Вы находитесь на странице: 1из 588

Meunarodno krivino pravo

I - Pojam meunarodnog krivinog prava

-Pojam sistema prava: jedna logika neprotivrjeno(skladno) ureena cjelina pravnih normi (ine ga pravne ustanove(institucije) i pravne grane -Pojam pravnog poretka. Sastoji se od normativnog elementa(pravnih normi) i faktikog elementa(stvarno ljudsko ponaanje) -Podjela pravnih sistema: unutranje(pravni sistem odreene drave) i meunarodni pravni sistem (sistem meunarodnog prava). -Podjela unutar meunarodnog sistema na grane: meunarodno krivino pravo, meunarodno javno pravo,meunarodno privatno pravo

-Pojam meunarodnog krivinog prava- skup propisa meunarodne zajednice drava ili ugovora izmeu pojedinih drava, kojima se radi zatite meunarodnih odnosa(meunarodnog mira i bezbjednosti) odreuju meunarodna krivina djela i sankcije prema njihovim uiniocima. Neke teorije u ovaj pojam ubrajaju i skup propisa o pruanju meunarodne pravne pomoi u pogledu primjene krivinih sankcija prema uiniocima krivinih djela. Treba rei da je supranacionalno krivino pravo tek u nastajanju i da se meunarodno krivino pravo pravno upotpunjuje kroz unutranje pravne sisteme, ime se uspostavlja jedna nova veza izmeu drava.

Znaajna je i definicija prema kojoj meunarodno krivino pravo obuhvata kako meunarodnopravne aspekte krivinog prava, tako i krivinopravne aspekte meunarodnog javnog prava. Osim toga, ona obuhvata i supranacionalno krivino pravo koje je tek u nastajanju. Meunarodno krivino pravo obuhvata i pitanja prostornog vaenja nacionalnih krivinih zakona, rjeavanja sukoba izmeu nacionalnih zakona, meunarodne pravne pomoi, ekstradicije, priznanja stranih sudskih odluka u krivinim predmetima .

-Odnos meunarodnog krivinog prava prema meunarodnom javnom pravu: -dodirne take (me. javno p. proima me. kriv. pravo duhom internacionalizma jer se ublaava suverenitet drava ,a dolazi do izraaja koncepcija meunarodnog poivezivanja. Odnos proimanja i dopunjavanja jer meunarodno krivino pravo nita ne oduzima od meunarodnog javnog prava, nego samo detaljnije razrauje pojedine njegove norme u domenu krivinog prava i njegovih instiucija. -sutinske razlike su u tumaenju odnosno primjeni naela zakonitosti,kao i da se meunarodno krivino pravo ne moe direktno primjenjivati , nego samo ako unutranje pravo neko drutveno opasno ponaanje nije predvidjelo kao krivino djelo. Prema Kasezeu, meunarodno krivino pravo je grana meunarodnog javnog prava

-Odnos meunarodnog krivinog i meunarodnog privatnog prava: zajedniki je elemenat inostranosti, a razlika je to je meunarodno privatno pravo u grupi privatnih prava, a meunarodno krivino u gupi javnih prava.Razlika je i to su norme krivinog po svojoj prirodi obavezne( ius cogens) a u meunarodnom privatnom postoji autonomija volje.Trea razlika je da je u meunarodnom privatnom pravu primaran izbor zakona koji regulie na jedinstven nain odreeni privatnopravni odnos u iroj zajednici , a u meunarodnom krivinom pravu je vano da neko krivino djelo bude inkrim inisano u svim dravama ili bar u veini drava, kako ne bi eventualni uinilac migracijom iz jedne u drugu dravu izmakao gonjenju

-Podjela meunarodnog krivinog prava na: pravila materijalnog meunarodnog krivinog prava i pravila meunarodnog krivinoprocesnog prava -Materijalno meunarodno krivino pravo prethodi meunarodnom krivinoprocesnom pravu, ali je i ono zavisno od krivinoprocesnog iz prostog razloga to se postojanje ili nepostojanje meunarodnog krivinog djela pred nadlenim meunarodnim sudskim organom moe raspraviti samo u unaprijed propisanom postupku, koji sadri sve procesne garancije zakonitog i pravinog suenja.

-Razlika

je to opti dio meunarodnog materijalnog krivinog prava nije ni izdaleka razvijen kao to je unutranje krivino pravo (primjer lana 129. enevske konvencije o postupanju sa ratnim zarobljenicima iz 1949. godine. Ova konvencija ne propisuje ni jednu krivinu sankciju za njene prekrioce, ve to preputa zakonodavnim organima zemalja koje su strane u toj konvenciji.To praktino znai da domai sud koji u krivinom postupku protiv nekog lica utvrdi teku povredu konvencije, ne moe ga kazniti neposredno primjenjujui ovu konvenciju, ve samo na osnovu domaeg propisa ukoliko postoji propisano to krivino djelo. I Konvencija UN protiv korupcije, i Konvencija o kibernetikom kriminalu preputaju domaem zakonodavcu da blie uredi i zakonsko obiljeje krivinog djela.Prema tome, meunarodno materijalno krivino pravo nuno naslanja na unutranje krivino zakonodavstvo drava, pa se u tom smislu moe govoriti o njegovoj nerazvijenosti.

-Pojam meunarodnog materijalnog krivinog prava obuhvata materijalnopravna pravila sadrana u meunarodnim optim pravnim aktima, te u nacionalnim krivinim zakonodavstvima, kojima su ureena osnovna naela i instituti opteg dijela krivinog prava na meunarodnom nivou, kao i obiljeja pojedinih meunarodnih krivinih djela. Pojam meunarodni se ne mora odnositi samo na izvor prava nego moe i objekat, odnosno elemenat inostranosti kod krivinopravnih predmeta. -Prema tome, sadraj meunarodnog krivinog prava ine odgovarajue norme meunarodnog javnog prava, regionalnog meunarodnog javnog prava,kompleks normi nacionalnog krivinog prava postuliran meunarodnim konvencijama, kompleks procesnopravnih normi(pruanje pravne pomoi) i dejstvo stranih sudskih odluka

-Meunarodno pravo je pravo kordinacije, a unutranje je pravo subordinacije -Meunarodno materijalno krivino pravo kao nauka ima za predmet naunu obradu krivinopravnih pojmova i instituta, njihovu sistematizaciju i izlaganje o tom pravu ne kakvo ono u sutini jeste ( de lege lata), ve i kakvo bi trebalo da bude (de lege ferenda), a radi uspjenije borbe na meunarodnom planu sa raznim oblicima kriminaliteta. -Specifinost pravila meunarodnog materijalnog krivinog prava jeste to su ona bila razbacana u pravnim aktima ad hoc meunarodnih krivinih tribunala, sve do donoenja Rimskog statuta ICC , jer ovaj statut sadri odredbe o najvanijim institutima ove grane prava

III- RAZVOJ MEUNARODNO MATERIJALNOG KRIVINOG PRAVA - Prva prepreka u razvoju ovog prava je uenje o suverenosti drava kojom je sutina suverenosti bila odreena negativno, kao nezavisnost dravne vlasti od bilo kog drugog(u donoenju zakona, propisivanju krivinih djela). Meutim, na kongresu u Beu 1815. godine se to promjenilo, jer su se uesnice Bekog kongresa obavezale da e zabraniti trgovinu robljem i piratstvo na otvorenom moru, te su se obavezale da e krivino goniti uinioce ovakvih krivinih djela, i to svaka prema svom unutranjem pravu. Prvi pisani izvor meunarodnog krivinog prava je Pariska deklaracija o pomorskom pravu iz 1856.godine (ratno pravo),poslije krimskog rata u kome je Rusija pretrpjela poraz u ratu sa Turskom i njenim saveznicama, a koja je sadrala pravila o blokadi i zapljeni na moru.

Zatim je donesena enevska konvencija o zatiti ranjenika(1864.god) , poslije francusko-austrijskog rata i bitke kod Solferina u sjevernoj Italiji(1859.godine), kada je na ratitu ostalo oko 40.000 ranjenih i mrtvih. Petrogradska deklaracija o zabrani upotrebe sredstava koja uveavaju patnje ljudi (1868) i Briselska deklaracija(1874) o pravima i obiajima rata . Temelji meunarodnog krivinog prava su postavljeni kroz kodifikaciju Nirnbekih principa i definisanje novih krivinih djela.

Statuti Nirnbekog tribunala i Tribunala u Tokiju


Na Moskovskoj konferenciji 1943. god., Vlade SAD-a, Velike Britanije,SSSR-a i Kine donijele su odluku da e ratni zloinci ija djela nisu vezana za odreeno geografsko podruje biti kanjeni zajednikom odlukom saveznikih vlada.

Na konferenciji u Londonu potpisan je sporazum o ustanovljenju Meunarodnog vojnog tribunala i kanjavanju glavnih ratnih zloinaca evropskih osovinskih sila. Ovom sporazumu pridodat je Statut Meunarodnog vojnog suda , koji je od vanosti jer je njime po prvi put na meunarodnom planu dolo do propisivanja odreenih krivinih djela . Prilikom iznalaenja pravnog osnova za suenje nacistikim voama, autori Statuta Nirnbekog tribunala poli su od Hakih i enevskih konvencija, BrijanKelogovog pakta i Versajskog ugovora, te dvostranih ugovora Njemake sa Holandijom, Danskom, Luksemburgom, SSSR-om o mirnom rjeavanju sporova i nenapadanju. Od posebne je vanosti lan 6 Statuta jer su njime bile bile propisane tri kategorije krivinih djela :

Zloin protiv mira. Ovi zloini su svojim obiljejem

obuhvatali radnje planiranja, pripremanja, zapoinjanja ili voenja agresivnog rata kojim se kre meunarodni ugovori, sporazumi ili jemstva, odnosno uee u zajednikom planu ili zavjeri radi izvrenja nekog djela.

Ratni zloini. Krenje zakona i obiaja rata, koje

ukljuuje: ubistvo, zlostavljanje, deportaciju civilnog stanovnitva, razaranje gradova

Zloini protiv ovjenosti. Ubistvo, istrebljenje,


porobljavanje, deportacija i druge radnje protiv civilnog stanovnitva, prije ili u toku rata, odnosno progon na politikoj, rasnoj ili vjerskoj osnovi

Statut Nirnbekog tribunala je prvi meunarodni dokument koji je objedinio sve tada poznate oblike meunarodnih krivinih djela protiv humanosti i meunarodnog prava. Statut je predvidio dvije nove kategorije meunarodnih delikata-zloin protiv mira i zloin protiv ovjenosti. Statut ne pominje izriito genocid , ali ga deskriptivno postavlja unutar jedne ire pravne kategorije- zloin protiv ovjenosti . Kasnija definicija genocida usvojena u Konvenciji o spreavanju i kanjavanju zloina genocida iz 1948.godine preuzela je odredbe Statuta Nirnbekog tribunala o zloinu protiv ovjenosti. U tom smislu, zloin protiv ovjenosti je idejni okvir genocida.

Kod zloina protiv ovjenosti uspostavlja se princip supremacije meunarodnog prava u odnosu na nacionalna zakonodavstva . U dijelu paragrafa take c) lana 6 Statuta odreeno je da se nadlenost Tribunala propisuje za bilo koje zloine iz nadlenosti suda... bez obzira da li se time vre ili ne vre povrede zakona one zemlje gdje su zloini izvreni. Ovaj princip e biti ugraen u pojam genocida i predstavljae jednu od njegovih najvanijih karakteristika. U lanu 7. Statuta propisano je da slubeni poloaj optuenog lica, bez obzira da li se radi o efu drave ili vladinom slubeniku, ne oslobaa od odgovornosti niti se moe uzeti kao olakavajua okolnost .

lan 8. Statuta:injenica da je optueni neko od krivinih djela iz nadlenosti Tribunala uinio na osnovu naredbe svog nadreenog , optueno lice ne oslobaa od odgovornosti, ali se moe uzeti kao olakavajua okolnost prilikom odmjeravanja kazne ako Tribunal utvrdi da interesi pravinosti to zahtijevaju. Suenje glavnim ratnim zloincima poelo je u Berlinu, a nastavilo se u Nirnbergu, gdje je oktobra 1946. izreena i objavljena presuda, koja je sadravala 12 smrtnih kazni, tri kazne doivotnog zatvora, tri vremenske zatvorske kazne i tri osloboenja od optube. Pored toga, odreene njemake organizacije(pravna licakolektiviteti) proglaeni su za zloinake: SS(elitne njemake partijsko-vojne jedinice, zatitni odredi), SD(sluba bezbjednosti), Gestapo(tajna dravna policija) i vodei organ NSDAP(nacional-socijalistika njemaka radnika partija). Ovim je promovisan i poseban oblik krivine odgovornosti pravnih lica,tj. organizacija .

Po ugledu na ovaj, osnovan je i Meunarodni vojni tribunal za Daleki istok , sa sjeditem u Tokiju. Za razliku od Nirnberkog tribunala koji je osnovan ugovorom izmeu Saveznikih sila, Tribunal u Tokiju osnovan je 1946.godine proklamacijom vrhovnog komandanta saveznikih snaga za Daleki istok amerikog generala Daglasa MekArtura, prema nacrtu amerikog pravnika Kinana, koji je potom postavljen za glavnog tuioca pred tim sudom. Ovaj tribunal se najvie bavio ratnim zloinima koji su, i inae, saveznike najvie pogaali, a to su ratni zloini protiv ratnih zarobljenika,koje su Japanci iroko praktikovali.

