Вы находитесь на странице: 1из 16

*Ovde unesite naziv Vase kole , na primer Elektrotehnika kola Nikola Tesla, Zrenjanin

SEMINARSKI RAD
Predmet: *Napiite naziv predmeta Tema: Novana kazna

Profesor Mentor: Student:

NOVEMBAR, 2010.

Novana kazna Rad

Seminarski

SADRAJ

Novana kazna Rad

Seminarski

1 UVOD
Iako je danas sistem krivinih sankcija proiren i obogaen i drugim vrstama sankcija, kazna je i dalje ostala najvanija krivina sankcija. Mada je bilo odredenih kriminalno-politikih nastojanja da se kazna u potpunosti zamijeni nekim drugim krivinim sankcijama ta nastojanja, ukoliko ih je uopte mogue realizovati, nisu opravdana. Krivino pravo je nezamislivo bez kazne, odnosno ono bi bez nje sasvim promijenilo svoj karakter. Zato danas ne postoji nijedna drava koja bi bila spremna da se lii kazne kao voljnog priinjavanja odreenog zla uiniocu krivinog djela.Pojam kazne sadri u osnovi iste, odnosno sline elemente kao i opti pojam krivinih sankcija. Razlike se preteno uoavaju u pogledu naina ispoljavanja obaveznih elemenata tog pojma. Tako, materijalno-formalni pojam kazne se odreuje na sljedei nain. Kazna je zakonom predviena represivna mjera koja se u cilju suzbijanja kriminaliteta primjenjuje prema uiniocu krivinog djela na osnovu odluke suda nakon sprovedenog krivinog postupka. Najvanija razlika u ovom pojmu u odnosu na pojam krivinih sankcija, jeste to se ovdje kao pretpostavka za primjenu kazne trai da je uinjeno krivino djelo. Drugim rijeima, neophodna pretpostavka za primjenu kazne jeste da je uinjeno djelo koje sadri sve obavezne elemente koji se trae za postojanje krivinog djela, pa i krivicu (objektivno-subjektivni pojam krivinog djela). Stavie, za razliku od nekih drugih krivinih sankcija, kazna se bez krivice u savremenom krivinom pravu ne moe ni zamisliti. Krivica je i sutinski vezana za kaznu, jer kazna bez krivice znai negaciju krivinog prava i krenje njegovih osnovnih naela.

Novana kazna Rad

Seminarski

2 POJAM KRIVINE SANKCIJE


Krivine sankcije predstavljaju sredstvo za ostvarivanje zatitne funkcije krivinog prava to je osnovni cilj i svrha postojanja krivinog prava u cjelini. Ta se zatita ostvaruje predvianjem odreenih ponaanja kao krivinih djela i propisivanjem krivinih sankcija za ta djela, kao i kroz primjenu krivinog prava, tj. izricanjem propisanih sankcija uiniocima krivinih djela. Osim suzbijanja kriminaliteta kao karakteristike sutinskog, materijalnog karaktera, krivine sankcije moraju posjedovati i neke druge obavezne elemente. Iako u teoriji postoji shvatanje da zbog njihove heterogenosti nije mogue dati jedan zajedniki, opti pojam krivinih sankcija, to se ipak moe uiniti polazei od onih elemenata koji nisu sporni. Drugo je pitanje u kojoj mjeri takvo odre- ivanje opteg pojma krivinih sankcija predstavlja doprinos teoriji kri- vinog prava, i koliko je on neophodan i upotrebljiv za praksu. Polazei od elemenata koji ne bi trebalo da budu sporni, opti materijalno-formalni pojam krivinih sankcija bi se mogao odrediti na sljedei nain. Krivine sankcije su zakonom predviene represivne mjere koje se s ciljem suzbijanja kriminaliteta primjenjuju prema uiniocu protivpravnog djela koje je u zakonu predvieno kao krivino djelo na osnovu odluke suda donijete nakon sprovedenog krivinog postupka. 1Elementi, odnosno osnovna obiljeja krivinih sankcija prema tome jesu: 1. 2. cilj krivinih sankcija je suzbijanje kriminaliteta; one su po svojoj prirodi represivne mjere;

3. primjenjuju se prema uiniocu protivpravnog djela koje je u zakonu predvieno kao krivino djelo; 4. 5. 6. moraju biti predviene zakonom; primjenjuje ih, odno- sno izrie sud; izriu se u krivinom postupku.

I krivine sankcije kao i krivino pravo u cjelini, postoje prije svega zbog suzbijanja kriminaliteta. Represivnost krivinih sankcija se ogleda u tome to one predstavljaju odreeno zlo za uinioca krivi- nog djela, ili prijetnju zlom. Time se, svakako, ne negira preventivno djejstvo krivinih sankcija koje je neraskidivo vezano sa njihovom re presivnom komponentom (krivine sankcije tee prevenciji kroz represiju). One dovode do oduzimanja ili ograniavanja prava i dobara uinioca krivinog djela, ili sadre prijetnju da e do toga doi. tavie, i kod
1

Prof dr Stojanovi Z., Krivino pravo-opti deo, Zavod, Novi Sad, 2003.

