Вы находитесь на странице: 1из 201
UNIVERZITET U BEOGRADU FAKULTET ZA SPECIJALNU EDUKACIJU I REHABILITACIJU IZDAVAČKI CENTAR - CIDD

UNIVERZITET U BEOGRADU FAKULTET ZA SPECIJALNU EDUKACIJU I REHABILITACIJU IZDAVAČKI CENTAR - CIDD

Izdavač Univerzitet u Beogradu Fakultet za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju Visokog Stevana 2, Beograd Izdavački centar - CIDD

Za izdavača Prof. dr Jasmina Kovačević, dekan

Glavni i odgovorni urednik Doc. dr Vesna Vučinić

Uređivački odbor

Prof. dr Milica Gligorović Prof. dr Nadica Jovanović-Simić Prof. dr Vesna Žunić-Pavlović

Prof. dr Svetlana Slavnić Prof. dr Danijela Ilić-Stošović Mr Slobodanka Antić

Međunarodni uređivački odbor Doc. dr Mira Cvetkova-Arsova, Univerzitet u Sofiji „St. Kliment Ohridsky”, Bugarska, Prof. dr Igor Leonidovič Trunov, Akademik Ruske akademije prirodnih nauka, Rusija, Prof. dr Zora Jačova, Univerzitet „Sv. Kiril i Metodije” Skoplje, Makedonija, Prof. dr Viviana Langher, Univerzitet „La Sapienza”, Rim, Italija Prof. dr Tina Runjić, Sveučilište u Zagrebu, Hrvatska Dr Ingrid Žolgar Jerković, Univerzitet u Ljubljani, Slovenija Prof. dr Vassilis Argyropoulos, Univerzitet u Tesaliji, Grčka

Jezička redakcija teksta Mr Maja Ivanović

Prevodilac za engleski jezik Maja Ivančević Otanjac

Sekretar redakcije

Sanja Ćirić

Tiraž

200

Štampa „Planeta Print”, Beograd

ISSN 1452-7367

Časopis izlazi četiri puta godišnje. Od 2010. godine u finansiranju časopisa učestvuje Ministarstvo prosvete i nauke Republike Srbije.

Beograd, Visokog Stevana 2, 2920 451 Email: pdnauka@fasper.bg.ac.rs

Publisher:

University of Belgrade Faculty of Special Education and Rehabilitation Visokog Stevana 2, Belgrade Publishing Center - CIDD

For the Publisher Prof. Jasmina Kovačević, PhD, Dean

Editor-in-Chief Doc. Vesna Vučinić, PhD

Editorial Board

Prof. Milica Gligorović, PhD Prof. Nadica Jovanović-Simić, PhD Prof. Vesna Žunić-Pavlović, PhD

Prof. Svetlana Slavnić, PhD Prof. Danijela Ilić-Stošović, PhD Slobodanka Antić, MA

International Editorial Board Doc. Mira Cvetkova-Arsova, PhD, Sofia University „St. Kliment Ohridsky”, Bulgaria, Prof. Igor Leonidovič Trunov, PhD, Academician of the Russian Academy of Natural Sciences, Russia, Prof. Zora Jačova, PhD, University „St. Cyril and Methodius”, Macedonia, Prof. Viviana Langher, PhD, University „La Sapienza”, Roma, Italy, Prof.Tina Runjić, PhD, University of Zagreb, Croatia, Ingrid Žolgar Jerković, PhD, University of Ljubljana, Slovenia, Dr Vassilis Argyropoulos, PhD, University of Thessaly, Department or Special Education, Greece

Serbian Proofreading Maja Ivanović, MA

Translation into English Maja Ivančević Otanjac

Secretary

Sanja Ćirić

Number of copies:

200

Printed by:

„Planeta Print”, Belgrade

ISSN 1452-7367

Published four times a year. Financial support since 2010:

Ministry of Education and Science of the Republic of Serbia.

Belgrade, Visokog Stevana 2, +381 11 2920 451 Email: pdnauka@fasper.bg.ac.rs

ISSN 1452-7367 Vol. 10, br. 2. 2011.

UNIVERZITET U BEOGRADU FAKULTET ZA SPECIJALNU EDUKACIJU I REHABILITACIJU IZDAVAČKI CENTAR - CIDD

SPECIJALNA EDUKACIJA I REHABILITACIJA SPECI

AL EDUCATION AND REHABILITATION SPECIJALNA EDUKACIJA I REHABILITACIJA

EDUCATION AND REHABILITATION SPECIJALNA EDUKACIJA I REHABILITACIJA SPECIAL EDUCATION AND REHABILITATION 2 Beograd, 2011.

SPECIAL EDUCATION AND REHABILITATION

2

Beograd, 2011.

SADRŽAJ

SPECIJALNA EDUKACIJA I REHABILITACIJA – ISTRAŽIVANJA

Lidija BANJAC, Snežana NIKOLIĆ

SOCIJALNA I EMOCIONALNA ZRELOST ZA POLAZAK U ŠKOLU DECE SA CEREBRALNOM PARALIZOM

 

179

SOCIAL AND EMOTIONAL SCHOOL READINESS OF CHILDREN WITH CEREBRAL PALSY

 

191

Milica GLIGOROVIĆ, Vesna VUČINIĆ

 

KVALITET CRTEŽA DECE MLAĐEG ŠKOLSKOG

 

193

DRAWING QUALITY IN YOUNGER SCHOOLCHILDREN

 

205

Miodrag STOŠLJEVIĆ, Gordana ODOVIĆ, Milosav ADAMOVIĆ

 

MOTORNE PERFORMANSE GORNJIH EKSTREMITETA KOD DECE SA SMETNJAMA U UČENJU

 

207

UPPER LIMBS MOTOR FUNCTIONS IN CHILDREN WITH

 

LEARING DISABILITIES .

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

. 215

Dragana STANIMIROVIĆ, Luka MIJATOVIĆ

 

DRUŠTVENA PODRŠKA INSTITUCIJA ZDRAVSTVENE ZAŠTITE SLEPIM ADOLESCENTIMA I NJIHOVIM PORODICAMA

 

217

HEALTH CARE SOCIAL SUPPORT TO BLIND ADOLESCENTS AND THEIR FAMILIES

 

235

Nenad GLUMBIĆ, Ljiljana ĆIROVIĆ

STAVOVI BUDUĆIH PRAVOSLAVNIH TEOLOGA PREMA EUGENICI I SOCIJALNOJ INKLUZIJI OSOBA SA INTELEKTUALNOM OMETENOŠĆU

 

237

ATTITUDES OF THE FUTURE ORTHODOX THEOLOGIANS TOWARDS EUGENICS AND SOCIAL INCLUSION OF THE PERSONS WITH INTELLECTUAL DISABILITY

 

246

SPECIJALNA EDUKACIJA I REHABILITACIJA – TEORIJSKI KONCEPTUALNI OKVIRI

Milica GLIGOROVIĆ, Marina RADIĆ ŠESTIĆ

PROCENA RADNIH SPOSOBNOSTI OSOBA SA INTELEKTUALNOM OMETENOŠĆU U PROCESU SEKUNDARNE TRANZICIJE

 

251

WORK ABILITY ASSESSMENT IN PEOPLE WITH INTELLECTUAL DISABILITY DURING THE SECONDARY TRANSITION PROCESS

 

269

Mirjana ĐORĐEVIĆ, Slobodan BANKOVIĆ

 

SUBKLINIČKI ZNACI AUTIZMA KOD OSOBA SA INTELEKTUALNOM OMETENOŠĆU

 

271

SUBCLINICAL SIGNS OF AUTISM IN PERSONS WITH

 

INTELLECTUAL DISABILITY .

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

. 284

Ivana TERZIĆ, Bojana DRLJAN

DEFICITI POJEDINIH ASPEKATA PRAGMATIKE OSOBA SA POREMEĆAJIMA AUTISTIČKOG SPEKTRA

 

285

CERTAIN ASPECTS OF PRAGMATIC DEFICITS IN PERSONS WITH AUTISTIC SPECTRUM DISORDERS

 

299

Slobodan BANKOVIĆ, Mirjana JAPUNDŽA-MILISAVLJEVIĆ, Branislav BROJČIN

 

KONCEPTUALNE ADAPTIVNE VEŠTINE KOD DECE SA INTELEKTUALNOM OMETENOŠĆU

 

301

CONCEPTUAL ADAPTIVE SKILLS IN CHILDREN WITH INTELLECTUAL DISABILITIES

 

316

Ivona MILAČIĆ-VIDOJEVIĆ, Nada DRAGOJEVIĆ

STIGMA I DISKRIMINACIJA PREMA OSOBAMA S MENTALNOM BOLEŠĆU I ČLANOVIMA NJIHOVIH PORODICA . 319

STIGMA AND DISCRIMINATION AGAINST PEOPLE WITH MENTAL ILLNESS AND THEIR FAMILY MEMBERS

337

OPŠTE TEME

Maja IVANOVIĆ, Zorka KAŠIĆ

VARIRANJE TRAJANJA SEGMENATA U GOVORNOJ

EKSPRESIJI EMOCIJA .

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

. 341

VARIATIONS OF SEGMENT DURATION IN SPEECH

 

EXPRESSION

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

. 353

 

SAOPŠTENJA

 

Виктория САТАРИ ВИТАЛЬЕВНА

 

RESURSNI CENTAR ZA ORGANIZACIJU PODRŠKE DECI SA MOTORIČKIM POREMEĆAJIMA «RAMENKI»

 

357

SPECIJALNA EDUKACIJA I REHABILITACIJA – ISTRAŽIVANJA

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 179-191, 2011.

UDK: 376.1-056.26-053.4/.5;

159.923.5.072-056.26-053.4/.5;

159.942.072-056.26-053.4/.5

ID: 185077772 Originalni naučni rad

Lidija BANJAC 1 * Snežana NIKOLIĆ**

Specijalna bolnica za cerebralnu paralizu i razvojnu neurologiju* Univerzitet u Beogradu Fakultet za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju**

SOCIJALNA I EMOCIONALNA ZRELOST ZA POLAZAK U ŠKOLU DECE SA CEREBRALNOM PARALIZOM

Osim kognitivne i fizičke zrelosti za polazak u školu, adekvatno funkcionisanje u školskoj sredini zahteva i određeni stepen socijalne i emocionalne zrelosti. Imajući na umu uočene socio-emocionalne teško- će dece sa motoričkim poremećajima, ispitali smo socijalnu i emocional- nu zrelost za polazak u školu kod učenika sa cerebralnom paralizom. Istraživanje je obuhvatilo 37 ispitanika sa cerebralnom parali- zom, oba pola, podeljenih u dve grupe: 19 učenika, koji se školuju po redovnom programu i 18 učenika, koji se školuju po specijalnom pro- gramu, u OŠ „Miodrag Matić“ i OŠ „Dr Dragan Hercog“ u Beogradu. Kao merni instrument korišćena je Skala integrisanosti ponaša- nja. Za ispitivanje socijalne zrelosti, korišćene su dve subskale: Prihva- tanje radnih obaveza i Spremnost na saradnju, dok su za ispitivanje dostignutog nivoa emocionalne zrelosti, korišćene tri subskale: Sposob- nost za samokontrolu, Samokritičnost i Emocionalna prilagođenost. Većina ispitanika nema odgovarajući nivo socijalne i emocionalne zrelosti za polazak u školu. Utvrđene su statistički značajne razlike u nivou socijalne i emocionalne zrelosti za polazak u školu u odnosu na uključenost u redovni ili specijalni obrazovni program. Činjenica da su u pitanju školska deca apostrofira značaj ovih aspekata zrelosti i uka- zuje da je njihov odgovarajući nivo jedan od kriterijuma za izbor obra- zovnog programa za decu sa cerebralnom paralizom. Ključne reči: cerebralna paraliza, emocionalna zrelost, socijalna zrelost, spremnost za školu

1 E-mail: banjacvl@sezampro.rs

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 179-191, 2011.

UVOD

Polazak u školu je jedan od prelomnih događaja u životu deteta. Ono treba da se adaptira na školski kolektiv i prihvati autoritet uči- telja, odgovori na zahteve i očekivanja roditelja i usvoji drugačiji ras- pored dnevnih aktivnosti. U kontekstu poznavanja psiho-socijalnih teškoća, koje se javljaju kao posledica motoričkih poremećaja, možemo pretpostaviti da je za dete sa motoričkim smetnjama, polazak u školu visokostresni životni događaj. Lišena spontanog sticanja iskustava, zbog prirode motoričkog oštećenja s jedne strane i zbog izostanka ili neadekvatnih podstica- ja u predškolskim vaspitno-obrazovnim ustanovama s druge strane, mnoga deca sa motoričkim poremećajima, ne pokazuju spremnost za polazak u školu i ne mogu da odgovore zahtevima koji se pred njih postavljaju. U kontekstu savremenih težnji za inkluzijom dece sa po- sebnim potrebama, ova pitanja dobijaju na težini i značaju. Analizirajući dostupne istraživačke rezultate, ocenjujemo da ne- dostaju podaci, koji bi govorili o specifičnom i diferencijalno-dijagno- stičkom statusu dece sa poremećajima u motoričkom ponašanju, u od- nosu na decu tipične populacije, prilikom polaska u školu. Ovi podaci ne bi imali samo saznajnu i teorijsku vrednost, već i važne praktične implikacije. Naime, samo na temelju objektivnih i pouzdanih istraži- vačkih nalaza, moguće je planirati i organizovati adekvatnu pripremu ove kategorije dece za polazak u školu.

Teorijska razmatranja

Ograničeni uslovi za sticanje iskustva, nedostatak vizuelnih, tak- tilnih, i, pre svega, kinestetičkih i vestibularnih stimulacija, kao i kva- litativno i kvantitativno oskudna socijalna interakcija, čine da deca sa poremećajima u motoričkom ponašanju, već u najranijem uzrastu, pokazuju zastoj u socijalnom razvoju. Ona kasnije ovladaju (nekad i samo delimično) aktivnostima samozbrinjavanja (samostalnog hra- njenja, oblačenja, održavanja lične higijene), još kasnije se uključuju u brojne aktivnosti života u porodici, kao i sa vršnjacima i lišena su sticanja drugih iskustava.

Banjac, L., Nikolić, S.: Socijalna i emocionalna zrelost za polazak u školu dece sa cerebralnom paralizom

Kamenov (1997), kao komponente socijalnog razvoja i razvoja ličnosti, koje doprinose spremnosti za polazak u školu, navodi: aktiv- nu težnju deteta da pođe u školu, težnju da izmeni dotadašnji način života; određenu svesnost u ponašanju i delovanju; umeće deteta da usmeri svoju aktivnost u skladu sa zahtevom ili pravilima koje postav- ljaju odrasli, u vezi sa ponašanjem i učenjem; umeće da se samostalno primenjuju određene norme i pravila u svakodnevnom životu, prili- kom zajedničkih ili individualnih aktivnosti (socijalno normativna usmerenost); svesnu težnju za prijateljskim i sadržajnim komunicira- njem sa ljudima i dr. Snižena socijalna zrelost i samostalnost, snižen opšti adaptacioni kapacitet i posebno teškoće u socijalnoj adaptaciji i teškoće u učenju, često su povezane, sa brojnim emocionalnim proble- mima, pre svega sa problemima prihvatanja sopstvenih ograničenja i percepcijom odnosa okoline prema deci sa motoričkim poremećajima (Radivojević, 2002). „Socijalnost odojčeta predstavlja sasvim osoben vid ispoljavanja jedinstvene i neponovljive socijalne situacije njegovog razvoja“ (Ma- tejić-Đuričić, 1994:38). Deca sa motoričkim poremećajima, najčešće, imaju izmenjene sredinske uslove za razvoj u odnosu na uslove deteta bez invaliditeta. Nepotpuna i neadekvatna interakcija u porodici de- teta sa motoričkim poremećajima „može nastati usled redukcije kvan- titeta i kvaliteta međusobno poslatih i primljenih signala, stimulansa ili zahteva i odgovora koji samim tim nemaju odgovarajuću podsti- cajnu snagu, a često ni pravi, očekivani i potpuni odgovor“ (Živković, 1994:81). Prisutno je i kašnjenje ili čak potpuno izostajanje socijalnih uticaja koji se odnose na samostalnost u obavljanju svakodnevnih ak- tivnosti, kao i ovladavanju skladnog ponašanja i interakcije sa socijal- nom sredinom uopšte. Neophodan medicinski ili rehabilitacioni tre- tman, nameće deci sa motoričkim poremećajima privremeni ili trajni boravak u bolnici. „Poznati su negativni uticaji deprivacija različitih vrsta i stepena na ukupan razvoj dece u domskim, bolničkim, uopšte institucionalizovanim uslovima, kao i efekti psihičkog stresa, pri od- vajanju dece od porodice, radi smeštaja u bolnice“ (Živković, 1994:96). Podsmevanje, ignorisanje, izbegavanje i odbacivanje su moguće dečje reakcije u kontaktu sa detetom koje ima smetnje u razvoju. Ove reakcije mogu biti uzrok socijalne izolovanosti i odbačenosti ove dece i posredno se odraziti na uspešnost socijalnih odnosa i socijalnu kom-

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 179-191, 2011.

petenciju. Brojna istraživanja pokazuju da smanjena socijalna kom- petencija dece sa posebnim potrebama, bilo da je uzrok ili posledica prethodne socijalne interakcije, utiče negativno na dalji razvoj soci- jalne interakcije sa vršnjacima. Prema Gašić-Pavišić (2002), socijalna kompetencija i uspešno ostvarivanje socijalnih odnosa su u uzajamnoj vezi. Od socijalne kompetencije deteta zavisi uspeh u ostvarivanju so- cijalnih odnosa, dok, s druge strane, uspešni socijalni odnosi sa vrš- njacima značajno doprinose razvoju detetove socijalne kompetencije. Stepen socijalne integracije dece sa posebnim potrebama zavisi od socijalne kompetencije, stepena ometenosti (teže ometena deca imaju više problema u interakciji sa vršnjacima i neuravnoteženije odnose), ali i od odbacivanja ili neprihvatanja od strane odraslih i dece iz okruže- nja. Nedovoljno česti kontakti i nedostatak iskustava u komunikaciji sa odraslima i decom tipične populacije utiču na smanjenje socijalne kom- petencije dece sa smetnjama u razvoju (Gašić-Pavišić, 2002). Iskustva u odnosima sa vršnjacima deluju na različita područja ži- vota i razvoja dece. Osim uticaja različitih oblika ponašanja na uspeš- nost u socijalnoj sferi života, interesantno je utvrditi kakvu ulogu imaju socijalni odnosi i socijalno ponašanje učenika u ostvarivanju odgovara- jućih akademskih ishoda. Drugačije rečeno, da li su i na koji način bihej- vioralne odlike pojedinca povezane sa prilagođavanjem na školu i sa po- stizanjem školskog uspeha. Spasenović (2009), navodi istraživanja veze između akademske uspešnosti, s jedne strane, i vršnjačke prihvaćenosti (Estell et al., 2002) i socijalne kompetencije (Bursuck & Asher, 1986; Chen, Chang & He, 2003; Wentzel, 1991), s druge strane. Pokazalo se da su vršnjačka prihvaćenost, prosocijalno ponašanje, neagresivnost i socijalna odgovornost značajno povezani sa školskim postignućem uče- nika. Naime, učenici koji su prihvaćeni od strane vršnjaka, koji ispolja- vaju prosocijalne i odgovorne forme ponašanja, najčešće postižu i visok školski uspeh, dok agresivni, socijalno neprilagođeni i odbačeni učenici češće postižu niže obrazovne rezultate. Učenici koji ne uspevaju da ostvare pozitivne socijalne odnose sa vršnjacima čine rizičnu grupu za pojavu bihejvioralnih, emocionalnih i akademskih problema u narednim godinama života. Štaviše, smatra se da su neke bihejvioralne i interpersonalne forme kompetentnosti često pouzdaniji prediktori školskog postignuća, nego intelektualne sposobnosti.