Vanost ovih ad hoc sudova, a posebno Nirnberkog tribunala, se nalaze u injenici da njegov statut, kao i kasnija tvz. Nirnberka presuda, sadre niz naela koji su Rezolucijom broj 95(1) od 11.12.1946.godine potvreni od strane Generalne skuptine UN-a kao OPTEVAEA NAELA MEUNARODNOG PRAVA.

To su sljedea naela: (1) svako lice koje uini djelo koje predstavlja krivino djelo po meunarodnom pravu, odgovorno je za njega i za to djelo se kanjava; (2) injenica da nacionalno zakonodavstvo ne propisuje kaznu za djelo koje predstavlja krivino djelo po meunarodnom pravu, ne oslobaa njegovog uinioca odgovornosti po meunarodnom pravu; (3) injenica da je neko lice uinilo djelo koje predstavlja krivino djelo po meunarodnom pravu, djelujui kao ef drave ili kao odgovorno lice vlade, ne oslobaa ga od odgovornosti po meunarodnom pravu (4) injenica da je neko lice djelovalo po nareenju njegove vlade ili pretpostavljenog ne oslobaa to lice od odgovornosti, pod uslovom da je u stvarnosti imalo mogunosti izbora.

(5) svako lice optueno za krivino djelo po meunarodnom pravu ima pravo na pravino suenje. (6) sljedea krivina djela su kanjiva po meunarodnom pravu: a) zloin protiv mira b) ratni zloini i c) zloini protiv ovjenosti. (7) sauesnitvo u izvrenju zloina protiv mira, ratnih zloina ili zloina protiv ovjenosti takoe predstavlja krivino djelo po meunarodnom pravu. Ova naela su naknadno formulisana od strane Komisije UN-a za meunarodno pravo, a zatim prihvaena od Generalne skuptine UN-a 1950.godine.

Statut Meunarodnog krivinog tribunala za bivu Jugoslaviju(ICTY) Savjet bezbjednosti UN-a Rezolucijom broj 808 od 22.2.1993.godine osnovao ovaj sud, a zatim usvojio i Statut ICTY. Statut propisuje etiri vrste krivinih djela: teka krenja enevskih konvencija iz 1949.godine krenja zakona i obiaja rata genocid zloin protiv ovjenosti. U lanu 6 Statuta sadrane su odredbe o linoj krivinoj odgovornosti , prema kojima ovaj tribunal ima nadlenost nad fizikim licima(pojedincima) kao uiniocima navedenih krivinih djela, dok pred Tribunalom ne mogu krivino odgovarati pravna lica(drave i druge organizacije).

lan 7 Statuta sadri odredbe o individualnoj krivinoj odgovornosti: lice koje je planiralo, podsticalo, naredilo, uinilo ili na drugi nain pomoglo ili podstrekavalo na planiranje, pripremu ili izvrenje nekog od navedenih krivinih djela, lino je odgovorno za krivino djelo; slubeni poloaj optuenog lica, bilo da je ef drave ili vlade ili odgovorno lice u vladi, ne oslobaa to lice od krivine odgovornosti niti se moe uzeti kao olakavajua okolnost kod odmjeravanja kazne; injenica da je neko od navedenih krivinih djela uinjeno od strane potinjenog ne oslobaa od odgovornosti njegovog pretpostavljenog ako je on(pretpostavljeni) znao ili imao razloga da zna da e potinjeni uiniti krivino djelo ili da ga je uinio, a pretpostavljeni je propustio da preduzme neophodne i razumne mjere da sprijei takvo djelo ili da kazni njegovog uinoca. (KOMANDNA ODGOVORNOST), uspostavlja mogunost odgovornosti za nehat imao razloga da zna

injenica da je optueno lice neko od navedenih krivinih djela uinilo na osnovu naredbe vlade ili svog pretpostavljenog, ne oslobaa to lice od krivine odgovornosti, ali se ova injenica moe uzeti u obzir kao olakavajua okolnost pri kanjavanju ako ICTY utvrdi da to zahtijevaju interesi pravinosti. Statut Meunarodnog krivinog tribunala za Ruandu Ovaj tribunal je osnovan Rezolucijom br.955 Savjeta bezbjednosti UN-a od 8.11.1994.godine. Osnivanju tribunala prethodio je izvjetaj Komisije UN-a za ljudska prava u kom je utvreno da je za tri mjeseca tokom 1994.godine u Ruandi izvren genocid u kom je ubijeno izmeu 500.000 i milion ljudi, veinom civila iz plemena Tutsi. Smjeten u tanzanijskom gradu Arua, ovaj tribunal ima nadlenost za sljedea krivina djela(ratione materiae):

genocid zloin protiv ovjenosti i krenje lana 3 o zatiti rtava rata, zajednikog za sve etiri enevske konvencije iz 1949.god., kao i dodatnog Protokola II iz 1977.god. Ova nadlenost ograniena je teritorijalno(ratione loci) na teritoriju Ruande, kao i vremenski(ratione temporis) na sva navedena krivina djela uinjena u periodu od 1.1 do 31.12.1994.godine. Statut je individualnu i komadnu odgovornost definisao na isti nain kao i Statut ICTY.

Razlike izmeu ICTY i ICTR:


Ratione temporis(ICTY-ratione temporis od 1.1.1991.god. pa do dana koji utvrdi Savjet bezbjednosti po uspostavljanju mira).

Ratione materie- ICTY ima nadlenost za djela uinjena u meunarodnom ili unutranjem oruanom sukobu, dok je nadlenost ICTR ograniena samo na unutranji oruani sukob. Zbog obe razlike, krivina djela iz nadlenosti ICTR, vezana za ratne zloine, i jesu odreena tako da u svom obiljeju obuhvataju samo krenja pomenutog lana 3 o zatiti rtava rata, zajednikog za sve etiri enevske konvencije, kao i dodatnog Protokola II uz te Konvencije.
lan 3. zajedniki za sve 4 enevske konvencije, odnosi se na pravila kojih se drave lanice tih konvencija moraju pridravati u sluajevima oruanog sukoba koji nema meunarodni karakter, a koji izbiju na njihovoj teritoriji. U tim sluajevima, ovim lanom propisane su obaveze kojih se drave lanice moraju pridravati prema odreenim licima(licima koja ne uestvuju neposredno u neprijateljstvima, pod kojima se podrazumijevaju i pripadnici oruanih snaga koji su poloili oruje,bolesnici,ranjenici, zarobljenici).

Statut Specijalnog suda za Sijera Leone Od marta 1991. godine Sijera Leone je bio rtva graanskog rata koga je karakterisalo masovno nasilje,a koji je okonan mirovnim sporazumom 1999.godine Sporazum izmeu Ujedinjenih nacija i vlade Sijera Leonea o osnivanju Specijalnog suda za Sijera Leone potpisan je 16. januara 2002. godine u Fritaunu Specijalni sud je trei ad hoc meunarodni krivini sud, poslije ICTY i ICTR, a prvi u kojem e jedni pored drugih zasjedati meunarodne (UN) i domae sudije. Za razliku od ICTY, odnosno ICTR koji sude pojedincima samo za krivina djela po meunarodnom pravu, Specijalni sud za Sijera Leone, prema pomenutom sporazumu, ima nadlenost da sudi pojedincima kako za krivina djela po meunarodnom pravu tako i za krivina djela iz domaeg prava.

Specijalni sud ima uporednu nadlenost sa domaim sijeraleonskim sudovima, ali e moi u svako doba da zvanino zatrai od domaeg suda da mu ustupi nadlenost, pa e tako imati prednost nad domaim sudovima (lan 8 Statuta), potujui naelo ne bis in idem (lan 9 Statuta). Specijalni sud je nadlean za gonjenje lica koja snose najveu odgovornost za ozbiljne povrede meunarodnog humanitarnog prava i sijeraleonskog prava poinjene na teritoriji Sijera Leonea od 30. novembra 1996. godine (lan 1 Sporazuma i lan 1 stav 1 Statuta). Ova injenica, dakle, predstavlja razlog zbog kojeg se, prema Statutu ovog suda, sva krivina djela iz njegove nadlenosti mogu podijeliti u dvije grupe:

Prvu grupu ine krivina djela po meunarodnom pravu, u koju spadaju zloini protiv ovjenosti (lan 2 Statuta), povrede zajednikog lana 3 enevskih konvencija i Dopunskog protokola II (lan 3 Statuta), te druge teke povrede meunarodnog humanitarnog prava (lan 4 Statuta). Bie krivinog djela zloini protiv ovjenosti formulisano je tako da postoji ako su u okviru rasprostranjenog ili sistematskog napada na ma koje civilno stanovnitvo uinjene neke od sljedeih radnji: ubistvo; istrebljenje; porobljavanje; deportacija; zatvaranje; muenje; silovanje, seksualno ropstvo, prisilna prostitucija, prisilna trudnoa i svaki drugi oblik seksualnog nasilja; progon na politikoj, rasnoj, etnikoj ili vjerskoj osnovi i druga neovjena djela.

Bie krivinog djela iz lana 3 Statuta ovog specijalnog suda u osnovi je odreeno na nain na koji je to uinjeno i u sluaju lana 4 Statuta ICTR. Obiljeje krivinog djela drugih tekih povreda meunarodnog humanitarnog prava glasi: Specijalni sud je ovlaen da goni lica koja su uinila teke povrede meunarodnog humanitarnog prava: (a) namjerno usmjeravanje napada na civilno stanovnitvo kao takvo ili na pojedinane civile koji ne uestvuju neposredno u neprijateljstvima; (b) namjerno usmjeravanje napada na osoblje, postrojenja, materijal, jedinice ili vozila ukljuene u humanitarnu pomo ili misiju odravanja mira u skladu sa Poveljom Ujedinjenih nacija sve dok imaju pravo na zatitu koja se prua civilima ili civilnim objektima prema meunarodnom pravu oruanog sukoba; (c) regrutovanje ili ukljuivanje djece mlae od 15 godina u oruane snage ili grupe i njihovu aktivnu upotrebu u neprijateljstvima.

Drugu grupu krivinih djela iz nadlenosti ovog tribunala ine krivina djela prema pravu Sijera Leonea, koja su navedena u lanu 5 Statuta Specijalnog suda. To su: (a) krivina djela koja se odnose na zloupotrebu djevojica, u skladu sa domaim Zakonom o spreavanju okrutnosti prema djeci. Ovo krivino djelo obuhvata sljedee oblike izvrenja: zloupotrebu djevojice mlae od 13 godina; zloupotrebu djevojice izmeu 13 i 14 godina; te otmicu djevojice iz nemoralnih pobuda; (b) krivina djela koja se odnose na obijesno unitavanje imovine, u skladu sa domaim Zakonom o zlonamjernoj teti. U ovu grupu spadaju sljedee radnje izvrenja: paljenje stambenih zgrada kua u kojima ima ljudi; paljenje javnih zgrada, te paljenje drugih zgrada.

Osim po navedenim odredbama krivinomaterijalnog karaktera, Statut Specijalnog suda za Sijera Leone je od vanosti za meunarodno materijalno krivino pravo i zbog odredbi o njegovoj nadlenosti nad maloljetnicima . Naime, zbog injenice da je, kako smo rekli, veliki broj djece sistematski bio regrutovan i obuavan za vrenje okrutnih djela u toku graanskog rata, koja djela su ova maloljetna lica zatim i inila, postavilo se pitanje njihove krivine odgovornosti.

Ovo pitanje rijeeno je lanom 7 Statuta Specijalnog suda za Sijera Leone tako to je najprije iskljuena nadlenost ovog tribunala za ona lica koja su u vrijeme kada su uinila neko od krivinih djela iz nadlenosti tribunala bila mlaa od 15 godina. Za lica izmeu 15 i 18 godina tribunalu je stavljeno u obavezu da prema njima postupa sa dostojanstvom, vodei rauna o njihovim godinama i potrebi da se pomogne njihovoj rehabilitaciji, socijalnoj reintegraciji i preuzimanju konstruktivne uloge u drutvu, u skladu sa meunarodnim standardima ljudskih prava. Prema ovoj kategoriji lica, ako utvrdi njihovu krivinu odgovornost, tribunal ne moe izrei zatvorsku kaznu, ve neku od sljedeih mjera: nalog o uputstvima i nadzoru nad brigom; nalog o radu za zajednicu; savjetodavne usluge; hraniteljstvo; popravne, obrazovne i programe strune obuke; odobrene kole, te programe razoruavanja, demobilizacije i reintegracije ili programe slubi za zatitu djece

Statut Meunarodnog krivinog suda(ICC)


Aktivnosti na osnivanju ovog suda oivljene su osamdesetih godina prolog vijeka, kada su latinoamerike drave, predvoene Trinidadom i Tobagom, uputile prijedlog u tom pravcu Generalnoj skuptini Ujedinjenih nacija. U osnivanju ovog suda te zemlje su, kako se istie, vidjele posljednje sredstvo za gonjenje meunarodnih krijumara droge. Tokom 1994. Komisija Ujedinjenih nacija za meunarodno pravo, zamoljena za to od strane Generalne skuptine, izradila je nacrt Statuta ovog suda koji e, nakon nekoliko razmatranja i izmjena, biti usvojen etiri godine kasnije. Do toga je dolo na Diplomatskoj konferenciji Ujedinjenih nacija o osnivanju ICC, odranoj u Rimu jula 1998. godine. Do 11. aprila 2002. godine Statut je ratifikovalo 60 drava, a stupio je na snagu 1. jula 2002. godine. Do 14.novembra 2005.god. 100 drava su postale lanice Rimskog statuta.

