Вы находитесь на странице: 1из 17

MEUNARODNO POSLOVNO (TRGOVINSKO) PRAVO Prof. Nenad Avramovi (od 1-28. pitanja) 1.

POJAM MEUNARODNOG TRGOVINSKOG PRAVA (MTP) MTP predstavlja najznaajniji dio meunarodnih poslovnih odnosa koje se pojavilo u srednjem vijeku kao staleko pravo. MTP ini skup pravnih pravila koji ureuju meunarodne ekonomske odnose (MEO), tako da je cilj MTP izuavanje pravnih pravila ugovora - kojima se ureuju meunarodni ekonomski odnosi. MEO su odnosi izmeu privrednih subjekata povodom razmjene roba, usluga, novca, prava i kapitala u meunarodnim odnosima. MTP je specifian dio me. javnog prava, a njegovi subjekti su pored drava i razne forme privrednih organizacija, trgovaka drutva, preduzea, grupacije privrednih preduzea, trgovaka i poslovna udruenja, meunarodne opte i regionalne privredne organizacije itd. Ti subjekti imaju za primarni cilj ili sekundarnu posljedicu transfer vrijednosti (novca, robe, usluga ili prava) u meunarodnim okvirima. MTP se moe definisati kao skup pravnih normi "meunarodnog zakonodavstva"kojima se ureuju privatnopravni odnosi u oblasi meunarodne trgovine. MTP se na Zapadu naziva meunarodno ekonomsko pravo. Najkrae reeno, predmet izuavanja MTP su norme i pravila kojima se u najirem smislu ureuju odnosi u meunarodnom prometu robe, usluga i novca. MTP kao nastavna disciplina se dijeli na OPTI i POSEBNI dio. OPTI dio MTP prouava: subjekte, izvore, domae spoljnotrgovinsko zakonodavstvo i me. privr. sudstvo i privr. arbitrae, a naziva se i ME. EKONOMSKO PRAVO.Za MEO se moe rei da predstavlja specifian sistem veza izmeu trgovinskih subjekata nacionalnih privreda pojedinih drava. POSEBNI DIO MTP izuava konkretne pravne odnose u me.trgovini me.prodaji roba, komisiono osiguranje, zastupanje, skladitenje, lizing, transport, redicija, plaanje, kreditne poslove, ... i zove se ME.POSLOVNO PRAVO. Posebni dio MTP koristi norme AUTONOMNIH izvora, DINAMINI dio je MTP. Me. ekon. odnosi zahtjevaju jedinstveno svjetsko trite i ispoljavaju se kroz me. razmjenu ROBA (robna) I USLUGA (nerobna) od kojih je razvoj usluga nemjerljiv. Me. politiki odnosi su pretpostavka razvoja MTP, odnosno me.ekon.odnosa. Meunarodna razmjena usluga postaje sve znaajniji privredni i trgovinski resurs svuda u svijetu. 2 . ISTORIJSKI NASTANAK I RAZVOJ MTP Nastanak MTP se vezuje za pojavu me. prava, te sticanja dobiti. Nastanak i razvoj MTP karakterie nekoliko perioda. Do kapitalizma meunarodni odnosi su najee uspostavljani od sluaja do sluaja. Meutim, rascjepkanost drava i gradova, geografskih oblasti koje predstavljaju ekonomske cjeline, to je karakteristino za feudalizam, sprjeava intenzivan razvoj me.ekon. odnosa. Posebno pravo koje regulie trgov. odnose je pravo trgovaca- staleko trgovako pravo pojavljuje se prvo u gradovima Italije, a zatim Francuske, Njemake, panije, Holandije i dr.zemalja. Na razvoj prava trgovaca uticali su i sajmovi odravani u odreeno doba godine. Prvobitna engleska praksa znaajnija je i 'instruktivnija' od prakse italijanskih gradova. Jo od Vilijema Osvajaa engleska praksa ima stvarni i pravni kontinuitet. Tako se u arhivi uva prvi registrovani trgovaki ugovor zakljuen izmeu Kralja Henriha II i grada Kalea iz 1157.godine. Statutom o trgovini iz 1353. godine je utvreno da je strani trgovac pod zatitom kralja. Srednji vijek je imao sopstveni sistem regulisanja me.trgovinskih odnosa u praksi koji je bio osnova za razvoj pravne nauke i pojave "kole statuta". U srrednjem vijeku se usljed nedostatka novca razmjena plaala po sistemu trampe. Krajem 15. vijeka u Junoj Evropi se pojavilo plaanje u novcu. Pojava merkantilizma, koji je odraz ekonomske i spoljnotrgovinske politike zapadnoevropskih drava u periodu 15-18.v., istie u prvi plan tenju za bogatstvom. U razvoju merkantilizma 2 faze: bulionizam (svako u me.trg.razmjeni mora imati pozitivni saldo, to je na odreeni nain ograniavalo obim trgovinske razmjene) i razvijeni merkantilizam (insistirao na pozitivnoj razmjeni nacion. privrede sa svijetom). Ovaj period karakteriu visoke uvozne carine i izvozne subvencije za domae proizvode. Paralelelno sa merkantilizmom zapoinje i proces me. specijalizacije proizvodnje. U XVII i XVIII vijeku je pod uticajem Adama Smita smanjen znaaj zlatnih rezervi

(pravo bogatstvo drava se ne mjeri prema koliinama plemenitnih metala u nacion.trezorima, ve prema produktivnosti i mogunostima da se na podlozi proizvodnje ostvaruje dobit). Industrijski kapitalizam je nastao krajem XVII vijeka kao posljedica razvoja kapitalizma kojem je domae trite postalo preusko. On je preko kodifikacija trgovakog prava afirmisao princip slobode ugovaranja i slobode trgovine. Prvi ugovor na bazi reciprociteta potpisale su SAD-Francuska 1778.g. Tim ugovorom unijeta je uslovna klauzula najveeg povlaenja. Za razvoj MEO i pravnu praksu koja ih je regulisala znaajna su dva elementa: 1. politiki odnosi, i 2. finansijske potrebe vladara, odnosno drava. Osnovna proimajua rukovodna ideja u svim periodima razvoja meunarodne trgovine zasnivala se na tenji ka sticanju dobiti. 3. MJESTO MTP U PRAVNOM SISTEMU Polazei od odnosa koje regulie, MTP je blisko MJP i MPP. Autonomni izvori MTP, domai izvori, norme MJP i MPP ine formalno-pravni okvir MEO. MJP izuava odnose suvereniteta, a MTP MEO. MTP je posebna grana pravnog sistema usmjerena na prouavanje normi - pravila ponaanja u me.prometu robe, usluga i novca. Kod razmatranja mjesta MTP u pravnom sistemu, u svjetlu sloenih savremenih odnosa spoljnotrgovinskog karaktera, neophodno je imati u vidu da za njihovo zasnivanje, realizaciju, ili prestanak, nezaobilaznu ulogu imaju norme sa dejstvom uzajamnog uea MJP, nacionalnog zakonodavstva, domaeg Trgovinskog (privrednog) prava, MPP, Me.investicionog prava, Prava me.distribucije, pa sve do npr. Prava zatite ovjekove okoline itd. Mnogi pravni izvori MTP potiu iz MJP. MTP razvija i sopstvene izvore prava. MPP je grana nacionalnog pr.sistema iako ima i me. izvore iji predmet izuavanja, pored ostalog, ine kolizione norme. MPP sadri dvije grupe pravnih normi: kolizione (upuujue) i materijalne;Lini i imovinski aspekt, odnose sa elementom inostranosti u oblasti me.razmjene roba, usluga i novca. Nacion. zakonodavstvo odreuje mjeru uea drave i njenih privr. subjekata u MEO, definie ekon. politiku, carinsku, devizni reim, strano ulaganje, Drugi dio propisa je dispozitivnog karaktera. Mjesto MTP se moe odrediti na osnovu njegovog odnosa prema drugim granama prava (dejstvo uzajamnog uea sa MJP), prema Me.javnom pravu MJP (naelo ogranienog suvereniteta drave), prema Me.privatnom pravu MPP, prema domaem zakonodavstvu, sa Me. ekonomskim pravom MEP, zatim ako se MTP posmatra kao samostalna grana prava. 4. IZVORI MEUNARODNOG TRGOVINSKOG PRAVA Izvori MTP predstavljaju formu kojom su obuhvaena pravila ponaanja subjekata ove grane prava. Nama su bitne norme kojima se ureuju odnosi u poslovima me.prometa robe, novca, novanih vrijednosti, usluga, viih oblika privredne saradnje u oblastima stranih ulaganja i me.poslovne kooperacije, kao i u normi u vezi sa arbitranim nainom rjeavanja sporova. Izvori MTP obuhvataju izuzetno irok krug normi, kao i obiaje. Odlikuju se svojom brojnou, a karakterie ih iroka mogunost njihove primjene na konkretne odnose. Prema porijeklu i nainu nastanka dijele se na: dravne i autonomne, nacionalne i meunarodne. Meunarodni se prema teritoriji nastanka i uem ili irem geogr.podruju na kome se primjenjuju dijele na: univerzalne i regionalne. Prema formi: pisani i nepisani; Prema kriterijumu obaveznosti njihove primjene: dispozitivni i imperativni; Prema irini domaaju regulisanja pojedinih pitanja: opti i posebni (specijalni). Izvori MTP opteg karaktera se mogu svrstati u dve grupe: 1. izvori koji po svom pretenom karakteru potiu iz drugih grana prava MJP, MPP itd.; 2. sopstveni opti izvori MTP koji iskljuivo reguliu MEO i stvaraju opte pravne pretpostavke za nastanak, realizaciju i prestanak konkretnih me.trgovinskih odnosa.; Izvori MTP koji potiu iz MJP su: 1. Me. ugovori (dvostrani i viestrani iz MEO), usvojeni i ratifikovani imaju prioritet u primjeni (opteg karaktera) i posebnog znaaja me. ugovora o slobodnoj trgovinskoj razmjeni, o zatiti stranih investicija, o izbjegavanju dvostrukog oporezivanja, Uobiajena je podjela sporazuma ove vrste na: a) ugovore-zakone; b) ugovore sa ogranienom sferom dejstva;
2

