Вы находитесь на странице: 1из 26

KRIMINOLOGIJA

SADRAJ KRIMINOLOGIJA 1. Pojam kriminologije 2. Predmet kriminologije 3. Odnos kriminologije sa drugim naukama 4. Pojam kriminaliteta 5. Opta i klinika kriminologija 6. Akademska i primjenjena kriminologija 7. Kriminoloke discipline 8. Istorijski razvoj kriminoloke misli 9.Osnovni kriminoloki pravci 10. Klasina kola 11. Antropoloka kola 12. Italijanska pozitivistika kola 13. Socioloka kola 14. kola drutvene odbrane 15.Metodi kriminologije 16.Metoda izuavanja individualnih (pojedinanih) sluajeva 17. Metoda izuavanja kriminaliteta kao masovne pojave 18. Statistiki metodi 19.Teorije u kriminologiji (pojam, vrste, nauni i praktiki znaaj) 20. Bioloke teorije 22. Teorija naslijea 23. Biokonstitucionalna teorija i teorija sklonosti 24. Hromozomska teorija 25. Endokrinoloka teorija 26. Rasna teorija 27. Psiholoke teorije 29. Teorija inteligencije 30. Teorija neprilagoenosti i frustraciona teorija 32 .Psihopatoloki pristupi 33. Socioloke teorije 34. Teorija anomije 35. Teorija socijalnog interakcizma i etikecije 36. Teorija socijalnih veza i teorija suzdravanja i funkcionalizma 37. Teorija imitacije 38. Teorija diferencijalne asocijacije 39. Teorija diferencijalne identifikacije 40. Teorija potkultura i kontrakultura 41. Teorija kulturnog konflikta 42. Kritika orijentacija u kriminologiji 43.KRIMINALNA ETIOLOGIJA 44.KRIMINALITET KAO INDIVIDUALAN IN I DRUTVENA POJAVA 45.KRIMINOGENI FAKTORI(POJAM,VRSTE,TEORIJE FAKTORA) 46.UZRONOST KRIMINALNOG PONAANJA 47.DELIKVENTNA LINOST I OPASNO STANJE DELIKVENTNE LINOSTI 48.KLINIKE METODE U DIJAGNOSTICI KRIMINALNE LINOSTI 49.BIOLOKI FAKTORI 50.PSIHOSTRUKTURA I DELIKVENCIJE 2

51.SKLONOST,NAVIKA,KARAKTER KAO KRIMINALNA DISPOZICIJA 52.AGRESIVNOST,KRIMINALNA SKLONOST,EGOIZAM KAO KRIMINALNA PREDISPOZICIJA 53.DEPRIVACIONI FAKTORI DELIKVENCIJE 54.INTELIGENCIJA I KRIMINALNA ORIJENTACIJA 55.EMOCIJE,TEMPERAMENT,MOTIVACIJA I KRIMINOGENO PONAANJE 56.PSIHOPATOLOKI FAKTORI 57.PSIHOTINA STANJA 58.NEUROTINI POREMEAJI 59.POREMEAJI LINOSTI 60.SOCIJALNI FAKTORI 61.EKONOMSKI USLOVI 62.MIGRACIONI I RATNI FAKTORI 63.UTICAJ TRANZICIONIH PROCESA 64.UTICAJ OBRAZOVANJA 65.UTICAJ MASOVNIH MEDIJA 66.PORODINI FAKTORI 67.SLOBODNO VRIJEME 68.SOCIJALNA OBILJEJA I KRIMINALITET 69.OBLICI DRUTVENE SVIJESTI I KRIMINALITET 70.KRIMINALNA FENOMENOLOGIJA-POJAVNI OBLICI KRIMINALITETA 71.DELIKTI NASILJA 72.KRVNI DELIKTI 73.TIPOLOGIJA DELIKVENATA 74.PORODINO NASILJE 75.DELIKTI PROTIV OVJENOSTI 76.TERORIZAM 77.POLITIKA DELIKVENCIJA 78.IMOVINSKI DELIKTI 80. Faktori imovinskog kriminaliteta. 81 Privredni delikti 82. Kriminalitet bijelog okovratnika 83. Organizovani kriminalitet (pojam, oblici, uzorci) 84.Vrste kriminalne aktivnosti 85. Pranje novca, reket kao oblici 86. Seksualni delikti 87. Tipologija seksualnih delinkvenata 88. Saobraajni delikti 89. Faktori saobraajne delinkvencije 90. Kompjuterski kriminalitet 91. Faktori kompjuterskog kriminaliteta 92. Maloljetniki kriminalitet 93. Faktori maloljetnike delinkvencije 94. Ekoloki kriminalitet 95.Recidivizam i kriminalitet

KRIMINOLOGIJA 1. Pojam kriminologije U najoptijem smislu kriminologija je nauka o zloinu ili nauka o prouavanju KD. Prouavajui kriminalne probleme iz razliitih aspekata vremenom su se razvile i posebne kriminoloke discipline kao to su: kriminalna antropologija, sociologija, psihologija, politika, etiologija, fenomenologija i dr. koje nose predznak kriminalne kao to je viktimologija, penologija. Veoma rano kriminalitetom kao predmetom nauke, poela je da se bavi kriminalna sociologija. Ona je svoja kriminoloka shvatanja zaela praktino s klasinom kolom u 18. vijeku, zatim pozitivistikim teorijama s kraja 19. vijeka, da bi vremenom evoluirala sredinom 20. vijeka u savremenu kriminologiju, izuavajui kriminalitet iskljuivo kao drutvenu pojavu. Prema Feriju kriminologija je opti pojam za sve krivine nauke, pa i za krivino pravo. Takvo miljenje prije II Svjetskog rata zastupao je i poznati pravnik Toma ivanovi i akademik Milan Milutinovi. Kriminologija se vremenom formirala u savremenu nauku koja inkorporira sva validna saznanja, pojavnim oblicima i razvoju kriminala u odreenim vremenskim okvirima i prostornim granicama. 2. Predmet kriminologije U najoptijem smislu rijei predmet kriminologije je kriminalitet kao individualni in i drutvena pojava, njegovi uzroci i pojavni oblici.Poseban predmet kriminologije je linost delinkventa, njegova socijalna obiljeja, psiholoka i bioloka struktura.Predmet istraivanja kriminologije je delinkventna linost ili sam delikt ili i jedno i drugo. Prva shvatanja o predmetu kriminologije potiu jo od italijanskog kriminologa Lombroza koji je smatrao da je osnovno pitanje nauke zloinac, a ne njegovo djelo. Drugo stanovite prevashodno socioloke i pravne orijentacije polazi od toga da je predmet kriminologije zloin. Ono potie od francuskog sociologa Dirkema po kome kriminologija izuava drutveno ponaanje u vezi s krivinom sankcijom. Pretena kriminoloka istraivanja, shvaena kao predmet interesovanja ove nauke kreu se u dva smjera: posmatranje unutranjeg stanja linosti i ispoljavanje slobode ili prinudne volje, uslovljena socijalnom okolinom u odreenom obliku spoljne manifestacije ponaanja linosti. Kada je u pitanju linost delinkventa kao predmet kriminologije moe se posmatrati iz dva aspekta kako se njegovo unutranje stanje manifestuje u socijalnoj sredini i na drugoj strani kako se socijalna sredina odraava na njegova unutranja svojstva. U pravno- socijalnom smislu predmet kriminologije proizilazi iz same definicije a to su inkriminisane pojave shvaene kao individualno ili grupno ponaanje u realnom drutvenom ivotu i odnosu. 3. Odnos kriminologije sa drugim naukama Kriminologija je multidisciplinarna nauka i oslonjena je na druge srodne naune discipline. Od pravnih nauka oslonjena je na krivino, krivino procesno pravo i kriminalistiku. Veza izmeu krivinog prava i kriminologije veoma je bliska tako da neki teoretiari kao to je Feri smatraju da je krivino pravo grana kriminologije. Veza kpp i kriminologije odnosi se na tretman uinilaca krivinog delikta, u postupku utvrivanja odgovornosti i izricanja sankcija. Veza izmeu kriminalistike i kriminologije je veoma uska, jer kriminalistika izuava efikasno otkrivanje i dokazivanje KD, otkrivanje i hvatanje uinilaca, a kriminologija uzroke kriminala i njegove pojavne oblike.Najtjenji odnos izmeu tih dviju disciplina postoji kod prouavanja linosti delinkventa gdje su meusobna saznanja i metodi prouavanja veoma slini.Kriminologija uz pomo psihologije otkriva faktore koji su uzrokovali i formirali delikvenciju.U kriminologiji psihopatologija zauzima znaajno mjesto u izuavanju odreene kategorije delinkventa.Psihijatrija je grana medicine koja prouava mentalne bolesnike odnosno njihove poremeaje.Sociologija je opta nauka o drutvu koja prouava strukturu i zakonitost mentalnih drutvenih odnosa i procesa.Pedagogija je nauka o vaspitanju koje je znaajan inilac formiranja 4

linosti i primjerenom drutvenom ponaanju.Socijalna patologija je nauka koja izuava kompleks ljudskih problema i ovjekove normalnosti i zdravlje.Filozofija je disciplina koja predstavlja najoptije miljenje o zakonitostima razvoja prirode, ovjeka i drutva. Statistika je vie matematika disciplina koja se bavi analizom numerikih podataka. Penologija je nauka o nainu i efikasnosti sistema izvravanja kazni i drugih sankcija, iz aspekta njihovog uticaja na resocijalizaciju linosti izvrilaca KD i suzbijanja kriminaliteta. Viktimologija se tretira negdje kao samostalna disciplina, ali najee i kao grana kriminologije koja se bavi izuavanjem rtve krivinih djela i odnosa rtve i izvrilaca. Predmet viktimologije je prije svega linost rtve, njene bio-psihike karakteristike i socijalna obiljeja. 4. Pojam kriminaliteta Kriminalitet je drutvena pojava vrenja krivinih djela od strane pojedinaca.Pojam kriminaliteta potie od latinske rijei crimen to znai zloin.Pravna definicija kriminaliteta je da su to radnje koje predstavljaju krivina djela odnosno protupravne kanjive radnje.U sociolokom smislu kriminalitet se posmatra ne samo kroz djelo, on izuava i uinioca, drutvene uzroke, uslove i posljedice kriminaliteta.U bitna svojstva kriminaliteta ubrajaju se : skup kriminogenih individualnih pojava, pojava koja ima drutveni karakter, negativna drutvena pojava, istorijska pojava, univerzalna pojava. 5. Opta i klinika kriminologija Standardizovana kriminologija izuava kriminalitet kao optu drutvenu pojavu, neovisno od vremena i prostora u kojima se kriminalitet pojavljuje. Ona ne uvia dakriminalitet predstavlja prevashodno jednu dinaminu pojavu koja izvire iz drutvene strukture jedne zemlje i usko je povezana sa tom strukturom, pa prema tome i podlona drutvenim promjenama. Klinika kriminologija izuava kriminalitet i uinioce KD na bazi odreenog broja sluajeva, a primjenom raznih klinikih metoda (medicinskog, psiholokog, psihijatrijskog) i socijalnog, putem socijalne ankete.Klinika kriminologija ima za cilj da prui miljenje prestupniku koje sadri dijagnozu i tretman postupanja u penitenciranoj fazi. 6. Akademska i primjenjena kriminologija 7. Kriminoloke discipline Primarno mjesto u kriminologiji zauzimaju: kriminalna etiologija i kriminalna fenomenologija 1.KRIMINALNA ETIOLOGIJA prouava uzroke, uslove i povode kriminalnog ponaanja. Izuava linost delikventa, njegovu psiholoku strukturu i uticaj socijalne sredine na delikvenciju. Istrauje uzroke ponaanja delikventa kroz nain njegovog ivota i njegove moralne i karakterne osobine i prirodu veza sa drutvenom sredinom. Etioloki problemi su centralna pitanja kriminologije. 2.KRIMINALNA FENOMENOLOGIJA bavi se pojavnim oblicima kriminaliteta.Prouava delikventa kao individualnu,delikt kao pravnu i delikvenciju kao drutvenu pojavu.Njen predmet izuavanja je tipologija kriminaliteta ( prostorna, vremenska rasprostranjenost, struktura i klasifikacija kriminalnih pojava, njihova manifestacija). U okviru kriminalne populacije prouava delikvente po polu, uzrastu, obrazovanju., socijalnoj i drugoj pripadnosti. U ostale znaajne kriminoloke discipline spadaju: a). KRIMINALNA ANTROPOLOGIJA prouava uzroke (etioloke osnove kriminaliteta) polazei od strukture delikventa (anatomskih, fiziolokih i psihikih) karakteristika delikventa. Vodi porijeklo od frenolokih studija i shvatanja LOMBROZA . Prema shvatanju predstavnika ove discipline uzroci kriminaliteta su bioloko-konstitutivnoj i organski degenerativnoj strukturi linosti. b). KRIMINALNA BIOLOGIJA prouava genetsku stranu linosti delikventa. Istrauje fizike uzroke devijantnosti na osnovu izgleda, konstitucije, zdravstvenog stanja, fizikih procesa naslijea na devijantno ponaanje.Pojam je uveo LENC ustanovljavajui posebnu disciplinu bioloke orijentacije u izuavanju kriminaliteta 5

