quibus
custo-

princeps praeest, agnoscatur diligentia


diendis prudeutia et charitas
,

in

illis

in defendendis fortitu-

do

auirni et
8.

pecuniarum contemptns. Putaverim igitur paucis (piacstloui propositac re-

nS

DE COMPARANDA ET TUENDA
esse
:

sponsum

ad existimationem comparandam atque


si

etiam conservandam sufficere principi,


re fungatur.

pastoris

Quae nomina dulcia

pastoris et patris

munema-

xinie pertinent ad episcopos pastores

auimarum, atque

etiam accommodantur ad priucipes, quos houorum oranium distributor Deus ad principatum delegit ut ip,

si

servientes

populorum commodis consulereut. Et id,

circo

principcm bonum
viri

pientes

comraodis
et

maximum samalum suis omnia deCnicntem calamitatem maximam


Dei donura

putaverunt; ut principem
,

pocnam scelerum plurimorum


viri
:

divinitus inflictam
id
illa

pii

existimaverunt

Et ob

verba lcgun-

tur

permittere

dominum Deum
*

ut regnet hypocrita,

propter peccala populi

Vera
et

et

magnifica sunt
vir
,

illa

verba

quae sanctissimus

doctissimus

Thomas
quos an-

aquinas in libris de regimine principum


lea

commemoravimus

scripsit

illum esse populorum amore et


ea
,

optimum principem laudibus dignum qui


,

quam Deus
popuhs
,
,

praeslat in
suis
;

mundo
.

gubernatione, prae-

est ipse

illuminat Deus

mundum

pur-

gat

nutrit

fovet, tuetur iuvat


;

assiduis et perpetuis

beneficiis consolatur

ita
,

princeps bonus episcopis et


suos

concionatoribus favens
tari

populos

illuminat sahi-

doctrina

pracdicatioue perpetua verbi Dei ad san,

clam catholicara fidem retinendam et propagandam vitac in primis exemplo hiuinstructionibus phuMmis
,

dabih; purgat

iustitia, in castissimis
;

sponsi Christi

plexibus 3U03 subdilos retiuens


vitates a sua ditione avertens
;

soclestas

facinoi*osos

comomues nohomines pu,

niens, et bonos viros honoribus debitis afficicns


latis

vili-

annonae studiosus, artibus

variis inopes
;

homines

sublevans, calamitosis etiam annis nutrieus

industrios

homines

pauperes in priinis fovens

ne deiiciant ani-

BONI PRINCIPIS EXISTIMATIONE.

HCf

raum

illosquc praesiJiis suis ab iniuriis


,

viciuorum

et
,

iusoleutium defeudens fortltudiue anirai


sua pecuuia
9.
,

consilio suo

et

rationibus omnibus.

Et queraadmodum Deus non solum defendit orinsidiis


,

bem

a Satauac

quae

ipsi

semper exstruuntur,
afficit

sed illum etiara innuraerabilibus et quotidiauis


beneficiis, ita etiam

bonus princeps

faciuorosoruni bo,

miuura fraudibus
illos

et insnltibus
;

populos suos tuetur


ita

in

etiam beneficia confert


:

ut de principe vere
,

illud dici queat


suis veluti

bomo bomini Deus princeps popub*s Deus. Anima est vitac principium ab ipsa
,

motus in homine
scuntur
,

et

omnes buraanae actiones

profici,

dirijrit

grcssus; et praecipua eius pars

nera-

pe ratio

facultates concupiscibileni ct irascibilcra teni,

quo curHaec boui principis sunt rauuera, populorum actioues raodtnari, abquoruui cocircere, iracundiara comprimere viara paqis et sabxtis ostendere .
perat; scnsibus imperans, est veluti aurlga
sus vitae dirigitur.
a
,

lustitiam exercens et cbaritatem suani in populos

i-es

Ijumanas despiciens

inanem in primis gloriam, magexistimationem


consequitur
:
,

nam apud bomines


ceteris

qui

imperat, et res buraanas conteranit

quo cou-

teraptu ulhil esse cxcelsius sapientes viri putaverunt


et

cadere in
,

bonum

principera

ad illamque egi*egiara
,

virtutem

quae dicltur maguaulraltas, rcferri


celsitudo
,

ncmo
quae

dubitaverit. Pecuniae contemptus mirabilitcr princlpi-

bus animos conciliat;


in aura populari

et

quaedam animi
adulalionibus
,

sperneuda

et

digiiofii-

scendis et deprimendis cernitur


giens
,

dulce veneuum

solidara virtulem amplectitur. Vir caelestia co-

giians, In sacris libris versans, raedilationi deditus, sae-

pe cuui Deo loquitur, consilio dlvino adiutus crcditur,


in

magna apud populos

est exlstiniatlone

ut plis

mul-

8o
tis

DE comParanda et tuenda
et

opllrais

principibus accldit^

ita

ut

nihil

tara

commendet princlpem apud homines, quam immaculata rellgio


,

quam

fides

incorrupta in hanc sanctam


fidei

cathollcam Sedem; sine quo studio calholicae

con-

haeresum profligaudarum, nuHus princeps solidam landem consequitur ; quod maiores tui
servandae
,

et

optimi et invictissimi duces noverunt omnes.

Tu

do-

mesticarura avitae

et

paiernae pletatis heres

religio-

uis studlo valde excellis.

Sed de

tuis

laudlbus scribere

uon
pi

est

proposilum.

lo. Et
,

bellum

magnam

existlmationem
fortitudlnis

afTert prlnci-

si
,

in
sl

duceudo exercltu
In

spccimen exhi-

beat
beat,

expugnandis clvitatlbus pericula maxima susi

sl

labores perferat omncs,


,

glorlam Del proposi,

riegh*gat, servans fidem,

pecunlam morlem ipsam conteranens, ne quid indignum principe faciat uuquam. De milltari disi

tam habeat

iustam defendens causam

sclplina, de strategematibus, de vlrtutibus Imjieralorlis,

pleni sunt libri

omnia praecepta ad belllcam gloriara

comparandam notiora sunt tibl, quam non solum a me, sed a quoplam expllcarl queant. Res a Caesare, a Porapeio
,

ab Hannibale, ab Alexandro gestas, quas Plutaret egregli hlstorici tradlderunt


;

chus commemorat,
etiam
,

illa

quae de inslgnibus
,

vlris

imperatoribus

prae-

sertim de avo tuo


stri

cuius

nomen

et vlrtutes refers,

uo-

temporis historici ti*adlderunt. Et res bellica exi,

stimationis

comparandae documenta continet in quiLus magnam partem habet rei opportunltas vel occaquae fortunae usltato loquendi more irlbuuntur sio
,
,*

ut praeter rei mllitarls sclentiam


et

animi forliludinem,

singularcm prudeutiam,
diclmus

felicitas
;

quaedam

fortuua

quaedam prospera requiratur

nomen uos

esse

regis

quam fortunam inane regum et summi ini-

BONI PaiNCIPIS EXISTIMATIONE.


peratoi-is

8l

Dei subsidium. Et imperatoriam functiouem

et bellicam glorlara
lis

lubricam valde
dubitarit,
,

et variis pericu,

expositam
,

nemo
,

vidia poiius
stantia

detractio

et

quam aemulatio inrerum humanarum incou;

miuult
illi

saepe etiam obscurat

ut saepe acci-

dat
ci

ut

ipsi principes,

pro quorum commodis ue,

vitam exposuerunt suam


vituperent
;

post

neficia

illos

qui
,

maxima accepta bemaxime ab ipsis essent


quae
filia

laudandi

quamquam
est

veritas
,

temporis nou
et

immerito

nuncupata

plerumque tandem vincat,


et

egregiam virtutem posteritas agnoscat


I

amplectatur.

I.

Principes, qui aut corporis valetudine irapedili,

aut regendis populis suac fidei creditis occupati, bellis

uon inlerfucrunt
consulentes
,

domi subditis

suis rationibus variis

laudaudi et ipsi sunt


,

valde

solidiorem
os-

consequuntur laudem
teudunt
raetui
;

quo minus
si

se laudis avidos
,

diliguntur

diligi

student magis

quam
diei

sl

domesticara uniu* aut paucorum tvranni;

dem
liunt

fugiunt

si
;

piis
si

et raodestis

favent

si

lioras

recle dividunt
,

otium fugiunt. Aliter plerique sen,

qui nihil tam alienum a principe putant


;

quam

variam raultorum librorum lectionem


'

quasi vero do-

ctrina varia

et
;

historiarnm in primis cognitio prinCicero


,

cipibus obsit
alii
,

et

Hortensius
,

et

quam

plurimi

quia libris delectabantur


;

raagistratus gerere

am,

plissimos uequiverint

Caesar etiam exercitus ducere


,

victoriis potiri plurimis

commentarios egregios

scri-

bere non potuerit. Putant etiam alienum esse a principe mortem et novissima omnium meditari quandoquidem meditationem illam putant tristitiam parere , et priucipes rebus gerendis minus idoneos efficere Sed aliter sese res habet nam solida philosophia medi,
;

talio

mortis est

insolentiae ct contumeliae expultvix

82

DE COMPARANDA ET TUEJfDA
,

prudentiae socia

conlemplaiionis nulrix
;

ct virtututn

plurimarutn magislra

in

qua qui non iulerdum ver-

santur principes, plerumque iusaniunt.


1

2.

Fuerunt

et foriasse

nunc etiam

vivunt,

homines

eruditi, qui praecepla

plurima tradiderunt de re publica,


,

de unius etiam dominatione


bistoriis

acuta valde et exemplis ex


te le-

desumptis illustrala plurimis, quos libros

gisse, cerlo scio. Praeclara sunt, quae attulerunt veleres

pbilosopbi,

Xenopbon

et Aristoteles, paucis raulta


,

com-

Moyplectentia documcata. Ea etiam quae de Davide losepbo scripla sunt, non rainimam ad quaese, losue
,

stionem
ferent
:

quam proposuinius tractandam utilitaiem afmaguam enim viri illi auctoritatem apud po,

pulos

quibus praeerant
iustitia

sibi
,

compararunt
,

et retinue,

ruDt, prudentia,
tolerantia
aliis
,

mansuetudine
,

liberalitate

longanimitate

beneficentia
efficiunt.

et virlutibus

quae amabiles priucipes


regendi, Dei

Hanc

discipli-

nam

donum magnum
nutriri
,

putaverim;

quam

as-

siduis precibus, frequentia

sacrameutorum, lectione boet

norum librorum
rorum
versis
,

consuetudine plorum

vi-

et

bistoriarum cognitione, usu compertum est;


,

fastu vero

volupiatibus variis

adulalionibus
,

ct

per-

quibusdam

regulis corrumpi
,

observare. PSicolai Malclavelli


di
,

et
,

nemo non potuit bominum buiusmo,

utilitate

omnia metientium

libri

qui humilita-

tcm, abiectionem animi; calliditatem, prudentiam; crudelitatem, iustiliam


;

insolentiam, magnanimitatem
;

fa-

stum, decorum nominant

qui dissimulatiouibus per-

peluis fallunt, suspicionibus plurimis sana consilia cor-

rumpunt

veritatis
,

tisorcs

fallaces
,

religioucm con-

temnentes

ministri Satanae

orbis cbristiani

rem puministris

blicam confundentes,

nunquam

legcudi sunt; veluti ve,

nena principibus sunt fugiendi

ut sanclae

BONI PRINCIPIS EXISTIMATIONE.

83
et re;

ecclesiae rescrlpto
ctos
ct

caulum

est

Viros simplices

llraentes

Deum

pervei-si scriptores irrident

et

praeceptis huiusmodi imbuli principes nullam unquam exislimationem apud bouos cousequentur,
i3.

De

lob Moabitarum rege verba

illa
,

scripta sunt:

erat vir simplcx et rectus et timeus

Deum
illa
,

recedens a
,

malo. Virtus regla


rectitudo
,

et

digna priucipe

est simplicitas

et

timor Dei. Simplicitas

quae oniuem
,

dolum omnes
raittit

excludit.

Et rectitudo raentis ostenditur


,

cum

cogitationes

actiones itidem singulae, In

Deum

referuntur. Ille autem timet


facere
, ,

Deum,
;

qui aihil praetercuius timoris pro-

quod

Deiis praecipit

prietas cst

nihil negligere,
,

quod ad communem ora-

nium

ulilitatem

et

ad gloriam Dei pertinet. Et ver-

ba ex hebraeo de lob trausferentes septuaginta interquae adhuc vlrtutes quae in prinpretes haec sunt
, ,

cipibus requiruntur

raagis

exprimunt

verba autcra

sunt huiusmodi: erat lob horao verus, irreprehensibilis


,

iustus

pius

abstiuens ab
,

onini re mala
sancti in

quae

graeci scriptores iiiterptetantur


sillus
,

primis Ba-

et

Chrysostoraus
siint

sunt sane quidam homlnes,


,

qui non vant


illa

vcri

homines

cum
,

moi-e

pecudum
non
,

vi-

et

ratione
:

minime nitantur
est

ad quos pertinent
,

verba
,

homo cum
illis.

in honore esset

intelleet simi-

xit
lis

et

comparatus

iumentis insipientibus

factus est
,

Hoc ipsum

iudicaverat philosophus

ille

qui se homineni nou reperire dictitabat. Irreille

prehensibilis

dicltur,, qui peccato mortali ralnime


;

contaminatus reprehendi non potest


te

iustus est
,

ut an-

indicavimus

qul ea virtule est praeditus

quae ce-

teras virtutes

complectilur omnes, qui

lum Deo
omni
re

tribuit

mala abstinet

quo ad exteriora et Porro autcm


.

debitum culit ab Interiora


,

hl possunt elici

: !

84
loci
:

DE COMPARANDA ET TUElfDA
simplicitas cordis
)
,

quae

( iit

sanctus scrlbit

Au-

gustinus

est idem quod raunditia; omnis autem re-

ctitudo et timor Dei existiraationera parit principibus,

partaraque tuetur. Qui verus esthomo, nobilissirao no-

mine dignus
ligitur

irreprehensibilis
,

iustus

pius et i^eceversatur
,

dens ab omni malo


,

is

in ore

hominum

di-

celebratur ab omnibus.

Hanc ipsam

discipli-

nam non

noverunt

qui adulterinas falsae prudcutiae

regulas sectantur.
i4 In h*bro Sapientiae scripta sunt statim a prin-

cipio

verba

haec

sentife

de Domino in bonitate
,

et in simphcltate

cordis

quaerite illura

quoniam in;

venituT/ ab

iis

qui non tentant illura


.

apparet audicla sunl


est

tem
a

iis

qui fidera habent in illum

Haec
,

Spiritu saneto iudicantibus terrara


.

hoc

prin-

cipibus
tur
,

Sed utinara
sint

inler

illos

qui rerum potiunsibi

non

muhi
et

qui falsos Deos

confingant
caducis

cum summum
aique
nitate
,

ukimum bonum
;

in

rebus

tei-renis

ponant

de Deo non sentiant in bo,

cum non agnoscant illum patrem et bonoomnium hargitorem cum fato et foriunae omnia rum
;

bona

quae cousequuntur
illi
,

tribuant. Sentiunt de

Deo

in bonitate

qui divinae pi'Ovidentiae se facile acdivina iudicia

commodant
runt
sua
,

et

venerantur
;

et

quae-

Deum
omnes
,

in simplicitate cordis

qui omuia consiha

actiones suas dirigunt in illum absque ulullis

lo fuco

absque

fallaciis.

Et huiusmodi princl,

pes existimationem sibi conciliant


tur
,

atque etiam tuen-

si

parcntes Spiritui sancto


facei'e solent
,

non tentant
sibi

Deum
,

quod plerique
ne labore
liem
sibi
,

dum

persuadent
et

si-

siue
,

indusH*ia suo fungi

muuere;

otio

indulgentes

voluplalibus variis di/iluentes exlstimalio-

comparare posse arbitranlur. Qulbus rebus sen-

Boiri

PBirrciPis

existimatioxe.

85
sine liberis

tire

te

de Deo in bonitate ostenJis?


;

Gum

hilaritatem etiam animi retineas

et

adversa utens va-

letudine, gaudeas in

Domino
,

et ei gratias

agas, et

si-

ne intermissione ores
i5.

apostolicis verbis obtemperans.

Verum

caput illud sextum a Spiritu sancto iu

loco Sapientiae dictatum ad

usum regum

et

principum,

inserendutn huic libro existlmo; continet enim praeclarissima documenta


,

et est

vehemeDs quaedam hortatio


quara vires;
et
et

ad virtutem principibus necessarias capessendas. Melior est,

iuquit

sapientia

vir

pruqui

dens

quam

fortis.

Audite ergo reges


;

inlelligite;
,

discite iudices finium terrae

praebete aures vos

continetis multitudines

et placetis

vobis in turbis napotestas vobis


,

lionum

quoniam data
ab Altissimo
,

est a

Domino

et virtus

qui interrogabit opera veslra


;

et cogitationes scrutabitur
nistri regni illius,

quoniam cura
,

essetis

mi-

legem

iustitiae

non neque secundum voluntatem Dei amrecie iudicastis


et cito

nec custodistis

bulastis.

Horrende

apparebit vobis

quoniam

iu-

dicium durissimum his, qui praesunt,


conceditur misericordia

fiet.

Exiguo enim

: potenles auiem potenter tormenta patientur. Non enim subtrahet personam cuiusquam Deus , nec verebitur magnitudinem cuiusquam

Quoniam pusillum
cura est
illi

et

magnum
,

ipse fecit, et

aequaliter

de omnibus. Fortioribus autem fortior in-

stat cruciatio.

Ad

vos ergo

reges, sunt hi sermones


et

mei

ut discatis sapieutiani

uon

excidatis.

16.
stici

Et verba

illa

quae in capitulo declmo Ec^Iesiapertluent; boni


,

leguntur, ad

eamdem rem maxime


ibi
et gratla

enim priucipis proprietates


comparatur auctoritas,

explicantur

quibus

et

apud omues, atque etiam

conservaiur. laden sapieus iudicabit

principatus sensali stabilis

erit.

populum suum et Secundum iudicem po,

86
puli
,

DE COMPARANDA et tuenda
sic el miuistrl eius; qualis rcctor cst civitatis, ta-

les et

inhabitantes in ea.
,

liim SLium

ct civitates inliabitahuntui'

dentium. At verba Isaiae

Rex insipiens perdet popuper seusum pruproplietae raagis adbuc ex:

primunt
et

quod quaerimus
;

qui

ambulat

in

iustitiis

loquitur veritatem
,

qui proiicit avaritiam ex calumsuas ab

nia

et exculit

manus

lurat aures suas, ne audiat


los suos
,

omni munere ; qui obsanguinem ; et claudit ocu;

nc videat

malum

iste in excelsis
,

babitabit

munimenla saxorum sublimitas eius. Haec quae scribimus prudentes huius saeculi prudentiores filiis lucis non magni facienda putabunt contemnenda potius imprudenter ne dicam irapie ; nullus enim est raa, ,

gister

qui

cuni oplimo magistro

Spiritu

sancto

sit

conferendus; nullam senteniiam excogitare potuerunt


pbilosopbi tam gravem
^acris
libris
,

quae
,

cum

sententiis

quae in
sanctas
,

conlinentur

qucat comparari

magister
in

ficlos fugit discipulos.

Tu

princeps Dei
affert

qui

magnis eliam occupalionibus, quas


,

populoruni

multorum gubernatio sacrae tbeologiae optimo exemquae scripsi esse veplo das operam cognosces ea
,
,

rissima
I

observabis lu multo pbira.


felicitatis

j.

Compendiariam

consequendae

et existi-

mationis comparandae rationem sanctus tradit Angusti-

nus in libro V. de

civilate

Dei bis verbis: ncque enim

nos christianos iraperatores ideo felices dicimus, quia vel


diutius imperarunt, vel imperatores
filios

morte placida

reliquerunt, vel bostes rei publicae domuerunt, vel ininiicos cives

adversus sc insurgentcs et cavere et oppri-

mere potuerunt: baec enira et alia vitae buius aerumnosae vel munera vel solatia quidam eliam cultores daemonum accipere meruerunt qui non pertinent ad re,

gnum

Dei

quo perlincut

isli

el

boc ipsius miscri-

BONI PRINCIPIS EXISTIMATTONE.

W^

cordia factnm

est

ne ab

illo

ista

qui in
.

eum

cre-

derent

velut
,

summa hona
si

desiderarent
,

Sc^d felices

eos diciraus

iuste

imperant

si

inter linguas

su-

Llimiter honorantiura, et obspquia nimis humiliter sa-

lutantium non extolluntiir


ininerunt
;

sed se horaines esse

si

suam

poiestatera ad Dei cultum


eius faraulam faciunt
;

memaxime

dilatandum
timent
,

raaiestati
,

si

Deum
tai-dius

diligunt

uum

ubi

colunt; si plus amant non timent habere consortes ;


facile

illud regsi

vindicantur

ignoscunt;

si

eamdem vindictam
rei

pro necessitate regendae tuendaeque

publicae
;

non
eam-

pro saturandis

inimicitiarum odiis exserunt

si
,

dem veniam non


spem
tur

ad impunitatem iniquitatis
;

sed ad

correctionis indulgent

si

quod aspere cogun-

plerumque decernere, misericordiae lenilale, et beneficiorum largitate compensant ; si luxuria tanto eis quanto posset esse liberlor ; sl malunt est casiigatior
,

cupiditatibus pravis

quam

quibuslibet gentibus impe-

rare

et si

haec omnia faciunt uon propter ardoreni


,

iuanis gloriae

sed propter
,

charitatem

felicitatis

ae-

ternae

si

pro suis peccatis

humilitatis et raiseratio-

nis et orationis sacrificium

Deo suo vero immolai*e non

negligunt. Tales christianos imperatores dicimus esse


fehces
,

inlerim spe

postea re ipsa futuros

cum

id

quod exposcimus advenerit.


i8.

Eamdemque methodum,

et

quasi artem compa,

randae existimationis sanctus docet Ambrosius libro

quem de

obitu Theodosii scripsit

verbis

illis

dilexi
et

virura misericordcm,

humilem
,

in imperio,

corde puro

pectore maiisueto praeditum


consuevit
,

qualem Dominus amare


requiescara
,

dicens
et

super

quem

nisi

su-

per humilem

quietum

? Dilexi

virum
:

qui magis ar-

guentcm

quam adulantem

probai-et

stravit

omne

SS

DE COMPi ET TUENDA
,

BOm
;

PHITTC.

EXISTIMAT.

quo ulebatur
hlice
rat
;

iusigue regium

deflevit iu ecclesia pu-

peccatum suum, quod ei aliorum fraude obrepsegemitu et lacrimis oravit veniam quod privati
: ,

erubGscunt, non erubuit imperator


nitentiam
;

publice agere pae,

nequc ullus postea dies


.

doleret crrorera

Dilexi

fuit quo non illum virum, qui me in supremis

suis uiiimo spiritu requirebat. Dilexi

virum

qui

cum
,

iam corpore solveretur

magis de statu ecclesiarum

quam de
19.
lae
ti

suis periculis angebatur.


,

jAccipe

ilalonim principum decus

qui vi-

innoceniiam
;

cum

doctiina muliiplici et excellenillis


,

coniungis
;

qui unice ab

quibus praees

di-

ligeris

qui in buius
Cliristi

vitae periculoso
,

certamiue ve-

xillum
lendis
;

sequens

ad caclcstem patriam confirma utens valetudine


laetitiam
,
,

non

saiis

aliquando
et

animi constautiam
faciebat

cordis

relinens
,

hu-

iusmodi corporis incommoda


Gregorius
,

dona Dei
;

ut

sanctus

existimans

dona
,

illa

puians

non
do

flagella
tibi

quia non sinunt ea


,

quae in hoc mun,

sunt largita divinitus


,

nimis placere. Pei'ge


:

princeps Dei

fave virtuti
et

ut facis
tuis

doclos viros

et

bonos testimoniis
cis

beueficiis

orna

bibliothe-

tuis nobilissimis

fruere

clissimis principibus, qui

cum sanctissimis et monumenta ingeniorura


;
,

dosuo-

rum

reliquerunt

ut frequenter soles
.

versare

cum
com-

Deo perge ambularc


raeas licuerit
,

Cum

per occupationes mullas

expecla ut libellum de priucipum

paranda
fectum
,

et

tuenda existimatione inchoatum

non per-

delineatum non debitis coloribus expressum,

mittam ad
spilio
li

te. Hanc ipsam delineationem veteri in homeo ad Urbem rediens, mense novembri, patrue,

tuo luliano Ruerio

iuveni moribus optimis

et eru-

ditione varia praedito

dederam

qnae

tibi

mitteretur

indicem amoris

raei et

magnae

in te observantiae.

89

EIUSDEM AUGUSTINI VALERII


GARDINALIS ET EPISCOPI
DE CAUTA IMITATIONE SANCTORUM EPISCOPORUM
AD FEDERICUM BORROMAEUM
S.

R. E.

CARDINALEM

ET ARCHIEPISCOPUM WEDIOLANE-NSEM.

norum septem
raunere,
ita

l i.Xl.um um trigesimum primum ageus, Cardinalis anbiennio postquam sacerdotls fungeris


,

disponenle dignitatum

omnium

dislributo-

re, caeli et terrae

domino Deo, creatus

es in sacro

Cartuas

dinalium coUegio, testificante beatissimo patre uostro

Clemente Christi vicario doctrinam


virtutes
,

et

iJlustres

et

approbantibus Cardinalibus omnibus, ar-

chiepiscopus mediolanensis (i).Episcopalis honor et-sublimi.tas


(

ut sanctus, cui mille amplius post

annos suc-

cedis

scribit

Ambrosius
totius

nuUis potest comparationiest

bus adaequari. jNIediolanum tanta


insiguis
,

civitas

tamque
harecu-

ut nulla

Italiae

civitate

inferior

beaiur.
sasti

Tautum onus, proviuciam lam duram,


potuisti
;

quidem quantum
,

gravissimum pericu,

lum studuisti fugere quantum licuit. Quid agam ego cum te archiepiscopum factum vidam? Gaudeam? Gaudendum esse non arbitror laboribus et periculis ma(i)

Cura

edidi aliud
vet.
,

egregium Aug. Valerii opusculura

in sexto

Tolumine Script.

dlxi in scholio pag. ult.

natum

esse

Federlcum

Borromaeum anno i564, creatum autera Cardinalem anno iSS^.

Nunc
ad

quia apparet, scrlptara esse hanc alterara lucubrallonem anpo FedericiXXXI, cura archieplscopus est electus ; scquilur ut ca

annum

Christi iSgS.

referenda

sit.

, ;

go
ximis
ligo
,
,

DE CAUTA IMITATIOXE

quibus

le

quem

uiiicc diligo

cxposilum intel-

causam gralulalioni nullum esse locum video- Nec dolendum esse intelligo ne mei quidem causa, qui non possum non vehemeuter affici cum cogitem sermonibus nostris et lua iucundisslma
ob
(jufim pvaecipuc
, ,
,

consuetudine
te dolere
,

mc

cariturum. Sed quia pro certo habeo


tibi
,

condoleo

ut sanclissimus vir Bernar-

dus,

cum ad summum
meo

pontificatum Eugenlus tertius es-

set evectus, condoluit. Ipse


lari

cum

tibi

condoleo
;

singuanio-

in te amorl videor satisfacere


cogitavi diu,

quem

rera

meum

qua ratione
pastoris

tibi

eliam archie-

piscopo declararem.

De boni

munere supervali-

caneum mihi videbatur

aliquid scribere. Legisti sancti

Gregorii nazianzeni librum apologeticum inscriptum;

bros sex sancti lohannis chrysostomi de sacerdotio; Gregorii

magni insigne
,

lllud opus pastorale inscriptura; san-

ctorum Ambrosii

Augustini, Prosperi,

et

aliorum plu-

rimorum
patruelis
si

qul praecepta

ad animarum regimen per-

tinentia tradiderunt.

Collegit etiam phn'ima Carolns


pastorale perlinentia.

tuus
ilti
,

ad
qui

munus

Quae
ad-

libello

stimulus

pastorura inscribitur ab
,

oplimo viro archiepiscopo bracarensl conscriptus


dantur
,

quicquam desiderari potest ad animagubernandarum artem absolvendam. rum qui in a. Erant homlnes nonnuUi tui amantissimi coramuni bonorum omuium laetitia dolere et maxirae timere videbantur, ne ( cum sis corporc non satis firmo
nihil
,

ingenio fervidus, assiduis orationibus deditus, castlgan-

do corpori assuctus valde


dicator perpetuus
;

Caroli

adrairator ct praeiste, tot

archiepiscopatus
,

animarura

cura

tot sollicitudines

corporis

vii'es

debilitent tuas
.

ne in grave

morbum

incidas, et raortera acceleres

Verum non

idco scribara dc

moderando

zelo.

Non

cst

SANCTORUM EPISCOPORUM.
,

QI

beat

argumentum hulusmodi ut ab episcopo tractari de: non enim raiuuendus est zelus uec moderandus, sed augendus nobis quibus animarum cura iniun, ,

cta est

INIuIti

polius episcopi snis

scrlptionibus
et

nos

excltaverunt ad zelum

augendum
,

ad glorlam Dei
est
,

in dles magis quaerendam.


zelo honoris Dei ardeant

Episcoporum laus
et

ut

hac in re bonorum om-

nlum

auctorera

Deum
scls
, ,

Imitcntur.

Zelum autem Del

sic

definitum esse

tranqulllisslmam eius sincerissi-

mamque
iuglo

lustlilam

qua auima

falsls

opinlonibus pract a

visque cupiditatlbus corrupta repudlatur,

Dei contran-

tamquam

adultera removetur. Haec

Ipsa
,

qnillissima et slncera iuslltia in servis Dei

in pasto-

ribus, in episcopis requirltur

maxime, ut scUicet di-

vlnae maiestati debitus bonor non adimatur; exhibeatur pareuti et regi nostro
cris

caeremoniis
,*

charitaie

Deo cultus tum exterior satum multo magis interior fide spe non aduherent animae non separentur a
,
,

sponso Christo, blandltlis, voUiptatum Illecebris,

et fal-

sae et adulterinae prudentiae regulis dcceptae; nec rellcto crucls Christi vexillo,

Satanae mancipiaefficiantur.

3.

Legiraus in historils, in coraoediis etiam expressa

et usu ipso comperlmus , quae sint indlcla Illorum, qui vehementer conluges suas diligunt, et zelotypi

snnt

nominantur
nes

de conlugibus suls cogitant semper, ob,

servaut omnia

vcl

removent

quil)us
;

rumpantur animi
et potitae utar

minlmos Illarum nutus occasloearum dlslrahantur aut corabsentos vero non soKun de ipsls
,
,

cogitant, sed etlani hiquuntur

et nt
solllclti

paucis

dicam

versiculo-res est
sollicitudo

plena tlmorls
est
,

amor

-,

Quln immo eo
ct

maior

quo amor
,

purior ot castlor. Haec boni pastoris indicla sunt

cum
suae

somper

ipsc

salutcm cogltct

animarum

fidei

92

t>E

CAUTA iMITATrONl!
iilis

creduarum
cidere
;

cuni occasiones peccandi


,

nitatur prae-

cura monitionibus
,

praedicationibus verbi Dei


,

assiduis

synodicis constitutionibus

reprehensionibus

poenis

praemiis conetur efficere

ne forniceutur

ut

fidem

qua in sanctissimo baptismatis sacramento Deo


,

coniunctae sunt
Spiritus sancti

servent inviolatam
illis

Hic ipse zelus


:

zelus domus Quae beatissimus pater Augustihus ita explicat quia quaesivi gloriam tuam in domo tua, quia flagellavi in templo male versanies. Et Moyses

verbis

exprimitur

tuae comedit nie.


:

et
sti

Phinees
,

et Elias, et

plurimi ante adventum Chri,

multl etiam saucti episcopi


,

huius

zeli

ta

reliquerunt
?

ut

historiarum phmi sunt


ecclesiae
,

libri.

documeuSed

quid moror

Audiamus doctorem
,

populi tui

maglslrum, Mediolanensium

ut tu es, pastorem. Is ex-

planans psahnum cenlesimum deciraum octavum, iuquit haec verba zclus ad vitam est divina praecepta serva:

re

et

amore Domini

cius

custodire
,

mandata

Ze-

lum qui habet, omnes


stes

ininiicos putat

qui sunt ho-

Dei
,

quaravls patrem, fratrem, sorores.


:

dicit

^lcut dixii David

inimici facti sunt mlhl.

Omnibus Hae

nostrae sint inimlcitiae, hi tantum sint inimici nostri,

qui Dei voluntati adversantur qui cum Deo videntur pugnare impie. Sed ita sint inimici ut eorum amicitiam studiose quaeramus, et omuibus rationibus ipso, ,

rum emendationem procuremus. 4 Verum quemadmodum virtutum plerumque


cie
(

spe-

quadam

alliciuntur
)

ut optime nosti

in zelo
,

iustitia

simulata
;

sit

homlnes et decipiuntur idem interdum coniinglt nam si duplex iniustilia a Platone no,

minatur

callidltas

prudentiam imltatur; popularis culi-

iusdam benivolcntlae cnpidilate aspersn plerumque


beralitas
,

terrainos egressa

ambitlonis faciem induit

SATtCTORUM EPISCOPORUM.
forlitudo vix ab audacia
Ila accidit
,

^3
discernitur

et

a temeritate
,

ut qui zelum profitentur


,

aliquando
,

mopru-

dum nou

adhibeant

lenitatis, longauimitatis
;

et

dentiae oblivisci videantur

atque in

illis

desideren-

tur proprietates eae, quas sanctus apostolus de caritate

scribens enumerat: charitas patiens


, ,

est,

benigna
,

est,

non agit perperam non inflatur uon non quaerit quae sua sunt, non irritaest ambitiosa tur non cogitat raalum non gaudet super iniquitate congaudet autem veritali, omnia suffert, omnia credit omnia sperat, omnia suslinet. Si aliqua harum proprie-

non aemulatur
,

tatum desit
diae
,

nullus pastoralis zelus reperitur

iracua-

clamores, altercationes, laudabilem banc pastorum


et

virtuiem turbant:

quamquam interdum

ira videatur

zelus esse, nihilominus tantae virtutis est infida comes.


5.

Omnino autem me ad scribendum


;

tibi te

aliquid
dib'gunt

suscepto tanto ai*chiepiscopatus onere, qui


hortati sunt
et

argumentum
;

fore

accommodatum
ostcnderem

arbi-

trantur

si

de cauta imitatione sanctorum episcoporum


si

scriberem aliquid
in

amanter

tibi

non

omnibus
esse in

tibi

ab

initio tui archiepiscopatus


illa

imitansenten:

dum
tia

servum illum Dei Carolura; cum

prudentissimorum

hominum
,

ore versetur

facta

sanctorum omnia veneranda


da
;

sed

uon semper imitan-

diversas esse temperaturas corporura, ingenia di,

versa

diversa tempora

non eundera semper


et

modum
col;

servari

oportere

aliam esse artem


,

restitueudae

lapsae disciplinae

aliam retiuendae

excolendae

ra-

tionem aliara gubernandi fuisse antequam concilia provincialia


decretis

celebrarentur
illis

aliam celebratis

conciliis

et

ad usum revocatis. Vigesimum secundum annum agens Garolus archiepiscopus est factus , cum
,

Pius quartus eius avuncnlus viveret.

Eo

vivcnie, et eius

94
se contulit
;

DE CAUTA IMITATIONE
satis probante, Mediolanum synodum babuit provincialem
:

ab Ui'be profectionem non


celebrera

cum

episcopos omnes comprovinciales coegisset


,

et se-

quenlibus annis
recedens
,

a sancto concilio
.

tridentino

miuime
in Italla

alias

babuit synodos

Rem novam

admirari bomines, laetari pios viros in ecclesiastica disciplina

progressus
,

fieri,

provincialcs episcopos
et

M.e-

diolanum accedere
ce excipi
,

ab ipso humaniter
praebere
,

bonorifiepisco.

bospitalem se

ut

decet

pum

ingenii et doctrinae etiam speciem osteadere

Hoc synodorum proviucialium


quitur errat
,

institutum qui non seet

nec zelum bonoris Dei


conventus

disciplinae

ecclesiasticae conservandae osteudit.

Et buiusmodi conmirabiles
,

ciliorum proviucialium
parit
se
:

fructus

enim invicem consolantur episcopi mutuo docent remedia sanandae provinciae accommodata
se
,

in medium afferentes , abusus conantur tollere , vitia extirpare , totam provinciam optimis legibus exornare.
Praeterea dioecesanae synodi utiles sunt

admodum

in

quibus paucorum dierum spatio, uno iutuitu parochOs, quos in animarum cura adiutores habent, episcopi lustrant.

Haec medicorura spiritualium


ab
iis

vehiti coliegia in-

credibiliter prosunt;

nuuquam

abest sanctus Spi-

ritus; in

illis

pastorum maxime ehicet zelus, eorumque


industria, praesertim
si

commendatur
dicant
,

e superiore loco

et

interdum reconditis e sanctis prophelis sum-

ptis sententiis

de officio paslorali, de aniraabus Ghrlsto habeant orationem. luterfui ego dioecesanae hicraudis,

synodo quara habebat Carolus


habuit ad clerum,

sane serraonera
,

quem

sum

valde admiratus

et Incredlbi-

lem ordinem

eius in diceudo, et pletatern

novcrunt orain ope-

nes qui ibi consederant.


6. Et in assiduis praedicationibus verbl Dei
,

sanctorUm jiPiscopoRUM.
, ,

90

ut scis zelus et diligeiiribus pHs excolendis elucet Porro in quotldianis sacrificiis in pretia pastoris. cibus statis horis fundeudis in lectione bonoruna li,

brorum etiam in mensa, in audiendis festls diebus sermonibus, cura pastoralls apparebat raaxlma Caroli cui post alterum succedis. Haec omnia facllllme imitaberls.
,

ribus verbis

borlarer plute non esse facturum ponderandam libi csse illam sententiam, , praedlca argue vae mlhi quonlam tacui ct illara

Quod

si

dubitarem

increpa

opportune importune; etlam versiculum


illa
,

111

um

ardentissima
stus

verba conlinentem

cgo

ait

Chri-

dominus constltutus sum rex a Deo supra Sion montem sanctum eius praedlcans praeceptum eius quae sacrura concilium triIn medium afFeiTcm ea esse praeclpuum munus eplscopl dentinum tradldit
.

docere. Et certisslmum est lacte matrls nutrlrl mellus


infantes qiiam lacte nutricis

quamvis

sit

robusllsslma.
;

Pascere verbo et exemplo solent boni pasiores

ver-

bo tamen allorum opera greges pascere possunt

quam-

quam multo
quentius

felicius

contlnglt

sl

utllissimuui ac ne-

cessarium hoc raunus per se unusquisque episcopus fre-

quam

fieri potest obeat. Filii

dum
:

a patre

mo-

uentur,

illa affectlo

maguam vim

habet

praeter

quam

quod rerum moderator Deus linguas Infantlum pasto-

ram

facit disertas, et

divino beneficlo addlt anlmos,- na-

turae etlam impedimenta

magna
,

ex parte sustulisse ob-

servatur. Ipse enlm, ut scls

dlviuae clementlae hac in

re

lestis

esse

possum

locuples.

Noster etlam Carolus

quera admiraraur, ad dicendum minlme uatus videbatur, usu

tamen

et exercitatloue,

divino potius Spiritu


sentenlla

adiutus, In dlcendo

sanorum ingenlorum
consecutus
,

non

miniraam laudem
ue uteretur
,

est

cutn niedltata oiallo-

locosque afferret In

medium

jiraeclaros.

96
7.

DE CAUTA IMITATIOIfE

non satls firma lalera quo minus dicat, ut si in magna concione ab omnibus andiri non possit, illosque invocis exiHtatem aut
,

Nec

causetur episcopus

struere

audiatur saltem a paucis ut ipsi erudiantur, ut


,

ofEcio pastorali suo satisfaciat

ul

illo

ipso aflTectu ora-

nes qui adsunt delectentur. Speciosa enim

admodum

et

adstantibus grata esse consuevit episcopi concionantis


facies
.

Et beatissimus pater Gregorius cura podagra

laboraret, stomachique doloribus affligeretur, concio-

nem

interdum habebat,

cum

vix a

minima parte auut

ditorum audiri posset; qua de re in quodam sermone se


ipse excusat. Et usitatum esse iu ecclesia legimus
,

qui vocem concionanlis episcopi audire uequireut ob


infirma eius laiera, aut ob corporis aegritudinem, scriptis erudirentur: ita ut episcopus qui lingua

docere non

poterat, doceret propriis scripiis, meditatione adhibita

magno

iudicio et diligentia expolitis. Spero benignis,

simi patris Dei ausilio

fore ut

hac in parle

officio

tuo et populo

tibi

credito

consulas, pascas nobihssi-

mum

gregem

illumque ad superna perducas pascua.


populi
,

Illa ipsa frequentia catholici

numei'Osus et in-

signis clerus cathedralis

ecclesiae, illa templi ampllille

tudo, sacrura illud theatrum, chorus

in

quo Dei

canuntur laudes
striam.

augent incredibiliter dicentis indu-

Quod

ipse etiam

sum

expertus, qui episcopus

Veronae, semel eliam Cardinalis, e superiore loco (quod


milii

semper iucundum
illa

et

honorificum putabo) in prae.

clarissima

ecclesia

dixi

Consueverat enim Ca-

rolus arcbiepiscopus diligentissirous ac

humanissimus

excitare episcoporum ad se venientium industriam et

pietatem

enixe

illos

hortari et rogare ut dicereut ali-

quid
nihil

ut populo

suo aliqua documenta ipsi darent


sibi

quicquam

accidere

posse

acceptius

et

iu-

SANCTORUM EPISCOPORXJM.
ciindins
.

QH
;

Qui mos retinendns

est raaxitne

ita

tameii
,

ut

nemo

episcopus liospes vehementioribus verbis


et

sed
,

potius gravibus et suavibus invitetur

excitetur

ut

collegia, seminaria, et alias clericorum cougregationes

invisat et erudiat.

Quod bumanitatis

et cbaritatis

exemGaro-

plum
cii

retinebis

non dubito. Docebat euim

tacite

lus ea ratione. Docebis etiam tu venientes ad te ofE-

causa

aut inter facientes, valde pastorali et suavis-

sima hac ratione.


8.

Haec sanctorum episcoporum


et

instituta, a

Caroimi-

lo

Mediolani renovata

aucta

nemo bonus
fuerit
id

episco-

pus non imitabitur. Neque equidem


tatio
,

difficilis est

cum tamen
esset

diflicife
,

valdc

praestare

quod

imitandum

eaque instituere quae disciplidivina ofEcia dic-

uam
bus
pe

ecclesiasticam renovarent, et in perfectam formani

redigerent. Interesse
festis

concionibus

celebrare

christianae doctrinae scholas sae-

visitare,
,

ad oratorium sancti Sepulchri (i) interdum


gravibus
ibi
,

accedere

et

piis

sermonibus
;
,

illos

qui

eum locum

frequentant

consolari

genialibus diebus

in quibus videtur insultare Satanas


et ecclesiastlca

musicis canticis,
et artes

harmonia

allicere
;

populum,
haec sunt

Sa-

tanae quasi eludere ac frangere

munera vearchiepi-

re episcopalia; in his imitandus est optimus

scopus Carolus, et imilandum est eius assiduum in ora-

non imitandum domesticum illud oraiorium vespertinum, in quo memini eodem die, quo haec sciibo, nimirnm kalendis maii, anno salutis notionibus studium; nec
stare millesimo

quingentesimo sexagesimo octavo, prae-

sente Cardiuali,

primum me

habuisse sermonem, cui inillis

terfuerunt pii

multi viri ex

etiam qui

uondum

(i) Est haec Mediolani sacra aedes apuJ quara Card. Federicus celeberrimam poslea condidit bibliothecara ambrosianam.
,

nb

DE CAUTA IMITATIONE

sacrls initiati fuerant, inter

quos erat Augustinus Cusa-

nus, qui nunc collega noster sacrum Gardinaliura ornat collegium. Praeterea oralionem quadraginla liorarum
saepe indicere
,

utile

admodum

et salutare esl populis

praeseriim

si

sermonibus brevibus

et fere iaculatoi*iis

inflammentur.
g.

Et quoniam oportet plerumque concionatores, aut


qui

clericos,

cum

pastoribus vivunt
esse

ut excitentur, lau-

dare; hac in re

servandum

modum; nam adhibenda


,

et velut est laus tamquam raedicina pusilhs animis praemium humilibus ; ut etiam in accipiendis laudibus moderatio quaedam adhibenda est. Qua de re libet ea
,

quae sanctus Augustinus eieganter scripta reliquit ia homilia de anniversario episcopalis ordiuationis hoc
,

loco inserere.

A
;

male viventibus

iuquit

uolo et dete,

stor laudari; laudari

autem a bene viventibus si dicam dicam volo timeo ne sim inanilatis appetentior quam soliditatis. Quid ergo dicam ? Nec pleue volo nec plene nolo non plene volo in laude
nolo, mentior
si
,
,

humana-

periclitari

non plene uolo

ne ingrati sint

quibus praedico. Haec Augustinus. At beatissimus ille pater sanctus Franciscus laudes nuncupabat flagella ; ut

quemadmodum
sunt,
ita

propter

charitatem flagella toleranda

ferantur laudes; atque

dum

quispiam laudatur,
tibi
.

haec secum ipse suspirans loquatur : non sunt quae in me vituperanda sunt ta , bone vir
,

uo-

Quem
,

modum dum ad
diret
lo.

adhiberc solitum fuisse Carolum observavi

ipsum

libri

scriberenlur

aut

serraones au-

clcricorura.

Verum enimvero
, ,

illud

quod mihi
optirac

erat pro-

positum

vix tractare adgressus vidcor praeclarum aret


libi
,

gumeutura

Gardinalis

ut

arbitror

pernecessarinra.

Nimirum

caute adraodura sanciorum

SANCTOBUM EPISCOPOUU \I.


,

QC)

virorum et praeserliin episcoporuHi facta esse imilanda. Mirus enim variarura et salutarium iaspiiatio-

num

artifex est Spirilus sanctus


,

et viae

quibus ad

caelura aiiimae asceudunt

variae sunt et inter se,di-

versae

quam

sententiam libro primo de civitate Dei


:

sanctus attigit Augustinus his verbis

non omnia quae

bene
da
,

facta sunt a sanctis,

ab

aliis

indifferenter facien-

ut quia

pater possit

Abraham obtulit suum sacrificare


,

filium ad necem, quilibet


filium.

Quia Pelagia

cum
(i),

mati'e et soi'oribus

ut scribit sanctus
a

Ambrosius

praecipitem se dedit in flumen ne


violaretur
cidit
,
,

persequenle milite

et

Sophronia

ut refert

ne vim a Maxentio Gaesare pateretur

Eusebius (2), se ocideo pos,

sim ego

me

praecipitare aut occidere.


illis

Nec quia sanctus

Gregorius nazianzenus
tii

verbis utens,
:

cum Byzaamagna cum

in invidiam

hominum
,

incidisset

vale cathedra, su-

blimitas invidiae, et periculo obnoxia, nisi

cautione est iraitandus

cuin

alii

praestantes episcopi

in functione sui pastoralis muneris

sanguinem etiam
in

profuderint

Nec defuerunt qui cum

eremis et

monasteriis degissent, facti episcopi in tota vita parcissirao cibo utentes, perpetuis ieiuniis
tes
,

carnem
;

castigau-

vilara

lamen

satis

longam produxerunt
,

ut san-

ctus Gregorius nazianzenus

et alii

praesertim graeci.
est
,

Et huiusmodi cautio eo magis adhibenda


rique
alii

quia ple-

sancti episeopi
,

aique etlam pontifiees sumlucrandis auimabus intenti


,

mi

tempori servienles

ad copiosiorem vitam sese accommodaverunt.


:

Ad quem
,

locum videntur illa verba pcrtinere alius sic alius auiem sic. Et modo letalia peccaia tamquam pestifera
,

venena fugiantur
(i)

et

populi erudiantur verba

et

exem-

De

virgin. lih. III. cap. 7.

(2) Hist. eccl.

Vill. 14.

lOO
plo
pis
tiae
,

DE CAUTA IMITATIONE
noii esse

semper elaborandum vehementer episcocasligatlonis


et

ut corporls

asperrimae paeniten-

documenta denl.
,

Nam

celeberrimum illum episco,

pum

qui

ut

captivos

redimeret

se ipse vendidit

quis audeat
II.

imitari ?
petita

Omittamus longe

exempla

in hisloriis

enim reperiuntur innumex-abilia ; ad Carohim tuum immo potius nostrum animum intendamus. Quis non
,

satis

firmo corpore perpetuos eius labores sine caulione


,

audeat imitari? eius pernoctationes

illam somni quasi


et

fugam,

illara

quadraginta sermonum
,

quadraginta ho-

rarum

sine cibo

sine potu

sine

somno tolerantiam ac
consistit

perseverantiam,

illos

cum

pestc infectis hominibus quo,

tidianos congressus ? In quibus, inquies

haec

cautio adhibenda in domesticarum illustrium virtutum

imitatioue ? In his

ut vires

corporibus diversas esse


es-

consideres; acres

minime valentibus corporibus non


quippe
si

se necessarias medicinas;

corporibus imbecinis
,

alieno temporc acria

medicamenta adhibeantur
et suaviter
,

perire

ca consuevisse; leniora, esse tutiora; laudari solitos

me

dicos illos qui morbos brevi, tuto

sanent

In hoc spiritualis medici


esse

hoc

est episcopi

maximum
ratio

ponendum studium. Quamquam haec curaudi


fuitdifficilis, his

semper

vero difficillimis temporibus est


,

etiam difficillima. Nec illud facile praestari potest


suaviter dentur et accipianlur medicinae,
cilitas et

ut

cum

sacpe fa-

indulgoniia enervet disciplinam, gregem corita

rumpat

ut severior gubernatio videatur plerisque


,

longe tutior. Mcminisse autem saepe oportet


pos cssc quidcm medicos
patres
,

episco-

uominari autem potissimum


lenilas
et

cui dulcissimo

nomini

mansuetudo

convenit.

Studium

illud vehem'jus iuslitiae,


,

quod

initio

sui archicpiscopatus adhibuit Carolus

dum

Nicolaus

SANCTORrM EPISCOPORUM.
Ormanetiis
tavinus
,
,

lOI

qui aliqiiot post anaos cpiscopus fult pa-

vicarii

munere fungeretur, hoc tempore non

videtur valde necessarlum:

modo

caveatur

ne indul-

gentia deterior

fiat

clerus, et ut optimae serventur con-

suetudines, et synodi

cnm

provinciales

tum

dioecesanae.

la puniendis parochis
tur
,

et clericis, ut

exemplo deterreanesse la-

cognosces
;

ut spero, tibi

vehementer non

borandum et cautionem in Caroli studio iusiitiae imitando, non esse admodum necessariam. 12. Nec contra turbatores ecclesiasticae iurisdictionis, ut

opinor,

tibi

opns

erit

insurgere, et
cst

iis

armis

uti,

quibus sapienter
lici

et fortiter

usus

Garolus,

cum

catho-

Pvegis eximia sit pietas ct

studium tuendae

i*eligionis

et

huius sanctae Sedis aposlolicae auctoritatis.Ille etiam


,

qui tantam civitatem tanii Regis iussu gubernat


,

et se-

nihil aget quod canonibus natus ille mediolanensis et quod animum tnum possit ecclesiasticis adversetur
,

laedere.

Quod

si

aliqna oriatur coutroversia

servan-

dum

illud est

praeceptum, ne quid nimis;


;

et illud, fe-

stinandum leute

et i'egula illa

prudentium

magnam
?

vira habens, maxiraa raaxiraa, mediocria raediocria, rai-

nima miniraa putare. Quae sunt maxima, dices


hibere
,

Pro-

ne haeresibus contaminetur populus

ne pucivitas;

blicis concubinariis et adulteris

corrumpatur

ne

a potentibus violentur
,

pauperes; ne clerici turpiter


et

serviant laicis

quibus eorum ineontinentia


;
;

pe-

tulantia foveantur
castitas

ut in sanctimonialium monasteriis

excolatur
;

ut graviter ut a

qui

illa

violare

au-

dent

puniantur

catholicis et

doctis
,

concionaet

toribus civitas doceatur.

Pro

his
,

moribus

saluta-

ribus necessariisque institutis

sanguis etiam ipse funfori aliquae lites

dendus

est.
,

Si

autem inter ministros


,

suboriantur

quod, ut spero

perraro conlingct, mode-

I02
raiione aniini
,

DE CAUTA IMlTATIONE
adhibit.i

tamen tliHgontia,

ius retinealur

ecclesiasticum.

At

si

ecclcsiae armis,

nimirum censuris,
Chriut facere
,

opus esse vidcatur, laudarcm de


sti

toto negotio antea

vicarius

romanus Pontifex
Iractandis

certior fieret

solitnm audivimus ilhim, qnera saepe

nominamus Ca-

rolum
i3.

in negotiis

diligentissimum archie-

piscopum.

Minima etiam quae pulantur


est

quae comme,

moiare non

necesse

negh'genda non sunt


,

sed

accurate potius tractanda

cum

scriptum

sit

apud Sa-

lomoncm
scopis

tlmentem

Dcum

nihil negh*gere, et

minima
esse epi-

etiam crrata ohservare

et corrigere.

Cavendum

maxime

videtur, ne a
,

rituales existimantur
se

et

qnibusdam, qul valde splzehim Del profitentur, urgeri


et verbls

nimls patiantur; qui taraen fovendi sunt,


,

humanitale conditls retlnendi


pere urgeant
;

et

monendi ne tanto-

nihil esse facillus

quam

turbare civitaillos

tem
esse
ot

ubi discordiae oriri coeperint inler

qui

ci-

vitati

pracsldent, et inter episcopos, difficile

admodum
,

imponere

litlgiis

finem

impedlri maiora bona

frequentiam nobihum virorum ad ecclesiam Dei

ad conciones audiendas; Pontificem


afiici

summum maxima

molestia; perturbationes ab Initio minimas, soh*tas


;

crcscere

qulclem adlmere pastoribus, pios progessus


,

retardare

tantos dcnique
,

exciiare

motus ut

saepissi-

rae paeniteat

rem maturius non

considerasse.

De ad-

hibendls in consilio senioribus


nouicis et parocliis
,

et

prudentlorlbus ca-

de communlcandis animi sensis ne sine consiho quicquam aga,

cuni
est

illis

quibus famihariter utitur episcopus, cautio


,

maxima adhibenda
;

tur

ne

tot

adhlbeantur consUiarii
,

quorum multipHdisponen-

citas

confusiones pariat
;

et

mulla temporis pars iu


,

consulendo ponalur

qua

in re

ut in aliis

da mirifice praestitit Carolus.

SANCTORUM EPISCOPORUM.
14.

o3

Quod ad pronoctationcm
,

pertinet, debitas horas

negare corpori
cto caput

integras
,

vigilare

noctes

aut orare

aut sacros libros volveie

iategras
aliis

hebdomadas in

le-

non
pane
tibi

reclinare

etiam rationibus cor,

pus macerare et perpetuis ieiuniis affHgere


gustare
dinalis
,

vinum
,

vix

et

acqua
,

contentum
tu

esse

haec

Car,

et

archiepiscope

vide an sint imitanda

praesertim

corpore non
,

admodum

firnio

studiis
,

optimarum artium sacrae theologiae iu primis usque ab adolescentia valde dedito, Mediolani in nobili

et

splendida familia nato


vixisti

qui

Romae etiam

aliquot

annos

sobrie semper

anachorilae vivere consueverunt. Blandus


stis
,

non tamen ea ratione qua quidem hocorpus


,

tyranuus domesticus

est

ut sanctus scriita

psit

Gregorius nazianzenus; non tamen ipsius cura


est,

negligenda

ut servire nequeat animae.

Tyrannis eius
,

frcnanda
neribus

est

parsimonia, sanctis ieiuniis

aliqua etiam
iti-

castigatione; nec charitas quae laboribus plurimis, iu


et

functionibus in pastorali niunere adhibetur.


est debilitate
et afflictione
sit

impedienda

corporis.

Cumpaeni-

que virtus multo praestantior

charitas

quam

tentia, cedat exercendae virtutis illius studiura charitati


:

nec adeo corpus castigetur


,

et

deprimatur

ut

Christi servitio nequeat exhiberi

ut vigorem animi

vitam etiam ipsam

quispiam

sibi

videatur adiraere
,

Valde siquidem corpus somno reci^eatur


reficiuntur et couservanlur.
laeiificat
,

quo

vires
,

Vinum
si

curas pellit

cor
;

excitat

robur animi,
est
,

modice sumatur

et

quamquam
aqua
;

scriptum

principium vitae panis


,

et

perpauci tamen reperiuntur hoc tempore

qul

vino abstinenles alacritatem

quandam

in rebus agcndis

necessariam retineant.
1

5.

Non

abhorruerunt sancti episcopi

commu-

Io4
nl
se

DE CAUTA IMITATIOXE
i

vivendi

atione
,

exceperunt convivio homines ad


sacris

venientes

mensam
satis

lectionibus

condienles

ct a

beatissimo patve Ambrosio sanctura


fuisse

Augustinura

exceptum

episcopaliter
(i),

ipsemet Augusti-

nus scriptum reliquit


consideranti mihi
,

Hoc vei'bum episcopaliter quid sibi velit nunquam venit in


, ,

mentem
pare
,

intcrpretari episcopaliter
;

hoc
,

est laute

opiniti-

regie

sed potius
,

cpiscopalitcr

hoc
,

est

de

sine luxu

sine

epularum
,

varietate

ne prandium

aut caena possit dici dubia

sed cibis usitatis ad vi-

res corporis reslaurandas singillatim unicuique convi-

vae

cum

debita mensura appositis,

cum

gratiarum actione sumptis.

cum lectione sacra Quam rationem pastofuisse et te;

ralem Carolum adhibuisse scimus. Ego in mensa fui

cnm mus
cti

ipso,

interdum crediderim

una

fui-

etiam in ceJeberrimo raediolanensi seminario, san,

Gregorii nazianzeni die


,

quatuordecim

ni fallor,
fuit

iam abhinc annis

tres Cardinales,

quorum unus
habuimus.

ponlifex Gi'egorius XIII*, et ibi archicpiscopaliter in-

structum couviviura

a seminarii

fih'is

Quam

cousuetudinem arbitrarer omnino


Sanctitas
,

libi esse

retinendam.

ut sanctus scribit

Dionjsius areopagita cuDi-

ius lectione delrctaris, est

ab orani scelere libera perpuritas.

feclaque ac

omni ex parte incontaminata


,

citur etlam confirmata iustitia


ri

cuius participatione vl-

pretioso Christi

sanguine

tincti,

ab omni terrena

afTectione alieni. sancti

nominantur. Sanctificationis au-

lem auctorem Icsum Christura filium Dei agnoscimus , quem solum sanctum , solum dominura solum altissiraum cum saucto Spiritu in gloria Dei patris saepis,

sime canimus.
i6.
(i)

Et ut christiana perfectio
lib.

ct felicitas

iu Chri-

Coufes3.

VI. cap. i3.

,,

SAXCTORUM EPISCOPORUM.
sti

I03

sita

est

imilatione

ita

laudalui-

dium quod adhibetur


est

in iraitatione sanctorum

magnopere sluquod
,

quidem

facilius,

quia sancti iisdem, qulbus nos, cir-

speranda imitatio.
nerandi sunt
et

cumdati fuere infirmitatlbus, ita ut eorum non sit deVerum praecipue post Christum veimltandi

qui ecclesiis

quibus nunc

praesumus

ante nos praefuerunt. Quaeris fortasse, ut


slt

interpreler quld

imitarl ?

Tibl quippe notura

est

non

esse aliud

quam

sequi
,

quam

expriraere
illos
,

quam

referre illas ipsas virtutes

qulbus

quos iraitan-

dos nobls proposuimus

excelluisse putamus. Sequitur


,

Christum

qui Christum imitatur

qui mansuetudiut imitemur


,

nem

qui

humilllatem

qui

charltatem et patlentlani

Chrisll studet referre. Et sanctos etiam

curandum

est

ne nlmluna nobls arx-ogemus


,

ne in

altisslmum gradum conscendere nitentes

miserablliter

prolabamur.
illa

Ad
,

illos

qui llbros scribunt pertlnent

Sumite materiara vestris qui scrlbltls ae- Viribus et versate diu quid ferre recusent,quam
poetae
:

Quld valeant humeri.- Haec possunt etlam ad res geut in orani vita videant homirendas accommodari
,

nes

quid adgrediantur

quld possint perficere.


,

in via proficientium sint


sint

ne putent

se profeclsse.
.

tiroues

ne egreglos

se exlstlment railites

Cum Cum Cum

in

numero

sint descripti

militum

ne inter imperato-

res numerai'i ambiant.


Tj. Diversl sunt spirltus, diversa tempora, diversl
civitatura morcs, varia

principum Ingenia; maiora mala

vitanda, difTereuda et dlsslmulanda quaedam, quae alio

tempore sancti

viri

non disslmularunt neque tulerunt


est

qucmadmodum
bls

in pastorali sanctus Gregorlus hls ver,

expllcat

sciendum
vitia

Inqult,

quod ah'quando
sunt
;

subiectorura

prudenter dissimulanda

sed

o6

DE CAUTA IMITATIONE
,

quia dissimnlantnr

indicanda; aliqnando etiam aperte


;

cognita, mature toleranda


occnlta perscrutanda
,

aliqnando vero subtititer et


,

aliqnando leniter argnenda

ali-

quando vcTiementer increpauda. Quae omnia faciunt ut cauta adraodnm debeat esse imitatio. Nam rationem

qnam
et alii

sancti

adhibuernnt lob. cbrjsostomns

et Basilins

plerique sancti episcopi eiusdem ingenii in ani-

madvertendis acriter erratis illorum,quibus praefuerunt,


fortasse

non expedit semper sequi


,

sed parere potius

sancti Gregorii monitis

qni moderationem incredibi-

lem

in regimine pastorali, suo illo registro epistolarnm


,

indicavit

quem librura semper esse nobis in manibus babendnm putaverim. Haec autem cautio ut adhibeastudendum
est

lur,
facile

maxime

episcopis

ne delatoribus

fidem praestent,
,

cum

rainores utilitates redundent


si

in ecclesiam Dei

si

severa exerceatur iustitia, quara

aliquandiu res dissimulentur et differantur. Haec ipsa


dissimulatio et dilatio
necessaria videtur esse
,

cum de
iis
,

rebus agitur mediocribus

ut solet accidere in

ia

quibus praeventioni
i8.

est locus.

Nimirura in rebus ad
in

pertinentibus, et ad negligentiam
niciosara, tollendara
;

non tamen praecipuos, minirae tamen perqulbus sanctos non ignoramus


ritus,
,

interduni adhibuisse diligeutiara, de ea diligentia ad

vitanda maiora

incommoda
et

dissimulatione detrahen-

dum
ob

est aliquid.

Locus etiam cautionem docet, ut sicubi


,

caeli

temperiem
ct

ob cibos valde nutrientes, par,

simonia

tenuissimus cibus non nocet


;

prodest po,

lius valetudini tuae

alibi

cavendum

esse videatur
.

ne
re

imitatio tenuilatis illius

obsit

valeludini

Qua de

memini me
nali
,

longam epislolara scripsisse Garolo Gardi-

cui per falniliarera

suum Gaimum

qui in reli-

gione patrum Gapuccinorum vita excessit, respondit,

SA^CTORUM EPISCOPORUM.
\n suo pi'oposito persistens.
,

OJ

Hanc vero Del dispensaut nostra quoque tempestationena fuisse putaverim qui nobis mortificationis exemplum (mite liaberemus nime ciceronianis verbis libenter utor, rem ipsam me,

lius explicantibus) praeberet: cuius

tamen virtutem, cum


cen-

valetudinis periculo, caute

admodum imitandam
,

suerim
ctas,

Illa ipsa itinera ad visitaudas reliquias sanillae

et assiduae

preces, et ieiunia

cum

longis

raysteriorum Christi meditationibus coniuncta, indicia


sunt pietatis eximiae, et suscipienda inlerdum, praeser-

tim florente qua es aetate


incalescat

sed ut
ita

curandum
horarum

est

ut

animus fervore

ne concidat et

aflliga-

tur corpus.

Ubi

oratio quadraginta

indicitur

ab episcopis, sermones aliquot habendi sunt ad populum at quadraginta sermones habere quadraginta ho:

rarum

spatio,

arduum
imitari

est

humanamque conditionem
satis

videtur superare. Arbitror pro tua humilitate hac in re

non ausurum
beris,
si

te

Carolum;

enim illum

imita-

quaiuor aut quinque sermones habueris. Et


illa

verissima est
est in

sententia: prima sequcntem, laudabile

secundis

et tertiis consistere.

Carolum habe aute


et excellentes paslo-

oculos,

sit tibi satis

praecipuas eius

rales virtutes imitari:


sui excitavit, tibi

quasdam, in quibus admlrationem

considerandum an possis imitari. Admlraberis illum semper, et in munere pastorali fun-

gendo

maximam

eius

sollicitudinem laudibus efferre


,

non

desines,*

idque non solum palrueli tribues


,

sed

ptiam cuilibet
dabiliter est

nandus

slt

munere laufunctus cum maxime mos illorum damqul eos praequi vituperatione eorum
qui aute te archiepiscopali
,*

cesserunt, crcscere, ct illorum existimationera minuere


niluntur.
19.

Paucis dicamus

rem tolam

de qua agitur,

lo8

DE CAUTA TMITATIONE
,

coraplecteiiles. Satis imitatur sanctos episcopos

qui lu,

cet et ardet

qui sacrarum rerum scientiam habet


,

sed

in primis qui charitate

quac
excellit

est
.

virtutum

omnium

forma

et vehiti
,

anima

Salvator noster le-

sus Christus

quo praeclara et salutaria omuia documenta manant, dum Petrum apostolorum principem
a
,

pastorem ecclesiae catholicae


tueret
,

et

sui

vicariura instilittei'is?

non

dixit: versatus es

magis in sacris

ingenio ct iudicio his praestas ? castigas magis cor-

pus,

quam
alii

ceteri ? iUustriora das ?

exempla paenitentiae
II-

quam
la

mei discipuli

habes maiorem facultalera di-

cendi ut populo persuadeas quicquid expedierit ?

non

dixit Petro,

sed potius haec: dihgis


,

me
:

plus
.

his ?

Quanta

est charitas

tanta est pastoris sanctitas


,

Si charitate conditus est zelus


tio

laudabilis est

imita:

sanctorum omnium charitate metienda


filios

est

haec

servos Dei illustrat,

efEcit Dei, imitatores san-

ctorum
tur
te

imitatores etiam Christi.

Haec tunc agnosci-

cum

quis sua, suos, se ipsum etiam dat pro salu-

hominum, quemadmodum magister immo exemplar


omnia
se
, ,

charitatis Christus ostendit, qui sua

hoc

est ea

quae
dedit
triae

caeli

ambitu continentur

suos, hoc est, ange;

los administratorios
,

omues

spiritus

ipsum denique
ut caelestis papastoris et

ut nos ad sahitem perduceret

heredes essemus

Ad

Christi

summi

regis nostri imitationem nos cpiscopi, nos pastores,


stra

omnia

nostros, qui scilicet


;

nostro ex nutu pendent

nonobiscum vivunt qui nosmet ipsos etiam hoc est


, ,

meutem
que
tis
,

cogitationes

studia, labores,

sanguinem quosunt sahitem

ad populorum qui nobis


et

crediti

conferamus, Cuius excellentis

vere pastoralis virtu-

exemplum Carolus
,

dedit, redditus ecclesiasticos iu

pauperes distribucns

sacrarum virginum monastcriis

SANCTORUM EPISCOPORUiM.

CK)

subveaiens, inopiam pluriniorum sublevans, peslilentiae

primis tempore non solura pecuniam, in qua commulanda nullum adhibuit studium scd totam supcllectilem suam in usum pauperum conferens pericuiii
,

losissimo
gris et

illo

tempore alacri animo


infectis consuleret.

se

exponens ut ae-

morbo

20. Chai'itati coniunctura est gaudium, pay, patientia,

benignitas

bonitas

raansuetudo

longanimitas, fides

modestia, contiuenlia, castitas, quos sancti Spiritus fructus

enumerat sanctus apostolus Paulus ad Galatas

scri-

bens. Haec

optimum efBciunt episcopum ; discernunt zelum Dei secundum scientiam ab eo, qui uon est secunscientiam. Virtutem sequitur voluptas
, ,

dum

tamquam
non

umbra corpus

ut optime

nosti, et scribit Aristoteles;


,

cuius voluptatis tanta est vis


possit consistere
:

ut sine ea virtus diu

voluptatem intelligo honestam, quani


,

gui ex virtute vivit percipit

quaeque divina

est

ac ae-

lerna futura, et psalmo vigesimo sexto voluptas


a

Domini

Davide appellatur. Beatae

vitae cogitatio expeclatioquc.

alit

hanc laetitiam

fides in

primis constans et sincera


exultaverunt in
ca-

in Christura Dei filium.

Quo gaudio
;

maximis cruciatibus raartjres Dei


ruerunt
cis
,

quo etiam non

qui pro salute patriae adversus inimicos crulaetitia et

pngnantes, fortiter occubuerunt. Hacc ipsa

alacritas iu rcbus agendis, pia et religiosa


ritas, in viris

rruaedam hila-

Dei apparet maxinve; apparebat semper in


,

Carolo, et tunc magis


et

quando perturbationibus
,

variis

magnis

afHigi

crederetur

illo

ipso praesertim

die

quo
tulit
illo

scelestissimi

homines
:

illnra nefario

ausu de medio
prae se
qui

lollere conati fuerant

et pestilentiae tempoi'e

eandem hilaritatem, qua


pastores

incredibiliter,

cum
fre-

vivebant, recreabantur. Gaudio afficiuntur maxi,

mo

dum

divinis intersunt ofiiciis

dum

IIO

DE CAUTA IMITATIOTfE
cathollci populi
sibi

'

quentiam

crediti

intuentur

qna
lu-

voluptate nulla est sincerlor,


pisse niemini.

eamque

ine etiam per6esi

Sed quanlum percipitur gaudiura,


animas aliquas Christo pastor pane angelico

cratum

se esse

intellig^t

suis hortationibus, sua industria, suis precibus? Si glo-

ria illa caelesti,

si

filios

plurimos suos

ministerio sanctissimi eucharistiae sacramenti ahierit?

