Вы находитесь на странице: 1из 13

SADRAJ

1. 2.

UVOD .................................................................................................................................... 1 POJAM I KARAKTERISTIKE CENTRALNE BANKE ..................................................... 2 2.1. Modeli organizacije Centralne banke ............................................................................. 2 2.2. Upravljanje Centralnom bankom .................................................................................... 3

3.

FUNKCIJE I ZADACI CENTRALNE BANKE ................................................................... 4 3.1. Emisija novanica, novca i kredita ................................................................................. 4 3.2. Sprovoenje mjera kreditno-monetarne politike............................................................. 4 3.3. Regulisanje i supervizija rada banaka ............................................................................. 6 3.4. Odravanje spoljne likvidnosti ....................................................................................... 7 3.5. Obavljanje odreenih poslova na raun drave .............................................................. 7 3.6. Ostale funkcije ................................................................................................................ 8

4.

ORGANIZACIJA I FUNKCIONISANJE CENTRALNE BANKE BOSNE I HERCEGOVINE (CBBIH) ................................................................................................... 9 ZAKLJUAK ...................................................................................................................... 11 LITERATURA .................................................................................................................... 12

5. 6.

1. UVOD

U monetarnom sistemu svake zemlje glavnu ulogu ima ustanova koja se naziva Centralna banka, koja je definisana kao samostalna i jedinstvena emisiona ustanova monetarnog sistema, odgovorna za monetarnu politiku, za stabilnost valute i finansijsku disciplinu i za obavljanje drugih poslova odreenih zakonom. Centralna banka moe da obezbijedi ostvarivanje svojih funkcija uz pomo instrumenata monetarnokreditnog regulisanja, u koje spadaju: eskontna stopa, obavezna rezerva, utvrivanje minimalne rezerve likvidnosti, kupovina i prodaja hartija od vrijednosti, uee u deviznim transakcijama, ogranienje plasmana i slino.1 Centralna banka direktno ili indirektno utie na najvanija zbivanja na finansijskim tritima i u finansijskom sistemu, ali i na cjelokupnu privredu jedne zemlje. To je specifina dravna institucija koja ima privilegovanu poziciju u bankarskom, kreditnom i monetarnom sistemu jedne drave, zbog ega se tretira kao banka banaka ili banka drave. Za razliku od ostalih, uslovno reeno obinih banaka, koje su institucije profitabilnog karaktera, Centralna banka je neprofitabilna institucija, koja ne moe uspostavljati direktne odnose sa nebankarskim sektorom osim sa dravom i ne predstavlja konkurenciju ostalim, tj. komercijalnim bankama. U svakoj dravi uglavnom postoji samo jedna takva banka, npr. u BiH Centralna banka Bosne i Hercegovine (CBBIH), u EU Evropska centralna banka (ECB) i slino. Negdje ih ima vie (SAD, Kanada) mada su one okupljene oko jedne centralne banke i zajedno ine tzv. federalni sistem rezervi (FED Federal Reserve System).

U ovom radu razmatraju se pojam i karakteristike Centralne banke, kao i njene osnovne funkcije i zadaci, uz kratak osvrt na organizaciju i funkcionisanje Centralne banke Bosne i Hercegovine i njen uticaj na monetarni sistem BiH.

www.sr.wikipedia.org

2. POJAM I KARAKTERISTIKE CENTRALNE BANKE Centralna banka ili emisiona banka je specifina privilegovana bankarska institucija monetarnog sistema, koja se nalazi pod jakim nadzorom i uticajem drave. Zaduena je i odgovorna za stvaranje vrijednosti domae valute, za kontrolu i regulisanje novanog opticaja i likvidnosti bankarskog sistema, kao i za likvidnost u zemlji i u plaanjima sa inostranstvom. To je jedina banka ovlaena za izdavanje papirnih novanica i kovanog novca kao zakonskog sredstva plaanja u odreenoj dravi. Iako neke od centralnih banaka imaju mnogo duu istoriju, centralna banka u pravom smislu rijei je nastala u XX vijeku i to na dva naina: 1. procesom evolucije od komercijalnih banaka koje su, dobijajui dodatnu mo i odgovornost u vezi sa funkcionisanjem finansijskog sistema, postale centralne banke; 2. usvajanjem zakona kojim su od poetka ustanovljene kao institucije sa osobinama centralne banke.

