You are on page 1of 8

1.

Uvod Proces razvoja jedne privrede temelji se na mogunosti formiranja sredstava iz kojih seinvestira u pojedine privredne organizacije, odnosno njihove objekte, opremu i obrtna sredstva. Na samom poetku treba napraviti razliku izmeu investicija i akumulacije. Investicije obuhvataju sva izdvajanja iz godinje proizvodnje u svrhu ulaganja, dok akumulacija predstavlja dio drutvenog proizvoda odnosno novostvorene vrijednosti tj nacionalnog dohotka, koji se koristi da bi se uloilo u svrhu proirenja proizvodnje tj. da bi se obezbjedili materijalni faktori proizvodnje. Mogunost ulaganja pretpostavlja postojanje akumulacije, tj. stvorenih i odvojenih sredstava iz kojih se moe podmiriti prosta i proirena reprodukcija sredstava. Ovdje se radi o zavisnosti izmeu akumulacije, koja je nastala unutar nacionalnog dohotka i investicija. Pretpostavimo da razvoj privrede jedne nacije ovisi o mogunosti stvaranja veeg ili manjeg nacionalnog dohotka, a time i o mogunostima za akumulaciju, koja obezbjeuje ulaganja u postojea i nova sredstva. Po Karl Marksu akumulacije su osnova ekonomskog rasta i stvaranja drutvenog bogatstva. Ono to karakterie investicije jest koritenje i izvora koji premauju novostvorenu vrijednost, kao i ostvarivanje proirene reprodukcije bez akumulacije. Iako postoji funkcionalna veza izmeu investicija i akumulacije, ono to ih razlikuje jest to to kod investicione potronje osnovna pitanja se odnose na obim istrukturu kao i ekonomske efekte investicija. Da bismo bolje razumjeli investicije potrebno je da shvatimo ulogu i znaaj investicija, dananju investicionu politiku kao i razmjetaj investicionih objekata u prostoru.

2. Pojmovno odreenje investicija i njihova podjela 2.1. Definicija investicija Ekonomska kategorija investicija moe se definisati na razne naine. Ipak je najvie udomaena ona definicja u kojoj pod pojmom investicija u najirem smislu te rijei podrazumjevamo ulaganja u fiksne i obrtne fondove. Prema tome moemo rei da investicije predstavljaju onaj dioo drutvenog proizvoda (u izrazu drutvenog proizvoda ili nacionalnog dohotka) koji se u procesu njegove konane raspodjele i upotrebe nije potroio (u smislu pojedinane, opte i zajednike potronje), nego je upotrebljen za zamjenu istroenih i dotrajalih i za izgradnju novih kapaciteta. Ako se pod pojmom investicija razumije ne samo ulaganje za zamjenu dotrajalih i rashodovanih i za izgradnju novih kapaciteta, nego isto tako ulaganje za odravanje postojeih potencijala, to znai da je u pojam investicija ukljuena i djelatnost tzv. investicionog odravanja. U tom se sluaju i koncept amortizacije mora prilagoditi toj postavci, to znaci da se ukupni amortizacioni fond djeli na dio koji ide na investiciono odravanje i dio koji se troi za zamjenu dotrajalih i rashodovanih fiksnih fondova. Takvo definisanje pojma investicija bilo je prihvaeno i sprovodeno u praksi primjenjene ekonomske analize i planiranja sve do 1957god. Sredinom te godine slubena je statistika napustila takav koncept o investicijama i prihvatila koncept koji su preporuili ekonomsti metodolozi iz organizacije Ujedinjenih naroda i koji je prihvatila veina zemalja lanica. Prema tom konceptu, pod investicijama se podrazumevaju samo ona ulaganja koja su izvrena za zamjenu dotrajalih i istroenih i izgradnju novih kapaciteta, dok se odravanje postojeih kapaciteta ne smatra investicionom dejlatnou, ve ono tereti trokove domae proizvodnje. Ta se logicnost i prihvatljivost ogleda prije svega u injenici da investiciono odravanje nema za posljedicu ni zamjenu postojeih dotrajalih ni izgradnju novih kapaciteta, to znaci da nema za posljedicu ni zamjenu ni poveanje fiksnih fondova, pa prema tome, i nema po svojoj sutini pravi investicioni karakter. Usvajajajui navedeni koncept investicija koji preporuuje metodologija UN, oigledno bi se moglo rei da pod investicijama podrazumjevamo onaj dioo drutvenog proizvoda koji je postao nakon podmirenja ukupne potronje (opte, zajednicke i line) i koji je upotrebljen za zamjenu dotrajalih i rashodovanih i izgradnju novih potencijala odreene privrede.