8. Istorijski razvoj kriminoloke misli Kriminologija je mlaa pravna disciplina koja se razvila u samostalnu nauku poetkom 19. vijeka. Sofisti su motive ljudskog ponaanja poeli izuavati u 5. vijeku p.n.e. Teokrat smatra da u ljudskom ponaanju dominiraju tri osnovna motiva, a to su motivi za zadovoljstvom za bogaenjem i za au.Hipokrat je ustanovio tipologiju temperamenta koja je i danas aktuelna u prouavanju endogenih faktora delinkvencije. Platon je zloinca tretirao kao izvor bolesne due sa uzrocima psiholoke i socioloke prirode i on je osoba koja djeluje pod uticajem strasti, koristoljublja, neznanja, seksualnih pobuda, psihikog nereda. Aristotel je smatrao da je zloinac osoba koja izvrava djelo jer je pokvaren ili je pod uticajem zloinakih sklonosti i navika na iju konanu odluku nemaju bitnog uticaja spoljni inioci. U srednjem vijeku krivac se nije smatrao razumnim biem na koje utiu spoljni faktori nego biem u koje je usaen zao duh. U srednjem vijeku istaknute su misli Augustina, Tome Akvinskog, a humanistiku i renesansnu misao obiljeili su Ibn Haldun, Tomas Mor, Hobs, Monteskije, Ruso i Holbak. 9.Osnovni kriminoloki pravci 10. Klasina kola Predstavnici klasine kole izuavali su funkcije zakona i legalnih krivino-pravnih procesa.Taj kriminoloki pravac formirao se pod uticajem francuske revolucije i filozofsko pravnih shvatanja krajem 18. i poetkom 19. vijeka. Osnovno shvatanje kole je da je sloboda ovjeka najvia drutvena vrijednost a zloin je povreda etikog reda i izraz slobodne volje ovjeka, a ne uticaj subjektivnih i objektivnih procesa i odnosa. Predstavnici klasine kole su: Bekarija, Fojerbah, Bentam. Najvea slabost klasine kole je to je zanemarila drutvenu uslovljenost delinkvencije tako to je sve predmete i probleme kriminala svodila na isto pravne formulacije, ali joj pripada znaajna zasluga za ukidanje inkvizitorskog postupka, ograniavanje smrtne kazne i ukidanje tjelesnih kazni. 11. Antropoloka kola Antropoloka kola - zasnovao je Lombrozo s tezom da delinkvente karakteriu odreena tipina konstituciona obiljeja degenerativnih karakteristika tijela, posebno lica i lobanje. Prema Lombrozovoj klasifikaciji razlikuju se kriminalni tipovi roenog zloinca, zloinca iz strasti, zloinca iz navike, sluajnih duevno bolesnih zloinaca. Prema njemu kriminalci imaju primitivni tip modane strukture fizike degenerativnosti i defektnosti, a to znai i ponaanja. Svoje prvobitno stanovite je kasnije redefinisao dodajui degenerinost i defektnost. Savremena shvatanja odbacuju antropoloku kolu i njene pristupe kao jednostrane i nenaune. Njen znaaj je u tome to je prva ukazala na vanost izuavanja izvrioca delikta, a ne samo delikta kao normativne kategorije. 12. Italijanska pozitivistika kola Poslije klasine i antropoloke kole nastao je pravac u kriminologiji orijentisan ka izuavanju pozitivnih injenica vezanih za izvrioca KD, poznat kao Italijanska pozitivistika kola. Pozitivisti se okreu prouavanju svijeta oko sebe, tumaei ljudsko ponaanje determinacijama biolokih, psiholokih i socijalnih faktora. Zaetnik shvatanja je Lombrozo. Prema pozitivistikom uenju na linost dominantno djeluju antropoloki ili unutranji faktori. Oni su u biti karaktera ovjeka a kako e se linost ponaati u sredini zavisi dodatno od uticaja fizikih faktora. Uzroci delinkvencije su prema Feriju u prirordnim, odnosno fizikim faktorima kao i porodinim, drutvenim i ekonomskim uslovima. Zato je odbacio pojam moralne odgovornosti i prihvatio samo drutvenu odgovornost. Drugi predstavnik ove kole Garofalo je ustanovio 4 tipa prestupnika: a) tipini zloinac, b) plahovite prestupnike, ubice, kriminalci s pogrenim predstavama o asti i nunosti osvete, c) nasilnike, i d) pohotljivce. 6

13. Socioloka kola U njihovoj osnovi su prvenstveno socijalni i drugi drutveni inioci determinacije kriminalne orijentacije ovjeka.Vremenom se oformilo nekoliko varijanti socioloke kriminoloke kole. Meu njima najpoznatije: Francuska socioloka kola, Austijska enciklopedijska kola, Njemaka socioloka kola i ikaka kola. Francuska kola uvodi tezu kolektivne krivice tj. da drutvo stvara i priprema zloince i shodno tome za njih ima i odgovornost. Osnovu uenja ikake kole ini polazite da su ljudska zajednica i sredina glavni faktor uticaja na ljudsko ponaanje. Austrijska enciklopedijska kola nastala je na temelju teorijskih shvatanja Hansa Grosa profesora krivinog prava u Gracu s kraja 19.vijeka. Gros smatra da kriminologija obuhvata kriminalnu antropologiju i kriminalnu sociologiju. Njegov uenik Zelig je vjerovao da kriminologiju ine dva osnovna podruja nauka o uzrocima i pojavi zloina (etiologija, fenomenologija, i kriminalna sociologija) i nauka o suzbijanju kriminaliteta, gdje svrstava kriminalistiku i penologiju. Shvatanja Njemake socioloke kole polazila su od stanovita da je suzbijanje i spreavanje kriminaliteta mogue samo utvrivanjem uzroka dvije grupe : individualna svojstva delinkventa (nasljedna i steena i fizike, drutvene, geografske i ekonomske okolnosti i uslovi. 14. kola drutvene odbrane Ova kola nastala je poslije II s.r. osnivanjem, Meunarodnog centra za prouavanje drutvene odbrane u enovi 1945. godine. Osnovao ju je talijanski kriminolog Filip Gramatika koji je i dao inicijativu za okupljanje pristalica ideja drutvene odbrane u krivinom pravu.Drutvena odbrana je definisana kao prouavanje problema kriminaliteta i mjera drutvene zatite zasnovane na konceptu zatite drutva od zloinaca i zatita pojedinaca od opasnosti da ne padnu ili da se ponovo ne nau u zloinu. Prema pomenutoj definiciji smatra se da pet elemenata sainjavaju osnovu pojma Drutvene odbrane: 1.) Ideja zatite drutva od KD izvan tradicionalnog sistema kazne, 2.) odreeno priznanje ideje opasnosti i nunosti da se novim sredstvima i na nov nain reguje protiv kriminalne aktivnosti, 3.) potvrivanje da krivino pravo budunosti i moderna kriminalna politika moraju da budu zasnovani na naunom poznavanju KD i linosti izvrilaca, 4.)potvrivanje da moderna kriminalna politika tei da organizuje sistematsku, strpljivu, racionalnu i odlunu akciju resocijalizacije, 5.) ova nova politika drutvene zatite i individualne prevencije moe da se razvije samo putem smione humanizacije krivinog prava koja vodi rauna o svim linim svojstvima pojedinaca i na realan nain podstie solidarnost koja treba da je u osnovi savremenog drutva 15.Metodi kriminologije Kriminologija se koristi uglavnom naunim metodama koje su zajednike svim drutvenim naukama, s tim to ih ona prilagoava izuavanju svoga predmeta . Za kriminologiju se moe rei da je razvila naroito metodu ispitivanja individualnih sluajeva kriminalne aktivnosti i kriminoloku kliniku metodu, kojima se prouavaju pojedini izvrioci KD u svim svojim aspektima, metode izuavanja kriminaliteta kao masovne pojave, zatim metode prognoziranja delinkventnog ponaanja sa razraenim prognozistikim tablicama i instrumentima i neke druge metode. To znai da se, ne moe govoriti o nekim novim specifinim metodama u kriminologiji, koje nisu poznate drugim naukama, ve samo prilagoavanju metoda drutvenih nauka potrebama kriminologije i kriminolokih istraivanja. 16.Metoda izuavanja individualnih (pojedinanih) sluajeva Ova metoda se sastoji u pouavanju pojedinih sluajeva delinkventnih akcija odnosno u prouavanju pojedinih delinkvenata u vezi sa njihovim prestupnim ponaanjem. Ona obuhvata sve strane u njegovom razvoju, a zatim uoavanje objektivnih i subjektivnih okolnosti i uslova, koji su omoguili izvravanje negove delinkventne radnje.Ovom metodom se dolazi do mnogih konkretnih i provjerenih podataka, koji omoguavaju izuavanje individualnih aspekata i raznolikosti. Primjena metode pojedinanog sluaja zasniva se na analitikom postupku, koji vodi uproavanju odreene pojave, jer istie njegove pojedine vidove i elemente. 17. Metoda izuavanja kriminaliteta kao masovne pojave Postupak naunog saznanja kriminaliteta ostvaruje se kroz sledee faze: odreivanje predmeta i cilja istraivanja, odreivanje polaznih pretpostavki, prikupljanje injenica, nauna interpretacija i 7

utvrivanje zakonitosti njegovog javljanja u datim uslovima ivota i provjeravanja rezultata u praksi. U pogledu odreivnja predmeta i cilja istraivanja i postavljanja polaznih hipoteza primjenjuje se u osnovi isti postupak kao i pri izuavanju drugih drutvenih pojava, s tim to se n smije isputati iz vida injenica da je ovde u pitanju kriminalitet ili njegovi pojedini oblici i aspekti. 18. Statistiki metodi Prilikom izuavanja kriminaliteta kao masovne pojave upotrebljavaju se i razne statistike metode, kao zakon vjerovatnoe, srednja vrijednost,metoda korelacije, metoda uzroka i druge metode. Primjenom ovih metoda dolazi se do podataka koji osvjetljavaju stanje i tendenciju kretanja kriminaliteta u jednoj zemlji. U literaturi se razlikuju opte i posebne statistike zakonitosti kriminaliteta. Opte zakonitosti se odnse na dinamiku i tendenciju razvitka ove pojave iskazujui globalnu stranu kriminaliteta. Posebne statistike zakonitosti se odnose na stukturu kriminaliteta po vrsti KD, po polu, starosti, po socijalnoj pripadnosti i sl. Primjenom statistikih metoda dobija se tzv. relativna veliina kriminaliteta. 19.Teorije u kriminologiji (pojam, vrste, nauni i praktiki znaaj) 20. BIOLOKE TEORIJE Bioloke teorije u kriminologiji ine nauni pravci koji shvatanja u organskom svijetu primjenjuju na drutvene odnose i pojave. Tu se ubrajaju inioci biosomatskih procesa kao to su: uroene nasljedne organske, fizioloke i druge bioloke funkcije koje uslovljavaju delikventno ponaanje pojedinih lica. Ovo su uglavnom teorije koje prouavaju delikventnost kao to su: teorija naslijea, frenoloka teorija, biokonstituiconalna teorija i teorija sklonosti, hromozomska teorija, endokrinoloka teorija,rasna teroija idr. Ove teorije su od poetnih i esto tvrdih stavova vremenom evoluirale u kompromisnija shvatanja. Istraivai se dijele na dva glavna smjera ve prema vanosti koju pridaju konstitucionalnim determinantama i steenim navikama. Savremena kriminoloka misao tvrdi da bioloki faktori mogu initi neke predispozicije ali ne i determinacije za devijantne sklonosti. 22. Teorija naslijea Pitanje odnosa nasliea i delinkventnosti je klasino pitanje kriminologije a biolokih teorija posebno jo od Lombroza. Prema Lombrozu roeni zloinac potie od degenerisane porodice kod ijih se lanova javljaju sluajevi ludila, gluvoe, sifilisa, epilepsije i alkoholizma.Feri biolokim faktorima pridaje bitan znaaj kod delinkvencije smatrajui da u ponaanju linosti postoje nasljedne sklonosti.Od svih oblika naslijea (materijalno,duhovno i genetsko) za kriminologiju je najbitnije genetsko koje se ispoljava u biolokim karakteristikama definisanim u hromozomima, genima i DNK. Genetsko naslijee se odnosi na pojedinca, etniku cjelinu ili ljudsku vrstu. U sutini genetika shvatanja tumae da je kriminalno ponaanje uroena i nasljedna pojava, to je dokazivano kroz dvije vrste studija: prouavanjem tzv. kriminalnih porodica i blizanaca. 23. Biokonstitucionalna teorija i teorija sklonosti Prva znaajnija teorija u okviru biolokih s konstitucionalnim osnovama proistekla je iz Lombrozove tzv. antropoloke kole, koja u poetku u potpunosti ignorie dr. kriminoloke inioce, kao uzronike osim fizikog izgleda delinkventa.Njegova teorija je u to vrijeme doivjela ozbiljne kritike.Zbog toga je Lombrozo donekle evoluirao i ustanovio kasnije pet tipova zloinaca: a) roeni zloinci, b) duevno bolesni kriminalci, c) zloinci iz strasti, d) sluajni zloinci i e) zloinci iz navike. Delinkvencije kod ena objanjavali su biolokim procesima hormonalnih poremeaja,menopauza, poremeaja menstrualnih ciklusa i sl. faktorima. U nauci egzistira i teorija biokonstitucionalnih sklonosti. Ovaj pravac u kriminologiji razvijen je izmeu dva rata iz kriminalne biologije njemakih i austrijskih teoretiara, posebno Antropoloke kriminalistike kole iz Graca. Uroene sklonosti za delinkvenciju i naslijee u delinkventnoj orijentaciji pripisuje se linostima posebnih, biolokih svojstava koja stiu: naslijeem gena i naslijeem posebnog konstitucionalnog tipa. Ovaj pravac se zalagao za prouavanje kako specifinih, tako i optih nasljednih dispozicija, odnosno sklonosti koja kod osoba lake nego kod drugih vode u devijantno ponaanje. Pristalice shvatanja 8