2. Me. obiajno pravo brojni me.obiaji su prerasli u opta pravila. Oni se esto sreu i u me.ugovorima i konvencijama, a njihova primjena se podrazumijeva i kada nije izriito predviena.Npr. zabrana piratstva, ogranienje i zabrana privatnih represalija, osloboenje diplomatskog osoblja od dadbina i dr.fiskalnih tereta, zabrana korupcije i slino. 3.Opta naela MJP (minimalna pravila o zatiti stranih trgovaca, pravila o zatiti imovine stranih drava, reciprocitet, suverenost drava, naelo najpovlaenije nacije, sistem otvorenih vrata, princip ekon. saradnje, ekon. nediskriminacije... Izvori MTP iz domaeg zakonodavstva kojim drava regulie spoljnotrgov. poslovanje, ekonomsku politiku, obavljanje privrednih djelatnosti u inostranstvu; Ti ZAKONI su: Z. o preduzeima RS, Z. o politici stranih direktnih ulaganja u BiH, Z. o stranim ulaganjima RS, Z. o zapoljavanju stranih dravljanja i lica bez dravljanstva RS, Z. o carinskoj politici BiH,Z. o spoljnotrovinskoj politici BiH. Reg. Sporazum slobodna trgov.zona Jugoistone Evrope, STO. 5.UNIFIKACIJA MEUNARODNOG TRGOVINSKOG PRAVA Za me.poslovni svijet je od posebnog znaaja proces unifikacije prava me.trgovine jer on omoguava supstituciju primjene rjeenja nacion.pravnih sistema. Ovaj proces doprinosi predupreenju sukoba nacionalnih zakona, kao i uspostavljanju pravne izvjesnosti u ureivanju odnosa u tradicionalno osjetljivoj materiji me.trg.prava. Sistem unifikovanih pravila mora da anticipira budue potrebe me.trgovine i da na njih adekvatno odgovori. Opta prihvaenost je osnovni kriterijum. Pored opte prihvaenosti neophodno je da se ove norme jedinstveno tumae i sprovode u praksi. Unifikacija ima za cilj stvaranje jedinstvenog sistema normi za regulisanje me.trgovine. Unifikacija procesa je proces sistematizacije, opteg prihvatanja i jedinstvenog tumaenja pravnih normi i njihove primjene u praksi; Metode unifikacije su: SPONTANA (faktika, doktrinarna) I ZVANINA; SPONTANU ostvaruju nevladine organizacije i privatna lica, a nastala je kao posljedica primjene naela autonomne volje i ponavljanjem istih klauzula. ZVANINA ima za cilj stvaranje jedinstvenog sistema normi za regulisanje me. trgovine, a ukljuuje djelatnost me. organizacija i samih drava, kroz tri osnovna vida zvanine unifikacije usvajanje me. konvencija, donoenje modela zakona i usagla. sadrine pravnih dokumenata. KONVENCIJSKO pravo nastaje primjenom metode zvanine unifikacije, kroz usvajanje me. konvencija (ekspertske grupe, drave, ratifikacija). Loa strana kompromisi drava i kritian broj ratifikacija kao uslov primjene. Nedostaci: dug proces stvaranja; njihova rjeenja treba da prati odreen broj zemalja; potrebno sazivanje diplomatske konferencije; tekoe oko nunih kompromisa koji trebaju da pomire niz suprotnosti; itd. Konvencije po pravilu predstavljaju kompromis rjeenja nacionalnih pravnih sistema. Kompromisna priroda konvencijskog prava neophodna je za postizanje kritinog broja ratifikacija kojim se uslovljava stupanje na snagu konvencije u pitanju. Posebna panja se posveuje konvencijama koje pripadaju "novoj generaciji" izvora konvencijskog tipa me.posl.prava, koje imaju za cilj stvaranje skupa pravila koja su funkcionalni ekvivalent optem dijelu obligacionog prava nacionalnih legislativa. MODELI ZAKONI su rezultat aktivnosti nedravnih strukturovnih profesion.organizacija trgovaca koje nude dravama, zakonodavnoj i poslovnoj praksi na nacionalnom i me.nivou, naine za izradu i unifikaciju zakonskih projekata za ureivanje pojedinih oblasti posl.odnosa u prometu robe, usluga i novca. Ovaj metod se koristi kada je poeljan strukturalni identitet pravnih normi koje reguliu odreeno pravno pitanje. Cilj: utvrivanje pravca i odreivanje smjera eventualnih kodifikacija na nacionalnom nivou. Tipian primjer unifikacije primjenom modela zakona je UNCITRAL-a model zakon o elektronskom poslovanju iz 1996., Model Zakon o arbitrai; UNIDROIT; itd. 5. IZVORI MEUNARODNOG AUTONOMNOG TRGOVINSKOG PRAVA Osnov nastanka, ali i primjene autonomnog MTP je autonomija volje ugovornih strana, odnosno subjekata me.poslovnog odnosa, i ona se ispoljava u dva vida: 1) u slobodi ugovaranja, i 2) u slobodi izbora prava i pravila ijom primjenom posl.subjekti ele da urede me.odnose. U formalnom smislu, izvori me.autonomnog trgovinskog prava su vrlo razliiti i brojni od kojih su najznaajniji: kodifikovana pravila; tipski i adhezioni ugovori; opti uslovi (formularni ugovori, model
3

zakoni, me.kodifikac.praksa);obiaji i uzanse; prometni obiaji; poslovni obiaji; poslovni i proizv.standardi; arbitrana praksa nacion. i me. arbitraa i dr. KODIFIKOVANA PRAVILA djelatnost privatnih me. organizacija, U oblasti me.trgovinskog ugovornog prava postoje dva akta koja pretenduju na ustanovljavanje optih pravila i u ovoj materiji: UNIDROIT Principi za me.trgovake ugovore koje je 1994. godine predstavio Institut za unifikaciju privatnog prava u Rimu; i Principi evropskog ugovornog prava koje je 1998. godine objavila Komisija za evropsko ugovorno pravo. Do donoenja ovih akata najvii domet unifikacije pravila trgovinskog ugovornog prava bila je Konvencija UN o ugovorima o me.prodaji robe iz 1980. godine (Beka konvencija). Karakteristike: nemaju prirodu me.konvencije; fleksibilnost kod izmjene njihove generalne sadrine,mogu se revidirati mimo stroge i komplikovane procedure izmjene me.konvencija; cjelishodnije ureivanje me.poslovnih odnosa; SOFT LAW (meko pravo; pravo mekog normaliteta) su pravila ponaanja i norme koje imaju razliitstepen obaveznosti u primjeni, ali koje nemaju snagu obavezne primjene (deklaracije, rezolucije, odluke me.foruma, zakljuaka, konvencije, rezolucije, odluke me. foruma koje nisu stupile na snagu zbog nedovoljnog broja ratifikacija Kodeks OECD o transnacionalnim kompanijama, Rezolucija o ekon. pravima drava, Me. kodeks MTK o reklami '96. Vodi WB za tretman direktnih stranih investicija. TIPSKI I ADHEZIONI UGOVORI krajem XIX i poetkom XX vijeka tipski ugovori postaju sve znaajnije pravno sredstvo za regulisanje me.trg.prometa. Kod tipskih jedna strana nudi drugoj pripremljen prijedlog ugovora uz naelnu mogunost izvjesnog odstupanja od "formulara" uz spremnost da se pregovarao pojedinim uslovima zakljuenja ugovora; ADHEZIONE odlikuje prihvatanje svih uslova sadranih u formularu bez promjena (uzmi ili ostavi). I tipski i adhezioni su formularni ugovori, koji koriste unaprijed pripremljen prijedlog teksta ili nacrt ugovora; doprinose brem i efikasnijem me. prometu, ali su esto i izraz monopola, iskljuenja odgovornosti, zloupotrebe; Kod adhezionih ugovora postoje odreene bjeline u tekstu u koja se unose podaci o dr.ustanovi, dok kod tipskih se moe odstupati od bilo kog elementa formulara. Mogu se koristiti kao gotovi ugovorni formulari koji prerastaju u ugovor popunjavanjme obrasca, i kao modeli korisni za izradu dr.tipskih ugovora sa izmjenama i dopunama. Evr. Ekonomska Komisija, UN za Evropu enevski tipski ugovori i opti uslovi kupoprodaje 1950.; za retanu grau, juno voe, itarice...) kako bi se sprijeila zloupotreba monopola. OPTI USLOVI POSLOVANJA - donose nacionalna i me. udruenja privrednika (u irem smislu) i privr. organizacije (u uem smislu) radi normativnog ureenja poslova u pojedinim oblastima trgovinskog prometa, me.trgovisnkih odnosa i to po pravilu dispozitivno. Za me.promet posebno su bitni opti uslovi za kupoprodaju (enevski opti uslovi) nastali kao rezultat rada Evropske ekon.komisije OUN-a. Osn.karakteristike tipskih ugovora i Optih uslova za kupoprodaju Ekon.komisije za Evropu izraeni su primjenom iste metodologije i uopteno posmatrano slue istom cilju. Opti uslovi, za razliku od tipskih ugovora, nisu u upotrebnom smislu gotovi dokumenti, ve sadre vei broj modela ugovornih klauzula za iste ili sline situacije kojima se ugovorne snage mogu koristiti. OU sadre vei broj ugov.klauzula koje se mogu unijeti u ugovor, te su supsidijarni izvor prava. OBIAJ je pravna norma ispoljavanja prava u drutvu uopte. Obiaj je pravilo zasnovano na stalnom i jednoobraznom ponavljanju u konkretnim faktikim trgov.odnosima; Stalnim ponavljanjem stvara se svijest o obaveznosti ponaanja na odreeni nain u istovetnoj situaciji. Ako postoji sankcija radi se o pravnoj normi. Za obiaj nije neophodno dugotrajno ponavljanje, ve injenica postojanja i prihvatanja trg.praksi i da nisu suprotni imperativnim propisima. Jednoobrazni trgov.zakonik SAD iz 1962.godine definie trgovaki obiaj kao svaku praksu ili nain poslovanja. Ne zahtijeva se da trg.obiaj datira od pamtivjeka. UZANSE (engl. usage) su kodifikovani obiaji od strane udruenja, berze, komore, privrednika ili neke strune organizacije; dispozitivnog su karaktera i posebno znaajni tamo gdje ne postoje pisani izvori prava. Neophodno je dobro poznavanje trita na kojem se zakljuuju ili ispunjavaju ugovori me.posl.prometa. PROMETNI OBIAJI javljaju se stihijski u svakodnevnoj trgovakoj praksi. Dobrim dijelom granie sa tehnikim normama; (prometni obiaj o nainu pakovanjarobe-kabasta, skupa, lomljiva...). Njihov teritorij.domaaj je mali. Oni odreuju koja e se roba i na koji nain