Novana kazna Seminarski Rad mjera upozorenja nije rije samo o prijetnji. Izvjesno zlo je ve nanijeto uiniocu kroz drutvenu i moralnu osudu, odnosno kroz njegovo stigmatizovanje koje po pravilu predstavlja povredu njegove asti i ugleda. Naravno, stepen represivnosti pojedinih krivinih sank- cija je veoma razliit: od sudske opomene kao mjere upozorenja, ili ukora kao vaspitne mjere, pa do smrtne kazne (u zemljama u kojima postoji). Dalje, krivine sankcije se mogu primijeniti samo ako je uinjeno protivpravno djelo koje je u zakonu predvieno kao krivino djelo. To ne mora biti krivino djelo koje ispunjava sve elemente za postojanje krivinog djela, tj. moe nedostajati krivica. Bitno je da je ono kao takvo zakonom predvieno kao krivino djelo. Na primjer, liavanje ivota koje izvri neuraunljivo lice nije krivino djelo u smislu opteusvojenog objektivno-subjektivnog shvatanja opteg pojma krivinog djela, ali se radi o protivpravnom djelu koje je u zakonu predvieno kao krivino djelo. Ranije jugoslovensko krivino zakonodavstvo i tamo gdje u stvari nema krivinog djela koristilo je taj termin, odnosno koristilo ga je u isto objektivnom smislu (npr. kod uslova za primjenu nekih mjera bezbjednosti). To vie nije sluaj, ve se govori o protivpravnom djelu koje je u zakonu predvieno kao krivino djelo. To znai da nije dozvoljena primjena sankcija ante delictum. Uvijek se trai da je uinjeno bar krivino djelo u nepotpunom, objektivnom smislu. Ostali elementi (naelo zakonitosti i da sankcije izrie sud nakon sprovedenog postupka) u svakom pogledu su nesporni i jasni, pa nema potrebe posebno se na njih osvrtati.2

2.1 Vrste krivinih sankcija

Sistem krivinih sankcija u krivinom pravu sadri etiri vrste krivinih sankcija. To su: 1) kazne, 2) mjere upozorenja (uslovna osuda i sudska opomena), 3) mjere bezbjednosti i 4) vaspitne mjere. S obzirom na to moglo bi se govoriti o pluralistikom sistemu krivinih sankcija. Ipak je rije o dualistikom sistemu krivinih sank- cija gdje se s jedne strane javlja kazna, a s druge, mjere bezbjednosti. Naime, mjere upozorenja su alternativa kazni i teko su zamislive bez njenog postojanja, a vaspitne mjere su u stvari u krajnjoj liniji specijalna vrsta mjera bezbjednosti koje se primjenjuju prema odreenoj kategoriji uinilaca (maloljetnicima). Opta svrha krivinih sankcija jeste ostvarivanje zatitne funkcije krivinog prava. Opta svrha propisivanja i izricanja krivinih sank- cija nije drugaija od osnovnog cilja krivinog prava u cjelini, a to je da se putem generalne i specijalne prevencije suzbijaju djela kojima se povreuju ili ugroavaju vrijednosti zatiene krivinim zakonodavstvom. Pored opte svrhe svih krivinih sankcija svaka vrsta, tip sankcije ima i svoju posebnu svrhu. Tako KZ sadri i odredbe o posebnoj svrsi pojedinih krivinih sankcija, Polazei od opte svrhe krivinih sankcija, odredbe o svrsi pojedinih vrsta krivinih sankcija odraavaju izvjesne specifinosti u pogledu ostvarivanja njihove svrhe.

Prof dr ejovi B., Krivino pravo-opti deo i posebni deo, Prometej, Novi Sad, 2002.

Novana kazna Seminarski Rad Krivino pravo poznaje i neke mjere koje, iako imaju izvjesne slinosti sa krivinim sankcijama, nijesu obuhvaene sistemom krivinih sankcija jer im nedostaju neke bitne karakteristike koje svaka krivina sankcija mora da posjeduje. Tako, pravne posljedice osude ne izrie sud u krivinom postupku, one nastupaju po sili zakona kod osude za odreena krivina djela ili na odreene kazne. Ni mjera oduzimanja imovinske koristi pribavljene krivinim djelom nije krivina sankcija, ali iz drugih razloga. Naime, tom mjerom se samo realizuje princip da niko ne mo- e zadrati imovinsku korist pribavljenu krivinim djelom. Njome se ne oduzimaju ili ograniavaju neka dobra uinioca, odnosno ona ne predstavlja represiju koja se preduzima protiv njega. U odnosu na ono to je pribavio krivinim djelom, uinilac nikada ne moe stei neka prava, pogotovo ne pravo svojine. Od znaaja za oblast krivinih sankcija jesu i odredbe o rehabili- taciji i davanju podataka iz kaznene evidencije, kao i o nekim drugim institutima (zastarjelost, amnestija i pomilovanje).