biokonstitucionalne sklonosti (Niceforo, Morseli, Hogeman, Lange i dr. polaze od uroenih i nasljednih osobina koje konstituiu linost. Pristalice ovog pravca smatraju da devijantno ponaanje determinie, pored nasljednih osobina i povezanost izmeu fizikog izgleda i psihikih osobina linosti. 24. Hromozomska teorija Ova teorija je zasnovana na uenju da postoje poremeaji u jezgru elije (hromozomima) koja sadri gene i nosilac je nasljednih osobina a produkuju drutveno abnormalno ponaanje. Ta teorija nastala je na osnovu rezultata istraivanja sprovedenog na osuenicima i govori da se meu kriminalcima znatno ee javljaju XYY kombinacije hromozoma nego u normalnoj populaciji. Tako se kombinacije hromozoma XYY kod mukaraca i XXY kod ena smatraju kriminogenim koji podstiu odreenu vrstu KD (seksualni delikti, krae i ubistva) a kod ena i na prostituciju. 25. Endokrinoloka teorija Polazi od istraivanja devijacija u ponaanju ljudi koje dovodi u vezu sa smetnjama u funkcionisanju endokrinog sistema.Ovaj sistem dijeli se na dva zasebna sistema, i to cerebralni i hormonalni sistem, koji u funkcionisanju mogu ispoljiti poremeaje, a perko njih mogu biti izazvani poremeaji u ponaanju pojedinca. Mentalni poremeaji i poremeaji inteligencije smatraju se posljedicama poremeaja bilo hormonalnog, bilo cerebralnog sistema.Razvoju ove teorije doprinosi sve veirazvoj nauke koja okazuje da lijezde sa unutranjim luenjem imaju veliki uticaj na ovjeka njegovo ponaanje i prilagoavanje.Naunici koji zastupjau ovu teoriju su LAP-koji cijeli kriminalitete objanjava poremeajem funkcionisanja endokrilnih teorija,BERMAN dovodi kriminalitet u vezu sa endokrinim sistemom neposredno i preko perverznih instikata.Podolski koji smatra da krae,nasilje,saobraajni delikti su uzrokovani padom eera u krvi.to je vei nivo pada eera u krvi to je vea kriminalna predispozicija za vrenje KD.Postoje i miljenja koja nisu tako ekstremna.Ove teorije nisu priznate jer je rije o podruju koje nije dovoljno ispitano. 26. Rasna teorija Najekstremniji vid biolokih pristupa u nauci zasnovan je prvenstveno na pretpostavci da je rasno svojstvo svakog od pripadnika viih i niih rasa uroeno i nasljedno. Ovakvi pristupi, u savremenim shvatanjima, imaju uporite kod onih autora koji nastoje da statistikim podacima, poreenjem kriminaliteta bijelih, utih, crnih i ostalih, dokau rasni karakter obojenih. Teorija ima osnova u stavovima Lombroza, Lovanea, Niefora, i posebno Garofala po kome svaka rasa posjeduje zbir moralnih instikata koji nisu plod rasuivanja individuuma nego njegov uroeni dio, jednako kao i fiziki tip rase kojoj pripada, a sklonost ili predispozicija za zloin mora se nuno prenositi nasljedstvom poput svih drugih sklonosti i predispozicija.Ova teorija je puno kritikovana kao neodriva a u Americi imala je negtivne implikacije kod donoenja imigracionih zakona. 27. PSIHOLOKE TEORIJE Psiholoke teorije objanjavaju pojavu socijalnih devijacija i delinkvencije kao njegovog posebnog izraza, postavljaju psiholoke determinante. One polaze od psiholokih karakteristika koje determiniu ponaanje linosti dovodei u vezu psihike osobine i delinkventnost. U psiholoke teorije spadaju psihoanaliza, teorija inteligencije, teorija podraavanja,teorija neprilagoenosti, teorija frustracije, bihejvioristiko shvatanje. Psiholoka psihoanalitika shvatanja imaju za polaznu osnovu objanjenja devijantnosti psihikim stanjem linosti u sferi nesvjesnog odnosno podsvjesnog prije svega potisnute seksualne sile i impulse. 28.Psihoanalitika shvatanja 29. Teorija inteligencije U psiholokim teorijama postoji pristup koji uzroke delinkvencije dovodi u vezu s psihikim svojstvima niske inteligencije, maloumnosti. Istraivanja koja su se bavila odnosom inteligencije i kriminaliteta nazivana su tzv.pedigre studijama, pomou njih su se vrila genetika izuavanja porodinog stabla kriminalaca kako bi se utvrdilo ima li osnova u porodinom porijeklu predaka sa niskim IQ-om. Druga varijanta ove teorije devijantnost dovodi u vezu s niskom obrazovnom 9

strukturom, pri emu se ovaj faktor uzima kao posljedica niske inteligencije, a ne kao odraz socijalnih uslova i mogunost obrazovanja.Ova shvatanja ne mogu se do kraja odrati mada se ne moe poricati znaaj znaaj intelegencije za ponaanje u drutvu.Savremene studije kritikuju ovakva shvatanja bez obzira na nespornu ookolnost da i meu delikventima ima osoba sa niskom intelegencijom kao i u ostalom dijelu stanovnitva.Istraivanja obrazovanja i delikventne aktivnosti imaju odreene nedostatke prije svega jer se intelegencija delikventnih lica mjeri uspjehom u koli. 30. Teorija neprilagoenosti i frustraciona teorija Neka psiholoka shvatanja delinkventno ponaanje tumae faktorima nemogunosti prilagoavanja linosti u realnim socijalnim uslovima, raskorakom izmeu ciljeva pojedinaca i interesa zajednice. Neprilagoenost kao uzrok devijantnosti tumai se na razliite naine. Di Tulio misli da se ona nalazi u oblasti osjeanja. Pejd da je uzroke kriminaliteta najbolje traiti u prilagoavanju individue na njenu okolinu, a Frojd da se kriminal javlja zato to pojedinci kod kojih postoje instiktivne kriminalne tendencije ne uspijevaju da se prilagode drutvu, jer im nedostaje vaspitanja za to. Frustraciona teorija polazi sa stanovita da je pojaana agresivnost reakcija na sve to spreava zadovoljavanje motiva. Predstavnici ovih shvatanja smatraju da se tei oblici devijantnosti delinkvencija mogu dovesti u direktnu vezu s uzrocima frustracionih struja, niskim pragom frustracione tolerancije. Oni navode da frustracije mogu nastati usljed djelovanja socijalnih faktorab ( ekonomski status, regionalni raspored) ili linih svojstava ( invaliditet, obrazovanje, fiziki izgled i sl.).Prema poznatoj teoriji traenja rtve uzrok agresivnosti je u preprekama ostvarenja eljenog cilja. Usljed nemogunosti zadovoljenja motiva, izazvana gomilanjem frustracija, agresija se usmjerava ka najpristupanijim ciljevima, objektima koji ne moraju biti stvarni izvor frustracije. Na osnovama frustracione teorije postoje pokuaji da se objasni kriminalitet niih slojeva, kao kompenzaciona reakcija na socijalni status, kao i pojave huliganstva i vandalizma. 32 .Psihopatoloki pristupi(psihopatoloka teorijA) Vezano za neke pravce u objanjavanju uzronosti delinkventnih pojava veoma su izraena i shvatanja koja polaze od pojedinih teih i lakih oblika duevne poremeenosti linosti. Kriminalno ponaanje determinisano psihopatolokim iniocima bilo je oduvijek predmet interesovanja kriminologa i sudskih vjetaka iz oblasti psihijatrije. U najoptijem psihijatrijsko stanovite duevnih poremeaja podrazumijeva odstupanje od stanja normalnosti u mentalnom zdravlju linosti. Pojam duevne poremeenosti bez sumnje spada prvenstveno u oblast psihijatrije ali ovaj fenomen pokuavaju da definiu i odrede i sociolozi i psiholozi. Osnovna obiljeja normalnosti i antipodnog stanja jeste stepen zrelosti linosti koja se odreuje kriterijumima intelektualne, emocionalne i socijalne zrelosti. Zahvaljujui ovim kriterijumima najee se jasno razlikuju normalna i patoloka linost.Nesumnjivo je da psihiki poremeene linosti, zavisno od stepena poremeenosti mogu ispoljavati devijantne sklonosti od najblaih do najteih oblika kriminaliteta. 33. SOCIOLOKE TEORIJE Socioloke teorije predstavljaju nauna shvatanja koja pojave i dogaaje izuavaju i tumae s pozicija determinacije drutvenih i ue socijalnih faktora. One su u svojim zaecima nastale kao kritika klasinih shvatanja kriminaliteta ali su se kasnije razvile kao posebne discipline u naunoj oblasti. Ovdje su se konstituisale razne socioloke teorije kriminaliteta kao to su: teorija socijalne sredine i socijalnih problema, teorija socijalnog uenja, funkcionalizam, kulturoloke teorije i teorije klasine orjentacije, teorija anomije, teorija imitacije, teorija diferencijalne asocijacije, teorija diferencijalne identifikacije, kurturoloke teorije u koje spadaju teorija podkultura i kontrakultura, teorija kulturnog konflikta, teorija drutvenih grupa. U kritikom smislu socioloki pravci, skoro bez izuzetaka posmatraju se usko ne unosei dovoljno drugih elemenata sa obzirom na to da se devijantnost iskazuje kao individualni in. Marks i Engels su problem devijantnosti sveli na pitanje otuenosti strukturalnih karakteristika klasnog drutva, sukobima normativnog i realnog. 10

Drutveno ponaanje su definisali kao borbu pojedinaca i drutvenih grupa, kao proizvod njihovog poloaja u drutvu a ne kao njihovo patoloko obiljeje i za njih je patologija u drutvu a ne u linosti. 34. Teorija anomije Stanje anomije je takvo stanje po kome su norme oekivanog ponaanja odsutne, nedefinisane ili nejasno formulisane, stanje odsustva normi. Poremeaj socijalnih normi ini norme nepotovanim, pojedinac nije u stanju da pri tome nae svoje mjesto u drutvu, jer mu nisu jasna pravila po kojima treba da se upravlja. Drutveno stanje dezorganizacije, nesigurnosti usamljenosti i izolacija, posebno u velikim gradovima dovode do pojave bezakonja i odsustva drutvenog prilagoavanja.U procesu razvoja drutvo sve vie gubi snage koje ga ujedinjuju,nakon ega se javlja nesigurnost,nered ,haos u kome pojedinici ive izolovano bez obaveze,to je karakteristino za velike gradove i iz takvo anominog drutvenog stanja javljaju se zloini. Prema Dirkemu kriminalitet je normalna drutvena pojava, zloin je nuan. On smatra da svako drutvo vremenom iz faze homogenizacije prelazi u fazu dezorganizacije.Dirkem je svoju teoriju primijenio prilikom objanjavanja samoubistva klasifikujui samoubice u tri tipa:altruistiki,egosistiki i anomiki tip. Dr. znaajan predstavnik pozitivistikog pravca ove teorije je R.Merton. Merton anomijom smatra stanje odsustva normativnosti ili pridravanja normi u drutvu ili drutvenoj grupi, usled ega se pojedinci ili drutvene grupe svojim stavovima i ponaanjem nameu drutvu ili grupi. U Sluaju kad se ne mogu postii odreeni ciljevi,nastaje jedno drutveno stanje ,za koje je bitno opadanje potivanja drutvenih normi i odsustvo kulture i zakonitosti.Ovaj pristup Meton je primijenio na delikventne akcije omladine iz niih klasa.On smatra da ona nije u stanju da na zakonit nain ostvari matrijalna dobra kojima tei pa stoga u stanju anomije kri zakon i tako postiu svoj cilj. 35. Teorija socijalnog interakcizma i etikecije Ova teorija tei da pored kriminaliteta i devijantnog ponaanja obajsni i druge oblike devijantnog ponaanja.Prema ovoj teoriji drutvo se sastoji iz raznih drutvenih grupa i institucija .Te drutvene grupe imaju razliita shvatanja o vrijednostima ,nainima shvatanja ivota ponaanja itd.Grupe koje imaju dominantnu ulogu u politikom ekonomskom ivotu imaju uticaj u oblasti kulture poltike,prava te grupe definiu odreena ponaanja kao devijantna jer ne odgovaraju njihovim shvatanjima.To su ponaanja lica iz drutvenih grupa koji su doli u konflikt sa dominastnim drutvenim grupama..Na toj interakcijskoj liniji trai se objanjenje pojave devijantnog ponaanja. U procesu etiketiranja organi drutvene kontrole svrstavaju etiketriana lica po sili i karakteru definisanja tih situacija u odreeni stereotip delikvenata .Prema tome etiketiranje predstavlja sredstvo odreivanja mjesta jednom licu u okviru opte klasifikacione strukture stanovinitva. 26. Teorija socijalnih veza i teorija suzdravanja i funkcionalizma 37. Teorija imitacije Prihvata u sutini uticaj socijalne sredine na pojave delinkvencije, uvodei i druge elemente. Tarde sa sociopsiholokim pristupima uporednim analizama dao je doprinos shvatanjima da uzroke treba traiti i u uslovima dravne organizacije.Odbacujui antropoloka shvatanja o roenom zloincu, on je ukazao na drutveni karakter delinkvencije, zasnivajui svoja stanovita na socioloko-psiholokoj osnovi podraavanja imitacije. Delinkvencija je oblik nauenog ponaanja. Ona se ui i stie, u saradnji s drugima.Tarde je opisao tri zakona imitacije:zakon bliskoga dodira, zakon imitacije superiornih i zakon ubacivanja. Tarde je smatrao da su kriminalci osobe koje ue zanat kao i svi drugi, imitirajui uzore jo od najranije mladosti.Tarde smatra da se oponaanje u sluaju zloina maniifestuje o formi meusobnog sukobljavanja,prelivanja i smjenjivanja mode i navike-zloin se javlja kao moda koja prelazi u naviku a oponaanje se razvija sa tendencijom stalnog proirivanja od viih ka niim-nii oponaaju vie. 38. Teorija diferencijalne asocijacije Autor ove teorije je ameriki kriminolog Saderlend. Po njemu, kriminalna aktivnost rezultat je uenja u procesu druenja sa delinkventima i grupama u kojima preovladaju kriminalni uzori. Delinkventna linost se formira kroz ivot u delinkventnim grupama i zbog toga je za kriminoloka istraivanja 11