2.2. Podjela investicija U pogledu podjele investicija po njihovoj namjeni, u ekonomskoj literaturi se obicno susreemo sa dvije osnovne skupine investicija. To su investicije u fiksne fondove (osnovne fondove) i investicije u obrtne fondove. Pod investicijama u fiksne fondove podrazumevamo ulaganja u objekte trajnog karaktera kao to su zgrade, oprema, dugorocni nasadi, saobraajnice, luke i sl. Pod investicijama u obrtne fondove podrazumjevamo ulaganja u sirovine, poluproizvode, nedovrene proizvode i gotove proizvode. Drugim rijeima, pod investicijama u obrtne fondove podrazumevamo ulaganja u poveanje odgovarajuih zaliha privrede. Da bi se shvatila bitna razlika izmedu te dve kategorije investicija, potrebno je istaknuti sutinsku razliku izmedu fiksnih i obrtnih fondova. Osnovna ekonomska karakteristika fiksnih fondova ogleda se u injenici da se njihovo troenje odvija u toku dugih vremenskih perioda i u toku velikog niza proizvodnih ciklusa koji se stalno i kontinuirano ponavljaju, prema tome, osnovna je karakteristika fiksnih fondova da oni daju odgovarajue (proizvodne ili neproizvodne) usluge u toku niza godina i da u tom periodu u okviru svakog od mnogobrojnih proizvodnih ciklusa prenose sukcesivno dio svojih vrijednosti na proizvedena dobra i usluge. To, drugim rijeima znai da je osnovna ekonomska karakteristika fiksnih fondova u tome da se oni amortizuju. Zato je pojam amortizacije iskljuivo vezan za kategoriju fiksnih fondova. Osnovna ekonomska karakteristika obrtnih fondova ogleda se u tome to se oni, za razliku od fiksnih fondova koji se sukcesivno troe u velikom broju proizvodnih ciklusa, potroe u toku samo jednog proizvodnog ciklusa. Prema tome, obrtni se fondovi ne amortizuju. Oigledno bi se moglo rei da svaki investicioni zahvat na liniji poveanja fiksnih fondova redovno treba da prati i odgovarajuci investicioni zahvat na liniji poveanja obrtnih fondova. U vezi sa samim pojmom investicija kako u fiksne tako i u obrtne fondove treba rei jo i to da je tom pojmu inheretna dinamika jer investirati u isto vrijeme znai necemu dodavati, odnosno, oigledno govorei, neto akomulirati. Iz onoga to je o pojmu investicija vec reeno moe se razabrati da investicije u fiksne fodove imaju za rezultat uvecanje fiksnog dijela proizvedenog nacionalnog bogatsva, a investicije u obrtne fondove uvecavaju odgovarajuci obrtni dio proizvedenog nacionalnog bogatstva, to, drugim rijecima, znaci da investicije u obrtne fondove povecavaju velicinu zaliha u privredi. Pema tome se ukupno poizvedeno nacionalno bogatstvo povecava i akumulira u pocesu investianja kao rezultat odgovarajucih velicina investicija.

Rukovodei se istim principom po kojem smo investicije podelili na dvije osnovne skupine, tj. na investicije u fiksne fondove i na investicije u obrtne fondove, ekonomska kategorija investicija moe se dalje, takoer po namjeni, djeliti i na druge skupine.

Tu u prvom redu dolazi podela na investicije u proizvodne ili (privredne) fondove i na investicije u neproizvodne (neprivredne) fondove. Ivnesticije se mogu podjeliti ina osnovu tehnike strukture. Pod tehnikom strukturom investicija podrazumjevamo odnose izmeu veliine investicija koje su uloene u pojedine kategorije investicionih dobara. Prema nomenklaturi koja je kod nas prihvaena i ustaljena kao i prema naoj statistiko-planskoj praksi, investicije se po tehnikoj strukturi dijele na tri osnovne kategorije. To su: gradevinski radovi, oprema (uvozna i domaca) i ostalo (otkup raznih licenci, investiciona ulaganja u studije i istraivanje, povecanje osnovnog stada kupovinom stoke itd.). Tretirajui ekonomsku kategoriju investicija sa stajalita privrede kao cjeline, tj. s makroekonomskog aspekta, moe se govoriti o tri kategorije investicija, i to uzimajuci kao kriterijum ove kategorizacije izvore finansiranja. Prema tome, kada se bavimo problemima analize investicija i fiksnih fondova s makroekonomskog stanovita, onda nas zanima ne samo veliina utroenih sredstava u kapitalna i trajna dobra uopte nego isto tako i struktura izvora tih sredstava. Kada kaemo da nas u makroekonomskoj analizi investicija zanima struktura izvora sredstava za finansiranje investicija, onda prvenstveno mislimo na makroekonomsku strukturu njihovog izvora finansiranja. To, drugim rjeima, znai da nas u makroekonomskoj analizi investicija zanima osim same njihove velicine i informacija o tome koliko je sredstava za investicije bilo utroeno iz tekue raspodjele nacionalnog dohotka, a koliko iz odgovarajuih amortizacionih fondova. Prema kriterijumu izvora finansiranja razlikujemo: Neto investicije Bruto investicije Nove investicije Ve iz onoga to je reeno moe se zakljuiti da su i bruto investicije, i neto investicije, i nove investicije izrazito makroekonomske kategorije pa ih samo u tom smislu moemo podesno konceptirati.