2.1. Modeli organizacije Centralne banke Nain organizovanja centralne banke zavisi od razvijenosti i strukture ekonomskog sistema iji je ona dio i od politikog faktora u dravi u kojoj je osnovana. Zato nije mogue pronai, u organizacionom smislu, dvije potpuno iste centralne banke u svijetu, jer ne postoje ni dvije identine drave. Uprkos tome, organizacija centralnih banaka uglavnom se svodi na tri osnovna modela: 1. jedinstvena centralna banka u savremenim uslovima ovaj koncept je najvie zastupljen. Pravilo organizovanja centralne banke prema ovom principu glasi: jedna drava jedna banka. Tako konstituisana jedinstvena centralna banka moe, radi uspenijeg izvravanja svojih zadataka, osnivati ogranke u zemlji i punktove u inostranstvu. 2. sloeni sistem centralne banke podrazumijeva da u jednoj zemlji postoji vie banaka koje zajedno obavljaju funkcije centralne banke; u tim sistemima obino jedna o njih ima ulogu koordinatora; primjer Sistem federalnih rezervi (FED) u SAD. 3. supernacionalna centralna banka model karakteristian za monetarnu uniju grupe zemalja (Evropska unija); drave lanice se odriu svojih monetarnih 2

suvereniteta, promoviu jedinstvenu valutu, uslauju kreditno-monetarnu i deviznu politiku, formiraju zajednike devizne rezerve i osnivaju zajedniku centralnu banku.

2.2. Upravljanje Centralnom bankom Upravljanje Centralnom bankom jedan je od najvanijih faktora njenog uspjenog funkcionisanja. U gotovo svim zemljama svijeta upravljanje Centralnom bankom povjereno je guverneru, koji i predstavlja ovu instituciju u javnosti. U veini sluajeva guverner ima jednog zamjenika ili viceguvernera, ali taj broj moe biti i drugaiji. Guvernera uglavnom imenuje predsjednik drave, premijer ili parlament. Zamjenik guvernera bira se po pravilu na isti nain kao i guverner. Vanu ulogu u upravljanju centralnim bankama imaju i tzv. odbori direktora, koji predstavljaju kolektivni vid rukovoenja ovim institucijama. Ovaj odbor jo se zove i monetarni odbor, a sutina mu je ista predstavlja tab koji upravlja centralnom bankom. Uz odbore direktora znaajnu funkciju imaju i tzv. izvrni komiteti, odnosno upravljaki odbori koji u stvari sprovode odluke guvernera, odnosno odbora direktora. Autonomija centralnih banaka mjeri se stepenom slobode odluivanja u oblasti kreditno-monetarne i devizne politike. Prema ovom kriterijumu centralne banke mogu se razvrstati na dvije osnovne kategorije: zavisne (depedent) i nezavisne (independent) centralne banke. Zavisne imaju veoma mali stepen samostalnosti, gotovo sve njihove odluke su pod jakim uticajem drave, odnosno vlade. Nezavisne nisu potpuno nezavisne od vladine politike, ve samo imaju vei stepen samostalnosti u okviru dravnih struktura. Na meunaronom planu, centralna banka uspostavlja poslovnu saradnju sa finansijskim organizacijama, kao to su: Meunarodni monetarni fond (MMF), Svjetska banka (IBRD) i Banka za meunarodne obraune (BIS). Po pravilu, nema direktne odnose sa nebankarskim sektorom, izuzev drave, za koju vri odreene finansijske poslove. Zbog znaaja centralne banke za ukupan privredni razvoj, svaka zemlja striktno zakonski definie poziciju, funkcije i odgovornosti vrhovne monetarne vlasti.