Banjac, L., Nikolić, S.: Socijalna i emocionalna zrelost za polazak u školu dece sa cerebralnom paralizom

Indikatori socijalne zrelosti deteta za polazak u školu su: relativ- na samostalnost pri zadovoljavanju ličnih potreba i kulturno-higijen- skih navika (samostalnost u hranjenju, oblačenju, svlačenju, obuva- nju, odlaganju odeće i obuće, pravilna upotreba toaleta), interesovanje za svoje vršnjake, spremnost na saradnju, komunikaciju i operativnost u

zajedničkim aktivnostima, razvijena svest o sebi, poverenje u sebe i svoju okolinu, izbor omiljenog druga, pokazivanje zaštitničkog ponašanja pre- ma mlađoj deci, poštovanje pravila igre sa vršnjacima, itd. Zbog motoričkih deficita, dete doživljava često emocionalne kon- flikte, usled prirodne potrebe za nezavisnošću i stvarne potrebe da se drugi o njima staraju. U emocionalnom razvoju ove dece javljaju se, zbog toga, razne teškoće kao što su: emocionalna nestabilnost, oseća- nje bespomoćnosti, suvišnosti, stalna strepnja, zlovolja, niska toleran- cija na frustracije, često promenljivo raspoloženje, itd. Šain i sar. (2001), pod emocionalnom zrelošću za polazak u ško-

lu podrazumevaju izvesnu emocionalnu stabilnost i kontrolu emocija.

Ovi autori navode da se zrelost deteta u emocionalnom pogledu sastoji

u sledećem: da dete može da kontroliše svoje emocije, da je postiglo

izvesnu emocionalnu stabilnost, što znači da bez većeg razloga ne bi trebalo da prelazi iz jednog emocionalnog stanja u drugo, da je steklo poverenje i samopouzdanje u sebe i da ima određenu sopstvenu si- gurnost, da ume da reaguje na adekvatan način na raspoloženje ljudi oko sebe, da prepoznaje svoja i tuđa emocionalna stanja, da ima veću kontrolu sopstvenih impulsa, razvijeniju volju i emocionalnu neizve- snost, da može da odloži zadovoljavanje potreba i drugo. Emocionalno labilna deca, zbog svog ponašanja u školi, vrlo često stvaraju znatne probleme, narušavaju školsku disciplinu, ometaju u radu ostalu decu. Zdrava i emocionalno stabilna deca, pretežno su dobro raspoložena, vesela, vedra i motivisana za rad i učenje. Lako se podvrgavaju škol- skoj disciplini i lako usvajaju školska znanja, programom određena. Kod dece sa motoričkim poremećajima, stid zbog vlastite različi- tosti, generalizovan je na celokupnu ličnost u osećaju inferiornosti, što utiče na stvaranje negativnog self – koncepta i manifestuje se povlače- njem, izolacijom, negativizmom, depresijom (koja dovodi do gubitka motivacije, nedovoljne angažovanosti i aktivnosti, rađanja suicidnih ideja) i izbegavanjem komunikacije i kontakata sa socijalnom sredi- nom. Pored toga, zbog kasnog postavljanja zabrana od strane roditelja,

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 179-191, 2011.

ova deca ispoljavaju različite oblike asocijalnog ponašanja, impulsivna su i preosetljiva, niskog praga tolerancije na frustraciju, agresivna ili anksiozna, egocentrična ili nervozna i često deluju kao vaspitno zapu- štena, a u stvari nemaju formirane navike (Živković, 1994). Indikatori emocionalne zrelosti deteta za polazak u školu, su: moć sagledavanja situacije iz ugla druge osobe, decentriranje, komunicira- nje sa odraslima, spremnost na saradnju, međusobno razumevanje, ispoljavanje simpatije i empatije, prisustvo elementarne samokontrole i autoregulacije, povećanje sposobnosti voljnog upravljanja svojim po- našanjem i drugo.

METODOLOGIJA ISTRAŽIVANJA

Širi projekat, u okviru koga je nastao ovaj rad, imao je za cilj utvr- đivanje nivoa ispunjenosti niza indikatora za polazak u školu, kod školske dece sa motoričkim poremećajima. U ovom radu prikazani su rezultati koji se odnose na socijalnu i emocionalnu zrelost za polazak

u školu dece sa cerebralnom paralizom. Istraživanje je obuhvatilo 37 ispitanika sa cerebralnom paralizom oba pola, podeljenih u dve grupe: 19 učenika, koji se školuju po redov- nom programu i 18 učenika koji se školuju po specijalnom programu,

u OŠ „Miodrag Matić“ i OŠ „Dr Dragan Hercog“, u Beogradu. Kao merni instrument korišćena je Skala integrisanosti ponaša- nja (Hrnjica,1992). Za ispitivanje socijalne zrelosti, korišćene su dve subskale: Prihvatanje radnih obaveza i Spremnost na saradnju, dok su za ispitivanje dostignutog nivoa emocionalne zrelosti, korišćene tri subskale: Sposobnost za samokontrolu, Samokritičnost i Emocionalna prilagođenost.

Statistička obrada podataka

Statistička obrada podataka podrazumevala je primenu deskrip- tivnih statističkih metoda, uz upotrebu apsolutnih i relativnih poka- zatelja, kao i komparativnih statističkih metoda (metod utvrđivanja korelacije). Rezultati su obrađeni u programu SPSS 17, a predstavljeni su grafički.

Banjac, L., Nikolić, S.: Socijalna i emocionalna zrelost za polazak u školu dece sa cerebralnom paralizom

REZULTATI ISTRAŽIVANJA SA DISKUSIJOM

Grafikon 1 - Distribucija ispitanika sa cerebralnom paralizom prema nivou socijalne zrelosti i vrsti motoričkog oštećenja

nivou socijalne zrelosti i vrsti motoričkog oštećenja Grafikon 1 prikazuje distribuciju ispitanika sa cerebralnom

Grafikon 1 prikazuje distribuciju ispitanika sa cerebralnom pa- ralizom prema nivou socijalne zrelosti u odnosu na vrstu motoričkog oštećenja. Socijalno nedovoljno zrelih ispitanika ima 18 (48,6%), 8 sa kvadriparezom, 3 sa hemiparezom i 7 sa paraparezom. Adekvatnu so- cijalnu zrelost ima 15 (40,5%) ispitanika, 3 je sa kvadriparezom, 5 sa hemiparezom i 7 ispitanika je sa paraparezom. Bez ikakvog socijalnog kontakta je 4 ispitanika, 3 sa kvadriparezom i 1 sa hemiparezom. Nije utvrđeno postojanje statistički značajnih razlika.

Grafikon 2 - Distribucija ispitanika prema nivou socijalne zrelosti i programu koji pohađaju

značajnih razlika. Grafikon 2 - Distribucija ispitanika prema nivou socijalne zrelosti i programu koji pohađaju 185

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 179-191, 2011.

Grafikon 2 prikazuje distribuciju ispitanika prema nivou socijalne zrelosti i programu u koji su učenici uključeni. Uočava se da je kod samo 2 ispitanika (13,3% ), koji prate specijalni program, socijalna zrelost na nivou koji zadovoljava očekivanja za pohađanje škole. Kod njih 12 (66,7%) socijalna zrelost je ispod očekivanja, a kod 4 ispitanika, koji pra- te specijalni program, nije bilo moguće ni ispitati socijalnu zrelost, zbog nemogućnosti bilo kakve komunikacije. Kod ispitanika koji pohađaju redovni program, situacija je bolja. Međutim i kod ove grupe ispitani- ka uočavamo 6 ispitanika (33,3%), čija socijalna zrelost ne zadovoljava kriterijume za pohađanje nastave (različite manifestacije asocijalnog ponašanja, izolacija, negativizam, depresija, i slično). Ova deca ima- ju snižen adaptacioni kapacitet i pokazuju probleme u prilagođavanju zahtevima programa. Procena socijalizacije dece sa motoričkim pore- mećajima predškolskog uzrasta (Nikolić i sar., 2003) u dve oblasti: kon- takt i samostalnost, pokazala je, i pored toga što je najveći broj ispitane dece bio sa dijagnozom cerebralne paralize, da odgovarajuće kontakte sa okruženjem uspostavlja 77,42 % dece, što ukazuje da je i kod ove dece socijalnost, kao spontana želja za druženjem i drugima, prisutna i u ve- likoj meri izražena. Deci sa motoričkim poremećajima, ograničen je, a u nekim slučajevima čak potpuno uskraćen, dobar deo (kvalitativnih i kvantitativnih) neophodnih iskustava i sociopsiholoških efekata druže- nja tokom čitavog životnog veka. Ovakva distribucija frekvencije uslovila je postojanje statistički značajne korelacije između nivoa socijalne zrelosti i programa u koji su učenici uključeni, utvrđene Spearman-ovim testom, na nivou p < 0,000 pri vrednosti r = 0,616.

Banjac, L., Nikolić, S.: Socijalna i emocionalna zrelost za polazak u školu dece sa cerebralnom paralizom

Grafikon 3 - Distribucija ispitanika prema stepenu emocionalne zrelosti i vrsti motoričkog oštećenja

stepenu emocionalne zrelosti i vrsti motoričkog oštećenja Grafikon 3 prikazuje distribuciju ispitanika prema nivou

Grafikon 3 prikazuje distribuciju ispitanika prema nivou emoci- onalne zrelosti i topografskoj distribuciji motoričkog oštećenja. Emo- cionalno nedovoljno zrelih ispitanika ima 18 (48,6%). U toj grupi ima 9 ispitanika sa kvadriparezom, 3 sa hemiparezom i 6 sa paraparezom. Adekvatnu emocionalnu zrelost ima 16 ispitanika (43,2%), 3 sa kva- driparezom, 5 sa hemiparezom i 8 sa paraparezom. Bez ikakve emo- cionalne reakcije ima 3 ispitanika (8,1%), 2 sa kvadriparezom i 1 sa hemiparezom. Očigledan je uticaj neurološke distribucije oštećenja na nivo emocionalne zrelosti. Spearman-ov test pokazuje značajnost korelacije između neuro- loške distribucije oštećenja i nivoa emocionalne zrelosti, na nivou p = 0,037 pri vrednosti r =0,344.

Grafikon 4 - Emocionalna zrelost ispitanika i program koji pohađaju

na nivou p = 0,037 pri vrednosti r =0,344. Grafikon 4 - Emocionalna zrelost ispitanika i

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 179-191, 2011.

Na grafikonu 4 se uočava da je kod samo 2 (13,3%) ispitanika koji prate specijalni program, emocionalna zrelost na nivou koji zadovolja- va očekivanja za pohađanje škole. Kod 13 (68,4%) emocionalna zrelost je ispod očekivanja, a kod 3 ispitanika iz specijalne škole, nije bilo mo- guće ni ispitati emocionalnu zrelost, zbog nemogućnosti bilo kakve komunikacije. Kod ispitanika koji pohađaju redovnu školu situacija je bolja, međutim i kod ove grupe ispitanika uočavamo 6 ispitanika, čija emocionalna zrelost ne zadovoljava kriterijume za pohađanje nastave. Ovakva distribucija frekvencije uslovila je postojanje statistički značajne korelacije između emocionalne zrelosti ispitanika i progra- ma koji pohađaju, na nivou p < 0,000 pri vrednosti r = 0,607.

ZAKLJUČAK

Socijalna zrelost je kod 15 ispitanika našeg uzorka (40,5%) u okviru očekivanog, kod 18 (48,6%) ispitanika je ispod očekivanog, a sa 4 ispitanika (10,8%) nije bilo moguće ostvariti bilo kakav socijalni kontakt. To su ispitanici sa težom ometenošću u mentalnom razvoju. Uočava se da je kod samo 2 ispitanika (13,3% ) koji prate specijalni program, socijalna zrelost na nivou koji zadovoljava očekivanja za po- hađanje škole. Kod njih 12 (66,7%) socijalna zrelost je ispod očekiva- nja, a kod 4 ispitanika, koji prate specijalni program, nije bilo moguće ni ispitati socijalnu zrelost, zbog nemogućnosti bilo kakve komuni- kacije. Kod 6 ispitanika koji pohađaju redovni program, evidentirali smo nižu socijalnu zrelost. Ovaj podatak objašnjavamo činjenicom da su ispitanici koji pohađaju redovni program svesni svoje različitosti i gde nastaje problem. Oni su svesni objektivnog ograničenja motornih funkcija i u neprekidnom su strahu i pod tenzijom zbog neuspeha. Tu se manifestuju različiti oblici asocijalnog ponašanja, najčešće povla- čenje i izolacija, negativizam, odbijanje saradnje i gubitak motivacije. Na skali emocionalnog razvoja, dobili smo slične rezultate: emo- cionalni razvoj kod 16 ispitanika (43,2%) je u okviru očekivanog, is- pod očekivanog je kod 18 (48,6%) ispitanika, a od 3 ispitanika (8,1%) nismo dobili nikakav emocionalni odgovor. Emocionalna prilagođe- nost je najmanje ugrožena, slabiji rezultati postignuti su na skali za is- pitivanje samokontrole i na kraju, najviše je ugrožena samokritičnost.

Banjac, L., Nikolić, S.: Socijalna i emocionalna zrelost za polazak u školu dece sa cerebralnom paralizom

Istraživanjem smo utvrdili da je socijalna zrelost u okvirima oče- kivanog kod 86,7% ispitanika koji prate redovni nastavni plan i pro- gram. Takođe, socijalna zrelost ispitanika koji prate specijalni plan i program je kod 68,7 % ispod očekivanog za pohađanje nastave. Emocionala zrelost je u okviru očekivanja kod 86,7% ispitanika koji prate redovni nastavni plan i program. Kod 68,4 % ispitanika koji pohađaju specijalni program, emocionalna zrelost je ispod očekivane. Analizom uticaja socijalne zrelosti i emocionalne zrelosti, u od- nosu na spremnost za praćenje redovnog i specijalnog programa, utvr- dili smo visoko statistički značajnu korelaciju, na nivou p < 0,001, što ukazuje na činjenicu da je viša socijalna i emocionalna zrelost kod dece,koja pohađaju nastavu po redovnom programu. Većina ispitanika nema odgovarajući nivo socijalne i emocionalne zrelosti za polazak u školu. Utvrđene su statistički značajne razlike u nivou socijalne i emocionalne zrelosti za polazak u školu u odnosu na uključenost u redovni ili specijalni obrazovni program. Činjenica da su u pitanju školska deca apostrofira značaj ovih aspekata zrelosti i ukazuje da je njihov odgovarajući nivo jedan od kriterijuma za izbor obrazovnog programa za decu sa cerebralnom paralizom.

LITERATURA

1. Banjac, L. (2010). Spremnost za polazak u školu dece sa motori- čkim poremećajima. Magistarska teza, Univerzitet u Beogradu, Fakultet za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju.