najvanije ispitivati sredinu u kojoj delinkvent ivi.U takvim sredinama prvladavaju kriminalni elementi i uticaji i oni su odluujui faktor za pojedince koji postaju kriminalne linosti.Ovi jutcaji mogu varirati u pogledu uestalosti vremena trajanja.Asocijacije koje djeluju trajnije ispoljavaju jau snagu i intezitet 39. Teorija diferencijalne identifikacije Ova teorija se javila kao kritika teorije diferncijalne asocijacije,njoj se prigovaralo da ne pravi razlike izmeu obinih i sluajnih delikventa.GLASER smatra da mnoga lica koja su izloena kriminalnom ponaanju ne podljieu kriminalnom ponaanju,dok druga koja su u kontaktu sa krim miljeom esto vre KD .To znai da svako lice bira modele svoga ponaanja.Odnosno biraju lica sa kojima ele da se identifikuju.To je u stvari midentifikacija do koje dolazi u u procesu intereakcije sa drugim licima. 40. Teorija potkultura i kontrakultura Predstavlja razradu teorije kulturnog konflikta za obanjenje organizovanog kriminaliteta. Bavi se istraivanjem razlika koje postoje izmeu kulture koja je zajednika za itavo drutvo i pojedinih specifinih kulturnih sfera.Teorija potkulture obino se primjenjuje na ue gupe ljudi koje su odreene posebnim normativnim sistemima i imaju poseban nain ivota, jezik, religiju, moralne i drutvene vrijednosti.Teorija kontrakulture ima za predmet izuavanja grupe koje stoje u konfliktnom odnosu. To su delinkventne bande sa svojim normama i standardima. Kod teorije kontrakulture normativni elemenat je direktno kontradiktoran u odnosu na normativni sistem dominantne grupe po emu se u stvari teorija kontrakulture razlikuje od teorije potkulture. 41. Teorija kulturnog konflikta Polazi od konflikta na podruju kulture, odnosno kulturnih normi raznih drutvenih grupa. Ona je danas veoma iroko zastupljena u amerikooj kriminologiji. Najvaniji predstavnik teorije kulturnog konflikta je Thorsten Sellin koji je ameriko drutvo podijelio u tzv. tri globalne grupe: prvu grupu ini izvorno ameriko stanovnitvo, drugu grupu sainjavaju imigrantske grupe iz svih dijelova svijeta i treu grupu sainjava obojeno stanovnitvo i razne uroenike grupe.Analizom drutvenog poloaja pojedinih grupa Sellin izdvaja prvu grupu u tzv. dominantnu grupu s obzirom da posjeduje ekonomsku, politiku i zakonodavnu mo. 42. Kritika orijentacija u kriminologiji Nijedna od teorija grupa ne moe biti prihvaena za objanjenje svih vrsta delinkvencije. Autori ovih teorija su izgradili koncepcije o delinkventnoj aktivnosti, a da pri tome nisu uspjeli prodrijeti u drutvene korijene ove pojave. Najee primjedbe odnose se na njihovu neodreenost, konfuznost, pa ak i meusobnu kontradiktornost, npr. Teorije drutvene dezorganizacije sa teorijom kulturnog konflikta. Zatim vlada miljenje da su suvie povrne i simplificirane i stoga nisu u mogunosti da prodru dublje u kriminalitet kao sloenu drutvenu pojavu. Njima se ne dopire do osnovnih drutvenih protivrjenosti koje se javljaju iz materijalnih uslova ivota, pa se stoga ne mogu ni primjeniti za objanjenje kriminaliteta u cjelini. 43.KRIMINALNA ETIOLOGIJA Kriminalna etiologija je podruje kriminologije koje se bavi pitanjima determinacije dispozicionih faktora i uzroka,uslova i povoda kriminalnog ponaanja,a tretira se i kao nauka o oblicima egzistencije zloinaca iji je predmet izuavanja linost delikventa,a prouava njegovu psiholoku osnovu i socijalne determinante delikvntnosti.Ona istrauje uzroke ponaanja delikventa kroz nain njegova ivota i njegovim moralnim i karakternim svojstvima i prirodi veza sa drutvenom sredinom.Centralna teorijska pitanja kriminologije predstavljaju etioloke probleme pa se samim tim smatra da se na kriminalnu etiologiju svode kriminoloki problemi pa i sama kriminologija. 44.KRIMINALITET KAO INDIVIDUALAN IN I DRUTVENA POJAVA 45.KRIMINOGENI FAKTORI(POJAM,VRSTE,TEORIJE FAKTORA) Kriminoloki faktori su mnogobrojni inioci to na ma koji nain utiu na pojavu kriminaliteta kao drutvene pojave i kriminalne orijentacije kao individualnog akta.To je skup inilaca psiholoke,bioloke i socijalne prirode koji djeluju kao uzroci,uslovi i povodi za kriminalna djela,njihov meusobni odnos i uslovljenost.Kriminoloki faktori se dijele na objektivne koji su vezani 12

za djelo i subjektivne koji su vezani za linost izvrioca.Faktori se dijele na objektivne i subjektivne,posebni i pojedinani,socijalni i unutranji. Teorije faktora-faktorska teorija se javlja u dvije varijante a to su:monistika(polazi od biologistikih uenja pri emu je jedan faktor uzronik jedne pojave) i pluralistika(tumaenje objanjava da su pojave kriminaliteta mehaniki uslovljene faktorima biolokog,psiholokog i socijalnog karaktera). Vrste faktora-objektivno subjektivni faktori su najei sadraj u kome se mogu svrstati sve ostale klasifikacije,kao to su opti i posebni,neposredni i posredni i sl.Objektivni se odnose na spoljne inioce uticaja na kriminalno ponaanje,socijalne uslove.Tu spadaju inioci drutvenih uslova ivota,protivrjenost i vrednovanja koja se odraavaju na linost i njegovo asocijalno ponaanje.Subjektivni faktori su vezani za bioloku strukturu i psihike procese linosti,koji dovode do devijatnog odnosa i ponaanja u odnosu na drutvene norme. Opti kriminogeni faktori su izvor posebni i pojedinanih.Posebni kriminogeni faktori uslovljavaju posebne vrste kriminaliteta ili pojedinani kriminalni akt. 46.UZRONOST KRIMINALNOG PONAANJA Pod faktorima uzronosti uzimaju se objektivno mjerljivi elementi sa egzaktnim dovoenjem u vezu s posljedicom pojedinih oblika kriminaliteta.Prema Begnaru uzrok je stalan i odluujui uslov neke pojave.Teorija kvalitativnog razlikovanja polazi od razlikovanja uzroka i uslova.Prema tim shvatanjima samo su uzroci u stanju da proizvedu posljedicu, dok uslovi doprinose ili omoguavaju njeno nastajanje.Faktori uzronosti postoje izvan svijesti ovjeka. Uzronost je odluujui faktor,odnosno objektivna i kauzalna veza izmeu nekog stanja i posljedica.To mogu biti inioci socijalnog i linog karaktera,materijalno stanje,porodine prilike,krizna razdoblja,pojava alkoholizma i narkomanije,socijalni i kulturni sukobi i sukob vrijednosti i faktori vezani za subjektivna svojstva linosti.Kriminalitet je pojava koja se javlja kao posljedica djelovanja mnogobrojnih uzroka,ona je sloen proces interakcije mnogobrojnih elemenata,bioloke,psiholoke i socijalne prirode. 47.DELIKVENTNA LINOST I OPASNO STANJE DELIKVENTNE LINOSTI Svaki ovjek koga su objektivni uslovi formirali motivisali I pokrenuli na inkrimisanu djelatnost ima odreenu strukturu koja se odlikuje mnogim izraenimm svojstvima moralnim psihikim,kulturnim I drugim osobinama koje konkretno utiu na formiranje delikventne linosti.Line ososbine su I same odreene uticajima drutvenih okolnosti pod kojima su ljudi ivjeli.Svaki ovjek nosi razliite individualne karakteristike koje ga razlikuju od drugih.Te razliitosti uslovljava I razliito reagovanje jedni reguju brzo,temperamentno,uzbudljivo,osjetljivo dok su drugim spori inertni ,plaljivi,brzopleti lakomisleniitd.Ovi kvaliteti odreuju sutinu I karakter jednog lica njegove motive ,ideale stavove,ideale vrijednosti. Delikventna linost je osoba specifinih tjelesnih degenerativnih karakteristika bilo konstitucionalnih specifinosti,endokrinih i hromozomskih aberacija,genetskih predispozicija i uroenih sklonosti rasnih predispozicija.Delikventna osoba se vidi kao osoba ispodprosjene inteligencije,niskog praga frustracione tolerancije s poremeajima nagona u procesu socijalnog uenja i slino.Na VII kongresu kriminologa u Madridu 1970.godine definitivno je uveden pojam kriminalna linost.Sazdana u psiholokim svojstvima,kriminalnu linost ini centralno jezgro i varijante.Centralno jezgro obuhvata crte linosti,one odreuju kriminalnu sposobnost tzv.temibilitet i uslove prelaska na akt.Posebno opasno stanje delikventne linosti je latentno stanje sklonosti kriminalne linosti ka vrenju krivinih delikata. 48.KLINIKE METODE U DIJAGNOSTICI KRIMINALNE LINOSTI Nauni tzv.klinini postupci zasnovani su na odreenim saznanjima kriminoloke ekspertize socijalne anamneze,te kriminoloke dijagnoze i prognoze koja se odnosi na pojedinane sluajeve vjetaenja optuenih ili osuenih lica u naunom postupku opservacije i ispitivanja linosti.Kriminoloka ekspertiza je nauna metoda ispitivanja linosti delikvenata radi procjenjivanja budueg ponaanja,odreivanja adekvatne sankcije i tretmana za resocijalizaciju.Obavlja je grupa strunjaka 13

specijalista iz pojedinih oblasti(psiholozi,psihijatri)za potrebe sudskog postupka ili prevaspitanja.Radi se na osnovu mediko psiholokog izuavanja i socijalne anamneze. Mediko psiholoka izuavanja odnose se na izuavanje linosti,a socijalna anmneza na sagledavanje i objanjenje uticaja ekonomskih,socijalnih i porodinih prilika na linost.Na osnovu kriminoloke ekspertize radi se kriminoloka dijagnoza linosti.U pitanju je klinika metoda utvrivanja stepena opasnosti delikvenata.Odvija se u tri osnovne faze:utvrivanje kriminalne sposobnosti,stepena drutvene neprilagodljivosti i dijagnoze opasnog stanja koja se dobije sintezom dva prethodna postupka. Trea faza u izuavanju linosti osuenika jeste metodoloki postupak predvianja budueg ponaanja delikventa tzv.kriminoloka prognoza. 49.BIOLOKI FAKTORI Bioloki faktori predstavljaju kriminogene inioce definisane prvenstveno u kriminolokim teorijama bioloke i antroploke orijentacije.To su inioci biosomatskih procesa kao to su uroene,nasljedne,organske,fizioloke i druge bioloke funkcije koje uslovljavaju delikventno ponaanje pojedinih lica. Organske determinante du kriminogeni faktori uslovljeni organskim poremeajem.Organske poremeaje ine patogene promjene u psihosomatskom sistemu nastale kao posljedica anomalija u fiziolokim funkcijama organizma ili negativnim spoljnim uticajima. Uticaj naslea na ljudsko ponaanje postaje poslednjih godina sve vea preokupacija nauke.Za kriminologiju je bitno genetsko naslee koje se ispoljava u biolokim karakteristikama definisanim u hromozomima,genima i DNK. Uroeni faktori su vrsta subjektivnih svojstava linosti kriminogenog znaaja,dijelom bioloke,a dijelom i psiholoke karakteristike u tipologiji delikvenata. 50.PSIHOSTRUKTURA I DELIKVENCIJE Psiholoku strukturu ini organizacija psihikih osobina linosti.Specifinosti ukupnih svojstava psihostrukture djeluju kao cjelina uzajamnih uticaja i uslovljavaju razliita reagovanja linosti na spoljne nadraaje.Kako e linost reagovati u sredini na iskrsli problem zavisi od niza psiholokih determinanti.Prilikom razmatranja psihostrukture linosti i delikvencije postoje dva shvatanja.Jedno po kome ne postoje posebne delikventne linosti s posebnom psihostrukturom,razliitom od ostalog stanovnitva i drugo koje ne samo to smatra da postoje razlike izmeu delikvenata i nedelikvenata,ve postoje posebni tipovi psihostrukture delikvenata. Aristotel je smatrao da su uzroci zloina u sistemu, a ne u linosti, u siromatvu,navikama ovjeka,odnosno spoljnim uticajuma koji iniciraju unutranje pobude.Savremena nauka odbacila je shvatanje biolokih teorija o tipu uroenog zloinca, i zastupa stanovite da se ni u psiholokom smislu ne moe govoriti o odreenom tipu delikventa. 51.SKLONOST,NAVIKA,KARAKTER KAO KRIMINALNA DISPOZICIJA Sklonost je u optem smislu nagonska reakcija,ljubav prema neemu,naklonost.To je faktor uzronosti u smislu uroene dispozicije ili steene navike ka kriminalnom ponaanju.Sklonost u psiholokom smislu mogu biti tendencije uroene prirode,kao posljedica od odreenih karakternih crta linosti,temperamenta i emocija,ali se one pod uticajem socijalnih faktora i procesa socijalizacije vremenom pretvaraju u moralne,kulturne i druge navike. Osobine sklonosti i navika karakteristini su za delikvente recidiviste.Otuda su sklonosti i navike najizraenije kod delikata nasilja,seksualnih i imovinskih delikata,dakle tamo gdje je pojava povrata najizraenija. Sklonost vrenju kriminalnih radnji mnogi vezuju za karakter,odnosno za prirodu i narav koja se manifestuje u predispozicijama linosti.Predstavlja kompleks linih osobina,sklonost ka odreenoj vrsti raspoloenja i ponaanja ovjeka koje ga bitno i trajno odlikuju i razlikuju od ostalih,Karakter obuhvata ne samo moralne osobine(potenje,sebinost,skromnost) nego i voljne osobine(dosljednost,upornost).Sklonost ka delikventnom ponaanju imaju oni karakteri s crtama 14