dostavljati u zavisnosti od vrijednosti i svojstava robe. esto se postavja pitanje teritorijalnog domaaja obiaja kada dvije velike firme u istom mjestu ne postupaju na isti nain ve svaka insistira na primjeni postupaka u prometu koje je ona uobiajila. Mogu se ograniiti na jedno preduzee - firmu. POSLOVNI OBIAJI (business practice) imaju znatno iru primjenu od prometnih i po pravilu se odnose na ire teritorijalno podruje (rok, servis, rok trajanja) i odnose se na jednu vrstu robe. Posl.obi. mora biti u skladu sa javnim poretkom i me. javnim poretkom i moralom. Po pravilu su objektivizirani na jednu vrstu robe ili na odre.granu privredne djelatnosti. POSLOVNI STANDARDI su posljedica savremene masovne proizvodnje proizvoda namijenjenih zadovoljenju potreba trita i potroaa, te potrebe zadovoljavanja interesa potroaa (I,II,III klasa, vijek trajanja, garancija rezerv.dijelova poslije novih modela. Drave ureuju ova pitanja detaljnom reglementacijom u interesu zatite potroaa. PROIZVODNI STANDARDI - pravila kvaliteta jedne robe. Mogu biti zakonski regulisani (JUS,DIN) ili uobiajeni; Proizv.standardi su pravila koja odreuju da roba ne smije biti ispod nivoa kvaliteta. Mogu biti propisani ili uobiajeni. Svaka zemlja ima zakonski regulisan standard. STANDARD je dokument kojim se utvruju pravila opte upotrebe, a STANDARDIZACIJA je proces utvrivanja odreenih odlika proizvoda, materijala ili postupaka u proizvodnji koje kontroliu dravni organi; znaaj u spoljnoj trgovini -ISO Me.organiz. za standardizaciju iz 1947. Primjena standarda nije obavezna, osim ako to nije nekim teh. Ili dr.propisom odreeno. Propisani standard i uobiajeni standard (roba moe biti bolja, ali ne i loijeg kvaliteta npr. napon struje 220 V); Kod propisanih standarda proizvod mora odgovarati upravo tom standardu. Kod uobiajenog standarda roba moe biti bolja, ali ne smije biti loija od uobiajenog standarda. ARBITRANA PRAKSA me.trgov. arbitraa ne moe biti izvor prava sa svim njegovim pojmovnim obiljejima; Odluivanje je EX EQUO ET BONO; Arbitrana praksa praktino kreira nova pravila koja donekle popunjavaju praznine ili otklanjaju nedoslednosti koje postoje u nacion.zakonodavstvima i pravnim sistemima. Ona je jedan od naina spontane unifikacije me.poslovnog prava. Pravila 'common law' i komunitarnog prava EU. Me.trgovinska arbitraa je u funkciji rjeavanja me.trgovinskih sporova, suavajui podruje djelokruga rada dravnih sudova.

7. NAELA MEUNARODNOG TRGOVAKOG PRAVA U literaturi se kao opta naela me.prava navode sljedea: Politika naela (nemaju neposrednu primjenu u odfre.poslovnoj operaciji privrednog karaktera ve samo stvaraju opte uslove za nastajanje me.trgovinskih odnosa i primjenu neposrednih pravnih pravila MTP): 1. N.RAVNOPRAVNOSTI 2. N.NEZAVISNOSTI DRAVA 3. N.DOBROVOLJNOSTI 4. N.NEMEANJA 5. N.TERITORIJALNOG INTEGRITETA 6. N.UZAJAMNIH POGODNOSTI 7. N.ODGOVORNOSTI EKONOMSKA naela (temeljna naela MTP kao rukovodne ideje njegovog predmeta izuavanja; preteno sadrani u me.trg.sporazumima i njima slinim ugovorima) 1. SLOBODE TRGOVINE 2. NAELO SLOBODE SAOBRAAJA 3. SLOBODE TRANSFERA NOVCA I NOVANIH VREDNOSTI Najee prepoznatljive elemente savremene komfornosti teksta me.ugovora ekon.trgovinskog karaktera ine naela: a) najpovlaenije nacije; b) reciprociteta; c) minimalnog sistema; d) jednakosti; e) preferencijalnog sistema; f) pravinog tretmana; g) otvorenih vrata; itd.

8. NAELO SLOBODNE TRGOVINE NST je jedno od najvanijih pravnih naela MTP. Definicija slobode trgovine, prema Stalnom me. sudu u Hagu: "Sloboda trgovine sastoji se u pravu na preduzimanje bilo kakve komercijalne aktivnosti, kupovinu ili prodaju robe u zemlji, ili trgovinskoj razmjeni sa drugim zemljama". Podrazumijeva slobodan uvoz i izvoz roba i usluga bez admin. ogranienja i zabrana u relativnom smislu (zabranjena je trgovina narkoticima, robljem, ograniena je trgovina eksplozivom, orujem, florom i faunom). Tendencija u svijetu: primjena naela organizovane trgovine uz potovanje mjera drave tj. me. mjera ; U vezi sa naelom slobodne trgovine uvijek se postavljaju pitanja: monopola, preferencijalnog (blagonaklonog) poloaja; izjednaenja i jednakog postupanja (pravinog tretmana); Monopol je suprotan naelu slobodne trgovine. Monopol je iskljuenje ili ogranienje slobodne trgovine za jedne i apsolutnu slobodu za druge.Monopol znai postojanje jednog ponudioca s jedne strane i veliki broj kupaca s druge strane. Takav potpuni monopol omoguava monopolisti da formira monopolistike cijene i da diktira uslove na tritu. Monopolski protekcionizam ima za cilj zatitu domae proizvodnje na domaem tritu. Preferencijalni poloaj znai blagonakloni poloaj u odnosu na privredne subjekte iz drugih zemalja, i on podrazumijeva iroku slobodu trgovanja. esto se primjenjuje u me. trgovinskoj praksi. Naelo pravinog tretmana ili nediskriminacije Osn.cilj je izjednaenje u parvima i obavezama uesnika me.trgovinskog prometa. Ovo naelo podrazumijeva jednako postupanje prema privrednicima iz zemlje kojoj su date povlastice sa onima iz dr. zemalja, uz odsustvo diskriminacije. Ako postoje restrikcije prema stranim subjektima istesve subjekte pogaaju jednako. Pravini tretman se obino ne ugovara i ne predvia za sve privr.aktivnosti, odnosno za cjelokupnu spoljnotrgovinsku razmjenu jedne zemlje, nego po pravilu samo za odreene privr.grane ili djelatnosti. Sistem najpovlaenije nacije i pravini sistem mogu uporedo i uzajamno postojati, pa se ak i dopunjavati. Naelo slobode transfera novca znai njegov organizovan transfer u procesu proizvodnje, prometa robe, pruanja usluga i plaanja. U liberalnom kapitalizmu postojao je sistem "zlatnog vaenja" (zlatni standard) u smislu ostvarivanja bilansa izmeu dva suprostavljena interesa interesa privrednika za slobodnim transferom vrijednosti i interesa drave za realizacijom tzv. "monetarnog suvereniteta". Promet novca podrazumijeva organizovan nain transfera u procesu proizvodnje, prometa robe, pruanja usluga i obavljanja razliitih vrsta plaanja. Osnivanjem Banke za me.obraune u Bazelu 1930.godine stvoren je centar za saradnju centralnih nacionalnih banaka. Sporazum u Breton Vudsu, 1944. MMF & SB posebno je znaajan za stabilizaciju monetarnih prilika u svijetu. Bitan je i Sporazum o Me.monetarnom fondu koji je osnovan sa zadatkom da pomogne postizanju stabilnosti nacionalnih valuta, monetarnog sistema i spreavanja pada trgovinske razmjene u svijetu uzrokovanih II svj.ratom. Sloboda transfera kapitala u EU Pojam "slobodni transfer kapitala" ukljuuje u sebi znatno ire zahtjeve od prosog plaanja i transfera novca preko dravnih granica ili granica jedinstvenih monetarnih unija. On obuhvata i druge transakcije koji podrazumijevaju transfer potraivanja i dugovanja (aktive i pasive), npr. direktne investicije kompanija, kupovina njihovih akcija i drugih HoV, promet nepokretnosti, kao i portfolio investicije. Veliko obiljeje uspostavljanje jedinstvene Evropske monetarne unije 1999.g. sa jedinstvenom valutom (Evro puten u opticaj 2002.g.), Evr.centralna banka emituje novac, a nacion.banke su filijale (INFLACIJA,BUDET). Danska, vedska i UK, koje su lanice EU, nisu lanice EMU. Ne postoji jedinstven sistem plaanja u svj.razmjerama, a vrste me.plaanja su: slobodno devizno plaanje, me. kliring i kompenzacija; Zabranjeno je pranje novca, tj. ulaganje novca steenog nezakonitim djelatnostimau legalne privredne i finans.tokove.