2. Gašić-Pavišić, S. (2002). Vršnjačko socijalno ponašanje dece sa smetnjama u razvoju, Nastava i vaspitanje, 5, 452–469.

3. Hrnjica, S. (1992). Zrelost ličnosti. Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva.

4. Kamenov, E. (1997). Metodika vaspitno - obrazovnog rada III. Beograd: Zajednica viših škola Srbije.

5. Živković, G. (1994). Psihologija telesno invalidnih lica. Beograd:

Defektološki fakultet.

6. Matejić-Đuričić, Z. (1994). Senzomotorna inteligencija i socijalno posredovanje. Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva.

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 179-191, 2011.

7. Nikolić, S., Ilić, D., Simonović, S. (2003). Socijalizacija dece sa telesnim invaliditetom, Istraživanja u defektologiji, 2, 67-77. Beo- grad: Centar za izdavačku delatnost Defektološkog fakulteta.

8. Radivojević, D. (2002). Rano otkrivanje, dijagnostika i tretman poremećaja psihomotornog razvoja, Cerebralno ugroženo dete i dete sa cerebralnom paralizom, Beograd.

9. Spasenović, V. (2009). Kvalitet socijalnih odnosa i školsko postignuće učenika različitog uzrasta, Zbornik Instituta za pedagoška istraživanja, 41, 2: 331-348. Beograd: Institut za pedagoška istraživanja.

10. Šain, M., Topić, S., Đaković, N., Božić, D. i Galić, B. (2001). Kako pripremamo dijete za polazak u školu. Banja Luka: Centar za predškolsko vaspitanje i obrazovanje.

11. Vujačić, M. (2006). Problemi i perspektive dece sa posebnim potrebama, Zbornik Instituta za pedagoška istraživanja, 38, 1:

190-204. Beograd: Institut za pedagoška istraživanja.

Banjac, L., Nikolić, S.: Socijalna i emocionalna zrelost za polazak u školu dece sa cerebralnom paralizom

SOCIAL AND EMOTIONAL SCHOOL READINESS OF CHILDREN WITH CEREBRAL PALSY

Lidija Banjac*, Snežana Nikolić**

Special Hospital for Cerebral Palsy and Developmental Neurology, Belgrade* University of Belgrade, Faculty of Special Education and Rehabilitation**

Summary

The achieved developmental level of skills necessary for assessing school readiness of children with motor disabilities is shown from the aspect of emotional and social development. The research included 37 participants with cerebral palsy, of both genders, divided in two subgroups: 19 students attending regular schools and 18 students attending special programs in „Miodrag Matic” and „Dr Dragan Hercog” elementary schools in Belgrade. Behavioral Integration Scale was used as a measuring instrument. Two subscales were used to assess social maturity: Accepting Work Obligations and Readiness to Cooperate. Three subscales were used to assess the achieved level of emotional maturity: Self-control Ability, Self-criticism, and Emotional Adaptation. As emotional and social development of the participants significantly correlate with their maturity to follow the curriculum, we can conclude, by observing significant differences in children attending regular and special programs, that emotional and social maturity are significant indicators of school readiness and one of the criteria for selecting appropriate programs for students with cerebral palsy. Key words: cerebral palsy, emotional development, social development, school readiness

Primljeno, 14. 3. 2011.

Prihvaćeno, 17. 5. 2011.

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 193-205, 2011.

Milica GLIGOROVIĆ 1 Vesna VUČINIĆ

Univerzitet u Beogradu Fakultet za specijalnu edukaciji i rehabilitaciju

UDK: 159.937.52.072-053.5;

159.946.4.072-053.5

ID: 185078540 Originalni naučni rad

KVALITET CRTEŽA DECE MLAĐEG ŠKOLSKOG UZRASTA 2

Imajući u vidu da kvalitet crteža zavisi od nivoa organizovanosti praktognostičkih sposobnosti, čije su najvažnije komponente vizuelna pažnja, vizuelna percepcija, vizuelno pamćenje, vizuospacijalne, vi- zuokonstruktivne i motoričke sposobnosti, kao osnovni cilj rada defi- nisali smo utvrđivanje nivoa razvoja veštine crtanja kod dece mlađeg školskog uzrasta. Uzorkom je obuhvaćeno 400 učenika II–IV razreda beogradskih osnovnih škola, uzrasta 8-11 godina. Za procenu veštine crtanja korišćeni su subtestovi Crtanje oblika i Crtanje ACADIA testa razvojnih sposobnosti. Analizom rezultata utvrđeno je da su postignu- ća ispitanika u oblasti crtanja nešto bolja (ali ne i statistički značaj- no – p>0.05) od postignuća na zadacima precrtavanja oblika, gde se zapaža i izraženija disperzija. Rezultati većine (81.8%) ispitanika na subtestu Crtanje oblika pripada kategoriji očekivanih prema uzrastu, postignuća 18.2% odstupaju od normi za uzrast, i to 4% dve ili više SD od definisanih normi, a 14.2% jednu SD. Utvrđeno je prisustvo stati- stički značajne povezanosti između razreda koji ispitanici pohađaju i kvaliteta crtanja (p≤0.000-0.001). Postignuća devojčica na subtesto- vima Crtanje oblika (p=0.048) i Crtanje (p=0.001) su statistički zna- čajno bolja od postignuća dečaka. Statistički značajna razlika rangova rezultata između dečaka i devojčica je utvrđena na subtestu Crtanje

1 E-mail: gligorovic@fasper.bg.ac.rs

2 Rad je proistekao iz projekta „Kreiranje protokola za procenu edukativnih

potencijala dece sa smetnjama u razvoju kao kriterijuma za izradu individualnih obrazovnih programa“, broj 179025 (2011-2014), čiju realizaciju finansira Mini- starstvo prosvete i nauke Republike Srbije.

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 193-205, 2011.

(p=0.029), dok je na subtestu Crtanje oblika distribucija odstupanja ravnomerna (p=0.029). Ključne reči: crtež, vizuospacijalne sposobnosti, mlađi školski uzrast

UVOD

Nivo razvoja crteža zavisi od zrelosti sposobnosti koje determi- nišu veštinu crtanja, prvenstveno vizuospacijalnih i praksičkih spo- sobnosti, ali i bazičnih mehanizama pažnje, pamćenja i mišljenja. Iako decenijama u fokusu istraživačkih i metaanalitičkih studija, vizuos- pacijalne sposobnosti još uvek nisu jasno fenomenski i strukturalno definisane. Najčešće se konceptualizuju kao set sposobnosti name- njenih obradi neverbalnih informacija, čije su osnovne komponen- te: spacijalna percepcija, mentalna rotacija i spacijalna vizualizacija (Watson, Kidd i Horner, 2003). Teškoće u ovoj oblasti se ispoljavaju u pozicioniranju objekta u prostoru, određivanju pozicije u odnosu na svoje telo i druge objekte. Smetnje vizuospacijalne analize odražavaju se i na mogućnost lokalizacije i orijentacije u prostoru i precizne ma- nipulativne aktivnosti, posebno u oblasti grafomotorike (Gligorović, Vujanić, 2003). Teškoće složenih vizuelnih funkcija otežavaju stvara- nje mentalne reprezentacije objekta, što može da utiče na sposobnost deteta da prepoznaje i koristi slova, cifre, simbole, reči ili slike. To se odražava na akademske veštine, kognitivne i adaptivne sposobnosti (Gligorović, Radić Šestić, 2010; Moguel-Ancheita i dr., 2010). Smatra se da su vizuospacijalne sposobnosti jedan od najvažnijih preduslova kreativnosti u oblastima likovnih umetnosti i tehničkih nauka (Sil- verman, 2005). Razvoj crteža počinje najčešće krajem senzomotornog perioda, fazom žvrljanja ili škrabanja, u kojoj crtež nema reprezantacioni ka- rakter. Pojavom semiotičke funkcije, crtež, kao oblik reprezentacije, u isto vreme poseduje obeležja simboličke igre i mentalne slike što de- tetu omogućava da spontanim tragovima na hartiji pripiše značenje (period tzv. slučajnog realizma). Vremenom, ono počinje da teži ostva- rivanju vizuelne sličnosti. To je faza tzv. promašenog realizma, koja se manifestuje teškoćama prostorne organizacije crteža, proporcija, po- vezivanja elemenata i sl. Tokom predškolskog i ranog školskog perioda,

Gligorović, M., Vučinić, V.: Kvalitet crteža dece mlađeg školskog uzrasta

dečiji crtež prolazi kroz fazu intelektualnog realizma, čija je osnovna odlika da dete crta ono što zna o objektu, a ne ono što vidi. Rukovodi se mentalnom slikom objekta, definišućim parametrima koje ona sa- drži, nezavisno od toga jesu li ti parametri vidljivi na objektu tokom crtanja (Anning i Ring, 2004; Golomb, 2004; Hope, 2005). Razvojem logičkih operacija i figurativnog aspekta mišljenja prevazilazi se topo- loški doživljaj prostora i razvija pojmovno, projektivno i euklidovsko poimanje prostora (Piaget, Inhelder, 1956), što omogućava detetu da predstavi izgled objekta u zavisnosti od tačke posmatranja. Crtež se koristi kao jedan od indikatora intelektualne zrelosti, lič- nosti i emocionalne prilagođenosti deteta (Watkins, Glutting i Youn- gstrom, 2005). U našem ranijem istraživanju je utvrđeno da rezultati više od polovine ispitanika sa smetnjama u učenju značajno odstupaju od normi za uzrast na subtestu Crtanje Acadia testa razvojnih sposob- nosti, što naglašava značaj veštine crtanja kao dimenzije kognitivnog razvoja (Gligorović, Radić Šestić, 2010). Premda korelacije sa drugim testovima nisu uvek dovoljno značajne da bi se smatrao pouzdanom merom intelektualne zrelosti, crtež može da bude značajan pokazatelj razvoja deteta. To se posebno odnosi na odstupanja u razvoju (u oba smera), pa poslednjih godina postoji tendencija prevazilaženja klasič- nog koncepta akademskih postignuća kao mere potencijala deteta. Ovaj pristup favorizuje kreativnost i spontano izražavanje (Sternberg i Davison, 2005; Treffinger, 2004).

Cilj rada

Imajući u vidu da kvalitet crteža zavisi od nivoa organizovanosti praktognostičkih sposobnosti, čije su najvažnije komponente vizuel- na pažnja, vizuelna percepcija, vizuelno pamćenje, vizuospacijalne, vizuokonstruktivne i motoričke sposobnosti, kao osnovni cilj rada de- finisali smo utvrđivanje nivoa razvoja veštine crtanja kod dece mlađeg školskog uzrasta.

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 193-205, 2011.

METOD RADA

Uzorak

Uzorkom je obuhvaćeno 400 učenika II–IV razreda beogradskih osnovnih škola, uzrasta 8-11 godina. Distribucija uzorka prema polu i razredu prikazana je u tabeli 1. Tabela 1 - Distribucija uzorka prema polu i razredu

POL

 

RAZRED

Total

drugi

treći

četvrti

Muški

broj

70

64

72

206

%

17.5%

16.0%

18.0%

51.5%

Ženski

broj

61

69

64

194

%

15.3%

17.3%

16.0%

48.5%

Total

broj

131

133

136

400

% 32.8%

33.3%

34.0%

100.0%

Prema rezultatima χ 2 testa, uzorak je ujednačen prema parame- trima uzrasta (p=0.749) i pola (p=0.238). Iz dokumentacije škola dobijeni su podaci o uzrastu, nivou eduka- cije, intelektualnim sposobnostima i školskom uspehu.

Instrumenti

Za procenu veštine crtanja korišćeni su subtestovi Crtanje oblika

i Crtanje ACADIA testa razvojnih sposobnosti (Atkinson, Johnston

i Lindsaz, 1972.), prevedenog i adaptiranog 1985. godine (Novosel

i Marvin Cavor, 1985). Test je dodatno adaptiran prema specifično-

stima srpskog jezika, a izvršena je i normiranje rezultata na osnovu postignuća dece mlađeg školskog uzrasta naše populacije (Gligorović

i dr., 2005). Može da se primenjuje individualno ili grupno. Nije brzin-

skog tipa, pa daje mogućnost prilagođavanja ritmu svakog deteta. Crtanje oblika (Subtest IV) sadrži 20 modela rastuće složenosti koje dete treba da precrta. Za svaki ispravan odgovor dobija se po je- dan bod. Crtanje (Subtest XIII) zahteva od deteta da nacrta čoveka koji sto-

ji ispod drveta, pored kuće. Ocenjuje se na osnovu prepoznatljivosti,

Gligorović, M., Vučinić, V.: Kvalitet crteža dece mlađeg školskog uzrasta

tačnosti proporcija, bogatstva detalja i međusobnog odnosa zadatih elemenata. Maksimalan skor je 20 poena.

Statistička obrada podataka

U obradi dobijenih podataka korišćeni su: raspon, mere centralne tendencije, mere varijabilnosti, parametrijska i neparametrijska ana- liza varijanse, t-test, Pearson-ov koeficijent korelacije, Spearman-ov koeficijent korelacije i χ 2 test.

REZULTATI ISTRAŽIVANJA SA DISKUSIJOM

Analiza rezultata procene crtanja prema modelu i reprezentacio- ne dimenzije crteža prikazana je u Tabeli 2. Tabela 2 - Rezultati procene crtanja kod dece mlađeg školskog uzrasta

SUBTEST

Min

Max

AS

SD

Var.

r

p

Crtanje oblika

0

20

13.18

4.173

17.418

0.320

0.000

 

Crtanje

3

20

14.63

2.843

8.085

Postignuća u oblasti crtanja, posmatrano iz ugla raspona i sred- njih vrednosti rezultata, kod naših ispitanika su nešto bolja (ali ne i statistički značajno – p>0.05) od postignuća na zadacima precrtavanja oblika, gde se zapaža i izraženija disperzija rezultata (detaljnije u Ta- beli 2). Utvrđena je značajna korelacija između posmatranih parame- tara (r=0.320, p<0.000). Pri ocenjivanju subtestova Crtanje oblika i Crtanje prioritet se daje spacijalnoj rekonstrukciji i konstrukciji zadatih elemenata, neza- visno od kvaliteta motoričke izvršivosti (Gligorović i dr., 2011). Iako se zadaci crtanja, koje zahteva prostorno pozicioniranje elemenata u prostoru hartije, reprodukovanje trodimenzionalnosti i međusobnih relacija objekata, smatraju složenijim (Bremner i dr., 2000), naši ispi- tanici ih nešto uspešnije izvršavaju od zadataka precrtavanja dvodi- menzionalnih oblika različite složenosti. Jedan od osnovnih predu- slova uspešnosti na zadacima precrtavanja je poznavanje prostornog rasporeda linija. Dete daleko lakše precrtava elemente koji su bliski njegovom iskustvu (Toomela, 2002), pa se nešto slabija postignuća na subtestu Crtanje oblika mogu objasniti strukturom ponuđenih modela.

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 193-205, 2011.

Kategorije postignuća na subtestovima Crtanje oblika i Crtanje

Rezultati procene precrtavanja i crtanja su analizirani iz ugla od- stupanja od normi na pojedinačnim subtestovima. U odnosu na uzra- sne norme, rezultati primenjenih subtestova su rangirani u tri kate- gorije: postignuća koja odgovaraju uzrastu – rang 3, postignuća koja odstupaju jednu standardnu devijaciju (SD) – rang 2 i postignuća koja odstupaju dve SD od prosečnih postignuća – rang 1. Rezultati koji su jednu SD niži od očekivanih ukazuju na elemente smetnji, a odstupa- nja od 2 ili više SD govore o postojanju specifičnih smetnji u procenje- nim domenima. Distribucija ispitanika prema kategoriji postignuća na subtestovima kojima se procenjuje precrtavanje i crtanje prikazana je u Tabeli 3. Tabela 3 - Rangovi postignuća na subtestovima Crtanje oblika i Crtanje kod dece mlađeg školskog uzrasta

RANG

Crtanje oblika

Crtanje

 

Broj

%

Broj

%

1

16

4.0

14

3.5

2

57

14.2

50

12.5

3

327

81.8

336

84.0

Total

400

100.0

400

100.0

ρ=0.104, p=0.037

Rezultati većine (81.8%) ispitanika na subtestu Crtanje oblika pri- pada kategoriji očekivanih prema uzrastu, postignuća 18.2% odstupaju od normi za uzrast, i to 4% dve ili više SD od definisanih normi, a 14.2% jednu SD. Zastupljenost rezultata koji značajno odstupaju od normi za uzrast nije velika, ali, imajući u vidu značaj vizuospacijalnih sposobno- sti za usvajanje akademskih znanja i veština (Gligorović, Radić Šestić, 2010; Moguel-Ancheita i dr., 2010), zahteva posebnu pažnju. Kod dece sa smetnjama u učenju, na subtestu Crtanje oblika rezultati većine (72%) ispitanika odstupaju od normi za uzrast, a na subtestu Crtanje nešto više od polovine (54%) (Gligorović, Radić Šestić, 2010).