3. FUNKCIJE I ZADACI CENTRALNE BANKE Aktivnosti Centralne banake su teoretski raznovrsne i razlikuju se od drave do drave (zavisno od politikog sistema i specifinosti ekonomskog i bankarskog sektora), a mogu se grupisati u nekoliko osnovnih funkcija: 1. emisija papirnih novanica i kovanog novca, 2. regulisanje ponude novca i kredita, 3. regulisanje kamatnih stopa, 4. organizovanje platnog prometa, 5. nadzor finansijskog sistema i kontrola bankarskog poslovanja, 6. uvanje depozita banaka i drugih finansijskih institucija; 7. upravljanje deviznim rezervama i spoljnim dugom zemlje, 8. upravljanje deviznim kursom nacionalne valute, U narednim poglavljima bie rijei o nekoliko najeih i najvanijih funkcija centralne banke: emisiona funkcija, sprovoenje mjera kreditno-monetarne politike, regulisanje i nadzor rada banaka, odravanje spoljne likvidnosti, obavljanje poslova za raun drave. 3.1. Emisija novanica, novca i kredita

Centralna banka preko svojih specijalizovanih institucija ili organa (zavoda za tampanje novanica) emituje gotov novac. Meutim, ona emituje i primarni novac tako to odobrava kredite poslovnim bankama ili od njih kupuje nedospjela potraivanja. Na taj nain ona odrava potrebnu koliinu novca u opticaju i regulie visinu kamatnih stopa na finansijskom tritu. 3.2. Sprovoenje mjera kreditno-monetarne politike Vrlo znaajna funkcija Centralne banke, koja od poetka 70-ih godina XX vijeka dobija sve vie na znaaju i od ijeg obavljanja zavisi monetarna, a esto i ukupna privredna stabilnost. Kreditnomonetarnom politikom obezbeuje se optimalan odnos koliine novca u opticaju i kvantitativnog karaktera drutvenog proizvoda u okviru jedne 4

nacionalne privrede. Ona se odnosi na emisiju i povlaenje novca iz opticaja u cilju obezbjeenja adekvatne koliine novca u nekoj nacionalnoj privredi. U sprovoenju mjera kreditno monetarne politike Centralna banka koristi vie instrumenata, a neki od njih su: 1. Operacije na otvorenom tritu predstavljaju vanu polugu monetarne politike. Sutina je u tome da se Centralna banka pojavljuje na finansijskim tritima kao kupac ili prodavac odreenih dravnih HoV. Ukratko, Centralna banka vri kupovinu HoV kada eli da povea koliinu gotovog novca u opticaju, likvidnost banaka i njihov kreditni potencijal. Ovo se deava u sluaju ekspanzivne kreditnomonetarne politike, kada je cilj da se povea nivo novane mase. U sluaju restriktivne kreditno-monetarne politike, Centralna banka vri prodaju HoV, ime smanjuje koliinu novca u opticaju i kreditni potencijal poslovnih banaka. U SAD ovo je veoma znaajan mehanizam regulisanja nivoa novane mase i centralna banka, odnosno Sistem federalnih rezervi (FED) ga sprovodi preko posebnog Federalnog komiteta za operacije na otvorenom tritu (Federal Open Market Committee FOMC) koji je kreiran jo 1933. godine. 2. Politika obaveznih rezervi vrlo znaajna u realizaciji ciljeva kreditno-monetarne politike preko kontrole visine kreditnog potencijala, kao i za kontrolu bankarskog sistema i odravanje likvidnosti banaka. Njena sutina je utvrivanje osnovice i stope izdvajanja banaka iz svog depozitnog potencijala u korist obaveznih rezervi kod centralne banke. Stopa obavezne rezerve djeluje na veliinu novanog multiplikatora koji utie na ponudu novca. Ako Centralna banka povea stopu obaveznih rezervi, depozitni i novani multiplikator se smanjuje usporavajui rast novane mase, depozita i kreditnog potencijala banaka. Obrnuto, smanjenje stope obavezne rezerve poveava novanu masu i kreditni potencijal banaka. Drugim rijeima, poveanje stope obavezne rezerve obino je signal restriktivne kreditnomonetarne politike, poto se time smanjuje nivo kreditnog potencijala banaka raspoloivog za plasiranje. Obrnuto, smanjenje stope obavezne rezerve je signal ekspanzivne monetarne politike, jer dovodi do poveanja kreditnog potencijala banaka, ime se podie nivo novane mase preko mogunosti novog kreditiranja. 2

Eri, D., (2003), "Finansijska trita i instrumenti", igoja tampa, Beograd, str.176