3 OPRAVDANJE I SVRHA KAZNI

Jo od antikog doba postavlja se pitanje opravdanja i svrhe kazne. Pitanjem opravdanja kazne, osim teoretiara krivinog prava, bavi- li su se i mnogi filozofi. Ovdje se samo mogu spomenuti dvije najvani- je grupe teorija: utllitaristike i retributivistike. Prve opravdanje kazne vide u njenoj nunosti i korisnoj funkciji koju ona obavlja za drutvo (suzbijanje kriminaliteta). Druge, pak, polaze prije svega od moralne odgovornosti i opravdanje kazne vide u retribuciji koja polazi od ideje srazmjernosti i pravednosti. Utilitaristiki ili retributivistiki pristup koristi se istovremeno i za opravdanje ili kritiku krivinopravne zatite i krivinog prava u cjelini. U tijesnoj vezi sa osnovima za opravdanje kazne jeste i pitanje svrhe kanjavanja, s tim to to pitanje ima i svoj praktini znaaj, tj. ono pored svog teoretskog aspekta ima veliki znaaj za primjenu krivinog prava. U tom pogledu svrha kanjavanja je naroito znaajna za oblast odmjeravanja kazne.3 Postoje tri teorije o svrsi kanjavanja. Prema apsolutnoj teoriji svrha kazne je vraanje zla za uinjeno zlo, kazna je sama sebi cilj. Kazna je retribucija, odmazda za uinjeno krivino djelo. Ona odgovara retributivistikom pristupu kod opravdanja kazne. Apsolutne teorije nemaju nikakav realni cilj, njih ne interesuje ishod i empirijsko djelovanje kazne. One su inspirisane filozofskim idejama Kanta i Hegela. Tako, prema Kantu, u njegovom uvenom primjeru sa ostrvom, treba izvriti smrtnu kaznu i u odnosu na posljednjeg lana drutva koji se nalazi u zatvoru, prije nego to drutvo nestane.1

Prof dr Stojanovi Z., Krivino pravo-opti deo, Zavod, Novi Sad, 2003.

Novana kazna Seminarski Rad Dakle, i po cijenu nestajanja jednog drutva treba slijediti kategoriki imperativ apsolutne pravde koji nalae da se uiniocu dogodi ono to njegova djela zasluuju. Za Hegela je kazna negacija negacije prava. Posebna volja prestupnika koja njegovim protivpravnim djelom negira optu volju pravnog poretka, negira se, odnosno ponitava kaznom. Danas apsolutna teorija, bar kada je u pitanju nauka krivinog prava, pripada prolosti. Relativna teorija svrhu kazne vidi u suzbijanju vrenja krivinih djela, odnosno prevenciji. Ta prevencija moe biti kako generalna, tako i specijalna. Naime, kazna za cilj moe imati vrenje uticaja na potencijalne uinioce (generalna prevencija), ili na uinioca koji je ve uinio krivino djelo (specijalna prevencija). U okviru jedne i druge razlikuje se vei broj varijanti. U vezi sa generalnom prevencijom danas se pravi podjela na negativnu (ona koja se postie zastraivanjem potencijalnih uinilaca) i na pozitivnu generalnu prevenciju (koja se sastoji u podravanju i jaanju onih drutvenih i moralnih normi koje slue kao prepreka vrenju krivinih djela). Specijalna prevencija, pak, moe takoe svoj sa- draj imati u zastraivanju (samo to se to ini primjenom kazne u odnosu na nekoga ko je ve uinio krivino djelo), u eliminaciji i neutralizaciji uinioca, ili pak u njegovoj resocijalizaciji. Ovaj posljednji oblik specijalne prevencije koji tei tome da uinilac prihvati pozitivne drutvene norme i tako vie ne vri krivina djela, danas je i dalje prihvatljiv pod odreenim uslovima, iako se od njega ne moe oekivati ono u ta su izvjesno vrijeme polagane velike nade. Relativne teorije odgovaraju utilitaristikom konceptu opravdanja kazne. Relativna teorija je danas dominirajua teorija u nauci krivinog prava. I najzad, mjeovita teorija smatra da je svrha i jedno i drugo, i prevencija i retribucija. No, iako je kazna po samom svom biu i retribucija, to jo ne znai da odmazdi treba svjesno teiti. Mjeovite teori- je sadre u sebi izvjesnu kontradikciju jer je teko istovremeno vriti i pravednu odmazdu i ostvarivati drutveno korisne ciljeve kaznom. Teko je zamisliti jednu mjeovitu teoriju u kojoj bi obje svrhe bile ravnopravne. U okviru te opte svrhe, svrha kanjavanja je: 1. spreavanje uinioca da ini krivina djela i uticanje na njega da ubudue ne vri krivina djela; 2. 3. 4. uticanje na druge da ne ine krivina djela; izraavanje drutvene osude za krivi-no djelo i obaveze potovanja zakona i jaanje morala i uticaj na razvijanje drutvene odgovornosti.

Pored specijalne prevencije (taka 1) i generalne prevencije u uobiajenom smislu (taka 2), odredbe take 3. i 4. ovog lana sadre i onaj aspekt generalne prevencije na koji se naroito u posljednje vrijeme stavlja naglasak, a to je tzv. pozitivna generalna prevencija. Ona za cilj ima uvrivanje drutvenih i moralnih normi ije usvajanje od strane pojedinaca predstavlja najjau bra- nu vrenju krivinih djela. Ova odredba je postojala i u jugoslovenskom krivinom zakonodavstvu, ali je njeno unoenje bilo motivisano ideolokim razlozima, a ne shvatanjima o 7