Gligorović, M., Vučinić, V.: Kvalitet crteža dece mlađeg školskog uzrasta

Kvalitet crteža i razred

Analiza rezultata subtestova Crtanje oblika i Crtanje prema razre- du koji ispitanici pohađaju prikazana je u Tabeli 4. Tabela 4 - Rezultati procene crtanja kod dece mlađeg školskog uzrasta prema razredu

Crtanje/razred

N

AS

SD

Min

Max

F(2)

p

 

II

131

11.44

4.254

0

20

Crtanje

III

133

13.24

3.887

0

20

24.136

0.000

oblika

IV

136

14.80

3.701

4

20

 

II

131

13.90

3.005

3

20

Crtanje

III

133

14.88

2.669

7

20

6.659

0.001

IV

136

15.07

2.732

6

20

Razvojni potencijal dece mlađeg školskog uzrasta u oblasti crtanja i precrtavanja potvrđen je i rezultatima analize varijanse (p≤0.000- 0.001). Statistički izraz razvojnog trenda je uočljivo visok (F=24.136) na subtestu Crtanje oblika. Ovaj nalaz je u skladu sa stavom da kumu- lativni efekat sazrevanja korteksa i senzomotornog iskustva omogu- ćava kvalitetniju integraciju informacija (Parrish i dr., 2005), što se ispoljava i u kvalitetu crteža. Naravno, potrebno je imati u vidu i uticaj vežbe tokom nastavnog procesa. Iz podataka u Tabeli 4 se uočava i smanjenje disperzije rezultata sa uzrastom/razredom, što ukazuje na sazrevanje, balansiranje i jasno profilisanje procenjenih sposobnosti tokom vremena. Analiza odstupanja od normi na primenjenim subtestovima pre- ma razredu nije ukazala na prisustvo statistički značajnih odnosa

(p<0.05).

Kvalitet crteža i pol

Imajući u vidu da su teškoće u učenju češće kod dečaka (Reynolds, 2003; Gligorović, Radić Šestić, 2010), analizirali smo odnos između rezultata procene crtanja i pola ispitanika. Analiza rezultata subte- stova Crtanje oblika i Crtanje između dečaka i devojčica prikazana je u Tabeli 5.

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 193-205, 2011.

Tabela 5 - Rezultati procene crtanja kod dece mlađeg školskog uzrasta prema polu

Crtanje/pol

N

AS

SD

Min

Max

F(1)

p

Crtanje

muški

206

12.78

4.225

3

20

3.949

0.048

oblika

ženski

194

13.61

4.086

0

20

Crtanje

muški

206

14.16

2.872

3

20

11.905

0.001

ženski

194

15.12

2.732

7

20

Prema rezultatima prikazanim u Tabeli 5, postignuća devojčica na subtestovima Crtanje oblika (p=0.048) i Crtanje (p=0.001) su stati- stički značajno bolja od postignuća dečaka. U našem ranijem istraži- vanju sposobnosti crtanja kod dece dece mlađeg školskog uzrasta op- šte populacije, devojčice su takođe pokazale bolje rezultate od dečaka u grafičkoj reprezentaciji prostornih odnosa na svim uzrasnim nivoi- ma (Gligorović i dr., 2005). Podaci o odnosu između pola i vizuospaci- jalnih sposobnosti nisu konzistentni. Većina istraživanja ukazuje na superiornost pripadnika muškog pola u oblasti mentalne rotacije, dok su rezultati analize ostalih komponenti vizuospacijalnih sposobnosti nehomogeni (Halpern, 2000; Kimura, 1999; Newcombe, Mathason, Terlecki, 2002). Prema rezultatima nekih studija, u ranim periodima razvoja i tokom mlađeg školskog uzrasta, devojčice su nešto bolje u rešavanju vizuospacijalnih zadataka, da bi se taj odnos vremenom me- njao u korist dečaka (Watson i dr., 2003).

Kategorije postignuća na subtestovima Crtanje oblika i Crtanje u odnosu na pol

Analiza rezultata procene precrtavanja i crtanja iz ugla odstupa- nja od normi u odnosu na pol je prikazana u Tabeli 6.

Gligorović, M., Vučinić, V.: Kvalitet crteža dece mlađeg školskog uzrasta

Tabela 6 - Rangovi postignuća na subtestovima kod dece mlađeg školskog uzrasta prema polu

RANGOVI

 

Pol

Total

H(1)

P

POSTIGNUĆA

muški

ženski

 

broj
1

11

5

16

 
 

%

2.8%

1.3%

4.0%

Crtanje

broj
2

31

26

57

1.488

0.222

oblika

 
 

%

7.8%

6.5%

14.3%

 

broj
3

164

26

327

 
 

%

41.0%

6.5%

81.8%

 

broj
1

9

5

14

 
 

%

2.3%

1.3%

3.5%

Crtanje

broj
2

32

18

50

4.783

0.029

 
 

%

8.0%

4.5%

12.5%

 

3 broj

165

171

336

% 41.3%

42.8%

84.0%

Kao što se može uočiti u Tabeli 6, statistički značajna razlika ran- gova rezultata između dečaka i devojčica je utvrđena na subtestu Crta- nje (p=0.029), dok je na subtestu Crtanje oblika distribucija odstupanja ravnomerna (p=0.029). Analizom rangova postignuća na subtestu Crtanje uočava se da se, iako suptilne, razlike u zastupljenosti definisanih kategorija ispo- ljavaju u rezultatima statističke analize. Odstupanje od jedne SD, koje ukazuje na elemente smetnji u procenjenoj oblasti, zapaža se kod 18 devojčica (4.5% uzorka) i 32 (8%) dečaka, a odstupanje od 2 SD, koje je indikator specifičnih smetnji, kod 5 (1.3% uzorka) devojčica i 9 (2.3% uzorka) dečaka. I analiza rezultata subtesta Crtanje kod dece sa speci- fičnim smetnjama u učenju je pokazala da su, za razliku od postignu- ća na drugim subtestovima, postignuća devojčica na subtestu Crtanje značajno bolja od postignuća dečaka (Gligorović, Radić Šestić, 2010).

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 193-205, 2011.

ZAKLJUČAK

Analizom rezultata procene kvaliteta crteža kod dece mlađeg školskog uzrasta došli smo do sledećih zaključaka:

1. Postignuća u oblasti crtanja, posmatrano iz ugla raspona i srednjih vrednosti rezultata, su nešto bolja (ali ne i statistički značajno – p>0.05) od postignuća na zadacima precrtavanja oblika, gde se zapaža i izraženija disperzija. Utvrđena je zna- čajna korelacija između posmatranih parametara (r=0.320,

p<0.000). Rezultati većine (81.8%) ispitanika na subtestu Cr- tanje oblika pripada kategoriji očekivanih prema uzrastu, po- stignuća 18.2% odstupaju od normi za uzrast, i to 4% dve ili više SD od definisanih normi, a 14.2% jednu SD.

2. Utvrđeno je prisustvo statistički značajne povezanosti iz- među razreda koji ispitanici pohađaju i kvaliteta crtanja (p≤0.000-0.001). Analiza rangova rezultata na primenjenim subtestovima prema razredu nije ukazala na prisustvo stati- stički značajnih odnosa (p<0.05).

3. Postignuća devojčica na subtestovima Crtanje oblika (p=0.048) i Crtanje (p=0.001) su statistički značajno bolja od postignuća dečaka. Statistički značajna razlika rangova rezultata između dečaka i devojčica je utvrđena na subtestu Crtanje (p=0.029), dok je na subtestu Crtanje oblika distribucija odstupanja rav- nomerna (p=0.029).

Iako su rezultati većine ispitanika na primenjenim subtestovima u skladu sa uzrasnim normama, odstupanja od jedne i dve SD pred- stavljaju jasne indikacije za uključivanje u program koji podrazumeva stimulativni i/ili korektivni rad u oblastima u kojima su uočene teško- će. Ukoliko dete ne uspeva da uspešno savlada standardni obrazovni program, potrebno ga je uključiti u program tercijarne prevencije, koji podrazumeva kreiranje individualnog obrazovnog programa.

202

Gligorović, M., Vučinić, V.: Kvalitet crteža dece mlađeg školskog uzrasta

LITERATURA

1. Anning, A. and Ring, K. (2004). Making Sense of Children’s Drawings. Maidenhead: Open University Press.

2. Atkinson, J.S., Johnston, E.E., Lindsay, A. (1972). Acadia test of developmental abilities. Wolfville, Nova Scotia, Canada:

University of Acadia.

3. Bremner J.G., Morse R., Hughes S., Andreasen G. (2001). Relations between Drawing Cubes and Copying Line Diagrams of Cubes in 7 – to 10 – Year – Old Children, Child Development, Volume 71(3), 621-634.

4. Gligorović M., Glumbić N., Maćešić Petrović D. i dr.(2005). Specifične smetnje u učenju kod dece mlađeg školskog uzra- sta; u: Golubović S. i grupa autora: Smetnje u razvoju kod dece mlađeg školskog uzrasta; Defektološki fakultet, Merkur, Be- ograd, 415-523.

5. Gligorović M., Radić Šestić M. (2010). Procena sposobnosti neophodnih za uspešno ovladavanje akademskim veštinama kod dece sa smetnjama u učenju. Specijalna edukacija i rehabili- tacija. 9 (1), 15-36.

6. Gligorović, M., Radić Šestić, M. (2011). Odnos između nivoa razvoja sposobnosti neophodnih za uspešno ovladavanje aka- demskim veštinama i pola kod dece sa specifičnim smetnjama u učenju. Nastava i vaspitanje, 1, 145-156.

7. Gligorović, M., Vučinić V., Eškirović B., Jablan B. (2011). The influence of the manifest strabismus and stereoscopic vision on non-verbal abilities of visually impaired children. Research in Developmental Disabilities, 32, 1852-1859.

8. Gligorović, M., Vujanić, E. (2003). Organizovanost vizuelnih sposobnosti kod dece mlađeg školskog uzrasta, Istraživanja u defektologiji, 2, 121-133.

9. Golomb, C. (2004) The Child’s Creation of a Pictorial World. 2nd Edition, Mahway, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates.

10. Halpern, D. F. (2000). Sex Differences in Cognitive Abilities (3rd ed.). Mahway, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates.

11. Hope, G. (2005). The Types of Drawing that Young Children Produce in Response to Design Tasks, Design and Technology

203

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 193-205, 2011.

Education: An International Journal, 10 (1), 43-53. http://www.

qagtc.org.au/conf2005/QAGTC_upsidedown.

12. Kimura, D. (1999). Sex and Cognition. Cambridge, MA: The MIT Press.

13. Newcombe, N. S., Mathason, L., & Terlecki, M. (2002). Maximization of spatial competence: more important than finding the cause of sex differences. In A. McGillicuddy- De Lisi & R. De Lisi (Eds.), Biology, Society, and Behavior:

The Development of Sex Differences in Cognition. Westport, Connecticut: Ablex.

14. Novosel, M. I., Marvin Cavor, Lj. (1985). Acadia test razvoja sposobnosti. Primijenjena psihologija, 1-2, 103-108.

15. Parrish, E. E, Giaschi, D. E, Boden, C. Dougherty, R. (2005). The maturation of form and motion perception in school age children, Vision Research, 45 (7), 827-837.

16. Piaget, J., & Inhelder, B. (1956). The child’s conception of space. London: Routledge & Kegan Paul.

17. Silverman, L. (2005). Upside Down Brilliance: The Visual Spatial Learner. Brisbane, Queensland: Association for Gifted and Talented Children.

18. Sternberg, R., Davidson, J., E. (2005). Conceptions of Giftedness (2nd Edition). New York: Cambridge University Press.

19. Toomela, A. (2002). Drawing as a verbally mediated activity: A study of relationships between verbal, motor and visuospatial

skills

Behavioral Development, 26 (3), 234-247.

and

drawing

in

children,

International

Journal

of

20. Treffinger, D. J. (Ed.) (2004). Creativity andGiftedness. Thousand Oaks, California: Corwin Press.

21. Watkins, M. W., Glutting, J. J., & Youngstrom, E. A. (2005). Issue in subtest profile analysis. In D. Flanagan & P. Harrison (Eds.), Contemporary intellectual assessment: Theories, tests, and issues (pp. 251-268). New York: The Guilford Press.

22. Watson, C. S., Kidd, G. R., & Horner, D. G. (2003). Sensory, cognitive, and linguistic factors inthe early academic performance of elementary school children: The Benton-IU project. Journal of Learning Disabilities, 36 (2), 165-197.

204

Gligorović, M., Vučinić, V.: Kvalitet crteža dece mlađeg školskog uzrasta

DRAWING QUALITY IN YOUNGER SCHOOLCHILDREN

Milica Gligorović, Vesna Vučinić

University of Belgrade Faculty of Special Education and Rehabilitation

Summary

The aim of this paper is to determine the developmental level of drawing skills in younger schoolchildren, bearing in mind that the quality of drawing depends on the organization level of practognostic abilities, most important components of which are visual attention, visual perception, visual memory, visuo-spatial, visuo-constructive, and motor abilities. The sample consists of 400 pupils aged between 8 and 11, attending II, III, and IV grade of Belgrade elementary schools. Subtests Shapes Drawing and Drawing of ACADIA developmental abilities test were used to assess drawing skills. Results analysis determined that the participants’ achievements in the area of drawing are somewhat better (however not statistically significant - p>0.05) than their achievements in tasks involving copying shapes where a more prominent dispersion is determined. Most results (81.8%) on Shapes Drawing subtest are age appropriate, while 18.2% deviate from age norms, out of which 4% deviate from the defined norms by two or more SD and 14.2% by one SD. Statistically significant relation was determined between the grades these pupils attend and the quality of drawing (p≤0.000 – 0.001). Girls’ achievements on subtests Shapes Drawing (p=0.048) and Drawing (p=0.001) are statistically significantly better than boys’ achievements. Statistically significant difference in results ranks between boys and girls was determined on subtest Drawing (p=0.029), while the deviation is equally distributed on subtest Shapes Drawing (p=0.029). Key words: drawing, visuo-spatial abilities, younger schoolchildren

Primljeno, 28. 4. 2011.

Prihvaćeno, 27. 5. 2011.

205

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 207-215, 2011.

UDK: 376.1-056.36-053.5;

159.953.5.072-056.36-053.5;

159.943.072-056.36-053.5

ID: 185079052 Originalni naučni rad

Miodrag STOŠLJEVIĆ 1 Gordana ODOVIĆ Milosav ADAMOVIĆ

Univerzitet u Beogradu Fakultet za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju

MOTORNE PERFORMANSE GORNJIH EKSTREMITETA KOD DECE SA SMETNJAMA U UČENJU

Smetnje u učenju ne podrazumevaju samo jedan poremećaj već uključuju niz poteškoća koje se odnose na školske veštine kao što su:

čitanje, pisanje ili matematika. Sposobnost za učenje može biti one- mogućena manje vidljivim kliničkim pokazateljima kao što su motorne performanse gornjih ekstremiteta dece koja imaju smetnje u učenju. Zbog prethodno navedene činjenice cilj našeg istraživanja je bio ispitivanje motorne performanse gornjih ekstremiteta kod dece sa smetnjama u učenju. Uzorak je formiran od 68 učenika, oba pola, uzrasta 7 do 11 godi- na. Svi učenici su pohađali redovnu osnovnu školu. Ispitanici su pode- ljeni u E-eksperimentalnu i K-kontrolnu grupu. Svaka grupa je imala po 34 ispitanika. Eeksperimentalnu grupu su činili ispitanici koji imaju smetnje u učenju, a kontrolnu grupu ispitanici koji nemaju smetnje u učenju. Grupe su izjednačene prema polu, uzrastu i stepenu inteligen- cije. Za procenu performansi gornjih ekstremiteta korišćena je odgova- rajuća baterija somatopedskih testova. Rezultati ispitivanja motornih performansi ispitanika eksperimen- talne grupe na nivou zgloba šake i zgloba lakta pokazuju visoku statistič- ku značajnost, a na nivou zgloba ramena postoji statistička značajnosi, ali nešto nižeg stepena. Rezultati ispitivanja motorne funkcije sva tri zgloba ruke istovremeno su, također, statistički značajni, ali u poređenju sa prethodnim pokazuju najnižu statističku značajnost.

1 E-mail: drstosljevic@gmail.com

207

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 207-215, 2011.