Appellat

illos

sanctus Paulus ad Philippenses scribens


,

gaudium suum
amplissimus
stitutus.
et

et

coronam suam. Gaudium tuum


,

erit

nobilissimus populus

grex egregie in-

Quod gaudium,

Spiritus sancti fructum et do;

num
num,
ritas

Dei in pastoribus iure nominaverimus


ac sermonibus

quodhorai-

que consuetudine etiam


in

piorum

quorum

vultibus alacritas nescio quae et pu,

mentis apparent
1.

couservatur et augetur.
a gravioribus

Cessatio et

quidem
,

negotiis ali-

quando videtur necessaria ut sanctus putavit lohannes apostolus, de quo doctissimorum honiinum sanctissimus, quem merilo admiramur Thomas in summa scripsit
,

cum
non

ipso praesente eius discipuli luderent, mirantibus


,

quibusdam

imperasse

illis

qui mirabantur

ut

arcum
;

his et ter sed quater et quinquies intenderent

qui

cum cum intendere posse indicavit, eadem ratioue cessationem esse uecessariam ne mens quodanimodo hebescat. Verum mirabile et insolilum illud erat voluplatis genus, quam Carolus percipiebat cum in cadavera quae
rcspondissent
,

se defessos esse
,

nec amplius ar-

ad sepulturam efTei-ehantur inclderet; dicebat enim gaudere se salutari illo spcctaculo, cogitatione brevis huius
peregrinationis,
tiouis

memoria
ct

inortis, et

meditatione migra.

ad caelestera

aelernam patriam
vltae studiura
lot
,

Immoderatot

tum miscrrimae huius

cupidilatem prosunt pericula,

traheudae peregrinationls, in qua

SANCTORUM EPISCOPORUM
niiseriac
,

vir

Dei hac iusolita rafioue damnabat. Et


:

comitem zeli pastoralis dixcrimus esse pacem il autem pacem consequuntur, qui regem pacificum imitanles

Christum dominum, eius praecepta servant, pro eius


si

gloria,
citlas
tes,

opus

et odia

omnia patiuntur, hominum inimiest uou extimescunt iuteriore pace fruen, ,

sensus ratioui subiicientes, rationem autem Deo; pa-

cera quantuni fieri potest


fcentes.

cum omnlbus hominibus


,

haet

In controversiis interdum pro honore Dei

pro iurlsdictione ecclesiastica tuenda suraptis, tranquillitatein


lo

cum

admirabili constantia coniunctam in Caro-

observaviraus
22.
Patienfia

quoque

zeli

comes

est
,

quam
in

iie-

cessariam esse sanctus scriblt apostolus

ut i"eporte-

mus repromissionem. Haec vero


rendis calumnlis
dis
;
,

posita

est

perfe-

et ia

malivolis hominlbus toleran-

quam

In

muuere

pastorali
,

fungendo,

et in

zelum
,

Del ac domus eius tenendo


multi sancti
episcopi
re

valde esse

necessariam
;

ipsa
,

ostenderunt

neque In regendis
larc necesse sit

clvitatibus

qua neque In gubcrnandis


sine

familiis ulla praeclara ratio adhlberi potest; ut dissimu-

lerprelarl

quaedam quaedam patl


sit
,

alla in

meliorem partem

In;

ut malora
;

vltentur mala

discendum etiam

vlnci

cura interdum In quibus,

dam

rebus

magna

iis

qui sibi videnlur vincere


illa,

affera-

tur utllltas.

Benignitas

beneficus anlmus, christiaest virtus;

na charitas, iuyandi studium, pastoralis

qua-

cum
a

christianus verus et siucerus coniunctus est zelus,


zelo disiungi

quo

non
,

potest propensio ad res bonas;


,

quac nemini noccat


mis, non corpori
,

prosit plurimis

sibi ipsi In pri-

nec cxternis rcbus, sed animo. Et


est, a

mansuetudo germana pastoris virtus


store Ghrlsto proficiscens
,

suramo pa:

culus haec sunt verba

di-

, ;

I I :?

DE CAUTA IMITATrONE

scite a

me

quia mitls
mitis
,

sum

et

humilis corde. Ila ut,


,

qui non
se

sit

hoc
,

est raansuetus

discipulus

es-

nequeat Christi
:

ignoi'ans

arteni

qua viucatur in
qui vincat in bo,

Lono malum
stiuus

ita

enim sanctus interpretalur Augu;

verbum

illud mitis

hoc

est

no malum, qui provocatus uon respondeat


cessilus iniurlis taceat, prosit
iis

qui la-

a quibus offenditur: ut

exploratum habeat
stomus,

quod

tradidit sanctus loh. chrjso-

neminem

laedi nisi a semetipso. Et longanimi,

tatem zelus Dei fovet


iniurias

ut diu paslor toleret errala


,

et

hominum
;

errata

si

facile et

breve corrigi

non

possint

iniurias, propter gloriam Dei, et ut cha-

ritas retineatur.

23.
lus Dei

Ab omni
;

mendacio
officiosa
,

et

fallacia

remotus

est ze-

ut nullam
;

ob causam unquam mentiendum

esse videatur
cia

ne
;

quidem

ut aiunt
,

menda-

admittens
nihil
sit

Christum

qui veritas est

sequens

quod magis pastoralem deturpet dignitatem et gravitatem minuat episcopalem quam mendacium. Virtutum etiam omnium condimentum amabilissima virtus modeslia zeli comes est qua facile omnium conciliantur animl et qua iustltiae studium
, ,
,

cum

et

discipllnae

observationem suavitate quadam adhi,

bita faclliorem efficl

nemini dublum

est

Et ab in-

continentia

Iioc est

nus

est

zelus.

rerum externarum appetitu, alieAtque etiam castus est cum nihil sit
,
,

Deo hominern videatur solungerc magls quam ct suae vitae impurltas et lascivia ; qua mens hebescit brutum animal quodammodignitatls homo oblitus do efficitur, et in mlseralnlem animi caecilatem inciqul donls illis ac fructidit. Haee sunt indlcla zeli
quod
a
,

bus Spiritus sancti dilatus egregla exempla recle vivendi dat; cuni
is,

in

quo

est zelus, sapiens sit;

hoc

est,

SANCTORUM EPISCOPoaUM.
ut paucis multa et
,

IIO
,

magna compi-ehendam
,

cognoscat

Dei sapientiam potenliam bonitalera ; Dei se liliura adoptivum, fratrem Ghristi, heredem caelestis patriae
,

ct

coheredem Christi futurum,


vexillum

uisi sibi ipse desit, nisi

crucis Chrisli

uuquam

deserat

Intellectum
,

habet intelligens peregrlnalionis humanae molestias

deceptorem esse

mundum, inopiam cupiditatum

esse re-

rum exlernarum copiam. Et bonis utitur consiliis, qui pugnat cum Salana, carne, et mundo, sauctissimis sacramentis se muniens, omnium malorura escam voluptatem cum brutis communem fugiens, sanctis voluptatibus se recreans, lectione librorum

bonorum
exemplum

et

pio-

rum hominum
tum
ipsam
si

sermonibus, iuvans semper omnes quan,

potest. Fortitudinis auteni dat

vitam

opus

est

exponens proper Dei gloriam, verbum


;

asperum non timens


obiicieus ex adverso

stans

murus pro dorao Dei;


quae

iis

se

qui audent aliquid tentare contra


sacris

eius ecclesiam; legens pluriraa, et sciens ea


libris

continentur,

et in ecclesiasticis hlstoriis

sunt ex-

pressa; pietatis dans documenta, sacris caerimoniis iustructus, siraplex, et rectus, et tiraens Deura; inter prae-

varicatores habitans

mentem fixam
,

Viabens in caelum
.

terrena

non sapiens
,

sed caelestia

Vere dixerimus

Cardinalis optime

veri et sinceri pastoralis zeli aucto-

rem ministrum
et

et

conservatorera esse sanctum Spiritura,


all

eiusdem donis
:

laudabilem
officia

omnem zelum

pasto-

i'alem

boni pastoris

contineri eiusdem saneli

Spiritus fructibus ab aposiolo coniraemoratls: imitatio-

nem sanctorum episcoporum,


hisque fructibus gustandis
24
,

in his donis retinendis

esse posilara.

Haec

est illa cautio

de qua scribere ab

initio

pvoposuiraus,"

qua cautione uon egebas quidem, nani iu8

dicio praestas ct super senes etiam vales inielligere, sed

, .

ii4

iJE

CAVTA imitatio:ne
eiit.

audiens sapiens sapientiov

Leges libenter quae

tui

et tuae familiae amantissimus scripsit senex Cardinalis,

nou equidem
vis poluisseat

recondita, sed qnae in


,

menlem

venire cni-

et

quae

satius fortasse

fuisset familiari
.

sermone proponere, quam tam longo

libello explicare
,

Sed
rai'e

liceat in

huius calce scriptionis

quara singularis

meus
,

iu te

amor

dictabat, haec addere:


esse
,

me

valde spe-

sperandnmque
te

bonum

fore

omnibus adiuvante Deo archiepiscopum non modo Caroli imi,

tatorem, scd etiam sanctorum Auibrosii, Dionysii, Galdini, Eusebii, el ceierorum mediolanensium sanctorum

episcoporum
nosti.

quorum catalogum resque


sit

gestas

optime

Quamvis profecto miserrima


et

conditio admi-

nistrandarum civitatum
pleua simuhatum

provinciarum, in quibus (ut

et ethnici nobilis scriptoris verbis


est,

utamur

diligentia
;

negligentia vituperationum
,

ubi
insi,

severitas periculosa est

liberalitas ingrata

sermo

diosus

asscniatio periculosa, frons


iratus
,

omnium
satietas

familiaris
,

multorum animus

iracundiae occuhae
,

blan-

ditiae apertae. His addalur

quod

regentium

muhos

capit, mutatio plurimis laetitiam affert.

Quae

muho

magis

in pastorali
,

regimine eveniunt, in quo


sed de innumerabilibus ani-

non de se ipso tantum mabus ralio reddenda

crit

supremo

iudici

Christo

omnia tibi qua excellis quandoquidem prudeniia successura quam charilatis et virtutum omnium aurigam essc diquam abbatissam rehquarum non incongrue xerinius sanctus nuncupavit Bernardus tuas virtutes omnes diSpero taraeu divino fretus auxilio
,

feliciter
,

riget,

medium
,

in eis definiet, charitati etiam


,

modum
coerin ar-

imponet
cebit.

ne ilhim transeat

et freno

quodam
,

duis

Comitem pracstabis ei forlitudinem quando opus est adgrediendis posila

quae
,

est

ad quae

SANCTORUM EPISCOPOKUM.
adgreJienda noii sufEcit pniJeulia,
siJio Jestituatur.
si

1 i

rortiiuJiuis prae-

20.

Omnes
tua
,

taraeu
,

virtutes

cum

nobiJitas

ffeueris

nobilitare
bilitate
liis.

censeatur
et

fieut tuae virtutes illustriores noerit

utilior

sapientia

aJiunctis Jivi-

Scire, velle, et posse, valet plurimura aj res nia-

xiraas
tas,

perficienJas
caeli
et

Haec

est

Jivina quaeJara socie-

gubernator Deus aJmirabili proviJentia totum gubernat munJurn. Iia et priuciterrae

qua

pes

cum

sciunt

possunt,

et

volunt ea quae expeJiunt,

munere suo funguntur


hisioriis, ut omiies

feliciter.

Haec iu
,

te

orania cou-

veniuat: uara iu sacra theologia

et

in ecclesiasticis

norunt, es egregie versatus;

Romae
aj

raultis

cougregationibus Jiiigeuter iuterfuisti aliquot


;

aunos

mentem

tuara, oranes cogitationes, et stuJia

muuus

pastorale

obeunJum

intenJis

Nou

Jeerunt
li-

etiam adiumeuta, quibus hospitalitatera, christiauara


beralitatera,
rificis

Jecorum ecclesiasticum

uecessariis et

hono-

in omnibus,

sumptibus sustineas. Imitaberis orauino Carolum quibusdam exceptis, in quibus valetudo tua,
,

temporis mutaiio

et ecclesiasticae Jiguitatis

tuenJae

atque hospitalitatis servanJae, hisce temporibus ratio


aliud suaJere viJealur.

26.

Ut

autera

iu paslorali
Jies

arlc

omuium
facias
,

artiura
orais-

nobilissima progressus iu
sis

maiores

subtilibus quaestionibus et abstrusis, in quibus ver-

saius es

Jum

theologiae

operam Jares

totum

le

tra-

Jes lectioni
Jicio
,

sanctorum patruui. Et meo quiJem iuuullus locus maiorem vim habebit quara si sae, ,

pissime

praesertim MeJioIaui
iu

senteutiae

es saucto

Ambrosio sumptae

meJium

aJferantur. Saucti etiam

lohannis chrysostomi concioues mullae suut praeclarissimae, praesertim serraones


illi

aJ populum autioche-

Il6

DE CAUTA IMITATIONE
habiti
;

num

et

quae excerpi possunt ex commenlarils


,

in sanctuin

lohannem

et

Matthaeum

et moi*ales illi

seijmones admirabiles, quos eloquentissimus et sanctis-

simus
xit.

ille

vir epistolas sancti Pauli explicans

adiun,

Sed de his saepe locutl sumus, et ita ea nosli ut de illis te monere, non sit necesse. Lectionem Aloycui ego post noiinullos alios iu episii Lippomani scopatum veronensem successl, admodum utilem credi,

derira: cuius viri labores Laurentius Surius in facillo-

cum legentium rem ordinem redigere conatus est non minima utilitate. Nam vitae sanctorum, sunt vitae chrisiianae et solidae disciplinae ad usum rcvu,

cata praecepta.

Et epistolae sancti Pauli


,

item epistolae

ceteraque scripla sanctnvutn Kasilil


ni, loh.

Gregorii nazianze-

chrysostomi, Athauasii;
,

et

latinorum beatissimi
,

Ambrosii
cis

Hieronymi

Augustini

et

summi

pontifi-

Gregorii, incredibilem utiliiatem pastoribus adfe.

runt

In

honim quidem

ctisslmus vir et opiimus

epistolis collega noster doGuliehnus Alanus saepc di-

cere consueverat,
latis
,

compendium

contineri excellentis pie,

et multlplicls doctrinae
;

quibus sancti

illi

prae-

quam sententiam verissimam esse comperio. Quamobrem uulla magis lectione delector, nulla magis rae iuvari seiitio, quam eplstolarum a sanclis patribus
stiterunt

conscriptarum

Vera enira dogmata

et

regulae quae-

dam

admirabilis prudentiae incredibiliter erudlunt et


;

delectant legentium animos

ut accidit etiam
,

iis

qui

in Ciccrouis

Senecae

Plinii

et

gravissimorum aliobeatissimus

rum

epistolls versantur.

2y.

An

credls,

quemadmodum

pater

Augustinus mlrandum in
matris adiutus est
,

modum
vils

precibus et lacrimls
raa-

ut

iii

Domlni progressus

gnos faccret

tibi

parum profuturas preces

clarissi-

mae feminae

matris luae ?

cuius pietatera et devotio-

SANCTORVM EPISCOPORUM

nem
sem
ria
,

ipse novi, et

exemplum

datiiram nobllibus et dete ro-

votis feminis
,

mediolanensibus crcdiderim. Vis


habeas senectutem

ni excnsatam

meam

verbo-

siorem aliquanto factam ?


tibi

Quamvis forlasse necessaminime iucunda csset huiusmodi excusatio. Accipe igitur libcllum non docie non elaborale conscriplum, neghgenter potius, candide tamen et
certe

amanter dictatum. Illum

cum

legeris

memiueris mei,

meae senectutis, appropinquantis migrationis meae; tuisque precibus et sanctis sacrificiis interdum adiuva amantissimum
tui

Cardiualem

et

in Carolo diligendo et ob,

servando secundum nemini


et consolationis tuae
,

cupidissimum dignitatis tuorum progressuum in viis Do-

mini, et salutis tuae populique mediolanensis. Procui*an-

dae autem
praeclara

salutis,
est, si

nobilium praesertim virorum, ratio

gravi

morbo laborautes episcopus


consoletur
,

adeat,

propriis hortationibus illos

de Dci raiseri-

medium illa quae alllictum corpus reomuemque adimant desperationem, graves sententias de vi paenitentiae commemoraus quod saepe facere solitum scimus quem saepe nominavimus Cacordia adfei-ens in crcent
,

rolum
hoc

qui admirabilem diligentiam in comprovincia,

iibus episcopis iuvandis periculosisslmo illo lempore


est in raortis articulo,

adhibere consueverat. Et pa-

storalibus item epistolis solet populus recreari

maxi-

me

quam formam renovavit


:

sapienter Carolus,
.

deinde plurimi Italiae episcopi sumus imitati


retinebis tu
et
liis

quem Hanc
fami-

incredibilem- enim vim habet episcopalis


aucloritas
;

paterna

illa

et in

bene

institutis

avidissime legi consueverunt, quae a pastore suailla

vissima

ratione suggeruntur. In his

pastoralibus

muneribus diligenter pracstandis zclus episcopalis dignoscitur


,

ct imitatio

tuta ct solida

ctorum episcoporum clucct

optimorum maxime.

et san-

,: ,

ii8

U SD EM

AUGUSTINI VALERII
CARDINALIS ET EPISCOPI
QUATENUS FUGIENDI SINT HO^ORES
AD FEDERICUM B0RR03IAEUM
S.

R. E.

CARDINALEM

\_ium admodum adolescens Plautum legissem, verille nunquam animo excidil virtute ambire oporlet, non favitoribus (i); illumque saepe dum ia VeI.

siculus

nela rep. patria raea versarer,

usurpare consueveram.

Speculum vitae comoedia est, populum erudit comicus, damnat prensationes ambitiosorum, tecbnas vituperat virtutem commendat. Amabilis profecto cst virtus et popularis
;

et verissinia illa etbnici

bominis seutentia
.

est est

nibil est

tam populare
viris
,

quam

bonitas

Bonis
,

boc

jnnocentibus

laedcntibus

neminem

ad bene me-

rendum de

aliis

propensis, aliqua erudltione nraeslanti-

bus, vel etiam invitis interdum tribuuntur bonores;

nam

bonorum virorum sunt existimantur maximis omnibus honoribus, quamdigni vis intcrdum honoris insignia minime consequantur ;
diliguntur a bonis
,

in

ore

quandoquidcm
piunt.

illis

callidi

homines insignia
ille

illa

praeri-

Utrum
,

versicuhis

Plauti ad

rem pubh*cam
,

ecclesiasticam

ad ecclesiam sanctam Dei

ad aposto,

hcam romanam sedom accoramodari possit licet ne ambire etiam virtute insignia honorum maximorum nimirum Episcopatus Cardinalatus ahissimac demum
,
,

(i)

Amph.

prolog.

v.

78.

OUATENUS FUGIENDI SINT nONORES.


sedis Pontificatus
,

IQ

et

ulriim ca

queat

nohilis qaaestio, et
,

iii re modus adhiberi non infructuosa exislimatur:

qiiae ut traclaretur
to

non
ipse

dialcctico
,

more

sed aliqaan-

plauius et fusius visus es

Cardiualis
te

Borromaee

optare.
nii
,

Cur aulem
virtutes

qui

ob suavitatera inge,

et

plurimas mirifice diligo

bac in rc

tam honesta

noii

obseqnar

meaque

scriplione te ista

tua florenle aetate

non excitem ad copiosias boc ipsuin


nobile

argumentum sanc
bus
ita

tractandum

? cara

ipse iara

faclus senex occupatlonibus

quam

plurimis pastorali-

impediar

ut

ne raediocrem quidem diligeu-

tiam in scriptiouibus raeis possiin ponei'e.


2.

Acutum, multiplex

et

supcrbum animal bomo,


,

nalurae miserabili sane instinctu inter alios cxcellere

imperare ceteris cupit


vis eo se virtutibus

quamvis

infeliciter ipse cupidi-

tatibus vai'iis suis serviat; sibi pracferri aliquem,

quamomnibus inferiorem cognoscat ae,

gerrime

fert

et

nemo
ita

est

iugenio
ut

dicendi facuhate
iudicio

eruditlone

aliis

inferior,

se eisdera

su-

periorera esse

uon

existimet.

Ab

huiusmodi perversitate
maledicea;

iudicii, anirai aegritudines variae, detractio,


tiae,

earum nutrix

invidia, ambitio, proficiscuntur

ut

admodum

difEcile sit reperiri


,

perpaucos in amphssima

orbis christiani re pu])h'ca

quibus persuaderi possit

fugiendos esse honores

eo difficihus,

cum

probabilia

muha

argaraenta excogitata sint, quibus probatar, nou


,

licere solura

sed generosi aniini esse, adbibita etiara

diligenlia honores

quaerere

ut
,

quisque existimatioin

nem

augeat

suam
;

ut familiam

qua natus

est

ma-

gis uobilitet

ut

illis

splendoris insignibus vehit excel,

lealis virtutis testimouiis excitentur ilH

qui in eadem

famiha nasceutur. Hanc etiam ob causam difficihus ea


sentcntia persuaderi posse videtur
,

quia mos

obtinuit

20

QUATENVS FUGIENDI

ut ia rebus piiblicis, in auHs principum,


(

Romae etiam
vi,

ubi apostolica sancta sedes

ia

qua sedet Cbristi


et

carius

romanus

Pontifcx recte intelligendi

bene
est,

vivendi documenta dat) non


tur
filii
,

admodum

multi reperian-

qui bonores fiigiant. Hcreditarius

morbus hic

Adae sumus
,

Lucifer parenlem illum nostrum deprius

cepit subdole

cum

Evam matrem

decepisset

non sumus, quamquam ethni, cus ille Socrates diceret compendiariam recte vivendi qui haberi cupimus. Excelleviam csse si simus

Vohimus haberi
,

qui

re

inter
,

alios

optamus

vinci

quoquam

turpe du,

quam volumus simus ; iudicio iu rebus tractandis nemini mortallum cedimus. Hunc in modum decipimur specie recli ; non noii optimam vitae rationem non Dei gi'avirtutcm
cimus
doctiores et meliorcs

haberi

tiam

non caelestem patriam


plerique

ad

quam

nati

sumus

summum bonum
mare
;

raortalium videmur existi,

sed praeferri aequalibus omnibus noslris

ho-

nores raaximos consequi, divitias curaulare, in ore om-

nium viverc. Corainunis hic morbus est ah"ter sentire paradoxum putatur; irridentur qui aliter sentiunt et loquuntur. Nec mirum; quia sophista mundus est; quia stultorum plena suul, omnia ; quia mundus et caccus
, ,

et

miser
3.

et ingratus est.
hixit,

Ah'xander

nescio quis esse dicerct,

cum phires mundos philosophus cum unius mundi se adhuc doaequalem


ante
pali
illos

minum non

esse intelligeret. Caesar

non
Naty-

poterat, et infelix Hei"odum

illa stirps, et
;

buchodonosor

et

Antiochus extitcrunt
,

et saevani

rannorum phxriinorum progeniem monstra uon pauca imperatorum qui miserandum in modum orbem terrae afflixerunt dira ambitio execrabilis honorum cu, , ,

pidilas peperit. Luciferi imitatores

eiusque

satellites

SINT nONOEES.

121 Dii haberi et norai-

hominum non

contenti obsequiis

nari voluerunt: et in rebus pablicis, in

omnibusque ad,

ministrationibus multae sedltiones exortae sunt


lamitates variae inde manarunt,

et ca-

quod optimam

discipliirrisi

nam fugiendornm lionorum


sunt potius
,

mortales neglexerunt:

qni praeclarissimum et valde salutare boc


aliquis se

dogma docere studuerunt. Putat


bonoribus potitus
perniciosi et
est

Dcum

quia

maximis.

Nonne eadem
,

illa

quae

infamcs etiam homines sunt consecuti ?


,

Nero

Caligula
,

et

ante hos Marius

Sylla
alii

Pompeius

Caesar

et

in
,

Graccia Alexander, et
luxuria
,

quam
,

pluri-

mi, ebrietaie
taminati
,

perfidia
in

et vitiis

maximis con-

quorum numero filiorum etiam suorum horaicidae saevissimi Turcarum tyi'anregnaverunt


;

ni

et

Jiarbararum phirimarum gentium crudeles do,

mini extiterunt
4.
tio
,

et extanl.

Nec bona

igilur per se
,

nec optanda

est

dominasit
;

cum

perversis ingeniis

et flagitiosis

hominibus

comraunis.

Non

est

optanda dominatio, vitanda potius


,

non quaerendl honores


sunt
,

sed fugiendi

pericula vltanda

pericula fugienda. Qui se exponit periculis, au

non censetur insanus?


illos

Dum
illis

honores quis quaerit, dura


valde cupilis potitus inter
esl cxpositus ?

consequitur
excellit
,

dum

alios

quibus periculis

quibus

molestiis cruciatur ?

Expetendum
,

esse

dominari ceteris,

idque excelsi esse animi

vulgo dicitur.
plus

Non

est

ita.

Nullum venenum, nullum gaudium


viri intelligunt esse

formidandum

putat sanctus Bernardus. Potestatem terrenam sapientes

poiius

culpam

non naturae insitam sed consequi brevem esse omnem potestatem subie,

ctionem verius quam dorainium continere, multum habere periculi multum oneris punitionis pleruuique
, ,

multum

cum

noceat

ei

qui magis videtur possc.

Non

122

QXJATENUS FUGIENDI

concessisse ab initio auctorera

rerum omuium
,

domi-

nium homini
plum
sit
:

ut

praeesset

hominibus
,

sed potius ani-

malibus ratione carentibus


faciamus
,

cum in sacra genesi scrihominem ad imagiiiem et siml,

litudiuem uostram

ut praesit piscibus maris

volucri-

bus caeli

et bestiis terrae. Pares esse omn.es

horaines

sanctus scribit Gregorius;

non
nisi

esse"

datam praelationem
,

hominibus
hoc
cst

ut praesiut

volucribus et piscibus

horainibus qualenus induant faciem illorum

Non
ritas

esse
,

laudabilem cupiditatem dominandi,


,

cum

cha-

ut sauctus scrjbit apostolus

iion sit ambitiosa:


spi-

lerrenam potestatem esse baculum arundineum, ut


ritu Del afflatus
fidis

Isaias

illis

verbis indicavit

ecce con-

super baculum arundineum. Imperium in alios


rcs sublimis
,

homines

allissimus locus
,

vldetur

sed
pa-

est locus infimus,


iria valde

iuferno proximus

et a

caelesti

remotus. Facilis est enim

illius
;

dcscensus ad
saepe
fiat

inferos

difficilis

ascensus in caelum

cum
,

ut per

Davidem sanctus docuit


,

Spiritus
eos

ut verissimum

illud esse comperiaraus

deiecisli

dura adlevarcn-

lur

5.

Ut

dignitates modis indignis

obtineant
,

viliores

fiunt horaines honoribus maxiniis potiii

quam
,

antea

fuerint

et
:

fiunt valdc ignobiles


,

ut sanctus apostolus

iiidicavit

quia

ut Salvatoris

utamur verbis
est ante

quod

al,

tum
niura

cst

et ille

Deum. Unus solus est dominus Deus. Reges, principes, et omgenerum administratores rainistri sunt Domini
hominibus, abominatio
, ,

uuius. Superbi ambitiosi

cupita dignitate acquisita

practer horribilem diaboli servitutera, et vitiorura qui-

bus contaminati suut

servient eliam

illis

quibus

vi-

dentur dominari; illorum qucrelas

aucJiant,

eorum

odia,

seditiones, conspirationes, timcaut necessc est. Poteslas

SINT HONORES.

23
sic-

locus cst spirltualibus deliciis vacuus

alta

enim

cantur

ima replentur
.

ut sanctus

Augustinus scri-

ptum reliquit Saepe puniuntur aliqui magistratuura nam cappa pluet maximorum honorum adeptionc
:

vialis ceteris

vestibus superponitur ad veslium aliarum


;

conservationem

non quia

carior habeatur

sed polius

ut sola deturpetur. Misericordiarum pater, et


tius consolationis
,

Deus
a

to-

quos valde

diligit filios,

pericu-

Hs liberos tutiore in loco collocat; ut paterfamilias solet,

qui ad labores maximos perferendos, et ad pericula


mittit
,

subeunda servos
pcrmittit.
illa

filios
,

diligenter custodit

filios

virtutibus variis exornat

servos in pulvere deturpari

De quibus
:

viris
,

propheta sanctus Isaias verba


,

protulit

erit vir

quasi qui absconditur a vento


,

et celat se a

lempestate. Revera lutus est

cum

in
,

imo

dcgat.
scribit
:

Quam rem

sanctus explicat Augustinus


,

cum
;

qui in imo ost

non habet
,

quo cadat
fertilis
,

bo-

nis spiritualibus

abundat

velut vallis

quam

Spiritus sanctus indicat in Davidis psalmo: valles abun-

dabunt frumento. Daemones


de caelo in

qui ob

suam superbiam

profundum miseriaruin
illis
,

delapsi suut,

cum

maxime invideant
ti

qui sublimi in loco constituacrlter,

sunt

illos

oppugnant

illorum expugnatlone

se

quam plurlmis domlnaturos arbitrantur. 6. Verum Borromaee Cardinalis ut rem


, ,

verissi-

mam
vitate
test

quae pauclsslmis persuaderi potest, honores

fu-

giendos esse, firmissirais rationibus

demonstremus, brequatenus
,

cum

dlluciditale
,

conluncta

fieri

po-

utamur

et

comlnus contra vulgus


,

contra ad-

miuistratores

mundi
,

contra aulicos plerosque pugne,

raus. Victoria erit penes nos

si

verltati
,

debitus exsi

hibeatur honor
lalur

si
,

vanitas non diligatur


si

mendacium

umbr

as morlales

non qnacnon sectabun-

o/f 24
,

QUATENUS FUGIENDI
si

lur
lae

lauJem solidam

veros honores, falsae glorio.

e.t

inanibus splendoribus anteposuerint


iacula in vulgus insipiens, in
,

Hunc

in

modum
rum
idolum
renda,

homines honoquos tamquam

cupidissimos
sibi
si

qui litulos nescio


,

faciunt et colunt
est

contorqueam. Si quae,

amanda humilitas

fugiendi honoi"es sunt,

Si vilae tranquillilas optanda cst, quaerendi

nores sunt. Si molestias

quas

affert varias et
,

minime homagnas

multorum in quempiam concitata iuvidia sentire nolumus nou solum a petitione honorum sed ab om,
,

ni cupiditate
ct

dominandi

abstinendum
,

est

Si varia lectione

multiplex rerum cognitio


,

quae assidua
valdc
,

comparatur

existimanda

est

sl

altissimaruni

rerum, novissimarum in primis, meditatio praestantibus


viris

digna est
,

contemnendi honores

suiit. Si discri-

mina viiae si pericula pcrditionis aeternae vilare cupimus praefcrrl ceteris et honores appeterc non dcbemus. Si rex regum et dominus dominantium Chri,

slus imitandus, eiusque

sanctam vitam exemplar recte


,

vivendl nobis proposuimus


splendoris
apostolos
,

ut proposuisse
.

debuimus,
Si sanctos

iusignia
ct

omnia vitanda sunt


Del marlyres

iunumerabiles alios viros solidis virtutl,

bus praestantes
ctoi'es,

incly tos
,

sanctos do-

et confessores

et veros
,

Dei eremitas angelicam


ut

vitam degentcs magnificamus


cupiditatem vituperare
,

debemus, hoiiorum
ut

corumdemque adeptlonem

periculosam deljemus existimare. Si raortem aliquan-

do meditamur, non esse magnl faciendos honores, sper-

nendos potius ducimus. Si ultimum


,

et

horribile

iu-

ct horribile illud tridicium consideremus interdum bunal ante quod adstabimus omnes, ante oculos nobis
,

proponamus, eligeraus antc treraendum


accedere abiecti potius,

illud

iudicium

quam

ulla diguitale elati, Si cae-

SINT
lestein

HO.\ORES
,

120

patriam cogitanius

tissimam illam Hierusalem


tas

in

altissima

debemus, beaqua sanctissima Trininaturam angelicam sede constituta


ut cogitave
,

in

et felicissimas

animas perpctuo exhilarat


,

terrenos de-

spiciemus bonores

ut tutius ad caelestem gloriam per-

venianius. Si denique

miserrimum

inferni
,

locum

et

perpetuo iugendam tragoediam illorum

qui Dei vi,

sione privati sempiternis cruciantur poenis

interdum

aiiimo volvamus
et

cum
,

locus

ille

infimus despiciendus
et

fugiendus maxime
plenus esse

bominum

superborum dicatur, inanem


nutricera

ambitiosorum
gloriam,

omnem
,

ut ambltionis et superbiae

detestandam et

fugiendam maxime
^.

inlelligeraus.

Haec omnia

capita aliquanto uberius explicabuu-

tur

ut verissimam

quam proposuimus

sententiam de

fugiendis bonoribus cxplicemus. Ubi est humllitas, ibi et sapientia, ut Salomon ait. Humilitas est virtus altissima, pbilosophis non admodum cognita, qua quisque se ipsum cognosclt, et variis huius vitae periculis exposltus sibi attendit, sibi cavet, Deura timet; tamquam peregrinus, exul etiam, adspirat ad patrlam.

Raram

esse

honorain re-

tam humilitatem sanctus scrlbit Bernai'dus,

cum
,

gum, principum,
reperiatur virtus
;

et

potentlum virorum aulls

vix tanta

quae ceterarum

omnium fundamenprlmum
esse

tum

est;

quae

ita

requiritur in christiano viro, ut beatis-

slmus pater Augustlnus interrogatus, quid

in christiano iudlcaret, quld secundura, quid tertlum,

responderit semper: humilitatem. Est sane mansuetudinis soror,

alumna
hoc
est

contlnentiae, et custos pacis, ut innu-

merabiles huius virtutls laudcs omitlam. Beatos pauperes spirltu


,

est

humiles

verae saplentiae magister

Christus docuit; ipsorum dlxlt esse

regnum caelorum
,

tantumque

eximiae huius virtuti^ lus

ut sali exal-

26

QUATEWUS FUGIEKDI
scriptum
est
:

tentur humiles. Et idcirco


miliat, exahabitiir.
tera

qui se hu-

Et
.

alio in loco: exahavit humilita,

auciJlae suae
illa
:

Diviuae sunt hae voces


,

ut est

etiam

qui se exahat

humih'abitur.

Non

fugiraus

honoi'es sed appetimus,

inanem gloriolam aucupamur,

imperare
bis

aliis

volumus, nomiuis celebritatera avide no.

comparare studemus
,

Hoc

est

humihtatcra despi,

cere

hoc

est excelsani

virtutera coiitemnere
,

hoc est
suis et

nolle

imilari
:

Ghristum

qui dixit discipulis

nobis
de.
stus

discite a
est

me

quia miiis
imitari
,

sum
uoii

et

humilis cor-

Hoc

Salanam
ut

Christum. Chrifuofit

enim rex recrum


,

et

dominus dominantium
et

in
i'et

moniem
.

terreuam

regiara potestaiem fuge-

Legimus quid Salanae contigerit propter suam


,

superbiam
tus
,

qui praestanli dignilate miuiiue conten,

ahiora cogitans
est.

infeHciter in

tantam miseriam
caeli et terrae

prolapsus

Sed o clementissime

Do-

mine

qui admirabili providentia orbis terrae rem pu,

blicam gubernas
tas hutniles
!

deponis potentes de sede


,

et exal-

Caesaris
,

Porapeii

imperatorura plurile-

morum
gimus
,

regum

principumque ihfelicissimos exitus


,

illorum extincta est memoria

aut

omnium

fe-

re iudicio damnata; imitatores Filii tui, qui exinanivit seraet ipsura

formara servi accipiens


,

diem suum
celebritatem
,

cum

feliciter obierint

suut consecuti.
fortasse

magnam norainis Quem locum Borromaee


,
:

paulo post

tractabimus

nos qui
,

hurailitatem

amandam.

non immerito statuimus honores tamquam venena huquae illara plerumque extirpant fugiendos militatis
, ,

esse censemus.
8. lu
quillilati

qua sententia confirmamur


studemus maxirae.

quia vitae tran-

Nam

qui houores quaerit


,

iudicia

hominuia de

se extimescit

potentium verba

SINT HO?.'onFS.
iiec

127

potentlura tantnm, sed rnmores etiam vulgi ponde:

rat
fit

ut

uno verbo dicam,

dum

servit ambitioni

servus

omnium; dum odium etiam malorum


,

timet, vcritatera

negligit

mendaciis assuescit, adulatur, suspicionibus


,

variis aifligitur

interdum

detraliit aliis;

invidiae tor,

mento

quo tyranni,

ut poeta ille dicebat

maius nou
illis,

invenere, cruciatur, iusoranes saepe ducit noctes;


,

quibuscum versatur molestus miseram vitam ducit. Hoc ipsum quod dico pbilosopbi multi cognoverunt, qui insignibus omnibus honoris virtutem auleponendam ceusuerunti et illis bonis quae a parente natura, dicamus rectius a largitore bonorum Deo acceperunt contenti
,
, ,

raente nimirura

voluntate,

memoria

sensibus

oculis

in primis et auribus fruentes,

taraquam

totius orbis ter,

rae rei publicae cives, caeli pulcbritudine


ctibus,

terrae fru-

bominura

societate, artibus, et scieutiis variis, se


;

jpsos oblectantes, beatitudinem quacsierunt

quam

ad-

urabratam valde aliqui eorum se rcperisse gloriali sunt,


re vera in exilio et valle

lacrimarum reperire minicaclesti

me

potuerunt

cura

in

patria speranda

sit

et in

sanctissimae

Trinitatis

visione et
,

fruitione

sit

conslituta.
cis

Huius tranquillitatis
,

buius interioris pasapientior


,

ct

quielis
;

quo quisque
,

est

eo certe

est avidior

et studiosi
,

et

avidi

fuerunt

et

sunt in-

nuraerabiles homines
ius vitae fluctibus
,

qui ex

variis

quotidianae huse recipiunt


,

veluti in

portum

et

in monasteria se abdunt;

quillitatem ibi

quorum tamen pacem et tranperturbare non desinit perennis animahostis Satanas


,

rum nostrarum
lis

cum
,
,

appetendos esse

il-

suggerat honores nescio quos


,

miserabiles

quasdam

praeiationes
rabiles.

curas

sollicitudines

afflictiones intole-

tt inter varias raiserias

quibus praestans

et

128
multiplex animal

QUATENUS FUGIEKDI

mam

non miniquod iavidiae lelis suLiectus est ; quam molestiam magiiam quod incommodum, nemo fugere potest qui liouores non fugit Cuuj euim verissima sit illa sententia veritalem odium ; virtutem invidiam ; facilitatem contemptum
est expositiis, lianc
,

homo

prudentes

vlri

existimaniut

parere; exteuuatur

et fere
sit
,

extinguitur invidia,

si vir-

tus se ipsa contenta

quod quara; quam non semper contiugit accidit tamen plerumque. Extat Gregorii nazianzeui egregiura exemplum qui
ut esse debel
, ,

cum
diam

egregia doctrina,

et
,

excelleutibus pastoralibus virin tantam episcoporum invi-

tutibus esset praeditus

incidit, ut pairiarchali sede constantiuopolitaua


,

relicta

memorabilia

illa

verba prolulcrit:
,

si

propter
.

me
Et

tempesias baec exorta est


illa
:

proicite
,

me

in raare

vale calhedra nutrix iuvidiae

et origo

per-

turbationum
illud
:

muharum mearum. Hinc philosophicum


,

sic vive

ut lateas.

Hiuc houorum coutemptus,


cepit

magistratuum, maximarum dignitatum, regnorum etiam

taedium
riae

quod non paucos

ut lcstautur histo-

Petrus Damianus episcopus ostiensis Gardinalareliquit.

tum

Sanctus Hieronyraus

cum Romae magno


,

ju honore essct

apud sauctum Damasum poutificem


et

eumque

iu conscribendis epistolis pontificiis adiuvaret,

spoute discessit,

Bethleem augustias tautae urbis amSanctus Arseuius Honorii


,

plitudiui praetulit.
cadii

et

Ar-

augustorum praeceptor
imperatoriae
,

et iuventutis
,

moderator,

sprelis aulae

houoribus
cst

ad deserla lo-

ca commigravit

ct factus
,

modum
llle

est illud
,

monachus. Vulgare adoplabiliorem esse statum illum quo

quis iuvidcatur

eo iu
,

taraeu afTectus
,

quo ipsi celeri compatiantur . quo quis humauis coiupatitur miest


utilis
,

seriis

et

illi

qui compaiitur

et

illis

in

SINT

HONOBES.

2Q
In-

quos misericordiae afrectiim exercet,


vidia
et

est fructuosus.

iuvidentein

euecat

et
:

perturbat
est

iucredibi-

liter illos

in quos coucitata est

enira matcr ca,

lumuiae

ut sapicus dicit
et

conlurbat etiam sapientem

discordiarum
aufert
,

iiitestiuorum
,

odiorum

altrix
,

pacem

corrumpit quietem
,

affligit

familias

perturbat

civitates

confundit regna

vexat ecclesiam

satauicam

sobolem auget, sauctissimam Trinitatem mirandum in

modum

offeudit
,

iufernum summopere
,

dilatat

temfu-

pestas saeva

pestifera lues

calamitas orbis.

Quae

gienda est maxime,

maguo
,

studio extermiuanda, exter-

narum rerum contemptu


et

diviua virtute
,

bumilitate

mediiaiione assidua caelesiis patriae


,

ad

quam
illa

qui

adspirat ex anirao

honores fugit,
;

et

fuga

iacula
,

omnia

vitat iuvidiae

ut sancti plurimi viri fccerunt


,

qui sanctam paupertalem sequentes

et
,

angelicam vimortalifeliciter
,

tam degentes
bus
,

Deo

et

angelis

noti

ignoti

iter

ad beatissimam Hierusalem
,

confe-

cerunt; sancti apostoli, martjres


sancti

confessores
,

plurimi

eremitae
,

beatae virgines
,

sancti

Benedictus

Domiuicus

et

Franciscus
,

qui innumerabiles homi,

nes vitae exemplo

et sanctis regulis
,

ab invidiae ve-

ueuo praeservarunt
xeruut.
10.

et

ad caelestem patriam perdu-

Et varlarum ac maximarum rerum cognitionem,


parit.

houorum fuga
amicis
,

Cuiu enim in novis comparandis

in faviloribus couciliandis,

muhum

teraporis

ambitiosi terere soleant, suspicionibus variis aemulatio-

nibusque distrahautur, eorum animus inani plerumque


spe, timore

vauo

acri dolore

et inepta

laetitia
,

lam-

qnam
J)Iiiue

fluctibus

iactelur,
,

nihil

ahum

miseri

nibil su:

cogitaut

iu bouis libris leviler versantur

si

la-

horem aliquem iuterduin

ia saera theologia, aut

iii

iure

l3o
canoriico ponunt,

QUATE?IUS FUGIENDI

referant

omnia ad honores consequeiulos cuni doctrinam servam faciunt ambitionis per, ,

verso ingenio viri


scientiae
,

qui lubricos

ei

fugiendos honores

quae valde expetenda

est,

anteponunt. Quara
contemplatio
,

suavis

sii

animorum nostrorum
sit
si

pastus

quam
facibi

deliciosus cibus

mulliplex rerum cognitio

fructuosus etiam
novit
is

ad ab'oj'um utilitatcm referatur

qui deliciis huiusmodi aliquando est de-

Nec Socratcm, nec Platonem, nec Aristotelem, philosopbos summos rem publicam unquam attigisse
lectatus.

legimus

bonores

qu'

tantopere vulgo
.

expeluntur

Scholam etiam prudcnter fugisse testantur bistoriae stoicorum, et ante hos PythagOram, in eadem scimus qui bonestuna otium molestis occufuisse sententia
,

pationibus anteferentes

umbram
,

virtutis pluris fece-

runt

quam
,

inaues

honorum

splendores. Qui sanctos


et

apostolos

doctores ecclesiae

innumerabiles alios

sanctos qui honores fugeruut, recusant imitari, Caesa-

rem

Pompeium

et

ante

lios

Alcibiadem,

et alios,

qui

in rebus publicis degentes

summum bonum
,

in adipi-

scendis honoribus

constituerunt
,

miserabiliter imitan-

tur. Aulici homines vani


li
,

queruli, plcrumquc subdo-

magno

pretio

perpetuam animi sollicitudinem emen-

tes, sibi

aliquem praeferri, calamitosura existimantes, hocupiditate se ipsos cruciant.


,

norum

Homines huiusmodi

ambitiosi infclicissirai sunt

qui amicitiam
;

hominum
,

fallacem Dei amicitiae praeferunt


rati

cum

nimis hono-

sint amici Dei

iidemque sinl humiles

honores

tamquam

periculosissimos scopulos fugieutes. Sanctus

Bernardus in libro de considei-atione, pontificatura Eugenio discipulo a Cardinalibus delatum vcbementer dolet
,

et quantop(3re

fugiendi sinl lionores ostendit


scribit discipulo:

cum
illi,

in

hanc senleutiam

condolerc se

SINT HONORE.S.
si

l3l

doleat ad allissimiim illnd pontificalus rastigium se

fuisse

evectum

si

uou dolcat

se dolere

mngis. San-

clarom autem conf^regationum


iiamus
,

quas religiones nomi-

instilutores et patres

sanctum Benedictum
et

Dorainicuni, Franciscura, ut

Hieronymum

Basilium

oraittamus, honorura fuga delectatos maxirae, colloquiis

cum Deo
nis suae

et

divinorum raysteriorum meditationi

in-

lentos fuisse legimus.

Habnerunt

hi oranes nioderatio-

quam plurimos imitatores. Nec huiusraodi moderationis quemquara nnet honorum contemptus quam paenituit ut adeptionis maxiraarum dignitatum paeniluit saepe plurimos qui hominum de se iudiciis
,
,

non responderuat ;
I

ct se

officio

suo defuisse, tandem

aliquando iutellexerunt.
I.

Haec, Borromaee, pro tuo acri indicio consideobserva quanta piis viris oblala
praesertim in aulis degentibus
,

ra

et
,

sit

lugendi ma-

teria

in qnibus haec

quae scribimus paraJoxa putantur et ambitiosorum hominura plena sunt omnia; cum pauci CLiam iiiveniantur
,

quos ambitionis pudeat

qui licere non arbitren,

tur surama diligentia

honores petere
,

se ipsos occulta

quadam
ct

ratione laudare

callide ostentare

ingeninm
,

doctrinam famamque sanctimoniae aucupari

illabi

in

animos eorum qui gratia

ficem

summum
,

valeant.
,

oplime, hanc sunt

et aucloritate apud PontiEo magis lugenda Cardinalis quia est morbus incognitus quia
,
,

non percipiiur
lium laudatur
esi
,

quia

malum

putatur

bonum

quia

vi-

quia pcstis huiusmodi serpit

quia vix

et deplorati morbi. Sed videor audire disertum nescio quem auHcura, qni conlra hanc verissiraara sententiam dicat fugam

speranda sanitas intestini

i^.

lianc
lis

qnam laudamus honorum

esse
,

perniciem

civi-

vitae,

inertes hotnines eilicere

rebus gerendis inc-

l3a
ptos
,

QUATENUS FUGIENDI
suis familiis iuutiles
:

ab liuiusmodi hominibus
cupiditatem vero
,

uullas civitates illustralas


alere industriam
,

honorum
egregios

foverc studia litterarum


et

multos libros conscriptos esse


fices
sis
y

ad romanos Ponticupiditate

missos ab hominibus

honorum
,

incen-

cx quibus ipsi laudem

et sludiosi
;

terarum ulilitatem perceperunt


stoicam esse seutentiam

bonarum lithonorem artes alere;


.

quam defendimus
,

Quae

ora-

nia adulterinae cuiusdam prudentiae sophismata suut;

quandoquidem nec
episcopatus

Basllius

nec Nazianzenus

qui

quanta niaxima potuerunt dibgentia fu-

gerunt

inertes

unquam

sunt habiti nec

otiosi.
,

In de-

serto sanctus loh. Baplista, Hilarion,

Antonius

quam,

quam
Haec

solitarii

vixeruut in coUoquiis

cum Deo

et in
.

meditatione rerum altissimarum exceilenter occupati


altrix iheologiae et

praestantissimarum artium et
,

scientiarum appellauda est ambitlo

pietas potius,

et

mentis quaedam devotio


las,

Haec

non

gloriae cupidi-

ccclesiasllcum nobis Arislotelcm aluit, sauctum ni,

mirum Thomam aquinatem qui nunqnam ad scribendum aliquid accedebat quin antea orasset. Nec in quo ullus unquam magis civitatem aut oppldum nalus sit illustravit quam Assisium seraphicus patei*
, , ,

Franciscus illustravit. Stoicam, Borromaee, non defen-

stoici

dimus senleiitiam quamquam non semper erraveruut sed veram philosophiam sequimur, solidara sa;
,

pieutiam a sanctis prophetis ex ore Dei prolatam

et

a Christo rege, et maglstro nostro sanctlsoimae suae vitae

documcntis comprobalam
vellet

qui

cum populus
solus
.
,

illum

crearc

regem

fugit in

montem
tauia

Nemo
.

polest explicare quantopere fallatur

ct fallat

raundus

Errorum fortasse narum cupiditas

hic est
,

maxunus

rerum

exler-

et

admiratio praesertim

honorum

SITfT

HONORES.
,

l33

qui danlnv plerumqiie callidloribus et doctiorlbns necantur , qni magna cum animi sollicitudine qnaeruntur
,

aemnlatione

maledicentiis
,

et

calumniis
,

panlo
,

etiam post amitluntur

exercentur timide

anxie

et

maximis

cum
Quod
,

existimaiionis et salutis periculis praeser-

tim aeteruae.
i3.
si

quis interdum
;

quae diu abesse non potest


ilie

dicebat
,

in bac vita est

mortem consideret nihil enim ut ellinicns diu non video cur tot
,

laboribus

lanla animi sollicitudine quaerendi sint ne,

scio qni tituli

quibus brevissimo temporis spatio non


,

dicam quis frualur

dicarn potius insaniat


,

et levita-

lem ostendat suam. Egregius litulus et maxirae exoptandus est titulus regis. O domine o frater o fill o bone Cardinalis Borroraaee! Rcges etiam eramus si sapiebamus, anlequam Cardinales essemus ; reges sunt
, ,

omnes
lii ,

qui Christi vexillum sequuutur, quia regis


,

fi-

qula rcgls fratrcs


et
,

filH

enim Dei adoptivi noml,

namur
ntamur
o

sumns

fratres Christl

ut apostolicls verbls

coheredes etlam futuri caelestis patrlae. Sed


I

mlserandam rem

Pveglae sublimitatls oblltl plerlque

inorlales infeliclter servlnnt

hominlbus

ut ab ilHs ho-

nores conscquantur.
christlanos esse, in

enlm nunquam cogitant se hanc lucem missos ut caelesti reffno


raorlls exultant
;

Dum

allquando potianlur, student regnare in exilio, In valle

lacrlmarum, in umbra
ceteris.

si

praeferantur

Sunt vera

quac dico
et

sunt paradoxa,

non ne-

go

prudentibus tamen

pils virls

probantur maxi,

rae.

Tremendum allquando iudlclum qui cogltat et sedentem Chrislum regem regum ct dominum domlnanliura in aliisslmo sui throni sollo sibi Ipsi ante oculos meutis ponlt; sc

redditurum esse ratlonera

et actio-

uura

et cogitailonura et

vcrborum

eliani otiosorum, exi-

,,

l34

QUATENUS FUGIENDI
?

tnm nnn exiimescet


cjuando poetae
,

Et

cum verum
nescio

sit

quod

ali-

apertius etiara

quis Epictetus
si-

stoicus scripsit,

humanam

vitam scenae cuidam esse

milem, in qua agatur comoedia; sintque comoediae partes


sit

variae a
res

pcrsonis
,

variis

explicalae

explorataque

omnibus
,

persouatos

plurimos diversas agere


;

personas

quas revera non suslinent

in

comoediis

enim plerumque
ges repraesenlant

ignobiliores diadenaata gestantes re,

nobiliores viri

servorum personas

referuot, imbelles Thrasones effingunt; ut

uno verbo di;

cam

in comoediis fictionum plena snnt

omnia
et

ita est

in hac vita, praeserlim in aulis

principum

regum.

Quod si intcrdum quispiam ita secum loquatur: comoediarnm aliquando finis erit necesse erit personam
;

cxuere
-^

nuda erunt omnia ante oculos iremendi regis


,

inierrogationes erunt graves

aculae

horribiles

hor-

rcndus
ditatio
et

illic erit

timor

ab omni ambitione

non video cur huiusmodi mequemqnam non deterreat

honorum
i4

fuajam non facile suadeat.

Nam

praeter

illas

communes examinaliones, quae


,

ad opera misericoi-diae pertinent


bis responderi

in

quibus

si

rite a
;

no-

queat, beatitudo consislit nostra

et si

deficiamus, aeterna miseria; rationi consentaneum est in-

terrogationibus pluribus, et vehementioribus veluti tor-

mentis acturum csse iustissinium


lis,

iHnm iudicem cum


,

il-

quos in subiimiuribus dignitatibus constituerat

et

veluli

ministros suae volunialis universae orbis terra-

rum

rei

publicae
;

quam paierno amore


a^occs
,

complectitur

praefecerat

et

huiusmodi
Ponlifices

prolaturum altissimum
ad Cardinales
,

regem

credibile est ad Episcopos


,

et

ad

summos etiam
fuistis

qui adstabunt ante eius trise

bunal reddituri ralioncm rcrum a

gestarum

legati

mei; pastores, magistros vos coustitui, patres vos

SINT
tledi

nOWOP.ES.
egistis ?
,

i35

populis

meis

qiiid

Lucem muudi
constitueram
;

ut

tenebras errorum
sapientia

ciicerctis

sal
,

lerrae ut

christiaua
os-

ecclesiam coudirelis

vos

tendiie,

quos illumiuaveritis
ad vos

quam

orbis terrae pardisci-

tem sapieutia
pulis
raeis
,

vestra condieritis.

Quae dixeram
;

etiam pertiuebant
illis

hortatus vos
discite a

fueram ad mei imitationem verbis


quia mitis

me

sum

et

humilis corde
,

Mansuetudinis ve,

quae dedistis recitale. sti"ae et humilitatis exempla Dixeram vobis etiam, uegotiamini, dum venio. Negotia

mea sunt opera pietatis, propagatioues sanctae religionis hicra auimarum meo sanguiue redemptarum red,

dite

mihi rationem uegotiorum veslrorura


luci^a.
,

ostendite

auimarum
didi vobis

Baculo

illo

vestro pastorali

quem
?

tra-

quos iu discipliua coutinuistis

quos in

viam reduxislis? Dixi saepe ne timeretis ; quotus quisque vestrum verbura asperum timuit et iudulgeutia
,

sua

muhos

doteriores fecit

? Et mitra, quae cognitionem


et

utriusque testamenti requirere videtur,


episcopah*a

oruamenta

omnia vereor

ue contra uos episcopos clasi

meut; emeutitae
fihi

legationis, aut

uou ementitae, negli,

genter saltem actae uos accusent; oves contra pastores

contra patres, discipuli coutra magistros insurgaut.


,

Vis dicam, Borromaee? Purpura haec nostra

bii-retum

hoc noslrum rubrum


hil

galerus etiam sollemniter in sa,

cro consistorio acceptus


testificantur

quae nihil aliud indicaut uinisi

aliud

cardinalitiara caritatera
illo

vereor ue extremo rt tremendo


stri

die

aliquos
illae

no-

ordinis accuseut
:

contorqueanturque

iuter-

rogationes iu uos

ostendite

ardentem
,

caritatera aliqui

vesirum

quam

profitebaraiui

cuius signura in vestris

capiiibus gestabalis.
i

5.

Quid referam

quae commcuter verba

qui-

l36 bus pontificiim


est

QUATENUS FUGIEKDI

omnium
:

pontlfexChrislus Vicarios suos

alloquuturus ? Hi autem huiusmodi fovtasse prae,

tu scis supreme ponlifex Chriquod non ambiverara ipse aliissimam sedem Petri , fugeram ipse cathedi-am illam ipse tuus esse Vicarius non ausus essem nisi quodammodo tu me compulisses crucem illam tuli secutus sum te Ghri-

fatione uti poteriini


ste
,

ste

ignosce negligentiis meis


.

parce mihi
Siqui
:

salva

me
fi-

propter misericordiam tuam


re poterunt
,

Pontifices

dice-

ut

non pauci polerunt

sanctissimam

dem tuam
imilatus

Christe, comprobavi; sanguine etiara

sum
;

caritatem tuam

quatenus infirmitas
;

meo mea

passa est

in multis

lamen defui

ostende mihi mi,

sericordiam

tuam. Pontifices multi


,

martyres sancti

Linus

Anacletus

Clcmens

Eleutherius, Stephanus
,

; ,

sanctissimi etiam

doctores

Damasus

Leo, Gregorius
,

qui pontificatum minime appetierunt


tius
,

fugerunt po-

hac loquendl forma

uli

poterunt.

Nec
illo

scribere

nec cogitare audeo, quas voces horribili


tra Vicarios suos
,

die contanto ob-

siqui extiteruut
,

qui in
sit

eundo munere deliquerint


et

prolaturus

supi'emus rex

pontifex Ghristus

Tantum periculum fugiendum


,

sancti plurimi pontifices

cautl et pii

homiues, semper

consueverunt.
i6.

Verum enim

vero

cam

stcllam

unam decusi

plo maiorem universa terra, astronomi scripserint, to-

tusque orbis humanis subiectus oculis


conferatur,
sit

cum

caelo

veluti punctum; deploraverit etiam roille,

manae eloquentiae princeps


Scipionis
,

dum somnium
,

narrat

insipientiam ei Icvilatem
tanli

homunculi

faciant

quid in

humanara quod minima terrae por,

tiuncula de ipsis sonlianl homines

et ut

titulum alisit

quera assequantur

insaniant

et iure

aJmlratus

SIITT

HO>or,ES.
lacite

iBj
accusavit
;

ille

qui

siiara

levitatem

nos chri-

sliani,

quibus per sacrosanctam


illa

fidei
,

revelaiionem beailla

tissima
in

palria

cogniia

est

et caelestis
,

aula

qua sanctissima praesidet Trinitas


et

adsunt varii

angelorum

archangelorum chori
,

super quos
et

omet
,

nes beatissima est mater Dei

regina caeli

nostra,

Maria semper virgo,


sanctae Dei
,

et
,

innumerabiles etiam sancti


coufessores
,

martyres

virgines

viduae
,

reges

priucipes, privati
,

homiues

sacerdotes
,

laicl

divites
lestis

pauperes
illa

et

omnium generum

quibus cae-

inquam
si

aula vivis coloribus descripta est


,

ad illamque vehiti peregrini aspiramus


sipimus
;

si

non decur

houores non fugimus


est
,

insipientes certe su:

mus. Prudens
in
exillo

qui saepc

ita

secum loquitur
insldias
? et

desiplo ?

Gur

inter

tot

fraudes
frau-

saeculi

non lugeo
et

? Quieli

non studeo

Cur me

dlbus
et

expono volens ? Cur niagno prelio so]h'cItudIne animi miserias varias emo ? Altlsslmus
insidiis

ille

locus
est
,

ad quem tendiraus, bonls omnibus abuunullus tiraor


,

dans
tio
,

nullus labor
,

nulla aemula,

nulla invldla
,

nulla dctractio
fallacla
,

uulla Inopia

nul-

la

aegritudo

nuUa

nulla varletas beatisslmas


,

raentes perturbat. Illic caritas


licltas
,

gaudlum,

exultatio, fe-

glorla, cantus

et
;

tium laudein Ahlssirao

harmonia perpetuo canenillio ut uuo verbo dicam


,
,

Deus trlnus

et

unus

in

maiestaie sua consplcitur

su-

premum
mlnator
,

et

emincntissimura bonuni,fons bonorura ora,

niura a quo bona orania raanant

caeli et terrae
,

do-

benlgnissimus mortallum parens


largitor
,

ct

mune,

rum omniura
raenia
,

qul solem

lunani

stellas

ele-

planlas
;

anlmalia omnla iubet


,

servli^e nostris

commodis
raaculaii

qui eos

quos pretloso sanguine agni

Ira-

rediniendos esse constltuit,

vocat altisslails

l38
vocihus
,1.1

OUATENUS FUGIENDI
pnratam
ipsis

hercditatem, ad

regnum
ipsi

illnd

niiiplissimum et feJicissimum. Insignia lionoris in Imius vitae peregrinatione

distribuit

quibus

magis
inter-

placet, ad

excitandum interdum
mirabile dictu!

alios
el

ad virtutem, ad
;

exercendam aliquorum patleniiam

caritatem

dum
esse

ctiani

ad confundendos ipsos,
ut ostendat, honores
,

quos extoUit. Qnod ctiam

facit,

minima virlutum praemia si cum beaiitudinis praemio conferantur. Fugam honorum suadet etiam maxime meditatio poenarum inferni ; vehemens ille timor a prudentia profectus damnationis aetcrnae ; et
verba
illa
:

potentes potenter lormenta paticntur. TIquis ambire, audet

mens aeternam miseriam audet


re pericula
,

ama-

aeternos cruciatus non

extimescit ? Fell-

ccm variarum perturbationum exitum sibl poUicetur? O rniserabilis audacia Utinam non exitialis ambitlosorum hominuni sluhitia
!

17.

Vcrum enimvcro
,

qui

ambltiosorum partes
,

moderatum honoris studium ambilionem nominant; conlemptum et fugam honorum


tuentur
;

nomen mutant

variis

modis vituperant
,

et sic

loquuntur:

si

fugiendos

csse honores per.suadcs

aufers industrlam, otiosos ho,

nes

cificis

mercedem

praeclaris ingeniis adimis


laedis
,

rem
,

publicam

litlerariaui

rcs

publicas confundis
facis
:

regum

ct

priucipum aulas ignobiles


,

fuga ho;

norum

eKcelsos animos deiicit


,

nobilitatis est inimica

nihll sublime cogitans

excellentia obscurat Ingenia

callidis Ingeniis relinquit

locum

rcgibus

et principi-

bus aucloriiatem adimit


lit,

aulicam vitam e niedio tol,

ut

uno verbo dicam


,

lotum pcrvertit orbeni. Nesophismata luiiusmodi dict

cesse

est
;

Borromaee

ut

iuamus

id

aulem faciemus breviter


industriae
,

dilucide.

Pau-

perias rsl matcr

liberales artes alunt in-

SINT IIOIVORES.

3c)
fi-

clusirlam
lios,-

pareates

iiidu.stria

sua itiduslrios faciunt

cupidilate hoiioruni, ambitione,

non

est

opus ad
mi-

coraparandam laudabiliuni rerum alumnain indnsiriam:


a<Tricultura, peregrinationes, liberalis mercattira, ars
,

prudentium horainum consuetudo, ad indulitaris striam excitant homines, fiiganl olium*. Deus bone Quid aduhcrina comraentatur prudenlia ? Oliosos esse
el
!

homines
otiosa?

qui

non

sint

ambitiosi ? Virtus igitur erit

Tot

rcligiosi viri

cum Deo
Deo

saepe loquentes, ob-

sequia varia in monasteriis


biles

praeslantes, innnmera-

homines

piis
,

operibus intenti, nulla honoris cu-

piditate

incensi

nominandi ne sunt
dediii
,
,

otiosi ?

llomi-

nes contemplationi
les et

divina beneficia mcditan-

coramemorantes
in

debitura cultura
Litilanles
,

Deo

exliiben-

tes

privatis

domibus

in

sacris

temnihil

plis totum fere suae vitae tempiis consumentes, otiosi

iion sunt appellandi. Oliosos

dixerimus potius

pracclarum
tantes
,

nihil

dignum homine agentes


,

aut cogi,

umbras sectantes
,

fumum

attrectantes

quaeest il-

rentes vanitatem

dihgenles mendacinm. Quid

hid quod

runt

quidam non mali homines dicere consueveinsigne nescio quod splendoris, virtutis merceest
,

dem

esse? Sibi ipsi raerccs virtus

aut potius se

ipsa contenta est virtus.

Mercedem
caelcste
cst
,

nos, qui in christia-

na pietate enutriti sumus, cxpectamus a Deo; merces


nostra
la

Deus

ipse esL

,*

regnum, beatissima

il-

Hierusalem proposita

verae et

non adumbratae

virtutis

pracmiura. Ilonores
ita

qui sine ulla virlule dan-

tur,
tur.

Dco

permittente, indigni etiam viri consequnn.

Captiosa igitur pulanda est ambitionis excusatio

Ncc tamen negaverimu.s


dos csse
,

virluli dcbito.s honore.s tribuen-

eiusdcmque

viilulis ct doctrinae

pinemium

interdum honorcs

extitisse.

Hoc

cHiccre, distributivam

,, ,

I^O
sei-vare iustitiam,

QUATENUS FUGIENDI
ad
illos,

penes quos distribuendavum


pei'tinet.

dignitatum potestas
ipsi

est,

maxime

Funguntur

interdum
,

ifa

disponente moderatore rerum

om-

nium Deo
nas

munere suo. Erratur iuterdum ab ipsis qui huius non minimi erroris dabunt aliquando poe,

cum

adstabunt ante altissimi regis tribunal


vero lionornm fuga litterariae rei
afFerat,

ad-

ministrallonis suae ratioiiem reddituri.


i8.

Quod

pucura
alat

blicae dctrimentum

absurdum

est dicere

augeat polius

contemplationem litteratum otium


et artibus faciat.
,

progrcssiones in scientiis

Miserrimum

genus bominum dixerimus eornm qui studiis incumbunt litterarura ad nuUum alium usura nisi ut ti,

tulos

nescio
,

quos obtineant

ut

ad bonores perve-

niant

scientias bac ratione ambitioni servire cos^entes.

Honorum
cipui in

fnga auget rem pubh"cam litterariam. Praeomni scientiarum genere scriptores, bonores ut impedimenta doctrinae fugieudos censuerunt ut
,

sanctus
in

Tbomas aquinas uunquam


alii
;

satis

laudatus vir, et
,

cadem sancta religione

enutriti viri sancti

et

quam

plurimi

ut scriptores

veteres

graecos ei latinos

omittamus. Quid adulterina


cogitavit,

et malitiosa

prudentia ex-

honorum fugam confundere iusmodi sopbismate utuutur quidam


prudenles, bonores fugient, callidi
n^s regnabunt
,

res publicas?
:

Hu-

si

viri

bonl et

et

ambitiosi bomi,

bonitas infructuosa erit

nulla erit reesse

cta ratio administrandae rei publicae.

Bonam

Vepcti-

nelara rera publicara

quis ausit negare ? Fugara ho^s?.^

norum nunquam
puWicae
afferre

in ea

laudatam

eorumdem

lionem tolerabilem semper habitam,


crcdilura
est.

utilitatera etiara rei


,

Verlsirailia suut liaec

quae dicuntur non tamen vera.

ISIuIto secus rcs se habet;

quod sumraus etiam philosophus

Plato animadvertit

si?rT

uo.xoBEs.

izj

qui sna iu re pablica cogendos esse viros bonos ad magisiratus suscipieudos censuil; cum bonorura fuga fugare simul adulationes, mendacia, detracliones
invidias, odia, maledicenlias
,
,

periuria,

occasiones oranes pertur-

bandae
publica
slitiam

rei

publicae, virtuti favere, bonitatem extollere,


privatis anteferre
,

commoda
,

distributivam
,

iu-

in qua salus rei publicae constituta est

luori

videatur. Fuit aliquando tempus

quo

pi-isci

Veneti ho-

noris insignia fugiebant

principatum etiam reiicicpraefei^ebant.

bant, concives suos


bitio
,

sibi

Ubi

crevit

am,

ubi

honorum fuga
esse laudabile

e re publica fugata est


,

to-

lerandus non
putatur
19.
,

uego ambitus
,

verum quod

tolerabile

nemo prudens vir putaverit. Ambilus incommoda pluriraa coramemorare


,

non

est necesse

et noslra

eliam aetate fuisse quosdara

qui honores fugientes ad principatum pervenerint, pos-

sem osiendere;

ct

Roraae quoque, qua in urbe non plu,

rlmos reperiemus

qui hanc fugam

houorum proban,

dam

censeant

reperiuntur seraper aliqui

qui gene,

rosa hac fuga ad aniplissimos currunt honoi'es

et

ad

Episcopatum

ad Carditialatum etiam

ita

disponente

Deo, romani Poutificis vicarii sui arbitrio

et iudicio as-

sumuntur. Haec principum


mis, aiunt, aulas ignobiles

regum honorum
,

Pontificis in priefficil.

fuga

Miseras

potius et detestandas saepe illas facit ambitio.

Audeo
variis

dicere

si

reges

et

principes

si

Cbristi Vicarius araet

bitiosorum

quorumdam
,

petitionibus

technis

non perlurbarentur

in honoribus
,

distribuendis

vir-

tutem ante oculos haberent


speciarent," doctrinae et
latis
,

et

communera

utilitatem

virtutum

omnium

scholae, pie,

modesiiae

ceterarunique virtutum officinae

au-

lae

principum, romana in primis aula, appcllarentur.


,

Quam romanam aulam

quis ausit

uon laudarc, docto-

, ,

1^2

QUATENUS FUGIENDI

rum et pioram hominum copia florentem ? Fuga tamea honornm fieri posse uobiliorem et florentiorem pii el prudentes viri existimaverint; quam fugam oplandam polius quam sperandam multis de causis non
,

negaverimus.
20.

Quae aulem calumnia haec


quia

est

fugam honobisit

norum
litatem
litas
,

nobilitatem destruere ? Nobilitat potius


;

cum
sit

antiqua maiorum virtus

nobi-

ca

viitute,

qua maiores
,

sui

conlenti fuerunt
,

cum
fuga
,

quisque

conteutus

illaque nltatur
,

hojiorum

quae moderationem animi


,

coniuuclam habet
luti

magnitudinem etiam solidum honorem qui virtutem ve, ,

umbra sequiiur

sibi

comparat. Qui honores fuignobiliores suat exi-

gerunt iu Veneta re publica, praestautiores celeris habili

sunt, ct nulla ratione

aiiis

slimati. Ita se res habet; tanla est vera nobih'tas, quaiita

est
,

virtus

ad tanlum unusquisque pervenit honoest

rem
lius;

quantam consecntus

virtutem.

]N'ec
,

honorura
po-

coatemptus excelleuiia obscurat ingenia


Diogenetn, Epictetum,
,

ilhistrat

et [)lurimos stoicos,

Socra-

tem
et

Platouem,

et e uostris eremitas

quam plurimos,
,

sauctos

omnium generum

viros illustravit. Sine epiet

scopatu illustriores fuerunt sancti Bernardus

mas

et alii

plurimi prjestantissiml viri

et

qui

ThoPon-

tificatum rccusarunt. Praeier

quam quod
,

fugientes ho,

nores, plerumque hoaores, ipsos sequuntur


Basilio
,

ut sanctis
,

Gre/^orio nazianzeno

lohanui chrysostomo
,

Gregorio

summo

pontifici
,

et plerisque aliis

quos iam

commemoravimus
21.
et

contigir.

Qui auti-m dicunt, honorum fugam principibus


,

rcgibus aucloritatem adimeie


;

fallunt

ipsi

sese et

alios
rege.s

cum
,

laudabili hac

Ipsa fuga

iidem principes et
li-

sumnius in primis romanus Pontifex, magnis

SINT HONOnES:
l)ei'enlur molestiis
,

l/\^

ct favendi virtnti

maiorcm

occfisio-

nem

habcant,-

cnm ambitiosoram quoi-iimdam

poslula-

tionibus, intimorum praesertim cubiculariorum ( qui eorum iii animos illabunlur) importunitatibus ita saepe alfliffantur iit ea concedant quae illos concessis, ,

se paenitet

cuni In plurimorum
,

malediceutias
,

inci,

dant. Aulica vila mcndaciis


tecbnis
,

adulatiouibus
,

fallaciis

blanditiis saepe nititur


,

tempus in ea
alitur.

Lcritur,

gravia sludia inlermittuntur

cui-iositas

Si
;

bu-

iusmodi vitae vatio e cbristiauo orbe tolleretur

ct si-

ne do!o

et fallaciis

ad oculum minime servientes, quiPontifici


,

cumque
cipibus
,

serviunt
debita

summo

regibus
;

et prin-

illis

pracslarent ofOcia

iustitia distri-

butiva servaretur, virtuti baberelur bonor; melius


Pontificc et principibus ageretur. Et
licis
si

cum
au-

nullum

in

esset artificium,

multo miuores
,

in orbe christiano
,

extarent pertnrbatores

gravia esscnt peccata

minus multorum bominum, iucundiorem


multa
vitia tollerentur
,

vitam

illi

qiii

in aulis vivunt
si

viverent.
tolleret
,

Quam

vilae

ralionem fuga bonorum


covrigeret
:

non

saltem valdc

vix enim fieri potest ut arlis illius praenou extent aliqua quae e portiuncula quadam pbilosopliiae, et illa quidem intima, proficiscuntur, ni-

cepta

mirum
que

a virtutibus illis

do quibus Aristoteles scri-

psit, a modestia, comitate, et


filia

maxime

a prudentia, eius-

perspicacitate manantia.
illa

22. jVec valent

sancti

apostoli verba ad
:

fugam

honorum
lcstias
tesl

ecclesiasticorum dissuadendam
desiderat.

qui episco-

patum desiderat, bonum opus


,

Laborem, mo-

alflictiones corporis
,

sollicitudinem anlmi po-

dcsiderare quis

nropter caritatera,

bonorem
,

fii-

gicns.