9. NAELO MINIMALNOG SISTEMA I NAELO RECIPROCITETA MINIMALNI SISTEM (naelo obezbjeenja minimalnih prava) je skup pravila koja jedna drava mora da obezbijedi stranim privrednim subjektima kako bi oni u skladu sa pravnim sistemom te drave obavljali privr. djelatnost na njenoj teritoriji - minimimalna pravila MTP se moraju obezbjediti pri uvozu i izvozu, trgov. zastupanju, komisionu, pediciji, skladitenju ,stranim ulaganjima, turistikom prometu... Ovo naelo je vieg ranga i podrazumijeva da ni jedna zemlja ne moe osporiti odreeni kvantum prava stranim subjektima ako uopte eli da bude prisutna na me.tritu. Minimalni tretman zavisi od vrste djelatnosti. NAELO RECIPROCITETA je osnovno naelo me. prava i podrazumijeva identino uzajamno ponaanje drava ugovornica u njihovim meusobnim privrednim odnosima. Drave jedna drugoj priznaju odreena prava u pogledu obavljanja privr.djelatnosti na njihovim teritorijama, ili daju odgovarajue povlastice u istom obimu. U me.pravu postoje dvije vrste reciprociteta: Formalni reciprocitet se utvruje me.ugovorom; Faktiki (vanugovorni) reciprocitet Zakon o carinskoj tarifi, Zakon o stranim ulaganjima (uslovljava prava stranih direktnih investicija ispunjenjem uslova uzajamnosti)...organ nadlean za ekon.odnose sa inostranstvom dostavlja registarskom sudu, za svaku kalendarsku godinu unaprijed, spisak drava sa kojima ne postoji uzajamnost. Sud je duan da odbije registraciju stranih ulaganja ukoiko nije ispunjen ovaj uslov. 10. NAELO PREFERENCIJALNOG TRETMANA PREFERENCIJALNI TRETMAN podrazumijeva povlaeni poloaj privr. subjekata jedne zemlje u odnosu na one iz drugih drava... postoji kad jedna zemlja razliito tretira pravne subjekte iz inostranstva, u zavisnosti od toga kojoj stranoj dravi oni pripadaju, ili iz koje zemlje se uvozi ili u koju zemlju se izvozi roba ili pruaju usluge. Ovaj sistem se primjenjuje kada domaa drava eli da favorizuje svoje privredne odnose sa jednom odreenom zemljom, ili sa grupom drava. Reim preferencija ograniava slobodnu me.konkurenciju. Uspostavlja se priznavanjem carinskih i dr. olakica koje drave posebnim trgovinskim sporazumima meusobno priznaju jedna drugoj u namjeri da unaprijede meusobnu trgovinsku saradnju. Pravni instrument uspostavljanja preferencijalnog tretmana je trgovinski sporazum kojim se uspostavljaju carinske i dr. olakice; Polazei od cilja koji sporazumi ove vrste nose u sebi, preferencijali se mogu podijeliti na: a. razvojne cilj: unapreenje privr.razvoja industr.nerazvijenih zemalja ili obnova poslijeratnih razorenih privreda; b. regionalne uspostavljaju se u interesu privr.povezivanja i unapreenja me.trgovinske saradnje drava sa ueg ili ireg teritorijalnog podruja; c. granske kada obuhvataju povoljnosti u odre.privr.oblastima; d. imperijalne zasnovane na odnosu supremacije metropola nad kolonijalnim teritorijama; 1988. godine je izmeu zemalja u razvoju u Beogradu potpisan Sporazum o globalnom sistemu trgovinskih preferencijala koji predvia razvoj globalnosg sistema trgov.preferencijala na podlozi proirivanja broja i asortimana robe na koju se primjenjuju trgov.olakice. 11. SLOBODA E-TRGOVINE Sloboda E-trgovine podrazumijeva elektronsku trgovinu robom i uslugama,E-transfer novca, trgovinu akcijama, kupovinu i prodaju, usluge... Osnovu ove oblasti ini procesna elektronika, koja je sredstvo prenosa podataka uz korienje teksta, tona i slike. Pravni osnov E-trgovine je internet mrea i klju razvoja globalne privrede, smanjenja trokova, utede u vremenu, rast efikasnosti, On-line reim je rezultat brze promjene tehnologije i visokog nivoa globalizacije me.trgovinskih odnosa. Realizuje se posredstvom elektronskih mrea kao to je Internet. UNCITRAL je izradio model zakon o E-trgovini. U tom smislu WTO i OECD pokazuju znaajnu aktivnost.

Najvii nivo pravne regulative u ovoj oblasti dostigla je EU. Izraen je poseban program "Elektronska Evropa" (e-Europe) koji maksimalno favorizuje primjenu novih informacionih tehnologija u ukupan ivot graana EU. EU direktiva o E-trgovini iz 2000.g. i poseban program Elektronska Evropa koji uvodi informacione tehnologije u ivot graana EU. Direktiva o etrgovini se odnosi na usluge davalaca sa teritorije EU (unutranje trite) i ne primjenjuje se na usluge koje se pruaju iz teih drava.

U pogledu spremnosti pravne regulative da prati ovu oblast posebno se ukazuje na dva relevantna momenta brze promjene tehnologije, i veoma visok nivo globalizacije me. trgovinskih odnosa. 12. NAELO NAJPOVLAENIJE NACIJE Naelo najpovlaenije nacije je unoenje odredbi u me. ugovor kojima se svaka strana ugovornica obavezuje drugoj strani priznati -u odre.oblasti uzajmanih odnosa- prava, preimustva, olakice, i povlastice koje je ona dala ili e dati bilo kojoj treoj dravi. Ovdje se ne radi o povlaivanju jedne zemlje u odnosu na druge drave. To je izjednaavanje zemalja i spreavanje privredne diskriminacije. Ovu klauzulu karakteriu etiri (4) elementa: 1. NNN iskljuuje preferencijalni tretman u domenu suverenih prava drave (neke tree drave od strane one koja obeava takav poloaj) , ali u Ius Gestion i s ovlaenjima (kao privr. subjekt). 2. Poloaj najpovlaenije zemlje ne iskljuuje uspostavaljanje od strane drave koja obeava naknadnih prednosti van onih priznatih treim zemljama sa najpovlaenijim poloajem. Suprotno tome, povlastice koje drava daje iure gestionis kao preduzima u vrenju svoje privatno-ekonomske djelatnosti ostaju van domaaja klauzule najveeg povlaenja. 3. Prava i povlastice treih drava se kod klauzule najveeg povlaenja pojavljuju kao predmet uporeivanja tertium comparationis. To znai da drava korisnica najveeg povlaenja moe zahtijevati da joj se automatski priznaju pod istim uslovima pravak oja su trepj zemlji priznata. 4. Poloaj najpovl. zemlje ne iziskuje podreivanje nikakvim strogo definisanim pravilima ponaanja. U pravnoj teoriji postoji vie klasifikacija klauzula najveeg povlaenja. Neki tipovi ove klauzule su: jednostrane i dvostrane; uslovne i bezuslovne; sadanje i budue; pozitivne i negativne. Jednostrane klauzule NN su izuzetak jer se KNN zasniva na reciprocitetu (poslije rata). Ova klauzula se rijetko sree. Ona ima veoma ogranieno polje primjene na: zemlje bliske po tradiciji i po neposrednim privrednim odnosima, kao i na obaveze poraenih zemalja u prelaznom periodu izmeu rata i mira. Dvostrane KNN su pravilo izriito se predvia u ugovorima kao sistem striktnog, savrenog ili potpunog reciprociteta; Sporazum o asimetricnom tretmanu EU je potreban za odstupanje od stroge ekvivalentnosti koncesija najpovlaenije zemlje, tako da se one ne moraju sastojati u uzajamnim koncesijama apsolutno iste vrste, odnosno prirode. Bezuslovne KNN omoguuje simultano i neposredno korienje prednosti datih 3. dravama. Ova klauzula obavezuje ugovornu stranu da sve povlastice odobrene ma kojoj treoj dravi odmah i bez uslova prizna i drugoj strani ugovornici. Uslovne KNN proizvodi dejstva ispunjenjem nekog uslova (koncesije) kao i 3. drava. Ova klauzula liava sistem najpovlaenije nacije automatskog dejstva. Faktiki odnosi izmeu strana ugovornica mogu se regulisati najee pregovorima. Zato neki pravni pisci smatraju da je ovaj tip klauzule svojevrstan vid povrede sistema najveeg povlaenja. Sadanje (de-pro-peterio)KNN podrazumijeva uivanje samo onih povlastica koje su ve date, a pro-futuro KNN (pro futuro) samo one koje vae za ubudue, tj. one povlastice koje zemlje budu stekle ubudue poslije potpisivanja meudr.ugovora sa klauzulom najveeg povlaenja. U sluaju sumnje, smatra se da se radi o vremenski neogranienoj klauzuli. Prema nainu formulisanja klauzule: Pozitivne KNN - priznaju sve povlastice, a negativne KNN izjednaenje smetnji". Negativnom formulacijom se ugovorna strana obavezuje da nee dati ni jednoj treoj zemlji povlasticu koju ne bi priznala drugoj strani ugovornici.