Zaključci istraživanja pokazuju da su motorne performanse gornjih ekstremiteta u direktnoj korelaciji sa smetnjama u učenju. Ključne reči: motorne performanse, smetnje u učenju, gornji ekstremiteti

UVOD

U širem smislu, smetnje u učenju predstavljaju skup poremećaja

u razvoju koji ima raznoliku osnovu i značajno otežava izvršavanje

školskih zadataka. Ovi razvojni problemi mogu se svrstati prema ICD- 10 klasifikaciji u dve veće kategorije koje se razlikuju po vrsti simpto- ma koji predominiraju, prema načinu na koji je otežano izvršavanje školskih zadataka i prema vrsti potrebne terapije. Prva od dve po- menute kategorije podrazumeva poteškoće u pojedinim fazama ob-

rade informacija, dok se druga kategorija ove klasifikacije odnosi na oštećenja pojedinih funkcija kao što su: čitanje (F 81.0), pisanje (F 81.1) i matematika (F 81.2-3). Prema istraživanju vršenom kod nas identifikovano je 7,14% učenika sa smetnjama u učenju (Stošljević, 1994). Studija koju su sproveli Margai et al. pokazala je da u redovnim školama ima 6% dece sa smetnjama u učenju (Margai et al., 2003). Smetnje u učenju imaju dugoročan uticaj na život osoba koje imaju ovu vrstu poremećaja. Tay-

lor et al. sproveli su istraživanje koje je obuhvatilo 284 primaoca soci- jalne pomoći čija je prosečna starost bila 34 godine, a 97% ispitanika

je bilo ženskog pola. Smetnje u učenju imalo je 22,9% i 32% nije imalo

zavšenu srednju školu. Rezultati ovog istraživanja pokazali su da pri- maoci socijalne pomoći koji imaju smetnje u učenju nisu u mogućnosti da izdržavaju svoje porodice po osnovu zaposlenja (Taylor et al., 2004). Od mnogih kombinovanih faktora koji mogu dovesti do školskih problema smetnje u učenju predstavljaju najčešći uzrok (Wender, 1981). Poteškoće u učenju ne podrazumevaju samo jedan poremećaj već uključuju niz poteškoća vezanih za školske veštine kao što su već pomenute: čitanje, pisanje i matematika. Lyon (1996) smatra da ove vrste poteškoća prate i drugi problemi poput deficita socijalnih veština, poremećaja emocija ili ponašanja. Navedene fenomene ne

treba dovoditi u direktnu etiopatogenetsku vezu sa poteškoćama u

208

Stošljević, M. i dr.: Motorne performanse gornjih ekstremiteta kod dece sa smetnjama u učenju

učenju kao što se one ne smeju pripisivati senzornim oštećenjima, in- telektualnoj ometenosti, kulturnim razlikama ili lenjosti. Niz objavljenih istraživanja o ovom problemu počevši od Levina (1980), pa do istraživanja Pieters et al. (2011) pokazuje povezanost loše motorne organizovanosti i poteškoća u učenju. Ove poteškoće ponekad mogu biti specifične i odnositi se direktno na motorne spo- sobnosti učenika kao što je to slučaj sa disgrafijom, a ponekad mogu prouzrokovati opšte zaostajanje u usvajanju školskih znanja i vešti- na. Bilo kako bilo, svaki pojedini aspekt motornog funkcionisanja ove dece može doprineti njihovim poteškoćama u učenju, pa tako fina mo- torika utiče na jedan način dok gruba motorika ili održavanje posture potpuno drugačije utiče na školovanje ove dece.

Cilj istraživanja

Cilj ovog rada je bio utvrđivanje moguće korelacije između motor- nih performansi gornjih ekstremiteta i poteškoća u čitanju, pisanju i matematici kod dece osnovnoškolskog uzrasta.

METOD ISTRAŽIVANJA

Uzorak

Uzorak je formiran od 68 učenika, oba pola, uzrasta od 7 do 11 godina. Svi ispitanici pohađaju redovnu osnovnu školu. Ispitanike smo podelili na dve grupe, eksperimentalnu i kontrolnu. Svaka grupa je uključivala po 34 ispitanika. Ispitanici eksperimentalne grupe ima- ju poteškoće u učenju po tipu čitanja, pisanja i matematike. Ispitanici kontrolne grupe nemaju navedene poteškoće. Grupe su izjednačene prema polu, uzrastu i stepenu inteligencije koji je u svim slučajevima bio između 95 i 105 IQ jedinica. Struktura eksperimentalne i kontrol- ne grupe prikazana je u Tabeli 1, a struktura eksperimentalne grupe prema polu, uzrastu i tipu smetnje je prikazana u Tabeli 2.

209

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 207-215, 2011.

Tabela 1- Struktura Eksperimentalne i Kontrolne grupe prema polu i uzrastu

Uzrast

 

E grupa

   

K grupa

   

Ukupno

 

Muško

Žensko

Muško

Žensko

Muško

Žensko

N

%

N

%

N

%

N

%

N

%

N

%

7-7,11

7

10,30

1

1,45

7

10,30

1

1,45

14

20,60

2

2,90

8-8,11

7

10,30

1

1,45

7

10,30

1

1,45

14

20,60

2

2,90

9-9,11

7

10,30

2

2,90

7

10,30

2

2,90

14

20,60

4

5,80

10-11

7

10,30

2

2,90

7

10,30

2

2,90

14

20,60

4

5,80

28

41,20

6

8,80

28

41,20

6

8,80

56

82,40

12

17,60

Tabela 2 - Struktura eksperimentalne grupe prema polu, uzrastu i tipu smetnje

Uzrast

 

Čitanje

   

Pisanje

   

Matematika

Muško

Žensko

Muško

Žensko

Muško

Žensko

N

%

N

%

N

%

N

%

N

%

N

%

7-7,11

4

5,80

1

1,45

7

10,30

1

1,45

4

5,80

/

/

8-8,11

4

5,80

1

1,45

7

10,30

1

1,45

4

5,80

/

/

9-9,11

4

5,80

/

/ 4

 

5,80

1

1,45

6

8,80

1

1,45

10-11

4

5,80

/

/ 4

 

5,80

1

1,45

6

8,80

1

1,45

16

23,20

2

2,90

22

32,20

4

5,80

20

29,20

2

2,90

Instrumenti i procedura istraživanja

Prilikom testiranja ispitanika koristili smo tri vrste testova: LT test (Learning and Transfer Test) za utvrđivanje poteškoća u učenju po tipu čitanja, pisanja i matematike, REVISC skalu za procenu inteli- gencije i Standardnu bateriju somatopedskih testova za merenje mo- tornih performansi gornjih ekstremiteta koja se sastoji iz četiri testa:

Ozeretzki proba, Coloredo proba, Ring proba, Target test. Ozeretzski proba je korišćena za merenje motorne performanse na nivou zgloba šake, Coloredo proba je primenjena za merenje performanse na nivou zgloba lakta, a Ring proba za merenje performanse na nivou zgloba ramena. Target testom su merene ove performanse na sva tri zgloba istovremeno.

210

Stošljević, M. i dr.: Motorne performanse gornjih ekstremiteta kod dece sa smetnjama u učenju

Procena poteškoća u učenju, stepena inteligencije i motornih per- formansi gornjih ekstremiteta ispitanika koji su bili uključeni u ekspe- rimentalnu grupu vršena je u Zavodu za psihofiziološke poremećaje i govornu patologiju „Prof. dr Cvetko Brajović“ u Beogradu po njihovom dolasku u ustanovu, a pre početka tretmana. Tek kada je kod ovih ispi- tanika dijagnostikovana neka poteškoća u učenju, oni su bili svrstava- ni u eksperimentalnu grupu. Ispitanici kontrolne grupe su učenici OŠ „Borivoje Stanković” u Beogradu. Istraživanje je sprovedeno tokom školske 2009/10. godine. Dobijene rezultate smo obradili pomoću SPSS statističkog pro- grama (verzija 17.0), a oni su bili poređeni parametrijskim testom One-Way ANOVA jer su podaci imali normalnu raspodelu, tj. bili su grupisani oko Xsr, a rasipanje podataka je malo (mala Sd).

REZULTATI

Dobijeni rezultati prikazani su u tabelama 3 i 4, a interpretacija rezultata je data u okviru koncepta statističke značajnosti kao kruci- jalnog parametra u kliničkim naukama jer razlika između statističke značajnosti (p u rasponu od 0,05 do 0,01), visoke statističke značajno- sti (p u rasponu od 0,01 do 0,001) i vrlo visoke statističke značajnosti (p manje od 0,001) predstavlja matematički okvir efikasnosti klinič- kog rada. Tabela 3 - Rezultati statističkog poređenja između eksperimentalne i kontrolne grupe za motorne performanse desne ruke

Vrsta testa

E grupa

K grupa

F – vrednost

 

AS

AS

p

ozeretzki

78,856

71,537

18,653

0,000

coloredo

35,641

29,846

17,348

0,000

ring

24,746

21,854

19,563

0,000

target

22,347

27,164

8,876

0,003

U Tabeli 3 prikazani su rezultati statističkog poređenja između eksperimentalne i kontrolne grupe za motorne performanse desne ruke. Ovi rezultati ukazuju na činjenicu da je dobijena F vrednost za Ozeretzski probu iznosila 18,653, a nivo poverenja 0,000 što predstav-

211

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 207-215, 2011.

lja vrlo visoku statističku značajnost. F vrednost za Coloredo probu je bila 17,348 što je takođe, dovelo do vrlo visoke statističke značajnosti (p=0,000). Statistički parametri za Ring probu su pokazali visoku F vrednost od 19,563, a posledično tome i vrlo visoku statističku vred- nost na nivou poverenja od 0,000. F vrednost za Target test je bila nešto niža (8,876) pa je i nivo poverenja bio na nivou visoke statističke značajnosti od 0,003. Tabela 4 - Rezultati statističkog poređenja između eksperimentalne i kontrolne grupe za motorne performanse leve ruke

Vrsta testa

E grupa

K grupa

F – vrednost

 

AS

AS

p

ozeretzki

87,576

99,385

15,763

0,000

coloredo

42,374

50,085

15,001

0,000

ring

29,346

33,907

16,763

0,000

target

19,924

22,745

8,026

0,005

U Tabeli 4 mogu se videti rezultati statističkog poređenja između eksperimentalne i kontrolne grupe za motorne performanse leve ruke. Dobijeni rezultati jasno pokazuju da je dobijena F vrednost za Oze- retzski probu iznosila 15,763, a nivo poverenja je bio 0,000 što pred- stavlja vrlo visoku statističku značajnost. F vrednost za Coloredo probu je bila 15,001 što je značilo da je i za ovaj test utvrđena vrlo visoka stati- stička značajnost od p=0,000. Ista F vrednost za Ring probu je iznosila 16,763, a time smo dobili i vrlo visoku statističku vrednost na nivou poverenja od 0,000. Statistička obrada Target testa je pokazala da je F vrednost u ovom slučaju bila niža (8,026), pa je i nivo poverenja za ovaj test iznosio 0,005, tj. dobijena je visoka statistička značajanost.

DISKUSIJA

Na osnovu višegodišnjeg iskustva u praksi poznato nam je bilo da deca sa lošijom motornom organizovanošću imaju određene poteš- koće u učenju, a posebno u izvođenju grafomotornog čina. Dobijeni razultati su bili relativno neočekivani jer su za sve ispitivane varijable dobijene vrlo visoke statističke značajnosti osim za varijablu „Target test“ za koju je ta statistička značajnost bila na visokom nivou.

212

Stošljević, M. i dr.: Motorne performanse gornjih ekstremiteta kod dece sa smetnjama u učenju

Analizom dobijenih rezultata može se primetiti da deca sa smet- njama u učenju po tipu čitanja, pisanja i matematike imaju smanjene motorne performanse na nivou zgloba šake što su u svom istraživanju potvrdili i Jelle Vuijk et al. (2011). Motorne performanse na nivou zgloba lakta su takođe bile znat- no umanjene što je od ogromne važnosti za funkcionisanje ove dece jer većina školskih veština zavisi od korektnog motornog funkcionisa- nja na ovom nivou kineziološkog lanca „ruka”. Slične rezultate za ovu varijablu dobili su u svom istraživanju i Capellini et al. (2010). Ovo istraživanje pokazalo je vrlo visoku statističku značajnost za motorne performanse u nivou zgloba ramena što nije baš u potpunoj saglasnosti sa rezultatima dobijenim iz dostupne literature (Viholai- nen i sar., 2002). Najniža statističku značajnost dobijena je za motornu funkciju sva tri zgloba ruke istovremeno, a ovi rezultati su bili potvrđeni i u istraživanjima Pietrs i sar. (2011). Iz tumačenja prethodnih rezultata možemo videti da je postoja- la razlika između eksperimentalne i kontrolne grupe za sve testira- ne motorne performanse gornjih ekstremitea učenika sa smetnjama u učenju po tipu čitanja, pisanja i matematike. Do ovakvog ishoda je verovatno došlo jer ova deca, prema istraživanju Levina (1980), imaju problema u finoj motorici koji se reflektuju na sve oblasti usvajanja školskih znanja i veština.

ZAKLJUČAK

Dobijeni rezultati ovog istraživanja upućuju na činjenicu da su motorne performanse gornjih ekstremiteta u direktnoj korelaciji sa smetnjama u učenju kod dece uzrasta 7-11 godina. Ova saznanja uka- zuju na neophodnost poboljšanja ispitivanih performansi kao jedan od osnovnih preduslova u otklanjanju smetnji u učenju po tipu čitanja, pisanja i matematike. Takođe, poboljšanje motornih performansi gornjih ekstremiteta svakako će doprineti i boljem ukupnom funkcionisanju ove dece, pa je klinički imperativ rad na ovom segmentu motornog razvoja ispitivane populacije.

213

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 207-215, 2011.

LITERATURA

1. Capellini, S.A., Coppede A.C. & Vale T.R. (2010). Fine motor function of school-aged children with dyslexia, learning disability and learning difficulties. Pro Fono, 22 (3), 201-8.

2. Jelle Vujik, P., Hartman, E., Mombarg, R., Scherder, E.& Visscher C. (2011). Associations between academic and motor performance in a heterogeneous sample of children with learning disabilities. Journal of learning disability, 44(3), 276-282.

3. Levin, M. D. (1980). The Child with learning disability; In: The practical menagment of the developmentaly child, The S.V. Mosby company, St. Louis.

4. Lyon, G.R. (1996). Learning disabilities, Future child, 6(1), 54-76.

5. Margai, F. & Henry, N. (2003). A community-based assessment of learning disabilities using environmental and contextual risk factors. Social Science & Medicine, 56(5): 13.

6. Patti L. Harrison; Flanagan, Dawn P. (2005). Contemporary intellectual assessment: theories, tests, and issues. New York:

Guilford Press.

7. Pieters, S., De Block, K., Scheiris, J., Eyssen, M., Desoete, A., Deboutte, D. et al. (2011). How common are motor problems in children with a developmental disorder: rule or exception? Child Care Health Development, 37: doi:10.1111/j.1365-

214

2214.2011.01225.x

8. Stošljević, M. (1994). Uticaj kliničkog defektološkog tretmana na sposobnosti učenika sa graničnim stanjima inteligencije, Doktorska disertacija, Defektološki fakultet, Beograd, str. 28.

9. Taylor, M.J. & Barusch, A. S. (2004). Personal, family, and multiple barriers of long-term welfare recipients. Social Work, 49(2), 175-183.

10. Viholainen, H., Ahonen, T., Cantell, M., Lyytinen, P.& Lyytinen H. (2002). Development of early motor skills and language in children at risk for familial dyslexia. Dev Med Child Neurol . 44(11), 761-9.

Children.

11. Wender,

E.H.

(1981).

Learning

Disabilities

in

Pediatrics in Review, 3, 91-98.

Stošljević, M. i dr.: Motorne performanse gornjih ekstremiteta kod dece sa smetnjama u učenju

UPPER LIMBS MOTOR FUNCTIONS IN CHILDREN WITH LEARING DISABILITIES

Miodrag Stošljević, Gordana Odović, Milosav Adamović

University of Belgrade, Faculty of Special Education and Rehabilitation

Summary

Rather than referring to a single disorder, learning disabilities include several disorders relating to ac ademic skills, such as reading, writing, and mathematical skills. Learning ability may be hindered by less apparent clinical indicators, such as motor functions of upper limbs in children with learning disabilities. With regard to the above mentioned fact, the aim of this research was to test motor functions of upper limbs in children with learning disabilities. The sample consisted of 68 students, of both genders, aged between 7 and 11. All students attended a regular elementary school. The participants were divided in two groups: E- experimental group, and C – control group. Each group consisted of 34 participants. Experimental group included participants with learning disabilities, while control group included participants without learning disabilities. The groups were equal regarding gender, age, and the level of intelligence. Appropriate somatological tests battery was used to assess upper limbs functions. Results of research on motor functions in experimental group at the level of wrist and elbow show a high statistical significance, while there is a somewhat lower statistical significance at the level of shoulder joint. Results of research on motor functions of all three arm joints are also statistically significant, but with the lowest statistical significance. Research results show that motor functions of upper limbs directly correlate to learning disabilities in tested children. Key words: motor functions, learning disabilities, upper limbs

Primljeno, 30. 5. 2011.

Prihvaćeno, 21. 6. 2011.

215

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 217-235, 2011.

UDK: 364-787.2-053.6 ID: 185079820 Originalni naučni rad

Dragana STANIMIROVIĆ 1 Luka MIJATOVIĆ

Univerzitet u Beogradu Fakultet za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju

DRUŠTVENA PODRŠKA INSTITUCIJA ZDRAVSTVENE ZAŠTITE SLEPIM ADOLESCENTIMA I NJIHOVIM PORODICAMA

Društvena podrška se odnosi na strukturu, kvalitet i funkciju so- cijalne mreže kojoj pojedinac pripada. Smatra se izuzetno značajnim izvorom za prevladavanje stresa. Oblici društvene podrške su emocio- nalna, informaciona i konkretna, a svaki od ovih vidova podrške može biti pružen neformalnim i formalnim putem. Budući da su porodice sa slepim adolescentom više izložene stresu i da su češće upućene na traženje formalne društvene podrške od sistema zdravstvene zaštite, nameće se pitanje da li postoje razlike u opažanju nivoa i sadržaja ovog vida podrške između porodica sa slepim adolescentom i porodica sa adolescentom tipičnog razvoja. Uzorak su činile po 32 porodice. Podaci o sadržaju i nivou društvene podrške zdravstva dobijeni su od očeva, majki i adolescenata putem nedirektivno vođenog intervjua i skale procene. Rezultati istraživanja su pokazali da su obe grupe porodica nezadovoljne, kao i da su porodice sa slepim adolescentom znatno ne- zadovoljnije i da im je potrebna „posebna“ podrška. Analiza sadržaja podrške sistema zdravstvene zaštite ukazuje na brojne sličnosti u opa- žanju između eksperimentalne i kontrolne grupe, s tim što porodice sa slepim adolescentom imaju i neka dodatna očekivanja, naročito u pogledu informacione i emocionalne podrške zdravstvenih ustanova. Ključne reči: društvena podrška, zdravstvena zaštita, porodica, slepoća

1 E-mail: dragana-s@open.telekom.rs

217

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 217-235, 2011.