Rei publicae quidem principatns exerceri


,

aut

episcopatus geri laudabiliter potest

laudabililer

vero

; ,

l44
appell

QUATENUS FUGIE^DI

non

potesl.
,

Hoc

ipsura fugere, tutissimum est.


illa

Quam

senteutiam

nec sententia

sancti

Thoraae

aquiuaiis cnervat

qui in episcopali munere haec qua,

tuor cousiderat, celsitudiuem gradus

verentiara quae episcopatui exhibetup


,

houorem et recopiam rerum

exteruarum uimirum divitlarum Item onus pascendarum anlmarum. Qua distinctione adhibita sine ava,

ritiae

sine ambitionis

slne arrogantiae vitio, appeti


,

posse videtur existimare honores ecclesiasticos


nationes itidem
,

guber-

et

regna,

sl

ad

communem
;

utilitatem

optentur. Taraen haec inter se adeo conuexa sunt, ut vlx

hoc studium ab arrogantia selungl queat

praesertim

cum nemo
liceri,

sul ipsius slt ludex sincerus


slt

et

nemo

sciat

gratia an odio

dlgnus

possltque de se Ipso pol-

lem

se eum, quem cupit populo Del utiparem tanto onerl fereudo. Fugam etlam hauc honorum de qua scribimus, mlnime putaveriraus gra-

futurum

et

vlssimoruin

quorumdam homlnum
,

arguraentis repre-

hendi posse

qul fugiendos episcopatus

uon soham
Illis

non laudant

sed permitlunt etiam aliqua ratione illos


,

appetendos esse

cum

quis se virtutibus

praedi-

tum
lus.

cogooscit
Difficile

quas sanctus in episcopls requlrlt Pau,

huiusmodl ludiclum dlxerimus uos


,

etsl

quls non fallalur


desti

sibl

poUiceri perseverantiam
et

moag-

non
,

esse ingenii

infirmitatem

humanam

noscentis
2^.

quispiam fortasse dixerit.

Quod autem sacrosanctum trldentlnum cou-

cilium in Spirltu sancto cougregatum edicta publica

qu.bus ad parochiales ecclesias pelendas saccrdotes invitantur proponens

fugam hanc quam laudamus miuime probare videtur ut quidain existlmaut ; conslderandum est quod eadcm sancta synodus sacerdo,
,

les HIos

ab episcopls examinatoribus examinarl iubeat

SINT
et

HONORES.
,

I/|5

qul

se
,

examiuaiidiini pracl)et
petit
,

cum

saneto concilio
,

obediat

non

noii

ambit munus illud

quod qul-

dem munus laborem potius quam honorem dixerimus. Hanc eamdem honorum fugam, praeserlini ccclesiasticorum, commendavit sanctus Augusliuus, cum illa ver
La
scripsit
, ,

nihil esse in

hac

vita, et

maxime hoc tem,

poi-e

facilius et
,

laetius et
,

hominibus acceptabilius
si

episcopi
rie
et

presbYteri

aut diaconi oflScio,

perfuncto-

adulatorie
,

rcs
,

agatur

,-

sed nihil

apud

Deum
alio lo,

miserius

tristius

et

damnabilius.

Quamquam

co scripserit, nihil officio episcopi esse beaiius


,

si

eo

modo miliietur quo noster imperator iubet ; eamdem tamen fugam ut tutiorem videtur probai^e quia periculosum est admodum militai*e ut imperator iubet ;
,

immo
sti

potius

magnum

periculum
saiictus

est

ne aclem Chri-

deseramus. Et sauclus Gregorius nazianzenus

cum
egreta-

apologeticum scripsit^et

lohannes chrysostomus
ii>

de sacerdotlo tractans, maguus etiam Ponlifex


gio
cite
ilJo

opere quod luscribilur pastorale

fugam

suadent honorum.
24. Explodere conantur

quidam

naturali

quodam

impetu
tlam
gere
lur
,

et

non

recto

ut opinor, iudicio,
,

hanc senteuhonores fu-

cum cum

asserunt contra caritatem esse

hac ratione pravis hominibus permittan-

hunc in modum res publica deseralur; hoc minime ad prudentem et modestum hominem sed ad inertem et se ipsum nimis amantem, pertinere. Quasi vero timendum sit ne totius orbis terrae rei pu, , ,

blicae administrator

Deus, ad orbem terrae gubernanIpsi


,

dum hominum
non
sit

ambltione Indigeat', vlrtus ipsa per se


sibi

amabilis,
illi

nou

faclat

aditum. Insl-

gnlores

fueruut episcopi
,

qulbus praeter eorum ex,

pectationem

ipsis

etiam reluctanllbus

episcopatus sunt

1^6
traditi
,

QUATENUS FUGIENDI
ut sauctl Gi'egorius nazianzenus
, ,

Basilius

lo-

haanes clirysostomus
Jalos,

et alii

qui cpiscopatus sibi de,

coutemplatioui reruin uiviuarum dediti

diu rc-

cusaruut.

Quo tempore

e nioiiasleriis

veluti cx do-

ctrinae et virtutum
si

plurimarum
sul>

ofEcinis vocati, et qua-

coacti sunt

monachi, qui
,

sauctorum patrura

i'e-

gulis vixerunt

sancti in primis Deuedicti, ad episco,

patum

poutificatum etiara ipsum suscipieudum

egre-

gia pastoralium virtutum excmpla tradideruut, doctri-

na eximia
clesiae

et

optimis, ac diviuis plane exeraplis


,

ec-

Dei profuerunt

ut historiae
,

testantur

Quod

autera usurpaut
illa

uon

iudocti

nec mali horaincs verha

Isaiae " ecce raitte rae,, ut


,

non scmpcr fugienda


lionores ipsi
,
,

videantur ecclcsiastica raunera

sed ali-

quando

se

ipsos

liceat

ofFerre

prophelae exeraplo
;

quem

sauctus

Hieronymus

appellavit evangelislam
,

ha-

bucrat firma indicia divinae gratiae

quam

erat con-

secutus sanclus proplieta Isaias, o})tulerat se ad labo-

rem

ad praedicationis
si

munus ad
,

inartyrii pcricula
sit

cuin quibus omnibus


tameii praecipua

coiiiunctus

lionor
illius

non

est

pars

praestautissimi

muueris

honor.
20.

Verum, caudlde Dorromaee,

optiine Gardlnalis,
,

de fugiendis houoribus
voluntati
,

dum
in

scribo

ut tuae obsequar

hoc commeutario dictando progredior co plura raihi veniunt in mentem quac obiiciet fortasse aliquis iu cuius mamis commcntarius
ningis
, ,
,

qno

hic pcrvenerit. Priinum illud,

quemadmodum
,

ille
,

diita

ccbat

facile

cssc

Alhenis athcinousein laudare

aulicorum schola fortasse dicat


ficile

Gardiuali non esse dif-

ad Gardinalcm dc fugiendis hoiioribus scribe-

re.

Tum

cadem

dicci schola

quid

est ?

rugere houorcs ?
certe debet.

Dcbet ne aliquis fugere virtutem

Nemo

SINT HONORES.

'^ 47
'

Houor virtutem
tus
,

S0(]uilur

cum non
;

fiigienJa

sit

vir-

nec liouor fugienclus est

et inter
,

non minima

bona honores numerati sunt a Platone eiusque conet sed maxime ab Aristoiele discipulo Xenophoute omnibus peripateticis. Deinde vox ipslus Dei est glo,

riam

meam

alteri

iion dabo.

Cur monet

igitur quis-

piam fugiendos houores, quos Deus tauto

in pvetio ba-

beudos exemplo suo divino hoc oraculo docel? Stoica vldentui* haec esse, et ad acumen ingcnii ostendendum
pertinere. Adversari etiam videtur
illa
liis,

quae scrlblmus,
,

sententia
et

non nobls
.

solis

nos esse natos

sed pa11-

Iriae

amicis

Paucos
,

demam

futuros esse qui


;

brum hunc
raolestlas

legant

pauciorcs qui probent

facile esse
,

Cardinalibus de fugiendis honoribus


varias
et

scribere

quia

sollicitudiues
,

quas coniunctas ha-

bent honorum insignia


raus
;

sunt experti.
,

Non
, :

negaveriet aninii

cum

amicitiae fructu

otio Jitterario

plerumque doleant uec quia ad Cardlnalatus splendorem pervenerint quod magtranqulllltate privatos se
,

num
quam

esse

fatemur
:

ea de re facilius est

illis

scribere,
veris-

ceteris

aeque enim oranibus


,

est facile,

sinias tuerl senteniias

varia perlcula,

incommoda
in

plu-

rima, quae secum afTeruut houorum insignia, a sapientibus viris cognlta


,

atque etiam enuraerata


sl

me-

dium
xime
rarent.

afferre.

Quod

quis

post

cupitos

et

adeptos

honores hunc locum tractandum sumeret

reprehendendus

esset ?
,

errorem faterctur suum


26.

et

ob id maLaudandus potius quod daret operam ne ceteri er, ,

Quamquara, Borromaee, si recte rem ipsam conquod ad nostrum Cardinalatum attinet, a lugiendorum honorum regulls quas scribiraus nou
slderemus
,
,

abhorruiraus

secuti

potlus illas esse visi

sumus

nam

i^8

QUATENUS FUGIE^DI
viginti fcre integros

cum

anuos episcopus Veronae in


versatus
,

pastorali

munere
fui

ipse essem

iloraae
;

viginli

tantum dies
latu a

sanctissimo iubilaei anno

de Cardina;

nec minimum uuquam verLum est factum unquam ullius principis aut rei publicae in nullae qaa sum natus, commendatitiae liiterae mea causa scri-

me

ptae sunt ad Gi'egoriura XIII.

summum

pontificem

quo

in

sacrum collegium cooplatus sum. De

se ipso quic-

quam
ses
,

dicere, aut scribere, periculosum est valde; idcirca

de rae uon scribam plura.

Ta

vero

cum Romam

vents^
j

ut sanctissimos Cbrisli Vicarii pedes osculareris

commuiiem matrem urbera Romam


qui Piomae vivuut doclrinam

videres, sauctorum

corpora inuumerabilia veuerareris, doctorum virorum


degustares,
caperes
,

et

ex

illa

doctrinae et pictatis fructum

raodestiae imet

mo

potius humililatis exempla dedisti

eruditiouis

egregiasque virtutes mullas celaudas potius


tefaciendas es arbitralus
:

quam

pa-

taeiturnitate tua

raodcratio-

ne tua omnibus in rebus, quaraquam esses dinalatum videbaris fugere. Cura i^atioues
quibus
xeris
,

Pioraac,
illas

Car,

oranes

alii

ad

eam

dignitatera aspirant prorsus uegle,

Cardinalis lamcn creatus es

magna cuni

Sixti

quinti
stantis

summi
,

Pontificis, viri iudicio et sapientia prae-

laude.

Quamobrem
,

usus uterque uostrum Carest.

diaalatus fuga
ar.

Cardinalatum adcptus
acuti
,

Quod vero

liomiues dicuut, qui houo-

res fugieudos suadent

videntur

quodammodo

suadere

fugiendam virlutein
rorum. uutrix, KOR
latet.
,

hi valde crrant.

Ambiguitas erilla

et

sophismatum mater, iu voce

ho-

euim honor definialur virtutis testimonium ei quaedam veluti approbatio ui facilius bonitatis et rerum laudabilirera ipsam explicemus
,

Cum

ter gestarum

hic ipse

honor cum

virlute ita coniun-

; . ,

SINT lIONor.ES.
cliis

l/^q

est

ut seiungi neqneat
,

et est

huinsmodi

ut ne-

mo

illum possit fugere

nec

si

posset, fugiendus esset

enim virtutem ipsam quodammodo dcstruere Hnnc ipsum lionorem qui non tueretur crudelis esesset
,

set

ut sanctissimi patris et exlmii theologi Augustini

verbis utamur; eoque magis adversus huius honoris fraudatores


,

nimirum
si

detractores

maledicos

et

calumnia-

tores, acriter,

necesse
fit

est,
,

pugnare qulsquc debet


iustitiae iniurla
fit
,

quia
viri

illius

cura

iaclus
,

boni

offenduntur maxlme

iiloque ipso exemplo dete.

riores

quam plurlmi fieri possunt Et hanc ob causam cum maxlma qnotidlo cxtent clementisslmi patrls
,

Dei in nos mortales beneficia


si

si

noii

agnoscantur,
tri.buantur
;

disslmulentur

si

fato

si

fortuuae

si

eius praeceptis
tales

minime

parentes, divinam iustitiam


extimeseei'e, iure

mor-

minimc videantur
,

honorera suum,
alr-

gloriam suara
teri

altisslmls vocibus
,

per servos suos


:

se

raandaturum

claraat
,

domlnus Deus

idque ad nec
,

utilitatera

hnmani generis

cum nec
,

iustura sit,

orbls terrae rei publlcac expediat


aliura caeli
li

plures esse Deos


et

Deum,
,

praeter

Deum nnum

trinum, cae-

conditorem

et

rerum oranium gnbernatorem. Qua


nosti'i

in re ad rcgis

et patris

Dei imltatiouean unus,

quisque honorem suum, Dei nirairura munera


existimationem
,

snam
et
si
.

et

famam bonani
,

iure

tuetur

non tueatur

crudelis est

et

reprehensione dignus
,

Magistratus autem episcopatus


doris inslgnla
,

et cetera

omnia splen-

bonis viris Del permlssu


diosa

quae interdum etiam sine virtute non dantur quae per se invi,

sunt

et

perturbationes varias saepe afferunt


,

ut paulo ante attigimus


sos tltulos,

haec ipsa insignla

hos

ip-

honores huiusmodi, fugiendos essc diclmus. Siue his niagno in honorc sunt hablti rcliglosi plu-

5o
:

QUATENUS FUGIENDI
in
ererais
,

rimi viri

in vita
,

privata

in virtutum of-

ficinis sanctis

monasteriis

laudabiliter valde plurimi


^

homines vixerunt. Haec


sa contenta est
,

iiisignia negligit virtus

se ip,

ut philosophi etiam tradiderunt

ut

sacrosancta Christi

doctrina

et

admirabili eius vitae

exemplo discere potuiraus.


P.8.

Stoica sunt quae


sloica
,

scribimus ah'qua ex parte

sed

non quia
,

sed
et

quia e christiana philosophia

desumpta

admittenda
,

sequenda sunt.

Qnamquam,
stoi-

optime Cardinalis
ci
,

non semper contemnendi sunt

cnm

vcra magnifica et iHustria documenla

tradant

in

libris suis

de rebus externis
,

honoribus in primis,
,

contemnendis
in
fuit

de araanda virtuie
,

et

de morte non

forraidanda. Carokis Gardinah's

dum

diaconus esset

maxima rcrum
,

alfluentia

Epicteti stoici admirator

h'belhim ilhira
,

aureum qui

inscribitur enchiri-

dion

legebat saepissime et a(hnirabatur,- Seneca etiam

delectabatur valde.

Vera pleraque
;

et speciosa
si

multa

in libris stoicorum reperimus

qui

peccatum origiet virtu-

nale cognovissent, et imbcciSh'latem

humanam,
,

tem excelsam ceterarum omuiura fundamentum, nimi-

rum

humilitalera, perspectara habuisscnt

eorura phi,

losophia

cum

christiana philosophla niultis in rebus


,

quae ad moi'es pertinent


a beatissimo patre

consenliret.
libris

Nec ignoi'amus
dc
civitate

Auguslino in
,

Dei

vituperatos stoicos

qui aflTectiones anirai quadaramodo


virtutes multas e
;

cxtirparent
lerent
:

et chrislianas

medio

tol-

([uorura senteutiac no)i assentJmnr


,

cum tamen

egregiis scntenliis

quibus inleivlum paupertatem comexternas magnificis


,

mendant

et res

omn(.'s

admodum
non pos-

verbis parvi videiitur facere

non

delectari

simus. Optirais enim rationibus contra exteraarum re-

rum

admiratores argumentatur Epictetus

ante ipsum

SINT IIONORES.
,

l5l

Zcno et tota stoicorum scliola. Seueca ipse de morte minime extiraesceiida multa praeclara et egregia pro
,

tueuda

illa

senlentia, virtutem se ipsa esse couteutam

et contra

rerum exteruarum

adrairatores

disserit.
,

Nos
in

qui raagistrura Ghristum diviuitus habemus


eius sacrosaucla discipliaa verseumr
,

cum

sacros libros iu

mauibus haheutes, a(hniratores miseri rerum extcruarum muliis iu rejtus in his quae ad mores pertiueut
,
,

et

ad auimi ccl.sltudinem quamdam, a


,

stolcis

viuclmur.

PLilosophica suut

quae scrihimus; cum Socraiis ser,

cum Phatonis cum Xenophoutls cum doctorum plurlmorum virorum sententiis convemouil)us
et

vita

niunt

sed quod maiorcm haljet vim, ex intiraa chri-

stiaua philosophla

mauaut.

Ita se rcs

habet: tanti unus-

quisque

est

quaiili

apud

Deum

est.

Verus liouor
nostra.

so-

lida uniusculusque uostrura exlsliraatlo, iu hoc est sita


,

ut

commeudet domijius Deus opera


,

Verus

houor non pendet extrinsecus virtutem sequitur ; in habitat houor ; privatis domibus, intcr paupercs lares ut uno verbo dicam ubi est virtus ibi cst houor; bo,
,

ni viri

inter ignotos honorati

sunt, qula boni

etsi

incogniti.

29. Illa
ta
:

sentcntia a philosophis
solis
,

plurimis usurpapatriae et
arai-

non nobis
,

esse uatos,

sed

cis

verissima est
,'

ct

fugam etlam houorum complectiilla

tur

pertiuet

euim fuga

ad

rei

pobllcae utilitai*e
,

tem

cum

ambitiones et fallacias varlas a

publica

eiiciat.

Iluniaul corporis variae sunt partes


et
,

et

quamvi-

quam pedes
principes
,

manus maiora commoda corpori


oculi

deantur afferre

taraen

sine dubio

suut velutl

et uobllior in

aalmali praestantissimo pars.


dedlti afct

Slc viri
fectiones

rerum altissimarum contemplatlone


animi varias moderanles
,

quietam

tran-

l52

QUATENUS FUGIENDI

cjuillam vitani sectantes

non solum
si

patriae

sed orbi

christiano

suut utiles

quia exeropla varia exhibent


,

virtutum. Vere dixerimus

honores fugientes raaxi;

mas

patriae uiilitates attulisse affirraavei-imus


sit

cum horei
,

norum fuga minime


publicae cogat
,

pertinax

et

si

necessitas

maxima utilitas persuadeat labores maximos non recuset. Moyses octoginta amplius annos agens ducatum fugiebat impedimentis linguae se excusabat ; cum tamen a Deo fuisset vocatus ad gubernationera illam, suscepit onus virtutum maximaaut
, ,

rura cxempla dedit, popnlo Dei

vehementer profuit.
ille
,

Sanctus Ambrosius
conscripsit
,

ut

sciptor

qui eius vitara

testatum

reliquit, meretrices
,

suam venire permiitebat


sed ut
illis

in domura non incontinentiae causa ,


,

ipsis

colloquiis

illi

qui episcopum illura

optabant,

ei

favere desisterent.
!

admirandum

polius

Sed quia divinitus ad episcopatum mediolanensem vocabatur quo fugiebat


,

quam imitandum exemphim


,

magis

eo cupiebatur ardentius episcopus


et

et fuit

prae-

sulum decus
ratorem

ornaraentura

qui Theodosiura irape-

iu officio continuit,

quera solum ipse dioimm,


pontificatum fugisset
,

qui nominai-etur episcopus, existimavit. Et Grcgorius

magnus cum diu


fuga
is
,

summum
auxit

illa

magnam qucm omncs


ei

auctoritatem

fuitque

pontifex
et carita-

scimus, admiranda doctrina

te

eximia.
3o. Futuros autem paucos
,
,

lecturi sint

qtii librum hunc meum non ignoro ; tantumque abest ut hoc moleste feram ut mihi iucundum sit valde ; tibi enim
, ,

uni, Cardinalis Borromaee,


bi iucundara
disti.

scribendum censui, quia

ti-

futuram hanc ipsam scriplionem ostenullave iuauis gloria in


scriptionibus

Nec popularis applausus


et

aciionibus

mcis

mihi

est

proposita

SI3VT

HONORES.
extet

53

Nec
de
fuga

video,

cum
,

sancti

Ambrosii egreginm

opus

fao"a saeculi

ut rrajsa^o^ov videri debeat scribere de

honorum

cura inter alias saeculi illecebras

il-

lecebrae raagnae sint honoris, sive splendoris insignia,

quae qui consequi

non possuut
:

se

putant miserricohibri fuge

mos. Divina vox


peccatum.

est

tamquam
in

facie

Spiritus

itidem

sanctus

consulit

nou

esse

amauda
dis

perlcula,

cum

honorum

insignibus quaeren;

peccare valde soleant homiues

in superbiae,

maca-

livolentiae, detractionis, invidiae

morbos iucidant,

lamitatibusque variis et raovti


liter

aeternae sc miserabi-

exponant.

Honorum
et
,

fuga merito laudanda est


calaraitalis
,

tamquam fuga miseriae


mater
,

tranquillitatis
,

virtutis magistra
,

alumna doctrinae
,

superbiae

expultrix
fidei
,

humilitatis socia
,

sincerae araicitiae nutrix,

spei

caritatis, patienliae, et
,

excelsarum oranium

virtutum conservatrlx

raagnaniraitatis comes, discipliet

na ab optimo magistro
stantlssima ars
lae ratio,
,

rege nostro Christo, ut prerelicta


,

perfectis

homlnibus

egregia vi-

quara maximi plerumque sequuntur honores,

quae valde existimationem auget, quae celebres adrao-

dum homines efEcIt. 3i. Verum ut intelllgatur facilius quid slt iu quo consistat haec quam tantopere probamus honorum fuga non erit Inutlle commemorare quid sit fu,

ga saecull. Fugimus saeculum,

si

saeculi illecebrls
.

non

capiamur

si

saeculi curis
,

nos absolvimus
ut
ipsa

]\Iun-

dum

si

fugimus

et

ipse

nos fugit,
,

cum

nautae

in tempestate fugiunt terram

terra

ipsos navi-

gantes videtur fugere. Et iure fugiendum est saeculum, ubi nihil est solidum ubi re vera inane est quod
,

magnificum exlstimatur ; et qui se piitat aliquld esse nihll omnino est quemadraodum Spiritus sanctus do, ,

54
illis

QUATENUS FUGIENDI
verbis
:

cuit

vidi

impium superexaltatum
,

et ele-

vatum
erat.

sicut cedros

Libaui

et

trausivi

et

ecce

non
:

Fugiendum saeculum
perpetuum
,

quia in eo nihil firraum,

nihil

instabilia et transiloria

omnia
;

flu-

ctihus variis in huius vitae proccllis quatimur

vitiis

quam

plurimis coutamiuatum saeculum, innumerabiliest periculis. Fiigere saeculuui est


,

bus expositum

ab-

stinere a peccatis

exleudere humanas vires ad imita-

tiouem Dei, quatenus humaua palilur iufirmitas. Fugere est


,

scire

quo tendamus, mori elementis huius munvitam in Doo, dcclinare corruptelas

di, abscoiidere

di

qui noljis varios gignit dolores; exinanivit


;

muncum reterre-

pleverit

cum
,

cxinajiiet

replet.

Fuga

cst

non

na relinquere
torum. Potes
re
,

sed diguitates omiitere; iuslitiam ct so,

brietatem tueri
,

renuutiare

vitiis,

inquit sauctus
;

non usibus elcmenAmbrosius animo fuge, ,

etsi

reiinearis corpore
si illi

poies hic esse

et adesse
est

ad Doniinum,
paenitentia
,

adhaereat aniraa tua. Fuga bona

gratia

Dei fnga

est

bona
est
,

in

qua assum,

ptio est fugientis.

Descrlum fuga
,

bona

ad quod
plu-

fugit Eiias, Eiisaeus


riiui,

loh. Baptista

et alii

quam
,

Huiusmodi fnga anxium tiniorem ncscit horrorem ignorat morlis nulla afficitur auimi sollicitudine otium lasciviam torporem non novit, sed paregni sutriae caelestis requirit viatoi"em impigrum divitera agricolam perioris competitorem strenuum qui fructus suos cogat. Bene fugit quicumquc si cor
, , ,
,

eius

non

iraitetur
,

impiorum
et

consilia

si

oculus eius

aliena

decliuet
,

lingua eius veritatem custodiai

bene fugimus

non respondeamus imprudenti ad illius beue fugimus, si auferaraus gresimprudentiam


si
;

sum pedum noslrorum

ex orc iusipientium.

Facilc est

malis ducibus in varios ct graves errores prolabi. Fu-

SINT

HONOKES.
,

DO

qui aliis praesunt est ga nutem sacerdotum illorum domesiicorum et quaedam alienatio carissiabdicatio
, ,

morum

ut suis se a])neget

qui

Deo

servire cupit.

32. ITaec

magna

ex;

parte ex gravissimo scriptore

egregio Ambrosio desurapia ad fugam saeculi

commenfa-

dandam

perlineut

quae omnia ad fugieudos lionores

aliqua ex parte transferri possunt. Sed

conemur hoc

cere planiiis, lionovesqne fngiciitium proprletales quas-

quia nlhil
lit
:

dam comincinoremus. Qul fugit aUum sapit, qiiia de


prudcns
est
,

honores, lmmih's est,


se

mngnifice non sen-

qiiia

non
viri

se cxponit perlcuh's,

cum

nemine conlcndit,
tentus
cst.

virluie

frclus

solido honore con-

Hniiismodi

celel^res

sunt
;

dihguntur

ab omnihus,

feliciores ceteris

pulantur

eorum mouita

veluti oracula excipiuntur; verilatis amatores

cum

li-

bere proferant quid sentiant,


si

et

uerainem timeant ni-

num

sohim Douuj ; populareni auram negdigentes ; veneimportunarura huichim, adulationis pestiferae, nec
,

propinantes cetcris
faciles,

nec bibentes

ipsi

quieti

homiues,
hoc

veram nol)ihtalem tuentes,


hoc
est
,

et

ad sohdam glo;

riam

ad patriam caelestem aspirantes

ipso gaudentes

quod

filii

Dei

siut et

nominentur, ado-

plivique fratres Christi


siae lacte nutriti
tes
:

de se ipsis

quod sanctae matris eccleparum aut nihil loqueniudicio,

si

ingenio praestant aut


largitori
,

de divinis his
gratias ag,

muneribus
entes
slbi
;

])onorum

omaium Deo
et

virtules

siquae in ipsls elucent celantcs


,

alios

praeferenles
lil^euter

aequalium doctrinam

laudabiies

mores

commemorantes ; hanc ipsam honorum fugam minime captantes non vituperantes illos etiam qui rerum publlcarum aut aularum principum mores
,

sequcntes

honorum
viri,

ingeuia sludiose quaerunt

iucundi

plerumque

amabiles, rerum externarum

minime

,,

56
,

QUATENUS FUGTENDI

admJratores

minime
egi,

detractores,

minime

fallaces, rai-

nime

vani.

33.
scripsi
et

Quid

Borromaee Cardinalis?
,

Satis

longum
te

commenlariuni

quem

nnllus lcgat praeter


est

Silvium. Honoixs enim fugienliura rarus


,

numeSed
fuisse

rus

moderalionis huius incredibilis penuria


,

cst.

fortasse aliquis potest defendere

non minimura

publica Veneta
ci
,

nuraerum hominum honores fugientium ; nam in re in qua natus sum, cxtiterunt non pau,

qui

cum honores
,

fugerent

araplissimos

honores

sunt consequuti. In familia Gontarena Andreas principatura recusans


et

adeptus

est

eius gentiles

Gaspar
honori-

Thoraas

fratres,

honores minime appetentes

ficentissiraos in re publica magislratus suut


ti.

consequucreatus
,

Et Marcus Antonius Trivisanus, cura audientibus


diceret, se principatu

omnibus
est

indignum
,

esse

princeps. Et praeturae patavina

veronensis

bri,

xiensis, egregiis senatoribus rccusantibus

dantur

co-

munera obeunda. Vere dicam: Romae etiam crediderim non pauguntur


ipsi

potius

ad.

praestantissima

illa

cos esse

in quibus ea insint

quae paulo ante

d\x\^

raus

qui insignia honoris fiigiant, qui non arabiant


depressione in

qui de aliorum
crescere
,

animo non habeant


,

qui aliorum virtutes libenler celebrent


et

qui

modestiae

humililatis exempla dent


illa

Gongregatio,

nes pi-esbyterorum, celebris

patrura lesu societas

quae mullitudine doctorum


voto profitetur; item

et

piorura virorura abun-

dans hanc, quara coramendamus, honorum fugam etiam


jex

illa

etiam, aut potius nostra, in


rius doctrina et vitac

palrum Theatinorum ; tua qua opiimus episcopus Ale,

integritate praestans floret

vi-

dentur esse scholae huius


gae
.

quam commemoi'aviraus

fu-

Nec solum hae congregationcs presbyterorum

SINT HOISORES

lOy
sauct,orum Be-

sed amplissimae illae


nedicti
,

quae sub
,

i'egulis

Augustini

Domiuici
,

et

Francisci florent

gymnasia suut bumilitatis

eiusque sororis oLedieutiae,

cum qua est couiuncta honorum fuga. quae ad nos erudiendos pertlnent 34 Sed haec valde, plerumque nou animadvertimus. Scribam etiam non ut aliquorum benivolenpi-aesertim libi libere
, ,

liam mihi conciliem

sed ut laudem

omnium virtutum

auctorem Deum. Pater Philippus tuus, nieus eliam, ecclesiasticus Socrates


;

quid Socratem nominem ? pri,

mitivae ecclesiae dignus sacerdos, sauctorum Benedicti

Domiuici

Francisci dignus discipulus


humilitatis
et dat
,

hac ipsa ho,

norum fuga, urbi Romae rimarum virtutura dedit


illud

pietatis

et phx-

exempla.
ilhid

Gymnasium
oratorium
,

Spiritus

sancti

quolidianum

schoLim ilLim paenitentiae et christianarum virtutum instituit, praestantes ahquot sacerdotes in huiusmodi honorum fuga egregie versatos ad communem vitam
redegit; iuter quos vivit Caesar ille noster Baroulus
,

qui plurimos libros ad


bit quotidie
:

usum
,

ecclesiae cdidit

et scri-

in qua dlsciplina egregle versatus est Silet viterblensis ille

vius Antonlanus noster


tinus Latinius
ti
,

senex La-

vir muUiplIcI

erudltioue et excellen,

pietate praeslans. Flauiiulus nobilius lucensis

cu-

ius eximia llnguarum, et sclentlarum

phirimarum prae-

sertim theologiae cognitio

tibi

perspecta est, et cogulta;

Fulvius etiam Ursinus In optimarum dlsclplinarum studlis egregie


,

et
,

magua cum laude


in
oculis
visl

versatus in urbis

Romae

theatro
,

summorum
sunt

Pontlficum
,

et

Cjardlnalium

honores fuglsse
,

cum

minlsibi ip-

nic ambiverint
sis

cum

proprla vlrtute eoutcnti

vixerlut
?

rcm

Sed quid huiusmodl vlros commemoHorum sane uon parvus Rouiac cst numcrus ,
.

l58
ut
pla

QUATENUS FUGIENDI

veterum summoi-um Pontificum omittamus excra.

35. Huius

fugae

quara commenclamus
Petrus Carafa
,

egregius

magister
tifex

fuit lohaiines

qui deinJe Pon.

maxiraus Paulus quartus


o])

est dictus

Is

cnm

ar-

chiepiscopus theatinus
tus fuisset
set
,

egregiam suara virtutem crearaunere aliquot annos fuis-

et paslorall illo

perfuuclus, noljilissiinaui ]ianc fugani cogltavit, Ve-

netias se recepit, et cougregationem

patrum Theatlnoecclesiastici orna-

rum ab
riura,
tus
,

ecclesiae suae nuncupalione iiistltult, seminaalio loco (lixl,


piel.atis

iit

et

ex ([uo iiisignes etlara Ciarliuales

duo prodierunt.

Ad lohaunem
nara
,

Peirura,

dum

Venetils degebat, praestan-

tissimi conflueljant seualores, Excellcnlcra eius doctriet

niorura gravilatera admiraljatur Caspar


,

qui

postea fult Cardlnalls Goatarenus

Grlplus priiiccps.

llle
,

Andreas de hoMOinm contemptu de resusplcieljat


,

formauda

ccclesla

sarpe et copios:; disserehat- Vero-

nam

etiam vencrat a loljaniie Mallhaeo Gilicrto egre-

gia virtute episcopo liberalitcr exceptus. Monores fu-

giens, honorihus affectus est maxiinis


tio

et a

Paulo

ter-

acerrimi iudicii viro in Cnrdlnaliura collegiura co,

oplatus est

nullo ambitu
littcris

nulils princlpura, aut re,

guni coraraendaiitiis

vitae sanctimouia
.

et ho-

norura

fuga

pracclpuc
,

conimcndatus

Quo lempore
,

Cardinalis fuit

fuit

autera pluriraos annos


,

riihil

is

quicquara diligeutius visus est agerc

quara

summum

PoutiCcatum fugere

cum
,

valde alienus a sibi conci,

liandis Gardlnalium animis videretur


res

aliqaorum raoet

pahm
in

reprebcndcrct

lil)ere
,

admodura senientiam
re-

suam

consistorio diceret

odlum principura

gum

polentissimorum minime formidans.

36. Et

eodcm tempore MarceUus Cervinus

qui

SINT nONORES.

59

ante
tus

Paulum quartum
e.sse

ad altissimam illam ponllGca,

sedcm fuerat evectus


prae se

in
,

honorum fuga

se

raaxime

erudituni

tulit

cum aUa

voce diceret

dum
se,

Cardiuales ad illura Pontificera creandum accur,

rerent

miuime

se esse

dignum pontiGcatu

seniorem

doctiorem, et meliorem Cardinalem theatinura Pou-

tiGceni esse

creaudum. Quas voces quo magis ex aul,

mo

profere])at

eo

veliemenlius Cardinales

ad illum
.

ille vir

PontiGcem eligendum saucto Spiritu duceT)antur Et gravis adraodum fuit, aulicorum voces minirae
Viginti die])U3 ponliGcatus eius est a])Solutus

extimuit, ecclesiasilcae disciplinae fuit cultor exiraius.


;

etenim

migravit in caelum
iirl)i

triste et

maximum

sui
;

dcsiderium
eique sucvei'-

Romae

et orlji cliristiano

reliuqucus

cessit in

ea.lem fugieudorum honorura disciplina

satus Cardinalis lljcalinus,

qnem

antea uominaLamus.
doctores

37. rfic Pontifex pios et sanctos


tus
,

sequu-

illos

eplscopatu et honori])us omniljus diguos pu-

tavit, qui

uec rainimam amljitionis suspicionem denostris

dissent.

Dominicum Bollanum seaatorem, qui


,

tunc Brlxiaa praetor erat


episcopalls
illa

postquam inlegrura anuum


,

scdes

vacasset

nihil tale

cogitantem
,

Brixlcusihus episcopum dedit. Et cauouicatus


cleslasticas dlgnitates
ris

et

ec-

multas contulit
,

piis et doctis viiusIiTfiia

eliam a]3senli])us
.

ahsentla

houorum

fu-

gIentil)U3
litterls

Et Gulielmum Sirletum
,

latinis

graecisque
hlstorlis

excuhum hominem
,

in ecclesiasticis
,

egregie versatum

vltae
,

integrltate

et

amahillssimis

morihus praeditum
siantem
,

atque excellenii humilitate praeiussit


,

ex

improviso ad se vocarl

cumque
,

accessisset, hortatus est illum suhridens


illud
,

ut palliolum

quo

vestic]-)atur

lalcorum more, depoueret


ita

de-

decere litteratuna

hominem

vestirc

ecclesiastlcum

, ,

l6o

QUATENUS FUGIENDI
,

habitum
tificalis

qui

illi

paratus fuerat

indueret

,*

protouoqui ponin

tarium illum apostolicum ex eorum numero


raensae participaut
in perpelua
,

creavit

qui

lectulo
,

iacens
et

rerum altissimarum medilatioae


,

praestantissimorum librorum lectione


,

tempus po-

nens

ad caclestem pairiam aspirans


insignia fugiebat
,
,

honorum om-

nium

nullum librura edens tautae

eruditionis vir

ipsum abiiciens, iu angusta domo latitaus. Sed divina Caroli Borromaei noslri virtus virum Dei honores fugientem ad amplissimam Cardinase

latus dignitatem dedusii,

cem avunculum

qui

cum Pium quartum pontifieum praecipuo amore diligebat


Pii ponlificis

rogasset, ut Gulielraum etiam Sirletum in Cardinalium

numerum
cam
se

adscriberet.

Quod

iudicium,quae
rectius di-

Caroli Cardinalis commendatio, urbi


ecclesiae universae
,

Romae,

probata valde fuerunt.


,

Nam
,

quemadmodum

vere scriptum est


,

filium sapientem eset pios

gloriam pairis

ita
,

Cardinales doctos
negaverit
;

esse

gloriam Pontificis

nemo

et nihil
,

magis ad

solidam Cardiualis laudem pertinet


tati

quam

favere pie-

et lilteris.

38. Pveligiosus etiam vir Paulus Aretinus in

Thea-

linorum disciplina vei-salus, qui deiude Cardinalis plahac ipsa honorum fuga excelluit, cum praestauti doctriaa vir inter Theatinos vel minon paucos vixerit annos et nullo ambitu
centinus est nuncupatus
, , ,

uima

diligentia adhibita ad

Cardinalatum pervenerit
,

et episcopatus

duo

nobilissirai ipsi siut delati

placea-

linus el ueapolilanus. Exemplis plurimis uli nou est necesse ad verissimam sententiam tuendara. Michae-

lem Ghislerium Cardinalem alexaudrinura


gnia omnia

Pium V.
insi-

nominatura, excelsa virtute pracditum, fugientera

honorum

ad altissimam illam Ponlificatus

s\yT

HoiyoRE.s.

i6i

sedem vocatam scimus


diiialis nostri
,

illum Pio quarto Garoli Car-

quem

saepe uominavimus favoribus sufet in pontificatu


;

fectum esse Pontificem,

excellentium
il,

virtutum documenta dedisse constat

sententiamque

]am probasse
eo ipso

in ecclesiasticis

muneribus distribueadis

ut qui episcopatum, aut ecclesiasticas dignitaies peteret,


,

quod

peteret, esset indignus.


,

Horum ipsorum,
:

Cardinalium et Pontificum maximoquos nominavi rum honores fugientium liae fuerunt proprietates uovis

non studere
,

amicitiis

de se

ipsis

aut

nuuquam

aut raro loqui


tur amicltias.,

laudare paucos ne aucupari videren-

excellentes viros
,

commeudoiione debita
,

non defraudare quietam vltam ducere principum et regum Ijenivolentiam non sibi studiose comparare, ecclesiastica

iura

defeudcre

et

moderationis

exemjjla

dare.

39.

Verum euimvero
, ,

ut

opusculo quod scribere


,

instituimus
cogitatio

finem imponamus

horribilis illa videtur


elegit potius praeesse

diabokim ruisse, quia


.

quam

subesse

Plurimae ctiam plurlniorum virorum

sententiae ante oculos

habendae
,

stint; ut, quoties

ho-

minibus praeesse desidero


tendo.

totles

Ouicumque

desideraverit
;

Deo meo praelre couprlmatum iu terra

inveuiet coufusiouem in caelo


sti

nec iuter servos Chrl-

computabilur

qni de primatu traclavcrit. Quanto

quisque hlc altius erigitur, lanto curis gravioribus oueratur.

Aerugo meniis
,

est appetealia

digultatum. Inanis

gloria hulus saecull

fallax est suavitas et iufructuosus


,

labor

perpetuus tlmor
,

perlculosa sublimitas

inltium

sine providentia
li

fiais

cum

paeuitentla. Ilonor saecu-

abiit

aniequam
Cito

veuerit.

irahunt.

periclltatur

Honores secum periculum potestas ; et quauto maior

houor

eo maiora pericula. Suut etiarn aliae sententiae,


1 1

162

QrATE?fUS rUGIE!?DI
pi'otulit.

quas Spiritus sanctus


ct

Noli

le efTerre

nc cadas

animam tuam
fiet illis
,

afficias

ignominia. ludicium durissi-

mum
ciis
,

qui praesunt; exiguo


glorificavil se
ct

enim conceditur
,

misericordia.

Quantum
ei

et fuit in dcli-

tormenlum ab homine ducatum neque rere


tantum date
,

luctum. Noli quae-

a rcge
,

cathedram boet

noris

Si

exaltatus

fueris ut

aquila

inter sidera

posueris

nidum tuum, inde detiaham


allisisti

dicit,

Dominus.
quasi ex,

Calcabit Deus excelsa terrae. Elevasti


tollens

me

et

me. Quid

sibi

voluut hae senientiae


esse honores
, ,

Borromaee

Clamant fugiendos
,

diram
morta,

detestantur ambitionem
libus aegris
,

venenum ostendunt
prudentiam docent.

pericula commemoi'ant ut fugiantur


,

hu-

mih'tatem

commendant

4o. Gravissimi et inlesLini huius

morbi

caelestis

medicus varia reliquit remcdia


vit antidota,

praestantissiraa paraet

mortis meditaiionem

passionis Christi,

sacras litteras,

sanctorum plurimorum exerapla. Anti,

dotum paravimus nobis


senserimus
,

si

aliquando

illo

nos egere

et paucis amicis nostris

quibus hoc uoest

strum opusculum communicabitur. Misera


tio,

ambifilia,
,

timida, fallax

crux ambientium, superbiae

vanitatis mater, adulationis

alumna, inimica Deo cum novum sibi constituat Deum, idolura sibi faciat honorem quem aliquando consequuntur improbi, qui plerumque virtuti denegatur. Ambitiohem inexplebilem honorum cupiditalem, seditiones excitasse provincias
,
,

perturbasse, ecclesiam Dei afflisisse, testantur historiae;


veluti

fecundam perniciem orbi christiano calamitates

attulisse
risse
,

quam plurimas
,

haereses innumerabiles pepc-

aluisse impietatem

maliumeticam, coniuraliones
,

periuria

fraudes

incendia

bella

cacdcs

docuisse,
,

insanos effecisse interdum homines

sui dissimilcs

et

SiyT
ferlnis

IIONOEES:

l63
.

morlbus

ccteris

hominibns nocentes
;

Verum

hoc tameu conlenlioc ne ambitiosl quidem negaat moderatum esse quod<hint, iu arabiendo esse raodum;

dam

honoris studlum

plautinum ilhid hahent iu ore


:

quod iuitio huius librl attullmus virtute ambire oporvirtutet non favitoribus. Hoc est quod dlsputamus ambitlonis, ambitura nullum tem nolumus esse servam Del gratiam avide et in ecclesiaslico viro probamus
,
,

studiose petendatn diclmus

humilitatem

amandam

et

quaerendam
sciamus
,

culus

novercam cum ambltlouem

esse

eam omnino arbllramur fugiendam.


negaveriraus
protervl enira et pertinacis
,

4i. In fugiendis tamen honoribus adhlljendum esse

modum non
ingenli est
,

Dei voces nou audire

ad labores voealoquitur domlvis

tum

laborem recusare. Interrogabis pro acumlne In,

genii tui

Cardinalis Borromaee
?

cui

nus Deus
ti
,

quae sunt Del voccs


,

Tota
:

argumeu-

quod

traetaraus

in hoc sita est

loquitur rationl-

bus multis dominus Deus, quod


dixit
:

testatus est

Davld

cum

audiam quld loquatur in me dominus Deus. Loquutus est Moysi loquutus est prophetis ore suo di,
,

vino nobis coramunlcavlt mysteria


b*o

loquutus

est
,

in

li-

suo unigenito domino

nostro

lesu Christo

loquu-

tus est per augelos, iliisque utiiur

tamquam

ministris
est

voluntatis suae. Vicarius Chrlstl

romanus Pontlfex

Dei vox
vina

consensio plorum

et

doctorum hominum di,

quaedam videtur vox; prlnclpum regum populorum etlam vox Dei nuucupatur Qnibus In rebus liaec maxlme adhlbenda est cautlo ut unusquisque se ipsum observet his regulis se examinet, si inanem
,
.

gloriam quaerit

si

divitias sibi

proponit,
,

si

elatione

(juadam anlmi

aliis

cupit

praeferri

si

aemulatione

aut polius invldia aequallum

suorum ad eumdem dig-

l64
nitatis
tat,

QUATENUS FUGIEIVDI

gradura aspiret. Postremo diligeiiter aniraadvernum illa quara prae se fert burailitas, siraulata quae^
humilitas
sit
,
,

dam

ut in

eorum

sit

numci*o de quibus

sapiens scripsit

qui se nequiter humiliaut.

42.

Quod
et

si

non bonis

artibus,

nimirum adulatio,

nibus

importunitate neseio qua auh*ca

quis

sit

as-

suetus ad honores aspirare,

nec

illas

quas antea euu-

uuquam ; is tanquam pesiifemorbos honoris insignia fugiat quibus eius in dies magis aflligatur anima et ad aeternam morlem properet. Tanta est clementissimi palris Dei in nos mormeravi voces Dei audivit
i"os
,
,

tales beiiiguitas

ut uos saepe ad
,

suum

admiitat colloaperiat nobis

quium

dum meditamur

dum oramus
,

plerumque voluntatem suam

ut aperuisse existiman-

dum

est sanctisslmo patri

Thomae

aquinati
,

cum

ar-

chiepiscopatum neapoliianum recusavit


brosio

et sancto

Am-

dum

episcopatum mediolanensem suscepit, post,

quam

iJhim plurimos dies fugisset


.

ut onus angehcis

humeris formidandnm

Quid

igitur ?
si

Fugiendos esse

honores, non lamen recusandos


si

vocantur ad houoreSy

Dei voluntaiem pcr pios viros eins ministros explo,

raverini

si illa

capita quae

paulo ante attigimus ex-

aminaveriut diligenter. Quae res maxiuii momenti in


ecclesia

Dei
;

quia negligilur, variae perturbationes ex-

ortae sunt

sponsa Christi cancta maler ecclesia mi-

randum
les

in

modum

afflicta

est

quas omnes calamita,

inde ortum habnisse iure exislimaveris

quia a di-

sciphna fugiendorum lionorura plerique horaines ab-

horruerunt, quia
in
chrisiiana

dii-a

ambitio rcgnavit

et
.

horrenda

re

publica pcperit mouslra


,

Lutherus
,

Germaniae
tritus

pestis

et orbis christiani perturbatio

sub

regula sanctissimi patris Augustini aliquot annos enu,

quia ecclesiaslicas dignitaies

ad quas aspira-

SINT

noNORES.

l65

bat, non didicit fiigere , ardeuter potius expetivit , tat horribiles tragoedias in sanctam romanam apostolicara

Sedem

invexit.

Et plerique

alii

haeretici apostatae in

idera raiseriarnm harathrura praecipites ruerunt, quia honores fugere nesciverunt.

43.

Verum

certa regula cst


,

quae rationibus plu-

rimis confirraari potest

eo diligentius fugiendos csse

honores
habet
:

quo illi suljlimiorcs sunt. Ita enlra se res superbum ct iuquietura animal horao quo ma,

gis in hac

lacrimarum
;

valle evehitur, eo gravioribus

periculis
sibi

exponitur

ideoque de sua salute eo magis


successioni-

timendum
;

esse intelligat. In priucipalibus in rcfilii

gnis succcdunt

parenli])us

legitimis

bus
in

voces hae vidcntur

Dei

num

couditionem! Mistorici

miram horaimultos commemorant qui


.

Sed

rerum prosperitate, moderationem non retinuerunt, qui non mcminerunt se cssc homines qui in princiillius rauneris quod divinipatibus elati iusanieriint
,

tus

illis

est

iniunctum

obliti.

Sunt principes
,

et

reges

a
li

Deo excelsum
;

illum in locura evecti


,

ut sint velu-

patres et pastores

ut homerico verbo
utilitati

utamur
,

po-

pulorum
tueantur
uiaut
,

ut

communi consulant
,

ut iustitiam

ut bonas artes alant

ut pauperibus subve,

ut divites iu officio coutineant


ipsis est
,

ut beatos, quan.

tum in

eos efficlant quibus imperant


,

Bo-

nos huiusraodi prin<;ipes


negaveriraus
;

et

nunc

esse

et fuisse,
,

non
diffi-

qui eo raagis laudandi sunt


versautur
,

quo

ciliore in raunei'e

et maiore in ipsius ad-

ministratione Dei auxilio indigent.


paucissiraos

Ex regibus
,

Israhel

laudabiles

rcgcs

observavimus

plurimos

tyrannos

se

ostendisse perspicuum est; et Saul,

cum

nemo

eo esset mclior in Israhel, rcgia potcstate inso,

lens factus

Dco

et

hominlbus invisus, inter

infelices

l66
reges numeraliis

OUATENUS FUGIENDI
est.

Episcopos etlam, Cardinales, et


fuisse

suramos Pontifices, miserrimos


storiis

possemus in hi-

observare

qui

dignitates htiiusmodi

in

primis

poniificatum appetiverunt.

suramum Sed in lougum


:

nimis protraheretur uostra haec scriptio

praeter

quam
,

quod domesticas calamitates ecclesiao coramemorare et sanata quaedam vulnera refricare molestura esset. Ve,

rissimuni hoc esse nerao negaverit


taraeu

Poutifices

quos
aut

paucos fuisse crediderimus

qui

pontificatum

avide cxpetiverunt, illumque principum et

regum

araicorum suorum
spexerunt
,

qui

suis

taiitum

comraodis pro-

favoribus sunt consequuti, parura utiles ec,

clesiae Dei

infelices potius Ponlifices extitisse;


,

quan-

doquidem nulla ipsorum cum laude cum piorum potius vlrorum consolatlone, diem suum exlremum obicrunt^

44'

Quid ergo

PJautinum illud carmen

de quo
,

in huius opusculi priucipio mentionein


lute
lis

fecimus

vir-

ambire oportet
,

probaverimus? Minime, Cardinaambitio

est enim ab honorum appelentia exlerminanda est. Si quis vocetur a Deo lamquam Aarou sumat honorem delatum. Una et masima vocationis regula haec sit cum sentit se illum nou appetere honorem, cum onus honori illi adiunctum intel-

Borromaee

probaverimus: expelleuda
,

ecclesia

Dei omnis

ligit

et

non recusat
esse

ne laborem

vldeatur detrecla-

re, nec aliorum saluti desil.

Quam regulam maxime


pii et sapientes
virl
,

adhibendam

censuerunt

qui

episcopatus, ponlificatum ipsum fugerunt,

cum

In re

maxime periculosa cautioneui maximara adhibulssent. Quid euira pastorali muuere sublimius? Quid altissi-

ma

illa

romani

Pontificis

Christi

vicarii
,

sede excel-

sius ?

lu qua

magna

sua cuui laude

et

populi chri-

si:vT

uo:oREs.

167

stiani utilitate,

sedentcm Sixtum quintum conspicimus,

cum

legatione pro Christo fungatur

maxima onmium,
,

lamquam Christo e^hortante per illum


concilientur Deo.
/\5

ut populi re-

Quid potest

esse horribilius

quani

si

quis Pondie

tifex

ante tribunal Chrisli in extrerao

illo

emenfuerat
,

titae legationis

accusetur
legati

si

tacuerit ubi

non

opus tacere
protervos
ritus sancti

si

officium
,

uegligenier egerit

si

non

deterruerit

si
,

non

dissipaverit, ut Spi,

ditiosos
les
,

verbo utamur illos qui bella volunt sehomines christianam rem publicara perturbanet

si

practermiserit pascex'e verbo

exemplo uni-'
paadivi,

versum chrlstianum populum suae


peres etiam eleemosynis
,

fidei creditura,

cum iUum oeconomura


?

tiarum suarum constituerit rex Ghristus


si

Qua

in re

iustas causas silentii


,

sui

afferre voluerit Pontifex


dili-

tiraendura est valde

ne in hoc succumbat, cura


illis
,

gentiam maximara adhibere debeat in


dis
,

exquireufrangant
sit,

qui pro ipso explicent verbum Dei

et

panem
tur

esurientibus. Magister sapremus cura


est,

valde

extiraescendum
,

ne suo muueri defuisse convinca-

cum

occasioues multas praetermiserit.


,

Cum

vero
,

bealissimus Pater nominatur

periculosura est valde

ne paternae

caritatis

nou semper

praestitae arguatur.
,

Pontifex sumraus ne interdura indulgentia sua

ut ho-

mo
lios

ille

non

raalus Heli sacerdos fecit


;

detei*iores fi,

suos fecerit

durius

quosdara tractaverit
patris,

obii-

lus dulcissirai
te

sua uleus

suprema potestaimbecillos quosdam animos nolens afflisatis

nominis nempe

xei-it.

Episcopus etiara episcoporura

scopaliura
rit
,

muuerum non
;

cum magnam

sit

quod

epi-

curara ha])ue-

accusetur

iu episcopis etiara creandis


sibi

nou sem,

per ante oculos

proposuerit honorera Dei

et

po-

l68

QUATENUS FUGIE?fDI
utilltatem, sed victus preclbus, benivolentiae
illos aliquando creaquos tanta dignitate ornasse ipsum

pulorum
verit

etiam suae ia aliquos indulgens,


episcopos
,

paenituerit.
/^6,

Postremo

ut sancti Bernardi verba

mus,

ipse est sacerdos

examinemagnus, pontifex summus, prin,

ceps episcoporura, heres apostoloj-um

priraatu Abel

gubernatu Noti, patriarcbatu AJjrabam


sedech
tu
,

ordiue Melcbi-

dignitale
,

Aaron

auctorilate
,

Moyses, iudica,

Samucl

potestate Peirus

unctione Christus

cui

claves tradilae sunt.

Tantam personam
.

suslinere diffi-

cillimum

et

periculosissimum est
,

Quibus rationibus
et sapiens
;
,

fuga pontiCcatus

ut considerata
,

admodum
,

laudanda
ter

est

in

illis

qvii

poutificatum fugerunt

iu-

quos sanctus

fuit

Gregorius magnus

ut diximus,

cuius sollemne festum bodie celebraraus


vestibus iudulus in spelunca delituit
tifex.
,

qui alienis
fieret

ne

Pon-

Petrus Moronus
,

qui postea Caelestinus quintus


Pontifex decla,

dicLus est

omninm patrum consensu


se

ratus

coactus pontificatum admiuislravit


abdicavit.

quo tamen

non multo post

Beuedictus tertius

cum

diu Cardinalium votis restitisset, invilus

non

sine la-

crimis ad altissimum diffnitatis pradiim ascendil. Nio o colaus primns in vastam quandam eremum aufugerat,
a

qua extractus a populo

vi

impulsus

est

ut Pouti,

ficatum susciper.t. Miratur interdum quispiam


praestantiores virlute viri
lici

quod
ut

nonnunquam

gravioribus af,

iniuriis, et calumniis variis

opprimi videantur

sanclis episcopis conligit Athanasio, lohanui cbrjsosto-

mo,

Basilio, et aliis

quam
illos

plurimis; quibus eliam admi,

rando Dei iudicio accidit


virtutem tantuni
iji

ut

ob ipsorum excellentem quae tamea

cojicltatum fuerit odium, ut


pej'pessi
,

plurimas calamitates sint

ij)sis

SlIfT

HOTfORES.

69

maiorem honorem
adulterii accusatus
tullt
,
,

et

gloriam pepererunt. Athanasius


ex ea ipsa accusatio-

calumniam aequissimo animo per,

omncm

remisit inliiriam

ne honorc vi!Mnil)us sais dehito carere noa potuit. Et sanctus lohannes rhrjsostomiis episcopiis, horrlhlle

dlcta

de

se
;

ipso ellam scrlhit: ainnt

me cmn mu,

liere

cuhasse

exuite

mc,etvidete memhrorum meoIuter has

rum morllGcatlonem.

raaledlcorum voces

et fnriosas imperatilcis

minas sanclus vir amicus Dei


reti-

valde houoratus crat. Ita sanclus Basillus modis variis


vexatus, eplscopo
nuit.

dignam moderationem semper

47.

bulor

Cur haec permittlt dlgnltaium orauiura distriet honorum omniuni inslltutor Deus ? Ut mo-

mentanea haec ah hominum vokintate pendentia testimonia , et insignia honoris coutemnantur et verus ho,

nor quaeratur ut ad caelestem patriam referantur omnia. Quid ergo? Cum honores fugieudi sint, non tamen
,

recusandi propter caritatem


cac consulalur
te
,

ut christianae rei puhlireguh's


,

adhihilis

illls

quas paulo anslt

attlgimus;
,

cumque ne

virtute
sit

quldem

amhien-

dum

sed omnis exterminanda


,

amhitio; plautlnum

carmen

quod initio huius operis citavimus sequitur ponderandum ad quem usum revocandum proponi,

mus. Sat habet fautorum

qui recte

faclt
,

de fahulis

loquitur poeta, de applausu spectautlum

de comoedia-

rum

suarura fautoribus.

vocarl

non

posslnt hacc?

Cur ad usura etiam nostrnm reQuandoquldem vita haec no,

slra fabula

quaedam

slt

ut probati scrlptores tradide-

runt, hicque
scena
,

qucm
,

incoHuius

mundus
,

quaedam
,

sit

mors quiutum cLiudat actum. Recte facere


nil conscire sibi

est

ex virtute vivere

nulla pallescere

culpa

boua conscientia

delectari

neminem

laedere

yo

QUATENUS FUGIENDI

prodesse

quam

plurimis
,

ut

uno

verl>o

dicam,

se chri-

stianum esse ostendere


tem, palientiam
sic vivit; eins
et

imitari regis Christi humilila-

cavitatem. Sat habere fautorura, qul


cousilia et actiones dirigit
,

enim

actionum

bonarum
tia

auctor Deus
,

favent

illi

angeli ministri Dei


.

pi'incipes et reges

nuUisquc in rebus desunt Prudennon confidere iu hominibus spem suani ponere in Deo, qui nec fallit, nec fefellit uuquam. Orare debemus caeli et terrae moderatorem Deum, et orbis teri'ae rei publicae sapientissimum gubernatorem

magna

est

ut hanc fugiendorum

honorum disciplinam

in

pkirimo-

rum animis

inserat: tanli fiant insignia honoris, quanti

facienda sunt: virtus rebus omnibus praeferatur,


seraper verus honor
,

quam

et solida gloria

consequuntur

Hoc

si

a clementissinio patre precibus nostris impetra,

verimus

Cardinalis Borromaee
sunt
res
,

in ecclesia Dei

quam plurima speranda


Iractio
,

in

bona omnibus regnis et


,

administralionibiis felicius

succedent

fraus, detol-

maledicentia
veritas
,

adulatio
,

raaxima ex parte
,

lentur

bonitas

amicilia

vera pietas

revivi-

scent et florebuni in dies majiis in ecclesia sancta Dei.

Quod magnopere
48. Libellum
lis

a nobis

expelendum

est

et assiduis

precibus a Deo postulandum.

hunc

quem

scripsi

nt Cardina,

optimi

et

mei amanlissimi voluntati obsequerer


,

le-

gendum esse pej'paucis putaverim ne soli nos videamur sapere ne industriani nescio quam tolerabilem a quam plurimis existimatam vituperemus nos homines
, , ,

alioqui

non

asperi

et

minime

difficiles

sed potius
,

aliorum actiones in raeliorem partem interpretantes


alios nobis libenler anteponentes.

Nullam

ipse huius

scriptionis

meae mercedem postulo laudem. Quis enim


satis

opusculum uon

diligenter scriptura, diciatura po-

SIIVT

HONOBES,

inf

quo nec ordo adhibilus est maguus reconrerum uulla est copia nec ulla vel minima dilarum est elegantia verborum, iure laudare possit? Probabis
lius
,

in

tu
te

conatum
studiura
,

meum

araabis,

certo

scio

meum

erga

non iniucundura

tibi esse poterit

novum

mea

hoc testimoniura singularis mel erga te amoris. Haec haec mea laus Cardinali sit mercedula laboris
, ,

optimo Borroraaeo

queni unice diL'go

et

valde ob-

servo in hac quaestione de fugiendis

honoribus ira-

ctanda

me

satisfecisse.

EDITORTS ADINOTATIO.
Invideamus saeculo
,

quod

talera ecclesiae dedlt ejiiscopum et


!

Cardiaalera. Qiianta in his opusculis sapientia! quae vis prudentiae

quantus humanarura lerum contemptus


ctimonia reluceat!

quam

eximia virtus

et

san-

Ausim prope
,

dlcere

Cardlnalem Valerium mag,

nis eccleslae patrlbus

sanctlssimis

ilhs prlscl aevi episcopls


,

esse

comparandum. Cardlnalis vero Federicus Borromaeus


ti

in sinu bea-

Phihppi enutrltus

cuius etiam anlma appellabatuv; hls Insuper


(

Cardinahs Valcrii praeceplls Inforraatus


illo

neque

hls

solum
dignis

sed et
,

opusculo de occupationibus
,

Cardlnale

dlacono

quod

alibl edidiraus

iteraque
,

aliis

sci'iptls)

quantus evasit! Sclt Medio-

lanensis ecclesla

quam -XXXV'
impressisque

annis sapientissime atque utilisiufinltis


,

sime rexit
exstructa
,

scit

Ambroslaua blbhotheca ab eo
libris
,

sumplibus
ipsi
,

codiclbus

repleta

in

qua nos

studiorum rudimenla

posuimus.

Salvete

anlmae sanctissimae
,

et

me chentulum
rit
,

in vcstrura

caelestem

coelum

cum Deus anuue-

recipite

ANTONII MARIAE GRATIANI


EPISCOPI AMERINI
DE DESPOTA VALACHORUM PRINCIPE
L
I

T R E

AD NICOLAUM TEOMICIUM ADOLESCENTEM ILLUSTREM.

L
i.V^imm Despotae
Gtitutum mihi

B E R

I.

initia

atque exitura leges

con-

non

est, Tlioraici (i),


ei

magis ne

sis fortu-

nac facilitatem in deferendo


levitatem
,

regno an in anferendo
certe minori un-

accusaturns.

Nemo quidem
,

quara negotio sesc altius cxtulit,


ceps decidit.
ret
,

nemo

celerius prae-

Qni eo sublatus

ut graviore casu rue-

et

singnlare posteris
,

collndeutis fortnnae exera-

plum
ra

relinqueret

videri possit.
sortis

Quae me
a

res^ vel ip-

sa cogitatione
,

liumanae

operae pretinm liabitutibi


;

eins
,

fabulam eveutnmqne
,

me

saepe id pe-

tenti

ut scriherem
,

impulit

eo

quidem minus repupaene omnia ab iis

gnautem
loca
illo
,

quod

et in

Rnssiam, finitimaque Valachiae


,

ubi haec acta sunt

veiiire rae conligit,


;

ipso
,

temporc

cum

accideruut

et

accipere qui rehns omnibus iutcrfnerunt. Tu vero iam unnc caecos contemplare horainum casus quibus subicctam dncimus vitam et quam fluxa , quam non
,

stabilis

couditio
,

sit

eorura
sibi

qui se

ita

fortunae perfecerint
,

miserunt

nihil
etiara

ut

in se ipsis
sit

reliqui

quara vero

consilium
,

ipsura fallax

cura a

divina ratione recesserit


(i)

expende.

De hoc

nobili adolescenle polono, aJ

quem non

Gratianus so-

lum

sed eliam Card. Valerius scripta misit,satis diximus in pracfatione.

DE DESPOTA VALACHORUM PRINCIPE


a.

L1J3. I.

^3

Guius

rel,

etsi ipsa

stiidia

iu

quibus versaris,

satis

multa esempla suppeJitare possnnt es antiquis rescriptoribus,

rum

taniea recentissimum

quodque ma-

xime insidere menliJjus solet. Nec sane est alius res gestas legeutium fructus uberior dum intenditur ani,

mus ad
amissum

eas artes
fuerit.

quibus aut partum imperiura


vero hoc decet maxime
,

aut
,
,

Te

Thomici
sls

qui et eo loco es nalus

ut a patre accepturus

quibus imperes;
lit
,

et in

te

unum omnia
,

natura contuvi-

quae evasuro in
;

summum
,

virum expeti posse

deantur
poris.

genus

opes
,

iugenium

vim animi

et cor-

Atque haec
,

quibus cerle maiora homini tribui

non possunt
excoluisti
,

slc

tu sludiis
,

opllmarum dlscipllnarum
,

sic

modestia
captura
,

slc totlus vllac religione

su-

pra
visti

aeiatis tuae

oruasLi

slc

denlque condi,

humaullate

et

commodllate
susLlnuerls

morum

ut

quam

expecialiouera divinae prope Indolis venlensln Italiam


excltaras
,

eam uon
ut lc

modo

per hoc trlen-

nium

sed
:

plane iara in vlrLutls admirationera con-

verlcris

uno

in ista

urbe (i), et sapienliae et


,

praesLaatlssImarum artlura sede

Istaque nobllium iu,

venum
neque
noster
gloria.

frequentla

gratla florentlor

nemo neque faraa iugenii clarior unquam fuerlt. Quod si istis


,
,

ire itiueribus perrexeris


falllt

equidcra haud scio

nec rae
slt
;

amor

quera terminum habltura


te

lua

Verum de

allus

erit

dicendi locus

nLinc

quod quaeris dc Despota cognosce.


3.
lutis
ci

Cura captara Coroneni in Peloponneso auuo sadeserulssent, nol)Iles grae-

M'D*XXX111I' Hlspani
,

homines

qui in spera erecti excutieadae Turcaruin

serviiutls, Caroli quiutl partes secuii fuerant,


()

ad i-jsum
stuJiis

Intellige

Patavium

ubi

tunc

Thomicius

op^im

dabat.

^4

^E DESPOTA VALACHORUM
;

ia Belgas coufugerunt
lores Pari et

in his N* Heraclides, cuius ma(

Sami insularum regnum obtinuerant


)

De-

spotas graeci appellant

ut patria amissa Caesari ope-

ram suam
nitaiem
rila,
,

uavaret.

quo cum propter familiae digrecentia eius coronensi bello

tum propter

me-

honeste habitus, aliquot post annis vita excessit.


,

Erat iu eius familia cretensis quidam

lohanues no-

mine
cus

parentibus ortus obscuris

quippe cuius patrem


ipse, ut

naviculariara fecisse constat.


,

Verum

homo

grae-

acri sane et

ad omnia prompto ingenio; qui

cum

Romae

adolesceus plures annos in bibliotheca vatica,

na describcndis libris operam locasset et cum lingua speciem quandam romanae clegantiae didicisset ;
graecis praeterea latinisque litteris
,

gallico
et

et hispa-

nico sermone instructus

assiduitate

diligentia
filii

sua

tantam apud dominum gratiam inierat, ut

pae-

ue loco ab eo haberetur

rerumque

et

consiliorum

omple-

nium
tae

particeps esset

Qui gratiae

intiraus locus
,

rosque in eam opinionem adduxit

ut
;

eum Despoidque homifacile

sanguine coniunctum existiraarent

nis postea

commento
Is

ut fides haberctur

ansam

praebuit
tus

enim
,

Despota

mortuo
,

ut erat diser-

et eruditus

familiac persuadet
,

ut se fratris fi,

lium Despotae asserat


divisurum
lentura
facile
,

ne ab alienis occupata
se

ipsi

he-

reditate excludautur. Pollicetur


;

omnia

inter

ipsos

et tabulis

modo

scriptisqiie

Despotae cou-

reliqua libenti
,

animo remissurum. Quod cura


ficto

persuasisset

rem

nomiui antcfei-entibus
i-emittit
,

pecuuiam fortunasque omnes


tur
,

scriptis

poti-

et

ex graeculo scriba Heraclides repente factus

se pro

Despota habere coepit.


,

Multos inde post anHi-

uos a Gaesare

qui fastidio huraanarum rerum omni


,

imperii x*eguorumque relicta administratione

in

PRINCIPE LIE.

I.

iy5
,

spanias
,

solitucHnemque secedebat

haud

difficile

im-

ut fratris filius petrat retur, sibique egregiae in bello navatae opcrae ( inter levis armaturae equites Epirotarum stipendia

Despolae, eiusque liercs decla-

nam
me-

ruerat) teslimonium tribuatur. Quaraquam in dividundo orta inter conservos controversia , alienum illum

falsumque heredem esse


flavcrat
saris
;

ante rumoris nescio quid af,

sed curante id nemine


,

ipse auctoritate Gae-

Despota appellatus

ex Belgis

Lubecam, quod

est

oppidum in extremis Germaniae fiuibus ad Balticum mare situm navigavit ; ac se regio ortum sanguine a Turcis pulsum apud omncs vendi'ans, Gaesaris ea de
,

re

diploma ostentans

in

principum etiam virorum


quae cimbrica Ghersonesus

amicitias se insinuabat.
4.

Lubeca in Daniam
,

vcteribus fuit

veuit

et

humaniter

Federico rege

muneribus donatus, in Sveciam transmisit; quoque regis liberalitale usus Dantiscum ad Vistulae ostium nobile emporium , traiecit; unde peacceptus
et eius
,
,

dihus

Regium montem ad Albertum Brandeburgensem


regulum
,

in Prussia

se contuiit

cura

eruditione et

uobilium linguarum intelligentia


teritate
,

tum officiorum dex-

principum ultimarum gentium animos concilians. Atque Albertus quidem in Lithuaniam


facile sibi

ad Poloniae regem profieiscenti


tei-as

praeter munera, litquoque ad Nicolaum Radivillum palatinum Vilnensem principem virura, dedit; quibus eum dih'gen,
,

tissime

commendabat
,

quo Vihiam advenicns Li-

ihuaniac capat

ubi Sigismundus Augustus rex fre,


,

quens habitare consueverat hospitio accipitur ab eo ad regem perducitur , eiquc accurate commendatur. Ihi
Despoia
,

ut se in Palatini consueludinem insinuarct,


,

ciusque patrocinio

si

possel

nilerclur

homiuis vi-

1^6
Jelicet

DE DESPOTA VALACHOaVM

nou solura ingenio, sed copiis et opibus Polonorum facile principis id de Deo deque toia reliquod apud eum docel)atur; gione sentire et loqui
,

ea sacra caerimoniasquc complccli


tur
,

quas

ille

scqueLasibi

inslituit

quod eam rem

ad eius aiiimum

concilianduni
telligebat. Is

maKiuiiim poiidus babiluram esse inraullis fortuuae


,

cnim Palatiuus

atque anil)euigiiita-

mi bonis
ti

Deo cumulatus
,

banc

diviiiae

gratiara retulit

ut ambitiose piclaLem ct religionem


;

opibus bouoribusque poslbaberet


causa
,

et prlvalae potentiae
,

a maioribus accepta Dei coleudi praecepla


,

qui-

bus unis res publicae stant

eilciens

novara ipse ra-

tionem inducere conaretur.


5.

Sed Despola dura apud ipsum coramoratur, parpartim ex scriptis ac


,

tim eorum sermonibus, quibus Valacbiae res cognitae


erant
,

lilteris

quibus

eum

poti-

tum diximus
rat
;

cogaoscit uxoi-cm, Ale^andrl


,

Valacborum
invase,

regls affinem esse illius

in cuius ipse

nomen

ipsuraque esse Alexaudrum bominera


suls, propter
,

fei"ura

at-

que invisum

tera natura raobllem

imraanem crudeh'tatem; geniufidam barbaram impotenti, ,

bus tyrannis tam servlre bumiliter quam fidenter afferrc raauus assuelani.
studiis deditus sic, ut

Erat DespoLa raaibematicorum

cum

cx eorum raiionibus maxi-

raara sibi fortuiiara portendi

auimadverteret

eius spe

magnopere interdum efferri soleret.' llis Igiiur cogniquae slbl fato moustraretur faet banc esse viam lis
,

cile sibi

persuadens

a1)Iatis

cum

rego ipso Poloniae

tura

maxlme

a Radivlllo litlerls, quibus


,

Alexandro com-

mendabatur
aeraut

adbibitisque nonuullis

Italls
,

bominibus

qul viseudi studio proviucias exteras


,

in ea loca
,

ve-

bonesto comitatu

Valacbiam

peliit

profectio,

nem

in

Graeciam simulans. Ubi ab Aiexandro

eius-

PRINCIPE LIB.