Novana kazna Seminarski Rad pozitivnoj generalnoj prevenciji. Poslije izostavljanja ideolokih termina, kao i poboljanja njene formulacije u KZ, ova odredba odgovara modernim shvatanjima generalne prevencije. lan 32 KZ ne odreuje kao jednu od svrha kanjavanja i retribuciju. Medutim, retributivnu komponentu kazne teko je negirati. Retribucija kao svrha kanjavanja, pored generalne i specijalne prevencije, bila bi prihvatljiva ako bi se njen sadraj odreivao kroz princip pravednosti i srazmjernosti koji se u krivinom pravu mora uvaavati. No, ona nikada ne smije biti dominirajua svrha kanjavanja, nikada se kazna ne smije izricati samo zbog toga da bi se uiniocu vratilo zlo za ono zlo koje je on nanio vrenjem krivinog djela. Stepen represivnosti je najvii kod kazne. Kazna najvie zadire u prava i dobra uinioca krivinog djela. Kazna u svom biu nuno sadr-i odreeno zlo. Negiranje injenice da kazna uvijek sadri odreeno zlo znailo bi istovremeno negiranje i samog pojma kazne. To ne znai da je kazna sama sebi cilj. Naprotiv, cilj, odnosno svrha kazne mora biti neto to se ne nalazi u samom biu kazne, ve neto to je van tog bia. Iako se primjenom kazne priinjava odreeno zlo uiniocu, to ne znai da se kazna svodi na golu represiju. Ono to je karakteristino za kaznu, a ne i za neke druge krivine sankcije (npr. mjere bezbjednosti) jeste da ona znai i socijalno-etiki prijekor koje drutvo upuuje ui- niocu krivinog djela. Otuda i njena neraskidiva veza sa krivicom. Naelo zakonitosti je takoe kod kazne najdosljednije sprovedeno. To se, izmeu ostalog, ogleda u tome to se, osim optih odredaba o kazni u optem dijelu, ona propisuje i za svako pojedino krivino djelo u posebnom dijelu. Propisujui koja ljudska ponaanja predstavljaju krivino djelo, zakonodavac istovremeno za njih propisuje i kaznu. Danas je postala opta tekovina krivinog prava da krivine sankcije moe izricati samo sud u krivinom postupku, a to tim prije i bez ikakvog izuzetka mora da vai za kaznu kao krivinu sankciju. Sa- mo sud i krivini postupak mogu pruiti one garantije koje su neophodne kod primjene sankcija koje tako teko pogaaju uinioca kao to je kazna. Iako i druge krivine sankcije izrie sud u krivinom postupku, za neke od njih ne vae sve one garantije i visoki standardi koji u tom postupku vae za primjenu kazne.

4 NOVANA KAZNA
Poto je sistem novane kazne u dnevnim iznosima u naoj zemlji prvi put ozakonjen,imamo priliku da kroz primenu uvidimo prednosti tog sistema u odnosu na tradicionalni sistem fiksnih novanih iznosa i da razmotrimo da li su te prednosti iskoritene u Zakoniku. Postavlja se i pitanje kako e u praksi funkcionisati dva paralelna sistema novane kazne, a i izmene instituta supletornog zatvora takoe zasluuju makar kratak osvrt. Tradicionalni sistem fiksnih novanih iznosa, koji e kod nas i dalje biti u primeni, sastoji se u tome da sud novanu kaznu odmerava u okviru zakonom odreenog minimuma i maksimuma novanog iznosa, na osnovu optih pravila o odmeravanju kazne i imovnog stanja uinioca. Visina kazne se utvruje i izrie u jednom celokupnom iznosu. Taj sistem novane kazne ima dva nedostatka koji se ne mogu otkloniti nikakvim zahvatima unutar samog sistema. Prvi 8

Novana kazna Seminarski Rad nedostatak odnosi se na odstupanje od naela legaliteta pri odmeravanju i izricanju kazne, a drugi na nemogunost uporeivanja novane kazne i uinilaca kojima je izreena sa drugim kaznama i uiniocima kojima su te kazne izreene. 4Oba nedostatka proizlaze iz toga to se novana kazna, odnosno njena visina utvruje istovremeno i na osnovu optih pravila o odmeravanju kazne i na osnovu imovnog stanja okrivljenog.