13. OGRANIENJE KLAUZULE NAJPOVLAENIJE NACIJE Unoenje ogranienja u tekst meunarodnih trgovinskih sporazuma u odnosu na osnovna pojmovna obijeja i domaaj klauzule najpovlaenije nacije znatno suavaju njeno dejstvo. OGRANIENJA KNN su: teritorijalna, stvarna, vremenska i institucionalna. Teritorijalna ogranienja KNN vai samo za odreene zemlje, federacija i jedinice. Ona suavaju primjenu i dejstvo klauzule najveeg povlaenja samo na odreene zemlje. Drava ugovornica se moe pozvati na povlastice date svim treim zemljama osim onih koje su date dravama ili teritorijama u odnosu na koje postoje takva ogranienja. Klauzula najveeg povlaenja se moe ograniiti tzv. federalnim rezervama mogunost koju koriste sloene drave (federacije, konfederacije) ije lanice imaju posebna imovinska i dr. zakonodavstva. Stvarna ogranienja KNN primjenjujue se na odreene oblasti privrednih odnosa agrar i sl; sastoje se u suavanju dejstva klauzule u odnosu na odreene oblasti privrednih odnosa. "Ogranienja po listi" praksa iskljuenja povlastica kod odreenih ili svih vidova transporta, prava ribolova, postupka kod uvoza robe ili usluga (npr. junog voa). Izuzeti proizvodi ili povlastice u vez isa uslugama se unose u posebne liste koje ine sastavni dio sporazuma i na njih se ne primjenjuju carinske i dr.pogodnosi. Vremenska ogranienja KNN (ratione temporae): sadanja i pro-futuro vanost; Suavaju dejstvo najpovl.nacije u pogledu svog vremenskog vaenja. Postie se primjenom klauzule pro praeterio. Institucionalna ogranienja KNN se odnose na suavanje primjene klauzule najpovlaenije nacije u odnosima nastalim unutar meunarodnih privrednih organizacija (u okviru me. privr. organizacija, me. univerzalne STO i regionalne EU organizacije). Tree drave ne mogu se koristiti prednostima koje vae samo za drave lanice meunarodne ekonomske (regionalne ili univerzalne) integracije. Apsolutno institucionalno ogranienje (bez odstupanja) od njega ne moe odstupiti ni jedna drava lanica; trea drava moe stei povlastice samo i pod uslovom ako stupi u odnosnu organizaciju; Relativno institucionalno ogranienje (uz odgovarajue povlastice prilikom ugovaranja KNN) drave lanice me.organizacije mogu pri zakljuenju posebnih dvostranih ugovora sa treim zemljama omoguiti tim zemljama da se koriste nekim povlasticama koje vae za drave lanice. 14. IZUZECI OD KNN Svaki izuzetak od klauzule najveeg povlaenja, kao i njena ogranienja , suavaju domaaj ovog naela. Izvjesni izuzeci su neminovni i opravdani. Pogranini ili malogranini promet niz pogodnosti koje susjedne zemlje ine jedna drugoj u pograninom pojasu sa obe strane dravnih granica. Svrha: intenzivnije privredne veze izmeu oblasti podjeljenih granicom; uspostavljanje povoljnijeg reima pod uslovom reciprociteta; redovno se izuzimaju od reima najpovlaenije nacije. Sporazumi o malograninom prometu uklanjaju negativna dejstva granice, reciprocitet, promet roba, irina pojasa; Carinske unije gotovo uvijek se trgovinskim sporazumima izuzimaju od dejstva klauzule najpovlaenije nacije. Pod carinskom unijom se podrazumijeva ugovorni odnos drava kojim se one odriu dijela svoje spoljne trgovinsko-politike individualnosti u korist novostvorene zajednice. Carinske unije - savez drava koje se odriu dijela svoje spojnotrg. suverenosti u korist unije, potpune i nepotpune carinske unije. Izuzeci u cilju zatite domaeg i me.javnog poretka mogu biti brojni. Sa gledita domaeg javnog poretka (ordre public national) moe biti uvedeno ogranienje ili zabrana uvoza ili izvoza odreenih proizvoda radi javnog zdravlja, javne bezbjednosti i odbrane, morala, soc. potreba (domai JP) i zatite me. konvencije i me.prava i sl., koji su opravdani, doputeni i legitimni. Izuzeci sa razloga me.javnog poretka (ordre public international) su esti u praksi. Izuzeci zbog zatite nacionalnih ekon.interesa (Prelevmani, antiprim, antidamping, antisubvencije Jednostrane mjere sprovoenja nacionalne ekon.politike kao to su subvencije, damping, prim-sredstva (primovi) i drugi vidovi stimulacije domae privrede (koje drava odobrava kao stimulans proizvodnji, najee u poljoprivredi). Pojedine drave mogu u veoj ili manjoj mjeri ugroziti industrijsku proizvodnju ili pojedine oblasti privrede u zemlji partnera sa kojima imaju status najpovlaenije nacije. Opravdano je miljenje da ako jedna drava uspostavlja primove, subvencije, stimuliui metodom ofanzivnog protekcionizma proizvodnju proizvoda namijenjenih

izvozu, nema pravo da se poziva na nespojivost antisubvencijskih mjera i anti-primova sa klauzulom najveeg povlaenja. Prelevmani su vrsta unilateralnih tarifnih mjera koje zemlja uvoza, kao posebnu vrstu carinskih dadbina (taksi) naplauje prilikom prelaska strane robe preko njene carinske granice (posebna vrsta carinskih dadbina (taksi) koje drava naplauje prilikom uvoza prehrambenih i poljopr. proizvoda u cilju zatite svoje proizvodnje / svojih proizvoaa od nie cijene uvoznih proizvoda iz odgovarajue grane). Te takse su sline koliinskim carinama. Njihova visina se moe mijenjati odlukom ili uredbom vlade zavisno od trenurnih potreba. Sredstva prikupljena od prelevmana uplauju se u Evropski fond za organizaciju i garanciju razvoja privrede iz kojeg se namjenski subvencioniraju domai poljoprivredni proizvoai. Kompenzatorna dabina uvodi se radi neutralisanja subvencije uvezene robe. U sluaju da se uvoze proizvodi za koje je u zemlji porijekla ili zemlji izvoza odobrena subvencija, ukljuujui i subvencioniranje prevoza, radi neutralisanja subvencije moe se naplatiti kompenzatorna dabina do iznosa subvencije. Za isti proizvod koji se uvozi iz iste zemlje ne moe se istovremeno naplatiti i dopunska carina i kompenzatorna dabina. Dopunska carina se propisuje u visini razlike izmeu normalne cijene i cijene po kojoj se uvozi. 15.NAELO NACIONALNOG TRETMANA I SISTEM OTVORENIH VRATA NACIONALNI TRETMAN omoguava jednak poloaj svih privrednih subjekata (stranih sa domaim) u odreenoj djelatnosti na unutranjem tritu jedne drave. Kod nacionalnog tretmana predmet poreenja je status domaih privrednih subjekata u zemlji koja obeava takav tretman, to znai da domaa drava obezbjeuje stranim subjektima na svojoj teritoriji ista prava koja je priznala svojim privrednih subjektima. Ovaj tretman se moe ustanoviti me. ugovorom, ali moe biti rezultat i jednostranog akta domae drave. U praksi, nacionalni tretman moe imati razliit sadraj: a) Pojedina prava u zemlji sjedita nac.privr.subjekata su takve prirode da nisu primjenjiva na strane pravne subjekte koji obavljaju djelatnost u domaoj dravi. b) Nacionalni tretman u nekim oblastima ima poseban znaajan jer obezbjeuje sutinska prava stranim pravnim subjektima, kao to su: prava na preduzetniki djelatnost; prava na uee na sajmovima i berzama; priznavanje svojinskih i dr.stvarnih prava; zatitu linosti i imovine; IZUZECI: rezervisanost prava za domae privr. subjekte na kabotau, unutranju plovidbu po unutranjim plovnim putevima, ribolov u teritorijalnim vodama i odre.zonama, vrenje pomorske slube, ili djelatnosti. c) U zemljama gdje postoje velike privredne restrikcije i izraena uloga drave u nacionalnoj privredi, nacionalni tretman nije od velike koristi privrednicima druge drave ugovornice jer su i prava domaih privrednika vrlo skuena. Suprotno, ako u odreenoj dravi postoji liberalan sistem privreivanja bez veih restrikcija, fiskalnih i dr.optereenja, nacionalni tretman predstavlj visok stepen povlaenja za privr.subjekte ija su poslovna sjedita na teritoriji zemlje ugovornice. RELATIVNOST nacionalnog tretmana ogranienja na prava domaih subjekata i liberalizam; STO (WTO): nacion.tretman u MT odnosima podrazumijeva jednak tretman uvoznih domaih roba na domaem tritu u pogledu primjene poreskih dabina, transportnih i dr. trokova, uz uslov da je na uvezenu robu plaena carina. SISTEM OTVORENIH VRATA postoji kada jedna drava nudi svim stranim privrednicima, po pravilu povlaen poloaj sa ciljem oivljavanja ili razvoja odreene privredne djelatnosti. Radi se o jednostranoj obavezi domae drave prema stranim privrednicima. Iskljuuje primjenu i prefer. tretmana. U sutini, sistem otvorenih vrata ima isti cilj kao i sistem najveeg povlaenja, samo ovdje uslove nudi i daje domaa drava, drava-ponua, a kod najveeg povlaenja te pogodnosti i uslove zahtijeva strana ugovornica. 16. NOVI MEUNARODNI EKONOMSKI POREDAK Postojei meunarodni poredak (me.ekon.odnosi i pravna pravila) uvruje ve steenu dominaciju najrazvijenijih zemalja, a proiruje jaz sa siromanim dravama. U takvoj situaciji u