3. Eskontna politika sastoji u odreivanju visine eskontnih (diskontnih) stopa i uslova za odobravanje kredita na toj osnovi (tzv. reeskont), gdje se definiu parametri kao to su: visina kredita, rok trajanja, namjena i slino. U sluaju ekspanzivne monetarne politike kada Centralna banka eli da povea koliinu novca u opticaju, ona e obarati nivo eksontnih stopa, to e imati za posljedicu poveano uzimanje kredita. Sa druge strane, restriktivna monetarna politika izaziva smanjivanje novca u opticaju, jer e Centralna banka poveavati nivo eskontne stope i povlaiti kredite. 4. Politika aktiviranja i deaktiviranje depozita instrument kreditno-monetarne politike za regulisanje obima novane mase. Aktiviranje depozita znai ukidanje ogranienja za njihovo slobodno korienje. Obrnuto, deaktiviranje depozita znai njihovo povlaenje u smislu uvoenja razliitih ogranienja u korienju slobodnih sredstava. U bivoj SFRJ ova mjera je esto bila koriena od strane Narodne banke Jugoslavije (NBJ) kako bi se ograniio uvoz. Ova mjera danas nema nikakav znaaj. Sprovoenjem mjera kreditnomonetarne politike Centralna banka moe da ostvaruje vei broj ciljeva, od kojih su najvaniji: podsticanje privrednog rasta centralna banka mora da obezbijedi stabilnost finansijskog sistema, to treba da doprinese stvaranju osnova za stabilan rast. stabilnost kamatnih stopa i spreavanje pojave finansijskih kriza ime se doprinosi stabilnosti finansijskih trita. stabilnost deviznog trita da postoje usklaeni odnosi izmeu ponude i tranje, kako bi devizni kurs bio realna cijena tih odnosa. stabilnost cijena sutina je u spreavanju inflacije.

3.3. Regulisanje i supervizija rada banaka Funkcija u okviru koje Centralna banka regulie i vri kontrolu rada banaka i drugih finansijskih institucija. Regulativa banaka podrazumijeva definisanje niza zakona i drugih propisa koji omoguavaju nesmetano funkcionisanje bankarskog sistema. Kontrola i supervizija mogu da se vre na razliite naine direktno ili indirektno. Centralna banka moe da vri licenciranje banaka (davanje odobrenja za njihov rad), zahtijevanje potovanja visokih standarda poslovanja, davanje saglasnosti za izbor direktora, spreavanje razliitih manipulacija i ukazivanje na problematine banke. 6

Vrlo esto se istie kako su banke veoma regulisane i kontrolisane finansijske institucije, jer jedino takve banke su sposobne da privlae nove deponente (tedie) i obezbeuju dovoljan iznos novca za kredite. Centralna banka moe znaajno da unese sigurnost u poslovanje banaka preko politike osiguranja depozita, to dodatno uliva povjerenje u bankarski i cjelokupni finansijski sistem. Praksa osiguranja depozita je zapoela u SAD posle velike ekonomskekrize 30-ih godina XX vijeka, kada je osnovana Federalna korporacija za osiguranja depozita (Federal Deposit insurance Corporation - FDiC) koja je poela da osigurava depozite i na taj nain poveava sigurnost u cjelokupan bankarski sistem. Glavna svrha FDiC je bila da obezbijedi povlaenje depozita ak i u sluaju bankrotstva banaka. 3.4. Odravanje spoljne likvidnosti U obavljanju ove funkcije Centralna banka je vrlo angaovana na segmentu deviznog trita, gdje ostvaruje ciljeve devizne politike. Neki od osnovnih ciljeva ove politike su: normalno obavljanje platnog prometa i obezbeenje meunarodne likvidnosti zemlje, odranje ravnotee platnog bilansa, odravanje stabilnosti deviznog kursa, upravljanje deviznim rezervama, praenje i kontrola obavljanja poslova sa inostranstvom, otplata dugova, itd.

3.5. Obavljanje odreenih poslova na raun drave To su razliiti kreditni i fiskalni poslovi. U tom smislu, zakonska regulativa svake zemlje striktno odreuje djelokrug rada i ovlaenja Centralne banke. Na primjer, Centralna banka moe da upravlja nacionalnim dugom ili obavlja neke druge poslove od javnog interesa.