Uvaavanje principa da novana kazna mora biti prilagoena imovnom stanju uinioca tako da ne bude preteka za siromaha, a da je oseti i bogata neminovno vodi odstupanju od optih pravila o odmeravanju kazne, meu kojima su stepen krivie i jaina ugroavanja ili povrede zatienog dobra garanti ostvarivanja principa legaliteta u fazi odmeravanja kazne. Stoga, novana kazna odmerena po sistemu fiksnih novanih iznosa ne izraava teinu sankcionisanog krivinog dela i stepen krivie osuenog lica, ve vie govori o njegovim imovinskim prilikama. S obzirom da je u naem zakonodavstvu za neplaanje novane kazne predvien supletorni zatvor, pomenuti nedostaci ovog sistema novane kazne negativno se odraavaju na pretvaranje novane kazne u supletorni zatvor, odnosno preraunavanje novane kazne u broj dana supletornog zatvora. Poto se kazna izrie u jednom, celokupnom iznosu, uz preplitanje optih pravila o odmeravanju kazne i imovnog stanja uinioca, jedina mogunost za preraunavanje novane kazne u supletorni zatvor je da se za svaki zapoeti deo iznosa novane kazne odredi jedan dan zatvora. Dakle, u sluaju nenaplativosti vea novana kazna povlai duu kaznu zatvora. Imajui u vidu da je novana kazna bila utvrena manje vie uglavnom na osnovu imovnog stanja uinioca krivinog dela, dolazi do apsurdne i pravno neodrive situacije u kojoj se duina zatvora odreuje na osnovu imovnog stanja uinioca, a ne na osnovu stepena krivie i teine dela, pa se bolje stojeim uiniocima za isto krivino delo odreuje dui supletorni zatvor, nego uiniocima koji su u vreme odmeravanja novane kazne bili neto slabijeg imovnog stanja. Jo ako zakonodavac kao to je sluaj sa naim nije u sistem novane kazne ugradio ustanovu odustajanja od supletornog zatvora u sluaju kada do neplaanja novane kazne nije dolo kriviom osuenog, onda princip legaliteta u celosti dolazi u pitanje, kao i sama svrha novane kazne. Pokuaji da se institut novane kazne unapredi otklanjanjem pomenutih problema u klasinom sistemu novane kazne doveli su do stvaranja koncepcijski potpuno drugaijeg sistema novane kazne u dnevnim iznosima. 5 Taj sistem je prvi put u krivino zakonodavstvo uveden jo 1921. godine u Finskoj. Potom ga je 1931. godine usvojila vedska, a za njom Danska, Austrija, Nemaka, Maarska, Francuska, Portugal, Luksemburg i mnoge druge zemlje Evrope i sveta. U okviru ovog sistema novane kazne postupak utvrivanja visine kazne podeljen je u dve faze. U prvoj fazi sud na osnovu optih pravila o odmeravanju kazne utvruje broj dnevnih iznosa, a u drugoj fazi utvruje visinu
4

Prof dr ejovi B., Krivino pravo-opti deo i posebni deo, Prometej, Novi Sad, 2002. Prof dr Stojanovi Z., Krivino pravo-opti deo, Zavod, Novi Sad, 2003.

Novana kazna Seminarski Rad jednog dnevnog iznosa i to iskljuivo na osnovu imovnog stanja optuenog. Ukupan iznos novane kazne dobija se kada se broj dnevnih iznosa pomnoi sa visinom jednog dnevnog iznosa. Uvoenje sistema novane kazne u dnevnim iznosima u krivino pravo predstavljalo je, moe se slobodno rei, revolucionarni korak u razvoju novane kazne, jer je omoguilo da se lica razliitih imovinskih mogunosti istinski jednako tretiraju. Naime, broj dnevnih iznosa upravo govori o stepenu krivie i teini krivinog dela, jer se utvruje iskljuivo na osnovu optih pravila o odmeravanju kazne, dok visina jednog dnevnog iznosa odraava imovinske prilike osuenog. Tako je mogue da uiniocima istog krivinog dela bude izreen isti broj dnevnih iznosa novane kazne, a da oni ipak budu razliito kanjeni, jer im je razliita visina jednog dnevnog iznosa novane kazne. Konano, prednost sistema novane kazne u dnevnim iznosima u odnosu na klasini sistem fiksnih novanih iznosa predstavlja i metod preraunavanja novane kazne u supletorni zatvor. Za pretvaranje novane kazne izreene po sistemu dnevnih iznosa u supletorni zatvor merodavan je jedino broj dnevnih iznosa, a ne visina novane kazne ili visina jednog dnevnog iznosa. Time je onemogueno da imovinske prilike osuenog lica u vreme utvrivanja novane kazne utiu na duinu supletornog zatvora. Na alost, pojedine odredbe koje reguliu novanu kaznu u dnevnim iznosima u naem Zakoniku nisu usklaene sa svrhom i ciljevima sistema novane kazne u dnevnim iznosima. Stoga se analizirajui lanove Zakonika koji ureuju oba sistema novane kazne moe postaviti pitanje kriminalnopolitikih i krivinopravnih razloga kojima se zakonodavac rukovodio kada je odluio da se institut novane kazne u naem zakonodavstvu osavremeni uvoenjem sistema novane kazne u dnevnim iznosima. Naime, neke znaajne prednosti koje sistem novane kazne u dnevnim iznosima ima u odnosu na sistem fiksnih novanih iznosa nisu ozakonjene, a ostavljena je mogunost sudu da izrie i novanu kaznu u odreenom iznosu ako navodno nije mogue utvrditi visinu dnevnog iznosa novane kazne ni na osnovu slobodne procene suda, ili bi pribavljanje takvih podataka znatno produilo trajanje krivinog postupka. Dajui takvu mogunost sudu, uz pomenutu formulaciju zakonodavac se praktino saglasio sa mogunou da u naim postojeim pravosudnim prilikama sudije idui linijom manjeg otpora izriu novanu kaznu iskljuivo u odreenom iznosu, a ne po sistemu dnevnih iznosa kazne. Ovde posebno treba imati u vidu odredbu Krivinog zakonika koja propisuje opta pravila za odmeravanje novane kazne u odreenom iznosu. Ta odredba nalae sudu da pri odmeravanju novane kazne u odreenom iznosu posebno uzme u obzir i imovno stanje uinioca. Ako sud ni na osnovu slobodne procene navodno ne moe da utvrdi visinu jednog dnevnog iznosa novane kazne, ili bi pribavljanje takvih podataka navodno znatno produilo trajanje krivinog postupka postavlja se pitanje na osnovu ega e moi da uzme u obzir imovno stanje optuenog i na osnovu ega e mu izrei novanu kaznu u odreenom iznosu? Stie se utisak da je ovakvim zakonodavnim potezom konano ozakonjeno da nai sudovi novanu kaznu odmeravaju od oka, odnosno potpuno proizvoljno i bez ikakvog uvida u stvarnu imovinsku situaciju optuenog. Kada se uporeuju minimalna i maksimalna visina 10