linosti koji nisu u stanju dovoljne otpornosti prema spoljnim egzogenim iniocima i podlijeu uticajuma tih faktora ili sredine u delikventnom smjeru. 52.AGRESIVNOST,KRIMINALNA SKLONOST,EGOIZAM KAO KRIMINALNA PREDISPOZICIJA Meu najznaajnije patoloke crte karaktera spada agresivnost.U teorijskom smislu agresivnost je interpersonalna sklonost nasrtljivosti,tendencija da se silom ili drugim oblicima fizike i psihike prinude rjeavaju konflikti s drugima ili sa sobom.Agresivnost je svakako uroeno svojstvo ovjeka, a spremnost za agresivnost je normalna pojava u ljudskom ponaanju.Agresivno reagovanje moe biti i korisno i tetno u ovjekovom djelovanju.U prvom sluaju agresivnost se iskazuje potrebom i opravdanou,jer predstavlja odreenu vrstu energije u ponaanju ka ostvarivanju normalnih socijalnih uloga i funkcija putem upornosti istrajnosti,dosljednosti.U drugom je ona tetna jer se njome povreuju prava drugoga ili se nanosi neka materijalna teta.Odoba koja je sklona agresivnosti u teoriji se oznaava kao agresivna linost. Egoizam je negativna karakterna osobina i svojstva linosti koja moe imati kriminogeno svojstvo.Egoizam se ispoljava kod ovjeka u samoivosti,motivacionoj orijentaciji usmjerenoj prvenstveno prema sebi.Egoizam spada u karakterne osobine velikog broja delikvenata.Postoji u osnovi motiva itavih oblasti kriminaliteta,a naroito je karakteristian za imovinski delikt,privredni i organizovani kriminalitet kroz svjesni koristoljubivi interes. 53.DEPRIVACIONI FAKTORI DELIKVENCIJE Deprivacija predstavlja jednu od osobina linosti koja je u osnovi ini asocijalnom i u veoj ili manjoj mjeri devijantnom.Deprivacija u optem znaenju predstavlja liavanje ili gubitak sadraja ili drai nunih za zadovoljavanje potreba.Uzroci deprivacije su u drutvenoj degradaciji,osjeanju odbaenosti drutvene sredine nemogunosti ostvarenja motiva i potreba stanja tipinih za osueno lice.Linost je primorana da se odrie ustaljenih obiaja,ograniena je u izboru ponaanja i podlona pritiscima raznih neformalnih grupa.U zatvorenim sredinama bilo da su formalne(zatvori,vojska,domovi) bilo neformalne(kriminalne,ak i prestroge porodine sredine) linost je pored prinudnih normi ureenog ponaanja,esto izloena i maltretiranju samih pripadnika sredine njihovim ucjenama. Osnovni oblici deprivacije javljaju se u vidu deprivacije slobode,sigurnosti,heteroseksualnih odnosa,mogunosti sticanja materijalnih dobara,zadovoljavanja duhovnih i kulturnih potreba. 54.INTELIGENCIJA I KRIMINALNA ORIJENTACIJA Inteligencija je vieznaan pojam koji u najoptijem smislu podrazumijeva bistrinu uma.Mjeri se skalama tzv. koeficijenta inteligencije(IQ).Razvoj inteligencije dostie se do 16 godine.Mnogobrojna istraivanja ukazuju na izvjesnu konstantu da je prosjean IQ kriminalca 90-93.Neka istraivanja govore o tome da IQ osuenih lica koja izdravaju kazne u prosjeku iznose 85.Posredni faktori se ispoljavaju u lanvu socijalnih inilaca uticaja.Ispodprosjena inteligencija utie na sporo i oteano obrazovanje,a ono dalje ima za posljedicu nedostatak strunosti,nemogunost zapoljavanja i probleme materijalne egzistencije.Na kraju se to posredno dovodi u vezu sa tzv.deliktima nude.S druge strane natprosjena inteligencija,iako se ni u kom sluaju ne moe smatrati uzrokom kriminalne orijentacije linosti,ima izvjesnih osnova za uticaj na ove pojave.Njen znaaj je prvenstveno u prevenciji kriminaliteta. 55.EMOCIJE,TEMPERAMENT,MOTIVACIJA I KRIMINOGENO PONAANJE Emocije se definiu kao subjektivni doivljaj prema stvarima,ljudima, dogaajima i linim postupcima.U optem smislu emocije ine osjeanja,ljudske reakcije u vidu afekata,raspoloenja i strasti na neko zbivanje,osjetljivost ovjeka,uzbuena stanja organizma,uzrujanosti. Temperament je preteno uroena osobina linosti.Oznaava emocionalni nain reagovanja pojedinca,brzinu,snagu i trajanje osjeanja kao i vrstu dominantnog emocionalnog tona.Antiki mislilac Galen dao je klasifikaciju temperamenta i po njemu postoje 4 tipa temperamenta:kolerini,sangviniki,flegmatiki i melanholiki.Od svih tipova temperamenta kolerici 15

su najskloniji devijantnom ponaanju.To su osobe naglih i snanih reakcija koji se lako uzbuuju,ije su emocije visokog intenziteta. Motivi su svjesne pobude koje linost,pod odreenim socijalnim uslovima podstiu na postizanje nekog interesa.U shvatanju motiva postoji vie pristupa u kriminologiji.Pojedini autori motive definiu kao najblii uzrok,odnosno specijalni povod za zloin,povezan sa nagonom i karakterom 56.PSIHOPATOLOKI FAKTORI Psihopatoloki faktori predstavljaju psihike poremeaje dijelom koji neposredno ili preteno posredno,utiu na devijantno ponaanje ili tee oblike delikventnog ponaanja linosti.S obzirom na vrste i teinu psihikih poremeaja u nauci se koriste razne klasifikacije takvih pojava.Takve pojave spadaju u psihopatoloke faktore a to su:duevni poremeaji,duevna zaostalost,psihotino stanje,neurotini poremeaji,poremeaji linosti,psihopatija i sl. Posebnu vrstu psihopatolokih faktora ine tei defekti psihikih funkcija u sferi svijesti,miljenja,opaanja,inteligencije,emocija i raspoloenja.Takva stanja se ispoljavaju u poremeajima nagona,osjeajnosti,pamenja,rasuivnja i djelovanja.Uzroci mogu biti unutranji(naslee,oboljenja endokrilnih lijezda) i spoljni(povrede,psihiki stresovi). Duevna zaostalost je vid psihikog poremeaja koji se ogleda u ogranienosti duevnog razvoja.Razlikuju se tri stepena i to:idiotij,imbecilnost i debilnost. 57.PSIHOTINA STANJA Psihoze su najtei oblici poremeaja mentalnih funkcija-duevnih oboljenja.Manifestuju se simptomima izoblienih predstava stvarnosti u vidu deluzija i halucinacija,potpune ili znatno ograniene mogunosti kontakta linosti sa realnou.Takve osobe imaju oteane mogunosti razumijevanja i percepcije,jer im komunikaciju sa sredinom onemoguavaju razne pojave psihopatoloke sumanosti,privida,opsesija. Razlikuju se organske i funkcionalne psihoze.U organske spadaju demencija,alkoholiarska psihoza,korsakovljev sindrom i psihoze udruene s organskim poremeajima mozga i drugih organa.U funkcionalne psihoze spada irok spektar manifestacija izofrenije,afektivnih psihoza,paranoidnih stanja,epilepsije,manino depresivne i ostale psihoze. Manino depresivne psihoze su privremeni duevni poremeaji manino depresivne prirode.Manija je stanje bolesno povienog raspoloenja.Bolesnik iznenada ili ee postepeno prelazi uobiajenu granicu veselosti i ponaa se euforino i nagonski.Depresivne psihoze se odraavaju poremeajima linosti u sferi afekata,nagona i volje. izofrenija je jedna od najteih vrsta mentalnih bolesti.Manifestuje se u poremeajima miljenja, izvitoperenim ligikim relacijama,estim halucinacijama u vidu izdatih nareenja ili pretee opasnosti nekoga u okruenju i potrebe da se ona bezuslovno otkloni. Paranoja je rijetka vrsta hronine psihoze koja se usljed sumanutih ideja koje dominiraju bolesnikovom linou odlikuje poremeenou komunikacije linosti sa okolinom,bolesnim idejama proganjan ja,osjeajima ljubomore. Epilepsija ili padavica je povremena poremeenost funkcije svijesti,s tendencijom ponavljanja i gubicima prisebnosti u vrijeme epileptikog napada. 58.NEUROTINI POREMEAJI Neuroze su psihika odstupanja na somatskom podruju,u psihikom stanju,doivljavanju i ponaanju.Za razliku od psihotinih stanja,neurotina linost je svjesna svojih tegoba.Neurotiar raspolae mentalnim sposobnostima,nije udaljen od realnosti,ali nije u stanju da kontrolie emocije.Jedna od osobina neurotine linosti koja ima kriminogenu dispoziciju jeste tenja za isticanjem-ekstravertnost i egocentrinost,prikrivena sklonost ka trijumfu osvetnikog tipa.Druga vrsta devijantne crte jeste samodstrukcija u vidu samooptuivanja,samoprezira,frustracije,mazohizma.Neurotini prestupnik djeluje na simbolian nain da bi zadovoljio nesvjesni nagon.Neurotini prestupnik je delikvent kod koga ponaanje stalno varira izmeu normalnog i patolokog.Oblici neurotinih pojava i prestupnitva su:anksioznost,histerija,fobije,opsesija,depresija. 16

59.POREMEAJI LINOSTI Prema psihoanalitiarima u osnovi psiholokih poremeaja su konflikti linosti,a njihova posljedica poremeaji u ponaanju,koji se manifestuju u psihopatijama i neurozama.U nauci se smatra da uzroci poremeaja linosti najvjerovatnije potiu iz kompleksnosti najranijih ivotnih iskustava ili genetskih i socijalnih faktora.U poremeaje linosti spadaju:manije,psihopatije,afektivnih,paranoidnih,izoidnih i epileptoidnih poremeaja. Psihopatije su uroeni poremeaji u strukturi,ponaanji i emocionalnom razvoju linosti,naroito sloenijih komponenti tzv.socijalnih emocija,linih osjeanja i volje.Kod psihopata nije rije o duevnom poremeaju,ve o poremeaju strukture linosti i psihikih funkcija kao to su miljenje,pamenje i percepcija. Manija predstavlja zanesenost i opsjednutost idejom i potrebom. Afektivni poremeaji-prolazni funkcionalni poremeaji raspoloenja linosti izazvani nagomilanim emocijama koji se odraavaju na konfliktne odnose sa sredinom nazivaju se afektima.Njihov kriminoloki znaaj je tim vei jer su mahom izraz odreenog raspoloenja nastalog mimo ovjekove volje ime se remeti logiko razmiljanje linosti 60.SOCIJALNI FAKTORI Socijalni faktori su spoljni faktori odnosno inioci uticaja na drutvo,pojedinca i njegovo ponaanje koji vode porijeklo iz drutvenih odnosa i socijalnih uslova.U spoljne faktore uzronosti kriminaliteta,prirodne i socijalne,ubrajaju se ekonomski inioci,politiki,socijalno patoloki,mikrogrupni i drugi inioci kao to su socijalna nejednakost,rasna i nacionalna diskriminacija,nezaposlenost,nizak ivotni standard,nepismenost i odsustvo zadovoljavanja kulturnih potreba. 61.EKONOMSKI USLOVI Ekonomski uslovi su teki poremeaji u ekonomiji sa neminovnim odrazima na drutveno stanje i odnose u odreenoj zemlji sa prateim posljedicama,nezaposlenosti,smanjenom platenom sposobnou i standardom graana,ogranienom mogunou investiranja,pojavama bankrotstva i drugih oblika propadanja privrednih subjekata.Ekonomska kriza je obino praena raslojavanjem stanovnitva i drugim nizom socijalnih problema.Ekonomski uslovi dovode do siromatva kao kriminogenog faktora i ono je stanje nepostojanja ekonomskih,socijalnih i kulturnih uslova osnovno za zadovoljavanje biolokih i drugih ljudskih potreba,nedostatak uslova za razvoj i reprodukciju psihikih i fizikih sposobnosti i odravanje egzistencijalnih uslova ivota.Otuda i Aurelijeva tvrdnja da je siromatvo majka zloina.Posredne posljedice siromatva su neobrazovanje i nekvalifikovanost,nedovoljna uposlenost i niski prihodi,to ima odraza i na porodini status,nedovoljnu kulturu i povezanost s pojavama socijalne patologije,posebno s alkoholizmom.Neki autori smatraju da su materijalno stanje i uslovi najjae sile delikvencije,odnosno najznaajniji faktor kriminogenog uticaja. 62.MIGRACIONI I RATNI FAKTORI Migracija je fiziko kretanje,seobe stanovnitva iz jednog mjesta u drugo bilo da je ono privremeno ili trajno,tj.iz jednog socio-kulturnog ambijenta u drugi,iz jedne zemlje u drugu.Kada se stvore kulturni konflikti oni stvaraju neprijateljstvo ili agresiju koja moe lako da pree preko granica mogue tolerancije i dravne intervencije i koja takoe moe biti diskriminirana.Polazite je da su migranti kriminalno predisponirani.Sva naselja u koja se vre migracije prate se urbanizacijom,a ta su naselja praena adaptacijom,zatim sukobima kulture vrijednosti,nezaposlenosti,stambenim i zdravstvenim problemima. Rat je oruani sukob protivnika,jedan od oblika politikog rjeavanja meunarodnih odnosa i najgrublji nain nasilnog razrjeavanja meunarodnih suprotnosti i konflikata.U ratu su pojave kriminaliteta ispoljavaju u svim fazama,proizvodnja se preorjentie za ratne potrebe,dolazi do nestaice robe iroke potronje a samim tim i do pojave pekulacije i nedozvoljene trgovine,naputanja domova i pojavu izbjeglitva.esto se rade i nedozvoljeni poslovi,legalne dravne institucije teko 17