10

zemljama u razvoju javila se opravdana tenja za traenjem izlaza u njihovoj borbi za novi meunarodni ekonomski poredak. ezdesetih godina XX vijeka drave Afrike i Azije postavile su zahtjev za stvaranjem "Novog me.ekon.poretka", kojim se zahtijevala revizija postojeih koncepcija prvenstveno u vezi sa ekon.samoopredjeljenjem, suverenitetom na prirod. izvorima, i posebno na eksproprijaciju i pravo na odtetu vlasnika eksproprisane imovine. Od 1952. do 1975.g., usvojeno je 6 rezolucija (razliito nominovanih). REZOLUCIJA UN Deklaracija o ustanovljavanju novog MEP 1974. i Povelja o ekon.pravima i dunostima drava iz 1975. na inicijativu drava Afrike i Azije kao nastavak borbe za ekon.slobodu (suverenitet nad prirodnim izvorima, eksproprijaciju uz nadoknadu); Me. aktima je utvreno pravo drave na nacionalizaciju i ekspropriaciju u skladu sa nacionalnim interesima uz odgovarajuu naknadu u skladu sa me.pravom. Rezolucija o principu stalne suverenosti o pravima naroda i nacija nad prirodnim izvorima iz 1962. godine predvia naela: pravo trajne suverenosti naroda i nacija na bogatstvima i sopstvenim prir.blagom; istraivanje, upotreba i raspolaganje prir.izvorima. Ovom rezolucijom su narodi i nacije promovisani u nosioce suverenih prava nad prirodnim bogatstvima teritorije na kojoj ive. Rezolucija o stalnom suverenitetu nad prirodnim izvorima iz decembra 1973. potvruje suvereno (neotuivo) pravo zemalja na trajni suverenitet nad njihovim prirodnim izvorima, na morskom dnu i njegovom podzemlju u okviru nacionalne jurisdikcije i dodatnog morskog pojasa. Transnac.kompanijama je zabranjeno mijeanje u unutranje stvari zemlje domaina; Drava se ne moe ponuditi da stranim investitorima prizna povlaen poloaj; Povelja o ekon.pravima i dunostima drava usvojena 12. decembra 1974.g. priznaje puni i stalni suverenitet drave nad njenim bogatstvima, prirodnim izvorima i ekonomskim aktivnostima na njenoj teritoriji, pravo kontrole stranih investicija i djelatnosti transnacionalnih kompanija. 17. PROCES GLOBALIZACIJE I MTP Globalizacija u ekonomskom smislu znai tendenciju preobraaja svjetske privrede u jedinstveno trite robe, usluga, kapitala i radne snage. U tom kontekstu dolo je do liberalizacije trgovine, ime su znatno sniene tarifne i netarifne prepreke u meunarodnoj trgovini. To je dovelo do uvrivanja uzajamnih veza izmeu razliitih drava, to je jedno od osnovnih obiljeja procesa globalizacije. Promjene koje idu sa procesom globalizacije uslovljavaju: a) Brz razvoj informacionih i telekomunikacionih tehnologija b) Izradu itavog zakonodavstva, nori i standarda potivanje tih pravila je preduslov izlaska na svjetsko trite. Ona se sve vie unifikuju na globalnom nivou i sa visokim stepenom utiu na meuvladine organizacije i nacionalna zakonodavstva (npr. uslovi odobrenja kredita MMF i IBRD). c) Internacionalizaciju kapitala olakava pristup kreditnim resursima drugih drava i doputa investitorima irenje njihove djelatnosti na udaljena podruja izvan njihovih nac.granica. d) Nagli porast tempa svih promjena - favorizuje one koji su pogodni za brzu primjenu, kao i postojee koji se mogu lako adaptirati. U ovom kontekstu globalizacija pogoduje ustanovama gra.drutva, korporacijama, multinac.kompanijama. Osnovni usmjeravajui faktori procesa globalizacije su: meunarodna trgovina; jaanje mree multinacionalnih preduzea; internacionalizacija finansijskih resursa i primjena novih tehnologija u tim operacijama, posebno primjena kompjuterske tehnike, uz isticanje rada kao njene osnovne pretpostavke. Strateke odluke donose se na planetarnom nivou. Polako se ustanovljavaju principi kontrolisanog privrednog razvoja pojedinih dijelova nae Planete. Rezultati globalizacije ukazuju da je liberalizacija trgovine dovela do ekonomskog rasta u korist bogatih. Antiglobalisti smatraju da globalizacija podriva dravni sektor i slabi sistem socijalne pomoi. Na forumu STO u Sietlu postavljeno je pitanje izbora "slobodne trgovine" i nacionalnog suvereniteta pri

11

emu se ukazivalo na protivrenosti tih instituta. U svakom sluaju, potrebno je globalizaciju potiniti ciljevima ravnomjernog razvoja ,a ne posmatrati je kao alternativni put me.trg.odnosa. Osnov liberalizacije me. trgovine ine tri osnovna naela: prozranost (dostupnost informacija), zabrana diskriminacije ima fundamentalnu prirodu od naela "prozranosti" (dva elementa: nacionalni tretman i Klauzula najpovlaenije nacije); naelo mirnog rjeavanja sporova sporove rjeavati pregovorima u okviru diplomatskih mjera uticaka; Globalizacija moe imati pozitivan, ali i negativan uticaj na razvoj me. trgovinskih odnosa. Pet aspekata: (i) globalizacijom drava gubi dio ekon. suverenosti koju delegira me. subjektima, (ii) stvaraju se gigantski proizvodni i privr.sistemi i me. trgov.pravo na osnovama visoke informacione tehnologije ("Internet ekonomija"); (iii) kroz specijalne ekon.ratove (kreditne udare, raspad bankarskog sistema, lom trita) unitavaju se nacionalne privr.djelatnosti STO, univerzalno MTP i region.organizacije stvaraju se nova pravila MTP; (iv) ovaj aspekt potvruje da je pravni sistem vijekovima bio odraz prava jaega; (v) insistiranje na potrebi usvajanja unifikovanog Kodeksa svjetskog geoekonomskog poretka. 18 . SUBJEKTI ME. TRGOVAKOG PRAVA Subjekti MTP su po svojim karakteristikama specifini, raznovrsni i brojni. U osnovi ih je mogue razvrstati na: 1. DRAVE 2. MEUNARODNE ORGANIZACIJE 3. PREDUZEA, ODNOSNO TRGOVAKA DRUTVA 19. DRAVA KAO SUBJEKT MTP Drava je subjekt Meunarodnog javnog, ali i MTP. Dio predmeta izuavanja MTP su oblici i mjere uea drave u meunarodnim trgovinskim odnosima. Drava uestvuje u me.ekon.odnosima u svojstvu nosioca suverenih ovlaenja, dakle kao poseban inilac me.zajednice i subjekt MJP (Iurae Imperii), ali i kao ravnopravan subjekt me.poslovnog prava (kao nosilac imovinskih prava i obaveza i neposredni subjekt meunarodnog poslovnog prava - IURAE GESTIONIS). Drava kao subjekt optih ekonomskih odnosa Drava izgrauje pravila MTP. Drava, kao subjekt zakonodavnestvara unutranje pravo. Realizujui sudsku vlast, ona na svojoj teritoriji uz pravo pristupa stranih lica domaim sudovima vri sudsku nadlenost u odnosima meunarodnog trgovinskog karaktera. Drava moe biti i stvaralac me. prava (ugovori, konvencije). Najei pravni akti drave, znaajni za nastanak MEO su meunarodni ugovori, kojima se ureuju najrazliitije grupe odnosa u prvom redu politiki, ali i ekonomski, kulturni i drugi. U praksi se dogaa da se aktivnost drave moe ispoljiti u vidu delikta (subjekt koji odgovara za tetne posljedice svojih radnji). Odgovornost moe biti subjektivna (na osnovu krivice) i objektivna. Iz neredovnih odnosa izmeu drava (rat i dr.dejstva uz upotrebu oruane sile) mogu nastati znaajne ekon. posljedice, putem kojih se vri transfer vrijednosti iz jedne u drugu zemlju; Kontrabanda (krijumarenje) je nedozvoljena pogranina trgovina ekon.vrijednostima. U neredovne odnose spada i carinski rat, ekonomska blokada, carinska blokada; Drava kao subjekt poslovnih odnosa Drava kao subjekt posl. odnosa moe da bude ug.strana kod me. prodaje robe, koncesije, graenja, zajma,garancije, jemstva...Ona se u pravnim poslovima ove vrste neposredno obavezuje ili stie prava kao strana konkretnog poslovnog odnosa, sa statusom trgovca. Kod ugovora o me. prodaji robe, ona moe biti u ulozi kupca ili prodavca razliite vrste robe. Posebno vana uloga drave u pruanju garancija po osnovu ugovora koje privr.subjekti zakljuuju sa me. finansijskim organizacijama. 20. EKONOMSKA SUVERENOST DRAVE Drava ima tri elementa: suverenu vlast, teritoriju i stanovnitvo. Ta tri elementa moraju postojati kumulativno i nijedna drutvena zajednica koja ih ne posjeduje ne bi mogla biti drava.