Novana kazna Seminarski Rad novane kazne koja se moe izrei u dnevnim iznosima ili u odreenom iznosu vidi se da su ti iznosi potpuno neusklaeni. Kada je u pitanju opti minimum i maksimum jednog dnevnog iznosa, smatramo da naim drutvenim prilikama ne odgovara zakonsko odreivanje tih iznosa, a pogotovo ne u propisanim iznosima. Zakonodavac je morao biti svestan zvaninih podataka o prosenoj zaradi i imati u vidu da je u naoj zemlji dolo do velikog socijalnog raslojavanja, u kome veina stanovnitva ubrzano siromai, a manji broj ljudi se enormno bogati.

U takvim okolnostima postavlja se opravdano pitanje da li e novi sistem novane kazne uopte biti primenjiv s obzirom na tako visoko propisan opti minimum jednog dnevnog iznosa. S druge strane, opti maksimum jednog dnevnog iznosa teret za jedan deo graana iji broj takoe nije mali. 6 U pitanju su vlasnici privatnih kompanija, menaderi velikih preduzea, vrhunski sportisti i umetnici. Stoga, smatramo da se moraju izmeniti zakonom propisani minimum i maksimum jednog dnevnog iznosa novane kazne. S tim u vezi morali bi se uskladiti i minimalni i maksimalni iznos novane kazne u odreenom iznosu, ali ako ve doe do izmena Zakonika onda one treba da obuhvate i ukidanje novane kazne u odreenom iznosu, jer nema nikakvog opravdanja da paraleleno egzistiraju dva razliita sistema novanog kanjavanja. Izvrenje novane kazne ureeno je lanom 51 Zakonika tako to je ostavljena mogunost plaanja novane kazne u ratama, ali je krajnji rok isplate skraen sa dve na jednu godinu, to takoe nije u skladu sa socijalnim ambijentom . Ako osueni ne plati novanu kaznu u odreenom roku, sud e novanu kaznu zameniti kaznom zatvora, tako to e za svakih zapoetih odreenim iznosom novane kazne odrediti jedan dan kazne zatvora, s tim da kazna zatvora ne moe biti dua od est meseci. Ovakav metod preraunavanja i pretvaranja novane kazne u supletorni zatvor nije u skladu sa ozakonjenim sistemom novane kazne u dnevnim iznosima po kome bi novana kazna trebala da se pretvara u zatvor prema broju dnevnih iznosa novane kazne. Takvo zakonodavno reenje nije iskoristilo onu prednost koju sistem dnevnih iznosa novane kazne ima u odnosu na sistem fiksnih novanih iznosa kada je u pitanju pretvaranje neplaene kazne u kaznu zatvora.

4.1 Rad u javnom interesu


Uz sve istaknute prigovore na nain ureenja instituta novane kazne u novom Krivinom zakoniku moramo da ukaemo i na jednu pozitivnu novinu.
6

Prof dr Jovi M., i Jovanovi Lj., Krivino pravo-opti deo, Zavod, Beograd, 2001.

11

Novana kazna Seminarski Rad Zakonik je predvideo mogunost da se neplaena novana kazna moe, umesto kaznom zatvora, zameniti kaznom rada u javnom interesu, tako to e se za svakih zapoetih 500 kmnovane kazne odrediti osam asova rada u javnom interesu, s tim da rad u javnom interesu ne moe biti dui od trista ezdeset asova. Ovakvo reenje je u skladu sa lanom 4f. Rezolucije broj 15. Sedmog Kongresa Ujedinjenih Nacija za spreavanje kriminaliteta i postupanje sa prestupnicima, kojim se dravama preporuuje da izbegavaju zatvor zbog nenaplativosti novane kazne i da u takvim sluajevima pribegavaju nezatvorskim sankcijama. Ipak i ovo zakonodavno reenje iako je za nae prilike revolucionarno morae se u budunosti uskladiti sa ozakonjenim sistemom novane kazne u dnevnim iznosima. Ponovo istiemo da smatramo da klju za preraunavanje dnevnih iznosa novane kazne u supletorni zatvor mora biti postavljen u odnosu 1:1, a da u sluaju pretvaranja novane kazne u kaznu rada u javnom interesu osam ili est asova rada odgovara jednom dnevnom iznosu novane kazne. Rad u javnom interesu je sankcija koja se izvrava u zajednici i primenjuje kao alternativa kratkotrajnih kazni zatvora. Ona podrazumeva neplaeni rad koji prestupnik obavlja za neku neprofitnu organizaciju. U mnogim zemljama rad u javnom interesu je pored novane kazne i uslovne osude jedna od najpopularnijih sankcija. To je verovatno jedina sankcija kojom se istovremeno ostvaruju tri cilja kanjavanja: retribucija, reparacija i rehabilitacija. 7 Ovaj lanak prikazuje iskustva zemalja koje primenjuju sankciju rada u javnom interesu i bavi se nekim od optih pitanja: ta je to to rad u javnom interesu ini uspenom sankcijom, koje su prepreke za njeno izvrenje, koji su postavljeni ciljevi i na koji nain se procenjuje njena uspenost? Prvog januara 2006. u naoj zemlji je stupio na snagu novi Krivini zakon kojim je predviena primena rada u javnom interesu. Meutim, pune dve godine nakon toga nije izvrena nijedna sankcija rada u javnom interesu.