funkcioniu, a izvrioci krivinih djela esto su nedostupni legalnim dravnim organima.Druge vanredne okolnosti bitno uzrokuju kriminalitet a pogotovu kada su u pitanju elementarne nesree veih razmjera. 63.UTICAJ TRANZICIONIH PROCESA 64.UTICAJ OBRAZOVANJA 65.UTICAJ MASOVNIH MEDIJA Masovni mediji se mogu definisati kao opti naziv za prenosnike informacija,odnosno sredstava komunikacija razliite tehnike i funkcionalne sadrine(radio,tv,novine,filmovi,asopis) nastali za potrebe masovnog drutva.U pitanju je raznovrsna i masovna struktura tehnike,organizacione i kadrovske prirode i potencijala informisanja,propagande i drugih vidova komunikacije u savremenom svijetu.U savremenom drutvu oni su postali jedan od njznaajnijih inilaca uticaja na socijalizaciju mladih,bitan faktor na formiranje njihovih vrijednosnih stavova i modela ponaanja. Medijski kriminalitet je vrsta delikvencije i tipologija kriminalnih pojava uslovljena podsticajima masovnih medija na kriminalitet kao motiv umjetnikog stvaralatva.U kriminolokom smislu masovni mediji su u mogunosti da trajno uobliavaju svijest ispiranjem mozga,kao sredstvom ideoloke i politike manipulacije kod drutvenih slojeva koji imaju prirodu mase i svjetine. 66.PORODINI FAKTORI Porodica predstavlja najstariji oblik drutvene zajednice,zasnovan na bioseksualnim,reproduktivnim,ekonomskim i socio zatitnim funkcijama.Porodina sredina se smatra jednom od bitnih determinanti ponaanja linosti,posebno delikvencije djece i maloljetnika.Moralna funkcija porodice uzima se kao jedan od vanih uslova mogunosti i puteva integracije drutva i socijalizacije ovjeka.Poroica je drutvena sredina u kojoj se odvija primarni proces vaspitanja i socijalizacije linosti.Svako odsustvo vaspitne funkcije porodice,strukturalnog raspada i dezorganizacije vodi u neki oblik devijacije ili delikvencije. Na uzroke kriminaliteta,najveim dijelom utiu strukturalne anomalije u porodici,a posebno poremeaj porodinih odnosa i poremeaj porodine strukture.Nesklad u branim odnosima viestruko se odraava na porodine krize,zlostavljanje meu lanovima,emocionalni i vaspitni razvoj i socijalizaciju djece.Takvi poremeaji mogu imati za posljedicu i tee kriminalne radnje pojedinih ili vie lanova kao to su poligamija,dvobranost,vanbranost s maloljetnim licem,zlostavljanje i zaputanje maloljetne djece,pojave porodinog nasilja,incesta odnosno rodoskrvljenja. 67.SLOBODNO VRIJEME Slobodno vrijeme je ono vrijeme koje ovjeka ne obavezuje radom,profesionalnim,drutvenim i porodinim obavezam ve je preputeno slobodnom izboru aktivnosti pojedinca.Za mlade linosti slobodno vrijeme je bitno za analizu iz aspekta devijatnog ponaanja,jer se ono njaee ispoljava upravo u tom periodu.Slobodno vrijeme predstavlaj vrijeme u kome se on potvruje kao linost i to potvrivanje moe biti drutveno prihvatljivim nainom,ali i avanturistikim,nasilnikim,agresivnim,ekcentrinim i drugim ponaanjima neprimjerenim pravnim i moralnim normama.Racionalno i osmiljeno koritenje slobodnog vremena je ozbiljna prevencija u nastajanju delikventnog ponaanja,jer umanjuje rizike da se upuste u asocijalno ponaanje,kao to je zloupotreba droge ili kriminalne radnje.Slobodno vrijeme koje se provodi u dokolici i dosadi vremenom poprima kriminogeno svojstvo.Interesantno je da je slobodno vrijeme koje definiemo kao vrijeme dokolice izazovnije za stranputicu djece imunijih nego djece siromanijih roditelja,na ta sudska praksa ozbiljno ukazuje. 68.SOCIJALNA OBILJEJA I KRIMINALITET Socijalno obiljeje predstavlja distribuciju socijalne strukture i nekih socijalnih posebnosti kriminalne populacije.Obino se pod socijalnim obiljejem podrazumijevaju starost,pol,profesija,obrazovanje,porodini profesionalni i socijalni status i porijeklo,materijalne prilike,mjesto boravka i vrsta delikventne orijentacije. 18

Drutveni status ini poloaj pojedinca i grupe u drutvenoj strukturi,mjesto na skali drutvenog uticaja,ugleda,moi i materijalnog bogastva. Profesija predstavlja osnovno zanimanje,specijalizovanju djelatnost.Neka krivina djela bez elementarnih,u nekim sluajevima bez visokostrunih znanja i vjetina poznavanja finansijskih,tehnikih i tehnolokih rjeenja ne mogu se ni izvriti. Pol je fizioloka struktura po kojoj se razlikuju muka i enska osoba i jedna je od poznatih klasifikacionih vidova iskazivanja socijalnih obiljeja delikvencije.Znatno je vei procenat uea mukaraca u delikvenciji nego ena a objanjava se posebnom konstitucijom i psihostrukturom,njihovim drutvenim uticajem,poloajem i ulogom u socijalnoj sredini. Narodnost-zloini zasnovani na rasnim,etnikim,nacionalnim i religijskim predrasudama karakteristini su ne samo za mirnodopsko vrijeme nego i za ratne uslove.Njihova osobenost je u izuzetnoj brutalnosti,kako u pojedinanim sluajevima,tako i prema itavim socijalnim ili nacionalnim grupama. 69.OBLICI DRUTVENE SVIJESTI I KRIMINALITET U nauci se esto postavlja pitanje kako se politika a i neki oblici drutvene svijesti odraavaju na pojavu kriminaliteta.Drutvena svijest je svijest razvijena u drutvu u vidu zajednikih sadraja raznih oblika moralne,religijske,pravne i ideoloke svijesti koji neku zajednicu ljudi ini kohezionim faktorom i relativnom cjelinom.Drutvena sredina,obrazovanje,nauka i kultura su osnovna podruja i uslovi formiranja drutvene svijesti kojima se izgrauje sistem vrijednosnih sudova linosti.Posredstvom drutvene svijesti zajednica i drutvo se odreuju prema pojavama line i socijalne patologije.Njome se oblikuju moralne,religijske i obiajne norme reakcije prema pojavama delikvencije,dok su in kriminacija i dekriminacija pojedinih oblika delikventnog ponaanja samo pravni izraz izdiferenciranih stavova drutvene svijesti o tim problemima.Od svih vidova drutvene svijesti u najtjenju vez s ljudskim ponaanjem dovode se polkitika,religija,ekologija,pravo i moral 70.KRIMINALNA FENOMENOLOGIJA-POJAVNI OBLICI KRIMINALITETA Kriminalna fenomenologija je nauna disciplina koja se bavi prouavanjem fenomena u kriminologiji kao nauci.Fenomeni su najtei oblici krivinih djela i kao takvi zasluuju i najviu panju u njihovom prouavanju.Ova nauna disciplina prouava u kojem je stanju delikvent bio u momentu izvrenja ovog krivinog djela,ta ga je navelo na izvrenje tog krivinog djela ,kao i kakve posljedice proizvodi to krivino djelo. Podjela kriminaliteta:delikti nasilja,imovinski delikti,privredni kriminalitet,organizovani kriminalitet,kompjuterski kriminalitet,saobraajna delikvencija,seksualna delikvencija,politiki kriminalitet,ekoloka delikvencija,maloljetnika delikvencija i recidiviza. 71.DELIKTI NASILJA Nasilje predstavlja drsku i bezobzirnu primjenu fizike sile,protivpravnog ugroavanja integriteta ovjeka i drugih javnih dobara i drutvenih vrijednosti.Bitna obiljeja nasilnitva su sklonost ka iivljavanju i drskost bez razumnog povoda,prinuavanje drugog da trpi takvo ponaanje ime se teko vrijea njegovo dostojanstvo ili ugroava fiziki integritet.Nasilje se manifestuje na ulici,poslu i stadionima,u kolskoj sredini u porodici.Nasilnitvo se tretira kao nezakonita fizika ili psihika prinuda na drugoga , na ponaanje protiv njegove volje,kao sredstvo i metod radi izvravanja najteih vidova kriminaliteta.Time je obuhvaena vrsta tekih kriminalnih akata gdje se sredstvima fizike sile ili psihike prinude ugroava fiziki integritet linosti i materijalna dobra.U delikte naselja spadaju tzv.krvni delikti odnosno djela upravljena na liavanje ivota ovjeka-ubistva,povrede tjelesnog zdravlja(teke i lake tjelesne povrede) i drugi delikti izvreni primjenom sile.U najtee oblike kriminaliteta ove vrste spadaju politiki delikti nasilja,posebno akti terorizma i zloin protiv ovjenosti i meunarodnog prava.Od svih oblika nasilja najteim se smatra ono koje ima kolektivna obiljeja. 72.KRVNI DELIKTI 19

Pod pojmom krvni delikti podrazumijevaju se krivina djela usmjerena protiv fizikog integriteta linosti,delikti izvreni primjenom sile i nasilja napadom na osnovnu vrijednost ivot i tjelesni integritet ovjeka.U ovu vrsz spadaju svi oblici djela koja za posljedicu imaju smrt ili tjelesne povrede,neka djela imovinskog karaktera izvrena nasilnim aktima.Najtei oblici krvnih delikata su ubistva i teke tjelesne povrede.Takva djela mogu biti izvedena razliitim sredstvima:fizikim i psihikim,direktnim ili indirektnim.Najtei iz pomenute grupe krivinih djela je ubistvo.Kod ubistva nasilje je dominantno sredstvo,ali postoje i posebno teki,kvalifikovani oblici nasilja koji za posljedicu imaju ubistvo na svirep nain(muenje i mrcvarenje rtve) i ubistva na podmukao nain-prevarno ubistvo,viestruka ubistva,ubistva slubenih lica u vrenju slubene dunosti,ubistva iz bezobzirne osvete,ubistvo djeteta ili bremenite ene.Neki oblici ove vrste nasilja povezani su sa drugim krimnalnim aktima(razbojnitva i razbojnike krae),seksualnim deliktima,saobraajnom delikvencijom,ugroavanjem ustavnog sistema i sl.Pored teih,postoje i pojedini delikti nasilja koji se nazivaju privilegovanim zbog olakavajuih okolnosti za uinioce(ubistva izvrena u afektivnim i posebnim psihopatolokim stanjima ubistva na mah,ubistvi iz nehata ili samilosti i sl.).Najei motivi krvnih delikata su koristoljublje,osveta,prikrivanje nekog drugog krivinog djela i pobude iz konfliktnih odnosa sa okolinom 73.TIPOLOGIJA DELIKVENATA Socijalna obiljeja izvrilaca krvnih delikata kroz kriminoloka istraivanja ukazuju na to da je nasilniko ponaanje preteno vezano za mlau muku populaciju,nieg obrazovnog nivoa.Njihov ekonomski status je ispod prosjeka,ali oni ne spadaju u grupu ekonomski i egzistencijalno ugroenih struktura.Veliki broj potie iz porodica koje naginju nekim socijalno patolokim pojavama,posebno alkoholizmu,besposliarenju,kocki. Prve studije o ubicama datiraju iz prve polovine 19.vijeka kada je ameriki psihijatar Rej opisao dvije vrste ubica:homocidne monomanijake i kriminalne ubice. Lombrozov tip ubice pripada etiolokoj grupi koju on naziva roenim zlooncem,karakteristinih fizikih degenerativnosti(zakrvavljene oi,orlovski nos,kovrdava crna kosa,jake vilice,velike ui,tanke usne). lL.Kron je analizirala profil ubice na 142 ispitanika osuena za krivina djela ubistva i na osnovu Klaster analize ustanovila da postoji uslovno pet tipova psiholokog profila ubica:neurotini,paranoini,simulativni,depresivni i normalni.Za sve kategorije je specifino da pripadaju kategoriji djece koju su u djetinjstvu zlostavljali roditelji ili susjedi. Serijski ubica-homocidoman je tip delikventa koga je teko odrediti individualnih razlika samih ubica,izvrenih krivinih djela i razliitih kriterijuma autorskih pristupa.Po miljenju Egera kriterijumi po kojima bi smo mogli klasifikovati kao serijskog ubicu jesu:da je uzvrio 3-4 ubistva sa izvjesnim vremenskim pauzama izmeu pojedinanih sluajeva,da su ubice i rtve do delikta jedni drugima nepoznati,da je djelo specifino po sadistikom iivljavanju nad rtvom,da su motivi uglavnom psiholoki a ne materijalni,da rtve za ubicu imaju simboliki znaaj i da su rtve obino rizine i ranjive grupe. 74.PORODINO NASILJE Porodino nasilje ima osnovni i tri tea oblika.Osnovni oblik odnosi se na povredu i ugroavanje tjelesnog i duevnog integriteta lana porodice ili ozbiljnu prijetnju da e napasti na ivot i tijelo.Tei oblici postoje ukoliko je pri izvrenju osnovnog oblika koriteno oruje podobno da se tijelo povrijedi ili zdravlje teko narui.Nasilje u porodici smatra se jednim od naqjteih oblika krenja ljudskih prava.Nasilnici u porodici su lica svih drutvenih slojeva,obrazovanja i socijalnog statusa. Prema motivu i tipu koritenja sredstava,porodinim nasiljem moemo smatrati:fiziko(udaranje,premlaivanje,davljenje),seksualno(svaka seksualna aktivnost bez pristanka),verbalno(vrijeanje,psovanje,poniavanje i omaloavanje),psiholoko(prijetnje,ucjene i zastraivanje,izrugivanje),ekonomsko(uskraivanje prava raspolaganja novcem i materijalnim sredstvime),strukturalno nasilje(nemogunost ostvarenja osnovnih prava uzrokovanih razlikama u moi koje proizvode i legitimiu jednakost),duhovno nasilje(ismijavanje ili unitavanje kulturnih i 20