Statut ICC ima viestruko znaenje za razvoj meunarodnog materijalnog krivinog prava, zbog ega predstavlja svojevrsnu krunu u tom procesu. Posebno je vano to se po prvi put na jednom mjestu u meunarodnopravnom dokumentu mogu nai odredbe opteg i posebnog dijela materijalnog krivinog prava . ICC je, prema lanu 5 Rimskog statuta, nadlean za najtea krivina djela koja izazivaju zabrinutost itave meunarodne zajednice . Radi se o sljedeim krivinim djelima: zloin genocida; zloini protiv ovjenosti - ratni zloini - zloin agresije.

Zloin genocida propisan je u lanu 6 Statuta i pod njim se podrazumijeva svako od navedenih djela, ako je uinjeno u namjeri potpunog ili djeliminog unitenja nacionalne, etnike, rasne ili vjerske grupe kao takve. Ta djela, pod uslovom postojanja navedene namjere, su: ubistvo lanova grupe; teka povreda tjelesne ili duevne cjelovitosti pripadnika grupe; namjerno podvrgavanje grupe ivotnim uslovima koji treba da dovedu do njenog potpunog ili djeliminog unitenja; mjere upravljene na spreavanje raanja u okviru grupe; prinudno premjetanje djece iz jedne grupe u drugu. Zloini protiv ovjenosti propisani su u lanu 7 Statuta. Konstrukcija ovog krivinog djela je dosta sloena, jer se za njegovo postojanje zahtijeva da je neko od djela iz inae veoma irokog spiska uinjeno kao dio rasprostranjenog ili sistematskog napada uperenog protiv bilo kog civilnog stanovnitva , uz znanje njegovog uinioca o tom napadu.

Nadlenost suda ratione personae odnosi se samo na fizika lica koja su u vrijeme izvrenja krivinog djela koje im se stavlja na teret imala 18 i vie godina. Dakle, Statut ne predvia mogunost suenja maloljetnim uiniocima krivinih djela iz nadlenosti Suda . Krivina odgovornost fizikog lica, prema Statutu, postoji ako uini krivino djelo iz nadlenosti Suda na jedan od sljedeih naina: kao pojedinac, zajedno sa drugim ili preko drugog lica (posredno izvrilatvo), bez obzira da li to drugo lice snosi krivinu odgovornost. Dakle, Statut ne vee krivinu odgovornost uinioca za krivinu odgovornost nekog drugog lica, pomou kojeg je ili sa kojim je uinilac ostvario radnju izvrenja nekog od krivinih djela iz nadlenosti Suda ; ako naredi, vrbuje ili navodi na izvrenje krivinog djela. Pri tome, da bi postojala krivina odgovornost, djelo mora biti uinjeno ili barem pokuano;

- ako pomae, podrava ili na drugi nain doprinosi izvrenju krivinog djela ili pokuaju njegovog izvrenja kako bi olakao njegovo izvrenje, ukljuujui obezbjeenje sredstava za njegovo izvrenje; ako doprinosi na bilo koji drugi nain da grupa lica koja djeluje sa zajednikim ciljem, izvri ili pokua da izvri krivino djelo. Pri tome, ovaj doprinos mora biti namjeran (dakle, iskljuuje se nehatni oblik doprinosa); ako u sluaju zloina genocida neposredno i javno podstie druge da izvre taj zloin; ako pokua da izvri neko od krivinih djela iz nadlenosti Suda preduzimanjem radnje koja predstavlja znatan korak ka izvrenju zloina, ali ne doe do izvrenja krivinog djela zbog okolnosti nezavisnih od namjera tog lica. Statut, s tim u vezi, propisuje osloboenje od kazne za lice koje, nakon to ju je zapoelo, prekine radnju izvrenja krivinog djela ili ako na drugi nain sprijei dovrenje tog djela, pod uslovom da se dobrovoljno i potpuno odreklo krivine svrhe.

Slubeno svojstvo efa drave ili vlade, lana vlade ili skuptine, izabranog predstavnika ili vladinog slubenika nipoto ne izuzima lice iz krivine odgovornosti u skladu sa Statutom, niti, samo po sebi, moe biti osnov za ublaavanje kazne. U vezi sa vinou Statut (u lanu 30) naelno propisuje da je za krivinu odgovornost optuenog lica potrebno da su elementi bia svakog od krivinih djela iz nadlenosti ICC ostvareni sa namjerom i znanjem . Dakle, neophodan je ne samo umiljaj ve i namjera, pod kojom se u krivinom materijalnom pravu podrazumijeva predstava uinioca krivinog djela o odreenom cilju koji moe postii izvrenjem krivinog djela i koja na njega djeluje kao motiv za izvrenje djela.

Ako za primjer uzmemo zloin genocida, razumljivo je da se, s obzirom na bie ovog zloina, htijenje njegovog uinioca, kada ubija lanove zatiene grupe, ne iscrpljuje samo na toj posljedici (lienju ivota tih lica), ve on za konaan cilj (svoju namjeru) ima potpuno ili djelimino unitenje zatiene grupe kao takve. Znanje, kao konstitutivni element iz navedene odredbe lana 30 Statuta, takoe predstavlja odreenu predstavu uinioca ali ne o cilju, kao kod namjere, ve o odreenim okolnostima koje su od znaaja za postojanje krivinog djela. Znanje, pak, prema istom lanu Statuta, podrazumijeva svijest da postoje okolnosti ili da e pri uobiajenom toku stvari doi do posljedice. Dakle, statut ovaj pojam ne vezuje samo za okolnosti od znaaja za postojanje krivinog djela, ve i za njegove posljedice.

Od naelnog stava da je za krivinu odgovornost optuenog lica potreban umiljaj, uz postojanje namjere i znanja, Statut, meutim, predvia izuzetke. To je uinjeno uoptenom formulacijom da se navedena pravila primjenjuju ako nije drukije predvieno. Time je ostavljena mogunost za postojanje krivine odgovornosti i po osnovu nehata to, kako smo vidjeli, kao mogunost postoji u sluaju krivine odgovornosti vojnih komandanata i drugih pretpostavljenih lica. Meutim, Statut pojam nehata ne pominje niti ga blie ureuje. U vezi sa uraunljivou , Statut, kao i u sluaju domaeg krivinog zakonodavstva, odreuje je na negativan nain, propisujui kada e se smatrati da uinilac nekog od krivinih djela iz nadlenosti ICC nije uraunljiv. U ovom sluaju to, prema lanu 31 Statuta, predstavlja osnov za iskljuenje krivine odgovornosti Osnovi: duevna bolest, nesposobnost za rasuivanje,opijenost(osim actiones liberae in causa), nuna odbrana, krajnja nuda,stvarna zabluda

Najzad, Statut Meunarodnog krivinog suda je od znaaja za razvoj meunarodnog materijalnog krivinog prava i po krivinim sankcijama koje propisuje. Prema lanu 77 Statuta, uiniocu nekog od krivinih djela iz svoje nadlenosti ICC moe izrei sljedee krivine sankcije: zatvor u odreenom trajanju koje ne moe biti due od 30 godina; - doivotni zatvor. Ovu kaznu ICC moe izrei kada to opravdavaju izuzetna teina krivinog djela i line okolnosti optuenog; novanu kaznu; trajno oduzimanje prihoda, imovine i dobara koji su neposredno ili posredno nastali izvrenjem krivinog djela. Izricanjem ove krivine sankcije ne dira se u prava treih lica, pod uslovom da su ta lica u odnosu na oduzete stvari postupala bona fide.

IV - IZVORI MEUNARODNOG MATERIJALNOG KRIVINOG PRAVA

U vezi sa ovom vrstom izvora meunarodnog materijalnog krivinog prava u teoriji se najprije polazi od Statuta Meunarodnog suda pravde. Prema lanu 38 stav 1 tog statuta, ovaj sud, ija je dunost da svoje odluke u sporovima koji su iznijeti pred njega donosi saglasno meunarodnom pravu, primjenjuje: (a) meunarodne konvencije , bilo opte, bilo posebne, koje predstavljaju pravila izriito priznata od strane drava u sporu; (b) meunarodni obiaj , kao dokaz opte prakse koja je prihvaena kao pravo; (c) opta pravna naela koja priznaju prosvijeeni narodi ; (d) u granicama odredbe lana 59, sudske odluke i uenja najpozvanijih strunjaka meunarodnog javnog prava razliitih naroda , kao pomono sredstvo za utvrivanje pravnih pravila.

Ugovori, obiaji i opta pravna naela predstavljaju glavne izvore, a sudska praksa i doktrina - dopunske izvore meunarodnog javnog prava Jedan od glavnih izvora meunarodnog krivinog prava svakako je Rimski statut ICC . U ovom nabrajanju, koje predstavlja svojevrsnu hijerarhiju izvora, na prvom mjestu su meunarodni ugovori . Oni, posebno danas, predstavljaju najvaniji izvor meunarodnog prava, a posebno meunarodnog materijalnog krivinog prava . Specifinost ovih ugovora ogleda se u injenici da su im potpisnici meunarodnopravni subjekti (drave i meunarodne organizacije), a zavisno od toga ko je uestvovao u njihovom zakljuivanju mogu se razlikovati: (1) univerzalni

meunarodni ugovori kada su donijeti u okviru i pod okriljem Organizacije Ujedinjenih nacija i (2) regionalni meunarodni ugovori kada su donijeti od strane regionalnih organizacija (npr. Savjeta Evrope, kakva je EKLJP iz 1950. godine

Meunarodni ugovori najvaniji i osnovni izvor meunarodnog materijalnog krivinog prava, to je i razumljivo budui da se odreena ponaanja mogu odrediti kao meunarodna krivina djela samo na osnovu saglasnosti drava. Za postojanje meunarodnog obiaja zahtijeva da je rije o optoj praksi i da je ona prihvaena kao pravo(postojanje pravne svijesti kod subjekata meunarodnog prava o obaveznosti takvog njihovog ponaanja). Iskljuivo u onim oblastima gdje nije rije o tome da se ustanovljavaju krivina djela i krivine sankcije, obiajno pravo i opti pravni principi mogu imati znaaj dopunskog izvora meunarodnog krivinog prava. Prema tome, meunarodni obiaj zasigurno moe imati samo ogranienu primjenu u meunarodnom krivinom pravu.

Sljedei izvor prava, kojeg predstavljaju opta pravna naela koja priznaju prosvijeeni narodi . Jo manje se putem njih moe inkriminisati odreeno ponaanje kao krivino djelo i propisati kazna. Ona mogu biti od pomoi i kao pomoni izvor kada se, u nedostatku neke jasne odredbe u meunarodnim ugovorima ili meunarodnim obiajnim pravilima, mogu koristiti radi tumaenja nejasnih odredbi. Rije je o nekoliko takvih naela: naelo prema kojem se ljudska i graanska prava i slobode mogu ograniavati samo zakonom, a ne i podzakonskim aktom. To dalje znai da se krivina djela i kazne za njih mogu propisivati samo zakonom naelo zakonitosti

Svako lice moe se oglasiti krivim i kazniti samo za svoje djelo koje je, u vrijeme kada je uinjeno, predstavljalo krivino djelo prema domaem ili meunarodnom pravu. Dakle, djelo mora biti unaprijed odreeno kao krivino djelo. Primjena analogije u krivinom pravu nije dozvoljena, a nejasne zakonske odredbe trebaju se tumaiti u korist optuenog (in dubio pro reo) Ako je nakon uinjenog krivinog djela zakon izmijenjen jednom ili vie puta, primjenjuje se zakon koji je najblai za optuenog (lex mitius);

U meunarodnom pravu jo uvijek nije izraena striktna zabrana primjene prava ex post facto; u najmanju ruku, izgleda da ona nije opte pravno naelo koje univerzalno prihvataju sve drave zabrana retroaktivne primjene zakona

Kaseze citira o tome i stav Nirnberkog tribunala, prema kojem je: maksima nullum crimen sine lege...`opte naelo pravde` koje dozvoljava kanjavanje za dela koja nisu bila zabranjena u vrijeme njihovog injenja, ako bi bilo `nepravedno` da se `dozvoli da ostanu nekanjena`. Drugim rijeima, naelo zakonitosti je u praksi meunarodnih krivinih tribunala znalo biti odbaeno pozivanjem na opte naelo pravde. Najzad, u vezi sa sudskom praksom i doktrinom kao izvorima prava treba imati u vidu sljedee. Ovo su izvori koji se navode u Statutu Meunarodnog suda pravde, koji nije imao niti ima krivinopravnu nadlenost . Meunarodni sud pravde, pa tako i citirana odredba njegovog statuta, od vanosti je prilikom rjeavanja sporova izmeu drava, jer je taj sud organ u iju nadlenost spada rjeavanje sporova izmeu drava i davanje savjetodavnih miljenja o pravnim pitanjima.

Dakle, Meunarodni sud pravde nema nadlenost za suenje pojedincima za uinjena meunarodna krivina djela, zbog ega navedeni izvori vrijede u meunarodnom pravnom poretku suverenih drava i drugih subjekata meunarodnog prava. No, ova pravila o izvorima meunarodnog prava su od vanosti jer ih, u osnovi, sadri i Rimski statut ICC u lanu 21. To to je njihova drava eventualno postala lanica neke meunarodne konvencije na osnovu koje je preuzela obavezu da odreeno ponaanje propie kao krivino djelo, ne daje za pravo domaem sudiji da neposredno na osnovu te konvencije presudi odreeni krivini sluaj. Iako se, dakle, radi o krivinom djelu po meunarodnom pravu ono e to postati i sa stanovita unutranjeg dravnog prava tek kada se unese u domae krivino zakonodavstvo.