12

Ekonomska suverenost drave je neotuivo pravo svake drave da dozvoli ili zabrani potpuno ili djelimino trgovinu sa inostranstvom na svojoj teritoriji. Ekon.suverenost mora potovati ekon. i fiskalni imunitet diplomatskog osoblja. Drava moe svoju ekonomsku suverenost ostvariti samo na svojoj teritoriji ,mada od ovog principa ima izvjesnih izuzetaka. Ekon. teritorija, kao i politika, obuhvata: kopneni, vodeni i vazduni prostor drave na kojem se primjenjuju fiskalni, priv. carinski, finansij.propisi... Postoji razlika izmeu pojma ekonomske i carinske teritorije drave. Carinska teritorija podrazumijeva prostor na kojem djeluje jedinstveno carinsko zakonodavstvo, to znai da se ta teritorija moe podudarati sa dravnom i ekon.teritorijom, ali moe biti i znatno ira kada se radi o carinskim unijama. Carinske ili ekonomske granice se uvijek ne poklapaju sa politikim granicama drave (npr. slobodne carinske zone i luke). Ekon.granica bi trebala da ispuni 3 funkcije, i to: (i) zatitu privr.sistema koji odgovara dravi; (ii) obezbjeenje ekon.samostalnosti drave; (iii) omoguavanje trgov. razmjene drave sa dr. dravama. CARINSKA UNIJA podrazumijeva poseban ugovorni odnos u kojem se drave ugovornice odriu svoje spoljne trgovinsko-politike individualnosti u korist novostvorene zajednice. Prve carinske unije osnivaju njemake dravice poetkom 19. vijeka (1833.g., Colverajn -18 drava sa 23 mil.stanovnika). Utvruje se zajednika carinska tarifa prema treim zemljama, zemljamanelanicama, ali meusobno ostaju izvjesne carinske barijere znatno nie nego prema treim zemljama, tj. ustanovljeni su odgovarajui preferencijali. SLOBODNE CARINSKE ZONE predstavljaju dio dravne teritorije koji je izuzet iz njenog carinskog prostora na kojem se ne primjenjuju carine na stranu robu i proizvode, ili se primjenjuju samo posebne mjere nadzora i olakica u toku carinskog postupka. SCZ se mogu navesti kao primjer nepodudarnosti dravnih i ekonomskih granica sa carinskim granicama jedne drave. SCZ se nalazi pod upravom organa domae drave i regulisana je posebnim zakonima. Neke drave to pitanje reguliu carinskim zakonicima. Na univerzalnom planu je u ovoj oblasti usvojen tekst meunarodne Konvencije o pojednostavljenju i hramonizaciji carinske procedure Kjotska konvencija (1979.g.). Naa zemlja ima posebni Zakon o slobodnim zonama. Najira podjela zona vri se na trgovake (obavljaju se uobiajene manipulacije sa robom u cilju pripremanja robe za trite: uvanje, mjerenje, markiranje, sortiranje, pakovanje, rastavljanje, dorada, priprema uzoraka i dr.) i industrijske (dozvoljena je prerada robe), sa nizom daljih grupisanja na: proizvodne zone izvozne orjentacije; slobodne carinske teritorije; zone slobodne trgovine; zone obavljanja poslova zajednikog preduzetnitva; tehnoloke zone; slobodne otvorene zone. Zone su u finkciji razvoja me.prometa robe, nova i usluga. Najee se osnivaju u pomorsikim lukama, vazduhoplovnim i rjenim pristanitima otvorenim za me. javni saobraaj, na magistralnim putevima, pri robno-transportnim centrima itd. SCZ se dijele na proizvodne i prometne, te na izvorne i uvozne (Kina-Brazil). Sve ono to je reeno za slobodne carinske zone odnosi se i na slobodne luke. Slobodne carinske luke su dijelovi teritorijalnih voda domae drave koje su drave, bilo posebnim sporazumom ili na osnovu svog propisa, odredile za slobodne luke, tj. luke van njihove carinske granice sa slobodnim dokovima i skladitima. Drava ne uiva imunitet iz odnosa priv.pravnog karaktera koji imaju komercijalni karakter (Iurae Gestionis). Imovina drave koja slui njenoj javnoj funkciji uiva imunitet od izvrenja, sem ako se drava istog odrekne, komercij. ili ne. 21. MEUNARODNE ORGANIZACIJE KAO SUBJEKTI MTP Meunarodna zajednica podrazumijeva zbir svih drava svijeta, ali i cjelokupno ljudsko drutvo ovjeanstva, ona nema status pravnog lica i nije subjekt prava. Me. zajednica predstavlja opti okvir u kojem se uspostavljaju me. ekonomski odnosi ije pravno ureenje ini predmte izuavanja MTP. Meunarodne organizacije, po pravilu imaju svojstvo pravnog lica i subjekti su meunarodnog prava i MTP jer stvaraju MTP (konvencije, sporazumi, preporuke) stupaju u meun. poslovne odnose.
13

Me. organizacije se dijele na one koje se bave: (i) stvaranjem optih uslova za poslovanje i pravno regulisanje me.razmjene dobara, usluga i transfera novca (izgrauju novi Ius Mercatorium me. trgov. komora sa posebnim sistemom sankcija Sui Generis); (ii) neposrednim poslovnim odnosima (MMF,SB). Prema obuhvatu teritorije na kojoj djeluju, uobiajena je podjela me.organizacija na: opte (univerzalne), i regionalne me.organizacije ili organizacije teritorijalno ogranienog karaktera. Nosioci normativnih aktivnosti u pravnom regulisanju meunarodnog prometa dijele se na 3 grupe: 1. Meunarodne vladine univerzalne i regionalne organizacije (STO, Konferencija UN za trgovinu i razvoj - UNCTAD, Komisija OUN za me. trg.pravo UNCITRAL, Organizacija UN za industrijski razvoj - UNIDO, Ekonomske komisije OUN, specijalizovane agencije OUN (Meuvladina savjetodavna pomorska organizacija IMCO, Me.organizacija za civilno vazduhoplovstvo OACI, Me.organizacija za standardizaciju ISO, MMF, Svj.Banka; 2. Nevladine institucije i tijela: Udruenje za meunarodno pravo - ILA; Institut za unifikaciju privatnog prava uz Rimu - UNIDROIT 1926., Me. pomorski komitet CMI; 3. Udruenja me. privrednika i trgovaca: Me. trgov. komora u Parizu iz1919. 22. ORGANIZACIJA UJEDINJENIH NACIJA Na konferenciji u San Francisku od aprila do juna 1945. godine predstavnici 50 drava prihvatili su Povelju UN, koja je stupila na snagu 24. oktobra 1945., i Statut Meunarodnog suda pravde. Organ UN koji se bavi privrednim pitanjima je Ekonomski i Socijalni savjet (ECOSOC). On ima 18 lanova koje bira Generalna skuptina OUN. Zadatak Ekonomskog i Socijalnog savjeta je unapreenje me. ekonomske saradnje i socijalnog zbrinjavanja. Savjet koordinira niz djelatnosti i preko svojih regionalnih ekonomskih komisija. Povelja OUN predvia da najvanije meuvladine organizacije koje se bave privrednim, socijalnim, prosvjetnim i zdravstvenim problemima u svojstvu specijalizovanih OUN agencija zakljuuju odgovarajue sporazume sa ECOSOC. Specijalizovane organizacije su: Organizacija OUN za prehranu i pojljoprivredu - FAO, Me. organizacija rada IOR/MOR, Me. monetarni fond, Me. banka za obnovu i razvoj IBRD, Svjetsk banka, Opta potanska unija UPU; Me. organizacija za civilno vazduhoplovstvo - ICAO, Me. unija za telekomunikacije - UIT, Svj. meteoroloka organizacija WMO. 23. SVETSKA TRGOVINSKA ORGANIZACIJA -STO (nastanak i cilj) Pojava STO oznaava najvaniju promjenu u oblasti koja izuava opti dio MTP. STO ini institucionalni okvir, odnosno pravni okvir svjetske trgovine. EKONOMSKO-ISTORIJSKI ASPEKTI - Slobodna trgovina i zlatno vaenje, te liberalni kapital odlike su 19. i poetak 20. vijeka kao osnov me.saradnje; trgovci su bili gl.nosioci trgovinske razmjene; - Drava je utvrivala samo carine fiskalna karakteristika - 30-tih godina XX vijeka Zlatni standard zamijenjen je sistemom dravne intervencije u oblasti spoljnotrgovinske razmjene i monetarne politike, a pravni osnov su bilateralni meudravni ugovori. Ovaj preiod se naziva periodom "ekonomskog nacionalizma" jer drave postepeno ostvaruju kontrolu nad spoljno-trgovinskom razmjenom. - Poslije II svj. rata Vajtov plan (SAD) za zlatni standard, a Kejnsov (V.Britanija) za multiliteralni bankarski kliring svrha: uspostavljanje jedinstvenog sistema me.spoljnotrgovinske razmjene; NASTANAK STO - Krajem 1945. SAD su predloile odravanje Me.trgovinske konferencije i osnivanje univerzalne Me.trgovinske organizacije; Novembar 1947 mart 1948., u Havani je odrana Me. trgovinska konferencija na kojoj su bili predstavnici 53 zemlje (Havanska povelja). SAD koje su bile inicijator osnivanja Me.trgovinske organizacije (ITO) odbile su ratifikaciju Povelje (Poto su SAD na zasjedanju GATT u Tokiju izjavili da se Povelja nee podnositi Kongresu na razmatranje, ve da e SAD ubudue podravati samo GATT, Povelja nije stupila na snagu). - STO je pravni okvir svj.trgovine od 1995.
14