religijskih uvjerenja).Nasilje u porodici moe izazvati bilo koji lan, a najrasprostranjeniji oblici su nasilje roditelja nad djecom i nasilje u braku.Osnovni motiv kod porodinog nasilja je sticanje i zadravanje kontrole nad porodinom zajednicom ili pojedinim njenim lanovima. 75.DELIKTI PROTIV OVJENOSTI Skup svih djela iji je opti zatitni objekt nacionalna,etnika,rasna i vjerska grupa,civilno stanovnitvo,tjelesni integritet i slobode graana definiu se kao delikti protiv ovjenosti i meunarodnog prava.Od uesnika rata se najstroije trai da su u ratnim operacijama obavezani konvencijama da imaju primjereno ponaanje prema neprijateljskim vojnicima,ratnim zarobljenicima i da prave razliku izmeu vojnika i civila.Delikti u vezi s ratovima uobiajeno se nazivaju meunarodna krivina djela koja su nadirktnije regulisana meunarodnim krivinim pravom.Meunarodni karakter je jedna od osnovnih specifinosti ove vrste delikata jer se smatra da se ovom vrstom delikata ne ugroavaju samo nacionalna dobra i interesi ve i sama meunarodna zajednica.Takvi delikti se obino vre u ratnim uslovima, a u njih se prije svega ubrajaju delikti genocida i ratni zloini,delikti povrede humanitarnog prava u ratu.Meunarodnopravnom klasifikacijom ove vrste zloina mogle bi se odrediti kao:zloini protiv mira,zloini protiv humanitarnog prava,ratni zloini i zliini genocida.Naa zemlje prihvatila je obaveze iz bPovelje UN i meunarodnih konvencija u ovoj oblasti i u krivino zakonodavstvo inkriminisala mogue delikte iz ove oblasti.Ustanovljena su sledea krivina djela:genocid,ratni zloin protiv civilnog stanovnitva,ratni zloin protiv bolesnika i ranjenika,protivpravno ubijanje i ranjavanje neprijatelja,protivpravno oduzimanje stvari od ubijenih i ranjenih na bojitu,upotreba nedozvoljenih sredstava borbe,surovo postupanje sa ranjenicima,bolesnicima i ratnim zarobljenicima,unitavanje kulturnih i istorijskih spomenika,organizovanje grupe i podsticanje na izvrenje genocida i ratnih zloina. 76.TERORIZAM Pod pojmom terorizma podrazumijeva se doktrina,metod i dredstvo izazivanja straha i nesigurnosti kod graana sistematskom upotrebom nasilja radi ostvarivanja odreenih,prvenstveno politikih ciljeva.U poslednje vrijeme meunarodna zajednica pokuava terorizam da definie kao klasino kriminalno djelodnosno kao djelo politikog nasilja.Terorizam je dugoroni i univerzalni problem koji mijenja oblike,a ije djelovanje ozbiljno ugroava osnovne ljudske i civilizacijske vrijednosti.Savremeni terorizam predstavlja veliki problem za meunarodnu zajednicu.Veliki problem kod definicija terorizma ini ukljuivanje politikog cilja kao bitnog obiljeja teroristikog akta i uperenosti djela na javni poredak drava ili meunarodnih i drugih legalnih organizacija.Enciklopedijski pod terorizmom se podrazumijeva akcija nasilja koja se primjenjuje iz politikih razloga radi zastraivanja i bespotednog slamanja otpora onoga prema kome se vri. Savremeni terorizam odlikuju:visok stepen organizovanosti,globalizam,profesionalizam,zloupotreba tehnikih dostugnua,velika finansijska mo steena pranjem novca i manipulacija novanih zavoda u mnogim zemljama.Nasilje u teroristikim aktima manifestuje se u ubistvima-atentaatima,oteenjima javnih i drugih objekata,izazivanje nereda,otmicama,diverzijama.Dijeli se na meunarodni,dravni,individualni i grupni terorizam. 77.POLITIKA DELIKVENCIJA U tipologiji kriminalnih pojava vrsta prestupnitva odreena politikim ciljem ili motivima izvrioca naziva se politikom delikvencijom.Krivina djela politikog delikta su krivina djela protiv ustavnog ureenja i bezbjednosti drave gdje spadaju:ugroavanje nezavisnosti,priznavanje kapitulacije ili okupacije,ugroavanje teritorijalne cjeline,napad na ustavno ureenje,pozivanje na nasilnu promjenu ustavnog ureenja,oruana pobuna,terorizam,diverzija,sabotaa,pijunaa,odavanje dravne tajne,izazivanje nacionalne,rasne,vjerske mrnje i netrpeljivosti,povreda teritorijalnog suvereniteta.U olike politikog nasilja preteno se ubrajaju pritisci i prijetnje silom,psihiko zlostavljanje,politika ubistva,diverzije,sabotae,represalije. Pritisci su oblik politikog nasilja i u osnovi imaju za cilj da se uticajem na centre posjedovanja moi iznude odreeni politiki ustupci. 21

Tortura kao najdrastiniji oblik politikog nasilja u vidu zlostavljanja su akti fizike i psihike torture.Prema deklaraciji,tortura je namjeran in da se nanese fizika ili duevna patnja rtvi ija je svrha da se pribave informacije,prisili neko da prizna odreeni zloin ili potpie pisanu izjavu da se rairi strah u zajednici,da se uniti neija linost. Pored fizikih i psihikih tortura postoje i drastiniji vidovi kombinovanih oblika torture kao to su:fiziki obrauni na javnim mjestima,politika ubistva,seksualno zlostavljanje,provale,pljake,deloacije,reket i ucjene i sl.Najtei oblik kombinovane torture su politika ubistva. 78.IMOVINSKI DELIKTI Imovinskim deliktima naziva se ona vrsta krivinih djela kojima se ugroavaju (protivpravno prisvojena ili oteena) imovinska prava graana i drugih pravnih subjekata.Ovi delikti spadaju u vrstu klasinog kriminaliteta.Imovinske delikte prema vrsti moemo razvrstati na klasine delikte,delikte s elementom fizikog nasilja,prevarne delikte i delikte bez motiva koristoljublja. U klasine imovinske delikte spadaju sve vrste kraa i drugi oblici nezakonitog prisvajanja tue pokretne i nepokretne imovine.Kraa moe biti sitna,obina,teka i razbojnika.Specifinim oblicima kraa tretiraju se delikti kojima se ugroavaju neka opta drutvena dobra kao to su ume,divlja i ribe u vidu njihovog nezakonitog unitavanja i pribavljanja.Najteim i svojstvenim oblikom smatraju se teke krae u sprezi s organizovanim kriminalitetom,a posebno delikti kraa imovine velike vrijednosti. 80. Faktori imovinskog kriminaliteta. 81 Privredni delikti Privredni kriminalitet se javlja kao krivino pravna i kriminoloka kategorija.Veina pisaca smatra da privredna krivina djela stoje u neposrednoj vezi sa privrednim pravom,da se njima obezbjeuje provoenje propisa privrednog zakonodavstva putem krivinih sankcija.Ti propisi odnose se na ekonomske poslove koji nastaju angaovanjem drave u privrednim procesima.U naoj praksi vlada miljenje dase pod privrednim kriminalitetom podrazumijevaju djelatnosti kojimase napada privredni sistem.Zatitni objekat je dakle privredni sistem koji ima nekoliko elemenata koji je znaajn za razvitak svake zemlje ,zbog ega treba da bude zatien krivinim pravom.On obuhvata sve djelatrnosti inkrimisana kao KD,kojimase napada privredni sistem koji slui kao osnova za njegovo funkcionisanje i razvijanje.TU spadaju KD protiv privrede,priotiv slubene dunosti,KD iz oblasti radnih odnosa itd. Privredni kriminalitet moemo razvrstati u: delikte zloupotrebe poloaja i ovlatenja, delikte finansijskih prevara, delikte korupcije i delikte nedozvoljene trgovine. Karakteristika privrednog kriminaliteta je tamna brojka . 82. Kriminalitet bijelog okovratnika Kriminalitet bijelog okovratnika se pojmovno odreuje kao profesionalni kriminalitet, koji vre pripadnici gornjih, vladajuih i poslovnih krugova koji koriste svoj uticaj i veze u drutvu za vrenje KD, koja im donose ogromne materijalne koristi, a graanima i drutvu nanose ogromnu tetu. To vrenje KD se organizuje uglavnom iza kulisa, na bazi izvoenja veih poslovnih transakcija i prevarnih manipulacija. Ovaj kriminalitet nanosi veliku tetu drutvenom moralu, izaziva nepovjerenje i stvara dezorganizaciju u irim razmjerama. Njegovi izvrioci rijetko dolaze pod udar KO, zato to je u pitanju njihov znatan politiki i ekonomski uticaj, vjeto izigravanje zakona, koritenje mita i slinih sredstava, itd. On je po mnogo emu slian org.kriminalu jer ima snagu i mo, politiki uticaj i veze, pripadaju vladajuim klasama i slojevima, po imunitetu u odnosu na policijsko i sudsko gonjenje.Ovaj vid kriminalitetta zastupljen je u bankarstvu trgovini,eljeznici itd.Na prvom mjestu prema SADRLENDU I KRESIJU su KD prevare i pronevjere,javno podmiivanje,podsticanje itd.Karakterie ga tamna brojka.

22

83. Organizovani kriminalitet (pojam, oblici, uzorci) Pod pojmom organizovanog kriminaliteta podrazumijeva se vrsta delinkvencije privrednog tipa i tipologija kriminalnih pojava vezana za aktivnost profesionalnih kriminalnih organizacija. U nauci se organizovani kriminalitet najee definie kao nezakonita djelatnost kriminalnih organizacija koji pored organizovanosti, hijerarhije, planiranja i podjele zadataka u okviru ostvarivanja kriminalnog profita ima neke veze sa organima vlasti ili dijelovima dravne organizacije ili njenih institucija.Opte odlike organizovanog kriminaliteta imaju osobenosti veine drugih oblika, ali su po mnogo emu i specifine : univerzalnost i meunarodni karakter, mnotvo raznovrsnih oblika, povezanost s vlau i drugm institucijama od drutvenog uticaja,kombinacija koruptivnih i nasilnih metoda u radu, posebnosti u formama kriminalnog organizovanja, kriminalni profit kao krajnji cilj. Kriminalne organizacije se mogu podijeliti prema duini trajanja ,neke imaju duu tradiciju prema karakteru-jedne vode porijeklomiz ratova,druge iz drutvenih potrresa,tree nastale iz samodobrane,etvrte-politike.Prema objektu napadsa jedne se meusobno obraunavaju zbog mijeanja u poslove,druge napadaju drutvene institucije,tree primjenjuju sva sredstva i oblike nasilja. Uzroci organizovanog kriminala Meunarodni faktori uticaja pogoduju razvoju organizovanog kriminala generalno kroz procese globalizacije. Brisanje granica i nedovoljno bezbjedan razvoj internacionalne, posebno finansijske kontrole,razvoj internet tehnike i slino. U nerazvijenim zemljama i zemljama tranzicije uzroci su u raznim oblicima anominih stanja, drutvene dezorganizacije i pojava sive ekonomije. Kriminalne oranizacije savremenog tipa djeluju po principu poslovanja multinacionalnih kompanija. Kriminalna grupa moe biti svaka spontano ili sporazumno organizovana grupa radi vrenja krivinih djela. 84.Vrste kriminalne aktivnosti Nedozvoljenom trgovinom podrazumijevaju se protivpravni vidovi prometa definisani jednim od oblika privrednog kriminaliteta Trgovina narkoticima.Ilegalna trgovina drogom odvija se svuda po sistemu ureene organizacije i mree koja funkcionie po principu hijerarhije, od proizvoaa droga, nakupaca i vlasnika skladita do transportne mree. Ilegalna trgovina orujem - spada u forme tradicionalnih i klasinih oblika kriminalnog biznisa u oblasti organizovanog kriminaliteta. Trgovina bijelim robljem obino predstavlja delikt trgovine angaovanjem mladih djevojaka za prostituciju u javnim kuama i nonim lokalima,ova pojava smatra meunarodnim deliktom. Trgovina$ djecom ini poseban oblik trgovine bijelim robljem. Pored ena, djeca su u pojavi tzv. adopcije druga populaciona struktura u kategoriji rtava organizovanog kriminala. Trgovina ljudskim organima je dio u koji je kriminalni profit naao pogodno tlo, robu i trite. Potranja za organima za transplataciju u zemljama s najviom stopom donatora uveliko premauje ponudu. Kockanje prerasta u dio organizvanog kriminaliteta, kada poinju da se organizuju prevare u igri.Reket je posebna vrsta kriminalne rente, zasnovan na sistemu ucjene, iznude,prinude i nasilnikog ponaanja. 85. Pranje novca, reket kao oblici Pranje novca openito podrazumijeva rjeavanje, pretvaranje ili ienje novca steenog kriminalnim aktivnostima (najee trgovinom droge), njegov prijelaz preko meunarodnih granica (ponajvie povratak u zemlje gdje je droga proizvedena) i ponovno ukljuivanje tog novca u regularne novane tokove. Pranje novca je izuzetna prijetnja integritetu finansijskih ustanova (kako se to ponajbolje oituje u Rusiji gdje mafija nadzire mnoge od najvanijih banaka u zemlji), koja dovodi u nepovoljan poloaj gospodarske subjekte koji legalno posluju (kao to je to sluaj u Kolumbiji). Pranjem novca osim to uvelike podriva slobodno trite, privreda, naruava i demokratsku politiku strukturu i politiku stabilnost zemlje.Postupak pranja novca uglavnom se odvija u tri faze: 1.) faza ulaganja u kojoj se novac ostvaren neposredno od kriminalnog djelovanja (poput prodaje droge) prvi put ulae ili u financijsku ustanovu ili se njime kupuje odreena imovina; 2.) faza prikrivanja u kojoj se pokuava prikriti ili naizgled promijeniti stvarno podrijetlo ili vlasnika sredstava; 3.)faza integracije u kojoj se novac ukljuuje u legalnu ekonomiji i financijski sustav i pripaja ostalim vrijednostima u sistemu. 23