I.

177
,

qae uxore
6.

affinera credeutibus huraanitei' acceplus

et

iu praecipuo

bonore

est liabitus.

ApuJ quos dum

versatur, ut id
,

quod animo parnihil habuit. anti-

turiebat, facilius aliquando pareret

quius,
rcl
,

quam

ut

linguam eius quoque gentis addisce-

sibique

geret.
tia

quam raultos ex omni nobilitate adiunQuod utrumque ingenii commoditate et elegan,

morum
,

paucis mensibus est assecutus. Praedicabat


,

etiam se a Valachls ortum


nasse

maioresque suos

ibi

reg-

cuius rei

satis

belle a se coufictam
,

historiam

et non modo aliaafTerebat. Quod barbaris hominibus rum gentium sed suarum etiara rerum ignaris, haud
,

difficile erat

persuadere

in eoque ita felix fuit

ut bi-e-

vi

rudem
.

illara

nobilitaiem totam sibi addictam habe,

ret

Alexandcr autem
feritatera
,

propier insignem ac
flagrabat
;

inaudi-

tam paeue
cuius iussu
praecisae

suorum odio

quippe
,

multis

hominum

milibus desectae nares

manus,

effossi oculi essent;

quorum bona pars


omatrocita-

miserabiliter visebatur illo tempore, passimque in

nium
tem

oculos incurrebat.

Atque hanc naturae

avai*itiae

aequabat, ut incertura esset caede an prae-

da magis laetaretur.
7.
los
,

His confisus Despota

coepit clam

apud nonnul,

quos maxime infensos Alexandro sciebat


rapinas insectari
,

cruen:

tas eius

et

detestari imraanitatem

interdum illorum aeruranas


degeneres animos
audacia
,

cum

raiseratione deplorans,
servis

interdum increpans vix dignara


,

patientiaui

et

quos non desperatione abiicere, sed


est raiseris,

in

qua unicum perfugium


acuere deberent
res

ad se

ipsos tuendos vindicandosque a saevo

perditi horainis

dominatu

periculo nec incipi nec perfici;


csse voluerint
,

ipsos

magnas sine magno tamen si virl


,

haud

difficile

negotium suscepturos; sin


12

1^8
desides

DE DESPOTA VALACHORL^M

melu
fore.

lerreaniur,

\i\

foeda scrvitute contabesceiiiis


,

dum

iis

Haec quamquam llbenter ab


,

et

suam
ty-

fortunam raiserantibus audiebantur


ranni metu biscere audebat.

nemo tamen
tauta
in

Quod

Alexau-

dro erat saevitia


ret
,

ut quos suspeclos
,

aut

exosos liabeipsos morti

vel levissimis de causis


,

non solum

dabat

sed integras

nonnunquam
magnas
sibi

tollebat familias,
.

pu-

blicatis et ad se conversis

earum bonis

Qua

ex re

cum

pari invidia

divitias comparavei*at.

Sed bis Despotae sermonibus ad Alexandrum cui pridem suspecla esse coeperat nimia sagacis bominis apud suos gratia, eum veneno tollendum mandavit Verum re per amicos Despotae enunciata quos ausuros aliquid et sludere sibi confirmatis iis
8.

delatis

intellexerat

cobortaiusque ut leterrimi tyranui iu,

gum

aliquando deiiccrent

seque

eis

non defuturum

pollicitus, provincia excessit, et

ad Maximilianum Ferut se

dinandi filium, Hungariae tum regem designatum, sese contulit


ajixilio
,

ab eo summis precibus contendit

atque opibus contra immanissimum tyrannum


:

Turcis addictum iuvet

quam

parvi negotii res


,

sit il,

lam beluam
cet;

iufensis populis

exlurbare rcgno

edo-

simul demonsli'at quantam opportunitatem babituea provincia, ad arcendos finibus


si

ra
cas
tis

sit
,

in amici bomiuis, et ei
:

Hungariae Turomnia accepta referen,

potestalcm pervenerit

ac ne vana afferre

et ina-

ni spe ductus baec postulare videretur, binas litlteras

principum nobilitatis noraiue Valacbia ad se perlatas protulit singulorum cbirograpbo signisque consigna,

tas

quibus
,

si

arraatus provinciam ingrederetur

reg-

uum

trucidato sive expulso Alexandro, sibi pollice-

bantur.
9.

Ncc

falsa

baec narrabat; Valacborum cnim prin-

PRI\CIPE LIB.

r.

IJC)

cipes

ut suut versuto

iugenio
,

ad Maximillanum confugisse verunt, Alexandrum prodere


latione aggi-ediuntur.

postquam Despolani ac belKim moliri cogno,

prodendi Despotae simu-

Ad eum
,

adeunt

et si

permittat,

rationera se invenisse aiuut


eius potestatem dcdant
:

qua Despotara vivura iu proditionem simulantes, De-

spotara in Valachiara vocaturos: facile spe regni pellectura in laqueos


litteras

perductum
,

iri.

Re probata

binas

Despotae scribunt

alteras

de Alexandri sen-

tentla

akeras quibus de suo consilio Despotara ceret ut serio


.

tiorem faciebant,

adventum maturaret,

etiani

atque etiam hortabantur


pollicito
,

Verum Maximiliano muha


,

rera ex die in

diem ducente
opibus

quod
,

sibi

om-

nia prius diligentius exploranda iudicabat


sibi ipse capit
,

consilium

et

muhorum
,

qui eo terapore
tentantera

novas res iu Polonia molientes eura


sibi devincire

maona o
,

cupiebant

collecta

haud exlgua manu,


nihil du-

plenus fiducia in Valachlam ire contendit


bitans, Valachos

rosos

crudelem Alexandri domiuatum peslmul atque armatura sese ostentasset, ab eo oraErant oranino itinera duo
per Piussos

nes defecturos.
10.
,

quibus itineribus
;

jpse coplas in eara


facilius
;

provinciam duceret

unum

multo
,

alterum per Geculos populos

qui
,

Trausllvaniae raontes iucolunt, brevius, sed diiHcile


atque impeditum. Placuit per Russiam
vincia
,

ire.

Ea

est
,

pro-

qua

Valachia fluraine Tlra dlvidltur


;

sub

imperio regls Poloniae

cuius iussu
(

advenienti De-

spotae Palatinus Russiae


fectos

sic

enim proviuclarura prae-

Polonl appellant

vir bello clarus,


et

magno

equi-

tatu sese opposuit.

Despota

numero,
,

et

robore mili-

lum

et
,

rebus omnibus irapar


,

ne congredi quidem

ausus

dissipatis copiis

ac nonnullis minoribus tor-

l8o

DE DESPOTA VALACnORUM
,

mentis

et

omnl

raililari

instrumento amisso

rursus

ad Maximilianum refngit. Forte offeudit apud

eum Al,

hertum Laschium polonum

Hieronymi filium
,

illius

quo internuntio cuiusque ope et consilio lobannes Vaivoda Transilvaniae a Solimauo Turcarum tyranno virum et constitutus fuit rex Hungariae appellatus
,

paternos gereutera spiritus

aetate

opibus

et graiia

riae cupiditate incensum.

apud MaKimilianura florentem, rerum novarum, et gloHunc communicatis consiliis

amicitia sibi adiungit,


pellectura: ac per

magna
a

spe

et pollicitationibus

eum

Maximiliano impetrat, ut Hundi-

gariae praefectis

mandet idoneo militum numero ad


:

ctam diem Laschio ut praesto sint ipsi per Rutellium Sequanum Viennae Germanorum atque Italorum de,

lectum habent.
II.

Haec dura parantur


,

ut

Alexandrum metu
,

li-

beratura
iu

el

eo imparatiorem
,

invaderet

Despota iu
;

Chesmareo Laschii oppido

morbum
,

simulat

emis-

sisque rumoribus ingravescentis morbi, paulo post,

quo
es-

Alexandri speculatorem falleret


se compercrat
,

quem Chesmarchi
iubet
;
,

mortem suam enunciari


se

atque
,

ut eius rel raaiorem fidem faceret


et atris

occlusum feretro

tectum pannis
,

pro raortuo

efferri sustinuit.

luterea Valachos

quos
,

sibi fidos habebat,

occuhissimis
facit
,
,

nunciis coufirmat

maturi adventus sui spem

et

ut sese ad exculiendam servitutem comparent


lur.
lia
,

horta-

Cum

milites convenissent

numero ad quatuor ml,

quorum

miiie quingenti erant equites

atque in

his ducenti

Germani

eorum quos
,

al)

neglecto atque
;

horrido cultu corporis

nigros vocant

plures
,

Itali

GalH nonnulli, per Trausiivnniae montes


colis

mlnime re-

pentino eorum adventu raunitos, deleclis agreslibus iu,

iu

Valachiam transcenderunt.

PRINCIPE LIB.
12.

I.

l8l

Hoc cognito

Alexaudei', qiio nuper solutior


,

me-

eo vehementius lu nunciata Despotae raorte fuerat ne si quid instaextemplo uovo nuntio perculsus
,
,

omnium slmul rerura discrimen subire couxorem cum liberis et pretiosiore suppellegeretur atque ibi eventum rei ctile ad Danubium praemittit
ret adversi
,

expectare iubet. Ipse copiis turaultuavie coactis,


eo consercre

Dcspo,

manus tae occurrerc, properat, et cum ante quam suis res novas moliendi spatium detur. Sed tyrannornm ingenio ut in dominatu atrox ita in pe, ,

riculo timidus
stricti

cura

ei

ex conscientia
,

in

se

unum

lio

omniuna gladii viderentur coraraisso vix proeet deposito clam regio ornatu, miacie excessit
,

litari

veste

assumpta

cum

paucis servis
,

qaibus saluintermisso

tcm suam committere audebat


cursu
,

nunquam

ad Danubium pervenit

protinusque Byzantium
,

ad Turcarum regem perrexit. Cuius cognita fuga


eius partes tutabantur
,

qui

et

acre

cum Despotae
est
)
.

militi-

bus ad Pontem
missis
nis

id loco

nomen
,

proelium miscueValachi
,

rant, amisso regni vexillo


,

terga verterunt

qui frustra Alexandrura persequerentur caput propositis praemiis


et
,

raag-

iu eius

ingenti laetilia

Despotam suscipiunt,

parentera

et liberatorera

suum

conclaraant. Itaque Despota sine proelio, sine sanguine,

atque adeo sine coutroversia tantam

rem

tam parvo
con-

negotio confecit, et quasi ad accipiendum paternum

regnum

non ad occupandum alienum


,

venisset

tinuo Vaivoda a Valachis salutatur


cia potitur
,

amplaque provinct
,-

salutis

anno 'M-D-LX*
,

i3. Est Valachia

quara Dacos oiim


in

Getas in-

coluisse arbitraniur
aliera
,

duas divisa partcs


,

quarura

quae ad meridiem vex^git montana et aspera , Valachia transalpina appellatur . Altera plana agro
,

102

DE DESPOTA VALACnOBUM
,

virjsque opulentior ad septentrionem speclans

Mol-

davia dicitur,- utrique Vaivodae imperant, sic enim ipsi suos regulos appellant
;

ulraque Turcarum vectigalis.


iter

Moldavia in laiitudinera duodecim dierum


dito patet
,

expe-

tantundera in longitudinem;
,

et

qua ad Eu-

xinum pontum porrigitur longissimo tractn ad Biallogradum usque periinet; sed ea sunt loca vasta et ab omni cultura hominum deserta propter conlinuas
,

Tartarorum incursiones. Agri summa

est fertilitas

ve-

rum homiues
sementes
,

miniine agvicullurae dediti, frumenti tan,

tura semiuant

quantum
,

sit

ad

annuum victum
,

satis

non ante kalendas apriles faciunt. Vino non quidem carent sed mnltum uUintur mulso quippe
qui melle ahundent.

Pecudum

vero incredibilis paene


arati*o

copia,hoves duodecim trahendo


alendis magls propter egregia

iungunt, hisque
,

pascua

quam colcndo
Porro ex Vala-

agro student. Vitulum caedere religio


chia educitur
illa

est.

quorum carnihus non proximi modo populi Hungariae et Russiae verum etiam
vis,
,

houm
,

Poloni
tas in

Germani atque ipsa denique Italia, et civimagnopere vescuntur, Hos primis Vcnetiarum
,

Veneti hungaricos boves appellant, ceterisque eius generis carnihus praeferunt.

Boum nundinae
,

in Valachia

quotannis septios, magna mercatorum celehritate, iu palentissinils

campis hahentiir

ad quas singulas multa


,

admodum boum
unius

milia compelli solent

uhi trlduo iu
,

capitis pretio,

quo reliqua multitudo exaequatur

constitueudo a mercatorihus consumpto, quod raro tres

omnis illa boum vis paucaaureos nummos excedit rum horarum spatio divenditur inque varias regiones ahducitur. Ex ea re maguum quaestum faciunt no,
,

hiies

qui armenta alunt


ditescit
,-

ipsequc adco Vaivoda indc

maxime

nam

et ipse

magnum boum numerum

PhlNCIPE LIB.

I.

l83

ex suis praediis quotannis veudcre solet, et ex his


dlnis

uunad
.

magnopere
provinciae
;

eius augeutur

vectigalia. Piegulo

quadringenla milia
totius

anreorum nunimum
sexaginta

in aerarium ex

proventu a quaestoribus quotannis


milia
tributi

inferuntur

quorum

nomine

Turcarura vegi penduntur.


i4

Oppida Valachi perpauca habent


,

pagos vicos-

que incolunt
tenti
,

casis

trabe paleaque exaedificatis con-

quibus vim hiemis arceant. Tres arces a recen-

tioribus Vaivodis coramunitas habent; Suchiavae,

quae

Vaivodae

Ncmeli ad Seretum flumina. lus scriptum habeut nullum sed oraest regia
;
,
, ,

Chotini ad Tiram

nia regis aut iudicis arbitrio permittuntur

reguntur-

que per manus tradita consuetudiue. Accusator si ter conceplis more gentis verbis iuraverit , vera esse quae
defert
,

reus damuatur. Item debitor


(

si

solvendo se
fi-

non

esse, iure iurando affirmaverit

tanta religioni
,

des!)debitum remittitur. Si quis spoliatus fuerit


mercatoribus haud raro accidere solet
,

quod

ab

iis
;

repetit

ablatum

in

quorum agro iniuriam

acceplt

atque ei

iubente principe ex coramuni eius municipii aut pagi tributo


satlsfit.

magnopere

latinae dissimili.

Lingua utuntur sua eaque haud Latinorum enim coloniam,


,

post devictam a Traiano imperatore

gentem ctam ferunt. Verum diuturnitate temporis

eo deduet

barba,

rorum pcrmixtione, depravato sermoue,


vel mutatis litterls
,

latinas voces
,

vel sono ipso horridioi'e

sic

pro-

ferunt
bita

ut a nostris
et

hominibus prlmo non


,

nisi adhi;

attentloue

dlligeutla
facile

intelligautur

sed ubi

paulum assueverunt,
ita

totam linguam assequuntur.

i5. Ghrlstianae fidei ritus, ut a Graecis acceperunt,

studlosissime colunt.
,

Matrimonia

viri

vei ininimis
,

ue causis saepe solvuut

remisso uxori nuucio

peu-

l84

DE DESPOTA VALACHORUM

sisqne fisco cluodecim denariis. Belli magis, quatn pacis


,

studia sectautiTr.

Cum
,

Scythis, sive Tartaris


, ,

tau-

ricam Chersouesum incolentibus


toto

duxerunt isthmo

quo a fossa quam Prsecops eorum h'ngua appel:

lato, Prsecopienses

dicuntur
(

continentibus fere bellisy

seu verius latrociniis


iusto

vix
)

enim

umquam

accidit, ut

bello

contendant
,

exercentur: aut enim eorum

incursiones repelhmt

aut ullro ipsi in

eorum agros
,

incurrunt. Genus

ipsum hominum vafrum


,

procero

firmoque corpore
ga hasta
,

et bello

ferox

armantur praelonturcico

clypeo

et falcato gladio
,

maxime

ar-

matu

pauci ferream clavara

plerique securim
,

affe-

runt. Tanta

autem audacia proelium ineunt


,

tantaque

hostium contemptione

et

fiducia sui

ut saepe

haud
bello

magna manu
victi, a
si totis

vel

integros fiuitimorum exercitus fu-

derint: suis niagis dissensionibus debilitati,

quam

Turcis subacti sunt. Quadraginta miha equitum,

decertandum

sit

viribus, conficere possunt


illas

pe-

ditum

fere nulhis est

apud

gentes usus
,

tum quia

tum quia celeritate ct copia equorum inutilis redditur. Equos habent paucos sed summi laboris stabulis haud magnopere
viHssimo genere
constant
,

hominum

assuescunt

vel

media hieme pascuntur in agris


edocti,

et

quotidiana exercitatione uecessitateque

gramen

tegentem glaciem ungula frangunt, quamvis


leis careant.

feri'eis so-

16.

Vaivodas regcs suos Valachi instar numinis ve,

imperantes

eosdem tyrannice fere colunt corum dominatus pertaesum est non solum rcgno eiiciunt sed omnibus interdum crucianerantur
:
,

summeque
cuni

tibus necant

ac perpaucis nccessitati naturae

aut vi

aliqua morbi consumi contigit. Nobililas plebem ser-

voruni paene loco habet

rex ipse nobilitatem. Petrus

PRINCIPE LlB.
conspii'atioue nobilium

I.

l85
,

regno expulsus, fugiens aureos

nummos quibus
,

colligendis persecutores tardarentur,


ila

dispersit

atque

eoruni
,

manus
iu eius

evasit.

Idem paulo

post,

cum

Stephaiius

quem
,

locum barbari suf-

fecerant, atnore turcicae puellae captus

impiae sectae addixisset

et

ob

id

Mabumetis se iniquam tyrannidem

Turcarum more
set
,

exercens, obtruncatus a popularibus es,

revocatus in i*ognum
sustulit
,

universam paene nobilitalegit.

tem

novos ipse nobiles


,

In principatu
affert

adipiscendo

iis

qui opibus pollent,

multum

mo-

raenti decora facies, proceritas, et

forma corporis, quam


,

barbari

maxime

iu suis regibus requirunt, usque eo

ut siquis forte

membro

aliquo captus
,

aut cicatrice

aliove corporis vilio deformis fuerit

ei vel nobilissi,

simo

minus nobilem

excellenti
,

forma

facile, pi-aefe-

rant. Post Pctri

tudinis suflfragiis

mortem Zoldam tumultuariis multiVaivodam conclamatum biduo post


,

immissi equites ab Alexandro

gem
sui

elegerant

in vico
,

paratum oppresseruut

quem exulem socii requodam ab omni praesidio imatque ei confestim ante quam
,

opem

ferre possent

nares amputarunt

quod ubi

in vulgus cognitum est


scessit,

universa ab eo multitudo di,

atque Alexandrum regem recepit

eum quem

a Despota

expulsum iam diximus.

LIBER
.orum .E

II.

omnium

in

igitur regnum adeptus Despola, primum eam curam incubuit, ut iraperii et Vaivo-

dae insignia a Soliraano, cuius uti diximus Valachi sunt vecligales , impetraret sociusque et Vaivoda ap,

pellareiur. Nara Alexander qui

post
in

tuim

se

receperat

Soliraani

animum

fugam ByzanDespotam rao-

l86
dis

DE DESPOTA VALACHOKUM
incitabat
:

omnibus

rumores sparserat Despotam


auxiliis
,
,

cura magnis
in

Germanorum

acliunctis Valachis,

Thraciam impetum facturura

atque ipsam imperii

sedem Byzantiura invasurum. Quae rcs cum reliquis omnibus Turcis, tum ipsi regi non parum terroris atquod et se imparatura opprirai posse, tulisse dicitur
,

hominem graecum Turcarum imperium indignisslme


intelligeret, et

a graecis

hominibus
,

ferentibus
,-

cupidis,

simis animis exceptum

iri

non ignorabat

et

sunt

qui

praeclaram tunc affligendi subita nec opinata irruptio-

ne

tuixici nominis,

occasionem praetermissara

existi-

ment.
2.

His delationibus Alexander iam perfecerat


nefarios
et

ut

se

quamquam ob
celeriter
,

crudeles mores invisum,

armis reducendum rex decernei'et.


sis

Verum Despota
,

mis-

Constanlinopolim oratoribus gentis nobiet

lissimis

Alexandri scelera iusectando


,

profusissi-

me
xit
;

largiendo
et
,

celeriter

Bassas in suas partes


,

tradu-

per eos Solimano commendatus

virtutis
,

amanveteri

tiori

quam barbara
;

fert

consuetudo

additis
,

tributo
tinuit

decem milibus aureorum


et

nummum rem
,

ob-

Vaivoda

est appellatus

atque insuper mu-

neribus a rege houestalus. Post haec

cum Sigismundo
Valachiam
,

Augusto rege Poloniae


prohibitum diximus
foedus
, ,

quo

transitu in
et

antiquum quod Valachis est cum Polonls, renovat Laschio ob navatam operam Choiinum oppldura cum munita arce in finibus Russiae ad flumea Tiram quod
in

gvatlam redit

incolae Niester appellant


aequitate
,

atlribult

et iuris dlctlonis

et

humanitatls specle, suorum studla horai-

num

tenere instituit. Atquc, ut


ostentaret
,

anlmum haudquaquam
ea
,

fortunae imparem

nobilium frequentia
ea

celebrari assidue reglam vokdjat

aulam opulenlia

PRTNCJPE LIB.

II.

iSy

luxuque auxerat

ut culiu corporis, et splendore vitae,

maguos
3.

reges superare conaretur.


est
,
,

riat

quod aut mutet aut certe apemagis uniuscuiusque mores quam imperium, et
Sed nihil
, :

adepta supra leges potestas

largitorem iu inopia ha,

bitum

vix

dum
:

insidentem in regni solio


,

summa
,

co-

gendae pecuniae seu libido


cessitas

sive ut ipse ferebat


,

ne-

invasit

nam aerarium

thesaurosque regios

Turcis apud Gonstantinopolim largieiido exhaustos habebat


;

praeterquam quod Alexander fugiens gemmas

et caelati argenli

magnum pondus secum


et
et
,

abstulerat, si-

bi vero

novo homini,

ad illud fastigium incerla for-

tunae aura subvecto

adhuc ab amicis inopi


,

ad pa-

tranda quae animo agitabat cousilia

stabiliendumque

regnura

pecunia maxime opus esse existimabat. Igigratia


,

tur sumptui parcendi


tuit consilio,

peruicioso ut

mox
fides

pa-

Germanos

et italicae
,

nationis mililes, quoet

rura potissimum
virtus

opera adiutus

ad omnes casus
,

quorum reservanda fuerat cum


,

et

Ruiellio
,

missos fecit

atque Hungaris incertae


,

fidei

hominibus

parva mercede conductis

salutem suam commisit, et


ita

corporis custodes adhibuit;

ludente foriuna, ut reg-

num
Hoc
tores

fortuito partura, inconsideratius etiam amitteret.


facto, ad

augendos annuos fructus edixit, ut ara,

satiouum quique suarum iugera duplicarent

et

vectigalia

omniura rerum

lota ditione auxit.


iuitia
,

Quod
,

etsi

ad comraendanda regni

et

ad iungeudas
et
iis

sibi

horainura voluntates rainime opportunum


expectatura
accidit
,

iu-

qui sibi

optimura
,

et

perbeuiginiuste
si

num

principeni polliciti fuerant

taraen

haud

factum ab eo pecuuiai-ura indigeute videri poterat,

intra hos fines iramoderatara cupiditatem continuissel.


4.

Verum

fortunae ludlbrio, futuri aniraura igna-

l88

DE DESPOTA VALACnORtTM
,

rum

et

infectum ante vllnensl implctate


(

ad templa
natlo adut qui no-

multo auro argentoque referta

est
;

enlm
et

illa
,

raodum

dedita religioni
,

adieclt

et fit fere

vas secuti sectas

veterum religione
,

romanae ecsacer-

clesiae observantia discedunt

primum omnium

dotum bonis fortunlsque inhient; et ii maximam pielatis laudem ab eorum dlscipllnae doctoribus ferant
,

tanta est partlum rabies!)qui divino cultui spleudorires diripiunt


,

que dicatas
risioni-bus

fana dlruunt

sacerdotes ir,

contumeliisque vexant. Id Despola

ut ra-

tlone ab se fieri

adire templa
irridcre
,

et

non cupldine viderelur, primo perraro eorum sacrificiis mox etiam per iocum obiectare principibus indignam
,

abstinere

vlrls credulltatem

qui tantum trlbuerent invetei'atae

vulgl oplnioni

ut se paterentur anilibus superstitiopla

nibus obligari

mente sensuque

nou

inani

cae-

rlmonia

et

verborura praestigiis

rite coll

placarique
.

Deum

cetera ex horainiira coramcnlis esse

Ad

hoc

saepe In sacerdotes locans dicia

cum

aculeis conturae-

liarum lacere
si
(

monachos

aversari raaxirae, perinde ac


:

eorum quod raissara appellamus


;

aspcctu laederetur
)

post liberius
,

sacrum

dctestari

et acerbe inse-

ctari maledictis

opiniones de Deo falsas esse arguere;


,

disserere ipse de divlnis pi'aeccptIonibus


tiara

suara sentea-

confirmare sacrorura librorura auctorilate; deniferre


,

que non obscure

daturura se operam esse, ut


,

vana abrogarcntur sacra

ritusque

et infixus

eorum
re-

mentibus error evelleretur. 5. Offeudebant haec homlnes suorum sacrorum


tinentisslmos
,

quo minus expcctaverant miob refellere ipsi quae a Despota dicebantur nusque poterant ; maiorum euim iguorantiam carum rerum
eo magis
,

institutls fideque Insistentes, religlose raagls

quac docte

,,

PftTNClPE

JLIB.

II.

189
,

Deum

colere didicerant. Commovit vero vehementer quod Despota Lismauinum nescio quem doctrinae a
,

lolianne Calvino inventae niagistruin

et alios
,

eiusdera

e Polonia acsectae homines in dicendo exercitatos populus erudiretur. IIociverat per quos his de rebus
,

rum

ut est quisque

maxime confldens
,

ita
,

acerri-

me

invehi solet in missam

et

sacrum

illud

inexpia-

Lile commissura appellare ; diviuum illum panera, quo verissimum ac sacrosanctum lesu Christi corpus, ma-

ioribus mysteriis
stra possit
,

quam quae

capere intelligentia uo:

continetur, pro ridiculo habere


,

siniula-

confringere divorumque passim deiicere incendere, omnes divinorum ofEciorum caerimonias respuere et suam cum sacrarum litlerarum testiinoniis sententiam convenire, airoganter affirmare. Ac Despocra Dci
,
,

ta privata

sacra

facere

domi

ad ea primos quosque
,

amicorum
interdum
spicerent
,

invitare, recusantibus adesse irasci


et et

adgredi
se re-

commonere singulos,
animos
a vanitate

ut

laudem

ad solidam religionem
ignaviam, mores, to,

revocarent. In his paratos


cerdotes contorquens
,

aculeos et tniledicta in sa,

inscitiam

tam denique vitam eorum criminibus exagitare


illorum maxime turpitudinera
diura struens.
,

per
0-

sacris religionique

Secundum haec
satis
,

ubi seutentiam volun,

tatemque suam
perata cupiditate
sa
lis
,

se indicasse arbitratus est

pro-

detrahere delubris

aurum

sacra va,

vestemque,
locis auferre.

ct ut

quaeque
se

pretiosi(5ra erant

mul-

Quod per
,

indignum

Valachi eo
putabant

ferebant acerbius

quod

se insuper derideri

praedicante Despota ea se religionis studio incoepisse,

quo sublata superstitione


rata essent
sivc
,

iu cuius

usum
,

illa

conipa-

veram
,

pielatera

culturaque
,

ad eam diem
;

negleclum
esse

sive

ignoratum

restitucret

daemo-

num

mancipia qui secus sentirent.

:go

CE DESPOTA VALACHOnUM

6. His rebus languescei'e

primura
;

deinde prorsus

exlingui

hominum

in illum sludia

post ofFensis ani,

mis eliam accendi odium. Sic eni,m intelligebant

et

imminere
nis
trl
,

eius cupiditatem universis


, ,

sacerdotum fortu-

qui dictitaret

deditum genus

iniquum esse tam iners, et vcnlam bonis praediis saginari; et ni-

mirum,
sumptis

cuius libido x'ebus sacris


,

aon parceret

iis

ab-

multo minus

privatorum facultatibus tera,

peraturam. Flagrantem iam harum rerum iufamia

in

maximum

invidiae incendium coniecit

novum

ct

sane

a chfistiana consuetudiue ac religione abhorrens faci-

nus. Cruces eraut aliquot argenteae


deris
et
,

satis

magni pondistinctac
,

caelalae auro

ac

preiiosis

lapillis

sanctae
,

non

reliquiis

magis

quas inchisas conti-

nebant

quam

ipsa vetustate habitae. Eas Despota e sa,

crariis ereptas conflari

et in

monetara cudi
Td vero
ita

imagine

sua insculpta

nummis,
est
,

iussit.

indignum om-

nibus visum
sit
,

tanturaquc inde odii ac doloris exar-

ut prorsus coustet id factum Despotae exitium at-

tulisse.

Tanta tum quidem


uti

rci

ofFeusio fuit

ut pleri-

que

illa

pecuuia

religioni

haberent. Sic ahenatis

oraniura animis,
positi sacrorura

cum

sacerdotes

omnibus
;

iniuriis cix-

causam non

deserei'ent
,

sed raonendo
a
;

horiaudoque nobilcs ad tueiidam


acceperant religionis fidem
,

quam

maioribus
apparebat
sed paratis

accendercut

non

solura

omues

dulaii

rcgui paenitere
et

ad rebellionem animis,
deesse; praesertim

natura infidis, duces

modo

buerat

quod multorum sermonibus iucreipsum pseudo Despoiam csse ct nequaquara


,

Ueraclidura gente orlum.


^.

Huc

accedebat quod militibus

quos circura se
fuerant

habebat solvendis stipeudiis, tribulura aratoribus ple-

bique imposuerat

cuius cousilii auctores

ipsi

PRINCIPE LIB.

II.

191

nobiles

qui eo facto popnlares


retineljat
,

quos adliuc Despota

iustitiae opinioiie

penitus avertere ab eo cu-

piebant

secreto vero ipsi in privatis colloquiis Despo, ,

qui netam carpere seque spe sua deceptos queri farlum lYrannum auimi vitia bumauitatis specie oc,

cultantem
ius

pro optimo rege ultro accersivissent


,

cu-

immanis avaritia sauctissimis et ad eam diem ne a Turcis quidem boslibus violatis immortab's Dei desacrilegas mauus iniicere non esset verita. Qui lubris
,

cum

pietatem rcligionemque

omnem
,

exuisset

Cbri-

stumque ipsum Deum colere desiisset potentibus quibusdam externis bomiuibus gratificans, novas rcligiones cultusque pro sua libidine induceret
stu nibil
,

et

prae quae-

sauctum existimaret. lam qui se Alexandri tyraunidis ultorem glorietur , Alexandro ipso scelestio-

rem

existere.

Illius
,

enim saevitiam bominum mulctis


qui de templorum insignl-

exsatiatam esse

bulus impietatem caelestibus divis in,

expiabile bellum intulisse


,

bus atque ornameutis summa maiorum religioue detauquam de bostium spoliis praedas agat : se dicatis
,

quoque

illo

piaculo universos teneri eaut


,

et nisi scelera-

tae audaciae obviam

gravissimos

ipsos

poenas

Deo

persoluturos.
,

An

suas iniurias saepe

suppliciis ulti

taulum in Deura scelus

tyrannorum impunitum esse

sinent ?
8. liis vocibus,

quae saepe iuter ipsos iactabantur


,

doloris

et

indignationis pleuac
ita

alii

alios

querendo

acceudebaut,- atque

occulle, uibil ut persentisceret


fatis
,

Despota
la et

qui suis confisus

sie

despexerat incul-

domiuatui assueta iugeuia


,

ut
,

tamquam

in ser-

vorum familia cum praesenti


libuisseut
,

cuncta audcret

quaecumque animo
inflato, col-

felicitate,

tum maiori spe

nibili

peudens graiia inde an

offensio se-

; , , :

19^
queretur.

DE DESPOTA VALACHORUM

Rem

ingenlis invidiae

et

sua sponte ad fu-

rorem

et

ad uliiraa consllia inclinantem, haud medio-

criter impelK^bat

praelorianorum

et

ii

doctrinam sper-

nentem ecclesiam sequebantur ) intoleranda licentia cum in sacerdotes lum in ipsam quoqnc nobilitalem ;
,

cuius querelas saepe reiecerat Despota

omnia indul-

gens militibus quo


efficeret.

sibi

fideliores

magisque addictos
quibus Alexander
prin-

Ergo iisdem auctoribus


,

eiectus fuerat

Mozuccba

ferocis ac turbidi infienii vi,

ro

et

Spanzuchio rcgiarum coplarum praefecto

cipibus nobilitatis, clam eius iuterficiendi consilia ini-

Lantur. Hos enira praeler pubhcura dolorem violatae


religionis
,

privatura instigabat
,

odium
eos

quod contera,

ptos se ab eo

atque negh^ctos exisliraabant


,

qui

cum

eius recipiendi auctores fuissent

minime
slbi

partici-

pes fortunae haberet, quin infensura

propter eo-

rum apud
bant.
9.

nobiles

gratiam

et

auctoritatem intellige-

Hoc

ipso tempore Albertus Laschius


,

cuius opi-

bus adiutum Despotam et cui Chotinum attributum ab eius amicitia discesserat supra demonstravimus
,

nam
ta
,

ex occulta suspicione

simultate
,

inter

ipsos orsi-

cum

Laschius in Polonia abesset

Despota per
,

mulationem obeundi regni Chotinum venit


sus arcera, emisso Laschii praesidio
,

et

ingres-

suis militibus

cu-

stocliendam tradidit.

Qua

iniuria

incensus

Laschius
,

sumptus ocloginta niilium aureorum nummum quos in bellum se fecisse alebat, ab Despota reposcebat
ille

plus viglnti

mllibus insuniptum ncgabat.

Dum

in-

ternunciis

disceptationibusque

contendunt
,

Laschius

ingratum hominis animum execratus


tiens,et vindictae avidus,

iniuriae

impaconsilii

Demetrium Visniowieczkium

iu Despotam

excitat,-

et icto

cum

eo foedere

PRINCIPE LIB^

ir.

I()3
,

socium slbl adinnglt. Is orat


longe
a

nationc lithnanus

non
,

Valachoriim finibus
,

illustri ortus familia


;

opi-

bus

clientelis

et

cognationibus valens
opinione
,

et niiliiaris

virtutis scientiaeque

magnae apud

finitlmos
,

quamquam inconstantlae ]abe notatus quod modo Turcls modo Moscis vicinis gentibus miauctoritatis
;
,

litaus

neutrls fidem servaverat. Is ad


ei*ectiis
,

occupandae

quod

ei

spem Valachiae communis erat cum Va-

lachis i*eh'gio

iunctionem haberel
citia

quod cum iis aliquam afBnitatis con et nonnuUos e nobilitate sibi ami,
,

et

famlllarltate devinxerat
,

a qulbus

eodem tem,

tempore solllcltabatur
spola
,

cognita gentis alleuatlone a Derei

ne occasionem tantae
,

amitteret
,

delectum

habere

militcs

undique conquirere
inslituit
;

et

niagno conatu
,

bellum parare
faciat
,

et

Laschlum monet

ut

idem

et

coniungere vires approperet:


,

nam opportu-

ne tegendis consiliis

utrique a Sigismundo Augusto

rege imperatum erat, ut copias compararent, quas conti-a

Moscos
lo.

quibuscum
illis

regi

tum bellum
uxorera
sibi
,

crat, duce-

rent.

Despota

diebus

desponderat

Christinam excellentl forma virginera


Sborowschll Cracoviae castellani
,

fillam Martini
sc-

qul magistratus

cundum regem
te res

et

episcopos
,

principera locum in seaffinita.

uatu Polonorum obtlnet


suas
constitueret

ut

hominis potentis
firmiores

ac

redderet

Quae

coniunclio

cum

externo et Incertae religionis homine,


,

Valachis sua sponte


ta patril rilus

et
,

iadlgnatione poiluti a Despostimulos admovit


.

incitatis

ISam qui

Despoiae studium iu alienos suam conlumeliam aute lulerprelabautur , seque negligi quod peregrinis pateret exislimabaut
,

illa sibi affinltate

penitus Imponi in
;

tolerandae

servitulis

iugum credebant

et

brevi fu-

i6

. ,

I94

DE DKSPOTA VALACUOKU.Nr
,

lurum

ut

omnibus gratiae
ceterisque
;

locis

ab uxore occupatrs

ipsi praefecturis

triae excluclercnlur

et

commodis et honoribus paquod ipsa servitute gravius fo-

ret, suis elatos

praemiis incedt^^tes Polonos naturales


;

hosies suos viderent


fore

nec inlegrum postbac amplius

Deum

accepto a maioribus ritu colere,

quod Mar-

tinus infestus

eorum

sacris

ad ea funditus evertenda

adveniret. Hic fuit Martinus nobilis


divitiis praeditus vir
,

idem ac magnis
babebat; cevia

quas ab

sc partas

terum polenliam
Eral
ei

usitata

iam multorum

uactus
:

elaium

ac

minime quietum ingenium

itaque

ad hasce novas excogilaiasque opiniones adhaeserat

peropportunas

iis

qui novae religiouis specie novas

sibi opes moliuntur.

Ad eum

igitur

illa

animi fero,

cia

illis

copiis, illo honoris loco validum


,

ac prae-

terea felici seplem filiorum prole


ri et

qui senem iam vi-

lius illius naiionis

ad honores certa spe ingressi circumslabant , tonovas res novilate religionis quae,

rentium, quae

se late in Polouia diffudit


est.

principalus

quidam
ptus
,

delatus

Qua

ex re

summam
,

poteniiam ade-

regi ipsi paeue

metuendus

evasei-at.

Gum

eo

De-

spota aliiora

quaedam spectans
,

et

novas amicitias in

Polouia quaereus

alllnitatem

iniei-at, et

Succhiavae

novam nuptam
ctans
1

ipsumque IMartinum socerum experati

regiis

sumptibus nuptias apparabat.


,

1.

Quod tempus Valachi non omitlendum


ne
si

si-

mul
ptiis

vcriti,

Martini adventum expectarent, eorum

consilia vel impedirentur vel aperireutur; Despota


,

nu,

et

pulcherriniae virgiuis expectationi intento


;

cogitala patrai-e constituunt


di

atque occasionem capieusors obtulit.

arma captaulibus opportune


,

Nam

De-

metrius Visniowieczkius

spem regni

sollicitatum

quem supra a Valachis ad una cum Laschio bellum De-

PRINCIPK LIB.

II.

IpD

spotae moliri dixiraus


ficiendo Despota
,

cognitis quae Valaclii de iiiler-

deque eligendo novo rege struebant, omne momeutum in celeritale positum ducens ne La,

schium quidem expectare


tes
,

statuit

qui lercentos eqniItalia

ex

iis
;

qui sclopetis utuntur ex


,

conducere
,

parabat

quorura genus

expedilaraqu operam
,

eam ipsam expeditioneni

et

et ad ad cetera belH consilia,

maguo

sibi usui

fore confidebat,' quibus qui praeesset,


,

eosqne in Poloniam adduceret

Petrum Franciscum
iusserat. Igitur

Ferufinum in Italiam
irius coactis

proficisci

Demefines
,

quatuor milibus equitum, Valachiae

quod ubi Succhiavae cognilum est conDenietrii copias fama maiurati ad Despotam adeunt iores esse aiunt et quanto cura periculo homo promingreditur
:

ptus et peritus belli


set
,

armatus imparatos ofFensurus

es-

demonstrant

hortantur ut arma capi, et ad pro-

hibendos hostes contendi iubeat.


12.

Despota quamvis Demetrium Laschiumque


consilia anie comperta habebat
,

quorum
se videri

contemni
illo
,

volebat
,

tamen adventante iam


,

ae pae-

ne praesente

deposcentibus suis

quod ipsum eorum


,

in se fidei et amoris
lute laborantium
;

argumentum ducebat

de sua sa,

imperat ui milltes parent

et copias

in hostes ducant.

Hoc

impetrato, Valachi celeriter ar-

iubent, ac ut pari doDespotam omui praesidio spoliarent, ab eo petunt, ut Hungaros, quos penes se habebat, una mittat; fore enim ut cetera multltudo veterani militis exemplo acrius si usus ferat proelietur. Id Despota primura negare, delo
,
,

matam multitudinem convenire

hortantlbus amicis

qui Valachis nihil temere creden-

dum

apertissime monebant; sed persuasus a Mozucciia,

a suis nihil

ne suspicans quidem hostilc


secundae res
,

ita

hominis

vigilantiani

et inanis

quaedam futurae

ig6
magnltudlnis
,

tE

DESPOTA VALACHORUM
fato sibi pm^tendi putabat
,

quam

fidii-

cia extinxerant)

maiorem partem illorum militum, qui,

bus unis corporis sui custodia salusque continebatur, a se abduci passus est. His lohanneoi Cancellum ex
Norciae municipio praefecit
la
,

atque

ei bellica

tormen-

quinque
,

attribuit.

Goactis copiis coniurati


sit
,

rem
et

ita

ordiuntur
eo

ut Spanzuchius ad exercitum
regiae
,

cum

Tomsa

domus
et

pracfectus

quem

in Despotac

locum

ufficere

atque Vaivodam creare statuerant, vinobilitate praestantem


;

rum forma

corporis

Mo-

zuccha ad tollendam

omnem

suspicioncm apud Despoeo

tam maneat. i3. Rebus


ipso die,

ita

comparatis, sexto idus augusti

quo praetoriani
,

milites hungari ad exercitum

venerunt
sederat
lissimo
,

qui viginti

milia

passuum

a Succhiava

con-

Tomsa

convocatis subito militibus, et nobi,

quoque adhibito

exercitum alloquitur. Et ex,

orsus ab instanti periculo belli

et

ab iusta Dei in Vainvehitur


,

lachos ira

gravissime in Despoiam
,

cuius

tyrannum, Dei tocontemptorem ; deplorat suam omtiusque religionis niumque calamitatem qui adumbratae virtutis specie
ea scelere contracta esset

appellat

decepti,
falso

ignotum hominem uhro dominum adscivissent, Despotae nomine egregie cunctis imponentem
,

spoliata passim temphi

sacratas cruccs, ceteraque

ma,

iorum pietatis monumenla cessisse impiae cupiditati promiscue omnia sacra profanaque praedae loco habita
,

contemptas patrias caerimonias

peregrina ex exe-

crauda sacra ambitiose inducta; saccrdotes nefarie mulctatos

quod saatque omnibus ignominiis affeclos cram suppellectilem quod Ghristi Dei cultum ut a
, , , ,

patribus acceperaut

tueri a

scelestissimi tyranui im-

pietate avaritiaque conati essent.

Nec

satis

hacc

uxo

PBINCIPE LIB.

II.

igy

rem quoque ab inimica gente petitam ; eamque supevbo Polonorum comitatu stipatam atlveutare ; his mox domiuis servieiidum hos domi forisque omuibus bel,

habendos ; se iam addici. Quicvilia corpora exieruis etiam quid denique superbe quicquid impotenter ab eo factum, recenset. Postremo eliam atque etiam admonet,
li

ac

pacis

muneribus praepositos

esse

servitiis

ut pristinae virtutis racmores

rannis parere dedignentur


renti delatura

et

tandem aliquando tytemere ab illis imme;

imperium
vero

iustissime eripiant

si

se se-

qui velint, auctorem profitetur.


i^.

Tum
,

tamquam

patefacto aditu, occuhata


;

ad eam diera odia in Despotara erupere


oranes

conclaraaut

collaudantque
se

Tomsam

et
,

coeptum peragcrc
se

iubent

gionis et

uhorem sacrilegiorum publicae libertatis non

vindicem
;

relifit

deserturos

et ut

in repentinis vulgi motibus, certatim in

Tomsam

lau-

des

maledicta in
diris
;
,

devotum
testantur

ut

Depotam coniiciunt ; eiuscaput,ut Deo divisque omnibus invisum de,

illius

sanguine pollutam religionem expian,

dara fremunt.

Atque eodem ducente Tomsa qui opiuione sua opportuniores nactus et quo gravius De,

spotam violassent
tus
,

eo sibl obnoxios magis futuros ra;

nova oratione ad facinus accenderat


,

continuo

ad opprimendos praetorianos couvolant


tis

quos deposi,

arrais

securos

tabernacula tendentes

ad

unum

omnes cum duce

iuterficiunt.

cognito, clara Succhiava ad

Mozuccha hoc celeriter Torasam profugit rellcto


,

apud Dcspotam Beruoschio, qui simulala


silii

fide

quid confamilla-

caperet iu tam subito casu exploraret. His rebus

Oespotae uuuciatis, iu Succhiavae arcera


ribus
,

cum

et

Huugarorum quod rcliquum


;

crat

praesidio
et

se reccpit

nam

ad ostentandum bellicum vigorera,

; ,

IQS
aulae suae

DE DESPOTA VALACnORUM

luxum

positis in

agro tabernaculis

uxo-

rem

excipere parabat. Sed Sboroschius


,

Valachiae atligisset
retro in

harum
,

Poloniam
lacrimis

abiit

iam rerum nunciis acceptis neque amicorum hortatu nefines

cum

que
ficii

filiae

homo

ut habitus fuit rei

quam

of-

dibgentior, permoveri poslea potuit, ut obsesso


ferret.

genero auxilium
I

5.

Valachi

summa

r
,

erum

ac regno ipso ad
,

Tomappel-

sam

quem Stephanum
,

grato genti noraine


,

laveraut

ut initio constiluerant
;

delaio

de obsidenarcis sine

do Despoia agitabant
muralibus lormcntis
cgregie
fert
,

nam expugnationem
,

nc lentandam quidem censebant,

cum

natura

tum opere

quantum

eius geniis

consuetudo, munitae. Succhiava urbe occupata, ar-

circuradare instituebant; cum subito affertur, Demetrium magna manu Succhiavam appi-opinquare. Stephanus relicta obsidione ut spatium cognoscendi vicopias quindecim a Succhiava res Demetrii haberet

cem

milia
castris

passuum
,

1'emovit.

Dcmelrius

positis

ad urbem
Demetrii
et

Piasseczchium polonum in arcem ad Despotam


qui
ei

mitlit,

suadcat

ut tradita arce
,

in

fidem amicitiamque se conferat


liberalitaie

et

ab eius gratia

dignum illo obsequio praemiura expectel quandoquidem retinendi regni spem nnllara haberet ad quod ipse Valachorura consensu, vocaretnr.
i6.
dit
,

Ad
,

ea Dcspota

audax
spes
,

esse consilium

respon-

et inanes

Dcmetrii
eo

cui et nihil

esse

cum
,

Valachis

et ipsos

neglecto alium regem fecisse

quorum

quando etiara assequeretur propter infensos Turcas non posset suam esretinere neque quoet iure et armis partam se Valachiam
ipse iniperiura,
,

rumdam
qui

factiosorura

rebellione
regiis

regnura sibi eripi


mnnitissiraara

,^

pecunia ihesaurisque

totius

PRINCIPE LIB.

IT.

199
,

ffentis ai'cem ia potestatc haberet

omnibus rebus
,

et

ad propulsandam vim
crissimam
cis

et

ad sustinendam

vel

lon-

obsidionera instructam: auxilia se ab amiexpectare


,

regibus

eaque

bi'evi
,

aflutura

quibus

non modo tumultum sedaturus sed in auctores severe animadversurus esset ; se tamen Dometrium, sl sibi

cum

illis

copiis

quas adduxei'at
,

militare vcllet, ho-

nestissimo loco babiturum

eique amicorum omniura

prlnclpatum delaturum
bello maximis praemiis

atque eius operam restincto

compensaturum
relatis,

Regno vero

labore parto temcre alteri cedere, cuius foret slultitiae?


17. His

ad Dcmetrium
,

conditionem

homo

cum

natura fcrox

tum nova

spe regni inflatus, totaiu


,

irrisit.

Verum
iis
, ,

a spc potiundae arcis deiecto

litterae
,

a Valachis

a quibus fuerat ante sollicitatus


,

i"ed-

duntur

quae nunciabant illum sero advenisse


,

Valain cuesse.

chos regem sibi cx suorum numero delrgisse


ius verba

omnes

iurassent

ab eo discedere nrfas

Itaque hortabantur uti


ulira tendere auderet.

domum

reverteretur, et ne quid

His nunciis hominis impotentis


,

aniraus sic exarsit, ut minaci responso Valachis dato


se

non rediturum domum ante quam


ils

sceleratae perfi-

diae pocnas ab

caperet

protinus

eodem

die ad ho-

stes profectus mille passus

ab eorum copiis consederit.


inferior Dcraelrius
,

Louge

erat railitura

numcro

cui

vix quatuor millibus

equitum

cum

ingenti Valacho,

rura multitudine esset congrediendum


rocia et

sed ingenii fe-

temeritate

Valachos ipsos fidentissimura ge-

nus
tU3

hominum
hominum
;

anteibat. Itaque

qua vindictae, qua re,

gni cupidine acrem aniraum stimulantc


existimationem
,

simul
nihil

veri-

si

milites

ausus

egregii facinoris reduceret


statuit

rem fortunae committerc

et

ne hostibus cognoscendi paucitatem suorum

2QO
teinpus daret
ct
,

DE DESPOTA VALACHORUM

intempesla iiocle uihil

tale

suspicnates

quod
,

inter utrasque copias

Siretus

fluvius

iiitere-

rat

levi septos

muaimeuto
et

adorlri parat.
triparliio

i8.

Igilur lluvium
traiecit
,

media nocte

suos di,

versis locis

magnis sublatis clamorlbus


,

ut

speciem
tibus

iusti

exercitus praeberet
,

liostes

a tribus par-

maximo conatu
,

maiori etiam animo aggreditur.


ei'ant
,

At Valachi
optimo
ret
,

quibus Demetrii vires perspectae


consllio
,

usi

nequa

in tenebris perturbatio fie;

loco se

non movernut
,

el

Demetrlanorura impe,

tus excipicntes

satis

habcbant suslinere

et

rem

iu

lucem perducere. Orto die dispersos et nocturno labore fessos magua vi aggressi maiorem partem eorum iuterfecerunt, Demetrium ipsura vivum ceperunt; qui
,

perspecta suorum caede

desperatis rebus

cum

nul,

lum fortls ducls officlum illa uocte praetermislsset ia proximam silvam fuga se receperat ; ibique eum diem, quod erat pedibus aeger delituerat. Postridie ab aralore inveutus ei qui sit aperit, magna poUicitus praemia si ab eo cxtra fincs Valachiae in tutum locum perducerelur* Promittit callidus rusticus suam operara, hortatur ut lantisper expcc'.et dum tcctum currum
, , ,
,

quo veheretur adducat ; impositum deiude curru clausumque ne a quoplam cerui posset recta ad Slephauum deduxit, iu proximam Podoliam se duci existi,

mautem. Quem Stephanus


diae tradidlt
,

ut

couspexit laetus custo,

hortatus ut adversam fortunam


,

cui res
;

humanae omucs subiaceut posl eum cum Piasseczchio


lis

forli
,

auimo

ferret

paulo

et selectis captivis

duceu,

Constanlinopolim ad regem Turcarum mislt


sibi

ut eo

muuere tvrauni
iQ.

auimum gratiamque

conciliaret.
,

Solimanus
et

ceterls in servltutem traditis

De-

meirium

Piasseczchium crudelissimo et plaue barba-

PRINCTPE LIB.
raortis

II.

20T

quod Tui-cae Hispanorum vocabulo ro genere , gancho appellant interfici iussit ; quod cum apud se paucis aale annis ordines duceret arcem ad Euxinum
,
,

raare per defectionem occiipaverat, quae vix raagno negotio a Turcis


est
,

eo expulso

recepta

fuit.

Genus hoc
in terra de-

tormenti
,

tigna

duo

iusto intervallo

figunt

his

trabem transversam ab uno ad alterum du-

ctam

aflSgunt, e

qua paribus
,

spatiis

adunca pedalia

fer-

rea, instar aquilae rostri

acutissirais

mucronibus pro,

minent. In haec revinctis post tergum manibus

atque

manibus

ipsis

pedibus

alligatis,

per fenestras insuper


,

aedificata tignis raatcria perforatas

praecipitatum cor-

pus gravi

casu infigitur
.

et

longo supplicio crucia-

tum exanimatur Sed Demetrii mortis barbari impatientes illum antequam vita deficeret sexcentis sa,

gittis

ludibundi confixerunt. Alque

ita interiit vir

ob

generis claritatein, et ingenium militaremque virtutem,

minime dignus tam foeda fortunae

iniuria.

L
.nlerea .1,

B E

III.

Laschius, audita Valachorum rebellio,

ne

revocato ex itinere Ferufino


Itah'am
illis

quera ad conducen,

dos equites in

diebus miserat
,

coufectis

quatuor circiter milibus


ti

armatorum
Itali

in quibus
,

mul,

erant

Germani

atque

nonnulli

iu Valachiara

ut se

Demetrio coniungeret, contendebat. Provinciae

appropinquans, victum Demetrium, caesas eius copias,

ipsum

in potestatem hostium pervenisse cognoscit. Quo nuncio vehementer commotus Camenetii quod est
, ,

oppidum Poloniae

rogis

ancipiti consilio substitit

non longe a flumine Tira quod neque dimittere mag,

nis sumptibus collectos

milites

volebat

neque Vala-

^02

DE DESPOTA VALACHORUM
ipse per se lentai-e andebat. Plaribus in capien-

chiam

do consilio consumplis diebns,


cibus victus
,

demum

Despotae pre-

eius

opem

cvebris

nuuciis litterisque ira-

ploranlis, et se se eius fidei sine exceptione permittentis


,

cui raodo bellum


,

omni conatu inferebat,


,

sic res

\ersante fortuna

ei

obsesso venire subsidio

atque no-

vo

sibl
2.

nec opinato beneficio devincire


constituto,
,

statuit.

Hoc
,

dum

a vicinis Hungaris, qui


,

Dehis

spotae stnderent

auxilia convenirent
,

quibiis se con-

iungeret

fatali
,

Dfspotae mora

expectabat.
,

Verum

cunctantibus
et
tes

ne

se rpgii pueri

ut copias dimitteret

ab inferendo Valachis bello abstineret, denuncianassequerentur,

Tiram ponte ex scaphis lintribusque


,

faclo milites traduxit

et

Chotino recepto

maiori aniire

mo quam
pcrrexit.
auribiisqiie

vivibus

munito agmine ad Despotam


Succhiava milibus passuum
,

Tribus

naso

decisis
,

foede mulctatum

germanus miles occurrit quod cum Despota fuisset


,

se
,

tam

Despo-

lam ipsum interfectum

eiusque caput hastae infixum


,

ad spectaculum circumlatum

renunciavit

Nam
;

Vaqui

lachi victo Demetrio, atque eius equitatu deleto ad ob-

sidendum Despotam omnibus


interea

copiis convenerant

dum

illi

demetrlano
,

bello

distinentur

mag-

uam
bat,

frumenti vim

ct oranis
;

generls commeatura in

arcem importaverat
cos adlecerat.

ct

ad

id

praesidium quod habeet levlbus

qulngcntos equltes, partlra Hungaros, partira Grae-

Hos quotidle arce

eralttebat

proelils cura hostibus Iniquo eis loco

contendens, maget bellica

nis illos iucomraodis afEciebat.


ta

Nam
et

tormen-

qulnque, quae
amiserat
, ,

cum

praefccto militum, et parte prae,

sidli

eis

eripuerat

palantes singulosque

excipiens

plurcs
,

bat

ut vulgus

eorum interfecerat. Quibus rebus fiequod plerumque solet maxime Va(

PRITfClPE LIB.

III.

2o3

lachorum) ingenlo mobili, et eius saepe negligens quod nuper summe cupiverat partim desperatione victoriae,
,

parlim

belli

labore

partira etiam

metn

qnod

anxilia

quamvis

iuceriis

rumoiibus adveniare fcrebanUir, misflagitabat;


et vix

sionem a ducibus
impetrata est
silvania milites

magnis precibus
,

paucorum dierum mora

dum

Tran-

conduccrentur, quoruni laborc bellum


finilima

gereretur.
3.

Est Transilvania

Valacbiae regio
,

in

qua regnum obiiuet loliannes adolescens nis filius, qui de imperio Hungariae cum Ferdinando Caesare ope Turcarum diu excidio gentis coneius lohan,
,
,

tendit.

Gum
,

eo adolescente Despotae inimiciliae inter,

cedebaut
ges

quarum ei'at causa quod cum Valachiae reCizovum, et Chechillam oppida in Transilvaiiiae
corum lohannes pelenti Dequam rem inique ferens lohanni superbe comminatus fue,

finibus multos anuos possedisseiit, a Matthia rege Dra-

culae moldavo dono data

spotae possessioiicm negaverat;

Despota, per
rat
,

litteras

se

eam ditionem

etiamsi in mediis praecordiis re-

condidisset e pectore cvulsurum. Et

cum

superiore an-

no Ceculi Transilvaniae populi, ob graviora imposita


tributa rebellassent
,

atque in lohannem arma sumpsis-

sent, a Despota sollicitati dicebautur;

quem

missi etiam

veneni ad illnm iuterficiendum nuilti insimulabant.


eo Stephaniis Transilvanorum anxilia peliit spolae militibus
et
, ,

Ab

quos De-

qui fere Transilvani erant obiiceret,

quibus interpretibns ad eos subornandos uteretur.

Missi sunt pari

numero peditum

sexcenti equites

quo,

rum adventu omnium rerum facta est commutatio tuuc primum Despota sensit se obsidt^ri.
4*

ac

Illorum enim dux militum haud


,

ignarus belli
,

gerendi

arcem paucis diebus circumvallavit

ut ne-

2o4

t)E

DESPOTA vALACnoP.UM
iugredi sine cer-

rnini Jie singulis quiclcm egredi vel


10 'periculo

liceret.

Praeterea suos milites quotidie ad

moenia

arcis adraovens, iubebat ut queni quisque no-

tum
caret

aut
,

municipem haberet ex Despotae militibus evo,

hortaretur
,

ut desperatis auxiliis, salutis ratio,

nem
neci
,

haberent

ne uhima experiri
,

et pertinacia

sua
alie-

extremisque cruciatibus

si

expugnarentur
,

ni hominis causa se se obiicere vellent


stantiae ler
sari

et
:

inanem conutrosque inver-

famam

certa pernicie quaererent


,

feram gentem
:

et
,

eorum nomini inimicam

utri vincereut

Transilvanorum sanguine victo-

riam constare necesse fore: proinde incoluraitati consulerent. His multa ad spem largitionis si portas ape,

ruissent, addebant. Referebantur haec colloquia ad

De-

spotam, qui militibus suis, adiectis minis, ne


,

cum hofrustra interdicebat ; nam barstibus colloquerentur quam fidei et bari privati commodi et sahitis potius
,

iuris iurandi

rationem habendam existimantes


;

ad de-

fectionem prorsus spectabant


gressi erant
5.
,

iamque eo audaciae prout aperte imperium detreclarent.

Quax'e Despota curu perfidiae indignatione,


,

tum

vero raaguitudine periculi vchementer


,

ut par erat

commotus ut unius poena reliquos ab incoepto detei'reret, Pctrum Divum cecuhim ceuluriorem, quem praeac pi'aecipuum illius motus ter ceteros turbulcntum
,

concitatorem esse intelHgebat, per speciem consuhandi,


in conclave acccrsitum graviter obiurgat
;

arrogantius

respondentem
lo

et

suam fidem
,

in suspicionem vocari

contumacissirae indignantera
transfixit.

servus aethiops venabu,

Qua

res ad

terrorem patrata

maturan-

dae pi-odltionis causa


dita,
fit

fuit.

Clamautis enim voce exau-

concursus miliLum adcuriam, minaci intcr-

rogaiione, quid Petro factum csset quaei-ilantium.

Gum

PRIXCIPE LIB.

III.

2o5

clamore omnia
ctoritate sua

et

trepidatione raiscereiitur, exiluit, auut sedaret Despota


,

tumuhum

et

quena-

que ad

stalionem domuraque
;

suam
,

reverli audacter
,

imperavit

sed ab irato
,

milite

mortera
,

iiisi

se in-

tus reciperet ipse

intentante reiectus

rediit in coii-

clave.

Paulo post, cognita Pelri nece, Transilvani se,

et legatos ex suorum numero ad Stephanum mittuut qui ita cum eo pacli sunt : uli Stepbanus omnem pecuniam regiamque suppellectilem

cessionem faciunt

universam
toque

quae Despolae fuerat


et

eis

permitteret, tu-

cum praeda
,

armis extra regni fines in Tran;

silvaniam deducendos curaret


rirent
xisset

ipsi

conlra portas ape,

atqfte

Despotam cum duodecim

quos ipse di-

famibaribus in Stepbani potestatem traderent.

6.

Hoc

patrato consilio, Despotae significant, se

quod

diutius obsidio tolerari

non

possit

et

quia De,

spota contra fidem


venisse

datam Petrum
,

interfecisset

con-

cum Stepbano
,

ut posteiva die
,

arcem dedereut.
,

Hoc

audito

incusatis

iis

et

questus
,

quod principis
Despota

sui ,.et

sociorum salute neglecta


et

privatum comraodum
,

pluris

quam fidem quamquam exigua


internuncium ab

iusiurandum fecissent
,

rerura spes superesset

tamen per

iis

petiit, ut sibi saltem fugae pote-

statcm facerent. Transilvani se non futuros impedimento respondent. Convocatis igitur,

quos

fideies
,

cognoveiit

rat

consuhisque quid facto opus


,

esset

statuunt,

intempesta nocte
dcmittant,
paranti et
et

occuha

arcis

parte, e

moenibus

se

per notas semitas elabi conentur. Haec


fugituro Despotae
,

mox
,

barbari nunciant
,

se salva fide

fugae potestatem facere non posse

quod

Stepbano promisissent
ros
:

cum

arce

eum quoque

deditu-

eodem tempore custodias omnibus locis ponunl. Fugae spe abiecta, Despota de sabite penitus deatque

,,

2o6
commoratus

DE DESPOTA VALACnoRUM

sperans in intlmum conclave solus recesslt, ibique diu


,

demum
;

in

proximum cubiculum
Ilalis et

lacri-

nians prodiit

vocatisque ad se

Graecis aliopera fuesibi fa-

cjuot, quoniin in
rat usus
,

omui

re fideli

fortique
,

foitunae iuiuriam conqueritur


,

quae

cultaiem eripiat
se merilis
tes
,

gratiam

illis

pro summis eorum in


;

et

singnlari fide referendi


,

et flens flen-

complexus, annulos gemmasque


,

quas magni pretii

habcbat
et grati

iuter eos distribuit, et sui erga illos amoris

animi pignus liabere iubet; ac quidquid prae,

terea ex argenteis vasibus

totaque
facit
;

suppelleclile vel,

lent
iis
,

poiestaiem

tollendi

consubiit tamen
,

ut

quae
,

facile occultari possent, coutenti

cetera ne-

periculi plus quam commodi alenim ut Valachi datam Transilvanis fidem minime servanies quique arcem prodiderant, quique receperant, omnes hostium habeant numero et apud quem plurimum repertum fuerit eum maximum vilae discrimen aditurum ; ipsi tamen cum

gligerent

quae
,

illis

latura essent

fore

hungarico ornaiu amicti essent


garent
,

Hungaris

sese

aggre-

et

eandem
sibi

potius

cum

eis

fortunam subirent,
cousi-

quam

privatim

consilium capereut.
,

7. Narravit nobis Dionysius eius medicus

liorum fere

omnium

maxime

eius belli particeps,


,

De-

spotam in commemoranda calamilate sua


dice

fassum vin-

Deo
,

in ea se incidisse

mala

mum

deinde propagandi regui libidiue


studia sibi
,

quod adipiscendi priut quorum,

dam poientium hominum


in quibus fuit Dionjsius
,

couciliaret

di-

viuae religioni illusisset; atque eos

qui tunc adei-ant


iussit
,

tesies esse

se
,

novas
Chri,

i'eHgionum scctas omues reiicere, aique cxecjari

stumque

Deum

sicut sacrae praescribunt litterae


,

et

maiores fecerunt

pura a se mente

coli

et

ad cam

PRIWCIPE LIB.
tllein

III.

207

animo magis
religionis

quam
ubi

specie cultum.
,

dem
ac

nobis ferocia iu
,

Deum

Adeo non eaneque idem contempius


urget,

mauet

fati inevitabilis necessitas

dum

vixae fiducia praesentibus conimodis servieutes,

divinis praeceptis ad uostras cnpiditates abullmur! Iteratis

dehinc saepe amplesibus


posset
, ,

cum

e singulorum col-

lo divelli vix

collacrimantes

omnes

dimisit

nociemque illam quae ei suprema fuit, partim fletibus partim preclbus Deo placando iusomnem duxit.
,

Albescenle deinde die in atiium


vani
,

ubi miiites Transil,

omues armati observabant exiit atque eos rogare , et omnibus precibns obtestari iustitit, ut ad octavum diem dene qua dilabi
,
,

aut eriimpere posset


;

ditionem differrent
dae viam
te
,

dum
,

aut vitae ab hoste impetraiiinveniret


,

si

qua

esset

aut certe de mor:

cogitandi iliud quicquid esset temporis liaberet


,

post

id spatii saci*amentum se eis

quod

sibi

dixissent, re-

mittere

quo

soluli religione

liberam de se ex eorum
Id barbari deiute-

arbitrio slatucndi babeient poteslatera.

missis ad terram oculis

perlinaci perfidia sibi

grum
8.

esse perneganl.

Tum
vitari

Despota adesse snpremum fatum cernens


noti posset
,

quod
ultura

cruciatus
,

lio excogitratrix
sit
,

mirifica
,

quorum est ea napraesertim si jegem ipsum


,

metuens

appellare
,

singulos

obsecrai-e

ne

se

eorum ducem
,

cuius

slipendia

bienninm mede
iiiis

ruissent

cui sacramento obligati cssent,


et

lar-

ge semper

bumaniler meritum

tam indigne

vio-

larent, ac sibi ipsis

nomiuique Transilvanorum aeternam iilam igndminiam inurerent ; et a se potius servalae fidei


,

quam

violatae a perfidis rebellibus praesi

mia expectareut. Id

impetrare non posset


,

quando-

quidcm couslitutum baberent

suo exitio propria com-

208

DEDESPOTA VALACHORUM
pacisci
, ,

moda

at illud saltein iu

extrema calaraitate ne
,

negareat
plicium

ut se ipsi potius interficerent

et

ludibrium furentibus
;

illis

beluis

quam ad supper sum,

mam

crudelltatem dederent
et ipsos satis
,

nec se invitum militis

manu casurum,
vo regi daturos
bens

magnum

beueficium no*ei

si
,

se

mortuo arcem

tradidisseut.

Siraul haec locutus


,

nudato coUo in genua procura-

iugulum cum precibus lacrimisque feriendum

praebebat.

Maguo profecto et singulari saevientis fortunae exemplo eum qui paulo ante rex fama coquem finitimi populi sibi regem spe visus felix piis appetierant quem vix plura regna capere posse vide, , ,

hantur
pertus

tanta repente prostratum ruina


,

ut occidi sup-

plex posceret
sit
iii

nec tamen impetraret


,

cum nemo

re-

tot militibus

qui pius ne in scelere qui-

At barbarorum ne ita quidem fi*acta maerens in conclave se rursum recepit ceferltate dens ac permittens se fato et tempus quo dederetur

dem

esse vellet.
,

expectans.

Rebus omnibus pai-alis, barbari prodire iussum circumsistunt , et spem faciunt fore ut vivus Constanindutumque insignibus regiis et tinopolim mittatur
Q.
,

sceptrum manu gestantem arce educunt; quae edito sita loco , alque oppido immiuens , declivem admodum

abea

parte

ubi hostes armati

instructique iu

equis

ipsum opperiebauiur, descensum habet. Sepserant egres-

sum longa coroua ab uno


ab akero Transilvaui
,

lalere primi

Valachorum
,

quos Despota ut gonspexit

si

tautum

inquit

fidei

in meis militibus vestrae gcntis

in vobis ad eos sollicitanhominibus fuisset, dos subornaudosque industriae ct diligcnliae fuit ncneque vestrum nomen fama jspoliaque ego rcgno
,

quantum

tum

esset

sed quae res mihi exitio

eadem

solatio est

PailVCIPE

LID.

I^t.

20f)

qiiod pvodiuis
versxis
,

nou
,

vicliis ilicar. Iiidc

ad Valacbos couhiilus

vos

vero

inquit

qiiantas

defectionis

poenas

et qiiain

matnre persolvetisl neqiie enim nico


.

interitn

inultum abibit vestrum scelus


,

Ceteruin
,

utl

sunt miseri

qui rebtis omnibus destituti

ab una spe

nunquam deseruutur, incertus Turcarum tyrauno tradendus

supplicio afnciendus, an
esset
,

cuius oratorem in
,

hostiam castris iam prldem esse cognoverat

et eius rei

spem Transilvani exeuuli iniocerant, proxiiniini valachum sibi anlea notum ad se accersit ; timide adeuntem ac refugientem manu prehensum ad seque iractura sciscitatur, morti ne damnatus esset? Ille melu
,
, ,

simul

ac pudore conterritus
,

vix illud

tanlum

igno-

rare se
lo.

respondlt.
,

Ductus inde ad legatum Turcarum


,

qui pro-

pe adstabat
ferrl

regni vexillum, quod sibi exeunti prae,

iusserat
,

de

manu
,

oratori tradens

vexjlluiu lioc,

inquit
,

mea

vlrtute

et regis

Solimani beneficlo pareius hostes; sed


a

tum defensurus eram contra omnes quando non victus a quoquam sed
,

meis proditus,
illud
,

necessitati cederc

cogor

salvum

tibi

ut ad re,

gera referas
miserabili

tuum reddo. Legatus seu viri aspectu ct sive hoc a Solimano eius casii commotus
,

mandatum

tulerat

vivus sibi

Gonstantinopolim du;

cendus ut dederetur regis verbis imperavit


tibus denunciavit contra regeui facturos
,

cunctancuius

nisi parerent.
,

Valachi ad Slephanum ducenduin respondent


esset ea
re,

de re arbitrlum
,

atque

ita

rcclamante orato-

equo impositum

Stephano obviain ducunt, qui iam


iusidens venlebat.
,

e castris equo et

ipse

Cum

in con-

spectu esset Stophani


dit
,

ut imperatuin fuit equo descen,

et

pedibus proximc accedeus

quamquani euui
,

vi-

res iim auimi

voxque defecerant

foedae mortis mc'4

21 O

DE DESPOTA VALACHORTJM
,

tu curaque abiectum

tamen mouuit Steplianum ne


fideret
,

secundac fortunae

ita

ut regnandi inltium a

Gl'udelltate faceret. et vicissitudines

humanarum rerum,

quibus
tilt

et ipse subieclus esset


iis
,

vereretur. Deinde pe,

ut

omnibus
et

quorum

in se fuerat egregla fides

parceret

incolumes finibus excedere pateretur. Po,

stremo neu se
rege morte
r

quem nuper regem habuerat


ipsi
,

indigna

afficeret.