U teoriji investicija i fiksnih fondova pod pojmom neto investicija podrazumjeva se onaj dio nacionalnog dohotka koji je u procesu njegove rapodjele i konane upotrebe u okviru obraunskog ili posmatranog perioda upotrebljen za izgradnju novih fiksnih i za poveanje obrtnih fondova. Ni=Ak-Z gdje je Ak novoostvarena vrijednost, a Z predstavlja zalihe. Isto tako, pod pojmom bruto investicija podrazumjeva se onaj dio drutvenog proizvoda koji u procesu njegove konane raspodjele i upotrebe nije potroen (u smislu line i opte potronje), nego je i upotrebljen za odravanje postojeih, zamjenu istroenih i rashodovanih i izgradnju novih fiksnih fondova te poveanje obrtnih fondova Bi=Ni-Am gdje je Am prenesena vrijednost.

3. Uloga i struktura investicija 3.1. Uloga investicija Uloga investicija u ekonomskom razvoju nesumljivo je neobino vana. Premda meu ekonomistima postoje razlike u vrednovanju te vanosti, ipak se svi slau u jednoj optoj postavci da su investicije jedan od bitnih faktora ekonomskog razvoja. Stoga je sasvim razumljivo ta su klasici ekonomske znanosti posveivali investicijama neobino veliku panju. I Marks takoe, narocito u svom najznaajnijem djelu Kapital, posveuje veliku panju investicijama i srodnim skupovima zbog toga to je nemogue kompleksnije analizirati investicije, a da se pri tome analiziraju i odgovarajue srodne skupine koje s kategorijom investicija stoje u funkcionalnoj meuzavisnosti. Ta se postavka posebno odnosi na analizu i ocjenu funkcionalnih meuzavisnosti izmeu investicija i ekonomskog razvoja. ak i najelementarnije prikazivanje pojavnih oblika tih meuzavisnosti moe podesno ilustrovati navedenu postavku. Naime, poemo li od najoptenije postavke da razvoj proizvodnih kapaciteta i proizvodnje stoji u funkcionalnoj meduzavisnosti s investicijama, onda se odmah namece pitanje: kakav je karakter i kakvi su pojavni oblici tih meduzavisnosti. To se pitanje pogotovo namee ako poemo od opte prihvaene postavke da uzmemo li u obzir i sve druge relevantne faktore koji stoje u funkcionalnoj meduzavisnosti s fenomenom privrednog rasta onda se i privredni razvoj u celini moe tretirati kao funkcija investicija. Rastavimo li navedenu postavku na faktore, doi emo do spoznaje da je rast fiksnih fondova, u kojima je sadran i porast odgovarajucih proizvodnih kapaciteta, u neposrednoj funkcionalnoj meduzavisnosti s investicijama. Pri tome je posve razumljivo da je porast fiksnih (ili osnovnih) fondova u funkcionalnoj meduzavisnosti s investicijama u fiksne fondove, a ne s ukupnim investicijama, koje u sebi sadravaju i odgovarajue izdvajanje iz drutvenog proizvoda za poveanje obrtnih fondova, odnosno za poveanje zaliha. Kao to je receno, investicije u fiksne fondove poveavaju fiziki obim i vrijednost fiksnih fondova, dok investicije u obrtne fondove poveavaju vrednost i fiziki obim obrtnih fondova. Jednoj i drugoj kategoriji investicija zajedniko je da obje predstavljaju poveanje odgovarajucih (fiksnih ili obrtnih) fondova, to drugim rijeima, znai da obje predstavljaju poveanje opredmeene, tj. materijalizovane drutvene akumulacije u smislu poveanja odgovarajuceg dijela proizvodnog nacionalnog bogatstva.