4.2 Novana kazna odredbe u zakonu


lan 46. (1) Novana kazna se izrie u dnevnim iznosima, a ako to nije mogue moe se izrei u odreenom iznosu. (2) Ako se novana kazna izrie u dnevnim iznosima, moe iznositi najmanje pet a najvie tristoestdeset dnevnih iznosa, a za krivina djela uinjena iz koristoljublja najvie hiljadu petsto dnevnih iznosa, osim u sluajevima propisanim ovim zakonom. (3) Ako se novana kazna izrie u odreenom iznosu, najnii iznos ne moe biti manji od 500 KM a najvii iznos ne moe biti vei od 100.000 KM, a za krivina djela uinjena iz koristoljublja iznos ne moe biti vei od 1.000.000 KM, osim u sluajevima propisanim ovim zakonom. (4) Prilikom izricanja novane kazne za krivina djela uinjena iz koristoljublja, sud moe izrei novanu kaznu u veem iznosu od najvieg iznosa propisanog u stavu 2. i 3. ovog lana, ukoliko
7

Prof dr Stojanovi Z., Krivino pravo-opti deo, Zavod, Novi Sad, 2003.

12

Novana kazna Seminarski Rad vrijednost protupravne imovinske koristi koju je uinitelj pribavio krivinim djelom prelazi iznos od 1.000.000 KM. U tom sluaju, uinitelju se moe izrei novana kazna u iznosu koji ne moe biti vei od dvostrukog iznosa od vrijednosti protupravne imovinske koristi koju je pribavio krivinim djelom zbog kojeg mu se izrie novana kazna. (5) Broj dnevnih iznosa novane kazne odreuje sud primjenjujui opa pravila o odmjeravanju kazne. Visinu dnevnog iznosa sud odreuje tako to uzima u obzir visinu dnevnog dohotka uinitelja prema iznosu njegove tromjesene neto plate i njegove druge dohotke, kao i obiteljske obaveze. Prilikom odreivanja visine iznosa sud se oslanja na podatke koji u trenutku izricanja kazne nisu stariji od est mjeseci. (6) Podatke iz prethodnih stavova ovog lana koji sudu nisu poznati osigurava optueni u roku koji odredi sud, a najkasnije do zavretka glavnog pretresa u krivinom postupku. Ako do zavretka glavnog pretresa u krivinom postupku sudu nisu poznate okolnosti bitne za odreivanje visine dnevnog iznosa novane kazne, novana kazna se izrie u odreenom iznosu, pri emu se primjenjuju opa pravila za odmjeravanje kazne. (7) Najnii dnevni iznos novane kazne iznosi jednu estdesetinu a najvie jednu treinu zadnje zvanino objavljene prosjene mjesene neto plate zaposlenih u Bosni i Hercegovini, koju objavljuje Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. (8) U presudi se odreuje rok plaanja novane kazne, koji ne moe biti krai od petnaest dana ni dui od est mjeseci, ali u opravdanim sluajevima sud moe dopustiti da osueni isplati novanu kaznu i u otplatama, s tim da rok isplate ne moe biti dui od jedne godine. (9) Novane kazne izreene i naplaene po ovom zakonu su prihod budeta Bosne i Hercegovine.

4.2.1 Zamjena novane kazne


lan 47. (1) Novana kazna se ne naplauje prinudno.

13

Novana kazna Seminarski Rad (2) Ako se novana kazna ne plati u roku koji je utvren presudom, sud e bez odlaganja donijeti odluku da se novana kazna zamijeni kaznom zatvora. (3) Novana kazna e se zamijeniti kaznom zatvora tako to e se za svaki zapoeti dnevni iznos novane kazne, odnosno ako je novana kazna bila izreena u odreenom iznosu, za svakih zapoetih 100 KM novane kazne odrediti jedan dan zatvora, s tim da ne moe prekoraiti propisanu kaznu za to djelo. (4) Ako osueni isplati samo dio novane kazne, ostatak e se srazmjerno pretvoriti u zatvor, a ako osueni isplati ostatak novane kazne, izvrenje zatvora e se obustaviti.8