3.6. Ostale funkcije

kontrola rada banaka i drugih finansijskih institucija; pomo pri odravanju likvidnosti ostalih uesnika na finansijskim tritima; politika selektivnog kreditiranja odreenih odreenih segmenata privredne aktivnosti, poslovi u vezi sa odravanjem i kontrole rezervi plemenitih metala, takozvana zlatna politika, adekvatnih podataka, informacija i sprovoenje razliitih

obezbjeivanje

ekonomskih istraivanja, itd. Teko je definisati koja je od nabrojanih funkcija najznaajnija, jer svaka predstavlja vaan segment funkcionisanja privrednog sistema, sa velikim stepenom njihove meusobne uslovljenosti. Zbog znaaja Centralne banke za ukupan privredni razvoj, svaka zemlja striktno zakonski definie poziciju, funkcije i odgovornosti nosioca vrhovne monetarne vlasti. Cilj te dravne regulative je da uspostavi takav nain organizovanosti centralne banke da ona to uspjenije ispunjava svoje zadatke.

4. ORGANIZACIJA I FUNKCIONISANJE CENTRALNE BANKE BOSNE I HERCEGOVINE (CBBIH)

Centralna banka Bosne i Hercegovine (CBBiH) osnovana je 20. juna 1997. godine donoenjem Zakona o Centralnoj banci koji je usvojila Paralamentarna skuptina BiH, a poela je sa radom 11. avgusta 1997. godine. CBBiH odrava monetarnu stabilnost u skladu sa "currency board" aranmanom
3

(1KM : 0,51129 EURO), to znai da izdaje domau valutu uz puno pokrie u slobodnim konvertibilnim deviznim sredstvima po fiksnom kursu 1KM : 0.51129 EURO. Centralna banka definie i kontrolie provoenje monetarne politike Bosne i Hercegovine. Centralna banka upravlja slubenim deviznim rezervama ostvarenim izdavanjem domae valute. Najvii organ CBBiH je Upravni odbor, koji je nadlean za utvrivanje monetarne politike i kontrolu njenog provoenja, organizaciju i strategiju Centralne banke u skladu s ovlatenjima utvrenim Zakonom. U prvih est godina, Upravni odbor inili su guverner (prvobitno stranac koji nije smio biti iz zemalja koje granie sa BiH), koji je bio i predsjedavajui i tri lana, od kojih su dva (Bonjak i Hrvat) iz Federacije BiH i jedan (Srbin) iz Republike Srpske. Nakon toga, Upravni odbor se, prema Zakonu o CBBiH, sastoji od pet lica koja imenuje Predsjednitvo na period od est godina. Odbor za guvernera imenuje jednog od svojih lanova. Upravu Centralne banke ine guverner i tri viceguvernera, koje je imenovao guverner uz odobrenje Upravnog vijea. Zadatak Uprave je operativno rukovoenje poslovanjem Centralne banke. Svaki viceguverner je neposredno odgovoran za rad jednog odjela - sektora Centralne banke.

Centralna banka ima Centralni ured, tri glavne jedinice i dvije filijale. Centralni ured CBBIH je u Sarajevu. Glavne jedinice su Glavna jedinica Sarajevo, Glavna banka Republike Srpske Banja Luka i Glavna jedinica Mostar. Filijale su Filijala Centralne banke u Brkom i Filijala Glavne Banke RS na Palama.4

Currency board aranman ograniava aktivnosti Centralne banke tako da ona ne moe kreditirati vladu, ne moe finansirati ekonomski razvoj, ne moe biti posuiva u krajnjoj nudi (uticati na likvidnost bankarskog sektora) i ne moe rtvovati kurs KM zbog saniranja ekonomskih okova ili loeg ekonomskog djelovanja. 4 www.cbbh.ba