I.

Cum

Stephano

barbarisque miserabile id

spectaculum, paulum omnes silentio tenuisset; Despoia

quod non

uti pulaverat

sublto raptus ad supplicium


vitae,

esset, altollens

paulum animum, spemque iterum


;

flectendique misericordia barbaros erigens, suppliciter

Stephani clementiam implorat

obtesiatur

ut se satls
,

iam fortunae perfidiam expertum edoctumque


ne in regno quidem ab
illius

nihil

violentia

et

temeritate

tutum esse , nec se posthac ampHus eius potestati commissurum in raonaslerii alicuius septa inclusum reliqnum vitae agere et animo ab humanis curls vacuo religiose Deo servire pateretur. Verum qua re maxime
,

placaturum speraverat

ea accendit

omnium
,

in se ani-

mos
te

ad commemorationem enim religionis


,

qua parest
,

gravissime premebatur

ita

revocatum odium
,

et

tamquani sublecta flamma incensum

ut continuo
,

exortus a circumfusis

undique
quae

sit

clamor

atque inI

dignatio rogantinm

in

vellet monasteria includi


,

An

in ea

qnorum

faua sanctissima expilasset

quorum-

que indignisslme antistites habulsset ? Tum Stephanus quae tyrannidem ei et impietatem obiiciens canem
, ,

vox apud barbaros plena

cst

contumeliae

appellans

equo

bls pepulit

stravitque; resurgcntem clava perocclderet


,

cussit, et ut

eum

servo a pedibus

natione

Tartaro

imperavit.

Qul

stricto gladlo

unlco ictu cer-

PHtNCIPE LIB.

III.

21

vicem praebenti abscidit


ctaretur
,

caputque ut ab omnibus

s^ :

hasiae praeflxit.

Cadaver spoliatum
,

atque

multis vulneribus concisum


12.

terrae

maadaruut.
,

Hunc exitum

tulit
,

lohannes Basilius

Pari et

Sami Despota habitus

el ex

humili loco ad Valachiae


;

regnum insano fortunae lusu snblatus meraorabili si quantum audaciae in


,

homo

utiqne

afFectando
consilii
,

agha-

grediendoque regno
buisset.

tantum in regendo

Verum
,

ille

coeptu minime christiano


,

simul

abolita veteri religione


viris

gratum

se

multis potentibus
,

facturum

simul nova inducta

gloriam

et

au-

ctoritatem constitutae ab se
di rationis,

tamquam

verae Dci colen-

initurum apud imperitam multitudinem arcura Sboroschio


,

bitratus est; et aflinitate

magno

et

potenti homine,

non confirmaturum modo nullis dum certis praesidiis nitentem dominaiionem sed ad vaquas insano animo alte fovebat stissimas quoque spes
,
,

aditum
ne

slbi

aperiturum putavit. In utroque

ut exitus

docuit, vehementer cst falsus.


,

Nam

et
,

violanda religio-

atque

avaritiae

fanorum direptione in impietatis et infamiam odiumquc suorum acerbissimum inilla

currit

et externis nuptiis nobilitatem

sua sponte alic-

natam

non solum indignantera ex suis coniugium Despoiam aspernari a quibus lantum modo beneficiorum accepisset sed multo etiam maa se plane avertit
,

gis

reputantem
potituros

sese

praeteritis
,

ac reiectis brevi re-

rum

anlae artes
institutos
.

homines iugeniis ad omnes captandique principum voluntates egregic


Polonos

Mediocri omnino
sicut

quam

regia

fortuna sa-

pientius est usus; ingenio


et

tamen

acri et audaci fuit;

quem,

si

cx ipsius conditione spectes, nullam

an eo excellentem virtulem reperias, propter

quam
,

dig-

num

ludices

regno

ita

si

regem considercs

indig-

212
nivm dices eo
fjnam merltas

DE DESrOTA VALACHOUUM
lucllbrio, et tantae calamltatis ictu:
ille

quam'
,

solvisse
,

poenas videri

possit

qai

amblilone praeceps
gare
sus
,

impiorum hominum

sectas propa-

sacrosanctam Dei religionem pervertere aggres,

sit

euiiis

cultu

alque observantia maiores nostri

per

summam
utili

innoceniiam ac pietatem rem christiaconservaverunt


confessione
,

nam

tot saeculis

nisi sera

quidem

sed

tamen
i3.

crratl

dignum

se mlsericor-

dia praebuisset.

Stopbaniis eo Inlerfecto
:

intravlt

mox secum
,

repntans

manl iniussu regno rlum vita quoque privaverat timere tyranni iram neque tam regnuni adeptum se quam Despotae ere,
,

laetus primo arcem qnod Despotam SoIIatque contra eius legatl Impe,

ptum

intelllgere. Itaque

anxlus soliicltusque
agltare; et

qulbus
pur,

rationibus

suam probaret causam,


,

nusquam

adversus tyranni indignationem

nisi in avaritia

puratorum spem babere. Moris


mittant

est

Turcarum regum
et

ut maximi Iniperii administrationem paucis seiTis com:

servum vero

regis appellari
,

esse

quod

vile ae turpe

apud nos

ipsi

summo
,

bonori ducnnt.
industria

Ex borum numero
ac
est,

delecli

qualuor

quorum

fides

per varia pacis ac militiae munera probata

imperium regunt. Hos Turcae Bassas Vlsirlos voquorum principis qul rcglum signum collo ap; pcnsum geslat tanta plcrumque est apud regem gracant
, ,

tla

fides
,

auctorlias, ut dare atque adimere i'egna

pacem

])elliim,

servo potestas

sit.

Nam
,

reges

ipsl

quod

ita

a suis

coluntur

nt tantum

non pro

dlis

ha-

bcantur, suramae maiestalis putant quam mlnlmum raro prodire in conspectum. Praesui copiam facere
,

ler hos quatuor

ct
,

qui practerea

illis

domestica

mu-

nera administraat

nemlni ad

se

nisi gravi de cau-

PRlHCfPE LIB.
sa

III.

21 3

se salutauduru eKterorum

adltnm patere sinunt. Per hos admissls semel ad regum legatis respousa danhis iuterpretlbus

tur

,-

maudata regi feruntur


neque

denique

hos peues
ipsi

omuium

rerum ac consiliorum
,

iides. lianc

facultatem venalem hahere


,

id regi suspe-

ctum
bet
,

suam gloriam ducit quos ipse servos haeorum gratiam ab aliis maximo emi Hos adire
qui
,
.

sine

donis

sive

externo sive socio impudenlia est


,

ut paucis ahsolvam

totius inqierii copiae

ad hos

at-

que per ipsos ad regem iranscunt. Namque eorum


quisque est regi carior
,

ut

ita eius

animum

novis subin-

de cxquisiiisque muneribus tenere studet. Quibus vita functis congestarum opum ac divitiarum hereditatem
,

iion

liberi

adeunt

sed

ipse
,

dominus

cernit

atque

hae interdum tautae suut


octuaffies

ut proxime

fama fuerit,
,

aureorum nummura ex una Solimanum venisse. i4 Hunc ipsum Kustenium Stephanus conciliandum sibi pecuuia iudicabat: per hunc si explere muo centies

mille

Rustenii hei"editate ad

neribus barbari
a

animum

valeret

efBci posse ut sibi


,

Solimano admissum faclnus condonaretur


,

ac Vala-

chis id publice deposcentibus

imperare luberetur. Ve-

rum

exhaustas i'egni opes

regias fortunas a Transil-

vanis in

praemium
,

sceleris auferri,

Stultum igitur
et

id.

pati ralus

suos ad

Laschium opprimeudum
,

profici-

scentes Transilvauos abeuntes persequi iubet

ne-

quem

elabi

non

spoliatura

permittaut

eliam atque
,

etiam praecipit. Valachi protiuus iussa faciunt


dui iter progressos adepti
,

ac bi-

omnes diripiunt fngantque, ct integram ad Stephanum praedam referuul. Ea res Laschio haud duble saluti fuit nisi euim ferocien:

les

recenti victoria
,

barbaros diripiendi Transilvauos

cupiditas avcrtisset

suprcmo obicctus

discriiuiui

tan-

2l4
tac raultitudiuis

I^E

DESPOTA TALACHORTJM
laturus. Is ac-

vim minime videbatur


uuncio
,

cepto de Despotae casu

ut supra

docuimus

quamquam
,

periculi

maguitudine vehementer pertur-

haretur ac perculsas suorum meutes animadverteret, non tameu^abiecit animum , cohortatus milites ut ne
,

quid barbaros
ferti

aliis

occupatos rebus timei*ent

sed coninstructis

intentique

iter

maturare conarentur
;

copiis

pedem

refcrre coepit

et ut se
,

adversus insul-

tationes hostium communiret totum paene agmeu maxime ab ea parte qua hostis irrupturus videbatur plaustris quorum morc gentis maguum numerum du,

cebat

ita

circumduxit
,

ut

prope
et

septi

castris miiites

iter facerent

perturbandique

incessendi facultas ho,

stibus adimeretur.

Hoc modo progressos


incessit
,

nusquam

ap-

parente hoste

metus

ne qua essent compa-

ratae insidiae. Guius rei

curam simul ac suspicionem quod per illam silvam recessus esset in qua commemorabant patrum memoria lohannem Albertum Poloniae regem ingeutem cladem a Valachis duce
augcbat
, , ,

Stephano

feroci atque

impigro rege
,

accepisse.

i5.

Ilaec paventibus nuuciatur


,

caedi silvam, at-

que ingentes prosterni arbores quibus obstructac viae remorentur et impediant iler. ( In id opus sive missu Stephani
,

seu spoute sua


)

agrestes

homines strenue
cuuctatus
,

ac

uaviter incumbebant.
in ea re et sua et

Laschius nihil

quod
leriler

suorum

salus vertebatur

ce-

expeditissimum quemque equitum praecurrere


ipse

iubet

quam

ocissime potest per carrorum impe-

dimenta agmen

ti'ahit.

Equiles iugressi nemus

cum

nullum operi adiunclum armatorum praesidium ofFendissent, facile adventu suo disiiciuntin fugamque dant
operas
liil
,

ac

tcneri ab se silvae aditus

ct

hostile
.

iii-

magnopere apparere Laschio renunclant

Addi-

, ;

PRINCIPK LTC.
ta

Jir.

210
.

hinc

doli* suspicio,

militi

iion sublaia cuia


;

Ita-

cfue sollicitos

trepidosque desperatio cepisset

sic eniiii

coucusserat omniuni animos insidiarum metus , ut quacumque couiicerent oculos exilientes contra insidiato,

ves

et se circuraveniri a

barbaris videre sibi videren-

tur

nisi

ardor Laschii
,

ct oratio sustinuisset;
,

qui ani-

madverso pavore
lingua appellans
tae multitudinis
,

circumlre omnes
hortari
,

ac sua

quosque
sine or-

rogare, ecquid inconsidei-a,

ac sine duce
,

sine imperio

dine excurrere assuetae

vanos impetus
si

perhorrcsce,

rent?

Non

ausuros irrumpere; et
;

auderent

non

eis

impune futuruni
lis

obiectis pro
;

munitione curribus ipposse vel a sore-

sos cx tulo dimicaturos

facile rcpelli

sclopetariis

feroculas
ipsi

barbarorum incurslones;
,

tinerent

modo
,

pristinuni vigorera animl

ac suo

quisque loco
i6.

ordine atque sllentio pergerent.

Haec Laschius tolo agraine pervolitans monethrace maxime agili insldens equo; ex quo suspibat ipsum allter animo afTectum, difcio incessit milites fidentem rebus in fuga et pernicitaie equi spem ha,
, ,

i)ere.

Quod
,

ubl Laschius sensit

desiliens

equo

iam

inquit
ti
,

milltes

quod
sit

crat ducls ofEcium vobis praesti-

providi pro

uecessltudine nt vobls
,

quam optima

pugnac conditio
sillo

sl

hoslcs impetant: qui vobls con-

prospexi,

manu exemplo sum


,

futurus, aut vos in-

columes hinc reducam

aut hic
,

voblscum occurabani
cara
vestrae
saluti

haud enim
naeae faraae

tanti

est

vita
;

ut

et

anteponam

licuit miiii

domi

acceptis a

paire coplls oiloso frui


lis

nisi

me huc
:

paternae virtu-

acmula cupiditas gloriae duxisset; hanc vos fidei hanc animi mei obsldem habete sed confirmo vobis milites nisi mcam de vestra virtute spem oplnlonemque ipsi fefellerilis non incoUxmes modo hlnc, sed
,
'

, ,

2l6

DE DESPOTA VALACnORVM

iiiagua nostra cuni gloria

evademus. Vernm, nt ut res


viderit.

cadat, fiigientem certe


fiigianiiis, milites?
cl

Laschium ncuio

At quos

Hostes qui
est

nondum

conspecti sunt
,

qui

optandum

ut se nobis

dent obviam
sit.

quo

clarior reccptus hic noster viclorla

An
,

vos multi-

tndinis fama terret,

non armis

congi-edi

sed voce tan-

tum

inccssere hostes solitae? Depouite islum


illa

limorem

indiguum
tes
ila

audacla

qua nuper subsidio Despotae


;

per m."dias hostium copias vadebatis


duei
,

et

pergite fidensibi hostes

ut vobis
,

dux fidens obviam dari

non limcl
I

ut exoptet.

^.
,

His
ita

summa

vocis atque oris alacritate


,

pronuntantusque

ciatis

laugueutes mililum auimos erexit


,

pudor

ccpit falsae suspicionis


,

ut

omnis

ille

metus in

paeue maiorem pugnandi amoiem ducis conversus quam e\adendi cupidilatem nccenderit. Ipse autem Laschius eo die cum neeessaria ducis rauuera obire pedi-

bus
rcl
,

])oIouico praesertim cothurno

impeditus

nequi-

cquo tamen
,

militari abstiuuit,
,

cibus

id ut
,

ne facerct

neque militum prerogautium cessit. At Valachi


,

inlerca

dircptis Trausilvanis

ad quaiuor milia equi]>raecurrere iusserant,


,

lum ad 0]>primeudum Laschipm


se cx sii\is ostculanlibus

qui magiiaiu itiueris partem euieusum assecuti


,

ubi se

nem,
lere,

et

nullam fugam aut trepidatiomunltum agmeii animadverluut primo substimox turmaiim procursare tcutare cIamoJ'ibus
,

ac barbaiico uluiatu iuccdentes terrere. Nihil his contra

perturbari Laschius

sed paratus intetitujque

ac

milites assidue cvcitaus

tenere institutum

iter. a

Vala-

chi
riis

])ostquam perrum|>erc couati ultro se


,

sclopeta-

quos Laschius inter

])laustia scieuter disposuerat,

])Iiimbatis

glaudibus cuiu

dctrimenlo

rc^iclli

videut

PIUNCIPE LIB.

III.

217
ti-ans

persequendi finem faciunt: Lascliius milites

TI-

ram

iii

tutuni reductos dimisil.

18.

Slepbaiuim nou
lulit.
,

muUo

post

eadem quae De-

spotam fortuna
curis intentum

Nara stabiliendo reguo omnibus


quantis potest muneribus legaiiistruit
,
,

dum

tionera ad
Is, ul initio

Solimanum

Alcxander

aiitevertit.
a

raemoravimus
;

Valacbia eiectus

Despo-

ta,Byzaniii exulabat

sed Despotae ncce audila, pre-

cando, ambiendo, ac maxime largiendo, per Bassas So-

limano commendari studebat. Erat Solimanus veheraenler Valachis iratus


,

quod cum ab

se Despotara
,

regem

tanto studio opereque depoposcissent


vix
el

eius iraperium
,

biennium

tulerant. Quocirca eorura inconstantiam

adversus reges saevitiam graviter puniendam cxistl,

mans sat poenarum cxacturum arbitratus est si eis Alexandrum dominum imponeret cuius infinitnm adversus Valachos odium animi feritas superaret. Huc accedebat, quod genti inqulctae ac bellicosae hominem suo beneficio, quam eorum arbitratu, regnare malebat. Itaque Alexandrura In Valachiara armis reducendum de, ,

cernit

atque
.

ei

iustuin

turcarum railitum
tauricanis

uumerum
scribit

attribul iubet

Praetcrea
intrantl

Tartaris

ut

ei

Valachiam
adsint.
IIIs

cum magna

raultiiudine equi-

tum

19.

auxiliis
,

Alexander regno recepto


,

hor-

memoratu est quas strages cdiderit quantamque In omues crudelitatem exercuerlt. Immanis barbariblle
ri

aniraus recenti adhuc dolore acceplae inluriae ae,

stuaiis

et

lampvidem

caedibiis

gaudens

suorum sansibi
,

guiue satiarl nequibat. Tartaris pro navata lulegram regul regionem piaedae concessit

opera

qui seni-

hus atque
sis
,

imbL-Ili

aelale oecisa

aedifieiisque

incen-

quiudecim milia capiium christiani uominis in

2l8

DE DESPOTA VAL\CnORUM PRINCIPE

LIB. TII.

seivituleni abduxei-e. Ipse lyrannus

cum

totam paene
se
,

nobilitatem
eius

trucidasset

praeicr eos qui


,

cruentis

manibus fuga eripuerant in convivio quo Turcarum legatum de suis rebus ad regem Poloniae euntem acceperat triginta nobiles nuper captos ipso in, ,

spectante Turca, necari iussit. Stephanus ipse

cum
,

in

proximam Russiam

profugisset

captus a Polonis di-

reptusquc, paucos post dies Solimano postulante

cum

Mozuccba
cussus
est.

et

Spanzucchio

Leopoli in foro securi per-

Hisce auiem cladibus ac vastitati nulla ob:

noxior

teri'a

nam cum legum


caedem
laetautis

tyrannide gentis
ut probe

mo,

bilitas et

contumacia certare propemodum videlur


:

et

pati ct inferre

Commeii-

donus Gardinalis patronus meus quocum ego legato cum ei a peritis obeunte Poloniam in Russiam veni
,
,

res

Valachorum recenserentur magnam ti*agoediaram scenam illam sibi provinciam videri dixerit.
, ,

E X P L

T.

(i)

Nota sunt haec itinera ex ipsius


,

Commendoni
el Parisiis

Carilinalis vita a

Gratiano noslro ekgantissimc scripta


Cramoisianis
tjrpis edita.

anno -M-DC-LXIX-

219

DEM

ANTONIl MARIAE GRATIANI


EPISCOPI AMERINI
DE lACOBO DESPOTAE FRATRE
AD NICOLAUM THOMICIUM ADOLESCENTEM ILLUSTREM

LIBER UNICUS.
1.

.r ari audacia, infeliciori etiam cxltu, huius fra,

ter

lacobus

cui Didascalo
:

Gypro

insula affectavii

tanto

cognomen quidem

fuit
ille

regnura in
fastidiendus

magis, quanto humilloribus ab ariibus instrumenta regni petierat.

Nam

quibus adiumentls homlnes vlx ad me,

dlocrem fortunam pervenire solent


tas

iis

graeca callidiest.

ad regium

sibi

fastigium niunlre viam conata


,

Quod
suero.

dlcere instltui brevisslme


,

si

prius
,

quibus repaucls expo-

bus. confisus

tantum facinus conceperlt


Intelliges
,

Ex quo, Thomicl,
,

bus regna stare fuudamentis


nionibus

nusquam infirmioriquam ubi varlails opi, ,

non eadem omnibus religloais fides neque sacris neque sensu eodem colitur Deus ; tum enim dicuique vel levissimo in promptu est cievisis anlmls
,

re partes
diis
,

et

per concionum llcentiam commolls stu-

excitare seditlonum
,

flammas

quae ubl accensac

sunt

haudquaquam
Cyprus insnla

facili
,

negotio extinguunlur.
i'e-

2.

postquam lacobus postremus


,

gum

diem suum

sine llberis obiit


,

et

Cornella uxor

seu nccessitatibus compulsa


lione et preclbus victa
vigavit
,

seu

Georgii fratris ora-

relicto

regno in Itallam na:

omnis sub Veuetorum ditionem concessit


ut

et

nobilitas

tum

iuvita

sic

nunquam

libcntcr alterlus

220

A C O B O

quam

rcgis imporii paiiens fuit:

quamquam enim comconnubio


se se

municato cum magnis


Venetis miscuerit,
ct

ct claris familiis

corum modei'ato et aequabili prope septuaginla annorum imperio oblitterata illius temporis memoria videatur tamen permanet insitum ani^
,

mis regii nominls desiderium

Plebes

praeter
,

quam

quod oninis natura inconslans mobilisque ct novarum rerum cupida Graecis maxime innata levitas est. Haec commuui civitatum morbo adversa nobilitati et eadem pertiuacia qua olim in sacris conciliis consentientibus cetcris patribus uni Graeci etsi cessere tum quidem postmodum ad ingenium redcuntes publicam auctoritatem neglectui babuerunt suo more sacrorum
,

caerimonias colit

et ingenli

odio ab

iis

dissidet

qui

romanae

ecclesiae religione et ritibus continentur,

quo-

rum est tota insula satis magnus numerus. Quod quidem odium saepe in populai"es tumultus erumperet
,

uisi
teri

magistratuum metu omues cobiberentur, qui vcconcessu Graccos suis uti sacris permittunt ; praequani nobiles, quorum tamcn ipsorum permulti iuvulgi superslilionibus
videiilur;
,

ter

fecli

rcspuere Latinorum ratioid facere

nem
3.

(juamvis

palam

iiobililati

Graecorum

ritibus interdiciiur,

Agrorum

cultura penes servos est


,

quod lege non audeaut. non aliunde


,

cocmptos capt(>sve
viunt
ut

sed locorum incolas


,

et

dominis in

ipsa servitute natos


,

queri

quam miseram duramque ita sernon vereantur acerbiorem ne apud


perferri. Et ab ingenita Grae11-

viclnos
cis

quidem barbaros
sollertla,
,

animi

nec agrestibus bominibus cupido


,

bertalis abest

aliquaijto etiam

quam pro

illa

forlu-

na

in

qua

nnti sunt,

maior

ct

arrepturl per quodvis


spei ostendl-

lacinus videntur eo cupidius


lur meliore

quo minus

aliquando conditione fore. Hi paroeci a

DESPOTAE FRATr.E.
Graecls appKllantur, cademquc
iis

22

religio est,

quae re,

liquae fere Greeclae. Est et allud genus libertinovum

qui aliquo merlto a domlnls manumlssl , ac suo iure Jibertateque utt-ntes, niliil ab agrorum cultu discedunt.

Horum tamea
ctu

luventus In militiam describitur


,

dele-

per insulam liablto


,

cdocenturque ac Instituun,

tur pcr praefectos

ut et servare ordines
,

et

slgna se-

qui

et ferlre
,

hostem sclant
res postulet
, ,

parailque et Instrucii ar-

mis
slnt.

sint
Is

nt

sl

iisul rei

publicae esse pos,

nobililatis

Is

plebis et

agrestium slatus crat


,

cura varlus inter sequo discors rellgionls sensu

tum

maxlme

In contrarla scissus studia.

4 Dldascalus Igltur

barura rcrum nlbll ignorans


,

multls peragratls Europae natlonlbus


lisque
cognitis
et
,

morlbus

instltn-

comparato
venit.

tisu

multarumque
sese

pcritla

linguarum,
structus, in

omnibus rcbus ad

inslnuandum inniliil

Cyprum

Ac primo quidem
:

se

prodens, inter infimam plebem latuif; doncc aperto Nicosiae ludo, pueros

baud paulo plus


ta

esse
,

lur

et
ct

morcede docere instltult et quia homlne doctrinae crat, quam quanin iis solet qul grammatlcam artera proCtenIpse non litterarum modo sed raorum quoiu
,
, ,

que

colendae religlonis praecepla tradebat

diligen-

tisslmeque sine dlscrlmlne

omnes
,

Inslituebat,

quicumund(; el

que ad
ligentiae

se

mitterentur puerl

brevl eruditionls ac di;

fama rellquos maglstros antecellnit

Didascall

cognomon

cst
,

inditum. Laborl suo nec pre,

tlum ullum statucrat


operae gratiam

nec quod afferebatur recusabat


filios

sed aeque et egenllum et coplosoriim

babens
,*

quam praemluin magls quaerere


iis coli,

(|iia

saue ralione ulruraque conse(juc])atur. Glarus ea iani


arte
,

uon solum ab

quorum

graliiito filios cru-

di(jj)at,

sud eliam nuillis ex no])iIitate carus esse cue-

222
pit
;

D E
itaquc eius
,

A C O C O

in dies magis ludus

celebrari

Tpse

nihil remittere

sed assiduitate et labore

quam

pluri-

morurn studia
5.

colligere.

Ubi

se

adeptum
,

intelligit

quantuin

effici

illa

arte posse videbatur

parum
,

in ea dignitatis esse ad
,

id

quod agitabat anirao reputans rem desinit ; et cudocumenta dederat medicinam exercere instituit ; quod studium in Graecia natum , ut pleraque omnia obsolevit apud graecam nationem veteris oranium bonarum artium laudis nibil iam praeter fastiius ante
,
,

diosam commeraorationem retinentem.


scalus nec

Ad eam
,

Didaaf-

parum doctrinae
brevi
illa

et ingenii

plurimum

ferens
est

et

nonnibil etiara exercitationis

incredibile

quam

quoque

facultate claruerit.
,

hanc quidera quaestuosara habere


diligentiam adhibens
dera captaus
, ,

sed

At ne parem oranibus

et christianae et

humanitatis lau-

infimo

pauperrirao cuique maxime


,

opcrara dare: hos solari verbis

curare studiose

pe-

cunia etiara, quae

ei

ex ubere snapte natura arte abun-

de suppetebat, iuvare; atque ad hanc in egenos liberalitatem adiicere speciera pietatis


,

et cxiraiura

quodita

dam studium
pit

patriae religionis.
a

Quibus rebus
ipsos

ce-

popularium animos, ut
,

plerisque indigentium pa-

ter appellaretur

et

biles
n'is
,

opiuionem sui

magnam apud cum effecerat


,

quoque no-

iisdem animi bo,

tum praeterea
;

inlelligeutia

nobilium linguarum
,

notitia atque

usu variarum rerum


ut

et

maxirae diserto

coraique sermone
fe^is raorbo
retur.
6.
,

iam non

ars ipsius

magis ab

af-

quam ab
gratiac
,

oranibus consuetudo appete-

Ubi

satis
,

saiis etiara auctoritatis


,

colle-

clura videt

cura familiaribus prirao


,

ut osteniationis

suspicionem fugerct

proderc gcnus

patriam

maio-

DESPOTAE FllATRE.
res suos
,

223
,

et

fideiii

eodem

privilegio firmare

quod
,

ei

Carolus quintus sicuti Despotae ditum est eo facilius quod nec ante aperuisset
,

fratri indulscrat.

Creet a

vanitatc et
ta satis

mendacio hominem

mores

et instituia vi-

vindicabant. Itaque re
,

non

eius

ulla

vendi-

tatione

sed

amicorum

sludiis

sermouibusque vulgata,

crescere in dies hominis fama;

oriundum

clarissimo lo-

co

indigna demersum fortuna, propria emersissc vir-

tute:

magnam enimvero
,

vira esse verae nobilitatis,


,

eam
dif-

non inopia
ficultatis

non

solitudine

non uUis domesiicae

tenebris occuli posse.

Quantum
,

vel

in ipsa
enituis-

egestate viri
se
!

animum quam
, ,

liberale

ingenium

Haec amici saepe iaclando eiusquc virtutis pracet efierendo ut plerumque solet dicatione augendo magnum eius nomen non Nicosiae sohim sed verbis et Nicosia regia civitas in medlo tota insula fecerunt
, , ,

insulae posita

populi celebritate et omnis nobilitatis

frequeutia
y
.

regni paene totius instar habet.


intentus
,

Ipse autem consilio


,

postquam pro-

gredi coepta videt

nihil cunctari

quin protinus illam


ad poetiam
In quo

viam ingrederetur mo. Igitur

quaui

inilio sibi dcstinaverat ani,

nihil omissa

medendi exercitatione
,

pukim

de religione

conclonandi munus
,

ipsis
.

hortantibus et adiuvantlbus amicis

invadit

maximam omnium de
te et

se
.

cxpectationem vlclt uberta-

pondere oratlonis

Homo

ingcnti naturae

dono
elo-

ad illam facultatem factus,

ita sese

ad eam Ipsam omniita

bus studiis exercitationibusque conformaverat,


quenliae vim integrltatis opinio praefulserat
stulei'at
,

et

su-

acceptus antiquae

stirpis

rumor

ut
,

cum dc
,

sacris religionibus,

de

hominum moribus
,

de futurae

ct ad quae bonos manct felicitate dissercret eam per innocentlam petendam, concionem adhortare-

vilae

,,

2a4
liu'
,

^' lACOBO
prope humanae admii*aiionis

mndum
,

apud impe,

ritum vulgus cxcederet.


tis
,

Hunc

certe ingenli

et pieta-

cuius

maxime laudcm aucupabatur


,

ostentandae

campum

nactus
,

celeritei'

omnium

sic est

generimi stuesset
,

dla consccutus

nt quoties allocuturus

populum

ingens ad ipsum multitudo tota urbe conflueret

eius-

que nomen

in

omnium
est in

ore versaretur. Ttaqne


;

maximos
par indc

brevi patriae religionis amores excitavit

et

odium secntum
nio gens

omnes

quicumque
;

Graecorum

sacris discipliuaque dissentirent


,

ut elata suopte inge-

vix contcnta arbitrio suos colendi rltus fo,

re videretur
sci

siquam occasionem

res

novandi nanci-

posset.
8.

Porro autem in antiqua Graeciae gloria com,

meraoranda
opes
,

Didascali exultabat oratio;


floruisse
,

illic

ingenia,
,

imperium olim
liberales
,

illic

doctrinas
esse
;

illic

omnes

artes

natas
,

et

perfcctas

illinc

morum
ram

fidei

humanitatis

omninm bonarum rerum


ibi

disciplinam ad alias geutcs dimanasse, denique


christianae
religionis

ve-

laudem

et

totius

pietatis

Haec sacpc iactabundus concionabatur. Huiusce Graeciae imaginem magno verborum tamquam spectandam apparatu magnifice exprcssnm
magistros
extiiisse.
,

oculis audientium proponebat


forroata
,

quo,

quot spoliata

ornameutis esset
.

quam nunc ea dequam misero


,

scrvitio obruta intelligentes


tis

dolcntius tantae maiesta-

interitum quercretur. Hinc misertum tandem Grae-

ciae esse

Ueum

et

tempus nou abesse

servitutis foedissimae ingo, in pristinam

quo depulso magnitudinem


,

splendoremque
pollicebatur
;

esset reditura

tamquam Dei nuncius


iubebat.

ad quod ipsos praeparare iam animos


placai*e precibus

Deumque
ius
rci

iustis

Atque hu,

tantam npud ignarum vulgus fidcm

taulam

DESPOTAE FRATRE.

225

spem
,

jniecerat

ut et veterem dignitatis et nmplitudiuis

florem recuperaturam esse Graecia.,i persuasum liabequam per ipsuni qui ct per nemlnem magis rent
,

praedicaret
9. In

recuperanda

liaec esse confiderent.


et

hac vero veteris Graeciae laudis


,

religio-

nis ostentatione

quamquam

orationis suac

ita

mode-

rabatur
ret
,

ut

cum de

christianae fidei placitis dissere,

Graecorum cultum sensumque efFerens laudibus atque omaibus rationibus confirmans reliquasque om,

ues sectas incesseus, verbo nihil laederet Latinos,

ta-

men

ofTensionem non efFugit. Accusatus quod de ca(

iholica religione
traxisset
,

id

ne Graecis quidem

fas cst
,

de-

habendi concloues facultate privaiur


iubetur.

et di-

scedere urbe

Paruit ipse quidem


est
,

scd

quo

moderatius illam ferre iniurlam visus

eo amlco-

rum

studia magls ad se
,

defendendum
et

excitavit. Itaque
,

adnitentlbus multis

probata

cognlta calumnla

con-

tinuo restituitur. Ea damnatio per insulam sermonlbus


celebraia
xit
;
,

mlre homlnls nomen

et

exlstimationem au-

tantum abest, ut ullam in partem dignltatem mi-

nuerlt.
tate

At

Ipse

simul ut in celebri
,

et

frcquentl clviexorlri sensui face-

aemulationem atque invidlam


,

quam

serat, evltaret

et

malus absentla desiderium


,

ret

simul ut agrestium animos


,

quorum maxime
perteutaret
,

spe

totum eius conslllum nltebatur

alllceret-

que

relinquendam

slbi

Nlcosiam

atque obeundara

insujam decrevlt.

mam

opiuione sua etiam maiorem de se faapud servos libertosque invenlt. Quacumque iret, magni undique ad Ipsum concui*sus fiebant ; alios spe10. In .agrls

ctaudl homlnis atque

audleudi cupidltas
,

allos

de sua

aut

suorum valetudlne pereunctandi alios alia trahebant: omnlum ipse de se spem non tuebatur modo con15

226

DEIACOBO
et

cionum laude

approbatione

sed ingenti
;

pietatis si-

raulalione studiosissime aiigebat

et

plerosque morbo,

rum
nia

periculis

scientia medicinae libei'ans

iu

eam

ad-

miraiionem

sul

addnxerat

ut sunt Graecoruro inge-

maxime agrestium ad omnem superstitionem pro,

clivia

ut artem hominis in mii^aculum verlerent


, ,

et

divina mente praeditum non bumana ope sed divino monitu agerc orania dictitarent. Id ipse nec abnuere sed quorum curabat nec palam aiBrmare prorsus
, ,

niorbos

eorum

verbis augens periculum, admirabilio-

ra sua remedia facere studebat. IVec minori cura

tum

concionibus, tum

privatis collocutionibus sanare aegrivitiis


,

tudinibus animos laborabat, deterrens a

ad vir-

lutem ac probilatem abbortans; astute interim id agens,


ut
tis

servorum

dum

fortunam oratione solatur


;

libertaita

cupidinem
,

refricaret

quam

his artibus plane

hunc sibi deaccendit praeter suam ipsorum spem suis qui raissum caelo cervicibus saevum servitutis iugum depclieret taclti,
ut Dei benignitate liberatorem
,

tamquam
to

timentes ne quid eius conatibus irapedimen-

esset

gauderent.
.

II.

Insinuavevat iam

planeque inseruerat in omse volebat,

nium animis eam, quara de


que progredienduni
secreto
,

opinionem.

Ita,

atque instandum coeptis ratus

cum per

se

tum per quosdam


,

quos

consiliis
,

non tam couscios dum

quam

socios sibi adiunxerat

dabat operara ut pro cuiusque ingenio varias omnibus


ordinibus cupiditates iniiceret.
plebi
,

Et
,

quamquam

ita
,

scse

et agrestibus tradiderat

ut ab nobilibus

pro-

pter ipsorura superbiara


let,

luxumquc, alienns
quai;

videri vel-

tameu
:

in

iis

quautum

poterat regura desiderium


.

renovabal

quae ccmditio maiorum

amplltudo
inter

olim sub regibus fuissct,

subinde disseri

ipsos

despotae fratre.

127
conciliare

curans
ofciis

habuisse

eos

domi cuius animum


,

atque praesenti obsequio possent

quo honocuncti in
inter noin nobili;

res, a

quo praemia

virtutis alque industriae sperarent


,

quae nulla sub segni Venetorum imperio


patricios suos avertentium, cssent.
hiles

Atque hos

sermones serebat. Populares


libertatis

magnum
;

tatem odium habentes,


vos
,

novarum rerum
,

cupiditate

serreii-

libertos

praedarum spe

omnes

gionis facibus

ea enira via ingressus, reliqua sibi ape-

rem publicam et venetum nomen faciTantum tamen fuit iu bomine liuiusce rei artificium ut cum ad novandas res omnium auinios erectos haberet nemo quo eius spectaret animus,
ruerat
le
)

contra

accenderat.

aut sensit oranino aut prodidit


litatis

cuncti piiblicae uti-

amantem praedicarent. 12. lara satis opum, satis aucloritatis ad omnia mo-

venda,

cum

libuisset

contractum intelligens
,

adscisce-

re sibi aliquos consilii conscios statuit


nistris

auibus admi.

adiutoribusque ad reliqua peragenda uteretur

Erat tum in insula epirotis equitibus, queis custodia

maritimae orae mandata

est

praefectus

homo graecus

Megaducus 7iomine, qui stirpem suam ad illum Mega-

ducum
qua

referebat

qui in

illa

Bjzantii expugnatione

unum

oraniuni
,

maximum
ad omnia

christiano nomini vulnus


dignitatis

iuflictum est
obtinuerat.

iraperatori

proximum

locum

Summura

momentum
,

aflfectauti res

Cypri
lia
,

is erat Megaducus futurus cui duo equitum mimaximura regni robur qui circuraductis stationi,

bus maritima totius insulae loca amplexi


ac speculantur
, ,

custodiunt

Quod cum Didascalum minime fugeret huuc omnium primum aggressus eius virluti asseutando ac antiquam nobilitatera commeparebant.
,
,
,

morando

in

spcra potiundi regni

ab ingcuii vanita-

228
te

C
,

A C O B O

pellectum

facilc in suara

sententiam adduxit. Cre-

ditum

est aliquot praoterea ex

Cypriorum principibus
,

coniurationis eius pariicipes fuisse

spe atque ope Didascalus tautum


clre

quod sine illorum rerum motum conquaestione

non

fuisset ausus.

Verum
edidit
,

aut ipse in

postea nullius

rcm obruendam Veneti censuerunt, nequa maior inde flamma oriretur mihi quidem neutrum satis compertum est ; in neminem certe eo crimine animadversum ne quamquam obtinuerit in Megaducum quidem ipsum fama olim cum Didascalo contra rem publicam consiquod Didascalo inlia habuisse ; et rei fidem auxit terempto, paucos post dies Megaduci ipsius secuta mors est, quae ut non manu conscita, iia dolore accersita puaut silentio totam
;
,

nomen

tabatur.

Sed

sive hos sceleris socios habuerit


gi-atia
,

seu tan-

lummodo populari rum manu quam


,

et

libertinorum ac scrvo,

fidissimam habiturus erat

confide-

ret

satis

constat eo

vellet, exigere tota

rem perductam habuisse ut, cum insula venetum nomen et regnum


,

occupare possel.
i3.

Verum homo minime rerum


facilitate
,
,

impcritus inlelli,

gebat eadem
turos
in

qua expulsi essent

recupera,

regnum Venetos nisi prius ipse providisset ut Turcarum clienielam susciperetur quorum poten,
,

tia niti

atque insulam magnis

inde classibus cona-

tuque repetentibus Venetis , par esse posset. Igitur ex omnibus amicis maxime fidum atque industrium deligit
,

et

rebus communicatis
,

magnis oneratum pol,

licitationibus

littcris
niittit.
,

mandatisque instructum
Is

Cou-

stantinopolim
cicae linguae

cum

co venisset

gnarus tur,

brevi sibi
;

aditum ad Bassas

Solima-

numque

aperuit
,

quibus

cum

exposuisset couiuratio-

nis stalum

et

quam

nullo negotio Didascalus

regnum

DESPOTAE FRATP.E.

229
,

Cypri

cum
;

vellet
,

occupaturus esset

atque inde Ve-

nelos eiecturus

si

in regis fidem elientelamqne recia barbaris auditus est


,

peretur

cupide

admodum

iam.

pridem eius insulae occupandae occasioni imminentibus


,

et

pro insita ferocibus animis superbia


,

indignan-

bus in Asiam usque


fines

ac paene in imperii sui viscera

venetam rem publicam protulisse. Verum quia res niagna movebatur neque satis fidei erat in nunlio dum omnia certe explorant et modura agendae rei
, ,

componunt
iubent.
i4

bona spe bonoque animo


fuissct

esse

cyprium

Peractum haud dubie

maximuni facinus,
nisi

et polluisset

graeca audacia regiani maiestatera, puden-

dis

obsessam captamque iam artibus,


,

Dei benig-

nitas

et felicitas rei

publicae illara labem avertisseU


,

Erat tura forte Constantinopoli crelensis quidam


pecuniaria levis controversia ante

cui

cum

hoe ipso nuntio

intercesserat, Is graeca calliditate praeditus,

cum

adver,

sarium suum cerneret frequentiorem esse apud Bassas


facilioresque aditus habere
et
,

quam

et

hominis conditio
,

consuetudo barbarorum ferre videbatur

primo

rai-

rari

unde

iili

haec gratia
coepit.

atque hinc observare diliipso

gentius

hominem
,

Cum

demura congressus,

percunctatur
tii

et

quid

ei

tanlopere negotii esset Byzan-

? Ille civilem araici causara fingere, ei se

operam da-

re. Grelensis quo minus simile vero videbatur civilem

causam agentem
sciret

tam familiariter ad Bassas admitti


difficiles

ad quos vel regum legatis saepe


,

aditus esse

eo magis suspicari id

quod
;

erat

ipsum aliquid

conlra

rem publicam

agitare

id quale esset intelligen:

di ingens

hominem cupido
,

invasit

ct

cum neque ab
esset, va-

ipso expiscari
frieic

nec investigarc uspiara facile


excogitat.

plusquam graeca hanc viam

ZCO
i5.

BE lACOCO
Horainem
conficta causa in ius
vocat. lus

Bydi-

zaulii venelis civibus sociisque legatus rei publicae


cit.

Cum

ille citatus
,

venisset

cretensis pauca de cau,

sa locutus

quae

ct nulla erat
,

et

malam

defendi ab
,

se videri ipse volebat

insolentcr se iactare coepit

mi-

nima

legati reverentia. Facile

eum

alter rifutavit.

At
di-

legatus qui cretensis


ceret suslinuerat,

conlumaciam aegre quamdiu


ilico
,

malam

causara impudentiori lingua


pro-

agcntis

non solum secundum adversarium

nunciat, sed

hominem magno
,

convicio excipit

et

om-

nibus probris insecutos


tus
,

multaque acerbe interminainiuriam lediscessit.

e conspeclu abii"e iubet. Ille quasi


,

gati iniquissime ferret

maerens fremensque
,

Una

cyprius egreditur

ut insuper dolori
in

ilbidcret.
,

Cretensis

iram
,

omnem

legatum intendere

illum

accusare

stoniacljari vero

aperte perstringere
late
pti
,

indignam servitutem ipsam rem publicam lanta quidem accrbi,


,

tanta animi coramotione

ut cyprius qui ob coe-

facinoris conscientiam laeto baec

animo accipiebat
solaretur.. Ille di-

adversarium oblitus, amice hominem


grediens gratias
.signa
ei

agere
.

et

omnia

reconciliati

animi

prae se ferre

Postera die cyprio dedita opera


irain
,

occurrit.,

roganti ecquid

remisisset
,

iratum se
si

quidem mulla
set
,

pridie dixisse

respondet

plura,

pos-

enim illorum iam superbiam ferat queis non publice solum quod ipsum cst deplorandum sed tol esse dominos serviendum sit
ratione facturum. Quis
.

habendos

quot nascantur Venetiis patricio genere ?


?

Ecquis ipsorum non se regi aequari vult

Quis vero

non regiam superbiam


rare
,

exercet ? Se quideni sancte iu-

amico

in

Venetos animo

nunquam futurum
eradicei.

et

quia facultas

sibi

non

sit

ulciscendi improbos tyran-

nos

Deum

precari ut

impiam stirpem

Haec

DESPOTAE FRATSE.
alqiie alia huiiismodi,

23

quae studiose ad invidiam conin Vcnetos evomeret


,

fingebat

saepe
ira
,

cum

ut ea

non

ab recenti

quae deferbuerat
,

sed ab constanti voiafesti in

luntate dici viderentur

fidem fecerunt

rem

publicam animi.
i6.

Itaque cyprius, qui lanlae

rei

quam

agebat,

molem
sibi

aegre solus

sustinebai
et industrii
,

peropporlunam ratus
hominis operam consi-

futuram acris
,

liumque
tra

crctensem seducit

et eius

comprehensa dex-

fidem postulat religioso quae enunciasset silentio


,

teclurum
futurura
rit
;
.

adiutoremque ac socium patrando negotio


Accepta
fide
,

rem omnem

ei
,

ordiue apeservos
,

Cyprum
plebem
,

in Didascali poteslate esse

liberte-

tos

nobiiitatem suo quosque captos

hamo

neri; Solimani auctorilatem auxiliumque expectari,

ip-

sum
dare

liberaliter

omnia

polliceri. Crelensis

mixtum cum
,

admiratione iugens animi gaudium siraulare

collau-

ipsum
et
:

Didascalum in caelum ferre


suscipere
,

qui tan-

tam rem
sit

et

conari primus

Graecorum
collocuti,

ausus
,

multa deinde ultro interrogat de statu ne-

gotii

ac

multum

inter se de

omnibus rebus
et

postremo ad exequenda quae statuerant digrediuntur.


Gretensis recta

domum
Cypri res

contendit

totam rem
,

sicuti

acceperat Cretae insulae praetori perscribit


in discriraine
sint
,

et

quanio

nisi celeriter

occurratur
publicae

demonstrat; scriptas deinde


osiendit
,

litteras legato rei

atque totam rationem coniurationis patefacil.


et

Legatus attonitus sceleris simul


ne
,

periculi magnitudi-

cretensis fidem industriamque satis

laudare cnrn

non
suis
pit
;

hominem complexus, nunquam cariturum praemiis tantum in rem publicam meritum reciposset
,

atque

ei

mandat
,

ut pergat

cypril

consilia actin;

nesque explorare

et orania

ad

se deferat

ct

confestim

232
Jiltcras

DEIACOBO
ab eo scriptas per exploratoriam navim
Id navJgii
(

celer-

rimum

genus

in

Grelam

mittit.

Inde pari

celeritate in

Cyprum
tum

perlatae sunt.

17. Erat

in insula militaribus

rebus praefeeffi-

ctus lohannes Matthaeus

Bembus

prudens atque
,

cax vir
rainus

et eius sceleris eo acrior

vindex futurus

quo
lega-

tantam ipse pestem in sua provincia versanIs

tem senserat.
ti

ubi ex constantinopolitanis

cum
,

tum

crelensis litteris de nefariis Didascali consiliis


,

et

coniuratione cognovit
,

sc

ipsum accusans

quem
;

tanta res fefellisset

nihil

interea pcriculo
,

terretur

sed tota cogitatione ad ultionem incumbens

et nihil

siquod

tam metuens quam negligeniiae crimen apud senatum, incommodum accepisset res publica quod tan,

tum intestiuum malum suae provinciae


tinopoli

prius Constan,

enunciatum
paucis

quam ab

se

intellectum esset
,

re

flammam ante suorum communicata opprimere quam erumpere posset intendit ; ac Didascalum vagantem per insulara et confirmantem suo,

cum

rum animos
venerat
,

Paphi quo tum forte ad concionandum


,

comprehendi
;

et

ad se Nicosiam deduci con-

tinuo iubet
tibus. Id

missis qui praesidio essent trecentis equi,

Bembi iussum etsi prius peractum est, quam suspicari quisquam possct tamen ante quam Nicosiam perveniret Didascalus quae Papho milia passuum centum distat, tanta ad famam capti eius excita multi,
,

tudo ex oppidis agrisque Nicosiam sese efTuderflt


facile appareret
ris

ut

sludiorum plus

satis

eum omnis gene-

comparasse ad quodvis facinus exequendum.


18.

Itaque

Bembus

et

qui

ei

veneti cives in con-

silio

aderant,

cum tantum

insulae

motum
,

perspicerent,
eriperetur,
,

veriti

ne

si

vivum

diutius asservarent

eis

resque in apcrtam seditionem ac vim erumperet

cui

, , ,

DESPOTAE FRATRE.
obsistere ipsi non valerent
,

233
,

ea ipsa nocte

quae diera
quaestione

adveutus eius secuta

est

tolleuduni

hominem decerillo

nunt;
habita
ctus
,

et
,

pro temporis angustia acri de


ante

quam

luceret, ad supplicium tradunt.


,

Du,

cum

in curiae vestibulum exiisset

vociferari

ac

fidem opemque suorum implorare coepit.

Tum
tum

Bemforte

bus

iniici in os linleura

et

gulara reluctantis laqueo

frangi imperat.
oblatus est
,

Quod

ubi factum, asello, qui


,

cadaver imponunt
,

delatumque ad carniest,

ficinam, altero pede

quod proditorum suppli^ium

patibulo suspendunt, dispositis deinde armatis, imperio dato


,

ut

quemcumque tumultuantem
illuxit, edici a
,

cernerent

extemplo opprimerent. Ubi


per

praeconibus
qui

urbem

iussit

ut

omnes,
,

sivc servus sive liber


civitate sine

eo triduo Nicosiam venisset

mora

abiret

ac

domum

quisque suam rediret. Confluxerat ad tam


civitas,

triste

spectaculum universa paene


se ipsi,

stupenlesque

maerore intuebantur modo

modo ducem suum:


,

cum praeconis vox iubentis abscedere foro et in suam quemque domum divertere, audita est. Edicto, quod ueque auctor quisquam existeret quem mullitudo seque,

retur

et fora

compitaque armati tenerent


ila
,

maesti do-

lentesque paruere;

tamen ut animi dolor in omuium


coustaretque

vultibus cerneretur

ducem

iis

ad furo-

rem

noa voluntatem,

deesse. Exivere eo die Nicosia

supra octo

hpminum

milia

ex quo intelligi potest


,

quantas liber ac integer vires fuisset habiturus

ad

quem
19.

sola

comprehensi fama

excita tot

hominum

milia

concui-rissent.

Ita.Bembus culpam non detectae coniurationis,


;

extinguendae celeritate praeclare correxit

et Venetiis
,

codem paene tempore


tres

et

factam
sic

ct

oppressam esse
tola

pa-

acceperunt

Extiactum

deflevere

iasula

2j4

"^^

lACOBO DESPOTAE rr.ATBE.


,

oinnis gcneiis homines

sic

indigne peremptum palam

forebant
rit,
tit

ut praetor cdiclo praecipere necesse

habue-

ne quis Didascalum post haec ullam in partem

nominarct,* gravi defuucturura poena, qui nominasset.

Hoc tum metu


in

coerciti sunt, quominus quod statuerant divorum numerura relato, divinos ei honores publice decernerent. Quin habeant animo ita absterreri non possunt ( tanta caelestis eius mentis opinio occu,

pavit imperitae multitudinis

sensum

et in

Graecorum
coniectu la-

pectora facile omnis superstilio illabitur!) ut ad eius tu-

mulum
pidum

quem

in solo
,

ubi humatus

est,

excitarant

mulierculae paroecique supplican,

eundcm mortuura apud Deum admissorum deprecatorem sperantcs, quem vivum salutes saepe

videantur

lis

auctorem

et

vindicem

libertatis

slulti

sequuti fue-

rant.

E X P

i,

T.

235

ANTONII MARI4E GRATIANI


EPISGOPI AMERINI
EPISTOLARUM AD NICOLAUM THOMICIUM

D E G E

M.

LIBER
I.

I.

AKTONIUS MAKIA GRATIANUS NICOLAO THOMICIO

S. P.

D.

V
ita

idcor loqui

tecum cutn ad

te

scribo

eaque re

recreor

ut nulla magis desiderium tui sustentem.


;

Scripsi teruas tibi ex iiinere litteras

alleras ipsa di-

gressus nostri die

alteras Ferraria

tertias
,

Pisauro

Sed

pisaui'enses

nautae dedi uescio cui

qui vereor
,

ne earum litterarnm priraam iacturam


ex tempestate levanda
missas,
sit.

faciat

si

navis

Has babes quartas Laureto


.

quo heri ad vesperura venimus

Maximam
,

mi-

hi laetitiam altulit loci huius fanique sanctissimi aspcctus, propter difKcillimi illius

morbi mei
,

quo apud

Russos laboravi
gratiam.

recordationem
fere
;

salutisque impetratae
destituerer,
sa-

Cum

enim omni

humana ope
cui

Divae beneficio servatus sum Intem acceptam


vo
,

secundum Deura

dum

refero

gratesque et vota persol.

incredibile

Cardinalis (i)

quoddam gaudium animo cepi Ipse rem divinam fecit, nobisque omnibus sua
pleni.

manu
ligione

salutarem hostiam porrexit. Cras discedemiis re-

omnes

Renaldus lippitudine sua laborate

bat

sed convaliturura brevi speramus. Salutat


Scilicet

Car-

(i)

Coramendonus

ciuocum Giatianus ex polonica lega-

tione redux erat.

236
tliiialis et

A.

M.

GRATIAM

comites omnes.

Tu
et
1

Pomoi'schium
,

(i)

nostrum
etiam
at-

salvere iube

plurimum meis verbis


novembris
566.

et vale

que etiam, mi amantissime


reto VIII* cal.

suavissime Thomici. Lau-

2.

GRATIANUS THOMICIO.

Veni

Komam
,

a Cardinali praemissus postridie cal.

quo Venetias litterae mittuntur die ; non habui. Gum tamen abs te mihi binae litterae adveuienti redditae essent XVI* et XI* cal. novembris datae his vehementer sum laetatus. De rebus tuis deque constantia tui promissi studiorumque tuorum rationc grata mihi fuerunt quae scripsisti omnia. Graecis litteris hortor te ut incuraipso

novembrls

sed tempus ad te scribendi

bas

magno

tibi

eruut et ornamento et adiumento ad

ceteras artes, ad quas videris factus consequendas. Per-

ge, mi Thomici
et saepe cogites

veris.

ut coepisti, magno et erecto animo quautam de te expectationem concitaEnitere ut eam non sustineas modo j sed etiam
,

vincas.

Ac mihi

crede

si

ingenii islius nervos inten-

deris

eo pervenies paucis annis, quo aspirare pauci

possunt Gratulor tibi episcopi posnauiensis adventum,

quem

tibi

et litteras et

mandata

et cetera

quae expe-

ciabas a patre aitulisse arbitror. Ei meis verbis salu-

tem referes plurimam. Regiuam Poloniae a patre tuo Viennam ad Caesarem fratrem deducendam ferunt. Sed
hoc
tu

melius ab episcopo cognosces. Cardinalis


est pridie

Urbem
et
ita

ingressus

nonas sollemni obviam itione,


ipsius tulisset voluntas.

concursu maiore
(r)

quam
homo

Sed

Erat

lilc

polonus

q^uem Thomicio adolesccnti ad patapioficiscenti pater

vinAm academiam studioium causa


iunxeraf.

custodem ad-

IIPISTOtAEtTM LIB.

I.

aS^
ac visenlium
,

Pontificl placult. Officiis

nunc adeuntium

nos amicorum detincmur. scribam ad te pluribus


,

Cum
nam
id.

ab his quieverimus
,

haec scribens

centies

sum

interpellatus.

Vale VI'

novembris.

3.

GRATIANUS GEORGIO POMORSCHIO.

Etsi quas ad
tibi

Thomicium raeum
,

litteras scribo

eas

communes esse intelligo tamen has ad te proprias non ob aliam causam quam ut te ad scridare volul bendum provocarem. Ne sls quaeso, in officio negliquaravis enim tam altas radices gens mi Pomorschi egerit noster amor , ut lltterarum adminiculis non intamen haud exiguus est absenlium amIcoi'um digeat
, ,
,

finictus

h"tterarum

sermo
a

operam
qua re

ut

uberrimum

quem fructum ego dabo me capiatis. Tu mihl Tho;


,

micii raei
ipse

amorem

conserva

et

cavc ulli rei parcas

aut tu indigeas
et

aut nostri praeslare Istic


et

possint.

Valetudinem

tuam

Thomicli mei diligen-

ter cura.

Vale. 'VI* id. novembris.

4-

GRATIAUUS THOMICIO.

Tu
tul

ne id veritus es
,

ml Thomici optlme
ita

ne aut

immemor sim
te
,

aut in scribendo negh'gens fuerlm ? culus desiderlo

praeserlim ad

teneor

ut nihll
colloqul.

mlhi

slt

iucundius

quam
,

tecura per litteras

Quotus enlra dies ablt qul non tul tuoruraque sermonura iucundam habeat recordatlonem ? quo tui saepe mentio a nobls non fiat non sohim apud nostros, sed etiam apud eos qui te non noverunt ? quibus ingenii tui praestantiara alque illara

morum

suavitalem
,

qua omnium

tlbi

anlmos devincls praedicaus

fructura

238
Vide quantum
las litteras

A.

M.

GBATIAJfl
le

(jnendam exlmii mei erga


absit ut

amoris capere raihi videor.


negligentiae aut oblivioiiis
te

me

accusare possis. Scripsi ego ad

ex itiuere

post
,

il-

quas Ferraria dedi


;

Pisauro primuni
ipsc

dein-

de Laureto

ac

saiis

accusare

bellariorura negligentiam ne dicara

nou possum taan improbitatem ?


dedi littete

Quamquam
ras
,

perieriut licet quas ex itinere

non

est
;

quod dubites quin ego

scribendo sim
officii
,

expleturus
re velis.

tu

modo mecum
rediisse

certare hoc

geue-

Gurtium
in

Patavium laetor

teque ho-

minem
se.

allocutum, ac doctrinam ct morcs eius probas-

Velim vos

eadem
est

perstare sententia. Vir est

me-

lior

quam quanlus
,

de

illo

sermo

qui tjimeu est

maximus et quam uno congressu inteliigi possit. Mihi quidem de te saepissime cogitauti nihil occurrit et tibi et tuis studiis accomraodatius. Contubernium Polouorum, praeter quam quod crebras interpellationes habiturum est discendae italicae linguae magnuni impedimeutura afFeret quod negligendum tibi uou ar, ,
,

bitror,* ac

ne illud quidem,
et

et

cum

racdico et cura vi-

ro optimo

humanissimo
sis

et uostri

peramante
litteris
,

esse te

qui nec valetudine

firmissima, et

des ope-

ram. Diligenter quaeso rera expendite


capite,

et id consilii

quod vobis vestrisque rationibus magis expedi,

ve videbitur. Vale etiam atque etiara


^alve.

et a

Gardiuali

Romae 'XVI*
5.

cal.

decembris

566.

GBATIASUS THOMICIO.

Cum

tuas lltteras avide ul soleo expectarem


tc

prae-

cipiendum mihi hoc tcmporis ad

scribeudi duxi, an-

lequam adveniant
la

labellarii

quod eorum advenlu tan,

saepe litterarum Inrba opprimor

tjuibus

nccessa-

EPISTOtARUM
vio
ter

LIB.

I.

aSq

iTScribendnm

sit

ut angusiia temporis veliemen,

interdum urgeri soleam


,

et

ad

te

quem

praeterive

uullo modo possum

nonnisi raptim
bortatus
;

scribere

cogar.

Superioribus meis

litleris

te

sum

ut de
;

metui

dico consilium ne mutcs


reni

idem nunc censeo


,

melio,

virum

humaniorem hominem

araantiorcm
istic

nostri etiam studiosiorem, non facile


leclabit
,

invcnies. De,

crede mihi
,

hominis consuetudo

probabun-

tur mores

proderit ipsa hominis ars qua excellit. Stutuis

diis praeterea

atque instituto vulgaris linguae no-

strae perdiscendae aptissima ea

mihi conditio videtur.


vo-

Cum
lenti

Polonis tuis ne licebit

quidem eliam maxime


,

tam teraperanter vivere

quam

et aetas et sludia

et valetudo tua poslulant: saepius iuLerpellaberis,

non-

nunquara etiam abduceris


vitus.

a libris

studiisque luis in-

Linguae quidem
,

cuius intelligeutia usu maxi-

me

acquiritur

vos videritis.

minus certe impendes operae. Sed haec Ego quoniam te lesuitam auditurum pro-

ximis tuis ad

me
,

Renaldo nostro
lubernio essem

et

scripsisti cura nuper cum Carga apud eos in ger raanico conpetivi ab eis ut mihi a Societatis malitleris
,
,

gistro ad patavinos sodales suos litteras dareut

qui-

bus

te diligenter

coramendarent. Facluros receporunt,


,

et lilteras

mihi cras daturos


te

quas ego ad

te

mittam;

non quod
satis

et
,

commendatione indigere esistimeni, quem dignitas et mores et ingenium coramendat


sed ut apud eos ipsos
le

tuum

praeseriim ad eos viros qui omnibus pro sin-

gnlari

eorum humanitate patent

,-

lestaium facerera singularera araorera erca

meum.

Vidimus germanicum contubernium


:

inspexiraus-

que lotum admiratus sum cura ranltitudinem nobilium adolesccntium tum rairificum ordinem et ratio,

nem

qua

et

vivunt

et

regnnlur omnos. Sunt eliam

^^O

A.

M.
,

GRATIAM
qui eadem disciplina contilitteras
,
,

iuvenes adultl permulti

nentur, atque una omnes i'egula ad


bos mores
,

ad pro-

ad

pietatem

diriguntur
.

ad quod ipsum

est inslitutum

contubernium
dislributa
officiis
,

Consentaneas instituto
diei noclisque sic
,
,

leges liabent

tempora

ut quae divinis

quae

studiis

quae cibo
,

quae
re-

somno

quae exercitationibus corporis


,

animique

laxationibus dandae sint horae

quisque teneat. Inge,

nui cantus musicae et fidium permissi


tationes
et pilae
tutis
,

negatae sal-

quae levitatem habent. Ludi latrunculorum


conceduntur. Atque haec omnia
,

ut dixi

sta-

temporibus. Nemini datur famulus


,*

ipsi sibi in,

vicem ministrant

lectum

sibi

quisque sternit
,

qua in

re imperitiam lulii Savorniani

quem nuper

his ag-

gregaveramus, risimus

qui

suum lectulum
;

vix conte-

xerat stragulo, iucompositumque reliquerat. Geterorum

mira elegantia. Hic


ab re tua
est otii
,

tu

mihi

tantum ne

tibi

inquis

ut isthaec ad

me

scribas ?

Ego ve-

expectare nolui

adventum tabellariorum ad scribendum ut tecum quasi cum praesente loqueomnia narrare et quicrer. Ut enim cum una eramus garrire solebamus idem cur absenquid in buccam cum otium est non vites per litteras non faciamus
ro propterea
,

deo.

Ego

certe

si

quid mihi superest temporis a mu-

nere et occupatione mea


dius

consumam

quocum libentius quam tecum non habeo.


,

et

iucun-

Sed hactenus iucunda ; accipe nunc tristem nuncium qui de Regina Scotiae hisce diebus ad Urbem delatus est
tibi
,

quamquam

iucertis auctoribus.

Memini me

dam dem ipso conscio Rege conspiraverant. Vidisti tum quomodo subita paenitentia Regis e sceleralorum manibus
,

aliquando ostendisse editum scriptum de quorumHugonotiorum coniuralione qui in Reginae cae-

EPISTOLARUM
erepta fuerit.
tisse

LIB.

t.

S^
,

Quam

ferro iiequiverunt
,

veneno appe-

dicuutur.

Ecqua barbaiMes
,

quae tanta iramanitas

facinoris

usquam terrarum est quam isti unius huius feritate non superarint? Et feminam et Reginam quod
,

ea de sacris ac religione sententiam haberet

maioribus acceperat

quam

colit ecclesia

Dei

qnam a quam
,

ab

ipsis

acceptam apostolis inviolatam continentibus

tot

saeculis retiuuit,

necare veneno? nec eos aut regia ma-

commovisse, quos vel ipsius aetas imbellisque natura deterrere deiestas aut sceleris ipsa novitas et atrocitas

buit? Scilicet cuius

rei
;

plo etiam esse volunt

et

hominibus auctores sunt, exemquod verbis docent re com,

probare.
sibus
,

Librum enim pervulgarunt snperioribus menquo licere populo necem regi moliri rellgionis
;

causa tradunt

quo quid magis apostolorum

insiitutis

praeccptisque adversatur? Sed omnino huius sectae propria ac siugularis crudelitas est
sit
,

ut dubitari cei'te pos,

utrum faciant magis scclerate in homines an de Deo magis impie loquantur. Horret animus ea recor,

dari

quae
,

facta

ab

iis

proximo gallico bello hisce


,

die-

bus

legi

defossos horaines vivos

in alios alligatos ar-

boribus tormeutorum globos certatim collineatos, avulsas


aliis

partes

canibus obiectas

suspensos alios

iis

membris
ta

in quibus

summus

est

pudor
,

et dolor, sexcenillis

praeterea genera

crudelitatis
,

quae ab impiis

copiis piissimus quisque tulit

qui iu sacrilegas earum


,

manus
nia

incidit.

in privatos

At ista quamquam inauditae feritatis tamen homines, flagrante bello, cuius sumfuit licentia.

semper

Si vero reges ipsi appetuntur


,

ferro a sceleratissimo
cet
,

quoque
in

si

grassari venenis li-

cuius tandem vita satis firmis praesidiis septa erit?


,

Vidcs

mi Thomici

quae tempora veneris


16

et

cum

aetatem istam, qua es, fluxam iufinnamque longe prae-

24 2
eurras

A.

M. GRATIATfl

ingenio

ita

fac

animum luum

instiluas

ut

Deum

Deique cultura ac religionem haLeas antiquissimam. Hacc autem etsi praeier id quod initio iustitueram ad te scripsi tamen eo perlineljiint nt inlel, , ,

liffas

quam

tecura praeclai'e

sit

actura

qui nullo tuo

consilio sed divino beneficio illarura pestiura contagio-

nem

vilaveris.
scriptis, rcdditae

His

sunt

raiTil litterae

tuae, in qui;

Lus de immincnti

tifn gallica

profectionc scribis

quo

magis videor praesagienti qnodam animo saperiora scripsisse. Te patris lui voluntati obsequi convenit. Equideni vellem
te

non tantum fundaraenta doctrinae


,
,

et

eruditionis iecisse

scd eliara extruxisse allius aliquid

quod magis appareret ante quam te perej^rinationibus dederes ; neque omitteres islam cum urbis tura praeceptorum opportunitalem in tanlo et aelatis et ingenii flore ; sed , ut dixi parenti obsequeudura qui fortas, ,

se alia

quae nos non vitlemus


,

spcclat.

bona valctudine uti cui rei ut mentcr rogo. Miror vero nullas tc litteras accepisse a cum ego nulbim tabellarium praetermiserim nobis cui litteras ad le non dedcrim eliam ex ilinere. De,

Gaudeo te tam des operam, tc vebe-

iectura

me

illa

spe,

quam

te

llomae videndi paene cer,

tam conceperam,
digressus

ita

moleste fero
sit.

ut totus ille noslri

dolor renovatus

Sed nescio quod mihi


Roraae 'IX*
cal.

Nuraeu spem
cembris.

abiicei"e vetat. Vale.

de-

6.

GRATIANUS THOMICIO.

Cunt exivissem nudius


Poloniae legatum
,

tertius

ad visendura regis
avide ad
,

qui

dum

multa in suum adventum


restitit
,

apparantur

'XX ab Urbe lapide

ita

tuas litteras

legcndas bodie recurri Roraam

ut etsi

EPISTOLARU.M LIB.

I.

S^J

merldie inde discessei-im , tamen incitatis cquis anle quam porta escluderer veuerim. Recta ad tuas litteras,
breves

quae apud Cardinalem erant , pergo cum paene uullae fuerlut ? ,

quas quid dicam

Ita

ne vinci

te

pa-

terls a

me

boc ipso

cum ego tam multis occupationibus et muuere meo scribeudi Cardiualis llttcras as,

ut

sldue dlstluear
cui nou ad
te

uullum praetermiserim labellarium longam epistolam dederlm tu In tan,

to otio tam breves ad me lltteras mlltas ? Scd uou est nunc tempus ad exposlulaudum aut accusaudum tuam negligeutlam ne dicam an amorls et vobmtatis rcmlsslonem? Sed expecta allas a me Iltteras, a quibus ut dlgnus es vapules. Pomorscblum appello vel potius libi dlem apud Illum dlco quo iudice poeuas le mibi daturum spero. Sed plura uon possum. Vale. Romae
,
, ,

prldie cal. decembris.

7. GRATIAiVUS THOMICIO.

Proxlme
quibus
te

brevitati

littcrarum
silentiuna
?

tuarum Irascebar
res etiam reciderit

nunc vero cum ea ad


tuas fulsse

accusem verbls

Quas

tantas occupatioues

putem

quae

te

ab amoris cursu revocarlnt?


,

Equldena

si le

iu litterls abdidisii slc


tibl

ut nulluni

tem-

pus a studiis vacuum

concedas

laudo lustltutum
esse

tuum, teque
vlderi solcs
,

lu

eam rem ad quam mihi natus


,

totum hjcumbere
,

valde laetor.

Sed vlInlu-

de

ml Tbomici
,

primum ue
ils

studils Ipsls tuis

riaui facias

qui de

nibll ad

me

scribas

de qui-

bus studium
bid cousldera
rura
,

meum
,

et curara

non

Ignoras. Delude II-

praecipuara esse partem tuorura studlo-

qui scrlbendi laudem sectarls, frequenlem et ac,

curatam eplstolaruni scriptioncm

quibus eodem tem-

,; ,

pore et expolitur oratio, et amicitiae coluntur. Ad hanc quae et officii et laboris fructum haexercitalionem
,

bet

ego
,

te

provocare non

destiti

non quidem mea


imbeciUitas va-

causa

qui pridem

cum

Ciceroni tuo, tura studiis om^,

nibus multani salutem dixi

et

quem

letudinis ct assiduitas muneris atque operae

meae istam
tui vis illa

laudem appetere uon sinunt, sed quod tuae hoc esse


cun*iculum industriae
,

hunc campum quo

atque acies exultet ingenii, semper iudicavi; pro perspecto tibi amore meo erga negligas
,

quam ne
te
,

mag-

nopere adhortor.

Verum
,

ut ad inslitutam accusationem

redeam
ad

qua

te re

impeditura fuisse dicam, quominus


et

promissi fidem non exsolveris me scripseris cum ne sludiorum quidem quantumvis magna occupatio satis iustam excusationem habeat? Quam de animi

gligentiara

quicquam dubitare malo accusare nenon le modo iam sed ipsum etiam quem nuper appellabam Pomorschium, condemno. Quid enim ? Usque adeo mihi in amore non respondetis
tui

constanlia
,

cuius

nt rescribcre ad meas litteras pigeat? Itanc ardens

il-

hid vestrum erga nos studiura refrixit? Hoc certe mihi


persuadere
i^alera

nunquam potero qui Thomicii mei libeanimum atque utriusque vestrum humanitatem
, ,

perspectam habeo.
slineat
,

Omnem

ergo culpara ncgligentia su,

qua

ita

vos liberabo

sl

cam mihi

ubertate

at-

que frequentia litterarum compensabitis.


Ilazwillus

dux Olicae

cai.

decembris

discessit.

Ego illum unius diei iter sum prosecutus ; ac dum Romae fuit observavi coluique iuvenera dillgeniissime cuius ita mihi iucunda fuit paucorum dierum consuetudo
,

ut perpctuis
se

mc

sibi vincuh"s

amoris obh'gaverit.
,

Hic vero eum


nK)destiae ct

in

omnibus rebus praebuit


,

ut

cum

probilaiis

tum

catholicae religionis prae-

EPISTOLAr.UM LIIU

I.

S^S

cipuara laudem tulerit.

Quod

divinae benignitatis be,

neficiura eo fuit nobis adrairabilius

quo

eius

omnem

antehac institutiouem alieniorem ab hac laude fuisse


inlelliffimus.
et

ab eo

Pontlficem maximum sancle veiieratus est, summa cum humanitate acceptus. Templa fre,

quens

adiit

rei

divinae quotidie interfuit, reliquias

sanctorum iion curiose magis quara religiose inspexit. Et erant veslrum quidam, qni illi hoc munusdivini benefieii invidentes
,

simulationis optiraum iuvenera inreligionis

simularent

et
;

non

causa haec ab eo

fieri

criminarentiir

qui raihi nec quid christiauo homine


perspicere videntur. Quid
,

dignum
animi

sit, satis

enim

li-

bero nedura a principe alienius


et vultura et actiones et

quam

contra sensura

sermouem ad aliorum
,

voJuutatem fingere
<lignius
,

Quid vero chri^iano homine inde Deo


aliud loqui ?

quam

alitid sentire

cum
viri

mortem ipsam appetere

in confessions fidei gloriosum


fuerit.

alquc sahitare semper habitum


Cdei discipllnam reliquerunt
supplicla subire maluerunt
,

vSaucti

illi

qui nobis aerumnis et laboribus suis hanc chrlstianae


,

quos cruciatus

quae

quara vel unico verbo de


cordibus
infixam habe-

professione fidei suae

quam

bant

decedere

Guius autera

irapietatis est
,

de Deo

sa-

crisque rehgionibus aliud oeculte sentire

aliud gratiae

causa osteutarel

Ab

hac certe Indigna chrisliano ho-

mine slmulatione abest ingenium, absuut mores huius


opiimi et praestantissimi iuvenis.