Tek tada, i na osnovu domaeg krivinog zakonodavstva, domai sud e, ako utvrdi postojanje krivinog djela i krivinu odgovornost odreenog lica, moi to lice oglasiti krivim. Razlog za ovo lei u injenici to konvencije koje odreuju krivina djela za njih nikada ne propisuju raspon kazni. Kada domai zakonodavac postupi na navedeni nain, time stvara mogunost za domae sudove da primjenjuju meunarodne konvencije i u onom njihovom dijelu koji ima blanketni karakter. Da bismo ovo objasnili vratiemo se na ve pomenuto krivino djelo ratnog zloina protiv ratnih zarobljenika iz lana 175 KZBiH. Zakonsko obiljeje ovog krivinog djela glasi: Ko krei pravila meunarodnog prava , prema ratnim zarobljenicima naredi ili uini koje od ovih djela:

a) lienje drugih lica ivota (ubistva), namjerna nanoenja

licima snanog tjelesnog ili duevnog bola ili patnje (muenja), neovjeno postupanje, bioloke, medicinske ili druge naune eksperimente, uzimanje tkiva ili organa radi transplantacije; b) nanoenje velikih patnji ili ozljeda tijela ili povreda zdravlja; c) prisiljavanje na slubu u neprijateljskim oruanim snagama ili liavanje prava na pravino i nepristrasno suenje, kaznie se kaznom zatvora najmanje deset godina ili kaznom dugotrajnog zatvora. Iz ovog obiljeja najprije vidimo da zakon odmah na poetku upuuje na krenje pravila meunarodnog prava, to znai da se u svakom konkretnom sluaju, da bi postojalo ovo krivino djelo, mora utvrditi koja odredba i koje meunarodne konvencije su bile prekrene od strane uinioca.

Kod pojedinih naina izvrenja ovog krivinog djela vidi se da se ono moe uiniti i tako to se ratni zarobljenik lii prava na pravino i nepristrasno suenje. Meutim, zakon kod ovog krivinog djela ne odreuje kada e se smatrati da je ratni zarobljenik bio lien ovog prava, pa se odgovarajue odredbe o tome moraju potraiti upravo u enevskoj konvenciji o postupanju s ratnim zarobljenicima. lanom 106 ove konvencije, radi obezbjeenja pravinog suenja, propisano je da svaki ratni zarobljenik ima pravo, pod istim uslovima kao i pripadnici oruanih snaga sile koja dri zarobljenike, da protiv svake presude koja se njega tie uloi albu radi ukidanja ili preinaenja presude ili ponovnog suenja. Stoga bi predstavljalo krenje pravila meunarodnog prava, u smislu navedenog krivinog djela, ako bi neki vojni starjeina visokog ranga naredio da se ratni zarobljenik pod njegovom kontrolom sprijei u ostvarivanju ovog svog prava.

Stoga, izvori meunarodnog materijalnog krivinog prava imaju dvostruki znaaj za unutranje krivino zakonodavstvo drava . Oni su, najprije, meunarodnopravni osnov za odgovarajuu inkriminaciju u tom zakonodavstvu, a zatim i kao blanketni propis kod pojedinih krivinih djela propisanih tim zakonodavstvom . Ovo su, dakle, pravila o kojima domai sudovi, kada je rije o izvorima meunarodnog materijalnog krivinog prava, prethodno moraju voditi rauna. ICTY je u sluaju Kupreki i drugi u vezi sa pitanjem izvora prava koje primjenjuje, istakao da se moe osloniti i na nacionalno pravo kako bi popunio eventualne praznine u Statutu ICTY, odnosno u meunarodnom obiajnom pravu.

Nain na koji, prema stavu ICTY, treba koristiti nacionalno pravo kao izvor, izraen je u presudi pretresnog vijea protiv optuenog Ante Furundije: Kad god neki pojam iz krivinog prava nije definisan meunarodnim krivinim pravilima, opravdano se osloniti na nacionalno zakonodavstvo, pri emu trebaju biti ispunjeni sljedei uslovi : (i) osim ako je u meunarodnom pravilu drukije navedeno, ne valja se pozivati samo na jedan nacionalnopravni sistem, npr. samo na common law ili samo na zemlje civillaw sistema. Naprotiv, meunarodni sudovi moraju crp i ti iz optih pojmova i pravnih instituta koji su zajedniki svim velikim pravnim sistemima svijeta.

To pretpostavlja proces identifikacije zajednikih sadralaca u tim pravnim sistemima, kako bi se utvrdilo koji su im temeljni pojmovi zajedniki ; (ii) budui da `meunarodna suenja pokazuju brojne odlike po kojima se razlikuju od nacionalnih krivinih postupaka`, kod korienja pojmova iz nacionalnog prava mora se uzeti u obzir specifinost meunarodnih krivinih postupaka . Na taj nain se prenebregava mehaniko presaivanje ili transpozicija iz nacionalnog prava u meunarodne krivine postupke, kao i iskrivljenje jedinstvenih karakteristika tih postupaka koje prate takvo presaivanje. Ovakva shvatanja, u sutini, vae i kada je rije o ICTR.

U vezi sa pitanjem izvora prava koje primjenjuju ovi tribunali je i stav ICTY izraen u presudi optuenom Duku Tadiu. Naime, u paragrafu 282. te presude albeno vijee ovog tribunala je, u vezi sa tumaenjem lana 5 Statuta ICTY, koji se odnosi na krivino djelo zloina protiv ovjenosti, istaklo da je Uprkos injenici da je sa pravne take gledita Statut ICTY instrument koji se znatno razlikuje od meunarodnog ugovora, prilikom njegovog tumaenja, a to znai i prilikom tumaenja pomenutog lana 5 dozvoljeno voditi se principom koji je Meunarodni sud pravde primijenio na tumaenje ugovora. U sluaju jasnih odredbi u meunarodnim pravnim izvorima, one imaju doslovno tumaiti, dok se u sluaju sumnje u njihov sadraj takve odredbe imaju tumaiti u saglasnosti sa meunarodnim obiajnim pravom .

Zbog toga se istie da se i u sluaju tumaenja statuta ova dva tribunala trebaju primijeniti ista pravila koja vae i u meunarodnom obiajnom pravu, a to su pravila kodifikovana u l. 31 i 32 Beke konvencije o meunarodnom ugovornom pravu iz 1969. godine . Odmah treba istai kako to ne znai da se krivina djela mogu stvarati putem obiaja, ve da se pravila meunarodnog obiajnog prava o tumaenju ugovora, koja su kodifikovana u pomenutoj konvenciji, trebaju primijeniti prilikom tumaenja nejasnih odredbi u statutima ova dva tribunala (pa i odredbi koje se tiu bia krivinih djela iz nadlenosti tih tribunala).

Statut ICC ima dosta precizne odredbe o pravu koje ovaj sud primjenjuje sadrane u lanu 21 Rimskog statuta koji glasi: 1. Sud primjenjuje: (a) prvo, Statut, Elemente krivinih djela i svoj Pravilnik o postupku i dokazivanju; (b) drugo, kada je to primjereno, odgovarajue meunarodne ugovore i naela i pravila meunarodnog prava , ukljuujui utvrena meunarodnopravna naela oruanog sukoba; (c) ukoliko to nije u stanju, opta pravna naela koja Sud izvodi iz domaih pravnih sistema u svijetu ukljuujui, kada je to primjereno, domae zakone drava koje bi u normalnim okolnostima bile nadlene za to krivino djelo pod uslovom da ta naela nisu nesaglasna sa ovim statutom i meunarodnim pravom i meunarodno priznatim normama i standardima. 2. Sud moe da primjenjuje naela i pravna pravila onako kako su protumaena u njegovim ranijim odlukama.

3. Primjena i tumaenje prava saglasno ovom lanu moraju biti u skladu sa meunarodno priznatim ljudskim pravima i ne smiju praviti negativne razlike po osnovima kao to su rod, uzrast, rasa, boja, jezik, vjera ili uvjerenje, politiko ili drugo miljenje, nacionalno, etniko ili drutveno porijeklo, bogatstvo, roenje ili drugi status. Statut upuuje na primjenu Elemenata krivinih djela koje, kako smo rekli, usvaja dvotreinska veina u Skuptini drava lanica ovog statuta. Na drugom mjestu u ovoj hijerarhiji izvora su meunarodni ugovori i naela i pravila meunarodnog prava. ,ugovori koji imaju krivinopravni znaaj : Konvencija Ujedinjenih nacija o ukidanju svih oblika rasne diskriminacije, Meunarodni pakt o graanskim i politikim pravima i dr. Statut upuuje na primjenu i utvrenih meunarodnopravnih naela oruanog sukoba, koja su sadrana u enevskim konvencijama iz 1949, kao i u Dopunskim protokolima iz 1977. godine.

Tek ako nije u stanju da u nekom od navedenih izvora prava pronae odgovor na odreeno pitanje koje mu se postavlja u konkretnom sluaju, Statut dozvoljava ICC da posegne za optim pravnim naelima iz domaih pravnih sistema u svijetu. Pri tome, ICC se moe, kada je to primjereno u konkretnom sluaju, pozvati na opta pravna naela one drave koja bi u normalnim okolnostima bila nadlena za krivino djelo. . S tim u vezi, moraju se imati u vidu odredbe lana 17 Statuta. Naime, ovaj sud, raspravljajui o prihvatljivosti predmeta, u pravilu e odluiti da je predmet neprihvatljiv ako odreeno lice za djelo iz nadlenosti ICC ve goni drava lanica. Meutim, ICC nee donijeti takvu odluku ako drava nije spremna ili stvarno sposobna da sprovede gonjenje.

Kada e se, pak, smatrati da je drava nespremna za krivino gonjenje odreenog lica predstavlja faktiko pitanje, ali emo za potrebe ovog rada uzeti da je ta nespremnost utvrena, da postoji usljed rata i ratnih razaranja zbog kojih pravosudni sistem ne funkcionie. Pretpostaviemo da je rije o nekoj od drava sa teritorije bive Jugoslavije, ijim krivinim zakonodavstvima je zajedniko opte naelo prema kojem i maloljetna lica odreene starosne dobi mogu biti odgovorna za krivino djelo. Ako bi takvo lice (mlai ili stariji maloljetnik) i uinilo neko od krivinih djela iz nadlenosti ICC, taj sud mu ne bi mogao suditi, jer se ne bi mogao pozivati na pravo da primjenjuje pomenuto opte pravno naelo krivinog zakonodavstva neke od navedenih drava koje bi u normalnim okolnostima bile nadlene za to krivino djelo. Razlog je to je pomenuto naelo u suprotnosti sa lanom 26 Statuta ICC, prema kojem ICC nije nadlean za lica koja su bila mlaa od 18 godina u vrijeme izvrenja krivinog djela.

Statut dozvoljava ICC da primjenjuje ranije svoje odluke u onim njihovim dijelovima u kojima su sadrana tumaenja vezana za primjenu naela i pravnih pravila. Vanost ove odredbe je u tome to ograniava ICC na njegovu sudsku praksu, ali i zbog toga to Statut, kada odreuje mogunost primjene ovog izvora, to ne ini na imperativan nain. Naime, Statut kae da se tumaenja sadrana u ranijim odlukama ovog suda mogu primijeniti. Da li e do njihove primjene i zaista doi to, kako smo ve rekli, treba da zavisi od snage argumentacije sadrane u ranijim odlukama ICC.

4.2. Nacionalni izvori Ova vrsta izvora meunarodnog materijalnog krivinog prava sadrana je u unutranjem (nacionalnom) zakonodavstvu. Svakako najvaniji izvor jesu nacionalni krivini zakoni, u kojima su sadrane odredbe o osnovnim institutima materijalnog krivinog prava i pojedinim krivinim djelima. Kod nas ove izvore, ine etiri krivina zakona (KZBiH, Krivini zakon Republike Srpske, Krivini zakon Federacije BiH i Krivini zakon Brko distrikta). KZBiH u kom su propisana krivina djela od znaaja za meunarodno materijalno krivino pravo. U tom zakonu ova grupa krivinih djela propisana je u Glavi XVII, koja nosi naziv Krivina djela protiv ovjenosti i vrijednosti zatienih meunarodnim pravom (l. 171203). Sva ona, barem za potrebe ovog rada, mogu svrstati u tri grupe:

Prvu grupu ine sljedea krivina djela: genocid (lan 171) i zloini protiv ovjenosti (lan 172). zajedniko ovim krivinim djelima, jeste to to se ine prema odreenim, zakonom predvienim grupama ljudi, sa odreenom namjerom (u sluaju genocida), odnosno kao dio irokog ili sistematinog napada (zloini protiv ovjenosti). Zatiena skupina ljudi u sluaju krivinog djela genocida jeste nacionalna, etnika, rasna ili vjerska grupa, a kod krivinog djela zloina protiv ovjenosti to je civilno stanovnitvo. Ovu grupu krivinih djela, kao ni sljedeu, ne sadre entitetska krivina zakonodavstva i Krivini zakon Brko Distrikta.