Umjesto klasine centralne banke koja koristi vie instrumenata u voenju monetarne politike, CBBIH vodi monetarnu politiku po konceptu valutnog odbora (currency board) i koristi obaveznu rezervu kao jedini instrument u voenju monetarne politike. Ovaj koncept obezbjedio je vrst oslonac u obliku stabilnog kursa, uklonio velike potekoe pri uspostavljanju institucija i donoenja politikih odluka i pokazao se kao dobro reenje u nekim drugim zemljama Istone Evrope. Dobre strane sprovoenja monetarne politike po principima valutnog odbora su: stabilnost KM prema (ime se izgrauje povjerenje u nacionalnu valutu), niska stopa inflacije i cjenovna stabilnost, poveanje deviznih rezervi, privlaenje direktnih stranih investicija. Meutim, zbog nekoritenja drugih instrumenata u voenju monetarne politike ovaj koncept je krut i nedovoljan i ima svoje nedostatke, a najvei su: nemogunost uticaja na uvoz i izvoz (fiksni devizni reim pozitivno utie na smanjenje inflacije, ali umanjuje izvoznu konkurentnost), sporiji rast produktivnosti. Obavezne rezerve komercijalnih banaka kod Centralne banke Bosne i Hercegovine su definisane lanom 36. Zakona o Centralnoj banci Bosne i Hercegovine. Navedenim lanom je definisano da:
Upravni odbor Centralne banke propisom zahtijeva da banke dre depozite kod Centralne banke, preko centrale ili glavnih jedinica, u minimalno propisanom nivou od 20% njihovih depozita i pozajmljenih sredstava, bez obzira u kojoj valuti su sredstva izraena. Obavezne rezerve se primjenjuju jednako za sve banke; obavezne rezerve se odravaju dranjem novanih depozita kod Centralne banke i glavnih jedinica i obraunavaju se kao prosjene dnevne rezerve u desetodnevnom periodu; propisom Upravnog odbora se odreuje naknada koju Centralna banka isplauje bankama na iznos rezervi; propisi kojima se modificiraju nivoi obaveznih rezervi specificiraju datum do kojeg banke moraju obezbijediti iznos novih rezervi; ukoliko banka ne izvri svoju obavezu u pogledu obaveznih rezervi tokom dva uzastopna perioda, Centralna banka prestaje obavljati transakcije povlaenja za tu banku i obavjetava nadlene bankarske institucije kako bi se preduzele odgovarajue mjere i nadoknadio manjak u toku istog perioda, odnosno 10 dana. Ukoliko se neispunjavanje obaveza produi za jo jedan period, odnosno 10 dana, Centralna banka e obavijestiti nadlene bankarske institucije kako bi one mogle preduzeti odgovarajue korake protiv banke. Centralna banka odreuje i naplauje kaznu za svaku banku koja ne uspije odrati obavezne rezerve na minimalnom nivou od strane Centralne banke, u iznosu od 5% (5/1000) dnevno od ostvarenog deficita obaveznih rezervi te banke, sve dok se taj deficit ne ispravi.5

Zakon o Centralnoj banci Bosne i Hercegovine, Sl.glasnik BiH 1/97

10

5. ZAKLJUAK

Centralna banka mora biti potpuno nezavisna i samostalna u svom radu. Nezavisnost i samostalnost centralne banke se ogleda u sposobnosti da preuzima sve neophodne mjere kako bi se ostvarili zacrtani ciljevi. Samo ukoliko je nezavisna i samostalna u svome radu centralna banka moe da pomogne u ostvarenju makro i mikro ekonomskih ciljeva, kao to su niska inflacija, jeftini krediti, niska stopa nezaposlenosti, efikasan bankarski i finansijski sistem, itd. Koliko znai nezavisnost bankarskog sistema najbolje moe da poslui primjer SR Jugoslavije tokom 90-ih godina, naroito u peridu 19911994.godina kada je bjesnila jedna od najeih hiperinflacija u istoriji ovjeanstva. Glavni razlog je leao u ogromnoj zavisnosti centrane banke od volje politikih struktura. S tim u vezi, treba naglasiti da je nezavisnost i samostalnost Centralne banke BiH jedan od najbitnijih faktora u kontekstu pristupanja BiH Evropskoj uniji. Naime, jaka, stabilna i nezavisna Centralna banka doprinosi makroekonomskoj stabilnosti i uopte boljoj pripremljenosti drave za procese evropskih integracija.

11

6. LITERATURA Eri, D., (2003), Finansijska trita i institucije, igoja, Beograd; Zakon o Centralnoj banci Bosne i Hercegovine, Sl.glasnik BiH, 1/97

Internet stranice:

www.cbbh.ba www.sr.wikipedia.org

12