Академический Документы
Профессиональный Документы
Культура Документы
Mühazirə 5-Analitik HƏNDƏSƏ 1
Mühazirə 5-Analitik HƏNDƏSƏ 1
Müstəvinin oriyentasiyası
Тутаг ки, V2 мцстявийя паралел олан векторларын ики юлчцлц вектор
фязасыдыр. Бу вектор фязасынын щяр щансы ики A a1 , a2 вя B b1 , b2 базисляриня
A B B C A C. (3)
бярабярлийи доьрудур.
Хассянин доьрулуьуну ясасландырмаг цчцн фярз едяк ки, c1 d11b1 d 21b2 ,
c2 d12b1 d 22b2 . Бу бярабярликлярин саь тяряфляриндя (1) айрылышларыны нязяря алаг:
c1 d11 c11a1 c21a2 d 21 c12 a1 c22 a2 ,
c2 d12 c11a1 c21a2 d 22 c12 a1 c22 a2 .
Бурадан A базисиндян C базисиня кечид матрисинин детерминантыны
детерминантыны тяйин едирик:
d c d 21c12 d12 c11 d 22 c12
A C 11 11 .
d11c 21 d 21c 22 d12 c 21 d 22 c 22
d11 d12
BC олдуьундан, (2) дцстуруну нязяря алараг, мцвафиг щесабламалар
d 21 d 22
апармагла (3) бярабярлийинин доьрулуьуну мцяййян едирик.
Яэяр (3) бярабярлийиндя C A гябул едиб 20 хассясиндян истифадя етсяк, 30
хассясини аларыг.
İxtiyari A a1 , a2 , B b1 , b2 bazisləri üçün, A B B A 1.
3 0.
V2 vektor фязасынын бцтцн базисляри чохлуьуну Б иля ишаря едяк. A B 0
олдугда дейяъяйик ки, A, B Б базисляри мцнасибятиндядирляр (və ya ейни
орийентасиyadandırlar). Бу щалда AB йазылышындан истифадя едяъяйик. Исбат едяк
ки, V2 vektor фязасынын бцтцн базисляринин Б чохлуьунда мцнасибяти
еквивалентлик мцнасибятидир.
1) Истянилян A базиси цчцн: AA. Бу нятиъя 10 хассясиндян алыныр.
2) Яэяр AB оларса, онда BA. Доьрудан да, AB A B 0. Лакин 30
1
хассясиндян алыныр ки, BA 0, она эюря дя BA.
AB
3) Яэяр AB вя BC оларса, онда AC. Доьрудан да, AB
A B 0, BC B C 0. 2 хассясиня ясасян, A C A B B C 0, йяни AC.
0
𝑎
Məsələn, şəkildə a , b sağ, c , d isə sol bazisdir.
V2 vektor фязасы орийентасийа олунмушdursa, onda мцстявийя орийентасийа
олунмуш мцстяви дейилир. e1 ,e2 базиси саь базис олдугда Oe1e2 координат системи
саь, сол базис олдугда ися сол e2
координат системи адланыр. Шякил 1-
дя Oe1e2 - саь координат системи, O
e1
Oe1 e2 сол координат системи- e2
дир. Цмумиййятля, координат сис-
темляринин тясвири заманы саь коор- Шякил 1
динат системиня еля координат системи аид едилир ки, онун Ox вя Oy охлары саь ялин
ачылмыш овуъуна бахдыгда баш вя шящадят бармаглары кими йерляшмиш олсунлар.
Орийентасийа олунмуш мцстяви цзяриндя векторлар арасында
галан
истигамятлянмиш буъаг анлайышыны дахил едяк. Тутаг ки, a вя b мцяййян
низамла верилмиш сыфырдан фяргли векторлардыр: a биринъи вектордур, b ися икинъи
вектордур. a вя b векторларынын коллинеар олмадыьы щалда a вектору иля b вектору
арасында галан истигамятлянмиш (орийентасийа олунмуш) буъаг олараг, a, b базиси
саь базис олдугда a , b кямиййяти, a, b базиси сол базис олдугда ися a , b
кямиййяти эютцрцлцр. a вя b векторларынын истигамятляри ейни олдугда онлар
арасында галан истигамятлянмиш
буъаьын 0 а, якс олдугда ися йя бярабяр
олмасы гябул едилир. a вя b векторлары арасында галан истигамятлянмиш буъаг
a, b кими ишаря олунур. Беляликля, сыфырдан фяргли истянилян a вя b векторлары цчцн
a, b .
a, b =- b , a олдуьундан, коолинеар олмайан a вя b векторлары цчцн
sin a, b =- sin b , a , cos a, b = cos b , a .
Эюстярмяк олур ки, смыфырдан фяргли истянилян a, b вя c векторлары цчцн
sin(( a, b + b , c ))= sin a , c ,
cos(( a, b + b , c ))= cos a , c . (4)
Ашаьыдакы терем доьрудур:
Теорем 1 . Ортонормаллашмыш саь i , j базисиндя сыфырдан фяргли истянилян a
векторунун a1 , a2 координатлары
a1 a cos i , a , a2 a sin i , a (5)
дцстурлары иля щесабланыр.
Исбаты. Векторун координатларынын тярифиня эюря a a1i a2 j . Бу бярабярлийи
i векторуна скалйар вурмагла аларыг: a1 i a i a cos i , a , вя йа a1 a cos i , a .
Аналожи гайда иля яввялки бярабярлийи j векторуна скалйар вурмагла йаза билярик:
a2 j a j a cos j , a , вя йа a2 a cos j , a .
(4) дцстуруна ясасян, cos j , a cos j , i i , a =
cos (i ,a ) sin i , a , она эюря дя a2 a sin i , a .
2
Нятиъя. Ортонормаллашмыш sağ i , j базисиндя ващид a0 векторунун
cos i ,a0 , sin i ,a0 координатлары вардыр.
Misal 1. i , j ortonormal sağ bazisinə nəzərən koordinatları ilə
e1 (1,2), e2 (4,1) bazis vektorları verilmişdir. b1 3e1 2e2 , b2 2e1 5e2
olduğunu bilərək, b1 ,b2 bazisinin sol və ya sağ bazis olduğunu müəyyən edin.
1 4
Həlli. 1 8 9 0. Deməli, a1 ,a2 vektorları bazis təşkil edirlər və bu
2 1
bazis i , j bazisi ilə eyni oriyentasiyadandır, ona görə də sağ bazisdir. Digər tərəfdən,
3 2
15 4 19 0. Bu münasibət onu göstərir ki, b1 ,b2 bazisi a1 ,a2
2 5
bazisi ilə eyni oriyentasiyadandır, ona görə də sağ bazisdir.
Misal 2. i , j ortonormal sağ bazisinə nəzərən koordinatları ilə
a (1,1), b (1,0) vektorları verilmişdir. ( a , b ) istiqamətlənmiş bucağını tapın.
1 1
Həlli. 1 0. Deməli, a , b vektorları i , j ortonormal sağ bazisi ilə eyni
1 0
oriyentasiyadan olmayan bazisi əmələ gətirirlər. Bu isə o deməkdir ki, a , b sol
bazisdir. İndi isə a , b vektorlarının arasındakı adi bucağı hesablayaq:
a b 11 1 0 1 2
cos ,
ab 1 1 !0 2 2
45 , və ya .
4
Onda ( a , b ) 45
, və ya , b ) .
( a
4