U drugu grupu spadaju ona krivina djela koja su u vezi sa ratom, odnosno oruanim sukobom. To su sljedea krivina djela: ratni zloin protiv civilnog stanovnitva (lan 173); ratni zloin protiv ranjenika i bolesnika (lan 174): ratni zloin protiv ratnih zarobljenika (lan 175); organizovanje grupe ljudi i podstrekavanje na izvrenje krivinih djela genocida, zloina protiv ovjenosti i ratnih zloina (lan 176); protivpravno ubijanje i ranjavanje neprijatelja (lan 177); protivpravno oduzimanje stvari od ubijenih i ranjenih na bojitu (lan 178); povreda zakona ili obiaja rata (lan 179); povreda parlamentara (lan 181); neopravdano odlaganje povratka ratnih zarobljenika (lan 182); unitavanje kulturnih, istorijskih i religijskih spomenika (lan 183) i zloupotreba meunarodnih znakova (lan 184).

KZBiH , u vezi sa ove dvije grupe krivinih djela, u lanu 180 propisuje pravila o individualnoj i komandnoj krivinoj odgovornosti za krivina djela genocida, zloina protiv ovjenosti, kao i navedena krivina djela iz l. 173, 174, 175, 177, 178 i 179 tog zakona. Entitetska krivi na zakonodavstva i Krivini zakon Brko Distrikta ne sadr e odredbe o komandnoj odgovornosti . Najzad, treu (najbrojniju) grupu krivinih djela ine ona koja se, po svom zakonskom obiljeju, ne mogu svrstati u neku od navedenih grupa, a imaju svoj osnov u meunarodnom pravu (meunarodnim ugovorima) na osnovu kojih su i propisani u domaem krivinom zakonodavstvu. Radi se o sljedeim krivinim djelima:

zasnivanje ropskog odnosa i prevoz lica u ropskom

odnosu (lan 185). Osnov za propisivanje ovog krivinog djela nalazi se u Dopunskoj konvenciji o ukidanju ropstva, trgovine robljem i ustanova i praksi slinih ropstvu, koja je usvojena 1956, a stupila na snagu 30. aprila 1957. godine; trgovina ljudima (lan 186). Meunarodnopravni osnov za ovu inkriminaciju je Konvencija Ujedinjenih nacija protiv transnacionalnog organizovanog kriminala, kao i Protokol za spreavanje, zaustavljanje i kanjavanje trgovine ljudima, kojim je dopunjena ova konvencija; meunarodno vrbovanje radi prostitucije (lan 187). U vezi sa ovim krivinim djelom treba spomenuti Konvenciju Ujedinjenih nacija o zabrani trgovine ljudima i iskoriavanja prostitucije drugih. Konvenciju je usvojila Generalna skuptina Ujedinjenih nacija 1949, a stupila je na snagu 25. jula 1951. godine;

krijumarenje lica (lan 189). Meunarodnopravni osnov ove inkriminacije je Konvencija Ujedinjenih nacija protiv transnacionalnog organizovanog kriminala, kao i Protokol protiv krijumarenja migranata kopnenim, morskim i vazdunim putem, kojim je izvrena dopuna navedene konvencije; muenje i drugi oblici surovog, neovjenog i poniavajueg postupanja (lan 190). Osnov ove inkriminacije nalazi se u Konvenciji Ujedinjenih nacija protiv torture i drugih surovih, neljudskih ili poniavajuih kazni i postupaka; uzimanje talaca (lan 191). Obaveza propisivanja ovog krivinog djela sadrana je u Meunarodnoj konvenciji Ujedinjenih nacija protiv uzimanja talaca, koja je usvojena od strane Generalne skuptine Ujedinjenih nacija 1979. godine;

neovlaeno pribavljanje i raspolaganje nuklearnim materijalom (lan 194). Ovo krivino djelo propisano je na osnovu Konvencije o fizikoj zatiti nuklearnog materijala (iz 1980. godine); piratstvo (lan 196). Iako je ovo krivino djelo u meunarodnom pravu nastalo obiajnim putem, obaveza njegovog propisivanja odreena je i dvjema konvencijama Ujedinjenih nacija (Konvencija o otvorenom moru iz 1958. Konvencija o pravu mora iz 1982. godine); otmica vazduhoplova ili broda (lan 197). Osnov ove inkriminacije sadran je u tri konvencije (Konvencija o krivinim djelima i nekim drugim aktima izvrenim u vazduhoplovima iz 1963. tzv. Tokijska konvencija, Konvencija o suzbijanju nezakonite otmice vazduhoplova iz 1970. tzv. Haka konvencija i Konvencija o suzbijanju nezakonitih akata uperenih protiv sigurnosti civilnog vazduhoplovstva iz 1971. tzv. Montrealska konvencija);

terorizam (lan 201). Iako ne obavezuje na ovu inkriminaciju, Evropska konvencija o suzbijanju terorizma iz 1978. godine vri snaan uticaj na nacionalne zakonodavce u Evropi da radnje odreene tom konvencijom propiu kao krivino djelo terorizma; finansiranje teroristikih aktivnosti (lan 202). Osnov ove inkriminacije nalazi se u Meunarodnoj konvenciji Ujedinjenih nacija o suzbijanju finansiranja terorizma (iz 1999. godine); neizvravanje naredbi i presuda Meunarodnog krivinog suda (lan 203). Ovo krivino djelo moe se uiniti samo u odnosu na naredbe i presude ICTY, to proizilazi iz lana 1 stav (31) KZBiH. Naime, tom zakonskom odredbom, sadranom u pomenutom lanu kojim se odreuju znaenja pojedinih izraza upotrijebljenih u zakonu, propisano je da navedeni izraz podrazumijeva Meunarodni krivini sud za podruje bive Jugoslavije;

neovlaeni promet hemikalijama (lan 193b). Ovo krivino djelo u vezi je sa Konvencijom o zabrani razvijanja, proizvodnje, gomilanja i korienja hemijskog oruja i njegovom unitavanju; Od svih navedenih krivinih djela u entitetskim krivinim zakonima i Krivinom zakonu Brko Distrikta sadrana su samo tri: uzimanje talaca, terorizam i finansiranje teroristikih djelatnosti.

V-Prostorno vaenje krivinog prava


U pozitivnom zakonodavstvu BiH postoji pet naela pomou kojih se ureuje njegovo prostorno vaenje. To su: teritorijalno naelo; naelo personaliteta, u okviru kojeg se razlikuju aktivni i pasivni personalitet; realno ili zatitno naelo; univerzalno naelo; naelo ustupanja krivinog gonjenja stranoj dravi. Strogo govorei, ovim posljednjim naelom ne ureuje se prostorno vaenje krivinog zakonodavstva BiH (tj. drave koja ustupa krivino gonjenje), ve mogunost ustupanja krivinog gonjenja odreenih lica stranoj dravi u sluaju kada su ta lica uinila krivino djelo na teritoriji BiH. Primjenom ovog naela omoguuje se primjena krivinog prava, ne BiH, ve strane drave. U sluaju ostala etiri naela uvijek se primjenjuje krivino pravo BiH.

5.1.Teritorijalno naelo

Ovo naelo je osnovno pri odreivanju prostorne vanosti nacionalnog krivinog zakonodavstva. Iskazuje se i latinskim izrazom lex loci delicti commissi. Njegova sadrina svodi se na to da se krivino zakonodavstvo drave primjenjuje na svakoga ko na njenoj teritoriji uini krivino djelo propisano tim zakonodavstvom. Od ovakve sadrine teritorijalnog naela postoje izuzeci, koji se odnose na lica koja uivaju imunitet od krivinog gonjenja (naroito efovi stranih drava, diplomatski predstavnici), te na objekte koji su nepovredivi (npr. zgrade stranih ambasada). ta obuhvata ta teritorija? Ovaj pojam obuhvata kopneno podruje drave, sve rijeke i jezera unutar granica tog podruja, pomorske teritorijalne vode, kao i vazduni prostor iznad suvozemnog i vodenog dijela dravne teritorije.

Teritorijalno naelo predvieno je i u KZBiH, u lanu 11. Ovaj lan glasi: (1) Krivino zakonodavstvo BiH se primjenjuje prema svakom ko uini krivino djelo na teritoriji BiH. (2) Krivino zakonodavstvo BiH se primjenjuje prema svakom ko uini krivino djelo na domaem plovilu, bez obzira gdje se plovilo nalazilo u vrijeme izvrenja krivinog djela. (3) Krivino zakonodavstvo BiH se primjenjuje prema svakom ko uini krivino djelo u domaem civilnom vazduhoplovu dok je u letu ili u domaem vojnom vazduhoplovu, bez obzira gdje se vazduhoplov nalazio u vrijeme izvrenja krivinog djela.

5.2. Naelo personaliteta Naelo personaliteta, kako mu i njegov naziv govori, tie se vaenja nacionalnog krivinog zakonodavstva prema licima (fizikim ili pravnim) i ima dva oblika, zavisno od toga da li je rije o domaim ili stranim dravljanima. U prvom sluaju rije je o aktivnom, a u drugom o pasivnom personalitetu. 5.2.1. Naelo aktivnog personaliteta Ovo naelo je odraz personalnog suvereniteta drave. U ovom sluaju suverenitet drave se, dakle, ne ispoljava kroz odnos izmeu nje i njene teritorije, ve kroz njen odnos prema svojim dravljanima u sluaju kada njeni dravljani uine krivino djelo u inostranstvu.

Ovo naelo izvodi se iz suvereniteta drave prema njenim dravljanima, zbog ega se dravi priznaje pravo da svoje dravljane poziva na krivinu odgovornost i u sluaju kada su krivino djelo uinili u inostranstvu. Zatim se istie da loe ponaanje njenih dravljana, koje bi ostalo nekanjeno od strane te drave, teti njenom ugledu u inostranstvu. Ovo naelo se posmatra i kao izraz solidarnosti izmeu drava, u smislu da se time doprinosi ostvarenju pravnog poretka strane drave. Naime, ako ne bi postojalo ovo naelo dravljanin bi, povratkom u svoju zemlju, izbjegao od krivine odgovornosti to bi, u krajnjem, onemoguilo primjenu pravnog poretka drave u kojoj je uinio krivino djelo. KZBiH. Naime, u tom zakonu naelo aktivnog personaliteta je propisano u lanu 12 stav (2) i glasi: Krivino zakonodavstvo BiH primjenjuje se prema dravljaninu BiH koji izvan teritorije BiH uini bilo koje drugo krivino djelo osim onih koja su obuhvaena odredbom stava 1 ovog lana.

5.2.2. Naelo pasivnog personaliteta Uzimajui ga kao rtvu krivinog djela koje je stranac prema njemu uinio u inostranstvu, svom dravljaninu prua pravnu zatitu time to unaprijed odreuje da se njeno krivino zakonodavstvo primjenjuje prema strancu koji izvan njene teritorije uini krivino djelo prema njenom dravljaninu. Kod ovog naela, dakle, domai dravljanin je trpio odreenu radnju na sebi (bio je pasivan), pa se zbog toga ovdje radi o pasivnom personalitetu, za razliku od prethodnog sluaja kod kojeg je domai dravljanin bio aktivan u preduzimanju neke radnje u inostranstvu koja predstavlja krivino djelo. Krivino zakonodavstvo BiH primjenjuje se prema strancu koji izvan teritorije BiH prema BiH ili njenom dravljaninu uini bilo koje krivino djelo koje nije obuhvaeno odredbama stava 1 ovog lana

5.3. Realno ili zatitno naelo

pomou njega drave propisuju primjenu svog krivinog zakonodavstva prema licima koja su u inostranstvu uinila krivino djelo upereno protiv njenih vitalnih interesa. Za razliku od interesa drave koji se tite naelom pasivnog personaliteta (interesi od kojih, rekli bismo, ne zavisi njen opstanak kao drave), u sluaju realnog naela drava njime titi svoje najvanije interese, tj. interese bez ije pune zatite bi bio doveden u pitanje sam njen opstanak. Realno ili zatitno naelo propisano je u lanu 12 stav 1 ta. a), b) i d) KZBiH na sljedei nain: (1) Krivino zakonodavstvo BiH primjenjuje se prema svakome ko izvan njene teritorije uini: a) bilo koje krivino djelo protiv integriteta BiH iz glave XVI (Krivina djela protiv integriteta BiH) ovog zakona

b) krivino djelo falsifikovanja novca ili falsifikovanja hartija od vrijednosti BiH, krivino djelo falsifikovanja znakova za vrijednost ili falsifikovanja znakova za obiljeavanje robe, mjera i tegova izdatih na osnovu propisa institucija BiH iz l. 205208 ovog zakona; d) krivino djelo protiv slubenog ili odgovornog lica u institucijama BiH u vezi s njegovom slubom. drava primjenom ovog naela titi svoje vitalne interese (taka a)), svoj finansijski i ekonomski sistem (taka b)), odnosno rad slubenih ili odgovornih lica u njenim institucijama (taka c)).

5.4. Naelo univerzalnosti

U osnovi ovog naela je pravilo o postojanju odreenih krivinih djela koja predstavljaju najtee meunarodne zloine, prema ijim uiniocima cijela meunarodna zajednica ima interes da budu kanjeni. Drugi primjer pruaju sve etiri enevske konvencije, od kojih emo ovdje spomenuti odredbu lana 49 stav 1 prve enevske konvencije. (1) Krivino zakonodavstvo BiH primjenjuje se prema svakome ko izvan njene teritorije uini: c) krivino djelo koje je BiH obavezna kanjavati prema propisima meunarodnog prava, meunarodnih ili meudravnih ugovora.