Cum

eo mihi de te
,

creber sei'mo fuit, deque tua profectione in Galllas

quam
lis

hoc tempore minime videtur pi*obare mulde causis quas prudenter afferebat. Ipse qui Galhas
ipse
,

universas excurrere cogilaverat


visa

rautavlt consillum

et

Genua, quo per dispositos equos profectus est, iri Poloniam contendit, ubl domestlcis rebus compositis,

2^6
in Italiam se

A.

M.

CRATIATfl

redJtnrum miln confirmavlt. Dens elus


!

cousilia fortuuet

Bartius Regis legatus ad Ui-bem est,

ingrcssura tamen suiim differt cerlis de causts, qni qui-

dem

ingressns splcudidissime

apparatur. Lesniovolse-

ium proximc Pioraam mocum adduxi optiraum adolescentem


dit
eL
lui

peraraanlera.
,

te

raihi

litieras oslen,

poloiiice

scriplas

ac aegerrirae fert

se

propter
le
,

tuura disccssura conviclus tul spe decidisso.


tnls studiis
,

De

de

alqne adeo de tuis rebns omnllius lilteras


,

a te expecto. Saluiat te Cardinalis

ego Poraorsclilura

alque ah utroque peto ut Pendasium et niedicum salvere mihi plurimum iubeatis. Valete. R.omae .VII* id.
decerabrls
i

566.

8. GfiATIA^US THOMIcro.

Quamquam
bellariis

longas ad
,

te lllteras

hodle publlcls ta-

dederim

lamen ne Hieronymum qnidem Ros-

dzrazonium Venetlas sinc mels litteris veuire sum passus ; qua iu re meara dillgcnliam Ita velim ames ut ab occnpatissimo horalne imitere qul abnndans oiio
,
, ,

studio atquc officio

vincarc.

Qnod

si

mibl in amore
ad oranes

respondes
ratius

ut certc respondes,

(quid enini raibi cxplo-

amore

Tlioralcii niei erga nie ?) raihi

meas

lilteras rescribas.

Hieronvrao ornalissirao luveui


ad

mil^Ique amlclssirao calecbismum Pvomae nuper ex coucilil

trideiUlnl iussu

editum

te

perferendum dedi.
cbrisllanae

Eum

vclim legas

nara praeter

quam quod

rellgionls praecepta atque mysleria paucis compi*eheiisa eo libro

contiuentur
,

ita est

eleganter atque accu,

rate scriptus

ut

cum

theologorura loca pertractet

ta-

meu
I

ubi res ferat, incorrnptara latini sermonis integrl-

tatem plane retineat. Vale.


566.

Romae

VII* id. decembris

EVISTOLARCM LIC

T>

2^7

GRATIANUS THOMICIO.

Flagraulem tuarum
suLirascenteni libi
xirais vit
tal)cllariis
,

desiclerio lltlerarum,

aique adeo
,

quod supcrioribas perbrevcs


,

pro-

uullas ad nos litlcras dederas


tibi
,

plaea-

me planeque
illa

restituit cpisLoIa

tua

iiou lou-

gissima

quldem

ncque eiusmodl quac explerc cu,

piditatcm raeain potuerit, sed amoi'Is uoiis


Imis ingenii
crcdlbilitcr
lui flosculis inslgnis
,

ct suavis-

quibas utrlsque insl

sum

dcleclatus.

Quod

pleulor iu scri-

beudo fuerls , ulbil erit ampllus quod in tuls lltteris requlram Et qnamquam iuopla rerum laborare non ipsaque tibi sludla tua satls niaguam argumeupoies torum segelem suppeditatura slut tamen si celera de.
,

int, vcl

illas

Ipsas fabellas

mlbi narrato

quibus rao-

lestiam calorum atque itlnerura nostvoruni levare iu-

ter<lum,

inlerdum etiam nie oblundere solcbas. Age


,

dum

mibi Fritlum illum tuum

atque cxcita festivum


,

seircm, ut quando necessitate tlisiuugimur


tate litteraruui cfficiamus ut pracsentes

couimodiJNoii

videamur.

vulgari amore iuucti


tani uecessltudluem

ml Tbomici

sumus;

igltur tanofficiis,

alamus

litteris,

excolamus

tueamur obscquio
gligenliam
tio
,

omnem

vero ab ea removeamus ne-

f[ua torpet

amor, ciusque comiiibus silcn-

et

lacilurnitate cxtingultur: bas amicltiae pestes a

nostra bcnivolcniia profligemus.


ricnaldus,

uon causa

nostra, Ilppitudlne
,

cum

lcviter

laboraret

iusalubritatem caeli causatus


,

et uescessita-

tem disccdendi cupiditati praelendens


seruit ferus
,

me

repente deraa-

ueque hiemls atque ventorum uunc


,

s^imc furentium raetu


tineri

neque

ullis

raeis

precibus re,

potuit.

Consuetudiuis luae fructu privatus

ia

a^S
liuins

A.

M. GRATrATTl

amorc alqne

assiduitate acqniescebam.
,

Hoc quosolitu-

que

solatio spoliatus

qnid

milii

ad

summam

dinem
nebris
is
,

deest ? Ergo. iacebo desertus in maeroi'e ac le-

orbatns utroqne amicitiae lumine.


illis

Neque enim

ego sum qui


bas omnes

circeis poculis

de quibus scri-

bis,
et

immulari possim, quae ne libavi quidem unquam;


fucosas
amicitias
,

atque

omnem
a

aulae

spleudorem
confero.

cum

unica profecto nostra ambulatione noa


igitur

Grudelem
et

Renaldum

quo quaeso
,

poenas tu

Pendasius iniquae profectionis repetite

neque eum abire Patavio ante nonas ianuarii permittite.

animo in Asulanum sunm properanti graerit. Ego abeuntem prosecutus sum ad Rosenra niontem. Haec vero ad te scribebam ante lucem ; sed cum iam exaudiam surgentium strepitum immo vero cum iam vale dicat Renaldus finem fa-

Haec

illi

vissima poena

ciam scribendi. Illud tamen non praetermittam


tari

lae,

me snmmopere
,

tua

cum Pendasio
, ,

consnetudine

viro optimo et doctissimo


citiae tibi

cuins et eius similium ami-

mi Tbomici

et

fructuosae semper et bo-

ncstae ernnt.

Pomorscbium
ianuarii

salvere iubeo.

Ad

eius epi-

stolara rescribara

cum Romam
1

rediero. Vale.

Monte

roseo XIX* cal.

566.

O.

GRATIAKUS TnOMICIO.

Ad
lem
,

litteras

tnas

-Vnr

id.

decembris datas rescri,

psi ea epistola
et
,

quam

R.enaldo dedi

brevius

quam
sed

velfe-

quara mea superiorum dierum consuetudo


propter loci ac temporis augustiam
;

rebat

lamen

pluribus fortasse

quam

tu velles

nam mihi interdum


meae

venit in mentera vereri ne te raolestia afficiant


litterae,

cum

intelligam

iis te

non modo ad scribendum

EPISTOLARXTM LIB

I.

2^9
;

non

excitari

scd plane

fieri

negligentiovem

quo

in-

iuriam tu quidem facis amicitiae in qua nullus est abquam litterarum crcber et sentium iucundior fraclus Illud non assequeris, ut ego litteras familiaris sermo.
,

ad

te

dare intermittam
scilicet

quac

si

tibi

molestae erunt,
;

tuam

negligentiam ulciscentur

si

gratae

cor-

rigent. Excute quaeso istam pigriliam , qua nibil studiis atque insiituto tuo uliexercitationi
,

teque huic da

lius
las

nihil mihi optatius facere potes.


,

Numera

epistoscripsi;

meas
,

quas ad

te

post discessum
dedisti
;

meum

numera

quas ad

me

confer tuas

cum meis
faleare

occupationibus, victum te
;

officio,

victum amore
,

ut ne certasse atque ita quidem victum necesse est quidem videri possis. Quid autem te, quid ingenium tuum minus decet quara certamen dib*gentiae officii, benivoleutiae defugere? Sed nolo vehementius te urgequibus si mihi non salisfere. Tuas litteras expectabo
, , ,

ceris

incessam

te asslduis conviciis.
,

Hortensia semina

de quibus ad

me

scripsisti cu-

rabo diligenter. Mandatorum tuorum memor, quae mihi pi'oficiscenti dederas


,

effigies

veterura Urbis rao,

numentorum aeneis forrais impressas ad te mitto non tam ut eorum imaginem absens coutemplere quam ut
,

admiratione antiquitatis ad ipsa visenda aliquando accendaris.

Quibus adiunxi nonnulla sanctorum virorum


si-

atque ipsius praeterea auctoris et Servatoris nostri

mulacra desumpta de optimorum artificum


ctiam venerationem liabent
iratus

tabulis.
,

At-

que hacc quidem non solum admirationem


,

verum

eoque libi gratiora ai-biSed nactus opporlunitatein, ante quam Renaldus vectoribus istuc ferenda apud me reliquit,

sum

fore.

nenpoliiauos mustaceolos Neapoli mihi his diebus

quos vocant

tibi

mitto

allatos.

Sunt aulem leuociuia

2 0O

A.

M.

GBATIAM
,

qiiaeJ.im

ciborum

ac cacnae ct pi-ancliorum capita

aromatnm Est enim


pureas
et

salubri.et iucunda conditione commendata.


illa

urbs borura artifex et magisira delectacx serico violaceas et pur-

mentoriim.
,

Ilis adieci alutas

eleganter elaboralas pyxides odorati et arIiis

tificiose

conditi saponis eiusdem urbis

dcliciis

sem-

per

affluentis.

Vale. Romae. XIII* cal. iaimarii. i566.

GRATIANTJS TnOMICIO.

Taraen

Ijreviloquenlia

non
iustis

discedis ?

Quid

exi-

lius litteiis tuis ?

quid aridius

? Esto sn]>erioriI)us die-

bus uibil ad nos scripseris


iis

impeditus rcbus
!

at

exsolutus
!

quam

raibi epistolam misisti


,

quam

bre-

vem

quam
,

jiibil

babentem

praeter exiguam cxcusa!

lionem anterioris ncgligenliae


cusanda

qnae ipsa non tam ex-

quam compensanda
At
nibil erat
es

sludio

proximarum Ht-

lerarum

fuit.

quod

scriberes.

Primum

us-

que adeo

inops ab argumentis, ut coraplerc duas

pagcllas etiam nullo proposito argumento nequeas ? Deinde quam multa erant in mcis lilLeris quibus re-

sponderes
inquis
,

quae omnia a

te

praeterita sunt. Alr

eram
levat

perturbatus

littcris

quas

a patre gravius in

me
,

scriptas acceperam.

Id quidera silentii

culpam

brcvitatem litterarum non

excusat

quas pacato iam

animo
ccpisti
sti
,

ut ipse slgnificas, scripsisti.


fuit doloris

Verum

illud ip-

sum quicquid
,

ex parernis litteris quod ac-

communicare ac

partiri

inecum maxime debui-

cui propte)' nostram coniunctionem


tibi

quod
et

fulurum scicbas
,

quo
si

sollicitudinem

vel consilium

idem apprime parem dolorem minus prudens, fivel

dele certe et bcnivolum, expectares. Atqui ego vebe-

mcnter cxpecto quid

illud sit

quod de

tc

improbi ho-

EPISTOlARrM

IIB.

I.

20
,

quod tamen quo tu nixus aninio nullius. crimlnis cousclo non magnopevc conHnovearis. Haec tiLi rectae mentis conscientia pluris semper sit quam hominum sermo ; neque trausversum unguem ab ea unquam discedas. Probi adolescentis est, quab^m te ipmines
el raallvoli

ad palrom detulerunt
,

laetor esse

huiusmodi
,

sa fiusit natura

liones

culpam praestare , invidorum delanon perhorrescere ; neque enim oppriuii aut oc,
,

cultari veritas atque innocentia potest

quac

se per se

ipsa in
cri

lucem vindicat. Hac tu pacatoque animo persequere


,

fretus, studia tua ala,

quorum potissimum
maxi,

causa abes a patria

ct tuis

et nobis ipsis qui


te

me
cui

tui

sumus

cares.
sis
,

Ac perge quo

vocat Deus
Ipse
te

quin curae

dubitare non debes.

ex

omnibus semper
illud

periculis pignerabitur. Sed,


,

quicquid fuerit
se

fac

me

certiorem

amabo te, Aveo scire

quo
cor

cum Deo
,

tiam
se.

liominum nequitia. Tuum suspipiorum parente ecclesia reditum in qrapatrem gravi ipsum erroie o])caecatum ofFendisusque
eiTerat
et
si ita

Id

est

quid commovcare

Factum boc tuum

praestabit Deus.

Patris labare illud consilium de le in Gallias mit-

magnopere laelor ; non studiis mihi crede non moribus non deuique incolumitati luae e.vnedirc
tendo,
,
,

censeo

illo

mittaris

et

urbera aptissimam
;

littcris, se-

dem
tum
inr
,

oranis liberalis fortunae relinquas


,

eas sequaris
,

terras ubi nihil


,

sanctum nihil inviolatum nihil tuomnia caedlbus insidiis, tumuliibus permiscenubi non hospcs ab hospite tutus, nec socer a ge,

nero

totusque

ille

locus

pingere conatus
Ijallias

est clarissimus poeta


,

quo ferreura saeculura dein mlseras nunc


,

cadere videatur

liumanitatis atquc

quondam rcligionis oranium bouarum rerura domicilium


in qulbus

252
ruit.

A.

M.

GRATUNI
efficere potuit

Et hoc proh saacte Deusl paucorum

impielas siniulatione religionis dominationem appeteatium. Scd


uuntiaatui'

quoniam
:

ia Gallias delatus
discessisse

sum

haec iade

Lutetia

omnes Hugonotiorum

principes

praeter Condeium quem sunt qui sperent improhorum causam deserturum atque rcditurum ad
,

sanitatem. Huius frater Borhonius Cardinalis


cousiiio

cum

in

Porlianum

quod

in

oppidum

Cardinalis ditio-

nis impictalis

ministros

immisisset,

qui concionibus

populum ab
,

eius fide atque obsequio averterent, acriter

accusaret seque non muhum eam iuiuriam laturura palam diceret Piex ipse Cardinalls verba secutus ita Portianum accepit, ut ille concideret animo. Sed Ammiralius Hugonotiorum caput et praecipuus concitator Portianum excusans adiecit aequura superioris belli
, , ,

esse

ut

Rex permissa
uti

cunctis sacrorura licentia ipsos

quoque

paterelur.

Tum

Cardlualis

(juac inquit

vobis in nostras urbes nostrosque clientes licentla perraissa est ?

At

tu,

evocasti
ieclstl
,

patriamque

Ammiralle, qui Germanos in Gallias feris uationibus pervastandam ob-

exitium Regi puero moliri sustinuisti,


in te fuit regno spollasti
,

eumque
re
si

quantum

dignus cs qui incerte de

viso isto capile pocnas persolvas.

Qua

ad consilium referatur
diuali approbante
le

ego

te iudicio

omniura dam-

uatura priraus raea seutentia conderanabo. Quae a Car-

se

Rege daturum operam

dlcta
,

atque etiam deauncian-

ut sibi
,

rem amplius cum pueillis

ro
sus

non
,

esse intelllgerent

tantus

metus

est

incus-

ut urbc protinus cesseriut.


,

mlulrae existimautur
scribi
,

Sed quoniara quieluri Rex legioncra Helvetiorum couiussit.

et

in
,

Gallias adduci

Reginara Scotiae

veneui vim adhlbitis subito medicamentls superasse , iacolumemque evasisse scrlbunt. Ex Hispania transmis-

EPISTOLAr,U\f Lin.

I.

253

surum
ris
tes
,

Rcgera in Italiam. confirmatur


copiis

multorum
est

lilte-

et ad

pacandos Belgas ob rcligionem tumultuaniturum.


Is

cum magnis

quidem

Bartio

Rcgis vestri lcgato optatissiraus nuncius , qui incommoda longissimi itineris se sperat vitaturum. Vale. Ro-

mae

! cal. ianuarii

566.

12.

GRATIANUS TnOMICIO.

Si scriberem ipse

retinerem instilutum
:

meum

et

longiorem ad
vi

te

hanc epistolam milterem


,

sed dicta-

propler

morbum oculorum

in

quem

ex assidua su,

periorum dierum

vigilia et scriptione incidi

ila
,

mohu-

lestum ut eorum paene mihi

usum

eripuerit

ncque

adhuc abstinentia ulla aut inedia depellere


nibus contigisse
illa

infesti

moris vim potui. Credo hoc mrhi Renaldi imprecatio,

quem interdum
;

irridere lippitudine
,

sua laborantem solebam

de quo

quia nihil ad

nos post
tus
;

suum discessum scripsit, eram sane solliciquem si convaluisse et salvum ad vos venisse cog,

novero

facile

latum

in
ita

feram eius morbum in me esse transquem morbi paene omncs coniurasse viillis assidiieque exerceor neque donec summa dies ab illorum impor: ,

dentur;

appetor ab
,

puto deslstent
tunitate

me

vindicet

quam tantum

abest ut reformi;

dem
est

ut etiam ultro interdum exoptem

nihll
,

enim
prae-

miserius hac tanta valetudinis perturbatione


:

sertim nulla spe melius aliquando fore


fecto relinquere vitam,

praestat pro-

quam

totiens interpellatain at-

que impeditam morbis ducere. Verum hoc Deus vident; ego certe onus hoc impositum in ipso iuventuiis aditu propc vivi cadaveris feram aequo animo quamdiu vixero
,

deponam aequiore cnm tempus

ad%enerit.

254

^'

^'*

GPATIATTI

Te
ler
,

vero, mi Thomici optirae miliique carissime, ve-

licineiiter

horlor

ut valetudinem

tuam cures diligeatibi

eaque secuudum

Deum

et

virtutem nihil

du-

Praeclarum munus coi-^jus bene constitutum et haud scio an maius a natura hoilli mini iribui possit tnmen homini qui tanlo non abutitur naturae dono. Fere enim ut rjuisque est corcas in
vita pluris.
, ,

omni

pore firmlssimo,
qiiae

ita

facillime in ea vitia praecipitatur

morbi inrirmilasqne valetudinis consequuntur ; a mi Thomici atque qui])us qula tu longlssime abes
, ,

isto

adolescenliae flore

nialurae aetatis in omnibus re-

bus consilium adliibcs

valde laetor.

Novi apud nos

nihll erat,

quod ad

te

magnopere

scriberem. Percrel)rescit ruraor de Regis Hispaniarum


adventu, ad quein in iLallam asportandum orones undi-

qnc naves atque trlremcs


lius

quae quld(;m elus imperio


litteris
;

parent, Barclnonera ipsius

evocalae sunt. Bar-

Urbem

inibit ! idus

III*

dabltur

ei

senalus;

utrlusque diel

pompam

perscrlliet ad te Staritovius qui

iu ipsius legali
l)us intcrerlt
;

domum
id ego

migravit
illo

atque omnI])us re-

ab

petil.

Orationem
versatus.
te

lcgati

nomlne

habeljlt ^l*

Antonius Muretus, vir in hoc di-

ccndi gcuere

magna semper cum laudc


fuerit lia])Iia
,

Eam

orationcm

uIjI

scrlptam ad

mlttam.

Romae maxlmc
dicrum

qui loca prope flumen iucolunt, in maconlincnti]>iis allquot


,

gno metu fuerunt; nam Tibcris


im])rll:)us

et

nlviljus auclus

quae australibus
,

ventis soluiae ex omaiI)us niontibus profluxcrunt

at-

que eorumdem que impetu fluminis

flalu veniorum lepulsa ah ostio


,

vi at-

ita

tumuit ut superatis ripis pro-

xima quaeque proluvie aquisque inundaverit. Suburbaua prata plane oljrula aljlala pars lecta illius am,

])ulalionis

quae ab Hadriani mole ad palatiuiu perdu-

EPISTOLARVM

LIB.

I.

Sl55
,

cltur; vinariae cellae plurimae completae


siscfue doliis.

collisis cffu,

Ilerbarum semina collegi permulta quae vos mittam cum sercndi et coleiidi tempora ac raad tionem didicero. Pomorschio salutem. Vale. Romae IV
cal.

ianuarii

067.

3.

GHATIA.NUS TIlOMICfO.

Odi paene meos oculos

etsi oculi

sunt
fit

id est om-'

nium rerum
re
ita

carisslmi,

quorum morbo

ut ad te sicut
iii

soleo scribere ipse

non possim. Diclare cogor, qua


,

milii displiceo

ut fructu illo qui est litteris ad

eos scribendis,

quorum
erit
uti
,

desldcrio afficimur, periucun-

dus, privari mibi videar.

Sed parendum

necessitali, cui
licet

veniam dare
mihi brevllate

humanitatis tuae.
te

Quamquam

magislro.

Non

tua te fefcllit de

me

opinio

legeutem tuas

litleras

priaium commovit

furtum, quod domi tuae factum esse sbribis; deinde Pomorschii periculo periurbatum, mirlfice recreavit atque

adeo exlidit nunlius de

patj-Is lilleris

ad

te ajlatis

niu-

latum aut certe reiectum consilium de gallica profe-

quo tua piofcclo salus et inculumiias agebaiur ; suppediiaiam abuude pccunlam permissum ut diutius sls in Ilalla ; qnae omnia dicl non polesl quantam nobis laetitiam atlulerlnt, taulam scillcet quantam
ctioue
,

in

tu ipse esistlmas, cui cognitus perspcctusque cstauiT.-us in te noster.

Cum
ita

que dico
pater de
lu

cui

fllii

salute

dico, Cardinalem qaomi Thomici ut nemo magis laborare posse videafm\ Hac
,

aulcm nos
carus es
,

erga te,

uon tam humanlLate parentis quani benlguiiate Dei ita fac utai'e ut ad ipsum Deuin consilia ^ique cogitationes tuas omnes referas ; iacta in Dominuin curam tuani ct ipse tc enutriet. Quod ccrte li; facies
,

256
novi enim iDgenll

A.

M.

GRATIAIVI
,

tui probitatetn

novi indolem

uovi

pium erga Deum aniraum, cuius proximae tuae litiei-ae quantam significationem habent Quanti illa est cupi.'

ditas tua vitam ipsam, si res ferat, pro catholicae religionis

veritate

atque dignitate profundendi

Quam

vero

illa

sapiens,

quam

christiana,

quam
,

supra aetatem
atque caelestis
te

luam usurae huius


illius et

lucis

contemptio
!

Deus

Macte ; qui quos fructus maturae olim


aeternae vitae appetitio
sit
,

enim curat

istius virtutis

nescio quo pacto ut quod institueram ad exhortandi rationem saepe delabatur oratio mea ; quod totum velim amori tribuas et summo cuidam studio pei"specto tibi quidem sed quo erga te ac de te meo

capturus

praestituit.
,

Sed

fit

cum

ad

te

scribo

praeter id

cgo interdum provehor. In posnaniensis episcopi do-

mum
te

migrasse

te

laetor
,

et ut

apud eum

sis,

quamdiu

ipse Patavii fuerit

et

optimi viri humaniiate fruaris,


fiat

horlor.

Donec iudicium

de sublata pecunia
incedite
,

caute nec
vitate

unquam

soh per
et

urbem

tenebras

insidiis aptas

nocendi

cupidis

opportunas.
confi!

Quaraquam magnopere iam Pomorschii pedibus


do.

O
,

illum virum

qui gladios pernicitate elusit

Ipsum et lacobum Bresnicium salute impartire. Et tu vale mi Thomici oplime ct optalissime. Vale et salvc.

Romac

'XI' id. iauuarii

56^.

L
I.

B E R

II.

ANTONIUS MARIA GRATIANUS NICOLAO THOMICIO

S. P. D.

Viui

libi

venit in

mentem

me

de tua constantia du-

Nunquid igitur nobis nostro inter nos animo quicquam cxploraiius ? Si pcctus profecto tuura ut dibilasse ?

, ,

EPISTOLARUM
,

LTE.

H.
,

257

citur videam de iutimis tuis seusibus esse videar. Sint licet multae latebrae multique recessus iu hominum auimis, et mullis

nou sane mlhi

ccitior

quam nunc sim

simulatiouura involucris tcgatur uniuscuiusque vo,

luntas

uostra certe uatura apcrta semper et simplex


,

nihiJque occultum
beat.
fidei

uihil

obscurum

uihil fictum ha-

Ego te pigritiae in scribendo accusavi saepe nunquam. Et quamquam fructum quendam capi quo magnopere excitatur ex amicorum litteris dico et acuitur amor qiio in genere tuam interdum diligentiam desideravi tamen is ego sum maxime qui
,

amicitiae

vim quam auimo

caritate

caritaiem ipsam non lam

officiis

At tu hbmo es mirificus qui ex meis lilteris eum seusum a quo omuis meus abc rat seusus pro epistolae argumento eruere quam mihi ad multa de quibus ad tescripsi respondere maraetiri soleo.
,

luisti.

Fuit hoc malitiae illud liumauitatis tuae quod nullum post hac tabellarium praetermissurum te cui litteras non des tam sancle polliceris ; in quo rem
, ,
,

facies et tua diligentia et nostra benivolentia dignis-

simam mihique longe gratissimam. Ita valeam mi Thomici ut laugueutem me assidueque cum morbis luctanlem nihil tam recrcat quam tuarum lilterarum sermo. Ego tecum et copia et crebritate epistolarum libeutissime certabo ucque me aut occupationes quibus me exsolvere non possum, aut valetudo quam pe, ,
,

nitus amisi

ab hoc certamine revocabuut.


,

Ta modo
cum
sis

fac ut vir sis


et

et

congredi audeas

praesertim

ab otio

et

ab omui re paratior. Polonum homiuem,

etiam nobili geuere ortum, a Turcis legatum Venetias


venisse

quod doles
,

facis lu

quidem

pie

erga palriam

cuius

nomen

vereris ne

et amauter qua macula ex


,

liuius labe aspergatur.

Altamen non hoc Poloniae igno7

258

A.

M. GRATIANI

miniosum quae illum genuit ( quae enim civitas , non modo natio est in qua uon iinprobi multi nascantur?) sed ipsi perniciosum qui ambitione et inanium hono,

rnm

dulcedine elatus
lu

aeternis se supplioiis destinatr


,

Sed quando

ab eo in convivium adhibitu* es

aveo

scire qui fuerint veslri

sermones

quidve ipse de sacris


se dcserto

religionibusque

quid de Christo ab
te

loqua-

tur. Hortensia seraina misi ad

superioribus diebus,
te

plura Neapoli expecto


eius epistolam

quae ubi venerint, ad

per-

ferenda curabo. Brzesnicio velim

me

excuses

quod ad
et

non rescribo
mihi

excludor enim angustia

temporis. Saluta
vale.

et ipsuin et

Pomorschiuni

Romae

XVIII' ianuarii

i56y.

2.

GRATIANUS THOMICIO.

Amo
potius
;

mi Thomici

dolorem tuum

vel amorera

ab hoc enim profectam inlelligo illam curam

qua te angi scribis valetudinis meae ; quam quaeso curam nos deponamus et committamus omnem Deo :
,

ipse regit nos

et custodit

nos

et fecit et creavit nos.

Me
runt
ita

quidera
,

ita

proxiraorura

annorum morbi

confecer

ut de lucro iam prope

biennium vivere videar


valetudinis
ut

vero mihi molesta esl diuturna haec cnratio per-

ditae

cuiusdam

et profligalae

mirum

quam me

mei ipsius

satietas et fastidium ceperit, cui

propter reccns hoc

solatium relictum est

haec ut dixi

malum oculorum ne ilbid quidem me cum libellis oblectandi. Sed omittamus ne coramemoratione mearum
,
,

miseriarum in parem

te

molestiam vocem. Semiua her-

barum dcdi
lariis ut
lariis

siipcrioribus diebus
te

Bononicnsium tabel;

ad

perferantur sine vectura


,

nam

si

tabel-

Venetorum dedissem

pluris tibi semina canste-

EPISTOLARVM

IA\).

U.

2^9

tissent quam quanti sunt gcrmlnum fructus. Neapolltana nondum erant allata ; expecto iii dies ; ad te cum

veneriut

contiuuo miltani.
mitio ad te liabitam a

Oralionem de obedientia Pontifici maximo


Polonlae delata
,

Rege 'M* Antonio


a
:

Mureto erudito homine et in diceudo exercitalo luamplitudinem vestri regni , mores culenta sane est
,

atque iustituta gentls


complectitur
,

et res a

vobis gestas

ila

copiose
diin

ut historiam condere

quam ad rem
regii
,

cere mahiisse videatur.

De

legati

ingressu
illi

Urbera
datus

ac de celebritate elus dici scribendl ad


te

quo

senatus

est,

negotium Staricowio dederam,


,

cura essem ipse occupatior

sed

ille
,

insita

vobis ad

scribendum
lexi
,

pigritia

quod
Is a

i*eceperat

ut ab eo iniel-

nou

praestitlt.

patre revocatur in Poloniam.


proficiscltur
,

Cras ad visendam

NeapoHm

ut Ineunte
ar])itror

quadrageslma Romara redeat. Pataviura, ut


de profectione sua in
libus

veniet, ubi patris litteras expectare se velle dicit,

quem

Hispaniam consuluit. Carneva,

vehementer cupit Renaldus noster


,

ut Asoli sis

apud eum

mecumque per
te

litteras egit,

ut

te

de eo

rogarem. Quaeso igitur


ludos spectare Patavii,
et

ne pluris habeas armorum


vlri

quam

optiml et suavissimi

amantissiml
:

nostrum

consuetudine et humanitate

frui

atque illud

tempus quod recepto more totum

laetitiae

atque ineptils

dandum
,

essc vldelur

cum honun,

mine amico

ac percupldo tui

atque id ipsum enixc

postulanti agere, potlus

quam
velis.

in spectaculis, quae

quani periculo carent

Quicquid

statueris

Re,

naldum
tihi
iit

faclto

certlorem.
Iltteras

Cardinalis mlhi mandavit

ad eas
;

quas ad

eum

scripsistl
,

respon-

dinem

sed cuui fessus scribendo slm peto abs tc ut hoc mihi remiitas. Vale Ixomae VIII* cal. februar.i 067.

afio

A.

M. GRATIANI

3.

GRATIANUS GEORGIO POMORSCHIO.

Semina

perlala ad vos

iam
;

arhlti-or

quae pridem

Dononiensium
vero

labellariis dedi
,

plura Neapoli expecta

atque opliniorum olerum


,
,

nisi

me

fallant olitores.

Tu

mi Pomorschi praeclare qui palrono tuo noii lam quae terrae mandanlur quara quae animis com,

mittuntur caelestis religionis

semina mittere optas


iacta sunt in isto es datus
,

Haec autem, crede


lescenle
,

mllii, a

Deo

ado-

cui

tu rector et

gubernator

quae

Lerbescente adbuc eius ingenio cxcepta


leverit
,

cum

id ado-

tanta

ubertate fruclus edent, ut


sit

eorum suaut

vitatem minime aspernaturus

pater
,

quamquam

qai morbo laborant

ciborum iucunditatem nou sentiunt , ita horum ipse nunc fructuum gustum non habeat. Vale, mi Pomorschi, et a nobis
,

sensus stupore

omnibus plurimum
i56;.
4'

salve.

Romae

VIII' cal. februarii

GRATIANUS TIIOMtClO.

Succensebara
a
te

quid enim nogem?

tibi,

quod nihil
tabellarii,

nobis litterarum atlulissent


toties

proximi

Haeccine diligenlia? Iloccine

iteratum proraissum
praetcrmit-

receptumque

neminem Romam venieutem


araor ?

tendi ? Iliccine

Nosti reliqua. Quid quaeris ?


,

Acuebam me ad miriGcam expostulationem


tibi

cum
,

ecce

litterae a

lacobo Brzesnicio

quibus

te

Mantuam,
provel

ut abeunti ex Italia Olicensium duci occurreres

fectum

iutellexi

quem quidem Ducem nos


,

ad
eo

Borislhenem pervenisse iam arbitrabamur


humanitatis perfunctum csse

ita a

nobis
te

properans discessit mense novcmbri. At laelor


oificio
,

vidisseque eumi

EPISTOLARUM
anlc

irB.
;

11.

201
,

quam
,

Italiam reliquerit

quo

cum cadem

tibl

aliquanJo percgrinaiio instet, oniuia cognosceres.

Sed

heus tu

videsis ne plurls

Mantua
abs
,

tibl

quam Asulus
putabit Re-

fuisse videatur.

Iniurlam

sibl

te

fierl

naldus qui
ait
,

te

cupide expectat

et sibi a te

promlssum
Illl

et

me sponsorem
te

appellat. SI

morem

gesseris,

vel

regem

Asulanorum
se

constituet. Sinat

boc Po-

morschius noster ab

impetrare Renaldum.
,

Quod

sl

duriores vos praebebitis


ut futuros Patavil ludos
tl

In

eam partem acclplemus,

amlclsslml hominis cupldita,

ac studio vos antetulisse


cal.

exlstimaturl simus. Valete^

Romae

februaril

iSGy*

y.

GRATIAJJUS THOMICIO.

Tu

vcro vatlcinatus es

qui

me

frustratum expe-

ctatione litterarum tuarura, id molesle nec tacite latu-

rum existimastl. Ac veram quldem fuisse nem tuam cognovlsti ex litterls quas ad
,

vaticinatiote cal.

fe-

bruarii dedi

in quibus velim

ames aequitatem meam,


,

qui certior factus a Brzesnicio

Mantuara ad Olicenesse te
,

sium Ducem visendum profectum

ne verbo
,

quidem accusavl

cura tamen

sl

meum

lus persequi

quam

tibl
,

in scribendo

non
,

Irapigro

indu]gere
fuisset.

lulssem

accusaudi locus

defuturus iion

maGur

nou ante discessum scripsistl cum esset ad quod mihl responderes ? Quid vero fult negotil proficlscentem
aliquid litterarum exarare?

An Mantuae

denique qulbus

dares erant defuturi

si

Id cordl fuissct?

Sed nou agam


fuit

tecum summo iure


tlam a
te
oflicil illa

neque
,

ullara exi.juisitajn diligeu-

requiram

a
,

quo uou tam mihl molcsta

praetermisslo

quam iucunda
et

cxcusatlo. Pla-

cuisse

libi

Mantuam

teque

Rad^willum humauitci-

2G2

A.

M. GRATIANI

acccplos a Mauluanoruni duce Mautuanisque omuibus

gaudeo. Neapolitanas delicias, quas ad

te

misi, perlatas
,

nondum

csse miror.
,

Renaldo prius reddenlur


illas

cuius
illo
,

est arcula

in

quam

conieci.

Quaeres de
,

apud quem

fortasse eris

cum

liaec leges Asuli

quod
is

ipsura fac quaeso ut sciani,

Lesuiovvolscio i-eddidi tuas litteras; decumbit

ex

bubone

in inguiuibus nato. AfBciebatur maerore

quod

Bartium Regis legatum

Neapolim sequi nequivisset. lam vero putat sccum praeclare actum ; nam hodie allatum est, Baptistam Grisonum, Laurentium Goslicium Petrura Guiadoscium cum publico Neapolitanoi-um taLellario iter ad Barlium Neapolim habentes inter Terraciuam et Fundos spoliatos esse a latronibus,
,

quibus

illa tota infesta est


,

regio; Grisono ereptos

GCG*

numos aureos

aliis

item ablatum quicquid erat pecu-

niae et vestium, atque

omnes

fustibus male acceptos.


,

Huius mali periculum Lesniovi^olscius qui cum illis profecturus erat, raorbo vitavit. Herbaruin scmina Neapoli
allala

nondum

erant

non
;

cesso

urgere

litteris

eos
illa

quibus id negotium dedi


nobis intercipiantur,
latrones
nisi

neque euim vereor ne


hominibus,
quos

forte bortis etiam se ob-

lectare

existimas.
,

Polonis
,

mihi commendasli
eo libentius pro

hanc

et cetera

eorumque egestatem quo illos et peregrinationis incommoda religionis et


non deero

mea

tenuitate sublevabo

pietatis

studio

subiisse scribis.

Vides

me
,

ad singula
tibi

capita ac paene verba

tuarum litterarum

respontibi
le

dere?

Quod

si

tu

idem inslilutum tenercs


,

neque

scribendi argumenta deesseut


dares.

nec mihi accusandi

Belgarum motus suut qui compressos nliqua cx parte proxima nostrorum victoria imncient ; pcndent

EPISTOtARUM

LIB.

11.

263

lamen omnia expectatione adventus Philippi. Interea valent iibique arma. Hugunotiorum tanta est rabies ,
ut intercepto per soditioncm sacerdoti exsecto pectore spiranti adhuc praecordia abstraxerint, inque oculos iniecerint.

Quis divinae

iustitiac

iura perscrutari

audeat ?

Hunc sacerdotem
,

flagitiosura antea

fuisse scribuut

et ei

vitae flnis obtigit

homiuem quem sanctispericulis


a

simis viris id

ipsum optantibus

ct ultro se

obicientibus

saepe
,

negavit Deus.

Viennae sperant

Turcis pacem fore

Turcarura rege voluptatura magis


;

quam armorum

studiis dedito
si

quod

intelligens Caesar

bellum malle videtur,

id paribus

animo

copiis in-

struere ac parare liceat. Cracovia scribunt, a Tartaris

magnum incommodum acceptum

csse in Russia

dire,

ptas vastatasque provincias Podoliae et Volliiniae

sie

ut ad solitudin.em paene slnt redactae

raulla

hominura

milia in servltulera ducta


ct

incensis aedidciis, senibus

imbelH aeiate necata,


illis

ab

beluis genli

nunquam maiorem calamitatem vestrae illatam. Moscorum Prin,

cipera tamdiu vestros spe legatorum detinuisse

donec

communierit; expectari lamen adlmc ab eo de pace legatos sed nemo est quin aut bellum pai'andum aut iniquas condiliones
arcein
a Vilepsko
, ,

non longe

contra polonici nominis exisliraationcm acciplendas esse


intelligat. Itaque

bellum futuruia scribunt

cui ut ipse

Rex

intersit postularunt

atque impetrarunt Lilhuani.

In ipsam igitur flanimara Radzwillus tuus.


interea
le

Tu

vero

Patavii
,

cum
cv
tci

libellis.,

Tezvcv ^5v
Alla. av

dedozai

T:ckzy:r\io'.

tpyx

ly.tpcevTo.

uizipy^eo

epyoc

loycio.

Ad

haec

lantur.

nunc et ingenium et aetas et tempus horCuriium medicum et Pendasium philosophum


le

S>b>

.4.

M.

GRATIAKI
incii>

Iminaiiissimos et doclissimos velim salvere iiibeas


verbis, item

Pomorschium omnibus salve. Romae


6
Etsi
est

et

Brzesnicium.

Tu

a nostris

GRATIA^US THOMICIO.

mibi deest quod scribam

nam neque
,

novi

quicquam, neque

ullas abs tc litteras accepi

tamen
exlstl-

sollenme ineum rctiuebo ut ne


nieis litteris

quem

tabellarium sinc

V^enetias

venii*e patiar.

Te autem
,

mo

ad nos non dedisse

eam ob

causara

quod Patavio

abfueris

in Asulano Renaldi nostri ut cum eo id magnopere cupiente carnevalia ageres. luvat enira iam
te

meditari causas qulbus


si

excusem.

te

R.enaldo gratificatum intellexero

Verum eniravero me tuis litteris


,

Nos hic ieiunia religiosissime iiiivimus, ipso in hanc curam incumbente Ponlifice maximo ut hoc toto tempoi'e non modo tempeverum etiam ut ne quld ranter sobrieque vivatur ne quld alieuum ab horum diedissolutum in Urbe rum religioue committatur, casle Integreque omnla peragantur cum ut corporis atque sensuum vis effertum vescens abstinentia et temperantia comprlraatur
caruisse feram

non moleste.

multo magis ut expiatis ab omni


ipsos per innocentiam

flagiiio animls,

nosmet
ipso

Deo comraendemus. Itaquc


allata sunt
is

Pontifice duce tola civitas mirlficese pietati dedldlt.

Semina dum haec scrlbebam Neapoli


Bononlara Fulvlo Ruggerlo mittara
renda curet.
,

ea

ut

ad

te

perfe-

Tu

silenlium

borum

dieruin fac plenis-

sima epistola mihi compenses. Vale,

meumque mlhi
martii.

Pomorschium

saluta.

Vale XV*

cal.

ij6y.

EPISTOI.AUU.M LIB.

I!.

2DD

7.

ORATIANUS THOMICIO.

Opprimor
huic pesti

Thomici
,

ac nisi

me hoc
Vix

onere abieclo

eripio

funditus
surrexi
,

perii.

dum
;

lucebat

cum hodie ad opus


intervallo usque ad

ac continenter fere nullo

muham

noctem

scripsi

tanta fuit

litterarum turbal in qua

tameu te praeterire
,

nou

potui,

ad

quem

scribens ex diuturuo labore

quasi in aliquo

diversorio, requiescere mihi videor.

mi Thomici

quam

tecura agitur

beue
a

qui solutus curis omnibus,


iis

ingenio et aetate florens in


tratu tuo vohitaris
,

doctrinae sludiis arbifortuna arcuit semper

quibus

me

atque repulit! At ego video mihi aut evolandura hinc


esse
,

aut oneri succurabeudum.

Nam

iam non vale-

tudinis
libei^a

meae negoiium hoc


cessatio quaereiida,

est

otiosa mibi aliqua et

quam

certe E.omae

non

in-

veniara.

Nam
,

Cardinalis quidera

cum languentem me
protiuus
iubet a

graviterque afFectum videt,


scriptione
dolet
,

cessare

a lectione

atque omui

negotio prohibet,
,

ac

me

sibi

ullam operam dedisse nollet


,

se

ipsum qui raaudaverit

ac

me

siraul
est

qui obtetupera,

verim, accusat. Gura vero melius

mihi

quasi uun-

quam
inquis

recasurus siin,

ita

denuo subicior

oneri. Hinc,

inquam, hinc evolandum in aliquam solitudinem- Quo,

Nae
de

Quo putas? Ad te scilicet. Piides ? me salvum vis etiam accerses. Renaldus scripsit ad me litteras querelarum plenas
,

tu evoles ?
si

tu

te

quod ludos

Patavii

spectare

tibi

tanti
,

fuerit,

ut Asulauuni suura seque

ipsum contempseris
discesseris.

atque

biduo raoratus

quorum

exitus

At quos ludos? irrideados vos magis praebuit, qui quod


eo
,
,

cum

uiuaremiui habituros cssc sperastis

quam

eos ipsos

266
Patavium venisse
tio

A.

M.

GRATIAIVI

qui tanto apparatu nihil

dignum miratione fecerunt. Turcarum leo^atum usuraque hospi,

vestro intellexi a multis

iflque vos iu

suspicionem

apud quosdam vocasse scrupulosos rerum speculatoi'es. Perendie hinc iu Poloniam proiiciscuntur Staricowius
et Derabinius.

Rosrazonio coraite nuper accepi


,

lit-

teras

Venetiis ante eius discessum datas

in
til)i

quibus
mitto,

caput

unum

erat

de

te

cuius

exemplum

ut ipse ex eo iudices quanta


et

nos voluplatc

affecerit,

quara raerito a nobis araeris. Cardinalis incredil)i-

liter est delectatus.

Tu

vero macte virtute. Ec^o enim


ita

de tua praestanti indole


etiam recepi, neque
et

semper iudicavi

ceteris

unquam sum

veritus ne opinionera

iudicium de

te

meum

falleres. Vale,

Thomici

optirae

et suavissirae.

Vale.

Romae

'X cal. martii

i56y.

8. Gr.ATIANUS THOMICIO.

Quantum mihi campura ad accusandum


nes tuae aperuerunt
!

excusatio-

iScilicet tu in scriliendo tlibgens,


litteris

qui quaternis meis


post die rescripseris?
adhibuisti
,

tantula epistola

trigesimo

At etiam Pomorschium palronum

a quo nae tu es proditus magis quam deenim te excusans breviloquentem solere fensns. scribit omnia in ipsura reiicere litterarum diem. In quo ut cetera tibi iam condonem lianc certe culpam non effugies. Gum enim neque ad meas litteras quod
Is
,
,

rescribas

quod

ncque de te deque tuis rebus mihi utrumque ista procrastinatione amittis. Comraodum tibi ad scribendum tempus praecipe, neque te in illas angusiias redige ; multa enira

unquam

scril)as

desit

otioso occurrent

quae properanti excident. Scd haec

haclenus. Quid vero est

quod Alberto

scribitur ?

ii>-

EPISTOLARUM

LIB.

II.

26^
,

feslum uocturnis latrociniis Patavium


lapidibus fngatos

et
,

maxime Popetitos alios

lonis a sicariis hellura indictum videri


eladiis
,

alios

Orhiovianam domura
:

oppugnatnm atquc aegre defensam


quid
sit

hoc qnaeso totum


littei*is

fac ut sciam;

nam

etiam in Pomorschii

in extrerao

erat

Polonos
sit.

omnes Patavio
Renaldus valde
a

cogitare.
lihi ira-

Expecto totum hoc quid


scitur
cipit
,

neque adhuc placari


,

me

potuit
le

nullam

ac-

excusationem

satisfieri

sibi

abs

prorsus vult, ruslicatum

aut ante aut ad

summura
,

feriis raaiorihus, ut et

in Asulaniini suura eas


postulat.

nt cgo sponsor pro te sim


rusiicationis

Ego vero mallem

socius esse;

hic enira urhanos calorcs valde reformido, sed ferendi


scilicet erunt.

Tu Renaldum

per litteras

tibi restitue.

Orationem de ohedientia, Regis Poloniae nomine, Pontifici dehata hahitam a M Antonio Mureto misi ad
te

superiorihus diebus," vereor ut acceperis, nihil

enim

scribis.

Staricowius Bononiam discessit

ubi litteras a

patre expectare statuit.


ficiscatur sperat sihi

Ante quam in Poloniam proiri

permissum

ut Hispanias visat.

Eum
ter

Cardinalis per litteras Bononiara oratori dihgente

commendavit. Romanae res nullae sunt quas ad


,

scriham

quiescunt hic

omuia

ac

in unis

moribus

corrigeu(h's restituendaque vetere discipliua oraais ope-

ra consuraitur

proceditque res egregie.

Externa

liaec fere

uunciantur

venturum cum im-

perio in Italiam

ducem Albanura

a rege Phih'ppo prae-

raissum ad delectus conficiendos cogendasque copias;

Regem

ipsura secuturum coraparato exercitu

ac pro-

linus in Belgas ad sedandos illos tumultus concessurum,

qui ipsa fama adventantis Regis paulum compressi videntur. Agrestes qui superiorihus diebus concionibus
,

Hugoaoiiorum

coucitati

arma ceperant

ac inceudiis

268

A.

M. GRATIANI

direptionibus caeclibus, qua furore agebantur, omnia


perunt.

complebant, clade a Gatholicis accepta paenitere coeQuod modo ferrum in optirai cuiusque perniciem sumpserant
,

id

nunc

in jpsos auclores facino,

et adniissi veniam a Aliorum quoque remissus videtur ille ardor animorum ; est enim earum gentium et ad sumeuda et ad deponenda arma subituna ingenium.
ris

ac doctores suos

intentant

regiis praefectis deprecantur.

Caesav in paternis provinciis conventus agit, toto


anirao

Turcarum
suas
a

bello
,

intentus

neque

eius studio

deesse dicuntur populi libenter ei

qui tam necessario tempore


offerunt.

fortunas

Sed otnnium

est

opinio

pacem

Turcis fore, quorura rex baud obscure


In obeundis provinciis Caesar
provincialibus
aperuisse

a belli consiliis abhoi^ret.

animum suum de
dicitur,

religione

Calholicorum partcs erexisse atque confirraasse:

plerisque ex urbibus haereticos concionatores amovit;

templa, monasteria, bona ecclesiarum permulta ab his

occupata Catholicis
sibi

restituit;

quibus rebus

mirum quam
ille

bonorum animos

adiunxerit.

Tartarorum
si

nim-

bus, qui tantam Kussiae stragem intulit,

in turbi-

nem
iri

vestri equitatus inciderit,


Ti

disiectum ac dissipatum
,

speramus.
Tartaris

se

in

Valachiam receperunt
facturi putahtur

atque

aliis

domo

evocatis sibique adiunctis, iter per


,

Russiam ad suas sedes

quibus oppo-

nere se paral Palatinus Eussiae Albertus Laskius et


alii

complures principes. Eex Poloniae conventum reg,

ni Petricoviam indixit

in

quo bellum adversum Moisthinc cogitet posnanien-

scos decernetur.
sis

Tu quando

episcopus, fac sciamus; cui et Pomorschio a uobis

omnibus,
valc.

me

in primis, salutem dicito


cal.

plurimam,

et

Romae

marlii

1067.

EPISTOLARUM

LIE.

IT.

269

9.

GRATIANUS THOMICIO.

Reddel

tibi

has litteras lohannes Fishuns

Ducis

Bavariae legalus, vir inter suos clarus, et sumraae prohitatis ac zeli


,

gravis, et mihi amicissimus.


,

Huic nos
,

de

te

de luo praestanti ingeuio


,

de pietate
sit

de hu-

manitate ea narravimus
lui.

ut plane

incensus studio
;

Eum cum

Patavium venerit convenies


suavitate tua
sis,

nara

qum

capturus

hominem
,

eiusque expectatio-

ni de te responsurus, nihil dubito. Is Piomae postuhiverat a Pontifice

ut Ernestus Ducis filius coadiutor


;

ut

appellant

episcopo frisingensi daretur


esset
,

quod

cum

negatum propler pueri aetatem


ipsi

ilkid impelravit
;

ut procurator illius provinciae constituatur

ecclesiae

episcopus praeficietur
tu

cum

per aetatem
Pontificis

licebit.
ei

Ad

hunc

Ernestum
,

litteras legato dabis,

quibus
ut

procurationem

et

hoc de

illo

hanc maximi et
semel

amplissimi Ordinis iudicium gratulere,


inivisli

quam

raagno regulo magnae iadolis atque spei puero amicitiam, eam absens Iitteris tueare. Dabis
eiiam ad pueros nostros Oenipontem litteras
scriptas

cum

germanice

ut ipsos currentes sane ad


incites.

eam linguara
Vale. PvOmae.

perdiscendam cohortalioiie tua


V non. martii

1667.

L
I.

B E R

III.

ANTOKIUS MARIA GRATIAIVUS NICOLAO THOMICIO

S.

P. D.

J-ix

litteris,

quas Pomorschius ad Albertum


,

scripsit,

altcro pede laborare te intellexi

iacereque in
,

lecto;

liunc

quidem morbum

esse

levem

sed tameii iaccre

ayo
te.

A.

M. onATrANi

vestros

rairlficos
,

pedes

Da

tu

ram ut convalescas sed ila ut uihil morbo vim afferas. Quid eiiim properato Recubes modo lenlter requiescas suaviter,
,

quidem opefeslines nequc


,

est

opus?

vivas de-

iucunde ; et quamquam fides idem scienter adraodum pulses, tamen praestat aliura adhiliere ne digitos defatiges tuos. Fac denique ut te cures molHter;
licate et

quod caput est cave ut ne litteram quidem ; nihil enim pedlbus capltalius. At tu, inquis, morbum meum cum ego tuo nuper angerer. locari libuit haec rides tecum quando aliam 7ion babeo scribendi ullam senlentiam. Sed profecto extra iocum quaeso te cum neque committas ut XV* ipsos potes scribas ad me interdum dies slm slne tuis litteris, nara haec quidem
et
,
, ,

iniuria

est.

Discesslt
,

Roraa nudius
dedlraus

tertius

Bavariae

Ducis legatus
venturura
raus
,

qui cura nobis dixisset Pataviura se


te

ei

ad

litteras

atque incendi-

homlnem

studlo tui. Ipse vir est sanc probus et

Prlnclpi sao

percarus.
;

Iluic

tu ad

Ernestum Ducis
aetate aucta

filium littcras dalo


cltia

eius
,

enlm

ornatlsslmi pueri ami,

incepta a parvis
tibi
,

culta litteris

orcras

namento
ravit.

utrlque voluptati
,

crlt.

CAvicovius

cogitat Pataviura

ut elus mihi praeceptor heri nar-

Expectabant nescio

quam

abs

te

pecuniam de
;

qua mercatorl pro vestimentis solverent


venerit
,

ea cura

non

et Ipsi differre discessura

nollnt,

praes ego

pro

illis

sum

tu igitur ia

meo
;

aere.
spoliati a latronibus

Qul Neapolim euntes Poloni


fuerant
,

ablala receperunt

nam

latrones subito con-

cursu ex proxlmis municlpiis facto

circumventi
;

in

potestatem omnes iutegra praeda pervencrunt

praeda

domlnls reddlta

dc latronlbus supplicium sumptum.


,

Lesniowolscius Neapoli mansit apud Regls lcgatum

EPISTOLARUM
vnlt Hlspaiiias visere prius

LIB,

tll.

2^1
vidcat
, ,

quam Patavium

si

modo

in

Italiam

Philippus rex non

venerit

cuius

adveutus crebris quidera uunciis confirmatur , ac indictum iam esse iter et profectionem parari , sed ue

quidem apparatibus fides habetur. V^alentiani Belgae omnibus rebus obsessi ac paene capti iam videntur. Eruptionem proxime suramo conatu in obsidenhis
tes

fecerunt

quibus

ita

sunt in oppidura repulsi,

ut ducentos suorum, in his valentissimum quemque, desideraverint; regiorum duo lantum ceciderint. Fracti hoc incommodo deditionem facturi viderentur neque
,

cspectaturi ut

quod

fieri

cocptum
,

est

tormentis ad,

motis moenia quatiantur

ac disiiciantur

nisi

con-

paucorum civium potentia et auctoritate deterrerentur; qui cum ipsi poenas, quas commeruerunt rebellionis et perfidiae, effugerese non posse inteUigant, cumque pari scelere civitatem obstrinxerint, populum malunt seeum ad exitium trahere quam suis ipsorum capitibus falsae ab se ac inductae multitudinis culpam
cionatorum
et
,

luere. Caesar ita paternas provincias obit


pietatis

ut fidei et
,

suae expressa ubique vestigia relinquat


,

niiri-

ficequc haereticorum audaciam rctuudat

et crigat et

confirmet Catholicos

itaque in caelum fertur sermo-

nibus ac

lltteris

omnium bonorum.
,

Episcopis, qui in

Gallia defecerant a fide

superioribus diebus Pontifex

maximus episcopatum abrogavit, atque novorum episcoporum nomina in eorum loca edi a Rege iussit. Obtemperavit decreto Kex atque ainotis fidei deser,

toribus

alios Pontifici

probatos viros obtulit. Vale.

Romae

postridie non. martii


2.

i56y,

GRATIANUS THOMICtO.
liitoras

Binas

abs

te

eodem

die accepi

alleras

2^2

A.

M.

GP.ATIANt
,

postridie id. febru.irii daias

eas quas jm fasciculum

Cwicovii conieceras
binas
litteras

alteras

eodem

die a
?

amplius pigritiae accuset

Hui Thomicio Quis te iam Ac postremam quidem lonpridie non. mart.


.'

gissimam
avidissime.

te

de omnibus rebus cpistolam Valentino

Ponietowschio dedisse

significas, quam quidem expecto Sed vide ne me in falsam expectationem conieceris. Irrides me quod Patavium cogitax-e scripserim ? Utinam lam facile cogitata perficere liceat

quam

saepe bis ex fluctibus in istum portum cogitatione


I

deferor

Renaldum
ei

litteris

iuterdum appella

atque

salutem

adscribe meis verbis. Post posnauieusis epi,

scopi disccssum

quam

couduxeris
sis
,

domum
sciam
,

quibusque
et

contubernalibus usurus
cetera desunt
,

fac ut

quando

domestica ad nos perscribe. Vale.

se,

Acceptum iii Hispania incommodum puto te audisXXX* onerarias naves, in quibus magua armorum
omnis generis
bellici instrumenti

et

atque ingens tor-

mentorum apparaius
disiectas

apud Malacam tempestate atque abreptas interiisse. Haec Hispani callido


erat
,

ac sollerti consilio simulatione belgici belli ad oppu-

gnandum

in

Afiica Algerium
R.es

archipiratarum sedem
esse videbatur
,

comparaverant.

enim occasionis
et ideo

at-

que ea pevopportuue
piratarum classe

oblata, Barbaris distineri

Hispanos
portu

sociorum bello arbitrantibus,


,

imparatioribus, ac
illo

quae stationem habere in

consuevit, praedatum in nostrum mare profecta. His


si

praedonibus detracto
naufragii nuncio

perfugio nostrorum conatibus fortuna aspirasset magnum Barbaris frenum esset


,
,

inieclum. At visum aliter Dco. Philippum regem huius


ita

perturbalum scribunt, uL triduum


abstiuuerit.
sit
,

conspectu

bominum

lam vero quin ven


est

turus in Italiara xion

nemo

qui dubitet. Atqui

EPISTOLARUM

LIB.

Ul.

2^3

de ducis quoque Albani adventu ruraores valde refrixere. Sed de hac tota hispauieusi re certioies nuncii quotidie expectantur. Vale. Roraae idibus martii iSSy.
3.

GRATIANrS TQOMICIO.

Duabus

epistoh"s tuis his lilteris

respondebo

qua-

rum

alteram Ponietowschius attulit plenam suavissimi


tui
,

amoris

alteram
;

publicis tabellariis accepi slote

machosiorem
missione
,

non enim tam

purgas de Htterarum

quam me

accusas in eo
,

tiam insectatus sim. Audi


ris
,

quod tuam negligenmi Thomici ; si ita statue-

te tibi ipsi
si

cariorem non esse

quam
,

es

mihi, nihil

mirabere
excito
;

cessationem tuam non fero

teque aculeis

praesertim
scis

cum me ueque
distineri
',

occupaiiones meae,

quibus

quam solcam
,

neque morbi quiintermiserim


aut

bus assidue vexor


tuerint
,

usque eo interpellare unquam pomittere


,

ut ad te litteras

quemquam
stola sira

praeterea

non mo

lo tabellarium sed

mihi homiuera Venetias venire sine aliqua


amoris

notum mea epi-

passus. Fuere igitur obiurgationes nostrae non stomachi ; quod genus quamqnam ab amitamen quando tibi mocltia nostra alienum iion sit lestum est eo posthac non utar ; attameii ita non ntar,
,

si

tu, ut instituisli, ita perges; sin

minus,

at sentics.

De RadzAvillo duce nihil ad me scripseras praeter quam te cum illo fuissc. Nuuc laetor optimo inveni optimam mentem esse ac de iilorum eum via deces,

sissc

qui in circuitu ambulaut

et

quasi labyrintheis

in flexibus errantcs, postreino in terrificae illius beluae

fauces

iucidunt.
iUi

Atque eo quidem
quo

laetor magis
,

quo
ilii

abs

le

primum exeundi viam monstratam


lini
,

te

glomcrem

se ex ilio errore cxpiicaret

tvadi-

i8

disse intelligo. Robortellii raorbo

omnes qui bonis ar-

tibus

qui doctrinae studiis


Illo

qui ingeniis favent per-

moveri debent.
morte amisso
,

enim

viro,

quod Deus omen obruatl

quis esset reliquus qui antiquam istius

urbis dignitatem retineret? qui exteros homines eliceret


istuc doctrinae aique erudilionis
ei

fama

ipsum amo

et eius

plurimi facio virtutes


ac profecto

amplitudini
tuis faveo
,

istius urbis,

Equidem quod et quod etiam quod studiis


?
,

pendebo anxius auimi expectatione quid


tabellarii.

de eo afFerant proximi

Subit
,

etiam illud;
ilkid

quid

fiet

nobis ?

si illa

corporis firmitas

robur

Bobortellii lanlulo repente

morbo

extinguitur ? Quid

quaeris?

Eram commotus cum

periculo excellentis viiu,

tum

cogitalione nostrae infirmitatis.


,

Bespondi ad posteriorem epistolam


ad primam.
Ponietowscbius
si

accipe

nunc

studioque indiguerit, intelliget

qua in re mea opera quantum habeat apud

me pondus
officiis

et

Thomicii mei commendatio; horainem certe amore complectar sed praeclaros inter nos
;

habebimus sermones, cum tam


ego polonice.

sciat ipse latine,

quam

Gum me

Patavium
,

invitas

mi Thomici,

tam amanter
urges
,

lani liberaliter

atque adeo instas alque

scis

quid agis

Hefricas
,

desiderium

meum;

moriar

ni

tecum vivcre discupio


,

atque hoc aut de-

posito onere aut abiecto

in tua humaniiate, suavitate,

amore erga
quicscere.

me
,

ac

ut ipse scribis, in tuo sinu consi

nos beatos

tem

liceret

una

iocari

ac studiis

noslris

una agere proximam aestauna rusticari una in litteris Per te enim cum iratis volutari
,

pridem mihi musis


redirem.

ad quas
,

me
te

vocas

in gratiara

Tu me

discendi

ego
si

caenandi discipulum

haberem.

nostras caenulas,

venirem, nostros iocos!


le-

Illara profecto

Pumorschil severitatem tristitiamque

EPISTOLARrM

LIB.

111.

2^5

niremus ac raiiigaremus noslra


haec fruslra vaticinor
diant.
?

Sed quid ego multa sunt quae impeNimis


liilaritate.

in

Veneram equidem superioribus diebus huius rei quod videbatur placere raedicis ut aliquam spem
,

ad hicenses aquas

me

conferreni.

lude

scilicet recta

ad

te

ueque enira
iani coepit
,

Romam
in

in ipsos aestus redirem.

At labare

hoc consih'um.

Te

igitur fruar

ut licet per litteras

quihus fac quaeso ut luam


Hei"i

mihi diligentiam naves.

modo

redditae mihi suiit

a Brzesnicio litterae quas Patavio id. feb. ad


in

me
,

dedit;
a

lautum

videlicet

aliquem hospitem iuciderunt,

quo
quos

detentae sunt. Scrihit mihi de lesuitis duohus


cupit posnauiensis episcopus
cere
,

secum

in

Polouiam addu-

eorum opera ad instituendam Posnaniae iupctitque a me ut agam cum societatis magistris. Fecissem ego id quidem sed cuin litteras
ut

veututem utatur

serius acceperim

ac instare inteHigam episcopi disces-

sura, rogo te ut ipsius hac de re voluntatem cognoscas,


et

ad

me

scribas.

Habes ad
cetera.

tuas et ad Brzesnicii litteras, accipe

Svendius Caesaris praefectus


recepit
,

nunc Moncacium in
quadringentis

Transilvania per deditionem


railitibus qui in praesidio erant
tis

cum

singulis vestimen-

dimissis.

Gopias deinde ducebat ad Huslium opabslinere in praesentia


bello persequi Transilpacis
a Turcis
,

pugnandum ; est enim iussus Turcarum finibus ac unum


,

vaniae Regulum.

Spcs prope certa

eaque de re Caesar missurus erat Constantinopolim


Agriae episcopum. Tartari
veriti

Polonorum equitatum,

per deserta Valachiae ad suas sedes se recipiunt, non

magnopere itineruin incomraodis ac rerum inopia deterriii, qujbus tectum caelam, tcrra stratum, iumenta
quibus insident esca suni. In Belgis

summa

perturbalio

2^6

At

M. GEATIANI
nisi

omnium rerum ;
ptioues,

nihil

seditiones

caedes

dire-

tcmplorum incendia nunciantur, qua rauniuntur invito Rege oppida, qua diruuntur qua eiiciuntur Catholici qua haeretici obsidentur. Quibusdam in
, ,

urbibus Hugonotii tabulas atque omne publicum instrumeutum palam in foro atque concione combusserunt ne quid extet veteris memoriae novas ipsi con,

ficiunt tabulas

novas leges condunt

pro arbltrio" ac

libidine statuunt

omnia

atque evangelium iactanl.

Antuerpiensibus
uvbis

summum

impendere discrimen

vi-

detur, improbissimo quoque diripiendae opulentissimae

occasionem captaute.

lu proximis oppido locis


et

raagna scrvorum, damnatorum,

agrestium colluvies

omnium
sus
,

fortunis iuhiantium quotidie cogitur. Negotia

prorsus inlermissa, fieretque vulgo mercatorum discesnisi

retiuerentur

parlim Aurangii precibus


,

et

auctoritate qui conservare

urbem studet partim metu obsidentium vias nebulonum. Scribunt, Aurangium ut tantis malis occurrat ( quo animo Deus noverit ) ad
ritus

mitigandam plebem augustanae confessionis


rimoniasque perraisisse
esse
,

cae-

ea vero concessione incitatos

Hugonotios,

qui sibi Lutherauos praeferri

non

feruut. Gallici

quoque motus

in Allobrogibus afferunPiegis praefectura

tur

trausire alpes Bordilionem

cum

septingentis equitibus cataphraciis: missos a Rege, qui

duas regiones Helvetiorum conducant. Haec quo eruptura siut


,

nescitur.

Ecce
caedis

tibi

novum raonstrum. Cadaver Regis


id.

Scotiae

occisi proiectum in agro inventum


,

febr.

Genus

causae

atque auctores facinoris ignorabantur;

uon dubitatur quin ex religlonis dissensionibus sint. Magni motus lcmpOrum atque omnium rerum conversiones imminere videiilur nisi nos Deus aspesed
,

EPISTOLARUM
XBrit.

LIB.

Iir,

2^^

Disslpatus

erat

his diebus

tota

Urbe rumor
,

apucl GeTitnmcellas

efFossum

thesaurum

quae res ia

tanla pontificii aerarii inopia peropportune videbatur


cecidisse.

Nunciatum
cii'citer

id fuit Pontifici
;

ab ipso qui lo;

cum commonstraverat
numismata

missi qui inspicerent

aurea

mille quiugenta in veleri urna reilla

perta renunciarunt; atque huc recidit

thesauri spes

quae totam urbem occupaverat. Sunt autem numismata comraunis aurei nummi instar in quibus plerisque
,

imago

est

Honorii imperatoris

atqui
sic

ita

fulgent, ut

si

recentissime essent cussa.

At ego

omnia persequor
,

dum
litas

tuae cupio
,

satisfacere

curiositati

iu qua plane
tibi

es o^uTTStvoc

ut verear
;

ne arguta nimis haec

sedu-

non est. Tu autem iu eam partem accipies me iu meis summis occupationibus txiae memoriae libenter dare operam. Idem tu
videatur
nostri certe otii
,

facito

et

cura ut valeas.

Romae

XII* cal.

aprilis.

4 GRATrANUS THOMICIO.

Male de Robortellio. Me certe singulari molestia non quo amiclim amiserim nam ad huuc quidem dolorem iara obdurui ; neque etiam propterea quod ipse usura huius Iiicis careat quem luee frui
affecit
, , ,

sempiterna speramus,

et

quem

satis aetati, satis


;

nomini
nostra

ac gloriae suae vixisse

existimo

uemo enim

memoria
rior
;

omni ingenuarum doctrinarum genere clased profecto quod in tanta doctorum hominum
in

inopia, dignitas istius urbis, quae theatrum oliiu

sum-

morum ingeuiorum

fuit

dimiuuta

admodum

ac paene

collapsa videtur eius interitu.

Nam

ut philosophis et

luns iuierpretibus floreat Patavium , tamen exteri homines, et nostrorum ul cuique praestaus est ingenium,

2^/8

A.

M.

GRATIANI
studiis ducuiitui*,
,

earuin

maxime lilterarum
suffici

quao

et

sunt

et

vocantur humaniores

in quibus qui excellant,


,

qui quidera

Robortellio possint

summam

esse

video paucitatem. Doleo praeterea alienissimo tuo tem-

pore ipsum decessisse

tcque fructu privatum atque


vererer ne luus ad hanc lau-

usu eruditissimi

viri.

Ac

dem
sidiis

aut interrumperetur aut retardaretur cursus, nisi te


iis

eo progressum intelligei'cm, atque

esse aaturae sub,

munitum

ut

si
,

te ipse

excitaveris

si

ingenii

tui

nervulos intenderis

cuiusquam operam ad eniten-

dum non magnopere


motum
sit

desideraturus esse videaris.


,

Com-

esse te

hac iactura
,

nihil

miror

qui quanta

in te probilas

quam

mollis ad

omnem humanitanati

tem animus, probe novi. Sed hac conditione


suraus.

omnes

Ac

tu

quidem

qui

vitae

prima nunc quasi

spatia ingrederis, fereudis his casibus

mature assuesce;

saepe enim accidunt

ac nisi provisos habeamus, into-

lerabilem interdum dolorem faciunl.

Expecto
ris, ac

quam nuuc rationem studiorum


te

institue-

ne graeca intermittas, valde

hortor. Ego, rai

optatissime

Thomici

sacris hisce diebus legi libcllum

Augustini

inscriptura de utilitate
raulta delectarunt
!

credendi

in

quo

quam me
recreavi

quam
te

apto huic tempori

atque adeo his teraporibus pabulo

animum

refeci ac

meum

quam
,

saepe
vel

desideravi vel laudato-

rem

vel interprctem
salutaris
,

socium iucundissimae ma!

ximeque
libellum

lectionis

Lege

ainabo

te

ex quo

et fructum et voluptatem capics

hunc ma-

ximam.

Perbi-evis

est

uuica perleges die

scribito

deinceps ad

me tuum

de eo iudicium. Cupio enim ut

vel absentes de studiis inter nos


III'

communicemus. Vale.

cal.

aprilis.

Rpmac

io6j.

, ,

EPISTOtARUM

LIB. 111.

Hy^

GEATIANUS TnOMICIO.

Grassatoribus
.'

istis

qui

vobis periculum faciuut

Deus male faciat Quod enim scribis de rapto ingenuo puero intolerandum sane facinus. Cardinali certe ita ut cum Veuetorum legato qui res visa est indigna Roraae est vehementer egerit ut ad senatum hac de re scribat, quod de se facturura recepit, et curaturum
,
, ,

ut Polonorum natio

Patavii

ab iniuriis

vindicetur

habeaturque Gardinalis coramendaiione carior. Spero

senatum

pro sua sapientia


magislratui
, ,

et

ia exteros hum:\nitate

mandalurum
perquiratui'.

ut vobis vestram digiiitatem

retinere Patavii liceat

et

de rapto puero diiigenter


inlelligo
iis
,

Sed eum puerum


erat.

negligenter

admodum
fidei

custoditum fuisse ab

quorum curae
erit
,

ac

commissus
te

Tu
ita
,

quid actum

scribito

ad nos.

De
ferias

autera ego

censeo
ut

quando conductam
fit

habes domura Patavii


,

maneas usque ad maiores


initium

quarura

nisi

fallor

ineunte iulio.

Deinde protinus rusticatum exeas in Asulanum Renaldi


,

atque

ibi

reliquam aestatem agas. Hic mihi videor


:

clamantem videre PomOrschium


menses
!

hui rusticatum duos

Maxirae. Quid enira potius facias? Sed ne

mc
illo

putet velle ut feriatum eas iu


tuos deferas

Asulanum
et calores

hbros

omnes iubeo.