UVODNA RAZMATRANJA

Društvena podrška odnosi se na kvalitet, strukturu i funkciju socijalne mreže kojoj osoba pripada, a definiše se kao interpersonal- na razmena koja uključuje emocije, potvrđivanje i pomoć (Vlajković, 1998). Društvena podrška se najčešće posmatra kao posredujući fak- tor između krize i određenog životnog događaja. Ovako viđena, ona utiče na nastanak, tok i ishod krize i to na dva načina: neposredno i posredno. Neposredan uticaj društvene podrške ogleda se u menjanju značenja kriznog životnog događaja, kao i efektima na ishod krize. Po- sredno, društvena podrška može delovati putem modifikacije reakcija na životni događaj i reakcija u krizi. Značaj društvene podrške kao važnog faktora u prevladavanju stresa, odavno je prepoznat od strane brojnih istraživača u oblasti za- štite mentalnog zdravlja. Često je potvrđivana veza između društvene podrške i dobrog zdravlja, niske stope smrtnosti i bržeg oporavka na- kon bolesti (Cohen & Syme, 1985; Hale, Hannum, & Espelage, 2005; Hurdle, 2001, prema Singletary et. al, 2009). Autori Cohen i McKay (1984), na primer, iznose teoriju po kojoj se društvena podrška po- smatra kao neka vrsta amortizera (ublaživača) dejstva svakodnevnih stresora, potencijalno štetnih po somatsko i mentalno zdravlje (prema Singletary et. al, 2009, str.500). Papakonstatinou i Papadopoulos daju sistematizovan pregled dosadašnjih pokušaja konceptualizacije oblika društvene podrške. Moguće je nabrojati šest kategorija podrške: intimna interakcija, ma- terijalna pomoć, fizička asistencija, vođenje, povratna informacija i socijalna participacija (Huurre, Komulainen, & Aro, 1999, prema Papakonstatinou & Papadopoulos, 2010 ). Prema Weiss-u, u aspeka- te društvene podrške se ubrajaju: privrženost, socijalnu integraciju, mogućnost za pružanje brige, potvrđivanje vrednosti, stvaranje za- jedništva i vođenje (Weiss, 1974, prema Papakonstatinou & Papado- poulos, 2010). Birch i Etzion razlikuju četiri elementa društvene po- drške: emocije, procena, informacije i instrumentalni elementi (Birch, 1998; Etzion, 1984, prema Papakonstatinou & Papadopoulos, 2010). Cohen i Hoberman takođe izdvajaju četiri funkcije društvene podrške:

funkcija procene, podrška u izgrađivanju samopoštovanja, podrška u doživljavanju pripadanja i opipljiva, konkretna podrška (Cohen & Ho-

218

Stanimirović, D., Mijatović, L.: Društvena podrška institucija zdravstvene zaštite slepim adolescentima i njihovim porodicama

berman,1983, prema Papakonstatinou & Papadopoulos, 2010). Neki autori navode tri tipa podrške: emocionalna, informaciona i opiplji- va – konkretna (Chien-Huey Chang &Schaller, 2000; Cohen & Wills, 1985; prema Papakonstatinou & Papadopoulos, 2010), a prisutno je i još jedno shvatanje društvene podrške, po kome se ona javlja u samo dva vida, kao emocionalna i praktična (Brough & Pears, 2004; Kef, 1997, prema Papakonstatinou & Papadopoulos, 2010). Gledište po kome se društvena podrška javlja u tri oblika: kao emo- cionalna, materijalna (praktična) i informaciona, navodi i Schaefer. Ova podela se smatra najpotpunijom i najzastupljenijom u radovima iz ove oblasti. „Emocionalna podrška se odnosi na dobijanje pažnje, naklonosti i ljubavi. Pod materijalnom podrškom podrazumeva se svaki oblik kon- kretne pomoći: novac, nega u bolesti itd. Informativna podrška sastoji se u razjašnjavanju, objašnjavanju, davanju saveta“ (Vlajković, 1998, str.104). Od izuzetne važnosti je i podela društvene podrške na neformal- nu i formalnu. Neformalnu društvenu podršku predstavlja oslanjanje na pomoć roditelja, prijatelja i drugih značajnih osoba, koja se pruža tokom spontanih interakcija, dok formalnu društvenu podršku čine jasno definisani obrasci pružanja pomoći u krizi od strane institucija zdravstvene i socijalne zaštite, ustanova obrazovanja i sl. Još jedan bitan aspekt u proučavanju društvene podrške jeste doživljaj podrške iz ugla osobe koja prima podršku. Postoji razlika iz- među opažene podrške (ne mora biti identična onoj koja je realno do- bijena) i očekivane podrške. „Način na koji ljudi percipiraju postojeću socijalnu podršku može ojačati njihovo uverenje da je drugima do njih stalo i da ih cene, povećati njihovo samopoštovanje i samopoverenje u sposobnost suočavanja sa budućim stresorima“ (Mitić, 2007, str.190- 191). Delotvornost društvene podrške, međutim, može biti umanjena, kako od strane onih koji pomoć primaju, tako i od strane onih koji je pružaju (Mitić, 2007). Naime, pružanje i/ili primanje podrške može biti praćeno „osećajem krivice, dužnosti ili preterane zavisnosti“ (Mi- tić, 2007, str.191). Može doći i do situacije da osoba koja prima pomoć nije sposobna da je i uzvrati ili, pak, do ometanja u procesu pružanja podrške ponekad dolazi usled toga što se „potencijalni pomagači po- našaju na neprimerene načine“ (Mitić, 2007, str.191). Budući da su osobe sa ometenošću više izložene stresu, od poseb- nog je značaja proučavanje njihovog doživljaja društvene podrške. Istra-

219

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 217-235, 2011.

živanje koje su obavili Li i Moore (1998, prema Singletary et.al, 2009), pokazalo je da do postizanja dobrobiti kod osoba sa ometenošću može doći ukoliko su integrisane u društvo, a da bi uopšte došlo do procesa integracije, neophodno je postojanje jake i podržavajuće društvene mre- že. Međutim, pored značaja pružanja podrške osobama sa ometenošću, „tek je nedavno utvrđeno da društvena podrška može imati i određene negativne aspekte, kao što su bes i hostilnost, koji mogu štetno uticati na život osoba sa hroničnom ometenošću“ (Cimarolli & Boerner, 2005, str.521). Naime, negativni aspekti društvene podrške ogledaju se u na- činu na koji se pomoć pruža, oblicima pomoći i emocijama koje prate sam čin pružanja podrške. Kao česti primeri negativne društvene po- drške navode se prezaštićivanje, izbegavanje, nepružanje adekvatnih informacija koje su u vezi sa ometenošću, nepokazivanje interesovanja za osobu kojoj se pomoć pruža ili pak previše pažnje, ljubaznosti i želje da se pomogne i sl. (Papakonstatinou & Papadopoulos, 2010). Kako ometenost člana porodice utiče na sve njene članove i po- rodicu u celini, socijalna mreža porodice i njenih članova i društvena podrška koju dobijaju, odnosno njihova percepcija te podrške je od izu- zetnog značaja. U oblasti formalne društvene podrške značajan resurs predstavljaju institucije zdravstvene zaštite koje su za osobe sa ome- tenošću i njihove porodice od posebne važnosti jer se u zdravstvenim ustanovama postavlja dijagnoza, obavlja lečenje i rehabilitacija. Kada je dijagnoza, recimo trajno oštećenje vida na nivou total- ne slepoće, konkretna podrška na nivou lečenja vidnih funkcija nije moguća, ali informaciona i emocionalna jesu. Izuzetno je značajno na koji način se pacijentu, odnosno porodici saopštava dijagnoza i pro- gnoza. Jedan od autora koji je detaljno razradio principe i postupak „saopštavanja loših vesti“ je Hilton Davis. On piše: „Hroničnu bolest ne možemo da otklonimo, ali možemo da prihvatimo činjenicu da su problemi stvarni i da pripadaju porodici. Možemo da poštujemo poro- dicu shvatajući da će uspeti da se izbori sa teškoćama i više od toga. Možemo takođe da pokušamo da joj prenesemo svoje poštovanje, jer će se zbog toga bolje osećati a samim tim i biti sposobnija da se nosi sa teškoćama“ (Davis, 1996, str. 14). Iako su procedure lečenja i rehabilitacije vezane za konkretnu po- moć i podršku one se mogu sprovoditi na različite načine, što u dobroj meri zavisi od ličnosti zdravstvenog radnika. Svi više volimo lekara

220

Stanimirović, D., Mijatović, L.: Društvena podrška institucija zdravstvene zaštite slepim adolescentima i njihovim porodicama

koji je spreman da nas sasluša i da nam pruži što više informacija koje

se tiču našeg zdravlja i bolesti, nego onoga koji se prema pacijentu po- naša kao da je stvar. Kao deo inicijative „Zdravi ljudi do 2010.“ , centri za kontrolu bole- sti i prevenciju (the Centers for Disease Control and Prevention - CDC) ispitali su pokazatelje zdravstvenog stanja osoba s ometenošću. „Njiho- vi rezultati pokazuju da mnoge osobe sa ometenošću imaju sekundar- ne zdravstvene komplikacije koje se mogu prevenirati, od kojih neke dovode do preranih smrti (CDC, 2001). Utvrđeno je da, u poređenju sa ljudima koji nisu ometeni, pojedinci sa ometenošću imaju više stope hroničnih stanja“ (Vash and Crewe, 2004, p. 48). Stanimirović (2005) na uzorku od 32 porodice sa slepim adoles- centom nalazi daleko veću učestalost visokostresnih životnih događa- ja, nego u porodicama kontrolne grupe, među kojima značajno mesto zauzimaju hirurške intervencije člana porodice. Podatak da su slepi bili podvrgnuti brojnim oftalmološkim intervencijama je očekivan. „Međutim, interesantno je da je učestalost operacija roditelja veća u porodicama sa slepim adolescentom nego u kontrolnoj grupi porodica - pretežno se radi o operacijama srca“ (Stanimirović, 2005, str. 124). Odgovori dobijeni u strukturisanom intervjuu sa 33 majke i 24 očeva iz 36 porodica sa slepim, odnosno slabovidim detetom na uzra- stu od 2 do 23 godine pokazuju da su iskustva roditelja sa zdravstve- nim ustanovama pozitivna u 51,2% slučajeva, kao i da „u 42% poro- dica postoji stalna potreba za zdravstvenom zaštitom jednog ili više članova porodice“ (Dragojević, 2005, str. 68). Podaci Stanimirović (2005), prikupljeni u intervjuu sa svim čla- novima iz po 26 nuklearnih porodica, ukazuju na neke specifičnosti socijalne mreže porodica sa slepim detetom uzrasta 7 do 12 godina u poređenju sa porodicama kontrolne grupe. Navodimo one koji su rele- vantni za temu našeg rada:

• Kada su u pitanju potpune porodice: „Porodica više povezana sa zdravstvenim institucijama. Te veze su za sve najčešće stre - sne ili jako stresne“ (Stanimirović, 2005, str. 46).

• Slično, kada su u pitanju nepotpune porodice: „Porodice imaju jače veze sa ustanovama zdravstvene zaštite, ali su one obič- no stresne“ (Stanimirović, 2005, str. 48).

221

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 217-235, 2011.

Značajan vid društvene podrške institucija zdravstvene zaštite predstavlja činjenica da se u mnogim zemljama iz zdravstvenih fondova izdvajaju sredstva za nabavku pomagala namenjenih osobama sa omete- nošću. U Srbiji je ovo regulisano Pravilnikom o medicinsko-tehničkim poma- galima (2008). Prema ovom Pravilniku, sredstva za pomagala se obezbe- đuju iz fondova obaveznog zdravstvenog osiguranja. U članu 83. navode se očna pomagala na koja osiguranik ima pravo: (1) naočare, ram i stakla za korekciju; (2) teleskopske naočare (naočare sa specijalnim sistemom sočiva); (3) lupa (staklo za povećanje); (4) kontaktna sočiva; (5) očne pro- teze; (6) tiflotehnička pomagala. Član 97 definiše na koja tiflotehnička pomagala ima pravo osigurano slepo lice: Brajeva pisaća mašina; repro- duktor (ukoliko pravo na ova pomagala nije ostvareno po propisima PIO); Brajev sat; naočari sa tamnim staklima od plastične mase; beli štap za slepe; govorni softver za srpski jezik za slepa lica. Članom 98. Pravilni- ka reguliše se postupak ostvarivanja prava na ova pomagala. Imajući sve ovo na umu, nameće nam se pitanje u kojoj meri po- stojeća društvena podrška institucija zdravstvene zaštite zadovoljava potrebe osoba sa ometenošću, posebno slepih osoba i njihovih poro- dica i kako bi mogla da se poboljša. Naše istraživanje daje doprinos odgovoru na ovo pitanje. Svrha istraživanja bila je da ispita kako slepi adolescenti i njihovi roditelji opažaju nivo dobijene i nivo očekivane društvene podrške od institucija zdravstvene zaštite.

Ciljevi istraživanja

1. utvrditi da li postoje statistički značajne razlike između ek- sperimentalne i kontrolne grupe u percepciji nivoa dobijene društvene podrške institucija zdravstvene zaštite adolescen- tima i njihovim porodicama;

2. utvrditi da li postoje statistički značajne razlike između ek- sperimentalne i kontrolne grupe u percepciji nivoa očekivane društvene podrške institucija zdravstvene zaštite adolescen- tima i njihovim porodicama;

3. utvrditi da li postoje statistički značajne razlike između nivoa dobijene i očekivane društvene podrške institucija zdravstve-

222

Stanimirović, D., Mijatović, L.: Društvena podrška institucija zdravstvene zaštite slepim adolescentima i njihovim porodicama

ne zaštite adolescentima i njihovim porodicama prema per- cepciji adolescenata i roditelja eksperimentalne grupe;

4. utvrditi da li postoje statistički značajne razlike između nivoa dobijene i očekivane društvene podrške institucija zdravstve- ne zaštite adolescentima i njihovim porodicama prema per- cepciji adolescenata i roditelja kontrolne grupe;

5. utvrditi šta čini sadržaj dobijene i očekivane društvene podrš- ke institucija zdravstvene zaštite prema percepciji adolesce- nata i roditelja eksperimentalne grupe, a šta prema percepciji adolescenata i roditelja kontrolne grupe.

METODOLOGIJA ISTRAŽIVANJA

Uzorak

Uzorak je obuhvatio po 32 porodice eksperimentalne i kontrolne grupe. U svakoj porodici ispitani su adolescent, uzrasta 14 do 26 go- dina, i njegovi roditelji. Eksperimentalnu grupu su činile porodice sa slepim adolescentom, a kontrolnu porodice sa adolescentom tipičnog razvoja. Sve porodice su bile potpune i bez ozbiljnih porodičnih, brač- nih ili ličnih psihičkih problema. Jedan od kriterijuma bio je da čla- novi porodice, ne računajući adolescente eksperimentalne grupe koji su slepi prema klasifikaciji Svetske zdravstvene organizacije, nemaju intelektualno, senzorno ili telesno oštećenje. Grupe su u celini ujednačene po polu, starosti, profesionalnom statusu i redosledu rođenja adolescenta, broju dece u porodici, starosti majke, starosti oca, školskoj spremi roditelja i sredini (seoska-gradska).

Prikupljanje i obrada podataka

Podaci o nivou i kvalitetu dobijene i očekivane društvene podrške prikupljeni su u nedirektivno vođenom intervjuu. Pitali smo adolescen- te i njihove roditelje u kojoj meri i na koji način institucije zdravstvene zaštite pružaju, ili su pružale konkretnu, informacionu i emocionalnu pomoć ili podršku adolescentu i članovima njegove porodice, kao i ko- liku konkretnu, informacionu i emocionalnu podršku bi trebalo da im

223

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 217-235, 2011.

pružaju u idealnoj situaciji i na koji način bi to trebalo da čine. Stepen dobijene, odnosno očekivane društvene podrške ispitanici su proce- njivali na trostepenoj skali: uopšte ne; malo; mnogo. Podsticani su da navedu što više načina dobijene i očekivane društvene podrške i da ih ilustruju primerima. Svi intervjui su snimani. Kvalitativna analiza je iz- vršena na osnovu audio-zapisa, a statistička obrada podataka pomoću statističkog programa - SPSS. Od statističkih postupaka korišćeni su univarijantna analiza varijanse (ANOVA), kojom su utvrđivane razlike između eksperimentalne i kontrolne grupe na procenjivanim varijabla- ma i t-test za parne uzorke, kojim su proveravane razlike unutar grupa.

REZULTATI I DISKUSIJA

U Tabeli 1 prikazane su razlike, dobijene postupkom analize va- rijanse, između eksperimentalne i kontrolne grupe u percepciji nivoa dobijene društvene podrške institucija zdravstvene zaštite. Tabela 1 - Razlike između eksperimentalne i kontrolne grupe u percepciji nivoa dobijene društvene podrške institucija zdravstvene zaštite

ANOVA

ASe

ASk

F

Sig.