Pored toga, ovo naelo propisano je i u stavu 4 istog lana KZBiH, prema kojem se njeno krivino zakonodavstvo primjenjuje prema svakom ko izvan njene teritorije prema stranoj dravi ili prema strancu uini krivino djelo za koje se po tom zakonodavstvu moe izrei kazna zatvora od pet godina ili tea kazna. 5.5. Naelo ustupanja krivinog gonjenja stranoj dravi

Primjenom ovog naela omoguuje se prenos nadlenosti krivinog gonjenja nekog lica sa jedne drave na drugu. U ovom sluaju se, ako su ispunjeni zakonom propisani uslovi, omoguuje da uiniocu krivinog djela bude sueno ne u dravi na ijoj teritoriji je uinio to djelo, ve u nekoj drugoj dravi (najee u dravi iji je dravljanin ili u kojoj ima prebivalite), to znai da e tada prema njemu biti primijenjeno krivino zakonodavstvo te drave (lex fori). Jedan od uslova za primjenu ovog naela je da se strana drava ne protivi preuzimanju krivinog gonjenja.

Naelo ustupanja krivinog gonjenja kod nas nije propisano KZBiH, ve njenim ZKPBiH. Odredbe o tome sadrane su u lanu 412 ZKPBiH. Prema tom lanu, zahtijeva se ispunjenje nekoliko uslova za primjenu ovog naela. Najprije se mora raditi o situaciji u kojoj je stranac uinio krivino djelo na teritoriji BiH. Zatim je neophodno da se strana drava, na ijoj teritoriji stranac ima prebivalite, tome ne protivi, ali i u tom sluaju ustupanje nee biti dozvoljeno ako bi stranac mogao biti izloen nepravednom postupku, nehumanom i poniavajuem postupanju ili kanjavanju. Odluivanje o ovim pitanjima zahtijeva prethodno upoznavanje tuioca, odnosno sudije za prethodno sasluanje, sa odgovarajuim odredbama krivinog zakonodavstva (procesnog i materijalnog) strane drave, s obzirom na to da odluku o ustupanju donosi tuilac BiH prije podizanja optunice, a nakon toga pa do dostavljanja predmeta sudiji, odnosno vijeu radi zakazivanja glavnog pretresa odluku o ustupanju donosi sudija za prethodno sasluanje Suda BiH. Iz ovoga se moe zakljuiti da je ustupanje dozvoljeno samo do trenutka dok predmet nije dostavljen sudiji pojedincu, odnosno sudeem vijeu (predsjedniku tog vijea) u rad radi zakazivanja glavnog pretresa.

Primjena ovog naela dolazi u obzir za sva krivina djela iz nadlenosti Suda BiH za koja se, prema KZBiH, moe izrei kazna zatvora do deset godina. No, i u tom sluaju ne moe se primijenti ovaj lan zakona ako je oteeno lice dravljanin BiH koji se protivi ustupanju krivinog gonjenja, ali ako je dato obezbjeenje za ostvarivanje njegovog imovinskopravnog zahtjeva moe doi do ustupanja i pored protivljenja oteenog.

II Opti instituti meunarodnog materijalnog krivinog prava

I Opti pojam meunarodnog krivinog djela

Sadraj pojma me.kriv.djela obuhvata ne samo krivina djela propisana meunarodnim pravom, ve i ona krivina djela sadrana u nacionalnom krivinom zakonodavstvu koja svoj pravni temelj imaju u meunarodnim optim pravnim aktima. Prema normativnom stanovitu sutina meunarodnog krivinog djela ispoljavala bi se u povredi pravne norme, zbog ega se to djelo smatra iskljuivo pravnim pojmom. Suprotno ovom stanovitu, realistiko shvatanje meunarodnog krivinog djela ukazuje na znaaj radnje i posljedice koja je nastala usljed te radnje

U konstrukciju meunarodnog krivinog djela ulaze sljedei elementi: djelo (ponaanje) ovjeka u koje, u stvari, spadaju radnja, njena posljedica i uzrona veza koja postoji izmeu njih; vinost uinioca; protivpravnost djela; odreenost djela u zakonu; drutvena opasnost djela. Ovi elementi mogu se dalje razliito grupisati. Tako se, najprije, moe izvriti njihovo grupisanje na objektivne i subjektivne elemente. Objektivne elemente u ovom pojmu ine djelo, protivpravnost djela, njegova odreenost u zakonu i drutvena opasnost, dok je vinost elemenat subjektivne prirode. Unutar objektivnih elemenata moe se vriti dalje grupisanje na elemente formalnog i materijalnog karaktera. Formalni elementi su djelo, protivpravnost i odreenost djela u zakonu, dok je drutvena opasnost djela njegov materijalni elemenat.

Ovako odreeni opti pojam meunarodnog krivinog djela, kako vidimo, u sebi sadri sve elemente koje sadri i opti pojam krivinog djela u unutranjem pravu drava, a razlika izmeu njih ogleda se u injenici to meunarodno krivino djelo u sebi sadri elemenat inostranosti, a on postoji: ako je stranac izvrio krivino djelo u odreenoj dravi, ako je u odreenoj dravi krivino djelo izvrio domai dravljanin na tetu stranca ili stranog dobra, ako bilo koje lice izvri krivino djelo na tetu strane drave, ako je krivino djelo izvreno na teritoriji vie drava,ako je krivino djelo izvreno na teritoriji koja je izvan suvereniteta bilo koje drave, ako se radi o krivinom djelu za koje se vodi krivini postupak u inostranstvu, ako jedna drava prua drugoj dravi odreenu meunarodnopravnu pomo, ako se radi o krivinom djelu koje je predvieno odredbama meunarodnog prava, ako je predviena nadlenost meunarodnih sudskih organa u rjeavanju sudskih predmeta i postupcima u vezi sa njima, ako se radi o krivinom predmetu na kome treba posredno ili neposredno primijeniti strano krivino pravo.

II OSNOVE ELEMENATA OPTEG POJMA MEUNARODNOG KRIVINOG DJELA


2.1. Djelo (ponaanje) ovjeka Djelo ovjeka svojim sadrajem obuhvata: ljudsku radnju, posljedicu koja je usljed te radnje nastala, kao i uzronu vezu izmeu radnje i posljedice. Pojam radnje obuhvata ne samo tjelesni pokret ovjeka, kao spoljna manifestacija njegovog ponaanja, ve i njegov psihiki odnos prema toj radnji. Zbog toga se radnja, u njenom krivinopravnom znaenju, moe odrediti kao djelatnost ovjeka koju on preduzima sa svijeu i odreenim psihikim odnosom kako prema njoj, tako i prema posljedici koja usljed te radnje nastupa.

Radnja izvrenja meunarodnog krivinog djela najee se preduzima nekim tjelesnim pokretom (npr. lienjem ivota nekog lica ili vie njih u sluaju zloina protiv ovjenosti), ali se ona moe preduzeti i verbalno (npr. u sluaju pozivanja na izvrenje zloina genocida , zloina protiv ovjenosti, ratnog zloina protiv civilnog stanovnitva, ratnog zloina protiv ranjenika i bolesnika ili ratnog zloina protiv ratnih zarobljenika, to je kao krivino djelo propisano u lanu 176 stav 4 KZBiH). Pored toga, radnja meunarodnog krivinog djela moe se sastojati i u neinjenju . Primjer za to prua nam lan 180 stav 2 KZBiH u sluaju komandne odgovornosti.

Tim lanom je propisana krivina odgovornost nadreenog lica za sluaj kada je njemu podreeno lice uinilo, na primjer, zloin genocida, ako je nadreeno lice znalo ili moglo znati da se to njemu podreeno lice sprema uiniti takav zloin ili ga je ve uinio, a nadreeni je propustio da preduzme odgovarajue mjere da se zloin sprijei, odnosno da njegov uinilac bude kanjen. Sama obaveza na injenje moe nastati na osnovu zakona(krivinog ili nekog drugog), profesionalne dunosti, radnog odnosa i dr. Radnja meunarodnog krivinog djela ne ispoljava se samo kroz preduzimanje radnje njegovog izvrenja , ve i kroz podstrekavanje , pomaganje ili organizovanje zloinakog udruenja . Kao primjer za ovaj posljednji sluaj ponovo emo uzeti ve pomenuti lan 176 KZBiH. Stavom 1 tog lana kao radnja ovog krivinog djela odreeno je organizovanje grupe ljudi radi izvrenja nekog od meunarodnih krivinih djela odreenih tom zakonskom odredbom.

U vezi sa radnjom izvrenja kod odreenih meunarodnih krivinih djela, trai se da budu izvrena na odreeni nain (npr. krenjem pravila meunarodnog prava, kakav je sluaj kod ratnog zloina protiv ratnih zarobljenika), odnosno prema odreenim licima i grupama (prema ranjenicima, bolesnicima, brodolomnicima ili sanitetskom ili vjerskom osoblju u sluaju ratnog zloina protiv ranjenika i bolesnika ili prema nacionalnoj ili vjerskoj grupi u sluaju zloina genocida). Neka meunarodna krivina djela mogu se izvriti samo dok postoje odreene okolnosti ili stanje (kao u sluaju zloina protiv ovjenosti koji se moe uiniti u okolnostima irokog ili sistematinog napada usmjerenog protiv civilnog stanovnitva).

Odreena meunarodna krivina djela mogu se uiniti samo u odreeno vrijeme (kao, na primjer, ratni zloin protiv civilnog stanovnitva iz lana 173 KZBiH, s obzirom na to da se ovo krivino djelo moe uiniti samo za vrijeme rata, oruanog sukoba ili okupacije). Za postojanje krivine odgovornosti odreenog lica kod nekih meunarodnih krivinih djela dovoljno je da je, uz ispunjenje ostalih uslova, radnja izvrenja preduzeta i samo jednom . Takav primjer prua nam lan 7 Rimskog statuta ICC. U stavu 1 taka (a) tog lana propisano je da ubistvo (a to moe biti i jedno ubistvo koje je, na primjer, izvreno jednom radnjom jednim hicem ispaljenim iz vatrenog oruja) predstavlja zloin protiv ovjenosti, uz uslov da je ova radnja izvrena kao dio rasprostranjenog ili sistematskog napada protiv bilo kog stanovnitva, uz znanje uinioca za taj napad.

Drugi elemenat kojeg svojim sadrajem obuhvata pojam djelo ovjeka jeste posljedica . Ona se moe odrediti kao proizvedena promjena ili stanje u spoljnjem svijetu. Istina, posljedica koja nastupi usljed krivinog djela moe se odnositi i na unutranji svijet ovjeka (njegovu psihu), kao u sluaju zloina genocida koji se ini nanoenjem tekih duevnih povreda pripadnicima grupe ljudi zatiene ovim krivinim djelom . Posljedica odreena biem nekog meunarodnog krivinog djela moe i da ne nastupi u konkretnom sluaju, zbog ega se u tom sluaju moe raditi o pokuaju krivinog djela, a ne o svrenom krivinom djelu. U sluaju veine krivinih djela posljedica je unijeta u zakonsko bie krivinog djela, ali to ne mora biti niti je sluaj sa svim krivinim djelima. Ova injenica predstavlja osnov za podjelu krivinih djela na materijalna (posljedica unijeta u zakonsko bie) i formalna (bez posljedice u zakonskom biu).

Primjer za ovu drugu vrstu krivinih djela moemo nai u lanu 176 stav 4 KZBiH: Ko poziva ili podstrekava na izvrenje krivinih djela iz l. 171-175 ovog zakona, kaznie se kaznom zatvora od jedne do deset godina. Iz ovakvog zakonskog obiljeja se vidi da zakonodavac u njega nije unio odredbu o tome koja posljedica mora nastupiti usljed izvrenja ovog krivinog djela. Ovakvo obiljeje ukazuje na to da ve samim pozivanjem ili podstrekavanjem na izvrenje navedenih krivinih djela, dolazi do ugroavanja zatienih dobara (ovjenosti i vrijednosti zatienih meunarodnim pravom), tj. do izazivanja opasnosti za ta dobra, s obzirom na to da u ovom sluaju, kako se istie, nije bitno je li pozivanje ili poticanje bilo uspjeno , odnosno da li je kod lica u odnosu na koje je preduzeta radnja pozivanja ili podsticanja stvorena odluka za izvrenje navedenih krivinih djela.

Posljedica meunarodnog krivinog djela moe se ispoljiti u dva vida: u povredi ili ugroavanju zatienog dobra. Ovi vidovi su osnov za podjelu na krivina djela povrede i krivina djela ugroavanja. Kod posljedice u vidu povrede dolazi do unitenja, oteenja ili injenja neupotrebljivim zatienog dobra. Kod krivinih djela ugroavanja, ugroavanje se moe ogledati u konkretnoj i apstraktnoj opasnosti. Kod konkretne opasnosti usljed radnje izvrenja nastupila je opasnost, tj. neko ili neto je zaista dovedeno u opasnost. Kod apstraktne opasnosti, smatra se da je opasnost mogla da nastupi radnjom izvrenja, ali u konkretnom sluaju ona nije nastupila. Postojanje konkretne opasnosti se u svakom konkretnom sluaju mora dokazati, dok apstraktna opasnost uvijek pretpostavlja, pa dokazivanje u suprotnom pravcu nije dozvoljeno.