5 ZAKLJUAK
Zakon o prekrajima predvia etiri vrste prekrajnih sankcija u koje spadaju kazne, opomene, zatitne mere i vaspitne mere. Pored ovih prekrajnih sankcija Zakon je predvideo i meru oduzimanja imovinske koristi koja po svojoj prirodi nije prekrajna sankcija ve posebna pravna mera koja ima za cilj da sprei da uinilac prekraja zadri imovinsku korist koju je pribavio izvrenjem prekraja. U okviru ovako postavljenog sistema prekrajnih sankcija svaka od predvienih vrsta sankcija doivela je izvesne izmene u svom sadraju i nainu propisivanja. Najznaajnije promene predviene su u sistemu kazni za prekraje. Kazna zatvora regulisana je na nain koji odgovara dosadanjim reenjima u pogledu ove kazne. Ona se moe propisati samo zakonom, a moe se izrei samo kao glavna kazna. Njen opti minimum ostaje jedan dan, a maksimum trideset dana, s tim to za tee prekraje maksimum moe biti i ezdeset dana. Novana kazna je najee propisana kazna u prekrajnom pravu. Ona je u novom Zakonu pretrpela znaajne promene, kako u pogledu opteg zakonskog okvira za njeno propisivanje i izricanje, tako i u pogledu naina njenog izricanja. Zakonski okviri za njeno propisivanje i izricanje zavise od subjekta prekraja kome se kazna izrie, ali i od toga kojim je propisom odreen prekraj za koji se novana kazna propisuje.

Krivini zakon BiH

14

Novana kazna Seminarski Rad Zakon o prekrajima uveo je u sistem prekrajnih sankcija i kaznu rada u javnom interesu. Ova kazna nije do sada postojala u naem prekrajnom pravu, a u nae krivino pravo je uvedena novim Krivinim zakonikom. Ona je inae u novije vreme prihvaena u zakonodavstvu veeg broja savremenih zemalja, na primer, u Krivinom zakoniku Francuske, Krivinom zakoniku Holandije, Krivinom zakoniku Ruske federacije, Krivinom zakoniku Norveke i veem broju zakonika i zakona drugih zemalja. Rad u javnom interesu se moe izrei uiniocu prekraja samo uz njegov pristanak, a trajanje ovog rada moe da bude od deset do sto dvadeset asova, s tim da se obavlja najvie dva asa dnevno. Ova kazna se moe izrei kao glavna i kao sporedna kazna. Kazna rada u javnom interesu sastoji se u obavljanju odreenog rada u korist drutva u odreenom trajanju koje odreuje sud u propisanom zakonskom okviru. Ovaj rad mora biti takav da ne vrea ljudsko dostojanstvo lica koje ga obavlja. Pri izricanju ove kazne imaju se u vidu vrsta uinjenog prekraja, uzrast, fizika i radna sposobnost uinioca, njegova psihika svojstva, obrazovanje, sklonosti i druge okolnosti koje se odnose na njegovu linost kako bi se to potpunije ostvarila individualizacija kazne, a time i svrha kanjavanja. Radom u javnom interesu se ne ostvaruje profit. Druga nova prekrajna kazna koju je novi Zakon predvideo jesu kazneni poeni, koja se moe izricati samo za prekraje protiv bezbednosti saobraaja na putevima. Ova kazna moe se izrei kao glavna i kao sporedna kazna. Ona se moe propisati u rasponu od jednog do osamnaest poena, s tim da izreenih osamnaest poena u toku dve godine povlai za sobom ponitavanje presudom vozake dozvole, koja se posle jedne godine moe ponovo sticati prema optim propisanim uslovima. Uz izreenu kaznu u poenima uiniocu mogu da budu izreene i dopunske obaveze s ciljem edukacije vozaa i praenja njegovog ponaanja u saobraaju.

O odmeravanju kazni u Zakonu nema znaajnijih novina u odnosu na dosadanje propise. Ipak, od znaaja je nova odredba po kojoj se moe obustaviti prekrajni postupak prema uiniocu prekraja ako je uinilac prekraja za koji je predviena novana kazna posle izvrenja prekraja, a pre pokretanja prekrajnog postupka dobrovoljno otklonio protivpravno stanje ili nadoknadio tetu koju je izazvao prekrajem, to predstavlja uvoenje instituta stvarnog kajanja koji do sada u naem prekrajnom pravu nije bio predvien. Zakon je zadrao mogunost naplate novane kazne na mestu izvrenja prekraja. Po tom pitanju on ne donosi nikakve novine, osim to precizira da se protiv reenja o prekraju donetom od strane organa uprave, u sluaju kada uinilac prekraja ne plati izreenu novanu kaznu na licu mesta, alba moe podneti Viem prekrajnom sudu. Zakon sadri i neke odredbe o izvrenju odluka koje su uglavnom preuzete bez veih izmena iz Zakona o prekrajima koji se jo uvek primenjuje, pri emu je jedina znaajnija novina ta to novi Zakon o prekrajima vie ne predvia mogunost uslovnog otpusta lica koje izdrava kaznu zatvora izreenu za prekraj. Razlog za ovo verovatno su kratko trajanje prekrajne kazne zatvora i potrebno vreme da se posle izdrane polovine kazne utvrdi ispunjenost uslova za uslovni otpust i donese odgovarajua odluka.

15

Novana kazna Rad

Seminarski

6 LITERATURA

1. Prof dr Stojanovi Z., Krivino pravo-opti deo, Zavod, Novi Sad, 2003. 2. Prof dr ejovi B., Krivino pravo-opti deo i posebni deo, Prometej, Novi Sad, 2002. 3. Prof dr Jovi M., i Jovanovi Lj., Krivino pravo-opti deo, Zavod, Beograd, 2001. 4. Krivini zakon BiH

16