3.2. Struktura investicija Obim kao i struktura investicione potonje su uslovljeni materijalno-proizvodnim faktorima. Oboje zavise od stepena razvoja proizvodnih snaga tj. od raspoloivog drutvenog proizvoda te od osnovnih proporcija u raspodjeli novostvorene vrijednosti na finalnu potronju i akumulaciju. U sluaju niskog razvoja proizvodnih sredstava, skromni drutveni proizvod nerazvijenih zemalja ograniava i obim investicione potronje. U razvijenim zemljama sa veim drutvenim proizvodom postoji mogunost ka irem definiranju obima investicija. Za prve privrede karakteristian je dvostruki pritisak u proporcijama raspodjele, za porast drutvenog i ivotnog standarda i za uee akumulacije, dok za druge privrede je karakteristian izbor za elastinijim formiranjem odgovarajuih proporcija u raspodjeli sasvim je izvjesniji. Drugaije reeno, ma koliko koritenje dodatnih izvora ima pozitivnih uinaka na kratki rok, u pogledu uveanja investicione potronje, neophodno je obim investicija svesti u okvire novostvorene vrijednosti. Struktura investicija determinie promjene u razvoju proizvodnih snaga. Na poetku industrijalizacije, relativno je vee uee proirenih u odnosu na obnovne investicije, vee uee privrednih u odnosu na neprivredne investicije, te su vea ulaganja u graevinske objekte i postrojenja kao preduslov za nova preduzea, te je relativno vee uee neto investicija. S druge strane, u razvijenim privredama, privrede u zrelom stadiju razvoja, udio neprivrednih investicija je vei od privrednih, raste uee obnovnih investicija te je relativno nie uee neto investicija u ukupnim investicijama. U osamdesetim godinama u BiH su zabiljeeni negativni trendovi. U odnosu na prethodnu deceniju bruto investicije su upolovljene to je znailo skromne razmjere neto investicija ali i obnovnih investicija. Tokom rata i zateene materijalne osnove privreivanja se jo vie umanjuju zbog odsustva raznih investicija ali i devastiranja proizvodnih fondova. U zadnjih nekoliko godina zabiljeen je na prostoru BiH porast investicija, ime je najvei dio sredstava poticao od inostranih izvora- donacija, obnova stambenog fonda, privredne infrastrukture te izgradnje objekata. Investicije se mogu djeliti na privredne i neprivredne investicije, ove prve poveavaju proizvodne mogunosti dok neproizvodne posredno utiu na proizvodnju kvalitet i efikasnost. Kod dinaminog privrednog razvoja vie se polae na privredne investicije. Ne tretiraju se sve

neprivredne investicije na isti nain, te je tako velika panja posveena obrazovanju koje je neophodno za korienje privrednih investicija. Postoji tendencija prevazilaenja podjele na privredne i neprivredne investicije, po postojeoj klasifikaciji djelatnosti. Privredne investicije dalje se mogu podeliti na investicije u osnovne ili u obrtne fondove, dok se neprivredne investicije uvejk javljaju kao investicije u osnovne, fiksne fondove. Privredne investicije u fiksne fondove jednim djelom slue za zamenu dotrajalih osnvnih sredstava dok drugim djelom predstavljaju proirenu reprodukciju. Investicije u obrtne fondove slue samo za poveanje zaliha nedovrene proizvodnje i gotovih proizvoda. Za fiksne investicije karakteristino je da se prvo javljaju u obliku novanih fondova, a da se tek posle materijalizuju u nove osnovne proizvodne fondove. Kod investicija u obrtne fondove, one predstavljaju novani iznos ve ostvarenog poveanja zaliha sirovina i gotovih proizvoda, u kojem su obliku prvobitno, a tek posle toga se izraavaju u obrtnim fondovima. Investicije u obrtne fondove esto se javljaju bez volje privrednih subjekata i zavise od nemogunosti plasmana, pada cena i drugih poremeaja, koji mogu nastati i usled dravne intervencije, ali ona moe biti i korektivni faktor. Kod kvantitativnog odnosa osnovnih i obrtnih dominantni su osnovni fondovi. Investicije u obrtne fondove se kreu izmeu treine i etvrtine ukupnih investicija. Ekonomija najvie izuava privredne investicije u osnovne fondove, i posmatra njihovu reproduktivnu, ekonomsku i tehniku strukturu.