Primjer za obje vrste meunarodnog krivinog djela ugroavanja prua nam lan 194 KZBiH. Tim lanom propisano je krivino djelo neovlaenog pribavljanja i raspolaganja nuklearnim materijalom , a meunarodnopravni osnov za ovu inkriminaciju nalazi se u Konvenciji o fizikoj zatiti nuklearnog materijala, otvorenoj za potpisivanje 3. marta 1980. godine. U stavu 1 pomenutog lana 194 kao radnje izvrenja ovog krivinog djela, izmeu ostalih, predviene su pribavljanje, posjedovanje, skladitenje i odlaganje nuklearnog materijala. Same ove radnje, dakle, predstavljaju oblik izvrenja navedenog krivinog djela, jer se polazi od toga da bi usljed njih mogla da nastupi opasnost za bezbjednost ljudi ili imovine. To znai da se kod ovog oblika radi o apstraktnoj opasnosti koja je zakonodavni motiv inkriminacije. Meutim, u stavu 2 istog lana propisan je takav oblik ovog krivinog djela kod kojeg se posljedica jedino moe ispoljiti u vidu konkretne opasnosti. To je uinjeno sljedeim rijeima: Ko krivinim djelom iz stava 1 ovog lana izazove opasnost za ivot ljudi ili opasnost veih razmjera za imovinu, kaznie se kaznom zatvora najmanje jednu godinu.

Najzad, da bi postojalo meunarodno krivino djelo, neophodno je da izmeu radnje i njene posljedice postoji uzrona veza. Posebno je znaajna kod krivinih djela neinjenja. S tim u vezi istie se kako proputanje odreene dunosti moe biti uzrok posljedice: a) ako je postojala dunost na otklanjanje posljedice; b) ako je bilo izvjesno ili bar veoma vjerovatno da bi posljedica preduzimanjem obavezne radnje bila otklonjena ili bi znatno kasnije nastupila ili bi u znatno manjoj mjeri nastupila i c) ako je uiniocu bilo mogue da preduzme obaveznu radnju kojom bi otklonio posljedicu

2.3. Protivpravnost djela

Rije o djelu (injenju ili neinjenju) koje je suprotno odreenoj pravnoj normi. Pravna norma moe nalagati odreeno ponaanje ili ga zabranjivati, to se moe govoriti o prohibitivnim normama (onim koje zabranjuju neko ponaanje), kao i o imperativnim normama (koje nareuju odreeno ponaanje). Specifinost odreivanja protivpravnosti u meunarodnom krivinom pravu je vezana za injenicu da se pojam pravnih propisa u ovom sluaju ne moe ograniiti samo na unutranji pravni sistem odreene drave, jer postoji i itav niz meunarodnih propisa kojim su utvrena meunarodna krivina djela. Protivpravnost kao elemenat ovog krivinog djela znai, prije svega, protivnost propisima meunarodnopravnog karaktera.

Od protivpravnosti kao elementa u optem pojmu meunarodnog krivinog djela potrebno je razlikovati protivpravnost kao posebno obiljeje nekog od tih krivinih djela. Primjer ovakvog krivinog djela prua nam lan 8 stav 2 taka (viii) Rimskog statuta ICC. Tom odredbom Statuta propisan je poseban oblik krivinog djela ratnog zloina koji se ini protivpravnom deportacijom ili preseljenjem ili protivpravnom internacijom. 2.4. Odreenost djela u zakonu Odreenost djela u zakonu treba razlikovati od njegove protivpravnosti. Ta razlika se ogleda u injenici to protivpravnost znai protivnost naredbi ili zabrani sadranoj u bilo kom pravnom propisu, dok je odreenost djela vezana samo za jednu vrstu tih propisa koji se oznaava rijeju zakon.

Rimski statut, koji je po nainu donoenja meunarodni ugovor, statuti ad hoc krivinih tribunala su u sutini akti sa zakonskom snagom za drave na koje se odnosi. Meunarodni ugovor, nakon to je odreena drava postala njegova lanica, postaje sastavni dio njenog pravnog poretka u kojem ima jau pravnu snagu od zakona. Primjer je lan II/2 Ustava BiH, po kome se EKLJP, kao i njeni protokoli, neposredno primjenjuju u BiH i imaju prioritet nad svakim drugim zakonom. Osim toga, Aneksom I na Ustav BiH odreen je znaajan broj meunarodnih ugovora koji se primjenjuju u BiH: Konvencija o spreavanju i kanjavanju zloina genocida, sve etiri enevske konvencije sa dopunskim protokolima, Meunarodni pakt o graanskim i politikim pravima, Meunarodna konvencija o ukidanju svih oblika rasne diskriminacije, Konvencija protiv muenja i drugih svirepih,neljudskih ili poniavajuih postupaka i kazni itd.

Stoga bi se moglo rei kako se u sluaju ovakvih meunarodnih ugovora, iako nemaju taj naziv, radi o zakonima u materijalnom smislu pod kojima se u teoriji prava smatra samo onaj pravni akt koji sadri opte norme, dakle svaki opti akt, i to bez obzira na to kakva mu je forma . Osim toga, pravila o dejstvu meunarodnih ugovora u meunarodnom pravu daju meunarodnom ugovoru snagu zakona(npr. , prema lan 27 Beke konvencije o pravu ugovora iz 1969. god., drave se ne mogu pozivati na odredbe svog unutranjeg prava da bi opravdale neizvrenje ugovora ije su stranke i koji je za njih na snazi).

Propisi kojima se odreuje bie krivinog djela moraju tumaiti restriktivno (lan 22 stav 2 Rimskog statuta). Pored ova dva aspekta koja direktno proizilaze iz pravila nullum crimen sine lege, u Rimskom statutu (lan 22 stav 2) je sadrana i izriita zabrana primjena analogije, povezana i sa obavezom restriktivnog, odnosno uskog tumaenja svih propisa kojima se odreuje bie krivinog djela. Vai i princip in dubio pro reo, jer u sluaju sumnje u odnosu na znaenje odreenog propisa, on se tumai uvijek u korist osumnjienog (lan 22 stav 2 Rimskog statuta). 2.5. Drutvena opasnost djela Materijalni, objektivni elemenat u pojmu meunarodnog krivinog djela. Pri tome, drutvenu opasnost ovog djela treba shvatiti u irem smislu, tj. kao opasnost ne samo za drutvo unutar granica odreene drave, ve kao opasnost za meunarodnu zajednicu.

Elemenat drutvene opasnosti navode kao jedan od razloga svog donoenja. To se obino ini u preambulama ovih konvencija na nain da se izraava zabrinutost, potreba spreavanja odreenih ponaanja, kao i potreba zatite drutva od odreenih kriminalnih ponaanja. Preambula Konvencije Ujedinjenih nacija protiv korupcije pokazuje koliko je drutvena opasnost odreenog ponaanja (u ovom sluaju korupcije) bila razlog donoenja ove konvencije. Drave stranke ove

konvencije, zabrinute zbog ozbiljnosti problema i prijetnji koje korupcija predstavlja za stabilnost i sigurnost drutava, podrivajui institucije i vrijednosti demokratije, etike vrijednosti i pravdu, te ugroavajui odriv razvoj i vladavinu prava; (stav 1 Preambule), da su takoe zabrinute zbog sluajeva korupcije koji ukljuuju ogromne koliine imovine koja moe predstavljati znaajan dio resursa drava, a koji prijete politikoj stabilnosti i odrivom razvoju tih drava (stav 3 Preambule),

te da su uvjerene da korupcija nije vie lokalna stvar ve transnacionalna pojava koja pogaa sva drutva i privrede;. Najzad, Rimskim statutom ICC (lan 5) krivina djela iz nadlenosti tog suda su definisana kao djela koja izazivaju zabrinutost itave meunarodne zajednice, to jasno ukazuje na znaaj koji je dat elementu drutvene opasnosti u tim djelima, jer ona (ta opasnost) nuno dovodi do zabrinutosti drutva zbog takvih djela. Zatitni objekat meunarodnog krivinog prava je meunarodni mir i bezbjednosti. Osim njega, tite se i druge vrijednosti i dobra, npr. Konvencija o kibernetikom kriminalu titi normalno odvijanje kompjuterskog saobraaja unutar drava i izvan njih, na meunarodnom planu, npr. Neovlaeno oteivanje, brisanje, izmjena ili unitavanje kompjuterskih podataka drugih lica.

III BIE MEUNARODNOG KRIVINOG DJELA

Elementi o kojima smo do sada govorili predstavljaju elemente svojstvene svakom posebnom meunarodnom krivinom djelu. Oni su, dakle, opteg karaktera, pa ih zbog toga treba razlikovati od onih elemenata koji su svojstveni samo odreenom meunarodnom krivinom djelu. Na osnovu toga se razlikuje opti od posebnog pojma meunarodnog krivinog djela, za koji je (za taj poseban pojam) neraskidivo vezano bie ovog krivinog djela. Zakonsko bie je sadrano u dispoziciji meunarodnih krivinih djela,a pod njim se podrazumijeva skup posebnih elemenata odreenog krivinog djela . Od zakonskog bia krivinog djela treba razlikovati zakonski opis krivinog djela, u koji pored bia ulaze jo neki dodatni elementi, npr. Objektivni uslov inkriminacije(kod krivinog djela falsifikovanja novca to je poremeaj u privredi BiH).

Kao elementi se mogu pojaviti mjesto ili vrijeme izvrenja krivinog djela. Primjer u kom je mjesto izvrenja obiljeje djela, prua nam krivino djelo piratstva iz lana 196 KZBiH, jer se ono moe uiniti samo na mjestu koje se nalazi na otvorenom moru ili na teritoriji koja nije pod vlau nijedne drave. Kod nekih meunarodnih krivinih djela zahtijeva se odreena namjera. Tipian primjer takvog krivinog djela je zloin genocida, kojeg nema ako kod lica koje je optueno za taj zloin nije utvreno postojanje namjere da potpuno ili djelimino uniti nacionalnu, etniku, rasnu ili vjersku grupu ljudi. Za pojedina meunarodna krivina djela zahtijeva se postojanje znanja uinioca za odreene okolnosti koje moraju postojati u vrijeme izvrenja djela, a koje su elemenat osnovnog bia krivinog djela. Takav je sluaj sa zloinom protiv ovjenosti, kod kojeg uinilac u vrijeme izvrenja djela mora znati da tada postoji iroki ili sistematini napad usmjeren protiv civilnog stanovnitva.

Od ovakvih okolnosti neophodno je razlikovati tzv. kvalifikatorne i privilegovane okolnosti koje su dopunski elementi osnovnog bia meunarodnog krivinog djela. Kvalifikatorne okolnosti predstavljaju dopunska obiljeja bia krivinog djela kojim se odreuju njegovi tei oblici, dok se privilegovanim okolnostima odreuju njegovi laki oblici. Primjer za kvalifikatorne okolnosti prua nam krivino djelo meunarodnog vrbovanja radi prostitucije iz lana 187 KZBiH (u stavu 1 tog lana je sadrano osnovno bie ovog krivinog djela), a njegov tei oblik (stav 3 tog lana) postoji ako je uinjeno prema djetetu ili maloljetniku. Primjer privilegovanih okolnosti imamo u sluaju krivinog djela neovlaenog prometa orujem i vojnom opremom, te proizvodima dvojne upotrebe (lan 193 stav 1 KZBiH), kod kojeg laki oblik postoji ako je djelo uinjeno iz nehata.

IV OBJEKAT MEUNARODNOG KRIVINOG DJELA

Ovaj pojam obuhvata odreeno dobro ili interes koji se krivinopravnim normama eli zatititi. No, kada se posmatra iz ugla radnje izvrenja kojom se neko dobro ili interes povreuju ili ugroavaju, onda se moe govoriti o napadnom objektu. Imajui to u vidu, mogu se razlikovati dvije vrste objekata meunarodnog krivinog djela. U prvom sluaju radi se o zatitnom objektu (objektu zatite), dok je u drugom sluaju rije o napadnom objektu ili objektu radnje. Kod ove vrste krivinog djela objekat zatite su ovjenost i druge vrijednosti zatiene meunarodnim pravom. Pojam ovjenosti obuhvata dobra ili vrijednosti od opteg civilizacijskog interesa za cijelu meunarodnu zajednicu, za cijelo ovjeanstvo. U sreditu ovog pojma su ne samo ovjek i njegova prava i slobode, ve i njegovi kolektiviteti poput nacionalnih, etnikih, rasnih i vjerskih grupa kojima pojedinac pripada.

Druge vrijednosti zatiene meunarodnim pravom obuhvataju razne vrijednosti poput zdrave ivotne sredine ovjeka (u sluaju krivinog djela neovlaenog pribavljanja i raspolaganja nuklearnim materijalom), kulturni, istorijski ili religijski spomenici (u sluaju krivinog djela unitavanja takvih spomenika), bezbjednost pomorske ili vazdune plovidbe (u sluaju krivinog djela piratstva, odnosno krivinog djela ugroavanja bezbjednosti vazdune plovidbe) itd. Zatitni objekat moe biti opti i grupni. Opti zatitni objekat kod meunarodnih krivinih djela je ovjek i drutvo u cjelini, dok grupni zatitini objekat predstavlja objekat pojedine grupe krivinih djela (npr. grupe krivinih djela iz oblasti ratnog prava). Napadni objekat takoe moe biti razliit, zavisno od bia konkretnog meunarodnog krivinog djela. Tako je kod zloina genocida napadni objekat nacionalna, etnika, rasna i vjerska grupa, kod zloina protiv ovjenosti to je bilo koje civilno stanovnitvo, kod ratnih zloina su to ranjenici, bolesnici, zarobljenici, civilno stanovnitvo, sanitetsko i vjersko osoblje, parlamentari itd.