Dobijena konkretna podrška prema adolescentu

2.09

1.66

10.585

0.002

Dobijena informaciona podrška prema adolescentu

1.53

1.22

3.808

0.056

Dobijena emocionalna podrška prema adolescentu

1.44

1.16

3.257

0.076

Dobijena konkretna podrška prema majci

2.31

1.94

6.723

0.012

Dobijena informaciona podrška prema majci

1.38

1.28

.437

0.511

Dobijena emocionalna podrška prema majci

1.41

1.16

3.456

0.068

Dobijena konkretna podrška prema ocu

2.28

1.72

13.684

0.000

Dobijena informaciona podrška prema ocu

1.63

1.22

6.071

0.017

Dobijena emocionalna podrška prema ocu

1.63

1.13

10.783

0.002

Što se tiče konkretne podrške, razlike su statistički značajne i iz perspektive adolescenta i iz perspektive oba roditelja. Ovo je logično

224

Stanimirović, D., Mijatović, L.: Društvena podrška institucija zdravstvene zaštite slepim adolescentima i njihovim porodicama

s obzirom da su porodice sa slepim adolescentom sigurno više upuće-

ne na institucije zdravstvene zaštite. Kada su u pitanju informaciona

i emocionalna podrška, razlike između eksperimentalne i kontrolne

grupe nisu statistički značajne sa stanovišta adolescenata i njihovih majki, ali jesu sa stanovišta očeva. U uvodnom delu smo naglasili zna- čaj ovih oblika podrške porodicama sa detetom ometenim u razvoju tokom lečenja i rehabilitacije, počev od saopštavanja dijagnoze. Rezul- tati jasno pokazuju da se ovim oblicima podrške u sistemu zdravstve- ne zaštite poklanja malo pažnje. Ipak, izgleda da su očevi slepe dece uspešniji u pribavljanju ove podrške, nego sama deca/adolescenti ili majke (viši prosečni skorovi za informacionu i emocionalnu podršku). Ili se to očevima možda samo čini? Da li se možda radi o rodnim ra- zlikama? Prema Rosenfield (2005) postoji podela s obzirom na rodnu ulogu na javnu i privatnu sferu. Prva pripada očevima, a druga, ukl- jučujući brigu o deci, majkama. Ali, kada je u pitanju ozbiljna bolest deteta očevi su angažovani, bar isto toliko koliko i majke. Razlike između eksperimentalne i kontrolne grupe u percepciji nivoa očekivane društvene podrške institucija zdravstvene zaštite, dobijene analizom varijanse, prikazane su u Tabeli 2. Tabela 2 - Razlike između eksperimentalne i kontrolne grupe u percepciji nivoa očekivane društvene podrške institucija zdravstvene zaštite

ANOVA

ASe

ASk

F

Sig.

Očekivana konkretna podrška prema adolescentu

2.34

1.78

15.172

0.000

Očekivana informaciona podrška prema adolescentu

1.81

1.50

3.138

0.081

Očekivana emocionalna podrška prema adolescentu

1.69

1.41

2.407

0.126

Očekivana konkretna podrška prema majci

2.50

2.06

9.553

0.003

Očekivana informaciona podrška prema majci

1.78

1.52

1.750

0.191

Očekivana emocionalna podrška prema majci

1.84

1.41

5.595

0.021

Očekivana konkretna podrška prema ocu

2.44

1.84

15.829

0.000

Očekivana informaciona podrška prema ocu

1.97

1.44

9.077

0.004

Očekivana emocionalna podrška prema ocu

1.94

1.31

14.486

0.000

225

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 217-235, 2011.

Što se tiče konkretne podrške razlike su značajne i iz perspektive adolescenata i iz perspektive roditelja. Porodice sa slepim adolescen- tom očekuju više konkretne podrške nego porodice sa adolescentom tipičnog razvoja. Razlike u vezi očekivane informacione podrške značajne su samo između očeva eksperimentalne i kontrolne grupe, što potvrđuje tezu da ovaj oblik podrške zauzima važno mesto u sistemu vrednosti očeva dece ometene u razvoju. Što se tiče emocionalne podrške, oba roditelja eksperimentalne grupe su značajno kritičnija nego roditelji kontrolne grupe, tj. više žude za emocionalnom podrškom nego roditelji adoles- cenata tipičnog razvoja. U Tabeli 3 su prikazane razlike između dobijene i očekivane druš- tvene podrške institucija zdravstvene zaštite prema procenama slepih adolescenata i njihovih roditelja, dobijene t-testom za parne uzorke. Tabela 3 - Razlike između dobijene i očekivane društvene podrške institucija zdravstvene zaštite prema procenama slepih adolescenata i njihovih roditelja

 

t

Df

Sig.

Dobijena - očekivana konkretna podrška prema adolescentu

-3.215

31

0.003

Dobijena - očekivana informaciona podrška prema adolescentu

-2,738

31

0.010

Dobijena - očekivana emocionalna podrška prema adolescentu

-2,490

31

0.018

Dobijena - očekivana konkretna podrška prema majci

-2.675

31

0.012

Dobijena - očekivana informaciona podrška prema majci

-3.227

31

0.003

Dobijena - očekivana emocionalna podrška prema majci

-3.458

31

0.002

Dobijena - očekivana konkretna podrška prema ocu

-2.396

31

0.023

Dobijena - očekivana informaciona podrška prema ocu

-2.978

31

0.006

Dobijena - očekivana emocionalna podrška prema ocu

-3.304

31

0.002

226

Stanimirović, D., Mijatović, L.: Društvena podrška institucija zdravstvene zaštite slepim adolescentima i njihovim porodicama

Vidimo da su sve razlike statistički značajne na nivou 0.01, pa se može reći da su očekivanja od zdravstvenih institucija u pogledu kon- kretne, informacione i emocionalne podrške znatno veća od onoga što one pružaju slepim adolescentima i njihovim roditeljima. Razlike između dobijene i očekivane društvene podrške institu- cija zdravstvene zaštite prema procenama adolescenata bez oštećenja vida i njihovih roditelja, dobijene t-testom za parne uzorke, prikazane su u tabeli 4. Izuzev razlika između dobijene i očekivane konkretne podrške po majci, sve ostale su statistički značajne na nivou .01 ili .05. Očigledno su jedino majke adolescenata tipičnog razvoja zadovoljne onim što zdravstvo pruža kao konkretnu pomoć i podršku.

Tabela 4 - Razlike između dobijene i očekivane društvene podrške institucija zdravstvene zaštite prema procenama adolescenata bez oštećenja vida i njihovih roditelja

 

t

df

Sig.

Dobijena - očekivana konkretna podrška prema adolescentu

-2.104

31

0.044

Dobijena - očekivana informaciona podrška prema adolescentu

-3.483

31

0.002

Dobijena - očekivana emocionalna podrška prema adolescentu

-3.215

31

0.003

Dobijena - očekivana konkretna podrška prema majci

-1.679

31

0.103

Dobijena - očekivana informaciona podrška prema majci

-2.784

31

0.009

Dobijena - očekivana emocionalna podrška prema majci

-2.784

31

0.009

Dobijena - očekivana konkretna podrška prema ocu

-2.104

31

0.044

Dobijena - očekivana informaciona podrška prema ocu

-2.946

31

0.006

Dobijena - očekivana emocionalna podrška prema ocu

-2.675

31

0.012

227

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 217-235, 2011.

Kvalitativna analiza

Kvalitativna analiza odgovora ispitanika ukazala je na neke slič- nosti i razlike u opažanju sadržaja društvene podrške institucija zdrav- stvene zaštite porodicama sa slepim adolescentom i porodicama sa ado- lescentom tipičnog razvoja. Pomenućemo ono što je reprezentativno za odgovore jednih i drugih i navešćemo neke ilustrativne primere. Članovi porodica kontrolne grupe, kao konkretnu podršku zdrav- stvenih ustanova najčešće pominju lekove („Idemo samo po lekove“), re- cepte („Idemo po recepte kad moramo“ ), upute („Kada je nešto ozbiljnije

izabrani lekar mi napiše uput za specijalistu“), bolovanja („Dobijao sam bo-

“) i

lovanje kad god mi je trebalo“ ), preglede („Onda su mi radili ultra zvuk operacije („Imao sam operaciju žuči“, „Operisali su mi srce“).

Slepi adolescenti pominju iste ove usluge - lekove/recepte, upute, preglede, bolovanja, operacije, ali naglašavaju da ne vole da idu kod

lekara: „Lekari su mi se smučili još dok sam bio/la mali/a. Radije odbolujem

kod kuće nego da idem kod njih

ram

„Obično pošaljem oca, idem baš kad mo-

O operacijama nerado govore ili ih se ne sećaju jer su bili mali.

Neki od njih imaju očne proteze i kažu: „Imam lepe oči. Naplatili smo

participaciju od zdravstva. Ne znam tačno koliko i kako je to išlo. Za taj deo je zadužen moj otac“. Iz odgovora, kako slepih adolescenata tako nji- hovih roditelja, saznajemo da su na obezbeđivanju pomoći i podrške institucija zdravstvene zaštite očevi angažovani zajedno sa majkama ili više od njih. Roditelji slepih adolescenata su uglavnom fokusirani na pokušaje ’povratka vida’ i teško ih je ’odlepiti’ od te teme. Detaljno opisuju gde su sve išli i šta je sve urađeno: „Išli smo i u Nemačku. Tamo ga pregledali

Dolazili su

neki eminentni stručnjaci. Imam i neke kasete. Pokušavali smo i sa Fjodorov

Ima i odgovora kao što je: „Prva je stvar da mi dete nismo iz-

gubili“. Na insistiranje intervjuera govore o zdravstvenim problemima ostalih članova porodice, uključujući svoje, i uslugama zdravstvenih

ustanova - uputi, operacije, kontrole, bolovanja, recepti. Pominju se i prava ostvarena preko Fonda zdravstva: „Posle operacije srca dobila sam

“,

“.

i ništa do sad“, „Razočaran sam bio u startu što je do toga došlo

klinikom

.

tri nedelje na Zlataru“, „

Pod informacionom podrškom institucija zdravstvene zaštite is- pitanici obe grupe podrazumevaju tačne i pravovremene informacije koje su dobili u domovima zdravlja, bolnicama i Fondu zdravstva o

to smo naplaćivali preko Nemanjine“.

228

Stanimirović, D., Mijatović, L.: Društvena podrška institucija zdravstvene zaštite slepim adolescentima i njihovim porodicama

nadležnoj ustanovi i lekaru, radnom vremenu, proceduri zakazivanja, pregleda i sl., postupku refundiranja sredstava, dijagnozi i prognozi bolesti. Za roditelje eksperimentalne grupe je i u ovom slučaju u pr- vom planu ono što su im lekari govorili o mogućnosti ’povratka vida’ njihovog deteta: „Čekajte, jednoga dana će biti presađivanje oka“, „ oni

su rekli jednostavno da za to nema nade, da je to veliki rizik raditi Rekli su da ništa ne mogu da garantuju. Dobro je što tako kažu. Greota bi bilo da nekoga vuku za nos i kažu mu da ima nade Što se tiče emocionalne podrške ispitanici obe grupe govore o ra- zumevanju, ljubaznosti, spremnosti da se sasluša i taktičnosti, navo- deći pozitivne primere takvog ponašanja zdravstvenog osoblja: „Ona

To je retkost“, „Lekari su bili

zainteresovani. Pratili su slučaj i bili puni razumevanja i tolerancije“, „raz-

bili su moje strahove Slepi adolescenti i njihovi roditelji od institucija zdravstvene za- štite očekuju sve što i njihovi vršnjaci tipičnog razvoja i mnogo više od toga. Opšte zamerke na rad i ponašanje osoblja su slične u ekspe- rimentalnoj i kontrolnoj grupi. Navešćemo delove iskaza koji ukazu- ju na to kako mladi i odrasli percipiraju stanje u zdravstvu: „Malo su

nas je saslušala kao da smo joj najrođeniji

posvećeni svom zanimanju. Prepišu recept i to je sve“, „Površni su, otalja-

vaju

ljudi koji otaljavaju i da ima onih koji korektno rade, a ovi drugi su obično i ljubazni, i objasne i kažu. Na žalost prvih ima mnogo više. Oni mogu biti i

grubi, neodgovorni su

rade jer su male plate i onda faktički iživljavaju se, viču. Ali, bar ono osnov- no konkretno bi mogli“, „ne dao ti Bog da stigneš u njihove ruke. Bolnice su “

Dok neki jednostavno daju

paušalne ocene i ne objašnjavaju razloge: „Nezadovoljna sam njihovim odnosom, ponašanjem.“, drugi ukazuju da je stanje u zdravstvu posle- dica opšteg stanja u državi: „Stanje u zdravstvu je posledica celokupnog

stanja u društvu. To nije opravdanje, već samo konstatacija“, „Kao što sve

kod nas loše funkcioniše tako i zdravstvo. Opšta erozija

u kojima rade kažu: „Od lekara u sadašnjim uslovima ne očekujem ništa drugo, sem ono osnovno, konkretno - da mi prepišu recept“, „U uslovima u kojima rade dobro rade“, „U uslovima u kojima rade ne može se od njih ni očekivati nekakvo razumevanje. Samo ono što moraju da odrade oni odrade. Da su drugačiji uslovi moglo bi se razgovarati“. U proceni ljudskog fakto-

. U opisu uslova

nam užas. Nega nikakva, niko te ne gleda

„Ne vodi se računa. Znam ljudi nemaju ni volje da

„Ne mogu generalno govoriti. Činjenica je da u svakom poslu ima

“,

“,

229

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 217-235, 2011.

pitanju je ljudski faktor – nemar, neodgovornost,

nemotivisanost“. Konkretizovano zamerke se odnose na zakazivanje nekoliko me- seci ranije, limitiranost broja pacijenata , čekanje („Svima zakažu u isto vreme, a onda čekaš po nekoliko sati“, „Da ne primaju od 7 do 8 knjižice, nego celog dana, da ne prave gužvu džabe u čekaonici“), problemi oko do- bijanja uputa („Kada smo primetili da ne vidi odveli smo ga na VMA. Pre-

gledali su ga i tražili su uput. Otišla sam kod njegove lekarke, ali ona nije htela da mi da uput, a mi tamo ne možemo bez njenog uputa“, „Morala sam to da odradim privatno jer doktorka nije htela da mi da uput“), problemi oko priznavanja osiguranja („Dok je bio u školi nije bilo problema. Sad,

(član po-

ljoprivrednog domaćinstva)), komplikovane procedure i nemogućnost realizacije prava („Rešenje je dobio odavno i overavali smo ga, ali od poma- gala ništa. Znamo i druge kojima je to propalo“, „Odbili su me na komisiji za

Mnogi ispitanici smatraju da se ništa ne može uraditi ako nemaš

vezu ili ’bez poklona’: „Sve smo uradili preko prijatelja

„Znao je lekar i da ga vrati. Kaže: „Neće da sarađuje. Naučite

ga da sarađuje. Kako da ja naučim dete od tri godine da sarađuje sa lekarom. Ustvari, očekivao je poklon. Sledeći put sa poklonom – dete je odmah sara- đivalo, iako se isto ponašao“. Neki govore o korupciji u zdravstvu: „Zna se koliko je jedna operacija, koliko ona teži lekaru, sestri i ostalom osoblju“, „Čim su dobili pare odmah su me stavili na program“. Čini se da su poro- dice eksperimentalne grupe više revoltirane ovim problemima, što je verovatno posledica učestalijih osujećenja. Oni ističu da bi slepi, bez obzira da li su deca ili odrasli, trebalo da imaju prednost tj. da idu kod lekara preko reda. Ima primera zdravstvenih ustanova u kojima se ovo

„Da mi tetka

kada je osiguran kao nezaposlen dešava se da neće da ga prime

ra česte su tvrdnje:

u

“,

nije lekar

“,

poštuje, ali to nije zakonski regulisano. Porodice sa slepim adolescentom imaju i dodatna očekivanja u

pogledu finansijskih sredstava: „Trebalo bi da finansiraju lečenje, a ne da porodica mora sama da obezbedi sredstva. Ali toga nema, niti će biti“. Slepe adolescente i njihove roditelje iritira ponašanje zdravstve- nog osoblja, kao i porodice kontrolne grupe, zbog površnosti, nelju-

baznosti

ali i dodatno jer ne umeju da se ponašaju sa slepima (npr.