Non

sane video ubi iHud


suut maximi,
sis
,

tempus, quo vacationes Patavii

aut salubrius aut utilius consumpturus

quam

iii

summa
tate

araoenitate,

suinmo

otio,

summaque commodiillius

studendi arbitratu tuo. Et quia


valetudini atque

temporis mul-

tum

animo indulgeildum est, supervacaneas operas iuterdura aucupio interdum veuationi


,

28o
dahis.

A.

M. GRATIANI
te

Aut

si

ab his
;

calo^es

prohibchunt

ludcs

aute

cihum

pila

praj^.sus

ad vitandas raeridiationes,
tesseris

quae nec
aut
tah"s,'
,

utiles sunt et

torporem afferunt, aut


falles aut
te

pomeridianas horas

latrunculorum
Radzwillo duce
aliis

ludo

in

quo latrunculum
seponito

esse

raaximum narrat
a

Pomorschius. Armaturam illam

quam

dono
armis.

accepistl

atque nunc

exercctor

Luditoque effigiem
Proelia
,

helli

simulataque veris
,

huxo

acies fictas

et ludicra

regna

Ut

geraini inter se reges albusque

nigerque

Pro laude oppositi certent hicolorihus armis. Haec tu bella gere, quibus te gloriatur Pomorschius saepius a se victum. Vir optimus est hic Pomorschius
et

amans
,

tui

de

te

cum

illo

iucundissimos habuimus

sermones

expiscatus sura ab eo omnia.

Hanc autem
suavitas et
singularis.
te

iucunditatis

plenam rusticationera condiet


ct araor

humanitas Reuahli nostri

erga
,

Hoc meura consilium


certiorem,

si

prohaveritis
litteras

fac

me

continuo

quo priraus per


rei

Renaldo significem,
ei nihil

gratiamque huius
Peracta hoc
gerint
,

dh eo ineam. Scio enim

posse accidere optatius.

modo

aestate
et

simul ac se calores fretc conferas

solum vertas

Bononiam
,

suadeo;
sperare.
,

nam
nae

ut

Bomam

venias tam cito


in
illa

vix audeo

Sunt Cardinali

civitate

rauhae

araicitiae

mag-

cum
iia te

primario quoque civiura necessitudines, qui-

bus

coramendabit oranibus
et

ut sperem

hominum
te

natura hospitaliunj
lis

amaiitium externorura

in ocu-

fore.

Audies

illic

Sigoirlum doctum virum et in

illo

et vestrae genlis ut

munere puhlice doceudi diu cura laude versatum, audio perstudiosum. Ego ita cenvos quid conslitueritis
,

seo

fac

me

certiorem.

De

EPISTOLARTTM

LT8.
,

IIT.

l8l

Luc.T

moHacho

qaod quaeris
iussum
placet
,

affirmare nihil possum;

ipse mihi uarravit


licet Pontifici

se iu

Poloniam

redire. Scicoelii

non
;

monachum ab suorum
disertus

diutius abesse
in

et

homo

operam suam
re certiora

utilius

concionibus ad populum

habendis erudiendaque

plebe positurus videtui-.

Sed hac de

omnia

ad

te

scribam ubi Regis legalus Neapoli redierit, qui


fere nunciabantur.

propediem expectatur.

Nova haec

Mille et quingenti

Hugonotii ducibus Fonlentio et Tolesano prope An-

tuerpiam consederant
orirentur expectabant
inhiantes
sta
,

ac

si

qui tumultus in oppido

direptioni opuleutissimae urbis


lati'Ociniis

atque omnia circum loca

infe-

habebant.

Ad

hos opprimendos, missu magisti'atus,


cohortibus profectus 'V* id. mart.

Beavoius
iniia

cum decem

pugna Hugonotios in fugam dcdit, octingentos eorum cum ducibus interfecit paucis suorum amlssls. Hessels est oppidum in Eburonibus episcopi leodiensls. Hoc Hugonotii occupaverant, ac populo in suam sectam
,

perducto

episcopi

praefectum

sacerdotesque omues

oppido eiecerant, direptis eorum domibus, templa auro atque veste detracta incenderant ac solo aequaverant,
publicas tabulas ut omnis extingueretur antiquitatis et
catholicae religionis
\

memoria
rei

in foro combusserant.
,

Episcopus indignitate
clis celeriter

vehementer commotus

coa-

quatuor milibus

homiuum

ante ad Hessels

pervenit

se Hugonotii communire potuissent; populum ad sanitatem revocarent oppugnatlonem oppidi instituerat. Oppidani metu ac pae,

quam

ac missis qui

nitentia ducti, episcopo se dediderunt hls condillonibus

ut templa restituerentur

damna illorum

templorum ac sacerdotum omni haeresl abtecta calholicam religionem reciperent retinercntque sum,

aere resarcircutur,

282

A.

M. GRATIANI
ipsi

pius ab episcopo ia id bellum factos

praestarent

Gotha a Saxone vehemeuter premebatur;


sveldius, sollicitata nobilitate,

obsessis

Man-

coactisque circiter mille

quingentis equitibus auxilium ferre conabatur; sed cura

Saxonis equitatu congressus

victus in potestatem ho-

stium pervenit. Grombachius fertur paratum venenum

habcrc

quo

si

vincatur

ac potiatur oppido
1

Saxo,

mortem

sibi consciscat.

Vale. Non. aprilis

667.

Romae.

6. GRATIANUS THOMICIO.

Patrem tuum ab
care in Poloniam

illa

indignatione, quod non ipsius


,

Pomorschium revote in eius locum mittere, quocum Gallias petas, quidam hic distulerunt; quod etsi non aJ^iVTr/wj narratur tamen me quidem pupugit huius rei vel falsus rumor ; nec sane quiescam ante quara mihi hunc scrupulum ex animo ipse evellas; cupidissimus enim tuae gloriae, ferre non possum egregiis tuis ad laudem conatibus moras iniici. Nihil certe alienius rationibus tuis accideret. Quem enim mittat
iussu in Italiam veneris
,

statuisse

atque alium ad

pater fide erga

te

araore
tibi

diligentia

cum Pomorschio
,

conferendura ? qui

est

cura

et pietate pater

con-

silio rector, assiduitate operae

paene servus, humanitate

paene frater paene aequalis. Atque haec quidcm quae maxima sunt, aequat probitas horainis,
et comitate
,

religio

mores

integritas
lui
,

litterae

quibus accedit

naturae atque ingenii


istius aetatis

ac

earum rerum quae ad Novus praeceptor non


raoderandusque
esset.

iusiitutionem et conservationem valetudi-

uis pertinent, perfecta cognitio.

tam reget

te,

quam regendus

tibi

Sed ego vereor ne habjas qui

iara

nunc nascenti tuae

laudi iuvidentes, incomraodare tibi, ac tuos ad gloriam

EPISTOLARUM
cursiis obiectis
elsi

LIB.

III.

283

impedimentis reraorari studeant. Haec,


accepta
te

nullo

certo
si

auclore
liis
,

tamen iguorare
,

te

nolui.

Tu

quid ad

de

rebus scripsit pater

vel

omnino quid odoratus es fac me certiorem. De tua mansione istic quid seutiara scripsi ad te proximis
,

meis

litteris

ac expecto quid statueritis.


societatis

Egi

cum

lesu

raagistris

ut

de suorura

nnraero electos duos viros hd


mitterent Posnnniam,

posuaniensem episcopura
ille

quorum
;

opera ad instituen-

dam iuventutem
urbis
,

uti

possit

quod quanto cura fructu


,

catholieae religionis foret

futurum

quae opportunitas

quae episcopi, deraonstravi. Pvcsponderunt, se

libeuter
sturos
iri
,

morem tam

piae episcopi cuplditati fuisse ge-

praesertim in ea dominicae vineae parte, ubi


messis copia, operarum paucitate laboratur;
esse consuetudinis
licere per

summa

non omnino
sed

eorum
duo

societatis

neque
quo-

eorum

leges, siugulos sodales


esse

quam
toviae
,

dimittere.
,

Praeterea

in Polonia iani

instituta collegia

alterum Brauspergae, alterum Pul-

quibus vix aut ne vix quideth idoneos borai-

non tam quod inopia doctoquam quod mirus est sit concursus postulantium eadem priucipum ac episcoporum quorum tantum cst hac in re studium ut manes suppeditare possunt;

rum hominum apud


,

ipsos

gistri societatis statueriut,

ante

quam
,

instituta collegna

suo quodque

uumero expleverint

a novis

deduceudis

prorsus abstinere.

Seminarium Romae discentium puerorum constltutum est ut in eo adolescentes qui sacris initiari, ac
,

in templis saccrdotibus ministraturi suut, instituantur,

quo

illa

clericoruin

muuera

caste scieuterque obcant.

Horum maguus quidem

sed praefiuitus est numerus,


li

ac Pouiificis maxirai sumpiibus aluntur.

cum tem-

284

A.

M. GEATIANI
,

plorum usui comparentur plerumque i'omani sunt pauci proximorum raunicipiorum ; in Htteris praeterea
instituuntur erudiunturque diligenter.

Quo

fit

ut in eo-

rum
biles

disclplinam multi
et

ordinem tradantur noingenui adolescentes qui in contubernium


extra
,

nummos aureos singulo quoque mense pendunt. Horum est omnium eadem vivenrecepti quatuor pro victu
di conditio,

eadem
,

ratio

quae servatur in contubernio

Germanorum Eosdem domi


tutio
,

de quo memini
magistros habeot
,
,

me

ad

te

scripsisse.

iisdem utuntur foris


insti-

praeceptoribus lesuitis

eadem prorsus utrisque


is

iidem mores. liabes de seminario, in quod da-

bitur a

me

opera ut recipiatur

de quo scribls.

De Regis Daniae morte puto


in recentibus

vobis falso nunciatum,

enim ex Germania ad nos litteris nihil lale scribitur. Nex Scotorum Regis confirmatur tum rumore et nunciis tum litteris multorum. In Livonia
,

copias Regis

Sveciae fusas a Polonis caesasque scri-

bunt

Regera vero vestrum artuum dolorc laborantem


,

Varsaviae restitisse
aprilis relecisse.

ac

conventum rcgni
ct Valaclio

in post id.

In Russia nobilitatem esse in armis


,

duce Alberto Lasklo

imminere

dlcitur,

quo auctore

in

vcstram provinciam Tartari irruere.

Moscorum

lcgaios

Litbuaniam
scribit.

atiigisse, ac iter

babere

ad-Regem, Crasinius

valde a/ilictam esse scribunt Volscorum

Morte cuiaviensis episcopi domum ipsum


, ,

tam grandem pecuniam debuisse

ut

'LXX* M.
locum

flo-

renorum aerls alleni reliquerit. In eius


ctum
iri

sufTe-

putant

Gamuesnium

nam
,

Vicccaucellarius

certam plocensis ecclesiae spem

et

hoc ipsura raunus

quo nunc fungitur

commutare cum episcopalu cuiaPragam venturus erat ad Gaesarem Elector brandeburgeusis nam multa esse ia Ger,

vicnsi nolle vidctur.

EPISTOLARTJM LIB.

III.

285
,

quibus mania bellornra semiua conspersa videntur occurrere Priucipes student. Qui enim Gotbae a Saxo-

ne obsidentur
licitare

non modo Germaniae nobilitatem


,

sol-

ad arraa dicuntur

sed

cum gallorum
consilia.

princi-

pibus Hugouotiorum

raiscere

Coutra Saxo

fretus Caesaris gratia darauatos poenis afficiendos cou-

tendit
tinet
stat
,

ac variis artibus Principes iu amicltia sua re-

interim oppugnationi oppidi

magno couatu

in-

sed pari diligentia ab obsessis resistitur. Verura

vereutur homines ne hacc


sint.

magnorum motuura

initia

Ex Gerraania desceude nuuc iii Belgas, ubi cuncta Dum apud Antuerpiam proxime pugnaretur, Hugonotii qui in oppido erant suorum
armis decernunlur.
,

strage aniraadversa

capiunt

arraa

ac

subsidio
,

suis

venire parant. Aurangius portas claudi iubet

et

om-

iiibus locis custodias ponit. Hiigonotii furere tota urbe,

intentare

necem
,

ininari incendia

tormenta belllca
se

producere
obiiciunt
,

vl

erupturi.

His Catholici conglobati

praetorio

ac foro occupato.

Catholicis se

Lutherani adiungunt, ncutris ardor aulini ad


deerat.

pugnam

Sed cum Hugonotii numero se impares cernerent, Catholici Aurangii auctoritatc moverentur, composita res est
,

ac

tunc quidem discessum -ab armis.


rerura Inopia adducti
,
,

Valentiauenses

omnium

ad col-

loquium nostros vocaveruut ut de deditlone agereut. Sed cum Interea accepisseut Hugonotiorum augeri copias circura Anluerpiam quibus a sociis in urbem
,

intromissis fore sperabaut ut oppido

potirentur

di-

rempto colloquio ad arma redierant. At paulo post acceptis de Hugonotiorum clade nuuciis desperaia
,

venia,

omnes fortunas unum

iii
,

locum cougesserunt,

eas subieclls flammis iucensuri

ubi tenerl a Catliolicis

286

A.

M. Gr.ATIAM

; ipsl vero contraria porta fugae mandare, ac pedibus salutem quaerere statuerant. Postrerao monentibus quibusdam non esse de Regis

oppidura intellexissent

se

et

Gatholicorum clemeutia desperandura


Regi
se

repetito col-

loquio

dediderunt

eique se ac sua

omnia

permiserunt. Norchermius regiarum copiarum praefectus

confestlm

ingressus

ui'bem praesidlo
reieclt.

firmavit,

animadversionem ad Regls arbitrlum


cessu multa
variis in
locls

Hoe

suc-

oppida praesldium Regls

Bredarodam hugonotlcae factlonis priucipem Ambsterdamo, quo potissimum se receperat,


acceplsse scribunt.
nobili Hollandiae oppido excedere

iussura a civlbus.

Rumores de Phllippi
superloribus dlebus

regis

Hispanlarnm adventu, qul


,

prorsus i"efrixeraat

calent iam,

constanterque nunciatur venturum. Constat ducem Al-

banum

convocata

Regls famllia pronunciasse


,

Regem
ad

in Belgas

profecturum
cal.

mandasseque ex
iunli

auctoritate

Regls ut omnes ad
iter essent
,

parati

instructique

eam enlm dlem

dlscessui dictam.

Ipsum

vero

Albanum antecessurum |legem. Anlmadversum


qua
iter

vero esse eura In edlcenda Regls profectlone in Belgas,


oraislsse

esset facturus.
,

Si pedibus ex
,

Italla

an classe per oceanura


si
,

quo aut qua


,

brevl scietur,

quod. multi verentur


1

consillum non mutabltur.

Vale. td. aprills

667.

7.

GRATIANUS THOMICIO.

Quid

ais? Niiiil a nobis litterarum? Scelus tabellario-

rum non ferendum!


longlsslmas.

ego enim dedi singulis,


,

et

quidem
meas

An

vero haec tua malltia est


,

qul rcscri-

bendi laborem defugiens


littcras causaris ?

non

esse tibi redditas

Neque

enira video qua Interire Illae

EPISTOLARUM
polueriat, et
lelliffo.

LIB.

Itl.

'-iSj

te

artificem esse mirificum fallendi in-

Ac

ut reclditae

nondum

essent,

quas non. aprilis

temporique non responderint tabellarii , certe quae III- cal. sunt datae. Noleas accepisse debueras quibus petieram abs te ut libellum lem eas periisse
dedi
, , , ,

Augustini legeres de

utilitate
,

credendi
ut illius

quod

elus

me
vo-

libri lectio ita delectaverat

mecum cum
,

luptatis

tum

fructus participem te esse cupiverim.


si

Ad

hanc tu mihi epistolam rescribas velim


sin

acceperis;

minus

id

ipsum

significes.

Post captam in Belgis Valcntianam , Regis praefectus copias ad Cameracum duvit, atque oppido mullis

censes et Antuerpiani
dia recusant
,

hostium intcrfectis potitus est. Restant Boscoduqui recipere in urbem praesi,

in ceteris rebus facturos se pollicentur

quod Rex imperaverit. Gontra magistratus,

nihil cre-

dendum Hugonotiis
accipiendam
,

existimat,

nuUamque
ut

conditionera

nisi

praesidio militum imposito. Gaesar


,

Pragae contendere dicitur

Bohemi omnes

cum

superiorum tum nostrorum temporum


ecclesiae fidem redi^antur

reiectis haeresiet catholicae

bus ad archiepiscopi pragensis auctoritatem


;

ac de

omnium ordinum
sani-

sententia lex promulgetur,

qua Galviniani qui ad

tatem redire, atque illam sectam deserere recusaveriat,


excedere regno iubeantur.

rum copiarum

Svendium adventu Turcaquod impar adversariis esset soluta


,

obsidione ab Hustio recessisse scribunt. Gonstantinopoli item scribunt venisse illo Picgis Poloniae

legatum
,

questum de Tartarorum

et

Valachorum

iniuriis

qui

coutra ius foederis provinciam Russlae populati,

mag-

nam
lare

ilils

populls calamitatem intulissent. Itaque postuut captivi

Regem

reddantur

et ut
,

poena in pacis

\iolatores statuaiur. Regera praeterea

quod hungarico

288

A.

M. GRATIAKI

bello Caesaris parllbus favisse diceretur, purgavit.

Ad-

duut, interrogatum legatum quo auimo Caesarem uuiic


esse existimaret,

alienissimo a pace respoadisse, atque

oraaia ab eo comparari
legati

ad bellum.

la baac poloui
litteris

vocem

iacidisse nuacios

cum

a Traasil-

vaao missos opem adversus

Svendium imploraates; atque eodem tempore litteras Buda allatas esse, Caesarianorum crebras excurslones iii Turcarum fiaes nunciantes.

coufestim hungaris praefectis imperasse


pla auxillum Transilvauo ferrent
,

Quibus rebus Tnrcam vehementer comraotum ut omni co,

ac suis mandasse ut

belkim adversus Caesarem indiceretur.


effemiuati Regis, et

curis

vltae

Sed hanc ab omuia ad voluptates et ad vacuum genus referenils anlmo cito iracundiara
,

abscessisse,

repelltamque coatinuo de pace actlonem,


extare maioris belli apparatum. Venisse

iieque

uUum

tamen Constautinopolim paulo post a Transilvano legatos cum siipendio quod is Turcis quotannis ex foedere pendit. Hos raunera singulis Bassis afferre adnitique ut Tyranno bellum adversum Gaesarem persua, ,

deant.
8. GRATIANUS THOMICIO.

Quid commendari
stulas?
tlor?

te

per

lias

Iltteras

Pendasio popraesens

Num
le

quis est humauior?

num

quis tui araan-

Unice
fere

ab eo

diligi fierique plurimi, et


litteris.

intellexi ct

cognovi ex ipsius

Cum

enlm ad

eum

nunquam scriberem
,

sine tui

commendatione,

respoudit proxime

seque nihil tam cupere ostendit,

quam
tui.

tibi

operam
,

et

studium navare suum


ille

,*

non solum
sed etiam

amorls nostri

cuius

lestis

est

causa

Igitur da tc in hominls

intimam familiaritatem;
doctrlaa

iulelliges in eo viro

cum

admii'abiH

parem

EPISTOLARUM

LIB.

Ilt.

289

conuinctam esse probitatem, raorum vero incretlibllem


et inteffritatem et suavitalem.

Ego
et
te

potius tibi ut
,

mo-

rem geram
litteras
,

quam quod

necesse esset

dedi ad
ei

cum
com-

quibus tamen nostra

non tam
vicinam

mendavi, ne iniuriam facerem


nitati
,

oflTiciosissimi viri

buma-

quam

gratulatus
,

sum quod

in

domum

commigraveris

turus sit, volet

ut te secum quamdiu vohierit habiautem quamdiu per munus doceudi

licuerit. Vide vero quam te me alterum esse iam putent. Vialis noster petlit nuper a me per liiteras ut canem venaticum conquisitum optimum ad se

suum

mittcrem

quod

ut facilius
,

quasi

proposito praemio,
,

bonus videlicet orator a rae impetraret de ^enatione se mihi saepe missurum poHicitus est. Ac ne mireris, inquit quod me tibi missurum dixerim qui tercenta
, ,

ipsa

passuum mih'a abes


dico
:

a nobis

cum enim
misero
,

te

dico,
ipsi

Thomicium tuum

huic

cum

tibi

misisse mihi plane videbor.

Quid quaeris? Haec annostrum, de nobis

tiqui hominis, et amantis utriusque

opinio

me mirum in modum deleclavit. De Pomorschio ruinor a quibus emanaverit


,

nesclo,

ac difficile esset auctorem invenire

de quo ne labo-

randum quidem

est
i'ei

sed laetandum

non
,

esse

verum.
tu tibi

Quamquam
in

eius

suspicionem auget
suspiceris
,

quod
litteris

Poloniam redeuudum

ex

ne

ali-

cuius an ex coniectura? Mihi certe nihil posset accidere

quod magis nolim. Rediit Ponietowschius et cras ad te proficiscitur, vult enim nundiuas Venetiis spectare,
,

quarum

instat dies. Huic perferenda ad te multa semina dedi Neapoli allata. Novi his diebus nihil magnopere est nunciatum. Pergit Hispaniarum rex suspensos hahere omues expectalione sui adventus, qui quanto

studiosius apparatur

tanto

magis simulari homines


'9

2po
suspicanlur.

A.

M.

GRATIA?ir

A Belgis

quidera qui

in

fide

manserunt

flagitatur. Etsi

sunt

taraen

enim res in illis locis prospere geslae nisi compressam flammam praesenti au,

ctoritate

extinxerit

paulo post ab universo incendio

periculura futurura videtur.


obiisse
,

Tarnonium diem apud


cognitum
est.

vos

ex Ci-omeri

litteris

Scribit agen-

tem illum animam vehementer a familiaribus haereticis sollicitatum ad deserendum catholicam fidem, quorum
ille

impiam pietatcm execratus


vita se

e catholicae ecclesiae
est.

gremio de
maii 1667.

migrare professus

Vale !

cal.

9. GRATIANUS THOMICIO.

Ut
cebar

illa

vera esse crederem


,

quae de patrls animo


facile

atque consilio ferebantur


,

equidem non
et

addua tuis,

quod

aliena

gravitate

prudentia

illius viri

mihi videbantur. Nunc cum neque tu


falsa esse

litteras

neque omuino de eo iudicinm ullum habeas, prorsus


mihi persuasi
,

et iactata

ab

iis

qui

te istis

laudem contendentem deterrere aut remorari student. Verum ut ut est, amare tui satis non possum excelleutis animi constantiam
itineribus ad
virtutis

summam

qui religione et pietate nihil

duceus autiquius

tibi

Deo obtemperandum magis


bus.

esse statuis

quam homini-

Et

quemadmodum

ex

omnibus rebus humanis


ita

aihil esse in adolescente laudabilius intelligis i-everentia

et
,

obsequio erga parentes


et

in his quae caelestia


,

sunt
libi

salutem animae aeternam continent


,

unum
qui nos

illum parentcm audiendum esse ducis

caelo extorres adoptavit sibi filios, et infinitam a nobis

miseriam, infinitam calamitatem, summis suis aerumnis


suppliciisque redemit. jYam
carnis noslrae
,

ut Paulus ait
,

si

patres

eruditores

reveremur

quid

est

quod

EPISTOLAKU.M LIB. IH.

2g I

non multo magis obtempcremus patri spirituura ut vlvamus ? Et illi quidem in lempore paucorum dierum lii autcm secundnm \oluntatem suam erudiunt nos
,

ad id quod
Itaque
te

utile est

in recipiendo

sauctiGcationem.
tibi
te

complexus cogitatione absentem, gratulor

tanto divini beueficii

munere

meoque perpetuo de
mi Thomici
ii
,

iudicio laetor in dies raagis.

Ne autem ne commoveare
tibi

quicquid
te

adversi vel struuut vel ominantur

qui
erit.

Deo

partum restitutumque dolent, eorum capiti


habens praestanti virnm prudentia
In ecclesia sensus
et
, ,

Patrem

ac
sit

si

non optimi
a recta

quod depravatus

eius auimus,
,

iisdem macbinis quibus tu nunc appeteris

salutis via

deductus

tamen baerentera

et

quid potis,

slmum
a qua
tore

in lota fidei ratione sequatur


te

ambigentem

de;

precatore

reducet ad ecclesiae

auctorltatem Deus

cum

discessimus, quasi spoliata navis gubernailluc

irapenimur huc

fluctibus

neque cursum

tenere,

neque omnino quo intendamus expertes rationis


possumus.

et consilii scire
illo

capite Christo emauata


,

Una enim est ecclesia ab bonorum omniura fons,


,

una norraa
ad
iecta

una regula

saluiis

qua horainum mentes

caelestis iter
,

patriae dirigunlur.
,

Hac

aut odio ab-

aut errore deserta

vagamur

incertl In tenebris,

et anxius

animus ubi requiescat invenire non

potest.

At

factura est

quorumdam,
?

arabitione ne dicara an sce-

lere ?

an utroque
,

ut

ea

quae

sit

quidem

nam
eara

id efficere

adversarius generis
inferi

uou ignoretur humani


atque inducti

uunquam
adversus

poteril,
,*

quod portae
certe

non praevalebunt

sr.d

aut

decepti

permuhi a sanctissiraa antiquisslraaque parente desciverint, ac tot adeo ecclesias ex factloslssimi cuiusque
llbidiue

condidcrlut

ut

quam

quis vindicat

atquc

292

A.

JI.

GUATIAMr

ex Ghristi praeceptis inslitulam coiifirinatamque


teadit,

con-

quantura in

ipsis fuit,

omnibus

in dubio positis,

christianae religionis vim auctoritatemque sustulerint

Horum primus Lutherus tamquam


ribus, quibus pelagi vis excludebatur

perfrictis
,

agge-

irrumpentibus

aquarum agminibus
misit, a

haec in ecclesiam monstra intro-

quibus infinitam paene

hominum multltudinem,
et

atque ipsius quoque oniuem scholam absumi quotidie

cernimus. Et quidem constitutam a Deo


fidei

praescriptam

ratiouem evertere conantes, in sacrarum littei^arum

auctorltate

omues

delitescunt

et miseri
,

vldentes

non

vident

et

audientes

non

iuteliigunt
,

has ipsas llttcras

ab ea

se ecclesia accepisse

quam

odio amentes lanto

opere impugnant. Ut enim


libello

est

apud Augustinum in eo
credendi
,

quem

scripsit

de

utilitate

qui lesu

Christi acta dictaque et evangelia litteris mandaverint,

plures cxtitere

uos tamen ceteris reiectis

solummo,

do illorum libros lecepimus ac retinuimus


fidera

hisque

habemus
si

quos cathollca coraprobavlt ecclesia.


sacrls
libris

Igitur

quae sunt in
,

minus

explicata,

quae certe sunt quem potlus interpretem Christi voquam eccleslam ipsara, cuius luntatls adhlbebimus
,

auctoritate permoti Christura illa tradidisse credimus?

Ab

hac quid constantlssime dlcatur potlus


estet

quae fun-

damentum
et

columna

verllatis,

animadvertere,
sibi

quam

aliorum pernicie, sua ctiam peste, inanem

gloriam

famam

doclrinae quaerere deberent


,

ii,

qui se evan-

gelicos appellarunt

et nomlnis dignitate abutuutur ad

imperitos aillclendos; quos captiosls argumcntationibus


ita

circurascribunt decipiuntque
,

ut

cum

eas dlssolvere

ob inscltiam non possint


ritate.

desciscant

plerlque a ve-

Fidc

iuquiuut, iuslificamur.
,

Non quaero quam

\ere

illud dico

lubricuiu hoc esse gcnus oi*ationis,

EPISTOLATirM LIR.
et liomini
<jui

III.

298

non

acriler iatelligenll
,

paene praeceps. At-

eo iam dedncta res est

ut

qnod

oliin veteribus

accidebat in deligeuda quara quisqiie sectam philoso-

phorum amplecteretur

plerique infirmlssinio aetatis


,

tempore aut obsecuti amico cuidam

aut
,

una

alicuius

quem primum audierunt oratlone capti de rebus incognitis iudicent et ad quamcumque sint disciplinam ad eam tamquam ad saxum quasi tempestale delati
, ,

adhaerescant

neglecta atque adeo derisa catholicae ec-

clesiae longe alia doceutis auctoritate.

Hoc apud antiquos cum nullo neque

rei

publlcae

neque cuiusquam periculo ficret, tamen temeritatis nomine reprehendebatur quod de rebus difficillimis non
,

nisi consideraie statui

censebant oportere.

nobis
,

fit

maxima et ex qua non animus modo cuius salus omnibus rebus anteferenda est supremura adit discrimen verum etiam summae regnorura rerumque
in re
, ,

publicarum perturbationes eversionesque consequuntur.

abeuntium in adinventiones suas


,

Hi demum fructus sunt ecclesiam contemuentium et tantumque sibi tribuentium ut se solos scire orania solos verura in,

venisse

glorientur

qui post Chrlslura natura aliter

atque ipsi docent, senserunt, eos suppliciis apud inferos


mactari sempiterms.

Quo quid
?

potest dlcl indignius?

quid magis Impium


inter se dissident

quid etiara magis absurdum ?


,

Qui cum omnes ab uno foute profluxerint


assidueque digladiantur
innuerit ipse
,

tamen
,

ita

ut

quam
alio
et se
,

qulsque sententlara velle

vel

ab

inventam adamavit
solos beatos fore
,

eara pugnacissime defendat

solis sibi

corapertae veritatis gloriam

Nae ego horum impudenti inipietate stomacharl iaterdum ita soleo ut errare malim quam cum ista diceutibus sentire. Sed beuedictus Deus qui
vindicare audent.
,

2C)4

-^*

M GBATIANI
,

nos in ecclesia sua coutiuet


cuitu ambulare permittit,

uec

cum

impiis ia cir-

eamque nobis mentem dedit, ut pro ecclesia quae omnes omnium charitates comne mortem quidem oppelere si res ferat plectitur
,

recusaturi simus.

Unam

igitur

cum

divino vate

mi

Thomici optime, petamas a Domino, hanc requiramus, ut habitemus in domo Domini omnibus diebus vitac
nostrae.

Sed ego quid ago

Paene disputationem in epislo-

lam inclusi. Redeo ^d ilhid. Tantum abest ut hoc timeam ne te pater de optimae mentis sententia co,

netur dimovere

ut prorsus in ea spe sim


fidei

te

patri
fu-

olim auctorera redeuudi ad salutarem

sensum

turum. Quid vero miuus

credibile,
,

quam
filio

illa

prudentia
fortu-

virum

pati se eo perduci

ut
,

quo
ei

omnium

nam

superasse vlderi potest

irascatur

quod mon-

slratam a
familiae

Deo

salutis

viam

ila sit

ingressus, ut veterem

laudem

pietatis ac religionis

paene intermissam
esse

restltulurus atque etlara

illustraturus

videatur ?

Spargant

licet ista invidi


sis

constantl fac

speres et sentias.

tu, rai Thomici, quod facis, ; animo ac bono de patre optime et Gardinalem certe liabebis cui aeque
, ,

carus

sis

ac patrl. Vale.

Romae

'VI* idus maii

SGy.

lO.

GRATIANUS THOMICIO.

Liberalis Ponietowschius qui

adhibiti

erga illum

nescio quid

officii

magnae humanitatis

instar praedicat!

virum sumus amicitia et benivolentia complexi eo libentlus quo nobis abs te studiosius commendabatur; ac si quid fuisset,

Nos quidem eximia

probitate et nobilitate

in

quo navare
sit

illi

operam poiuissemus

intellexisset

quanta

apud nos suavissimi Thomicii

nostri

com-

EPISTOLAKUM

LIB.

III.

2Q5

mewdatio. Hanc vero voluntatem nostram vir optiraus

pro facto accipiens

facile ostendit

enndein se animi

habitum
citiae

ei"ga

nos induisse. Igitur tu, qui liuius araiextitlsti


,

conglutinator
si

conservator quoque fac

ut sis* Ei,

apud
,

te est,

salutem dic a nobis plurimam;

sin disccssit

adscribito.
tibi

Lertum,

annum

ad

Ex Pomorschii litteris ad Almanendum in Italia prorogatum


,

esse a parente intellexi

quod mihi

accidit periucun-

dum

non solum quia

te diutius esse

apud nos laetor,

verum quia ex hac prorogatione deprehenditur rumorem de alienatione patris confictum dispersumque fuisse a malivolis atque
iis

qui

te iniectis terroribus

mi-

nisque, ab ecclesiae studio, susceptoque verae laudis et


gloriae itinere avertere cupiani,- quorura inanes conatns

utinam aliquando una ridere nobis


ne permanendum
tibi

liceat
,

Tu

Patavii

proxima hieme

an

alio trans-

eundum
delectai'i

sit

modo
te

et

fac ut sciam. Istius te domus conductione magnopere audio quod et loco sita sit comsalubri et quod hortulos habeat ubi te oble,
,

ctare sine interpellatoribus possis.

Quod

si ita est,

puto

non discessurum praesertira quod te aiunt accinctuin ( malo enlm dlcere quam alllgatura) gladio incedere ut iam nihil sit quod a patavlnis grassatoribus qui infestam vobls superlorlbus diebus urbem ita
Patavio
,
,

reddiderant,

ut discesslonera facere
,

cogltaretls

ti-

meat Pomorschius noster

nefarias facinorosorura ho-

minum
Novi

impresslones pedibus eludere solitus.


nlhll raagnopere affertur.

Pacantur Belgae,

et

ad Regls imperiura redituri videntur. Fiegis soror Aatuerpiam ventura erat ad res eius urbls ccmponenJas.
Diruta ab Hugonotiis
rcstituuntur.
terapla
,

ubique surarao studio


veuisseque
arbltror
;

Gotham captam

hostes

ia

Caesaris potestalem audivisse

te

de Groma-

396

A.

M. GRATIANI

chio eiusque sociis suppliciutn sutnptuin; Vinarieusem

ducem

in custodiam traditura
accessisse.

eiusque omnera dlllocal.

nem
1567.

fratri

Vale.

Romae 'Xir

maii.

II. GRATIANUS THOMICIO.

Non
liaritate
,

amicitla
uti

modo

Pendasii

te

sed intima fami-

laetor.

Pergc eum docentem diligenter


istara

audiendo; tum, quod


eius lateri, stude
fieri

aetatem decet

adhaerendo

quotidianis viri optiml

summique

philosophi serraonibus doctiorera. Huie quod etiam scribis in morali

uunc potissimura philosophia operara daturum, mu'ifice probo consilium tuum quod hanc saqua
vitae sita est honestas oranis,

pientiae partem, in

ab

eo

maxime accepturus

sis

qui

illius

praecepta tam verbis

apte expllcat

quam

moribus,
,

et vita
,

cum

virtute

semper

acta exprimit.
sit

Tu

mi Thomici
aulmi
tui
,

ingenil

atque

quaraquam ea vis ut nihil arduum tibi


ta-

nihil difBcile volenti atque adniteuti arbitrer fore,

men
tibi
te

tanta scito te in expectatione esse, ut

elaborandum

magnopere
,

sit

ut

summae cuidam hominum de


mehercule In primis praedi-

opinioni

ac nostrae

cationi iudicioque, respondcas. Suscepisti


et Patavii et

onus grave

Pendasii

ad quos

tamquam ad merca-

turam boaarum artium profectum te quotidie debes cogitare. Itaque cum omnia tibi a natura suppeditata
sint
,

quantum
(

conniti

animo potes

quanlum labore

contendere
ptas
)

si

discendi labor

est potius

quam

volu-

tantum fac nt virtute atque industria tua


et magistrl.
,

et ui^bis

auctoritatem decores
cipe huius
voles
,

Disces

aetatis

philosophorura

et disces
,

tamdiu autem velle debebis

enim a prinquamdiu quoad te quantum

proficias

non

paenitebit. Licet

enim verbls iisdem mihi

KPISTOLAUUM
afFari te,

LIB.

ITT,

0.gy

mi Thomici, quibus

affatui*

filium
tibi

ille

noster,

et

ad haec ipsa studia haudquaquam

spe atque

parem cohortatur. Atque eo quidem licet magis, quo et Gicerouem filiura tu fama ingenii longe anteindole
cellis, et

haec

illi

a patre charitate et studio maiori,


,

quam
tem

tibi a est

me

dicuntur
,

non tradebantur. Quis autu collegam in condisci-

ille

Polonus

quem

pulatu habiturus es? non enim eius

nomen

adscripsisti.

Ledesmae
siduis

tuas h'tteras reddidi

qui te vir sanctus as-

precibus Deo
tuae
,

commendat.
provectus
te

Mi Thomici

ego

studio

laudis

ad studia litterarum

hortor

ita

tibi esse

tamen ut valetudinis curam antiquissimam velim. Gave enim putes quicquam esse miqui imbecillo infirmoque corpore
utuntur;
,

serius

iis

quae quidem infirmitas studiis maxime accersitur


his
,

nisi

modus adhibeatur. Vale et a Gardinali plurimum salve, salvereque Pomorschium nostrum iube. Romae
IX* cal. iunii.
1

667.

L
I.

B E R

IV.

ANTO?JIUS MARIA GRATIANUS KICOLAO THOMICIO

S. P.

D.

Jl ostridie idus
XIII cal.

eodem quo Narniam venimus


,

vos die Avernia profecti,


itinere usi

percommodo;

nam
nante

ab turbido caelo
,

et
,

paene assidue pluviam mi-

hoc tnlimus boui molestiam non subivimus


gitabamus
luo

quod caloris et pulveris quod quidera nobis eo accidebat iucundius quod coramunem vobiscum esse co:

difficiliori

via iter habentibiis.

De adveutu
illic

meis ex, pecto abs te litleras. Patavinae urbis praetori pracfectoque commendaberis Cardinalis verbis a torccllano

Bononiam

deque confectis mandatis

298

A.

M,

GRATIAM

episcopo. Eos ubi conveueris,


maiiiter, scribito ad

Quam
copiis

quam te accepei'int hume. Poloni cladem Moscis duce Romano bresla,

viensi palatino

intulere

sic scribitur

erat
,

is

regiis

in

Moscorum

finibus praepositns

atque
,

eam

partem Litbuaniae custodiendam acceperat qua Duina fluvius labitur. Vir navandae operae cupidus si
,

qua

sibi ex
,

bostium negligentia occasio

rei

gerendae

daretur

intentus observabat.

Nec
,

fefellit

res ipsa ho-

minis spem.

Nam Moscorum

duces, quod coeptam esse


securi

pacis tractationem intelligebant

communire

ar-

cem

in

illis

locis inslituerant.

Consederat autem non

longe ab eo loco ubi arx extruebatur Petrus Sebinius

cnm

decera septem milibus


esset.
Is

hominum

ut praesidio

munieniibus

quod nullam firmiorem


Lithuania cognoverat
copias habebat.
,

manum
dissolute
intelle-

Polonorum
cto,

esse

in

admodum negHgenterque
E.omanus

Quo

delectis equitibus

numero ad

tria

milia
,

ad opprimendos hostes VIII*

cal.

augusti profectus

non longe ab eorum


bantur. His ad

castris in sexcentos equites

Tar-

tarorum casanensiuni incidit, qui circum castra vaga-

unum

occisis aut captis


,

et

quid apud

hostes ageretur cognito

adhibita celei*itate
senlirent
,

Moscos

ante
tino

quam
cum

eius

adventum

inermes ac repen-

metu trepidantes

invadit.

Primus omnium Petrus,


interfi-

qui
di

paucis tumultuarie arreptis, ut ceteris capien,

arma tempus daret


dant

sese Polonis obiecerat

citur. Reliqui, duce amisso, in fugam omnes se praeci-

eorum partim caesa partim capta septem milia feruntur ; magnura praeterea numerum in viciquo se fugientes coniecerant periisse; nis paludibus Georgium Colicovium ac Simoac praeter Petrum
pites
: , ,

nem Palezchium

claros

in illa geute duces

cecidisse.

RPrsTol.ARV.M l:b.

IV.

299

Romamim
Moscorum
Huius

ab ea victoria Tocmacovium

cum

quattuor

milil)us iu ipsis arcis muiiitionibus obsidere.


,

cladis nuntio accepto

Moscorum
veuerat
, :

legatus

qui

de nace ad Poloniae

Regem

eius aequiores

multo quani ante conditloues afferebat sed quum comperlum esset ipsum quac proponebat transigendi facultatem ab Rege suo non habere
est
,
,

infecta

re

dimissus

ac utrimque bellum paratur. Vale. Narniac XII*

cal oct.

1067.

2.

GRATIANUS THOMICIO.

Heros Radzwillus tuus, quos paler eius adulterinae


religionis antistites ac ministros constituerat
,

bos ipse

omnes
tur,

tota

ditione sua repulisse et e.vterminasse dicicatbolicos sacerdotes


,

et in

eorum locum revocatos


:

substituisse

restitutis

quae pater eripuerat

bonis.

Erat rumor in Polonia,


familiari

Regem

Sveciae domi suae a

coafossura
certe

sed

auctor eius
,

nuncii nullus.

Illnd

quidem

percrebrescit

ab boc ipso Rege


,

Magnum
sam
,

fratrem, sororis vestri Regis virum

veneno

in custodia

necatum

eiusque uxorem Mosco desponfoedus icisse dicitur


,

quocum Svecus
,

ac putant

illum ab terra ingenli exercitu

bunc mari octoginta navium classe Livoniam invasuros et Rlgam maxime oppuguatum iri. Poloniae Regem Grodno ad exercitum
,

lustrandum rbeda profectum

prorsusque confirmant

ipsum bello interfuturum,

et

omnem copiam

recta
,

duqui

cturum in Moscoviam
antecessii
,

ipsis

paene Mosci legati

vestlgiis

inslslentem.

Habes res polonicas ; accipe reliqua, nisi boc etiam ad Poloniam perlluet Reginam vestram Vieuna non
,

discessuram aute

quam

Caesar iu Bohemiam proficisca-

OOO
lur,-

A.

M. GP.ATIANI
,

concedet deinde Linciiim

quem locum sedem


te
,

vi-

duitatis elegit.
est
,

Ex Polonia Vienuam

quae proxima

ducam. Veuatu redieus Caesar,


filias
,

in

quo uxorem

et

maiores natu

aliquot dies habuerat, in levem mor;

bum

iuciderat

ex gelida vini potione

sed facile pau-

corum dierum inedia morbum depulit. Agitur nunc apud ipsum maxime de Reglna Britanniae matrimonio

cum

Carolo Austriae archiduce coniungenda; qua de re

Reginam speciosam Caesari legationem misit. Sed callida mulier, quantum intersit inter Reginam et Regis uxorem probe intelligens verba dare putatur, ut Bri,

tannis suis ipsam ad nuplias impellentibus


velle

gratificari

videatur

eius

autem animura omnes alienum a

nuptiis putant. Caesar legatum ad se a turca Hungariae

praefecto missum perhoneste habitum, ac multis affectum muneribus laetum dimisit. Et nunc quidem a barbaris in Hungaria quies ; quamquam utraque gens latrociniis

gaudeus prohiberi ab excursionibus nequit. Qui Bjzautium missi sunt Caesaris legati pacem rela, ,

turi pulanlur.

Transilvaniae Regulus ex
retur, spes nulia erat
cipes eius geniis de
;

illo suo morbo ut relevaquamobrem convenerant prin,

novo Rege crfeando

inter quos et

auctoritate ct nobilitate cxcellere dicitur Stephanus Ba-

torus, vir inignis, praestantl

cum
fide
:

in adolescentem

Re-

gulum

tum vero
,

in

Deum
sibi

huius enim aniraus


serael de;

neque ab eo

quem

Regem habeudum

crevit, averti

cuiusquam pollicitationibus potuit


religionis fide, uUius

ne-

que de catholicae
periculis

unquam
et

suasio-

uibus dimoveri. Legationes obire pro puero,


s(t

oranibus

obiicere,

nunquam

cst veritus;

ab eodera
,

tamcn hoc uno magnopere semper


cura Regulus raedici cuiusdam
,

dissensit

quod

quem

puero reve-

EPISTOLARUM
reri assueverat, et cui

LtB.

IV.

3o

plurimum

trlbuit sempcr, assidua

consuetudine ac sermonibus depravatus ad triaitariam sectam ac disciplinam traductus esset Batorus exirnia
,

constantia in catbolicae
sit
,

vitae ac fidei

ratione perman-

est.

et omni conatu reliquias antiquae pietatis tutatus Idem desperata nunc adolescentis salute ne uber-

rima Pannonici regni pars in provinciae formam redacta

Turcarum imperio
Quid
Insectatur
,

adiiciatur
et

Caesari
ipsi
et

vehemenregno
fiet,

ter studere fertur.

Regulo

nunc gravibus edictis Calbrevi scietur. ac non modo aulani familiamque vinianos Caesar verum etiam suara illa labe purgare aggressus est
,

magistratibus Hungariae

ubi latissime disseminatum


,

hoc malum videtur


magistros
,

imperavit

ut huius

impietatis

qui iidem sunt seditionum ac civilium ar,

morum
nus
:

tubae

omnibus oppidis
,

eiiciant.
,

In Belgis

speratur otium

sed ab

iis

magis

qui provident mi,

nam

geatis aliena imperia detrectare solitae

et

capitaii in

Hispanos odio

moti animi videntur ad;

ventu Albani ducis


cipuis

et exercitus

et collocati in
,

prae-

oppidis praesidii causa Hispani

neque

ipsi

ab

insita militibus licentia continerl a maleficio poterunt,

neque Belgae iniuinas ferre magnopere didicerunt.


Et haec quidem novi erant.

Nos post cal, octob. cogitabamus Roniam. Tenclni Comitcm Neapolim concessisse videndi eius urbis causa
intellexi.

Rozrazewscius
,

Tibure iu

Urbem
,

rediit

lulio

Pogiauo

cui illum diligentlsslrae

commendave-

ram, ad Cardinaiem alexandrlnum adductus et ab eo ad Ponilficem ; a quo scrlbit se summa humanitate ac-

ceptum

atque ultro
,

mandatum

ut aedes

illi

in palatio
tribui

altribuantur
solet.

quod paucls, ac nonnisi percaris


llttei'as

Ad hunc ipsum Pogianum

a te expecto:

3o2

A.

M.

GRATrANt
,

cupio eaim excellentem virum


ctrina
,

et

iii

omni

potiori do-

humanitateque nostrae memoriae

facile princi-

pem

tibi

adiuugere. Fac ut bellara aliquam ad


:

eum

epistolam mittas

nam

ego, quod mihi

cum

illo

usque

ab ineuule mea aetate familiaris consuetudo intercedit, reddam hominem totum tuum. Est aliud quod tibi scri-

bam?
fac ut

Est illud

scilicet,

cum Pendaslo quid


et

constitueris,

sciam

et

ubi Patavium redieris, ad

me

de lota

studiorum tuorum ratione,


schio nostro salutem

de omnibus rebus, lonNarniae


cal. octob.

gissimam cpistolam mittas. Numquid aliud? Pomor,

et vale.

1067.
3.

A. M.

GRATIANUS lACOBO BRESNICIO

S.

P.

D.

Non
pendam
dissima
est

ego

is

sum

qui amicorum

animum

erga

me

significatione litterarum. Itaque nec tua silentii


,

excusatio necessaria
fuit.
,

et

amoris conslantia mihi iucun-

Qui quidem amor tuus eo mihi amandus


te

magis

quo non abs


isto

solum amari me
,

sed ut
in-

ab amplissimo
telligo.

viro patrono tuo diligar

effici

Fac

igitur ut
est

utrumque mihi amorem couserves;

neque enim
et
tis

nutii amicitiam

humanitate

quo de me mereri possis amplius. Maquod absens colis facis ex ingenio tuo qui virum omnibus doctrinae oruamen,

praestantem

non

tui

solum amantem habere


itinere

sed

patrono ctiam tuo adiungere studes. Ego

cum Romam

venero

cram enim in

cum
,

haec scribebam, de praeclara tua

conveniam hominem tuo nomine


in illum voluutate edocebo
tror gratissimam
viri
;
,

et

quam

illi

futuram arbicu-

neque dubito quin oblatam maximi


,

benivolentiam
sit

quae

illi

honori futura
illo

est

pidissime

amplexurus.

Nemo euim

facilior

nemo etiam amicitiarum principum

ac cxcellentium

EPISTOLARtTM LlB.

IV.

3o3

virorum appeienlior. Perseus Cataneus est apud Regis ut iubes , salutem adscribam tuis verbis. leffatum ; ei
,

Ipsos
rex,

nunc arbitror Hispaniam petere. Nam Philippus cum expetitus a bonis omnibus in Belgis iam iam,

repente transmissionem suam in sequeutem annum reiecit. Thomicius meus Patavii lanet in optiinarum stutos ad laudem progi'essus facit iii campo eius iugenii tamquam diis doctrinarum

que expectaretur

proprio

sic excurrit industria ac diligentia

ut equi-

dem nullum
bito

gloriae

terminum
uiultorum

eius virtuti statui posse


,

existimem. Vita

modo

adolescenti suppetat
et

nihil
sit

dureut,

quiu

et iudicio

meis optatis

sponsurus. Habes ad tuam epistolam. Reliquum est sicuti instituisti , amare me pergas. Vale Narniae
cal. oct.
I

V*

067.

4. GRATIANUS

THOMICIO.

Proxime eum ad
epistolae

te

scriberem

ita

eram occupatus
illi

advenlu ipso nostro ad

Urbem

ut vix

tantulae

tempus habuerim, idque somno ereptum. Dcderam aulem ad te paulo aiite plenissimas de polouicis
litteras
illa

rebus
et
te

neque enim erat aliud quod scribercm,


tibi

maxime
,

perscribi velle intelligo. Narnii


,

dum

fuimus

institutum nostrum vagandi

et

vicina

semper loca adeundi, non iutermisimus. Vidimus Velinum lacum ; nihil tam visendum; est in editis monlibus inter Reatinos et Interamnates
,

Velino fluvio

et

aquarum
le

divortiis coUectus
;

atque suramis cacumini-

bus inclusus

latus

ad sagittae iactum, circiler milpatet.

passuum

in

longitudinem

Tranatur piscatoaccidit ut
a

riis

liniribus,
,

neque

fere

unquam

coramodefen-

veaiur

quod undique clausus

iugis

veniis

3o4
ditur,- et

A.

M.

GRATIA^fl

quia arenoso solo aquatn perlucidam ac fluen,

tem
ciso

liabet

tructae in eo et
;

alia

piscium optimorum

genera capiuntur

sed nou hoc miraiidum.


te vidisse
,

Qua

inter-

monte emissus decidit, hoc alveo haud latis exceptus ripis

velim. Exiens

iam flumcn ad locum


illa

praecipitem delabitur. Hiuc cx altissimo scopulo

omnis aquarum moles praeceps in profundam vallem devolvitur tanto fragore atque impetu ut vel ex tuto speclantes terreat ad ipsius vero loci latera accedere,
,

et e

margine extremo
,

imum

vallis despicere,

pauci su-

stinent

fieri

vix potest.

enim siue oculorum et animi vertijjine Visum horribile, atque hoc ipso maxime viresilit

seudum
illisa

Praeruptis saxis ac cautibus incidens aqua

in
,

altum

et

circum aerem aspergine


;

re-

plens

perpetuam
aer

efficit

piuviam
,

et

qua miuus denso


radiis

humore

perfunditur

ictus

solis

perbelle

caelestis arcus

speciem praebet. Terra circum assiduo

rore muscosa. Vis autem aquae omnis in iNar


defluit, qui Fiscello

amnem

monte decurrens, hoc ipso Velino vehementer auctus, iu Tiberim citatus fertur, et eum maxime replet. Hoc totum adscripsi, quod quicquid id mihi 1103 voluptatis animo recreando captamus
,

tum demum

fit

iucundum

cum

te

per

litteras

par-

ticipem habeo.

nientem
cio

adveQuare ne hoc quidem ignorare te volo Romam Cardinalem uhrb abbatiae benefiafTectum a Pontifice raaximo ; cuius quidem ho,

noris atque dior,

commodi

fructus eo nobis accidit iucun-

quo magis testatum erga Cardinalem optimi Ponlificis animum fecit, qui quod coram pctentibus mulabsenti noslro ac mitis eius ordinis viris negavit
,

nirae petenti spoute detulit. Rosdzrazonio

in

palatio
tricli-

penes valicanos horlos atlributae sunt aedes,

EPISTOLARUM

LIB.

IV.

3o5

nium amplissiraum,
siffue
,

testudiue pictisque foruicibus in-

cui

adiuncta est ambulatio


:

pulcherrima ma-

ximeque

illustris
et

cunctae vero aedes


le

commodae ad-

modum
rare.

magnificae
eo assidue

magnopere videntur deside-

Cum

sum, capioque ex optimi iuvenis


voluptatem; estque mihi eo qui:

consuetudine

magnam

<lem carior, quo tui amantiorem esse intelligo

de

te

enim

et loquitur saepe, et sentit

amplissime,

et

quae

ipse praedicat, iucundiora mihi sunt,

quod iuvenem

apertissimum ac liberalissimura nihil fingere aut dare


meis auribus suspicari possura. Nuper

cum

in curia

quae vocatur Regum, spatiaremur, ac

forte

lulium Po-

gianum mediura
tiis

accepisseraus
est

tribus vix con^ectis spa-

de

te

sermo
,

ortus

quo tuas laudes persecuti


doctrinae gloria iUustrem,
,

ita

sumus

ut viruin

cum

tum vero
tui

ingeniis mirifice faventem

araore et studio
lilteras,

incenderimus. Dabis igitur ad


tui pi'aestantiam
te

eum

ex qui-

bus iugenii

degustare possit

(i).

ExpeIn

ctabam abs
dedisti,

lilteras

quibus quouiam Bononia nihil

de

tuis

rebus omnibus

me

facias certiorem.

primis scire cupio, quid

cum

Pendasio constitueris;
cura

illa

enim prima nobis


debet.

et antiquissiraa

et est et esse

Haec cura potissimum scriberera

reddita est mi-

hi tua epistola, quara Bononiae scriptam, Patavio

de-

mura
studia

dedisti. Rixas tu

quaeso fac devites


turbas et
te

amant enim
litterae

quietem

et

otiura,

lites

as-

pernantur: quamquara video

in tumullu fuisse saieris.


,

pientem

qui auxilia accersitura

Laetor vestrum

nemini quicquam accidisse adversi


(0 Dedit reapse
in adn.

ac in prirais prote-

llueras ad

Pogiannm Thomiclus, ut ipsemet


Lagomarsinio editas T. IV.
p.

statur inter epistoks Pogiani a

369-

3o6
fecto Firleo
,

A.

M.

GRATIAKI
illi

videntur.

quera maxime insidiatores Quod quando ita contigit qui


,

petiisse

Patavii

Ger-

manos humanitate ac

suavitate tua victos in amicitiam

eum

Polonis redire compulisti, erit tuae

cum

gratiae

apud utramque gentem tum industriae laborare atque aduiti ut Poloni quoque iniraicitias , praesertim quae nullam habeant iustam causam deponant. Suscipe
,

rem dignissimam moribus


tibi, si

et

ingenio

tuo

spero id

studium adhibueris, haud

difficile fore

De Pen-

dasio nihil scribis.


,

Per spem perque indolem tuam,

mi Thomici excellentis viri tantam opportunitatera ne omiltas. Grede mihi, si hanc neglexeris, nunquam tibi talis viri copia usquam erit. Mibr quidem de te deque riihil quo magis laeter studiis tuis assidue cogitanti quara te Patavium docente illic Pendasio occurrit venisse ut olim Philippum macedonem laetatum scribuut Alexandrum filium sibi Aristotelis maxime teraistam cura poribus natum esse. Urge mi Thomici tum etiam loci facultatem. Hoc viri tum temporis
, , , ,
, ,

nunc enim
curae

aetas tua,

hoc ingenii

vis ista postulat. Praetereunt

dies
,

qui revocari non possuut, succedunt aliae


,

alia consilia
,

aliae cogitationes.

Te
,

vero talem

natura finxit

iis

animi bonis instruxit

ut tibi sine

maximo tuo damno atque


ceat.

iniuria negligenti esse

non

li-

Fac
,

igitur verara illam et solidam gloriam

semper

spectes

ad eam per virtutem eontendas. Sed ego arao-

re efferor; quare saepe nescio

quo pacto
te

certe contra

animi voluntatem, ad cohortandum

labor, sponte tua

ad decus

et

ad

omnem

laudera curi-entem. Sed ea sum,

ma

ut te totum ad Pendasium maxime des operam. Et si ( quod conferas pro viri humanitate ct crga te nosque omnes benivosil

cohortationis raeae
,

ei

uni

lentia spero

ab eo impetras, ut

tibi

domi suae Ari-

EPISTOLARVM
slotelis

LIB.

IV.

So^
facias

llbros

de moribus interpreletur, nihil

tanti.

Cum

Stanislao Warsovicio,

quem mibi commen,

das, vetus mihi usus et amicitia est


tae pietatis
,

viro profecto tan-

eruditiouis

eloquentiae, ut eius similes

multi utinam ia eius ordiiie apud vos essent! Reddidi


illi

tuas litteras

atque eas item osteudi quas ad Caret

dinalem de ipso

ad

me

scripsisti
est

egit tibi

apud me
consilio

gratias, teque

mihi visus

unice diligere.

summas Quo
scri-

Romam

venerit, quidve in

animo habeat,

bam

tibi

postea.
fere

Novi haec
regios victores
sci

sunt.

vestrls in

Moscoviae
,

fi-

ac ubique nibus octo milia hostium in fugam data Regem ad bellum proficiapparere
;

, nec secum Polonorum ullas copias ducere gesturum lithuano milite bellum adversus Lithuanorum hostes ; id eius consilium plerisque senalorum non
,

probari

qui Lithuanorum neque


fidere

fidei

neque

virl-

bus

satis

vldentur.
et

Scd hoc

tu

tecum habeto.

Poloni Volhinlae

Podoliae fines defendendos susce-

perunt. Albertus Laschius Craviae delectum habebat


prlvato

ne an publico consilio
et

incertum

nam

vi-

rum acrem
cunt(i)
telligit
,
,

imperli

cupidum Valachiam spectare

di-

cuius Pxegem et sibl vehementer lufeusura inet el

genti

maxime gravem atque invisum.


in
via

Micolaiewscius vir nobills castellauum Siradieusem ho-

miuem opulentissimum
terfecit,

publica aggressus

in-

quod antea esset ab eo por vim possessione bonorum quae ad ipsum ex hereditate veniebant, pulsus. Is autem Castellanus liberis carens heredem su,

periorlbus annls

Regem

Instituerat

quem

testamento
hereditatera

ducentorum milium aureorum


(i)

nummum

Recole nostrum

Gralianura dc

Dcspota Valachorum prin-

cipe lib. II. el III.

3o8
crevisse

A.

M. ORJiTIANI

dicunt

praeter
,

lionestas

praefecturas

tres*

Plura non scrjbain

ue posthac novas tantum ves ha-

bere dicas meas epistolas. Vale.


1067.
Obsignatis iam
litteris,
,

Romae
est

cal.

oct.

magnus

Hugonotiorum

motus iu Gallia nunciatus maximas ui-bes Viennam, Valentiam Maceronara, Romanum ab his occupatas,
,
,

Gratianopolira obsideri ac veberaenter premi, conspirasse nefariae factionis principes ut Pvegem, Regis fratrem

matremque interficerent, et cum his Sabaudiae quoque ducem, ne impedimento ad rcgnum occupandum postea quo tumultibus foret. Dieni III^ cal. oct. dictum esse
,

toto

i'egno

excitatis

sceleratum
stetisse
,

consilium patrarent

Lugdunenses pro Hege


piis

ac primo tumaltu ca-

armis Hugonotios oppido


;

eiecisse.

Rex ubi
illi

ageret,
si

ignorabatur

putant tamen salvum esse Ilaec

vera

nunciantur, magnae caedes impendere


tur.
5.

regno viden-

GRATIAHUS GEORGIO POMOKSCHIO.

Groditium
lussi
illi

quem mihi commendas, nondum

vidi.

nunciari per Albertum, quatn tu mihi illum

amanter commendaveris, quantique apud


sit

me
,

ponderis

auctoritas tua.

Videbo ipse hominem


coniplectar.

et amicitia

et

amore libeuter

De Pendasio

nihil mi-

hi scribitis.
cio.

De hoc deque
tuni eius

celeris rebus scripsi

Thomi-

Cognosces omnia de

illo

ex ipsius lltteris.
,

Tu

mihi

cum tuum
id.

ajnorem conserva

ac utriusque

valetudinem diligentissime fac cures. Vale. Romae "V*


octobris
1

667.
6. GRATIANUS THOMICIO.

Accepi

Pendasio epistolam

cuius hoc erat ini-

EPtSTOLARUM UB.

Iv.

So^

lium: Thomicio tuo Aristotelis philosophiara de


ribus
.

mo-

Quid qnaeris ? apud me interpretari institui Sum vehementer laetatus urgebis igitur istam opportunitatem. Appeto condiscipulatum tuum ; quae mihi
:

si

facultas ofFerretur

nae ego huuc Urbis aspectura atin istum

que

haec arabitionis ii-ritamenta cupide relinquerem,


in

meque

tuum contubernium, atque


egi-essus insolens

portum,

unde nuper
perbellam

tempestatum

iactari

me

sane aegre fero, recipercra. Habes a Pogiano epistolam


(i).

Tibi hoc ego confirmo,


tui mirifici est captus.
;

te ei esse

in oculis,

fama ingenii

Tuae
et

litterae nihil

babent praeter gratiarum actionem


amicitia nostra sublata

haec taraen ex

pridem esse debuerunt, aut certe tollenda aliquando sunt; et quidem quod rescribam ad
eas
,

nihil habeo.

quae horribiles nuntiantur de Hugonotiorum coniuratione deque hominum barbaro atque immani coiisilio Regem regiamque domum
Igitur gallicas res
, ,

exscindendi
tis

cognovisti ex ea epistola
litteris
,

quara obsignate

iam prioribus

subito
,

ad

dedi.

Haec
im-

postea subsecuta sUnt.

Factio

ad perniciera huraani
conflata
,

geueris ex scelere et impietate


peria
ctans
,

regna

dominatus

per seditiones et malas artes affe-

miscere omnia atque ex pertui'batione rerura


,

in omniura fortunas invadere cupiens

ct

quod feren-

dura iam non est, imraani cupiditati religiouem praetendens


tasse
,
,

ab

illa

proximorura annorum necessaria forid arte oc-

sed certe inutili atque indecora pace nihil quie-

verunt.

Quod

aperla vi miuus potuerant

cultisque consiliis efficere studebant.

Hinc turbarum
extinctas acsuis conatibus
p.

flammas pace compressas magis


cendere, bonis caedera
(i)
,

quam

omnibus, quos

Extat haec Pogiani epistola aJ

Thomicium T. IV.

367.

3lO
resistere

A.

M.
,

GRATIAM
moliri.

iiuelligebant
,

insidias

Qiiibus

cum

idenlidem occurri
perspicerent,

suasque frustra esse machinationes


,

Regemque

cuius caput

maxime peteba-

tur, in se custodiendo diligentiorem


sent, furentes audacia,

quam
,

ipsi speras-

rursusadvim, ad bellum
armant
clienles
,

fe-

runtur,- cogunt milites, familias

con-

seiosque undique accersunt


sos idoneosque

in singulas

urbes seditlo-

homines dimittunt,
,

cives parlim spe

partim metu sollicitant


termittunt.

nec tamen interea dolos in-

Habebat Rex circuni se custodiae causa Helvesaiis firmam mauum eorumque integram legionem conduclam pretio domi continebat quorum
tiorum
, ,

si

opus foret expedita forlique opera uteretur.


illius

deius

causae ac

totius

conlurationis

Gonnon tam

auctor

quam
qui

rum
canl

classium praefectus
,

cum eo Sciatilionus regiaquem Galli aramiralium vounus horum omuium scelerum arcliitectus
princeps, et
,
,

existimatur

litteras

suo chirographo Regi


,

miserunt^,

iureiurando confirmantes
gantes
,

se

famam fidemque suam obliarma nunquam religionis causa moturos;


,

idque ideo faciebant ut rex Helvetios dimittere


liberatus

seque

suspicione

opportuniorem illoruni

insidiis

praeberet.

Ad

hoc Lugniium virum nobilem, qui ex

arelatensi archiepiscopatu ad

eorum

partes

superiori

bello iransierat submittunt

qui Regi selectos ad veferat


,

nandum
matrem
,

canes accipitresque dono


ea

enim puerum Regem


in

e conspectu

cumque et nun-

quam

dimittit,

proxiraum oppidura ditionis suae


collocati armati

invitet.

In huius

domo

homines rem

perfecturi erant. Fuissetque maximura et post

hominum

raemoriam atrocissimum facinus admissum; sed et hoc


ei floreutissimi regui excidium avertit felicilas pueri

EPISTOLARUM

LIB.

IV.

3ll

Regis, qui lioc ipso tempore admoiictur magnum equitum numerum convenire ad Gondeium. Missus, qui

quorsum
retulit
,

illa

pararcntur

interrogaret
,

id

responsi
eo de le-

Condeium aditurum Regem


tributis

ut

cum

vaBdo a
erat
,

regno ageret
officii

quae quia publica causa

raultos

eum
(

causa comitaturos.
erat

Hoc

tegi

suum consilium
caltaretur
)

ueque enim
,

iam aliud quo oc,

volebant

mauifesta erat coniuratio

vis

aperte parabatur. II ex tamen denuo et ad Gondeium, et ad Sciatilionum raisit qui monerent ut ne quid turba,

rum

ex eo motu oriretur, diligenter caverent. Responsa

paene eadera; atque hoc ferunt amplius, quod cum is qui ad Sciatilionum missus fuerat, fratrem quoque eius, nomine Andelotum, adiisset, hoc ab eo respousum R.egi ferendura
relulit:

una

salus victis

nullam sperare salutem.


venit

Eodem tempore ad Regera

unus coniuratoIs
:

rum
catus

index omniura quae struebantur.


,

veniara prediraissos in

fide accepta

cuncta Regi aperuit


,

omnes
diis
tria
,

GaJIias

homines

qui excitatis factionura stu,

oppida occuparent

sollicitatos externos populos,


,

equitura milia descripta


uti

atque hanc esse consi-

liorum sumraam

Rex, frater Regis, Regina occi-

dantur, regnura ad Gondeium deferatur; iramissos qui


sabaudiura quoque Regulura ex insidiis interficerent
s

atque his omnibus patrandis

III* cal, oct.

dictum esse^
immanita-

qui dies divo Michaeli tutelari Gallorum nuraini sacer,


festus
te

Gallis

sollemnisque

est

se

sceleris

coramotum ea regi Reginam filiosque


, ,

iudicasse.
et

Hoc

indicio territara

continuo Parisios proficisci

properantes, paene retinuit quidam, qui occulte favens


haereticis, indici nihil
luit

temere credendura suadebat. Vatamen sententia ut Lutetiara iretur, ubi ex tuto explorari omnia et parari posseut, Haud longe ab urbe

3(2
perveutuni
erat,

A.

M. GRATIANI

cum Regem

octingenii eqaites hostium,


III* cal. oct,

qui reliquos^aatecurreraut,
praedicta
,

die ab indice

assequuutuv. Erat

cum

eo praeter

regium

equitatum, iustum Helvetiorum praosidium. At Hugonotii rati


et
,

id

quod

res erat

regios equites et

numero

armis impares suorum inipetum uon laturos, inva-

suri

Regem
,

videbantur; fuissetque periculosum certanisi Helvetii,

men commissum,
phalange

recepto ad se R.ege, facta

hostes a proelio deteruisseat.

stim a Regiua

omnibus incolumibus Luletiam se Romam missus Hannibal Rucellaius, qai Ponti6ci salvum esse Regem nunciaret eum de tota
,

Atque ita Rex recepit; uade confe-

couiuratioae edoceret

et

auxilium poscei^et adversus


Is

communem
id.

rei

publicae christianae pestem.

postri-

die cal. oct. Lutetia profectus, adhibita celeritate, III*

decimo die

Romam

venit. jNTarrat, Lutetiae decretura


,

in consilio Regis fuisse

ut Condeius ceterique
;

socii
,

coniurationis

hostes iudicarentur

sed Reginara

eosua-

dera
serat,

illo

auctore, qui fldera indici non


distulisse.

habendam

rem

Sabaudiae Ducem, post patefactara

coniurationem, vanosque sceleratorum conatus, dixisse


ferunt:

quod nunc isti cogitata non perfecerint, Deo acceptum esse referendum; posthac facultatem eis talia moliendi uon futuram.
Pontifc^x,

advocato heri seuatu, ad patres de gallicis


,

rebus deque subsidio mitteudo retulit

huiuscemodidelictis

que orationem habuit


christiani populi
,

ut in

commemoraudis
vulneribus
deplorandis
,

quibus infensura nobis

Deum
et

red-

dimus, ac

totius rei publicae

regni in

prirais Galliae

calamitatibus

commotus
lacrimis
.

sanctissimi senis

animus

vix

temperaverit

omnes subsidium Regi Galliae decreveruut. Et quia ponlificii aerarii magna inopia
Patres miro consensu

EPISTOLARrM

LIB.

IV.

itutn in sententiam Cardinalis saucti Clementis ut est Pontifex, qui couficiendae pecuniae rationes quaererent,

quiqne de subsidio mittendo


nales VII*,

deque pecunia

e re

pu-

blica distribuenda curarent, diceret. Dicti sunt Cardi-

Moronus,

sancti Vitalis, sancti Clemeutis


,

Sabellius,
tifex

Commendonus
,

Gravellanus, Vitellius. Pon-

praeterea supplicationes decrevit trium

dierum

in quas ipse pedibus

senatu atque omnibus ordinibus


ludixit

comitatus, iturus

est.

quoque toiidem dierum


,

ieiunium; atque secundum hoc


confessi

qui delicta dolenter


,

divinam hostiam sumpserint

his ex Dei lar-

gitate indulgentias est elargitus; cuius caelestis

muneris
;

tu

quoque

mi Thomici,
1

fac ut particeps fias

et vale

.XV* cal. nov.

567.

GRATIANUS THOMICIO.

Meas ego
conieceram
,

litteras

in fasciculum Balthasaris

Cauci
nec

qui quia Venetiis aberat, ideo


;

tibi serius
,

redditas fuisse arbitror

periisse certe nec puto

sane velim, erant enim plenissimae. Pendent

uuuc omnium animi expectatione gallici tanti motus. Furunt enim Hugonotii, passim facinorosorum manus cogunt,
nihil

tutum

nihil

quietum patiuntur

Regem

Lutetiae

paene obsessum habent, castra ad divi Dionysii vetustum


et

apud Gallos longe sanctissimum templum


,

quod

tamen ipsis pro stabulo est posuerunt. Hinc assiduis circum moenia urbis excursionibus commeatum prohibcre
,

et

quam maximis Regem


(

difficuhatibus afficere

conanlur. Huius templi

atque utinam eadem cetero-

rum

sors fuisset,

quae in illorum latronum potestatera

vcneruntl

sacrorum vasorum ) multa et pretiosa vestis , ex caelato auro et argeuto magnum pondus , decora

3l4
anliquae plctatis
]ii

A.

M. GHATIA^I

et

priorum Regum monumenia, Uraa-

ducis religiosa diligentia et celeritaie servata sunt;

qui omnia paulo ante hoslium adveutum, haud ignarus

jllorum sacrilegi furoris

Lutetiam importaverat.

In

Avenionensem provinciam, quae


infesta

Pontificis ditionis est,

irruerunt; nonnullis occupatis oppidis, cuncta latrociniis

reddunt

incendiis
in

caedibus, vaslitate repleta

omuia.