- Trg. Ratovi i procesi integracije i globalizacije istakli su potrebu za stalnim orgnanom pogodnim za eliminaciju sukoba; - STO je me. organizacija, pa (ni)je pravni sljedbenik GATT (Me. sporazum ueg dejstva); - Stvaranjem STO nestaje mogunost jednostranog uvoenja mjera vancarinske zatite i drava je u obavezi da prilagodi svoje zakonodavstvo i dr.uslove radi prijema u STO; - STO zahtijeva transformaciju nacionalne privrede ka meunarodnom tritu, jaa elemenat multilateralnosti i postavlja pitanje prijema u STO; - STO je instrument planiranja svjetske trgovine i mjesto za harmonizaciju nacionalnih i regionalnih interesa, te mjesto rjeavanja sukoba interesa. STO ima za CILJ: da povea ivotni standard, osigura veu zaposlenost, rast realnih prihoda, povea proizvodnju i spolj.trgovinsku razmjenu... 24. OPTI SPORAZUM O CARINAMA I TRGOVINI (GATT) GATT je bio odraz tenje ka univerzalnosti u meunarodnim ekonomskim odnosima nastale krajem II svj.rata i neposredno po njegovom zavetku. GATT je sporazum potpisan oktobra 1947. godine. Osnovni tekst GATT ima 35 lanova i karakter viestrukog trgov.ugovora koji sadri klauzulu najpovlaenije nacije, sistem nacionalnog tretmana i tarfini dio (I dio koji ine I i II lan). lanovi III do XXII ine II dio - Povelju GATT (sadri principe trgovinske politike primjene instrumenata koji nemaju karakter carina. III dio teksta regulie pitanje procedure u toku pregovaranja i druge postupke u vezi sa teritorijalnom primjenom. 1947-48, 8 rundi pregovora, a najznaajnija je urugvajska runda koja pored novimna u razmjeni intelekt.svojine i usluga rezultirala u osniv. STO. Po zavretku "Urugvajske runde" 1994. godine (trajala je od 1986.) GATT je prerastao u Svjetsku trgovinsku organizaciju (WTO/ STO). Urugvajska runda je zavrena Sporazumom iz Marokea koji ini dio njenog Zavrnog akta. Najznaajniji rezultat Urugvajske runde pregovora u okviru Me.sporazuma o carinama i trgovini je nastanak Svj.trgovinske organizacije 1995.godine. Osn. naela GATT-a: Princip pregovaranja i uvrenja carinskih koncesija i povlastica; Pr. zabrane kvantitativnih ogranienja priznaje mjere zatite nacionalne ekonomije koje obuhvataju usklaivanje trgovine i razmjeneuz primjenu samo carinskih stopa; Pr. nediskriminacije ima za cilj da omogui pravinu razmjenu u me.privrednim odnosima. GATT sadri bezuslovnu klauzulu nejveeg povlaenja tj. stranoj robi se poslije plaanje carine obezbjeuje isti tretman kao za domau robu. 25. NAELA I ORGANI SVJETSKE TRGOVINSKE ORGANIZACIJE Pojava WTO/STO oznaava najvaniju promjenu u oblasti koju izuava opti dio MTP. STO ini institucionalni okvir multilateralnog trgovinskog sistema, odnosno pravni okvir svjetske trgovine. U strogo pravnom smislu STO nije pravni sljedbenik GATT, ali se multilateralni sistem STO moe uslovno smatrati sljedbenikom sistema GATT. Nastanak STO oznaava najveu reformu me.trgovinskih odnosa od II svj.rata do danas. Uspostavljanjem funkcionisanja mehanizma STO: nestaju mogunosti jednostranog uvoenja mjera nacionalne vancarinske zatite; nastaje obaveza drava da prilagoavaju svoje zakonodavstvo i dr.uslove za prijem u lanstvo STO; javlja se potreba za transformacijom nacion.privredne infrastrukture za nastup na me.tritu; pojaan element multilateralnosti. STO je instrument planiranja svj.trgovine, mjesto za harmonizaciju nacionalnih i regionalnih interesa, ali i poprite rjeavanja sukoba interesa. Osnovne funkcije STO se iscrpljuju kroz: upravljanje trgovinskim sporazumima zakljuenim u okviru STO; STO kao Forum za trgovinske pregovore; Praenje nacionalnih trgovinskih mjera. Ciljevi STO: poveanje ivotnog standarda stanovnitva u zemljama lanicama; osiguranje vee zaposlenosti; stabilan rast realnih prihoda; odrivost razvoja uz ouvanje prirodne sredine; usklaenost sa potrebama svih lanica. Na putu realizacije navednih ciljeva, STO primjenjuje rukovodne ideje koje predstavljaju njena osnovna naela djelovanja: trgovina bez diskriminacije; naelo najpovlaenije nacije; sistem
15

nacionalnog tretmana; slobodna trgovina; ukidanje barijera kroz pregovore; stalna liberalizacija trgovine; transparentnost trgovinskih politika; otvorena konkurencija; predvidiv i rastui pristup tritima... Dakle, STO nije institucija slobodne trgovine, ve sistem pravila otvorene konkurencije koja treba da odvoji korektno od nekorektnog ponaanja uesnika me. trgovinskih odnosa. - STO je stalna univerzalna meunarodna organizacija koja pored GATT (promet robe) sadri i opti sporazum o uslugama(GATS) i sporazum o trgovinskim aspektima intelektualne svojine (TRIPS); - Sjedite STO je u enevi; danas broji preko 145 zemalja lanica; - STO je nosilac procesa unifikacije u oblasti meun. prometa. Organi STO: Ministarska konferencija - vrhovni organ STO koji ine predstavnici svih lanica. Preuzima mjere neophodne za funkcionisanje STO. Donosi odluke o pitanjima regulisanim multilateralnim trgovinskim sporazumima. Odrava se najmanje jedamput u dvije godine. Generalni savjet operativni organ ministarske konferencije izmeu zasjedanja. Rukovodi svakodnevnim aktivnostima STO. Djeluje u svojstvu tijela za rjeavanje sporova i ispitivanje trgovinske politike lanica. Ima vie komiteta: Komitet za trgovinu i razvoj; Komitet za platnobilansne restrikcije; Komitet za budetska, admin. i fin.pitanja; Komitet za trgovinu i prirodnu sredinu; Komitet za regionalne trgovinske sporazume; Sekretarijat obezbjeuje: primjenu Sporazuma, Forum za pregovore, i jedinstven sistem za rjeavanje sporova; Odluke se donose konsenzusom. Konsenzus postoji ukoliko se ni jedna lanica, prisutna na sastanku, formalno ne suprotstavlja predloenoj odluci. Pristupanje drave STO pored potovanja pravila zahtijeva i politku saglasnost vodeih drava lanica STO; Radna grupa ispituje usaglaenost pravnog sistema sa zahtjevima STO; Najkrai rok za prijem u lanstvo je 2,5 g. 26. KONFERENCIJA UN O TRGOVINI I RAZVOJU (UNCTAD) UNCTAD je stalni organ Gen.skutine OUN sa sjeditem u enevi. Osnovan je 1964. godine. U radu Konferencije uestvuju sve drave lanice OUN i niz meunarodnih organizacija. UNCTAD se bavi irokim krugom pitanja usmjerenih ka razvoju me. trg.odnosa u svijetu. Razmatra probleme me. trgovine sirovinama, gotovim proizvodima, polufabrikatima, investicije, tehnologiju, privr. razvoj... Odluke donosi u formi rezolucija koje nemaju pravno obavezujue dejstvo. Znaajnim dostignuem UNCTAD smatralo se prihvatanje, na prvoj Konferenciji, "Principa me.trgovinskih odnosa i trgovinske politike". Najvii organi su konferencija (1 u 4 godine), i Savjet za trgovinu i razvoj, koji zasjeda izmeu konferencija. Savjet ima brojne komitete i sekretarijat kao admin. Organ. UNCTAD je usvojio Konvenciju o tranzitnoj trgovini izmeu drava bez morske obale, a uestvovao je donoenju Konvencije UN o me. prevozu robe morem 1978.g., Konvencije UN o registraciji brodova 1986., Konvenciji o pomorskom pravu priodraja i hipoteci iz 1993. Sagledava i ispituje trendove u svj. ekonomiji i pomae zemljama u razvoju u prevazilaenju dunike krize, a zemljama u tranziciji pribliava liberalizaciju i globalizaciju i ukljuivanje u svj. trgov. sistem. Sagledava aspekte privr. razvoja i njegovu vezu sa stranim dir. investicijama i novim tehnologijama. 27. ORGANIZACIJA UN ZA INDUSTRIJSKI RAZVOJ (UNIDO) SPECIJALIZOVANA USTANOVA OUN UNIDO je specijalizovana ustanova OUN za podrku procesa industrijalizacije zemalja u razvoju i njihovog industrijskog razvoja na podlozi iskoriavanja nacionalnih i me.resursa. Osnovana 1966. g., a zapoela je sa aktivnostima 1967. Sjedite joj je u Beu, a broji 168 drava lanica. Najvii organ je Generalna konferencija koja se sastaje jedanput u dvije godine. Konferecija usvaja program rada Organizacije, razmatra budet i imenuje generalnog direktora. Rukovodei organi su: Savjet za ind. razvoj i Komitet za programska i budetska pitanja.
16

Djelatnost UNIDO-a se moe podijeliti na operativnu (izrada preporuka i ukazivanje na konkretne pomoi pojedinim dravama u pripremama programa industrijalizacije) i pomonu (objavljivanje publikacija i irenje informacija). UNIDO ima posebnu Banku industrijskih i tehnolokih podataka. Program OUN za razvoj osnovan je 1965. kao pomoni organ Gen.skuptine OUN za pruanje tehnike i predinvesticione pomoi zemljama u razvoju u najvanijim sektorima privrede, i finansira se iz dobrovoljnih priloga vlada. Organ upravljanja je Upravni savjet koga ini 48 predstavnika vlada drava-lanica. Osnova budue orijentacije i transformacije Organizacije je Biznis plan o buduoj ulozi i funkcionisanju UNIDO, koji je usvojila Gen.konferencija u decembru 1997. godine. 28. MEUNARODNI INSTITUT ZA UNIFIKACIJU PRAVILA PRIVATNOG PRAVA (UNIDROIT) UNIDROIT je nezavisna meunarodna vladina organizacija sa sjeditem u Rimu. Osnovan je 1926.g. kao pomoni organ Lige Naroda, a doivio je svoju transformaciju 1940. na osnovu multilateralnog sporazuma i Statuta Organizacije. UNIDROIT ima zadatak iznalaenje naina za harmonizaciju i koordinaciju privatnog prava pojedinih drava i grupa drava, kao i priprema uslova za usvajanje unifikovanih pravila privatnog prava od strane razliitih nacionalnih pravnih sistema. UNIDROIT okuplja oko 60 drava sa 5 kontinenata. Od istonoevropskih drava lanice su: Bugarska, Maarska, Rumunija, Ruska Federacija, Slovaka, Slovenija, Hrvatska, eka, Srbija i CG. Osnovni zadatak Instituta iscrpljuje se u njegovoj normativnoj djelatnosti, pripremi i izradi uniformnih normi privatnog prava koje snagom sopstvenih rjeenja treba da obezbjede najire razumijevanje i prihvatanje u svijetu. UNIDROIT je ostvario poseban doprinos u radu na pripremi tekstova od preko sedamdeset meunarodnih konvencija i drugih pravnih akata. Meu najznaajnije tekstove mogu se navesti: Haki Jednoobrazni zakon o me. kupoprodaji robe iz 1964. g. , Haki jednoobrazni zakon o zakljuenju ugovora o me. kupoprodaji robe; Konvencija UN o me. kupoprodaji robe iz 1980.; naela uza me. trgov. ugovore iz 1994.; Konvencija o me. faktoringu, Konvencija o me. finans. Lizingu iz 1988. g., Vodi za sastavljanje ugovora o me. franizingu iz 1998.g.;

17