, obraćaju se pratiocu): „Ono što mi smeta je što niko ne uvažava pacijen-

ta

I da ne pitaju onoga ko je sa mnom šta me boli“, „Dobro, to što ne mogu

230

Stanimirović, D., Mijatović, L.: Društvena podrška institucija zdravstvene zaštite slepim adolescentima i njihovim porodicama

konkretno da pomognu – to je u redu. Pomognu koliko mogu. Ali, umesto da

oni govore roditeljima šta treba da rade, obrnuto je. Sa decom koja ne vide uopšte ne umeju da se ponašaju“. Članovi porodica eksperimentalne grupe ukazuju na još dva zna- čajna područja u kojima, po njihovom mišljenju, institucije zdravstve- ne zaštite zakazuju. Prvo je upoznavanje roditelja sa činjenicom gu- bitka vida njihovog deteta: „Oni su odradili njihov deo rutinski ono što su mogli i onda je porodica prepuštena sebi. Čak ni ono kako da saopšte, da malo upute roditelje“, „U prvom momentu kada saopšte dijagnozu ti nisi u stanju to da čuješ; „Niko se time ne bavi“. U okviru nastavnih predmeta koji se odnose na savetovanje u re- habilitaciji studenti Fakulteta za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju dobijaju saznanja o tome kako da ’saopšte loše vesti’. Između ostalog,

u

prvom momentu, „U ovom stupnju bi trebalo saopštiti samo ono što

je

apsolutno neophodno, osim ukoliko dalje detalje ne zatraže sami ro-

ditelji, pošto će šok ometati i njihovo razumevanje i zadržavanje onoga što čuju“ (Davis, 1996, str. 102). Drugo je područje - pružanje informacija i saveta roditeljima o specifičnostima razvoja deteta koje ne vidi i mogućnostima koje su im na raspolaganju. Roditelji dece i adolescenata sa oštećenjem vida kori- ste u tom kontekstu sledeće tvrdnje: „Trebalo bi da pomognu i roditeljima koji dobiju slepo dete. Kada je bio mali mi ništa nismo znali. Grešili smo. Lekari znaju. Kod njih ideš, a ništa ne kažu šta treba“, „Dete koje ne vidi i roditelji prvo sa lekarima dođe u kontakt. Od njih treba da dobiju savete “, „Lekarka koja ga je vodila kao bebu trebala je sa svim ostalim da nas upozna

kada smo saznali da ima slab vid – šta nas čeka. Razvoj će biti takav i takav.

On to i to može tako i tako. Imate te i te mogućnosti – za školu

nije bilo“, „Trebalo bi da postoji neki zdravstveni centar u kome bi roditelji

A to ništa

dobili sva uputstva šta da rade sa takvim detetom, šta ih očekuje i kakva su prava takvog deteta nakon njihove smrti“. Dakle, ovi roditelji žude za posebnom informacionom i emocionalnom podrškom zdravstvenih ustanova.

231

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 217-235, 2011.

ZAKLJUČAK

Činjenica da porodicama sa slepim članom treba znatno više podrške institucija zdravstvene zaštite nego tipičnim porodicama, povlači sa sobom pitanje načina na koji se podrška može obezbedi- ti i pružiti. Rezultati našeg istraživanja su pokazali da su obe grupe porodica nezadovoljne, kao i da su porodice sa slepim adolescentom znatno nezadovoljnije i da im je potrebna „posebna“, odnosno dodatna podrška. Kvalitativna analiza odgovora dala nam je pregled zamerki i ideja za poboljšanje svih vidova podrške zdravstvenih ustanova. Imajući u vidu da ni porodice sa adolescentom tipičnog razvoja nisu u potpunosti zadovoljne podrškom koju dobijaju od zdravstva, pružanje bilo kakve vrste „posebne“ (dodatne) podrške zvuči u najma- nju ruku utopistički. Uprkos tome, od izuzetne je važnosti izneti zna- čaj takve vrste podrške koju porodice sa članom oštećenog vida naj- češće ne dobijaju pri susretima sa lekarima i medicinskim osobljem. Suočavanje sa činjenicom gubitka vida predstavlja izuzetno stresan događaj tokom koga uglavnom izostaje podrška lekara. U tim situa- cijama, pomoć koja se može dobiti od porodice i prijatelja ne može da nadomesti nedostatak formalne pomoći koju može pružiti isključivo stručno lice. Saopštavanje dijagnoze se najčešće izvodi krajnje „tehnič- ki“, bez dovoljno empatije i krajnje šturo, sa malo informacija o toku bolesti i prognozi, što može stvoriti pogrešne predstave o bolesti kod osobe koja se suočava sa gubitkom vida i njene porodice. Na osnovu brojnih istraživanja se zaključilo da se način pružanja zdravstvene usluge u vidu stava, ljubaznosti i topline procenjuje kao značajniji od tehničkih aspekata pružene usluge (Mitić, 2007). Međutim, lekar i pa- cijent na različite načine opažaju vreme provedeno u lekarskoj ordina- ciji – za lekara „saradljiv bolesnik je onaj koji ume i mora da: izloži pro- blem kratko i jasno, ali sa dovoljno detalja da bi se postavila dijagnoza; ne oduzima previše vremena; ne pita previše, jer ima neograničeno poverenje“ (Mitić, 2007, str.182). Sa druge strane, pacijenti uglavnom očekuju znatno više podrške od one koju dobijaju. Poražavajuća je činjenica da je u sistemu zdravstvene zaštite goto- vo nemoguće dobiti psihosocijalnu podršku kao i da najveći broj kori- snika nije u mogućnosti da traži bilo kakva alternativna rešenja. Hil- ton Davis na vrlo interesantan način daje viđenje tog problema: „Malo

232

Stanimirović, D., Mijatović, L.: Društvena podrška institucija zdravstvene zaštite slepim adolescentima i njihovim porodicama

ljudi radi u svojstvu specijalističkih savetnika u oblasti dečjeg zdrav- lja, a veoma mali broj porodica se upućuje u institucije izvan zdravstva radi psihosocijalne pomoći. Zbog tako oskudnih sredstava, svaki član osoblja, od recepcionera do pedijatra, mora biti svestan psihosocijal- nog dejstva bolesti na sve porodice sa kojima se sreće, i mora pokušati da pruži pomoć“ (Davis, 1996, str. 50).

LITERATURA

1. Cimarolli, V.R., Boerner, K. (2005). Social support and well- being in adults who are visually impaired. Journal of visual impairment and blindness, 99 (9), 521-534.

2. Davis, H. (1996). Savetovanje roditelja hronično obolele ili dece ometene u razvoju. Beograd: Institut za mentalno zdravlje.

3. Dragojević, N. (2005). Portret porodica sa slepim i slabovidim detetom. Istraživanja u defektologiji 7. Beograd: Defektološki fakultet, Centar za izdavačku delatnost – CIDD, 65-77.

4. Papakonstatinou, D., Papadopoulos, K. (2010). Forms of social support in the workplace for individuals with visual impairments. Journal of visual impairment and blindness, 104 (3), 183-187.

5. Mitić, M. (2007). Zdravstvena psihologija. U: J. Berger i M. Mitić (ur) Uvod u kliničku psihologiju. Beograd: Centar za primenjenu psihologiju, 167-198.

6. Pravilnik o medicinsko-tehničkim pomagalima koja se obezbeđuju iz sredstava obaveznog zdravstvenog osiguranja. Službeni glasnik RS. Br. 22/08.

7. Rosenfield, S. (2005). Rod i mentalno zdravlje: da li više psi- hopatoloških fenomena pokazuju žene, muškarci, ili podjed- nako (i zašto)? U A. Dimitrijević (ur.) Savremena shvatanja mentalnog zdravlja i poremećaja (str.321-351). Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva.

8. Singletary, C., Goowyn, M.A. & Carter, A. P. (2009). Hope and social support in adults who are legaly blind at a training center. Journal of visual impairment and blindnes, 103 (8), 500-504.

233

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 217-235, 2011.

9. Stanimirović, D. (2005). Stres u porodicama sa slepim adole- scentom – Specifičnosti individualnog i porodičnog prevlada- vanja. Doktorska disertacija. Beograd: Univerzitet u Beogra- du, Filozofski fakultet.

10. Stanimirović, D. (2005). Socijalna mreža porodica sa slepim detetom. Istraživanja u defektologiji 7. Beograd: Defektološki fakultet, Centar za izdavačku delatnost – CIDD, 43-54.

11. Vash, C. and Crewe, N. (2004). Psychology of disability. New York: Springer Publishing Company.

12. Vlajković, J. (1998). Životne krize i njihovo prevazilaženje. Beo- grad: Plato.

234

Stanimirović, D., Mijatović, L.: Društvena podrška institucija zdravstvene zaštite slepim adolescentima i njihovim porodicama

HEALTH CARE SOCIAL SUPPORT TO BLIND ADOLESCENTS AND THEIR FAMILIES

Dragana Stanimirović, Luka Mijatović

University of Belgrade Faculty of Special Education and Rehabilitation

Summary

Social support refers to the structure, quality and function of social networks to which an individual belongs. It is considered a very important source of coping with stress. The forms of social support are emotional, informational and instrumental, and each of these forms of support can be provided in a formal and an informal way. Since families with blind adolescents are more exposed to stress and are more often in need of formal social support from the health care system, the question is whether there are differences in perception of the level and content of this type of support between families with blind adolescents and families with typically developing adolescents. The sample consisted of 32 families in an experimental and 32 families in a control group. Data on the content and level of health care social support were obtained from fathers, mothers and adolescents by means of non-directive interviews and the assessment scale. The results showed that both groups of families are not satisfied with perceived health care social support, and that families with blind adolescents are significantly less satisfied. Content analysis of the health care support system shows numerous similarities in perception between the experimental and control groups. However, families with blind adolescents may have some additional expectations, especially in terms of informational and emotional support of health establishment. Key words: social support, health care, family, blindness

Primljeno, 9.5.2011.

Prihvaćeno, 30.5.2011.

235

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2. 237-247, 2011.

UDK: 316.644-057.875:376.

1-056.26/.36(497.11);

316.644-057.875:613.94(497.11);

ID: 185082124 Originalni naučni rad

Nenad GLUMBIĆ 1 * Ljiljana ĆIROVIĆ**

Univerzitet u Beogradu Fakultet za specijalnu edukaciju irehabilitaciju* Hemijsko-medicinska škola, Vršac**

STAVOVI BUDUĆIH PRAVOSLAVNIH TEOLOGA PREMA EUGENICI I SOCIJALNOJ INKLUZIJI OSOBA SA INTELEKTUALNOM OMETENOŠĆU 2

Razumevanje intelektualne ometenosti u pravoslavnoj tradiciji bazirano je na ontologiji ličnosti. Svaku osobu bi trebalo sagledati kao ikonu Božju (imago Dei), nezavisno od njenih sposobnosti. Cilj ovog istraživanja je da se utvrde stavovi budućih pravoslavnih teologa pre- ma eugeničkim intervencijama u oblasti intelektualne ometenosti, kao i prema socijalnoj inkluziji osoba sniženih intelektualnih sposobnosti. Uzorak se sastoji od 448 studenta Univerziteta u Beogradu. Celo- kupan uzorak je podeljen na četiri poduzorka koje čine: 126 studenata Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta (PBF), 137 studenata Fakulteta za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju, 85 studenata Filološkog i 100 studenata Ekonomskog fakulteta. Stavovi prema eugeničkim inter- vencijama i socijalnoj inkluziji ispitani su primenom Skale za procenu stavova prema mentalnoj retardaciji i eugenici (Antonak et al., 1993). Rezultati istraživanja pokazuju da studenti PBF-a imaju značaj- no više skorove od drugih studenata (F(3,444)=4,084; p=0,007), ali je post hoc analizom utvrđeno da uočenim razlikama najviše doprinose skorovi na dva ajtema. Ovi ajtemi se odnose na socijalno isključiva- nje i eugeničke abortuse. Studentima PBF-a je strana ideja delimične

1 E-mail: nenadglumbic@gmail.com

2 Ovaj rad je proistekao iz projekta „Socijalna participacija osoba sa inte-

lektualnom ometenošću“ koji finansira Ministarstvo prosvete i nauke Republike Srbije (ev. br. 179 017).

237

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2.237-247, 2011.

ekskulzije osoba sa intelektualnom ometenošću, verovatno zbog usvo- jenih koncepata pravoslavne ontologije i soteriologije. Osim toga, ovi studenti ne smatraju da je svesno rađanje deteta koje ima neki oblik ometenost neodgovoran čin, što je logična posledica činjenice da se ljud- ski život u pravoslavnoj tradiciji smatra Božjim darom. Možemo zaključiti da studenti PBF-a imaju više negativnih sta- vova prema eugeničkim intervencijama i više pozitivnih stavova prema socijalnoj inkluziji osoba sa intelektualnom ometenošću u odnosu na druge ispitanike. Ključne reči: eugenika, specijalna edukacija, socijalna inkluzij

UVOD

Odnos prema osobama sa intelektualnom ometenošću (IO) de- taljno je izučavan u delima katoličkih i protestantskih mislilaca, tako da neki autori govore i o teologiji ometenosti (Demmons, 2009) unutar koje se stavovi prema osobama sa IO razmatraju u kontekstu dogmati- ke, soteriologije, Hristologije i eklesiologije. U pravoslavnom hrišćan- stvu polazna tačka za razmatranje odnosa prema bilo kom čoveku, pa i prema osobama sa IO, jeste dogma o Svetoj Trojici, kao i učenje o zajednici između Trojedinog Boga i čoveka, stvorenog po Podobiju Božjem. Tako je Kanjoni (Cagnoni, 2008) pastoralni pristup problemi- ma mentalnog zdravlja i ometenosti sagledao kroz prizmu ontologije ličnosti. U dosadašnjim ispitivanjima stavova studentske populacije pre- ma osobama sa IO, fokus je stavljen na komparaciju stavova stude- nata koji se školuju za tzv. „pomažuće profesije“ i studenata ostalih fakulteta koji uglavnom nemaju neposredan kontakt sa osobama koje su intelektualno ometene. Istraživanjima su, međutim obuhvaćeni isključivo studenti „sekularnih“ fakulteta. Bogoslovski fakultet je, nakon neuspelog pokušaja 1946. god., a posle nekoliko godina stroge kontrole, konačno odstranjem sa Beogradskog univerziteta 1952. god. i predat u nadležnost Crkve (Bondžić, 2006). Povratkom Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta (PBF) u okrilje Univerziteta u Beogradu i pro- menom zakonskih propisa koji su omogućili izbornu versku nastavu, veronauka je uvedena i kao predmet u školama za decu ometenu u mentalnom razvoju. Osim toga, roditelji ove dece su još i ranije, zavi-

238

Glumbić, N., Ćirović, Lj.: Stavovi budućih pravoslavnih teologa prema eugenici i socijalnoj inkluziji osoba sa intelektualnom ometenošću

sno od svoje religiozne orijentacije, uključivali decu sa IO u svetotajin- ski život Crkve. Za sve to vreme, stavovi budućih pravoslavnih teologa prema osobama sa IO ostali su nam potpuno nepoznati. Verujemo da su njihovi stavovi u prvom redu determinisani Sve- tim Pismom i svetootačkom literaturom, a moguće i savremenom bo- goslovskom mišlju. Polazna osnova tih stavova najsažetije je izraže- na na Konferenciji episkopa Pravoslavne crkve u Americi (1992): „Svi

muškarci, žene i deca, mladi i stari, bolesni i zdravi, bogati i siromašni,

moćni i nemoćni

Eugeničke intervencije pokreću brojna pitanja vezana za različite bioetičke koncepcije, pa je logično pretpostaviti da će se stavovi stu- denata „sekularnih“ fakulteta, bar u nekim aspektima razlikovati od stavova studenata PBF-a prema eugeničkim intervencijama kod osoba

sa IO. Cilj ovog istraživanja, pretežno eksplorativnog tipa, je da utvrdi ključna pitanja iz domena eugeničkih intervencija na kojima se stavo-

vi

rođeni

i nerođeni, za Boga su večno dragoceni“.

studenata PBF-a bitno razlikuju od stavova ostalih studenata.

UZORAK

Uzorkom je obuhvaćeno 448 studenata Univerziteta u Beogradu.

U

Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta (PBF). Kontrolnu grupu su činili studenti Fakulteta za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju (FASPER), koji se edukuju za rad sa osobama sa IO, kao i studenti Filološkog i Ekonomskog fakulteta, koji nemaju direktan profesionalni kontakt sa navedenom populacijom. Distribucija ispitanika prema fakultetu koji

fokusu našeg interesovanja bili su stavovi prema eugenici studenata

studiraju i prema polu data je u Tabeli 1. Tabela 1 – Distribucija ispitanika prema fakultetu i polu

   

Pol

 

Fakultet

m

 

ž

 

n

%

n

%

n

%

PBF

104

82,54

22

17,46

126

100

FASPER

12

8,76

125

91,24

137

100

Filološki

9

10,59

76

89,41

85

100

Ekonomski

27

27,00

73

73,00

100

100

239

Specijalna edukacija i rehabilitacija (Beograd), Vol. 10, br. 2.237-247, 2011.

Distribucija uzorka prikazana u Tabeli 1 ukazuje na disproporcio- nalno veći broja muškaraca na PBF-u, i značajno veći broj devojaka na ostalim fakultetima. Poznato je da PBF često upisuju učenici srednjih bogoslovskih škola koji su isključivo muškog pola. Za razliku od teo- logije, kao tradicionalno muškog zanimanja, fakultete društveno-hu- manističke grupacije češće upisuju devojke. Otuda je i u našem uzor- ku neravnomerna zastupljenost ispitanika različitog pola na različi- tim fakultetima. Prema tome, bilo je neophodno da se najpre utvrdi eventualni uticaj pola, kao kontrolne varijable, na ispitivane stavove, kako eventualne razlike u stavovima studenata različitih fakulteta ne bi mogle da se pripišu nejednakoj polnoj distribuciji. Jednofaktor- ska analiza varijanse pokazala je da ispitani stavovi ne zavise od pola (F(1,446)=0,657; p=0,418).

TEHNIKA I PROCEDURA ISPITIVANJA

Za procenu stavova prema eugeničkim intervencijama u popula- ciji osoba sa IO korišćena je Skala za procenu stavova prema mentalnoj retardaciji i eugenici (Scale of Attitudes Toward Mental Retardation and Eugenics<