Ac

ut

arma

ipsum

Deum

movisse videantur,

maxime

divorumque aras debacchantur; in sacerdotes beluarum rabie feruntur; raoin sacras aedes, Dei

nachorura,

si

quos intercipiunt, carnificinas faciunt, in-

auditae crudelitatis exempla.

quorum infinitus Vides quo ilii tendunt libelli numerus ad imperitam multitudinem capiendam ab impietatis ministris quotidie dispergitur ? qun fallacium
,

hominum

illae fucatae et artificio slmulationis eruditae


illa
,

conciones ? quo

pestis

parva

initia

quae primo

negligunt principes

ac prolatando, indulgendo, su-

stentando curari posse confidunt ? Serpens vero raalum


et

occulte irrepens

ac paulatim
,

omnia

inficiens, in
,

has demura flammas

in haec incendia erumpit

quae

nonnisi ruina restingui posse videntur. Cuius raalitiosae negligentiae


iustas a principibus

poenas reposcit
depellere

Deus
runt

ut

quem morbum nascentem


ita

omisesit,
ii

eo nunc ipsi

laborent

ut

verendum

eius

vim superare aliquando ut possint. Sic errant


divinis iussis

qui

hominum

consilio moderari

ecclesiae

sanctissimae et antiquissimae parentis praecepta et instituta

ad arbitrium
puero

et iudiciura

suum revocare
,

sibi

putant licere. Sed haec ipsi viderint

qui adraittunt.
,

Regi certe

et

et optirao

bene

velle

et

precari

boni oranes debent.


In tanto rerum
et

tam repentino tumultu

cum

EPISTOLARUM

LIB. IV.
,

3l5

qulbasdam
cipere
,

agi

placuisset
fuit
,

de compositione
a

non ac-

Kege honestas conditiones, sed impudentissimas ipsi leges imponere sunt ausi. Haec enira est illorum summa postulatorura ac ( ut pouti Rex Helvetiorura praesidium dimittat pulares videantur omniumque studia a Rege ad se
ut par
illi
,

ipsos convertant
sibi vero
,

uti tributa

provinciis remittantur

ut totius paene regni raaximae urbes


littore

tra-

dantur, Bononia in oceani britannici


imis munitionibus Anglis obiecia
;

firmis-

Galetum in Belgis unde brevissimus in Angliam Iraiectus ; Metensium civitas in Mediomatricis qui Lotbaringi bodie
,

sunt

in Belgarura et Trevirorura finibus,-

Lugdunum
fi-

clarissimum Galliae emporium Helvetiis

et Italiae

nitimum.
lant

Ad

baec
,

ut singularem

bominiim audaciam
sibi

animadvertas
:

Kegis fratrem obsidem

dedi postu-

si

baee impelrant,

scilicet discessuros

ab armis.

Hae

a Iala*onibus leges latae,

summo

oraniura stomacbo

auditae, actionem

concordiae valde retardarunt.

Edictura e Piege
frft

tum
,

erat, ut
iis

quicumque domura

in-

Iriduum redissent
illis

fraude ne esset. Post illud

tempus, qui in
sles

castris conspecti fuissent,

Regis ho-

eorum bona publicarentur, ipsi infamia notarentur. Atque haec qui Condeio et ceteris
censcrentui'^

omnes

coniurationis prlncipibus denunciarent, magister equitura


,

qui coneslablea Gallis dicitur, ac Namursii


erant:

Dux

raissi

hi enira se in pacificationera interposue,

rant.

Expectatur quid Hugonotii responderint


sibi

nam

tempus

ad deliberandum sumpserant. Interea quod

contumaces atque impii homines non placandi conditionibus


belli
,

sed vi atque armis coercendi

videntur

in

negoiiura suraraa cura incurabitur. Conducuntur


,

Regc

praeter eara quara habet servaii Regis gloria

3l6

A. M.

GRATIANI

insignem, duae Helvetiornni legiones, scribuntur equites peditum Jelectus toto regno raagna diligentia
,

habentur. Brevi Rex firmum exercitura habiturns videtur, in quo comparando a Pontifice et Italiae Regulis eximio

christianae

pietatis studio

pecunia iupeditatus

vatur

putant etiam egregiam manura

italici

auxilio Regi a Ponlifice

missum

iri.

In Belgls post traditos in custodiam factionis principes


,

et subtractos

multitudini duces

otium nuncia-

tur

quamquam

novas res in finibus Germaniae monihil novi.


,

liri eos,

qui vinculorum metu in exllium concesserunt,

putant.

Ex Polonia
nihil

Bjzantio rumores non


,

boni

nisi classes

exercitus

belli apparatus.

Angliae quoque motus quidara afferuntur; cuius Regi-

nam

Archiduci Austriae nupturara multi sunt qui neoninia.

gaut, licet huius rei Viennae raagna spes ostendatur.

Habes quae hic feruntur


nes de Cardinalis
istic feceris,

Nos hostiam
:

caelestis

panis ex optirai Pontificis hortatu cras sumpturi ora-

manu eramus
tibi

idem

tu

quoque

si

saluiem inde

atquc divini

illius niy-

sterii

quara uberrimos fructus precor. Vale VIII*


1

cal.

nov.

067.

8.

A.

M. GRATIANUS NICOLAO SANDERO

S. P.

D.

Ad
diebus
,

duas epistolas tuas redditas raihi superioribus

quod diu nusquara

constitiraus
,

atque ea postea subsecuta sunt

ut ne

noa respondi; respondendum

quidem iis sit. Tuum certe amorem, mi Sandere, vehementer amo; atque eodem anirao ut perpetuo sis veego enim erga te idem semper ero. heraenter te rogo
,
:

Nos

hic gallici motusexpectatio suspensos habet.


illic

Mag-

um

versari

malum pridem

a multis intelligeba-

EPISTOLARUM
tar

LIB.

IV.

Sl^

sed tantum coucipi scelus adversus puerum Regera , nemo unquam putavit. In Belgis vero quo loco post traditos in custodiam factionum princires sint
,

magis, pes, a te potissimum aveo scire: sed illud multo quid ipse agas, atque ubi locorum sis; significant enim
tuae litterae tc

nou semper Lovanii mauere. Vale. Ro1667.

mae

VIII* cal. nov.

g.

GRATIANUS TnOMICIO.

salutares mihi tuas litteras


!

o suavitatem ingenii

amorem mirum (i)! Scis a nobis quam omamandam te certe adversum, et quam ego nis assentatio absit crede mihi hoc sancte minime blandus esse soleam
, , ,

affirmanti.

Ita

integra benevolentia et amore


,

nostro
,

frui nobis perpetuo liceat

ul hoc valetudinis statu

atque in huius assiduitatis

operae molestia nihil est


,

quam tuis litteris. quo sustenter ac recreer magis Quare licet acute tu quidem , et vere de amicitiae neque et eas interdum relaxandas legibus disputes
, ,

acerrima

norma omnia perpendenda et esse quamdam in hac tota epistolarura ratione non iuiucundam nesliorentiam coniendas in amicis minime retuas mihi litteras prehendendam tamen sic habeto
illa officii
, ,
,

longissimas quasque

gratissimas fore
,

atque his ipsis


,

quas proxime accepi


lius,

neque copiosius
esse

neque aman-

neque iucundius

quicquam. Accuratum geuus

oi'ationis et elaborate

elegans in tuis epistolis non re-

quiro

nara cuius id esset fastidii? Ubertatem desidero


et

sermonis

copiam

ut et ego ex

iis

fructum capiam
;

paene pi^aesentis

et familiaris nostrae collocutionis

et

(i) Hanc Gradani adralrationem modeste temperat Thomicius apud Pogianum T. IV. p. 369. in adn.

3l8
tu
ita

A.

M.

GRiTUTfJ

quemadmodum cum coram sumus et lotos una dics consumimus ut deesse tlbi nunquam soleat quo
,

tenere meas aures possis

ita

absens per

litteras

de

omnibus rebus tamquam cum praesente


ligiosa illa et exquisita in scrlbendo

loquaris. Re-

industria
,

valcat
et elo-

quae

et ingenli

ostentationem puiidam habet


,

quentlae laudcm aut nullam


nostro quotidiano et

aut certe huic generi


:

mus nos cursum


que dle venetae

communi non necessariam teneaquem instituimus et orationis et


,

amoris, ut et corameantibus opportune septimo quorei

publicae tabellarlls lltteras dare


,

nunquam
nis

intennlttamus

et in IHis scribendls loculio;

nimiam religlonem vltemus

ne

dum

diligentius

in nos inquirentes elaboratam concinnltatem sectamur,

benivolentiae fructum, propter

quem

suscepta res

est,

deperdamus.

Tu

igitur, inquis

barbariae mihi auctor es? Mifacultate ista in-

nlme omnlum; quld enim indlgnius


genli ? Ciceronis ego te
,

et ut

qulsque Glceronis est

simllllmus, studlosum et imltatorem esse


et

maxime
vero

volo;

emendata ac
in
tota

polita oratione nlhll esse dico pulchrius,

nihil

diguitate praestautlus

nlhil

tibi

quod

in tantis

animl bonis plus ornamentl in omni


;

vita sit allaturuni

sed, ut dixi, ab humili hoc et fa-

miliari genere scriptlonis slngulorum undlque floscu-

lorum fastidlosam consectationem reilcio, verborum detotius vero oi'ationis lectum non aucupium probo qui ralhl non ct ornatum quemdam integrltatem
, , ,

fuco Illitam
venustatera.

sed proprio

sangulne
,

suflrusani

efliclat

Hanc

tu et adeptus es
et

et et

quotldie magis
librorura con-

assidua Ista

optimorum
,

virorum

suetudine assequerls

slc

ut in hulusce laudis princl-

pibus brevi

te

sperem futurum*

A me quidem

cui tu,

EPISTOLARUM

ttB.

IV.
,

SlQ

amorl nostro semper


licet

aliqiiid

indulgens

mullum

sci-

quod ista expectes ; neque enim meae vel facultatis vel omnino otii sunt. Pridem ego hastam abieci, et omnibus litteris mullam salutem dixi; necessario quidem magis quam libenter, sed lamen dixi;
tribuis
,

non

est

et

quas ego ad

te

do epistolas, eae a
,

me

diuturna

vi-

gilia et scriptione

que somno
beri

scribi soleut
possil!

iam languenti et urgente plerumtantum abest ut ullus adhi:


,

et plus eliam Sed de his satis enim tui provectus sum. quod ipsum pleNovi 6 Gallia nihil erat allatum viae enira in pesslmam partem interpretantur rique

cultus
satis

quam

studio

ab Hugonotiis clausae aique obsessae putantur. E Belgis scribunt, Lutetiae Regem ita premi rerum omnium
inopia
leges
, ,

ut vel ad accipiendas intolerablles concordiae

quae ab infensisslmls hostlbus afFeruntur, coiri,

actum

vel perlculoso sibl et universo

regno exltioso

proelio decertaturura existiment.


nullis auctoribus. Expectatur

Et haec tamen ipsa


Pendasio

repentinum aliquod fultibi.

men. Qulcquid
illi

erit

perscribam
litteras et

scrlpsi, te

apud nos per

saepe et maximas

gratias

agere. lohannis Cargae hominis officiosisslmi et amantis


nostri litteras tlbi misi ad sodalem iesuitam, iuveuem,

nt Carga praedicat, exlmlae


stiae

tum etlam

erudltionls

cum eum

religionis et
tu convenies
,

modeet libi

me de illo scriptum esse dlces. Da te horum hominum consuetudlni ; solet enim esse non solum chria
stlanac pietatls studils fructuosa
tate
,

sed etiam

commodiVale.

doctrinae et humanitatis fructu

iucunda.

Pomorschlo nostro etiam non adscrlptara salutem dicito

tameu.

Romae

cal.

novembris.

067.

320

A.

M. GBATIAKI

TO.

GRATIANUS TnOMICIO

Hugonotii ab impudeziti impietate non discedunt


fiunlque regiorum diffideuiia ia dies eo perstaut
,

audaciores.

In

ut in ipsorum potestatem Bononia,

Me-

Lugdunum, munitissima oppida, quibus diversis populis oppositis universum paene Gallorum imperium ab externo boste clauditur, tradantur;
tium, Caletum,

omnis a Rege copia et cum primis Helvetii dimittantur Regina a filii gubernatione amoveatur et quod
,
,
;

maxime populare
tiosum
sibi
est
,

id est

ut

omnes
;

iutelligunt sedi-

et tributa i^emittantur

Iiegis

minor natu

frater dedatur.

bis postulatis fingi aut excogitari

barum rerum obses Numquid potest impudentius? Arma,


,

pecuniam

urbes, matrem, fratrem, Regi adimuut


:

ce-

lera rellnquunt

Quid legitimo bello victo essent acerbius imperaturi ? Quid esset aliud Regem omni praesidio, omnibus rebus spoliatum, inermem
benigne
!
,

derelictum, iuopcm, obiicere parricidarum perfidiae et


crudelitati ?

Quis non in scelere audaciam borainum


?

singularem delestetur
pestes
ex-adicaturus

Et

erit

qui dubitet
et

quin has

sit

Deus

innocentem adole-

scentem impiis suorum armis circumsessum e mediis


periculis pigneraturus ?

rioc loco

illa

mibi in mentem Veniunt a praestan:

tissimo et vate et rege divinitus olim prodita


sistant

si

cou-

adversum

rae castra,

exsurgat adversum

me proelium,

si non timebit cor ; in boc ego sperabo

meum

unam petii a Domino, banc requiram, ut inbabitem domo Domiui omiiibus diebus vitae meae. Hoc mihi

in
sit

animo Rex, neque verealur, ne eius causam cura ecclesiae causa coniunctam non defeusurus sit Deus, quem

EPISTOLARUM

LIB.

IV.

32 1

ut iure optimo iufensiim ob nosti'a delicta habeamus,

tamen nou
excelsa, et

avertet

misericordiam suam a nobis

ne

forte superbiant eius hostes, ct dicant:

mauus nostra

non Dominus,
,

fecit

haec orania. Augentur

Res peditatu crat superior, quo circum Lutetiae moenia quibus se Rex adhuc continebat excurrentes, commeatus inlercipere et Regera ad relinqueudam urbera compelquotidie utrinque copiae
,

equitatu hostes

lere conantur*

rem enim

proelio coramittere anie quani


,

auxilia ad Recrem conveniant

et

fortuuara totius belli

experiri, student.

Rex conlra,

vel

quorura ipse consilio


,

regitur

concordiae rationes exquirunt


,

sive

interpo-

uendi temporis causa


sive

quo maiores copias coraparent,


,

quod

nihil pace utilius

nihil civili bello

exitio-

sius putent.

Quaraquam nou
,

videtur quae

sit
,

futura

pax cum

ils

qui sahitem in aliorura pernicie


,

poten-

tiam iu optimi cuiusque oppressioae

rum
nihil
,

perturbatione
sit
,

onauium repositara habeut. Quae vero pacis


et

Rex faciat, non pax illa sed aut servitulis pactio, aut belli non diturna dilatio futura sit? Bellum quidem atrox et saevum paatque utri vicerint, magnopere necesse est deratur
conditio
in

qua

eis,
,

cum quibus
si

pacera

concedere possit

quod

concesserit

bilitari

unlversl regni vires

sed tamen resecare

ali-

quando

praestat ferro vltiosura

membrura
,

quam

ut

desperatae curalioni

dum

Insistitur

mortiferl

morbi

exedens virus
interlmat.

ad

vitales parles

manaus, totum corpus


quae coutra

Haec

tanta

tamquc
fieri
,

exitlalls conluratlo

omnium
religionis
pila

fortunas

aperte videtur

atque haec tota


,

quorum cacalumnla prlnclpum omnium maxime pcluulur si non religione at certe metu rerum suarum anlmos strinxisse vldelur. Pontifex
,
,

21

32 2

A.

M.

GRATUNi
,

quidem maximus admlrabili cum erga Deum cuius pietate et studio tum erga Regem cbacausa agitur
,
,

ritate, in

eam cogitatiouem incumbit,

ut regno de chri-

stiana re publica praeclare merlto,

perdiiorum homi-

num

scelere ruenti, subveniatur. Italiae prlnclpes


est

ad

confcrenda auxilia vehementer


tatus, qui

per lltteras adhor-

omnes egregiam vohintalem profitentur. Ipse nemo enlm unquam Ponpropter aeraril tenuitatem qui legitlma etlam potlfex pecuniae minus sluduit
,

pulis vectigalla remiserlt

pecuniarlae rel explicandae

nunc niaxime intentus est. Ut tibi me scripsisse memini, datum erat hulusce rei negotlum VII* Cardlnalihus, inter quos erant variae quaesltae ratioues. Postrerao Pontlfex convocatls in curiam patrlbus ad eos de

pecunia retulit

deque ducentesima ex omnium bonis,


qul princlpes interrogantur
,

qui in romanae ecclesiae ditlone suut, exigenda. Sententlae d'ci coeptae


: ,

ila

locutl sunt, ut de industria

quod decernerent,

in

du-

bio rellqulsse vlderentur. Cardlualis sancti Clementls

primus
suit
,

trlbuti collationem ex
vei*bls.

ducentesima aperte cen,

idque multls

Contra Sabellius
,

non tam

quam

ipse ratlonem probaret

afferebat

quam totam

sancti Clementis sententiam reilciebat.

Huic, quia Far-

nesius in senatum
forte

non venerat

quod sequenti die

rem divinam
,

in sollemuibus pontificiis sacris erat


,

facturus

vehementer assentiebantur elus familiares


,

atque romani Cardlnales omnes


rei

qui quod

eam rem
j

pubiicae romanae gravem futuram intelligebant

suis sententlis consultisque

suorum

clviura gratiam ini-

re studebant. Inclinata res videbatui'.

InteiTOgatus sententiam
nult

Commendonus, patres monon quid modo praesens necessitas posceret eis


,

considerandum

sed etiam longius in posterum prospi-

EPlSTOLARUM

LIG.

IV.

323

ciendum

non minus

essc gubernatoris

magnas tcmvero hunc

pestates providere,

quam

perferre.

Magnum

esse in tanta publicl aerarii angustia

dum, qui sinc dilatione esset comparandam abunde, ut ea maxime


blicae temporibus ne dcsit;
ita

pecuuiarum noexplicandus. Pecuniam ita


necessariis rei pu,

mature

ut

non
rei

frnstra

comparata
statu
,

sit.

Multa praeterea de universo

publicne

de singulorum

membrorum

de totius corporis

morbis medicinisque. Postremo sententiam Cardinalis


sancti Clementis paucis adieclis
esset tributi

comprobavit

quod

id

genus

quod aequaliter omnes

altingeret;

quo quique essent abundantiores, eo pbis collaturos; quo tenuiores, eo minus. Illud quoque censuit addcndum, ut quorum bona minori quingentis aureis numis aestimarentur
capite
ii tantum quadringeutesimam solverent quo pauperum egestati maxime consulitur. Ilunc omqui post ipsum sententiam dicunl, secuti sunt. Ac
, ,

nes,

Pontifex in sententiam sancti Clementis

et

Commenedici

doni Gardinalium seuatusconsultum


tributum
,

fieri

iussit,

quaestoribus exigendi uegotium dari.


tibi

Quod
consilio
di.
,

pollicitus

sum de

Stanislai Warsovicii
,

quo

Romam
et

veuit, scribere

id fuit

huiusmo-

Vir theologus
iis

diviuarum rerum

studiis deditus,

inque

non ambitiose
sit

ut plerique, sed pio

maxime,

que demisso animo diu cum laude versalus

niml-

rum quam
mtellexit
,

buius vitae

volucris et fluxa conditio

et

eum
,

sibi salutariter consulere,

cuius ani-

mus quam maxime


foras eminei

se a

corporis vinculis abstrabens


,

atque alte ad caelestem illam

quae bodig-

nis a

Deo

tribuitur fidei et

laborum raerces nunquam


,

mtentura, spectat. Ergo ea nobilitate


niiaie vu-, tauta praeterca spe

honoribus

suos consequendi

omuia auiplissima apud divinum secutus monitum ab ulll-

"

3^24

A.

M. GRATIAWI

mis prope Sarraatiae finibus Romain tam loug6 venit ut se in lesnitarum societatera conferret. Hanc mentem
Cardinali primura nostro aperuit
,

a
,

quo

fuit ille qui-

dem

in co

summopere collaudatus

cogitationes, caras, aetiones, seque


ecclesia

quod omnes suas ipsum pro catholica

proque sua
;

ipsius aeterna salute devovere

Deo
at-

statuisset

veruni quo id potissimum vitae genere


esset

que

instituto

facicndum

quo

eius

haec esset

chrislianae rei publicae et in primis patriae

haud sane

optime

affectae fructuosior devotio

rem

sibi consilii

videri. Praecise respondit: sibi

rura societatis arbitrio,

certum csse magistronon suo, operam ecclesiae pro


sanctissimis
illis

sua tenui
legibus
:

parte navare

innocentiae
;

consultalione nihil amplius opus esse


a se in huius consilii

trien-

nium ipsum

deliberatione con-

sumptum. jNJonenti ac prope iam manu reprehendenti Deo obnitendum diutius non esse ; probalum ab se spiritum nec dubitare quiu haec sibi salutis via di,

vinitus deraonstretur.

Facile

lam

acri

tam

salutari

prudentis hominis
ni
facei'et ?

studio assensus est Cardinahs.

Quid

minem humana
caelcstes

despicientem

aeterni illius boni

Hoquo

animae fruuntur cupiditaie iucensum, ad ve,

ram

chrislianae pietatis gloriam currentem

retarda-

ret ? Retardaret dico ?

Non

incitaret et inflammaret ?

Cardinalis vero oratione miriflce est in sententia coufirmatus. Itaque


III*

non. novembris

cum apud Cardi,

nalem, a quo mire diligitur, prandisset


Pontificera
ret

ut ab eo ad

maximum

duceretur postulavit, quod cupe-

sacrorum principem vicarium lesu Christi venerari. Ut ei gereret morem Cardinah's, ad Pontifi-

summum
adiit;

cem

cum quo

nbi ex consuetudine variis de rebus

esset collocutus,

de Warsovicii studio deque praestanti

EPISTOLARUM

LIi;.

IV.

320

elus virtule et auimi impetu ad clii'istianara pielatem,


facit certiovem.

lucredibile est

quam

eos complcclatur
,

animo Pontilex qui tcrrena negiigunt quo sunt omnia honis


Pontificis
,

ad caelum, in
itinerlbus ire

monstratis a

Deo
rei

properant. Introniissus Warsovicius osculatus de

pedem

pia

adniodum

et

more accommodata

oratione est usus, culus

summa
societati

fuit
,

de suo consilio ad-

iungeudi se lesultarum

suasque actiones Deo

omnes consecrandl,
Postremo
ut slbi

ac de beueficiis ecclesiasticis, quibus


,

esset ipse se abdicaturus


,

aliis spectatis viris

tradendis.
,

benedictionls

munus

impartirctur

postnlavit.

Pontifex sua

illa

qua omnes

vlncit christiauo digna

principc bumanltate atque comltate, accepto et audlto,


paucis verbls iu banc fere sententiam respondit
te
:

ista

mente,

fiii

ista
,

praeditum doctrina

et

innocenlia

hortaturi essemus
fidei

nt in tanta bonorura et catholicae

amantium virorum apud tuam gentem inopla, In


tuo vitae instltuto permancres
,

veterl

nlsl et

uuper

Cardinali nostro
istuc

Gommendono,

et

modo

a te Ipso,

tuum

anlmi decretum totius trlennii deliberallone pvoet

balum

confirmatum esse intelligeremus. Quapropter


:

macte rebglone, macte pietate esto


siastlca beueficia tibi
et integritate,
fili
,

nos quidem ecclefreti iudicio

qulbusvls daudi, luo

polestatem facimus.

Tu quo
,

problor es,

quo

sancllovi discipllnae tradendus


,

quo Deo
divlnam

fu-

lurus gratlor

eo a

le

magis petimus nt pro nobis ma,

ximo buic

et

gravissimo onerl subleciis


;

cle-

mentlam preccre bis non exitio sit


sovicius

nt in

hoc famulatu nostro

saluti iio-

tanti

muueris admiuistratio. Sic War-

noster elalus spe caelestiura praemlorum, hu-

manis rebus multam saluteni dlceus, optlmam slbi parlem elegit quae non auferetur al) eo. Ego quantura
,

SaG
per mcas
et ipsius

A.

M.

or.ATIAWt

occupaliones licebit, fruar liominis

iucunda
'

et religiosa

consuetudine.
litteras
,

Venio nunc ad tuas


illius

et

amari a Pendasio
,

praestantissimo pliilosopho et optimo viro


lectari

te

et

de-

amore, mirifice

laetor. Eius libi

summa

doctrina, bumanitas, prol)itas,


te illi

cariorem esse debes exislimrire

quo perspeclior est, eo si enim tu ipsius


:

excellenlem virtutem, multo ipse meliiis eximiam tuam


virtutis

iudolem cognitam babeat.

Fruimini

vestris

utriusque tantis bonis.

Ego ad eura nuHas


te

dedi litteras,

quae insignem aliquem stimulum ad

complectendum
qui-

non babucrint

sed mebercule

currentem eum
te

dem

et

sponte omnia sua studia in

conferentem in-

citasse videor.

Hic ego

te

apud Pogianum virum ea


,

eruditioue et eloquentia, cuius in ea epistoba


pi'0xime ad
te dedit,

quam
sum-

aliquid degustare potuisti, in


,

mam

ponam vel potius iam plane posui ; est enim tui quam qui -maxime amans et cupidus. Is erit tibi Romac Pendasius. Sed quando buc veneris ?
gratiam

Gommodum
gianus, an ad
te

haec scribebam, cura ad

me

venit Po-

scriberem aliquid interrogans. Multa,


officii

inquam

atque utinam buius

labore

me

levaret

aliquando eius in

Urbem

adventus! Quid plura? inamtibi dictavit,

bulans scriptori meo epistolam


ter cetera
,

qua prae-

te

Bomam

invitat.

Mireris tu licet in ea
et integritatem,

singularem

latini serraonis

splendorem

eso dictandi

Habes ab co
ipso

sum vebementer admiratus. duas iam epistolas et quamquam ex te


celeritateni
,'

magnus

et

clarus futurus es

tamen

ut ca

tibi

deessent gloriae ingenita semina,

barum
ad

certe epistola-

rum monumentis
Salutat
te

te

non

esset
Is beri
,

ignoratura posteritas.

Kosdzrazonius.
,

me

venit irruens in

amplexum. Quid

inquam

affers laeti ? Ille nihil,

sed

EPISTOLARUM

LIC.

IV.

827

me

arctius coniplecti? Quid,


;

rae ab eo explicavi
tui litteris
,

tum
te

ille

inquam, quid novl? Simul ex Thomicii inquit


,
,

nomine amplecterer, mihi Ego tum scilicet rui'sus in eius collum. Sed mandavit. iara valebis. Nam vereor, ne dum ad te scribens, tecum epistolae raodum excedam. Vale. loqui raihi videor Medicum raihi scito decessisse virum bonum et amaatem mei. Vale. Lugduno scribitur, Condeium regem
qui ut suo
,

se de

suorum assensu
sibi

et

acclamatione appellasse, re,

gium
tendi

vexillum pi*aeferri
,

iussisse

Ludovici XIII* nomine assumpto.


illis
,

regium tabernaculum Sed

hoc designatum magis animo ab

quam

re patra-

tum

puto. Pioniae VIII* id. nov.

loG^

II. GRATIANTJS THOMICIO.

Hodie raodo
abs
te

tabellarii

Romam

venerunt

et

mihi
,

epistolam reddiderunt
statuto

totam aqua madidam

quo miuus
pediti
;

tempori responderint, imbribus imet

qui certe tanti

tam

assidui fuerunt

ut ego

plures dies

pedem domo non extulerira. Accesserunt huc singulares quaedam occupationes, quibus confectus
ct

paene

consumptus

sura,,

et Jippitudo

cum qua

pri-

dera raihi induciae fuerant

refricare ac

movere rursus
est.

bellum coepit

et

tota

paene valetudo concussa

Quae per

se raolestissima,

mihi fuerunt molestiora, quod


licuit.

cum
Ubi
sunt

Orlicouibus nostris rainus esse frequenter


redierit serenitas
,

quae maxirae visenda Romae


;

ut videant

omnia curabo

atque in orani

officio

ornatissimis adolescentibus praestando ero raemor

quam
,

mihi abs

te

diligenter fuerint coraraendati. Stanislaus


est festiva

Gardinalem

oratioiie

allocutus

plane

iu-

quam,

belle dixit.

328

A.

M.

GRATIAKI

Accepium

uescio
,

quid iiicommodi in Polonia a


cjuibus
,

Moscis scribitur

cum

renovata pacis actio


sed a superbo hoste

rursus iu spem veslros adduxit


uihil aequi affertur.

Piex iu castra
,

uoudum
,

veuerai;

bellum seguiter geri

atque odio legis de regiis bonis,

quam
lum

possessoribus regui
,

imposuit

multorum

stu-

dia retardari

ac prorsiis illam iusitam genli ad bel-

alacritaiem in indignallouem verti scribuut. Alii

praeterea sexcenti morbi.


1'eguo

Nolim quicquam gravius


te

illi

omiuari, iu quo tu patriam, ego


sed certe,
et

habiturus

sim

maguum

aliquod in eo videtur vcrsari

malum,

me

Galliae monstra terrent. Uri posse flamest


,

ma

ligneam materiam uecesse


;

ait

ille

de rerum

uecessitudiue disputaus

et vos fere lignea habelis

om,

nia aedificia

quo magis timendum


,

est

ab iucendio

quod et facile fieri et extingui difficillime poterit. At faces suut iam multorum iu manibus, et quidem quod miseranduiu est , ab iis pi'aebitae a quibus opprimi maxime debuerunt. Spero extortas iri ; ueque
defuturos praestantes viros
,

qui intempestivis

atque

adeo malitiosis

quoruudam
corpore

qui nimium catholici vi-

deri volunt, couslliis se pro re publica obiicient.


si

quid
,

est vitii in

ceat

et
,

medici

reliquis

Uri quod reliquo corpori nosccari saliitariter saepe solet. At sane ad hoc uisi iuviti et uecessario non vcuiuut, ncc nisi prius adhibitis medicinis. PIus enim interdum
,

mali iu his qui graviter aegrotaut


et acerbitate vulneris
,

efficitur ex

dolore

quam
,

periculi

quem vuluus factum


optare videntur

est

afferebat.

morbus, propter Suut iu vestra re


se

publica, qui ad gubernacula


,

cum

sedeaut, naufragium

quod paratam tabulam


ad
littus,

putent haet in-

bere

qua

delati

ceterorum calamitatis
isli

teritus speclatores fiant.

Nae

uon

iutelligunt

quan-

EPlSTOLARrM
ta sit

LIB.

IV.

SsC)

ventorum quanta maris commoti \'is; de illa ipsa qua coulidunt, aut deiicerentur iluctibus aut appulsu prohiberentur, ab illis ipsis quos ante in littore quorum nunc cousilio ad excipiendum constituerunt
tabella
, ,

navis in scopulos agitur. Exemplo, per

Deum,

sit

Gallia,

cuius miserandis tempestatibus


iecta

quibus univcrsa dis,

propemodum ac dissipata est quis nou commovetur ? Qao magis miror quorum exitus perborrescieorum vestigia non declinari. Sed spcro Deum tur
,

deprecatoribus multis optimis et innocentlbus viris, et

maxime ab

his

opiniouum novitatibus

inlegris

hos a

vobis turbines procellasque depulsuram.


Duditliius adhuc in uxorcuhie siuu Gracoviae deli-

Quidam illum prae pudore, hominum conspectus non ferre quidam pangere allquid qao suum hoc fatescit.
,

clum defendat, putant.


virum,

Me

miserum, qui ornatissimum

quem

in sinu ferebam, odissc cogor,

iudignum

quo tantum flagitium admitteretur (i)?Regina Poloniae Liucium ad infaustae viduitatis scdem ierat. Transilvaniae Regulus in Poloniam proficiscebatur, seu valetudinis recreandae causa
,

sive
,

ut quldani scribnnt, ut se

suorum

insidiis eripiat

ipsum trlnllarium factum

ini-

quissimc ferentlum. Lcgati ad

Turcam

Gaesari

nunis

ciaruiit, sc arctius Bjzautil custodlri:;


est alter legatoruui,

quod Alberti,

dispensator ad hostes transfugerlt,


:

ac els multa arcana prodiderit

in his duos Turcas,

quorum
videtur

Ipsi

opera clam utebantur ad hostium consIHa


pacis spes
diin-

cognoscenda. Plaue hoc nunclo debilitata


:

nimirum hoc unum ad rem christianam vexandam deest ut barbarus hostis iu [lungarlaui
,
,

( i) Aadrcae Diidilliii apostasia qui post episcopatam susceptum, ad nuplias atque ad lulheranam vel socinianam sectara transiit , oimis nola csl ex illorum lemporura hisloriis.

33o
vadat.

A.

Mt GRATIAM"

Gallia nihil erat allatum.

Belgis

quoque

nihil, atque aliud novi item uihil. Cecidit vero perbelle


,

ut

eodem tcmpore
,

iesuita facto

ct

tibi de Warsovicio Romae mihi tu de Micleczkio pari nobilitate

et

ego

res.

iuvene Viennae in eandem disciplinam tradito nunciaEquidera augeri vestris hominibus illam familiam

laetor. Vale, et

Peudasio dic salutem

et

Pomorschio.

Romae

idibus

uovemb. i56y.
2

GRATIANUS THOMICIO.

Cum

statuissera

nihil ad te

scribere

vel potius
et

cum tempus

ad scribendum nou haberem


tibi

Vialem
lit-

nostrum rogassem ut me
terae afTeruntur
Pontifici
,

excusaret
a

ecce libi

maximo

Duce Sabaudiae

magna celeritate missae in quibus erat epistola ad ipsum Ducem scripta Rogis Galiiae manu Lutetiae
,

III*

id.

novembris data

qua nunciabat, pridie eius

diei

ab suo excrcitu, duce magistro equitum, Hugonopermultos interfectos; sed iu

tiorum copias ad divi Dionysii pulsas ac fugatas essej


capta illorum castra
,

et

eius victoriae laetitia inesse

multum

doloris

quod

ip-

sum equitum magistrum


ratum acccperat
,

in eo proelio graviter vulneesset di-

ex

quo quanta contentione


;

micatum
ciarel.
tibi

iutelligi posse

cetera sc postea uli acta sunt

scripturum; intcrea haec ipsa Pontifici maxirao nun-

Quae iugenti omnium laetitia accepta quiu perscriberem, facere non potui. Ex Polouia qiiae
,

nunciabantur, scripsi ad

te

superioribus

litteris.

Nunc

nihil erat allaiura novi praeter illud, ploceusem epi-

scopum
cal.

aetate

confectum decessisse. Vale. Piomae 'X*


1

decembris

667.

EPISTOLARrM

LIB.

IV.

33 1

l3. GRATIANUS TnOMICIO.

Tu
mlnime borum
tui
;
,

vero in tua, ut videri vis, infantia excusanda


extitisti

infans

et

inopiam conquerens vereo vevisa sit

divitias effudisti orationis et suavissimi ingenii


,

atque tuam istam paupertatem eo cultu


,

stitu adornasti

ut ipsa copia

nunquam mihi
et

suo plenior cornu. Itaque capio in dies maiorem vo-

luptatem ex tuo ad virtutem,


loquendi
progredi
et
et

ad hanc ipsam latine


;

scribendi laudem progressu

non

potius evolare.

Perge

et

si hoc est quod facis,

rerum scientiam cum sermonis dignitate coniunge; eL cave putes quicquam esse hac coniunctione pi'aestanaut ulkim tibi ornamentum comparare illustrius tius quam Gardinali scripsisti, posse. Ad eam epistolam
, ,

rescriptum

cst tibi.
,
,

Ex Polonia quod saepe quaeris lentia erat magna in Borussia, atque


Moscoviae oppida irrepserat
,

nihil novi. Pestiin vicina

quoque
ie-

sed ea facile hiemis et


solet.

frigoris vi opprirai et extingui

Elbingenses

suitam concionem apud eos habentem lapidibus petiverunt. Miserat hunc eo

Cardinalis warmiensis
,

vir

non doctrinae

gloria magis clarus


excellens. Est

quam

innocentiae
ci-

et religionis studio

autem Elbinga

vitas suis legibus ntens in ipsius Cardinalis

proviucia,

subiecta Regi Poloniae

quam communi horum tem-

porum
aiias

procella

obrutam Lulheranorum erroribus in

pacaium sinum ecclesiae ut reduceret Cardinalis, cuni


saepe tum proxime elaboravit ; atque ea de causa magistrum eius collegii lesuitarum quod ipse Bran,

spergae institutum habet, eo miserat. In hunc paulo f'i*e, popi um et seditiosos quosdam iuvcnes incita-

332

A.

M GRATIAiVr

verat acerrimis concionibus impiac faclioais miuister:

itaque cuni coepisset loqui


nis operis
,

reclamatum

est a lulhera,-

atque insuper lapides coniecti


,

qua re
;

ie-

suita niliil territus

peragere concionem

institit

vicit-

que sua constantia emissariorum importunilatem. Sed

eam rem uti acta est quo plenius cognoscas exemplum tibi Warmiensis litterarum misi: item aliud exemplum riegis litterarum ad Elbingenses, ut divinaruin
,

rerum praecepta
serit

warmiensi Cardinali petant;

el

quos
mi-

ipse religionis sacerdoies ac


,

fanorum

antistites eo

accipiant imperat, raulcta


dicta
,

centum railium aureo-

rum nummura

nisi

paruerint.

Post Regis Galliae litteras ad Sabaudiae


victoria ad divi Dionysii parta,

Ducem

de

neque

Rege

ipso, ne-

que quod multo maiorem admiratiouem


apostolico,

affert, a

Nuucio

qui apud Regeni est, quicquam nunciatui'.


,

Qui in meliorem partem iuterpretantur


ve

interclusos ab

hostibus aditus dicunt* R.es tamen quo loco sint, quidilla

nobis victoria pepererit, ignorari diu non potcrit.

Aviuione quae scribuntur de Hugonotiorum crudclitate

vererer

tuum iis norum spe


pertulere,

mi Thomici, nc humanissimum animum commemorandis offenderem ; nisi quorum bo,

pii

horaines supplicia a nefariis latronibus


cogitatione dolorem
,

eorum nos
est

quera ex in-

dignis innocentiura cruciatibus capiraus, leuire debereraus.

Oppiduni

Nemausiura noraine in Tolosatibus

Narbona. Hoc haeretici de improviso aggresnon si imparatum occuparunt, ac raagna oppidanoruin occilouge a
sione facta, ad episcopi doraum, templuraque
furiali

diruendum

impetu feruntur

obviura queraque sacerdolem

obtruncant, spoh'a detrahunt templo, sacrariura in quo


sacra vasa vestisquc

conduntur diripiunt

distrahunt

perfringunt, exscindunt omnia. Sex ipso in templo ca-

EPISTOLARUM
nOTiicos ingularunt
,

LIB.

IV.

333

et

cum

his eius ecclesiae archi:

diaconum

et

episcopi vicarium
,

atque hunc quidem


,

uti se prius pecunia redimeret

spe vitae facta

coege-

runt, ac redemptione accepta, confestim


Et ut pari scelere
in
filios

necaveruni.
,

quoque suos oLstringerent


,

eos

conspectum forte adolesccntulum

de

illo

nuraero

qui sacerdolibus
solent
,

rem divinam
a

facientibus ministrare

immiserunt,

qnibus innocens pucr obrutus

lapidibus crudelitcr est intcrfeclas.

Ubi" universe in omnes saevitnm

est

ad singulo,

rum

caedes discurrunt. Civitatis dccuriones

magistra-

tus insignibus ornatos per ludibrium circumduxerunl:

demum

ia

domus

episcopi vestibulo,
,

pro carnificina elegerant


pvincipes

hunc enim locum interfecerunt et in puteum


,

qui iu veslibulo erat praecipitaveruiit. Pari supplicio


civitatis
,

et

in his

quosdam

regios

consi-

liarios affecerunt,

quorum

praeses, vir ob excelJentera

probitatem calholicis omnibus carissimus, initio tumultus fide


est.

accepta apud haereticorum

ducem

asservatus
fuit

At postquam reliquorum caede grassatura

dux sacrilegae manus hunc quoque et dignitate et aetate praestantem virum ad necem tradidit, qui ad eun-

dem adductus locum petiit ab impiis sicariis ut ante quam occideretur, sibi iJeum precandi fncerent potestatem: quod cum impetrasset et ad Deum cum pro se tum pro ipsis etiam percussoribus magna animi
, , ,

constantia pias preces funderet, eius oratlonem


rentes tetcrrimae beluae irruunt in
lis

vulneribus concisum in

non fchominem, ac muleundera puteum proieceboni omnes occullare co-

runt.
Ipse vero episcopus, ut

cum

narentui', tanicn caplus a nefariis carnificibus

dibrio esi habitus, anuuloatque aurea cruce,

summo biquam colJo

334
suspensam gestabat
,

^*

^* GRATIAPfl
et episcopall

toga detracta

per

contumeliara militari sago inclutum ad spectaculum tota

urbe dnxerunt. Postremo pertractns ad puteum, invitus railitis voce servatus est, et mortem pro fide appetens
,

monentis huius comrautatione duos ministros haereticos


,

qui captivi apud vicinam civitatem erant

redimi

posse.

Cum

ad supplicium ducei'etur, uuus familiarium,


,

natione ilorentinus

miseratione amplissimi

viri

et

charitate doraini iacitatus, obiiciens sese gladiatoribus


ilhs
Ipsi
,

rogabat ut pro episcopo se potius occiderent


nihil propterea episcopo parcentes
,

deprecatorem

pugionibus confoderunt. Alius episcopi sacellanus


impetrai'e
,

cum

fugere conatus e fenestra in viam desiliens crus fregisset


,

non

potuit ut

ceretur
est
,

s>'d

crus fractum trahere ad


,

eodem in loco confiputeum coactus

saepe pugionibus

pro stimulis, quo gressura raaqui


in

turaret,

compunctus; denique iugulatura in puteum ab-

iccerunt.

Augustinianum quoquc raonachura


vi et

concionibus magna eloquentiae

contentioue animi

baereticorura impietatem fuerat assidue insectaius, prius


in suas partes traducere conati sunt
:

negantem

ex-

carnificalum, ac rescissa lingua,

inputeum

couiecerunt.

Huic Quadrato cognomen

erat,

qui

cum

vix trigesimum
inet

annum

excessisset, raagni oratoris

laudem ubertale

genii fuerat assecutus.

At quibus etiam barbarae


,

imraanes natioues saepe pepercerunt

sacratas virgines

divae Glarae e penetralibus templi et monasterii exlractas, virgis caesas et excruciatas, capitis supplicio

omncs

affecerunt. In

omne denique genus, omnem


,

aetatem, ac

sexum catholici nomiuis incredibili feritate saevitum est; quos ut canes ipsos eo quidem furore et amcnlia occidereut. Quae fuisse caiholici domini intellexissent
, ,

huiusraodi sunt

ut scribi profecto sine

magno

dolore

EPISTOLAKUM

LIB*

IV.

335
,

uon possint. Praeter eos quos passim trucidarunt


runt. Atque eadem, quae Nemausenses

qua-

dringentos homines in funestum illum puieum coniece,

multae

aliae

ur,

Les

quas sceleratorum dispersae manus occuparunt

pertulere.

Idem

in Montepessulano,

idem

in

Marna

op-

pido factum, ubi superiorl quoque bello ex arce, alta


in rupe

Rhodano imminenti

sita

multi mortales quasi

per iocum a truculentis hominibus in flumen devoluti


sunt. Vale.

Romae

III*

cal.

decembris 1067.

l4 GRATIAIVUS THOMICIO.

Nae
et

tu, si isto

animo

es,

ut

quam maxime

discendo,

excellentem naturam tuam optimis artibus ac disci-

plinis excolendo, gratiam

mihi pro meis,


,

ut tibi

videnin te
te

lur, beneficiis relaturum te putcs

et

ego

mea

merita

tum
quo

praedicari
,

tnra

magni aestimari abs


le

facile patiar

et
tibi

tu

meum

erga

animum
et

eo mihi
.

gratiori

utiliori

munere compensabis

Et

quamquam
gressum
ita
,

te

paratum tua sponte

pleno graJa in-

videamus, ut cuiusquam cohortatiouem non

tamen hoc quoque genere ofBcii cumulare volumus tuam istam gratiae debitionem ut te currentem ad laudem incitemus. Sic enim habeto; nunquam
desideres
,

tibi
si

tantum futurum
illis

istius

quidem

facultatis
sis, a te

quiu ego

ab

artibus mihi soluturus

multo sim
tibi
te

plus exacturus.

Fac

igitur ut

quam
,

amplissimas

doctrinarum

dlvitias

compares
ijGy.

quibus nostram de

summam

expectationem redimere possis. Vale.

Romae

VIII. id. decembris

336

A.

M. GRATIANI

L
I.

B E R

V.

ANTONIUS MARIA GRATIANUS NICOLAO THOMICIO

S. P. D.

X_io ipso quod sunt oculi

ut scrlbis
iis

rerum omniura
cariorem,
,

carissimi, diligentiores nos in


tet.

conservandis esse opor-

Equidem

qui

te

habeam

ipsis oculis

sum

commotus leque oro ut medicos consulere ne difFeras. Tua quidem cautio


lentatione ista tua vehementer

temere

te

medicis non permittendi, prohatur a nobis,


suspiciosa nimis ne
sit
,

dummodo ea operam dum


Qua de

ac

mcdicorum

fidelem vei'eris

necessariam ne omittas.
,

quoque verbis te moneo qui expertus olim est quantum in oculorum morbo sit periculi qui ista paene aetate qua tu es ista ipsa ia
re Cardinalis
,

urbe
sans
ut

iisdem in studiis pari animi contentione ver-

quadriennium ipsum oculorum usu ita caruit f recnperandi lurainis spem inlerdum nullam habue,

sed tamen morbi

quidem longe ab eo periculo abes; obstandum ccnsemus quae neglecta primo, ubi invaluerunt, magni negocii est depeHere. Et ego te, mi Thomici, susceptum tanta spe tanta ingenii fama, doctrinarum et gloriae cursum perficere sine interpellationibus velim. Gura, amabo te, mi
rit(i).

Quamquam

tu

initiis

Thomici, ut valeas. JNam

etsi

absens a uobis ulhim gra,

viorem in morbura incideres

nihil

me uno

sollici-

tum essct maijis. Mebescere interdum oculorura aciem


quod
ctione
sit
,

scribis,
fiat.

vide ne id ex nocturna post caenara leillud tibi fac

Atque

perpetuum ac sollemne
ab omni
in

ut cesses post
Scribit
lib.
I.

cibum

et

cum
Card.

aiiimi in-

(i)

eadem hacc ipsemel Gratianus


cap. 3.

Gommendo-

ni vita

EPISTOLARUM
tentione
tibi
,

LIB.

V.

33^

tuni etiam vehementiori corporis exer,

sumpto cibo duas semper horas ludicra aliqua et iucunda aut aclione aut sermone teras. Bellacatum inedicorum istic principem habes lui
citaiione tempei'es
et a

studiosissimum; hunc consule Pendasio adhibito, cuius

humauitati
et cui

et

amori erga
lui totius

te

magnopere nos fidimus,


et

deniquc
tiam

curam ut, secundum Deum

praecipue commeudavimus. Fac


virtutem, nihil
tibi sit

valetudine antiquius, in eaque tuenda


et

maxime diligente

temperantiam nobis probes tuam.


ad

\'ialis

mc

scripsit, ita
,

laetatum

nuntio

iiovi et

perampli beneCcii

quo Cardinalis a Ponlifice maximo


sis.
,

iiuper est afTectus, ut gaudio illacrimatus

InteHigo

quantura

lioc sit

amoris

periucundum

fuit etsi

tui argumentum quod mihi minimc novum. Pendasio carissiet

mum
tua

esse

te,

ex ipslus

ex tuislitteris intclligoel lae-

tor; cuius fontes


sitis est,

quo

tibi aperti

suut magis, eo

te,

quae

haurire avidius atque uberius audio. Ethililirum absorbuisti.

corum primum iam


scito

At Pendasium raantuanam nobilem virginem civem suam sibi

despondisse,
ter evenire,

quam rem

optare rae

ei

prospere

et felicl-

dicas velim meis verbis. Warsovicius pro,

bat

nunc
,

se Societatis magistris

eiusque familiac iuconstantia et alacrividetur.

stitutis

initiatur

summa

animi

et

tate

ac suo consilio

quotidie magis laetari

Orlicones ad viscndam Neapolim profecti sunt. Rosdzrazonius


te

salutat.

Pogiano
nihil

es

iu oculis.

Haec ad
ac neque

tuara epistolam.

E
a

Gallia
,

rairura

certi

aunciari

Rege neque ab apostolico Nuntio nllas post pulsura Condeium liiteras afferri hanc in promptu cau,

sani

habeut

quibus id excusare
teneri ab

est
,

curae, regni oraobsideri itinera


,

ncs egressus

Ilugonotiis

22

338

A.

M.

ORATIAM

tabellarios suppliciorum

mctu

quibus iu interceptos

saevitur

deterreri

et ut
,

accidere iu tanta

rerum pevnunciata

turbatioue necesse est


itinera

iufesta

latrociniis esse omniat


litteris

Haec tamen ex lugdunensibu*

proelium ad divi Dionysii templum, Sansachii maxime consilio et hortatu, coramissum fuisse cui se
sunt
:

magistrum equitum opponere ne favere sororis filiis aut eorum impiura scelus miuus detestari videretur
,

j
,

non ausura
nostri

Ducis Sabaudiae scribit

Eo autem proelio ut Regina uxori finiri bellum potuisset nisi ad subvenieudum laboranti magistro equitum ^
csse.
, , ,

ab ipso partae vicloriae cursu

retracti

fuisscnt.
is

Am-

rairalium sauciura evasisse. Fratrem eius,

qui a Pia

IV. Pontifice maximo Gardinalium senatu ob haeresim

amotus

est

quique iuterfectus ferebatur

post proe-

lium incohimem visum. Mortuos ex bostium ducibus

Saium

liguiura.

Clermontium Puchinlum Senerpotiura TeCondeium ipsum perterritura cum omuibus


, , ,

copiis in

eam

belgicae Galliae partem

quae Picardia

vocatur

cui provinciae antea Regis beneficio praeerat^

castra movisse. Inexpiabile vero


iri

peccatum commissum

bellorum
illa
,

periti disputant

si

Kex hostibus
,

viciis,

ac de

qua maxime valebant apud populos


deiectis
,

bellici

roboris et virtutis opiuione


sese coufirmaudi

recolligeudi

ac

spatium dederit. Expectari in Regis

castris, praeter auxilia

Belgarum, priorem Arverniae,

ducera Guisiae,

et

Tavanium; quorum adventu, dupliimpunitadi-

eatum
copias
te
,

iri

regium exercitum. Contra extenuari hostium


,

a quibus ad fiegera multos quotidie


,

proposita
;

transire,"

multos etiam

domum suam

labi

quamquara diligentissime ab
et pollicitatiouibus
si
,

iis

retinentur, parr

tim spe

partim terrore supplicii

suramis euim cruciatibus,

quem

intercipiunt, in coii-

EPISTOLARUM
spectu omniuin necant.
sisse illos

LIB.

V.

SJQ
couslat, amiet

Hoc tamen
solet
, ,

satis
,

populoriim exlstiraationem
in

quae

valere

plurimum

omni bello

et ipsi

bac una,

quam

studiosissime collegerant

hactenus

stetere.

Magistrum equitum ex vulneribus raortuum esse confirmant omnes liiterae, magnum virum, el quocum feliciter actum videri posset, qui sui temporis omnibus
bellis,

omnibus cladibus Gallorum

superstes,
,

postremam
Rege
,

hanc

vitae clausulara imposuisset

ut pro

pro

patria, pro ecclesia Dei, contra haereticorum

impiam
se-

factionem dimicans occubisset,

nisi eius

nimia in Scia-

tilionos sororis filios indulgentia,

suspectum sagacis
in eo viro
,

nis

animum

reddidisset.

Multa tamen

quae

posteritati

prodant, habebuut rerum scriptores. Galloexercitibus praefuit,* ac re saepius impro-

rum magnis
sive opinione

spere gesta, nihil apud suos de pristina, sive auctoritate,^


virtutis amisit.

Ticinensi proelio
,

quo

universa paene Gallia concidit


est.

cum Rege

ipso captus

In Belgis a Sabaudiae Duce, qui Hispanorum exerimperabat, victus in hostium potestatem perveuit;

citui

et captivus, illius pacis interpres et perfector fuit,

chrisliana res publica

bus

bellis

qua multorum annorum contineutirespiravit. Solum ex illa paene oppressa


,

Fi*ancisci

regis

militia ac disciplina

superstiiem, ad

magnas opes Henricus Francisci fillus evexit ; ab eo qui honos secuudum Remagister equilum creatus gem in Gallia mavimus habetur. Ab eodem tauta rerum omnium fides habita tauta potestas commissa ut regium nomeu penes Henricum, regni imperiura peues ipsum putarcitur. Iii eo minime felix quod Hen, ,

rico

cuius

moricm eKitium

Galliae secutum est

su-

perfuit. Vale VIII'

idus decembrls

1067, Romae.

S/Jo

A.

M.

GRATIAKt

2.

GRATIANUS THOMICIO.

Ut

illud
,

verum

sil,

quod

scribis,

mco

studio

navanta-

dae operae

operae laborcm molestiamque levari;

men
rum

scito

mihi tuam cohortationem ad otium, otio


;

ipso iucundiorem esse

atque mibi occupationum meaesse


iii

ac laborum

omne levamentum
amor tuus

tiiis

litleris,
,

in quibus oplatus niibi


tua humanitale et

sic enitescit

ut in

Wam
quam

illud

animo erga mc singulari acquiescam. quidcm quod amanter tn magis et acute

vere niones de vitae terminis pi^oferendis, quanci

tandem esl? Aut quid omnino interest, utrum paulo quod esse diuturnura non potest ? Tu igitur, inquis, et Cardinalem a quo ut filius, et
maturius finiatnr
,

me

quo ut

fraier diligei'is, libenter linquas? Si amoris

qna lUrumqne vestrura amplexum hanac ego vitam ipsam minoris quam anlea aestimem quae brevissimis naturae spatiis circumscripta, tum plerumquc
ac pietatis vim,

beo, buius vitae finibus tcrminari putem

amittitur

cum maxime iucunda

esse

coeperat
ut

aut

certe amicitiae fructus exiguos habet:

nam,
est,
,

omitlam

arctissimas necessitudiues, propter mutabiles


voluntates, saepe dissolutas esse, quis

bomiaum

qui eo, quera

possit,

amorc ataue animo coniunctum hnbet frui perpetuo ac non saepius locis distractus interpelletur ?
Et quoties verissimi amoris cursus diuturna absentia intercisus est? Quoties maxima benivolentia tempore
consenescens plane exaruit ? Quantus vero in digi'essu

amicorum

sit

dolor

tu tibi

testis

es

optimus
,

cuius

durum ego lacrimas discedentis inlerdum ut tenerem nie conabar praebere qui puerilem fletum aegre com,

primebam. Si vero voluntatum idem consensus post

EPISTOLARUM

LIB.

V.

3^

discessum e vila manct


sit

cum

eiilm vis amoris omnis


)

in
si
,

animo,

nihll amicillac officiat interitus corporis

non manet modo,' verura etiam perficilur et explequid est quod deseri existimemus ab amicis qui tur migrant e vita ? Equidem te non descram, si decedere
ac
,

niaturius,

quam

nalurae legibus praefiaitum est, con-

tigerit; sed ut
ita

nunc tecum
illis ipsls

a])seute cogitatione
tui boiiis
, ,

sum,

tum mente
,

animi

quibus nunc

deleclor

fruar eo

commodius
;

rae

coutagione

]Ibci-Ior

quo ero ab omni terdonec ( nam illud quoque

beatorum sedibus caritate iungamur sempiterna. At inquis ita tecum agis qui qui ut cum eo nondiim XXV annum excessistl Maxime ; ([uid enim exacta aetate prope slt occasum.
tenipus

futurum

est

in

utrum annorum numcro ijuis, an corporis imsit senex ? Sed vi'Ierit ipse Deus. Nos modo operam demus ut cum vocabimur non imparati ofinterest

beciUilate

fendamur: quia, ut ipse nos sapientissime raonuit, neque diem scimus neque horam. Pbilosopbari me dlces.

Quld nl faclam? cum pbllosopho enim loquor. Novi quod est aUatum e Gallia quia iu banc ipsam turliam litterarura et occupationum Incidit, scriproximis tabellariis perben'li mibl tempus non erat
,

scribam

tlbi

omnia. Ollceuslum

Ducem auimum

stu-

diumcfue In catholicam fidem quotldle magls declarare


intelligo.

dum

Postquam redlit In Lltuaniam, Vilnae nouquod prius paterna oppida obire voluit, in qulbus extiuctam veram religiouem ad vitam revocavit et ut ad pristlnuin quoque cukum pietalemque
fuerat
,
,

restituat enixe dat

operam. Dixlsse ferunt,

sibl
,

certum
sa-

esse uibil prius agere ubl venerit

Vihiam

quam

profanum factum expiare quc Del divorumque siraulacrls, quae ille


,

cellura a patre

i'esiitutis-

sustulerat,

342

A.

M. GP.ATIANI

denuo consecrare.

Miraiiti

cum Romae
horreret
;

fuisset, et

cuidam atque accusanti, quod romanae urbis ( si Deo placet)


,

foeditates oculis ipsis suis perspexisset

ab

iis

non ab-

respondit, fuisse tempus


;

cum

talia sibi per-

suaderi passus esset

quae cura
a

falsa

compererit, ac

Romae

nihil

alienum
,

christianae disciplinae ratio-

nibus viderit

atque hic maxime extare veteris exera,

pla et raonumenta pietatis

antiquitate consentiat cupide

horum se fidem quae cum amplexum esse. luvenis

bono ingenio in optima raente videtur perseverare. Sed quia parati adsunt corruptores, confirmari inter-

dum

ilhim abs

te

per

litteras

velim
,

ue impiorura
ac

consiliis

de verae non sohira gloriae

sed salutis cursu


illic

deducatur. Cracoviae Volschium, interpretem

doctorem philosophiae
funeri operam dabat

quod cum

Blessinschii

haeretici funus duceretur, provocatus a


,

summi quodam qui


,
,

verbum
,

iniecisset

quo mortui
erat

religio perstringcbatur

Miscovii praefecti urbis iussu


:

captura et raptura ad supplicium scribunt


is

Cnim
Huius
nequa

multo ante Miscovio haereticorum

priricipi invisus
stiidiura.
,

proptcr ogregium in cathohcam fidera

indigua raorte consternatam iuventutem


rura causa Cracoviae est
;

quae studio,

ac

verendura esse

seditio periculosior inde existat. Vale.

Idibus decem-

bris

f)6y.

Pvoraae.

3. GF.ATIANUS THOMICIO.

Ardet Gallia eo bello


universa iucendio pereat,

quod

nisi brcvi insigni

Re-

gis victoria extinguitur, verenduraest ne

non

ipsa

modo

verum etiam ad
esse

vicinas quo-

que nationes funestae


quidera res videntur

illae
ita

flamraae adhaerescant.

Nunc

comparatae

ut tam dif^

EPISTOLARUM
flcile
sit

LIB.

V.

343
facile inlelligere
,

futuri quid iudicare,

quam

maffnum

ac pestlferum id esse bellum


sit.

et

quo

res Gal-

liae alterantur necesse

Re ad

divi Dionysii

tem-

plum

prospere gesta, plus existiraationis hostibus

quam
,

quidem sed et numero et animis instructa ad dimicandum videtur. Anreliam sive ut eo totius belli sedem transferant petebant Gerraanorum auxiliis obviam proficiscantur sive ut quae transisse Rhenura, et Galliae fines ingressa dicuntur, ducibus acerrimis iuvenibus Palatini, Landgravii"ium est

ademptum. Gessere enini

illi

integra copiarum

summa

quae

et

genere

gravii, et Virtembergii

regulorum filiis, quorum singuli duo equitura milia ducunt. Horum motu omnes Germaniae principes liberaeque civitaies esse in armis feruntur
;

sed

non tam
,

ut

quidem putatur
si

iniuriam

cuiquara inferendi

aut se ullam in partem liuic bello


sui defendendi
gratia. Constat
,

immiscendi,
atque
et

quam

quid hostiliter

quisquam moliretur,
riis,
ita

inter se

enim illa gens vacohaerentibus multorum regulo,

rum

civilatum imperiis

ut

dum

pro sua quique vel


nullus

potentia vel libertate intentis animis excubant,

armorum strepitus existere in iis possit, qnin omnes eod^m sonitu excitati arma expediant seque ad sua
,

tuenda paratos ostendant. Qui Germanos transitu arceant


,

et

ne

se

cum

hostibus coniungant, prohibeant,

Guisius et Tavanius

cum

iusto

peditum numero

Rege

missi sunt. In cuius castra

nuper Arembergius cum


in

Belgarum

auxiliis

venerat

quibus esse scribunt


,

uobilium iuvenum egregiam

manum

qui extra ordiut

nem duce Beavoio Arembergium secuti sunt, ma militiae tirocinia maxime pio et legitlmo
,

pri-

adversus

communes omniura hostes bello susciperent. Rex ipse Condeium firmo exercitu insequitur in quo totius

344
et celeris

^''

CiRATIANI

Galliae nobililatern habet, praeter eos qui curn Condelo

regii

impiorum ducibus consenserunt et quidem omnes proelii cupidissirai quo uno aut patriam
: ,
,

liberos, tenipla

aras

Dei religionem, fortunas

om-

nium, atque ipsum Regem ab iinportunis parricidarum


armis in perpetuum vindicent
aut pro his omnibus non honestam modo sed etiam salutarem morlem op,

petant.

Huius animi indices saepe

in Regis castris au-

diri voces nunciant, qui inde

veneruni; et uihil pacis


latronibus et fidei

mentione

quam nullam cum

ac

sacramenti desertoribus osse posse intelligunt, gravius


aut odiosius esse omnibus.

In hoc ardore exercitus

et tanto

victoriae oraine,

non desunt tamen Regi puero domestici


pactionum consilia clam misceant
,

hostes

qui

Reginam sibi potentiam muRegis matrem his dissidiis regiam nientem descensuram facilc sperant. Et haeretici non aspernaturi conditiones pulantur; tum quia spoliatos se
ad quas
existimationc
superiori
auxilia

proelio

sentiunt

et
;

ne ab se

Germanorum
nova pactione

excludantur timent

tum quia

interposita

universam nobilitatem ab
,

extremis regni fiuibus evocatam

et

decerncndi cupi-

dam, alienatum iri a Rege putant, quod se contemptam et delusam arbitrabitur, neque eam posthac si usus ferat
dicto audientem futuram: sibi vero renovandi belli
,

et

patrandi cousilia, hoc rerum statu


alias
,

neque occasiones
Ita-

neque

facultates defuturas.
et

Haec disputant, quinequa coufle-

bus res Galliae

ingenia Gallorum cognita sunt.


,

que limere magnopere videmur posse


tur exitiosa et plena insidiarum pax.
bitur haec ipse Deus
,

Verum modera-

cuius tanta causa agitur.

Regem

Poloniae lustraio exercitu, qui constat innu-

merabili equitatu, Moscoviae fines ingressum esse, et

EPI5T0LAP.UM LTC. V.

3^5
vi

perenni vestri nominis hosti magDa


scribunt; sed
,

bellum inferre Tantos

quo

nibil in bello perniciosius, dissi-

dere duces

milites nulla disciplina coulineri.


!

Regi conatus fortunet Ueus multa loea occupavit, atque eadem morbl coutagio per Germaniam quoque oppido magnum morialium nume-

lu Polonia pestilentia

rum consumens
que

pervadit

in

qua probibeuda utrius-

gentis mira est negligentia. Miscovio,


sit
,

quod

quaeris,

non sobim qui succcssurus nino quisquam sit, ignoratur, Equidcm quod coniectura provideii possit, Casiniura puto
:

sed an successurus ora-

sunt qui przerais-

liensem episcopum arbitrautur


;

lem rei publicae alii alios ; Volschium iuveatulis doctorem ob dictum indigno supplicio innocenlera periisse intellexisti. Multa indigna haereticos non locis omnibus. Sed hoc nihil iniqulus
,

virum bonum et uticerlus nemo. Gracoviae


,

incessei'e

modo

verbls optimura queraque irapune,


iis

sed,

etiam mullos ab
li
,

vi

possessione eccleslarum expelin

eccleslas Ipsas

non pro lemplis


,

qulbus sacro-

rum

mysleria Gaut

et iustis
,

preci])us placetur

Deus,

sed pro schohs

Irapietalis

pro perdltorum ac seditio,

sorum homlnura receplaculis haberi calholico ob dictura capltl.s ilico pociiam luendam esse. Sic ovcs ut
,

aiunt, lupis corarailtuntui'. In convculu

quem Gaesar

Austriae habuit,
gilata est

magno

studlo a provlnclallbus eifla,

sacrorum llbertas

quod cum Gaesar paucoiis

rum

factiosorura potentla fieri iutelligeret,

obiur-

gaiis,

illorum postulata reieclt. Orlicones Neapoli re-

dleruut.

Gonabor

cos Pvomae ad ielunla retlnere

quo

ternpore hulus urbis rellgio et pietatis studia

maxime

cernuniur.

nisse

Haec scripseram raane, cum allatum est nobls veRomara Theodorum Sanglorgium nobiiem iu-

346
venera
ditas
se
,

A.

M.

GRATIAM

qui narrat Ferrarlae dixlsse sibi Ducem, redsibi

tum

Rege Galliae

lilteras

quibus rursum

cum

hostibus

secundo proelio conflixisse nuuciat.


veuiens cum amicos an verum (huc prius nunciatum existimans)
sibi dixerat

Id Theodorus

Romam
quod

esset percunctaretur

mirautibus

iis,

totam urbem
laetitia efFecit

rei
,

Confestim fama pervagatur, atque omnes ingenti quae deciderunt, cum intellectum est,
i-etulit.
,

Dux

nullas neque Pontifici

neque cuiquam

litteras ea
,

de

re

essc

allatas

et

tautum dicere
geuuensibus
tura est

se a

Theodorum nihil affirmai^e sed Duce audivisse. Eodem tempore ex


ad mercatores scrlptis confirma,

litteris

commissara pugnara
,

hostium raaguura nurae,

rum caesum

permultos captos
,

oranes dissipatos esse,


et

Verura de re tanta

rumoribus
et

auditionibus fides
otiosis

non habetur. Solent enim haec interdura ab


hominibus coufingi
rlensis

pro veris disseminari.

Quam-

quara spera aliquara facit Theodorus auctor ex ferra-

Ducis verbis. Itaque suspensis animis expectanhoras certiores nuncii.


coniecti
1

tur in slngulas
ut in falsum

Deum

precor

gaudlum

non slmus. Vale. Ro-

raae XII* cal. ianuarii

568.

4.

GRATIATfUS THOMICIO.

Orniils
sollicitus

araoris
,

tui

et

curae, qua de
et

mea

salute

angcris

imaglnem quandam
expressum
tui

simulacrura
in

penicillo
epistola.

atque
Siraili

coloribus

spectavi

tua

plctura ingenii

Pogianum quoque
esse
,

huius
terls,

artificii

princlpem delcctatura
le

ex cius

lit-

qiias

proxime ad
gloria tua

dedlt

cognovisti.
,

An

sua

queraquain
Thoraici
,

tam putas
et

lactari

quam

ego, mi

hac laude

facultale triurapho ?

Ma-

EPISTOLARUM
cte virtute
!

LIB. V.

3^7
,

enim ad summa et natura finxit et Deus. Venit hisce diebus Romara ex Polonia Mevocat
te

tellus

Venturellus patris

tui

familiaris

qui sermones

de
rat

te

Mirum nardeque nobis cum eo habitos eius in me studium, summum et maximum in Carretulit.
,

dinalem

sic ut
,

maius

esse

non

posslt.

Laetor,

quorum
ti-

alter natura

alter voluntate, pari

uterque amore

bi est pater

eorum quoque extare inter se benivolentiam. Nam hic quidem noster illum ita animo com,

plectitur
Itali

ut pro eius salule saepe supph'cet Deo.

cuiusdam ex Brixia urbe, hominis nequissimi,


et

levitate

perfidia paene
est

magnum incommodum
vertit.

in

Lithuania
ipsius et

acceptum

quod tamen Dei beneficio ia


Venerat
is

hostium caput omne

Vien-

na in Lithuaniam, ductus Moscis acceperat fama


,

belli,
et

quod geri a Rege cum quod esset urbium spe


,

munieodarum peritus militaris ahcuius praefecturae: quae cum illum spes fefellisset adscriptus tamen mi,

litiae

Lieplovium in praesidium cum N. praefecto


,

est

missus. Id est

oppidum in finibus Moscoviae a quo circiter viginti milia passuum Szucza Moscorum castelhim distat ubi hostium satis magna raukitudo stationem liabebat. Brixianus sive dolore iniuriae, auod se contemptum arbltrabatur slve pravitate ingenii incitatus nactus occasionem quod palus qua oppidum
,
,

circumfunditur
durucrat
solet
,
.

hieme quod accidere illls locis saevltia frigorls repente non solum hominibus pervia sed etiam
,

et

cuius aquls repletur fossa

et

plausiris erat

moenium

vitiis

dih*genter animadversis

nociu ad hostes profugit. Hic qua parte infirmior sit munilio ct quam facili negotio capi oppidum possit
,

demonstrat. Probatur res : coufestim quatuor milia hominum ad Lieplovium oppugnandum ducuntur. At

348

A.

M.

GRATIAM

qui Polonorum praesidio praeerai, ea die forte consllium habuit, iu quo cuni iion adesset Brixianus quae,
situs,

nusquam iuventus
,

est.

Praefectus id
,

quod

res erat

suspicatus

glaciem perfringi

milites in raui-o disponi

iubet; quingcntos ipse selectos equites totidemque sclo-

petarios in proxiraam silvam ex oppido deducit atque


ibi

in insidiis coUocat.

Hostes post

mediam noctem
in aedificia

silentio ad

oppidum
sagittis

accedunt, ac prirao impetu ignem eorum more


et iaculis

alligatum

geutis

consuetudine

lignea coniiciunt, ac multis locis inceudunt. Miscetur


acre iuitio cerlameu. Verura intentos oppugnalioni hostes
,

poloni cquites

adiunctis

sclopetariis
,

repente a
tera-

tergo sublato clamore adoriuntur

atque eodem

pore ex oppido signo accepto

fit

ernplio.

Mosci
ex

cir-

cumveuti, protinus iu fugara dantur. Nostri caedendo


tei*ga
illo

usque ad Szuczam persequuntur,

sic ut

omni

aut interfecti aut captl omnes.


ginta
nobillorcs

nnmero XV* raodo Moscorura evaserint. Reliqui Ex qulbus electi sexaad

Regem

missl

ceteri per

opplda

Septlmum iam hoc auno cum illls hostibus feliciter pugnatum est. lu hnins nuucii laetitla dolorem quod Illius coepl ex improbo uostri homluis conatu
distributi.
,

turpltudine facinoris

aspersa raacula

videtur Italico

uorainl apud vestrara geutem. Pvex, metu liostibus inlecto,

Vilnam

se

cum
,
,

regio coraitatu reciplebat, exer-

citu legatis tradito

qul tripartlto ad devastandam

Mo-

scoviam discedant
hostis

dentque operam

ut superbisslral

contumaces spirllus refringaut. Ipse de adiuugeuda Polonorura iraperio Lithuania conventura prin-

cipum Lublinl habiturus ante caL aprllls putatur. Gaesar principibus Germaniae prlmum pro imperlo
interdixit
,

ut Regis Galliae hosles nulla re iuvarent.

EPISTOLARUM

LIB.

V.

3/f9

Delnde cum

equites scribi a Palatino, Virtembergio,


,

et Lando-ravio intellexissct

quos Condeio auxilio mitdig-

terent, eos comraonuit


nitate

quam alienam ab eorum


, ,

rem facturi essent qnanlumque turpitud