Reket je posebna vrsta kriminalne rente, zasnovan na sistemu ucjene, iznude,prinude i nasilnikog ponaanja.Klasini reket - sprovodi se metodom reketiranja, odnosno prinude i ucjene, s prijetnjom odmazde prema vlasnicima kapitala, lanovima njihovih porodica ili njihovim materijalnim sredstvima, objektima i opremom. Unutranji reket - Poseban oblik ini svojevrsno reketiranje reketaa tj. orijentisan je na suparnike organizacije od strane jaih prema slabijim ili u okviru same organizacije. Ovaj vid vezan je za mnoge kriminalne aktivnosti : kontrole crnog trita (narkotika, oruja), oko podjele podruja kriminalnog djelovanja.Komercijalni reket - specifian po posebnim metodama rada i sadrajima aktivnosti je tzv. biznis reket. Kod ovog sluaja prvenstveno se radi o drugim (nenasilnim) oblicima iznude. 86. Seksualni delikti U optem smislu seksualni delikti su specifini po stepenu moralne izopaenosti, visokom procentu tzv. tamne brojke, izraenom recidivizmu i osobenostima uzroka. Moralni kriterijumi vrednovanja seksualnih delikata imaju istorijsku i univerzalnu dimenziju.U ovoj oblasti delinkvencije najizraenija je tzv. tamna brojka kriminaliteta. Seksualni delikti, pored imovinskih delikata, spadaju u vrstu prestupnitva s najveim procentom recidivizma. Seksualnu delinkvenciju moemo razvrstati na: sadistike delikte silovanja, delikte statusne uslovljenosti- seksualno zlostavljanje, i delikte seksualnih nastranosti. Silovanje je seksualni delikt protiv volje prinudom enskog lica na obljubu, upotrebom grube sile ili ozbiljnom prijetnjom da e sila biti upotrijebljena.Posljedica silovanja su mnogobrojne: fizike, psihike i socijalne.Seksualno zlostavljanje pojam kojim se mogu obuhvatiti svi sluajevi polnog optenja obljube i nedozvoljenih polnih radnji (izuzev silovanja) u kojima je iskorien poloaj zavisnosti ili nemoi u odnosu na izvrioca krivinog djela. Seksualno zlostavljanje djeteta, predstavljaju deliktni akti iskoriavanja djece od strane krivino odgovornih lica za seksualno zlostavljanje.Incest podrazumijeva polno optenje sa bliskim krvnim srodnikom, zabrana rodoskrvnog braka.Seksualno uznemiravanje - su verbalni, fiziki ili kombinovani pritisci kojima se vrijea, plai ili ucjenjuje ena sa tetnim posljedicama po njeno psihiko i fiziko zdravlje i reputaciju. U vidove seksualnih devijacija u irem smislu spada: Seksualne nastranosti i prostitucija Seksualne nastranosti - kao oblicima seksualnih devijacija podrazumijevaju se abnormalne seksualne sklonosti, odnosno ispoljavanje tenje i zadovoljavanje polnog nagona na neprirodan neobian i za odreenu sredinu neprihvatljiv nain. Prostitucija je izraz naglaene komercijalizacije seksualnosti, nezaobilazan dio drutvene stvarnosti, najrazliitijih oblika trgovine, a organizovanog kriminala posebno. 87. Tipologija seksualnih delinkvenata Postoji vie pokuaja odreivanja uzroka seksualnog nasilja. Prema nekima uzrok je tzv. osvetniki recidiv osobe (izvrioca djela) koja je u djetinjstvu bila rtva seksualnog nasilja, prema drugima. Razlozi su u krizi treeg doba, dok trei ovu pojavu objanjavaju posljedicama stresnog ivota, ekonomskom nesigurnou, ispraznim ivotom, automatizacijom procesa rada i sl. Najoiglednija odlika seksualnih delinkvenata sa dijagnostike take gledita jeste da izgledaju normalno. Seksualni delinkvent je u klasifikaciji prestupnika sklonih vrenju krivinih djela protiv polne slobode, poseban tip kriminalne linosti. Za razliku od seksualno normalnih osoba seksualni delinkventi su socijalno neprilagoene linosti, s nedovoljnom sigurnou u sebe. 88. Saobraajni delikti Vrsta prestupnitva uslovljena korienjem saobraajnog sredstva i nepridravanjem saobraajnih propisa svrstava se u fenomenolokom smislu u posebnu vrstu nazvanu saobraajna delinkvencija. U uem smislu podrazumijevaju se krivina djela izazvana u saobraaju, djela ugroavanja saobraaja, najee kao posljedica saobraajnih nezgoda i saobraajni prekraji. U najee prekrajne saobraajne delikte spadaju: nepropisna brzina kretanja vozila, nepropisno preticanje, neustupanje prvenstva prolaza i nedranje dovoljnog rastojanja u koloni. KZ su obuhvaena sledea 24

KD: ugroavanje javnog saobraaja, ugroavanje saobraaja opasnom radnjom ili opasnim sredstvom, ugroavanje bezbjednosti vazdunog saobraaja nasiljem, otmica vazduhoplova, broda ili dr. prevoznog sredstva, piratstvo, nesavjesno vrenje nadzora nad javnim saobraajem, nepruanje pomoi licu povrijeenom u saobraajnoj nezgodi i teka djela protiv bezbjednosti javnog saobraaja. 89. Faktori saobraajne delinkvencije Postoje mnogobrojne sistematizacije faktora njihove uzronosti. Neke od tih dijele se na: egzogene i endogene faktor ovjek, vozilo i okolina, neposredne i posredne, primarne i sekundarne. Objektivni faktori su inioci izvan svijesti i uticaja uesnika u saobraaju. Drutveni faktori ine sredinu, ambijent u kojem se saobraaj odvija, i tu spadaju inioci: nivo ekonomskog i kulturnog razvoja, socijalno demografski uslovi, stanje u drutvenom okruenju, veliina teritorije i razmjetaj naselja, uticaj tradicije, obrazovanja, kulture, morala i obiaja. Tehniki faktori su stanje puteva i stanje vozila.Prirodni faktori su faktori spoljne sredine, kao to su klimatski uslovi i geografski uslovi.Subjektivni faktori - ovjek je jedini subjektivni i najznaajniji od svih faktora u saobraajnoj delinkvenciji. 90. Kompjuterski kriminalitet Kompjuterski kriminalitet predstavlja svako ilegalno, neetiko ili neautorizovano ponaanje koje ukljuuje automatsku obradu podataka ili njihov prenos.Kompjuterski (raunarski) kriminalitet je, prije svaga noviji (savremeni) oblik vrenja krivinih djela koji karakteriu svojstva velike dinamike i izuzetnih formi pojavnih oblika i vidova ispoljavanja.Njegovo osnovno obiljeje je upotreba raunara bilo kao objekta napada, kao sredstva izvrenja djela, planiranja, odnosno prikrivanja djela, bilo rukovoenja kriminalom.Kompjuter se pokazao kao sredstvo kojim se mogu izvriti najraznovrsnija i najsloenija krivina djela npr: pljake, pronevjere, finansijske malverzacije, pijunaa, terorizam. Prednosti kompjutera pri izvrenju krivinog djela jeste to se djelo vri za veoma kratko vrijeme. Jedino kompjuter za razliku od drugih sredstava izvrenja na mjestu zloina ne ostavlja obavezno i materijalne tragove. Evropska konvencija o cyber kriminalu predvia 4 grupe djela: -djela protiv povjerljivosti integriteta i dostupnosti kompjuterskih podataka i sistema, -djela vezana za kompjutere npr. falsifikovanje i krae najtipiniji oblici napada, -djela vezana za sadraje- djeja pornografija, -djela vezana za krenje autorskih i srodnih prava. 91. Faktori kompjuterskog kriminaliteta Kod kompjuterskog kriminaliteta faktori uzronosti su manje vie u optim iniocima maloljetnike delinkvencije i subjektivnih faktora. Kriminalistike pretpostavke uslovljenosti kompjuterskog kriminaliteta mogu se svrstati u: a) tehnike faktore, b) tehniko-tehnoloke faktore, c) neadekvatnu pravnu regulativu, d) neefikasne prevencije. Mada postoje mnogobrojni pokuaji tipologizacije ipak se jedino relevantno diferenciraju tzv. hakeri(amateri) i profesionalni izvrioci. Hakeri - je opti naziv za kompjuterskog delinkventa za osobe visoko motivisane za testiranje sospstevnih mogunosti i mogunosti kompjutera, radi upada u tue kompjuterske sisteme. Profesionalci Pofesionalni kompjuterski delinkventi su osobe kojima je to jedino zanimanje, a djeluju kao individualci u okviru kriminalne grupe 92. Maloljetniki kriminalitet Kriminalitet je najtei oblik maloljetnikog prestupnitva. U savremenim kretanjima ove drutvene pojave uoljive su tendencije poveanja procenta zastupljenosti maloljetnikog kriminaliteta u kriminalitetu u cjelini, u djelima s elementima nasilja naroito. Maloljetnici najee vre imovinske delikte (najvie djela krae) i taj procenat u ukupnom maloljetnikom kriminalitetu kree se oko 50% 25

a u nekim zemljama ak i do 80%. Druga pojava po zastupljenosti jesu saobraajni delikti maloljetnika uzrokovani faktorima neiskustva.Trea karakteristika u novije vrijeme u porastu grupe maloljetnikog kriminaliteta jesu seksualni delikti posebno krivina djela silovanja. U novije vrijeme karakteristino je da je u poveanju broj delikata nasilja kako pojedinanog tako i kolektivnog. Kolektivni kriminalitet maloljetnika u fenomenolokom pogledu je prisutniji nego kod odraslih lica. 93. Faktori maloljetnike delinkvencije Uzroci maloljetnikog prestupnitva su mnogostruki, uslovljeni prije svega psiholokim faktorima razvoja mlade linosti i faktorima nedostatka vaspitanja, odnosno vaspitne zaputenosti. Osnovni faktori istraivanja etiolokih i fenomenolokih problema delinkvencije i devijacija jesu socijalna sredina, delikt i linost. Linost je prevashodno determinisana optim elementima nedozrele psihostrukture koja je u razvoju. Pored unutranjih, uroenih i steenih faktora i socijalni faktori ine bitnu komponentu etiologije maloljetnike delinkvencije. Faktori uticaja na maloljetniku delinkvenciju ubrajaju se uticaji porodice, kole, slobodnog vremena, sredstava masovnih komunikacija i linosti maloljetnika. 94. Ekoloki kriminalitet Ekoloke studije koje se bave pitanjem distribucije kriminaliteta, istiu da stopa kriminaliteta raste prema odreenim dijelovima grada, obino prema centru ili prema izvjesnim reonima i predgraima, u kojima se primjeuje socijalno pogoranje, pa se stoga javljajukao osnovni nosioci kriminaliteta. Ti dijelovi grada se obino nazivaju kriminalnim podrujima. Rije je uglavnom o izvjesnim lokacijama i objektima u pojedinim gradskim etvrtima, koji uslovljavaju okupljanje omladine, koji privlae panju neprilagoenih omladinaca i posebno maloljetnikih delinkventnih grupa i bandi. To su vea raskra, trgovi, mjesta javnih priredbi, sportskih utakmica, u kojima u pravilu nije dovoljno razvijena kontrola. 95.Recidivizam i kriminalitet Recidivizam - ili povratnitvo je krivino pravni pojam koji se razliito definie u pravnoj literaturi, ali preteno KD koje delinkvent ponovo izvri. Bitni elementi recidivizma su: ranija osuda, ponovno izvrenje krivinog djela, identinost pobuda za novo djelo i vremenska distanca izmeu ranijeg i novog djela. Kriminoloki pristup pored KD, tj. njegovog objektivnog elementa, u obzir uzima i subjektivnilinost delinkventa. Kriminoloka definicija recidivizma odnosi se na novo KD koje izvri lice koje je ranije poinilo krivini delikt, bez obzira da li je za prethodno djelo bio osuivan. U kriminalnoj fenomenologiji recidivizam je realna pojava koja pored elemenata krivino pravne definicije ukazuje i na objektivno stanje ugroenosti drutva od neke vrste kriminaliteta, te na linost delinkventa i njegove kriminalne sposobnosti i socijalne prilagodljivosti i na odreeni stepen opasnog stanja. Penoloka analiza povratnitva govori o 2 vrste uzronih faktora neadekvatnoj drutvenoj reakciji neprimjerenom izboru krivine sankcije ili neadekvatnom tretmanu prevaspitanja i neuspjelim procesima resocijalizacije tj. neodgovarajuem tretmanu u kazneno i vaspitno-popravnim ustanovama u kojima su izdravali krivine sankcije. Tipologija delinkvenata recidivista mogua je po objektivnim kriterijumima krivinopravne nauke, po kriminolokim kriterijumima vrste delikata u kojima se pojavljuju kao i po kriterijumima sklonosti. U kriminolokom smislu najbitnija je i najprisutnija sklonost i ona delinkvente dijeli na: delinkvente iz navike, profesionalne delinkvente i delinkvente po tendenciji. Delinkvente iz navike smatraju se recidivisti asocijalne prirode kod kojih se postepenim ponavljanjem prestupnikog ponaanja stvara kriminalna navika. Delinkventi po tendenciji ili delinkventi iz strasti, jesu osobe ija je kriminalna karijera vie uzrokovana subjektivnim iniocima linosti, nego socijalnim faktorima, bilo da su u pitanju faktori poremeaja biolokog i psiholokog karaktera. 26