V SUBJEKAT MEUNARODNOG KRIVINOG DJELA

Ovim pojmom u teoriji krivinog prava obino se oznaavaju dvije vrste lica, i to aktivni i pasivni subjekt. Za aktivnog subjekta se istie da je to lice koje svojom radnjom prouzrokuje posljedicu krivinog djela, dok se pasivnim subjektom oznaava lice koje je povrijeeno ili ugroeno krivinim djelom. Istina, ovoj podjeli mogao bi se staviti prigovor, i to terminu aktivni subjekt, s obzirom na to da se krivino djelo moe uiniti i neinjenjem. U toj situaciji, dakle, uinilac nije bio aktivan, pa ga je zbog toga teko nazvati aktivnim subjektom krivinog djela. Aktivnim subjektom meunarodnog krivinog djela mogu se nazvati njegov izvrilac, saizvrilac i sauesnik (podstreka, odnosno pomaga).

Pravila i dosadanja praksa ad hoc meunarodnih krivinih tribunala, kao i Rimski statut ICC, u vezi sa tim pitanjem pokazuju da se kao aktivni subjekat ovog krivinog djela moe pojaviti samo lice koje ima 18 i vie godina . Istina, u sluaju Statuta Specijalnog suda za Sijera Leone vidjeli smo kako je propisana mogunost krivinog gonjenja maloljetnih uinilica krivinih djela iz nadlenosti tog suda. . Prema tom statutu, samo lica koja su, u vrijeme kada su uinila neko od krivinih djela iz nadlenosti ovog tribunala, bila mlaa od 15 godina ne mogu podlijegati krivinoj odgovornosti, dok licima izmeu 15 i 18 godina Tribunal, ako utvrdi njihovu krivinu odgovornost, ne moe izrei zatvorsku kaznu, ve neku od mjera koje su taksativno propisane Statutom.

Rimski statut ICC je, s tim u vezi, sasvim odreen kada u lanu 26 propisuje da ovaj sud nije nadlean za lica koja su bila mlaa od 18 godina u vrijeme navodnog izvrenja krivinog djela. U nacionalnim krivinim zakondavstvima maloljetna lica se mogu pojaviti kao aktivni subjekti meunarodnih krivinih djela propisanih u odgovarajuim zakonima tih drava. To je sluaj i sa KZBiH, prema kojem se maloljetna lica (mlai i stariji maloljetnici, lica od 14 do 18 godina) mogu pojaviti kao aktivni subjekti ovih krivinih djela. Ukoliko se u konkretnom predmetu utvrdi njihova krivina odgovornost, mogu im se izrei vaspitne mjere i mjere bezbjednosti, a starijem maloljetniku se izuzetno moe izrei i kazna maloljetnikog zatvora koja ne moe biti kraa od jedne ni dua od deset godina.

Naroito je vano pitanje da li se pravno lice moe pojaviti kao aktivni subjekt meunarodnog krivinog djela, a posebno da li to moe biti drava. U vezi s tim, treba podsjetiti na lan 10 Statuta Nirnberkog tribunala. Tim lanom bilo je predvieno da u sluaju kada je Tribunal za neku grupu ili organizaciju utvrdio da je kriminalna, nacionalne vlasti zemalja lanica tog statuta imale su pravo da krivino gone pojedince zbog lanstva u tim grupama, odnosno organizacijama. U praksi ovog tribunala rukovodni organi Nacionalsocijalistike partije (Gestapo, SS i SD) bili su oglaeni kao kriminalne organizacije. Meutim, injenica je da u praksi ostalih ad hoc tribunala nije bilo sluajeva da su pravna lica oglaavana krivim za neko meunarodno krivino djelo, a Rimski statut ICC je, s tim u vezi, sasvim jasan kada u lanu 25 stav 1 nadlenost tog suda ograniava samo na fizika lica.

KZBiH u Glavi XIV sadri odredbe o krivinoj odgovornosti pravnih lica, pri emu su od te odgovornosti, prema lanu 122 stav 1 zakona, izuzeti BiH, Federacija BiH, Republika Srpska, Brko Distrikt, kantoni, gradovi, optine i mjesne zajednice. Dakle, sva ostala pravna lica mogu biti uinioci svakog od krivinih djela propisanih tim zakonom. Naime, u lanu 124 tog zakona propisano je da je pravno lice odgovorno za krivino djelo koje je uinilac izvrio u ime, za raun ili u korist pravnog lica u jednom od sljedeih alternativno postavljenih uslova: a) kada smisao uinjenog krivinog djela proizlazi iz zakljuka, naloga ili odobrenja rukovodeih ili nadzornih organa pravnog lica; b) ili kada su rukovodei ili nadzorni organi pravnog lica uticali na uinioca ili mu omoguili da uini krivino djelo; c) ili kada pravno lice raspolae protivpravno ostvarenom imovinskom koristi ili koristi predmete nastale krivinim djelom; d) ili kada su rukovodei ili nadzorni organi pravnog lica propustili duni nadzor nad zakonitou rada radnika.

Kod nekih oblika ratnih zloina mislimo da se i pravno lice moe pojaviti kao aktivni subjekt. Tako je, na primjer, mogue da se pravno lice, na nain odreen u prethodno citiranoj taki c), pojavi kao aktivni subjekt krivinog djela ratnog zloina protiv ranjenika i bolesnika, i to onog njegovog oblika koji je propisan u lanu 174 stav 1 taka c) KZBiH, jer se bie tog oblika krivinog djela, izmeu ostalog, sastoji u vojnim potrebama neopravdanom prisvajanju u velikim razmjerama materijala, sredstava sanitetskog transporta i zaliha sanitetskih ustanova ili jedinica. U ovom sluaju pravno lice moe koristiti ovakve predmete nastale tim krivinim djelom, pa se tako moe pojaviti kao aktivni subjekt krivinog djela. Kod drugih meunarodnih krivinih djela (poput krijumarenja lica, uzimanja talaca, neovlaenog prometa orujem i vojnom opremom, te proizvodima dvojne upotrebe i dr.) pravno lice moe biti aktivni subjekt ovih krivinih djela na bilo koji od naina odreenih u lanu 124 KZBiH.

Meutim, navedeni primjeri, kako u statutima i praksi ad hoc meunarodnih krivinih tribunala i ICC, tako i oni propisani u krivinom zakonodavstvu BiH, pokazuju da se drava ne moe pojaviti kao aktivni subjekt meunarodnog krivinog djela. Pasivni subjekt meunarodnog krivinog djela mogu biti ne samo fiziko i pravno lice ije dobro ili interes su povrijeeni ovim krivinim djelom, ve i odreene grupe ljudi ija egzistencija se eli zatititi meunarodnim krivinopravnim normama. Tipini primjeri za ovo posljednje su krivina djela genocida i zloina protiv ovjenosti, kod kojih se kao zatiene grupe ljudi javljaju nacionalne, etnike, rasne i vjerske grupe (genocid), odnosno bilo koje civilno stanovnitvo (zloin genocida).

VI STADIJUMI OSTVARIVANJA MEUNARODNOG KRIVINOG DJELA

Nakon to neko lice donese odluku za izvrenje nekog krivinog djela, pa do njegovog ostvarenja, moe postojati nekoliko stadijuma. Oni mogu obuhvatati njegovo pripremanje, pokuaj i odustanak uinioca od izvrenja krivinog djela. 6.1. Pripremanje meunarodnog krivinog djela Pripremne radnje nisu sastavni dio same radnje izvrenja kao obiljeja bia krivinog djela koje se namjerava uiniti. Imajui u vidu opasnost i teinu ovih krivinih djela, nacionalni zakonodavci pridaju odgovarajui krivinopravi znaaj ovim radnjama.

KZBiH to ini na dva naina. Prvi od njih postoji u situaciji kada se pripremanje propisuje kao posebno krivino djelo, a drugi je kanjivo pripremanje odreenog krivinog djela. Primjer za propisivanje pripremanja (pripremnih radnji) kao posebnog krivinog djela prua nam ve pominjani lan 176 KZBiH kojim je inkriminisano samo organizovanje grupe ljudi radi izvrenja krivinih djela genocida, zloina protiv ovjenosti i ratnih zloina. Ovdje se radi o specifinom kanjavanju za pripremne radnje koje u ovom sluaju dobivaju karakter samostalnog kanjivog djela... Primjeri kanjivog pripremanja odreenog krivinog djela mogu se nai kod krivinih djela krijumarenja lica (lan 189 stav 5 KZBiH) ili kod krivinog djela neovlaenog prometa opojnim drogama (lan 195 stav 2 KZBiH).

Na meunarodnopravnom polju pitanje pripremnih radnji raspravljano je u okvirima zavjere i podstrekavanja. Tako se istie da se zavjera i podstrekavanje (se) kanjavaju kao `preliminarna` (neizvrena) krivina djela, samo onda kada su vezana za najtei zloin genocid. ICTR je u predmetu Musema (prvostepena presuda ) povodom ovog pitanja zauzeo sljedei stav:optueni ne moe osuditi i za genocid i za zavjeru da se genocid poini na osnovu istih radnji. Drugi primjer prua presuda ICTY u predmetu Kordi i erkez. U tom predmetu pretresno vijee je stalo na stanovite da optueni moe biti krivino odgovoran i za samo planiranje. Razloge za taj zakljuak nalo je u tome da planiranje predstavlja posebni oblik odgovornosti po lanu 7 (1) Statuta. Pretresno vijee je, ipak, izreklo dva upozorenja:

Prvo, lice za koje se utvrdi da je izvrilo zloin, nee se smatrati odgovornim i za planiranje istog tog zloina, drugo, optueni e biti smatran odgovornim za planiranje, podstrekavanje i nareenje da se izvri zloin samo ako je direktno ili indirektno namjeravao da se zloin izvri. Rimski statut ICC u lanu 25 stav 3, u ta. (c) i (d) propisuje sljedee: 3. U skladu sa ovim statutom lice je krivino odgovorno i podlijee kazni za krivino djelo iz nadlenosti Suda ako to lice: (c) pomae, podrava ili na drugi nain doprinosi njegovom izvrenju ili pokuaju njegovog izvrenja da bi olakao izvrenje tog krivinog djela, ukljuujui obezbjeenje sredstava za njegovo izvrenje;

(d) doprinosi na bilo koji drugi nain da grupa lica koja djeluje sa zajednikim ciljem, izvri ili pokua da izvri takvo krivino djelo. Takav doprinos je namjeran i: (i) uinjen s ciljem da se doprinese zloinakom djelovanju ili zloinakoj svrsi grupe kada takvo djelovanje ili svrha podrazumijeva izvrenje krivinog djela iz nadlenosti Suda ili (ii) uinjen sa znanjem o namjeri grupe da izvri zloin. 6.2. Pokuaj meunarodnog krivinog djela Koncept pokuaja meunarodnog krivinog djela nije bio ukljuen u statute meunarodnih krivinih tribunala u Nirnbergu i Tokiju, a statuti krivinih tribunala za bivu Jugoslaviju, odnosno za Ruandu ureuju pokuaj u odnosu na krivino djelo genocida.

Obiajno pravo vezano za pokuaj meunarodnog krivinog djela je tek nedavno kodifikovano u lanu 25 Rimskog statuta ICC, u kojem je propisano: U skladu sa ovim statutom, lice je krivino odgovorno i podlijee kazni za krivino djelo iz nadlenosti Suda ako to lice: Pokua da izvri takvo krivino djelo preduzimanjem radnje kojom zapoinje njegovo izvrenje sredstvima koja predstavljaju znatan korak ka izvrenju zloina, ali se krivino djelo ne dogodi zbog okolnosti nezavisnih od namjera tog lica . Prema citiranoj odredbi Statuta, potrebna su tri elementa za postojanje pokuaja meunarodnog krivinog djela iz nadlenosti ICC:

preduzimanje radnje kojom se zapoinje izvrenje krivinog djela; radnja treba da je preduzeta sredstvima koja predstavljaju znatan korak ka izvrenju zloina; izostanak posljedice zbog okolnosti koje ne zavise od namjere uinioca. Sredstva kojima se zapoinje radnja izvrenja treba da predstavljaju znatan korak ka izvrenju, a odluka o tome ta predstavlja taj korak u svakom konkretnom sluaju oito je preputena ICC. Naime, ovaj dio oito predstavlja jedan pravni standard za koji je teko uspostaviti neka optevaea pravila koja bi se mogla primijeniti u svakom konkretnom sluaju. Taj dio Statuta moe se razumjeti tako da je iskljuena mogunost postojanja krivinog djela u sluaju nepodobnog pokuaja, tj. kada sredstvo kojim se zapoinje radnja izvrenja zbog svoje nepodobnosti ne moe predstavljati znatan korak u njegovom izvrenju.

Moe se primijetiti da Statut u citiranoj odredbi nita ne govori o tome kojim oblikom vinosti se moe pokuati izvrenje nekog od krivinih djela iz nadlenosti Suda. Nesumnjivo je da to moe biti umiljaj, dok nehat ne moe doi u obzir, jer se protivi samoj prirodi termina pokuaj. U vezi sa ovim pitanjem i u teoriji se istie da kod pokuaja krivinog djela meunarodno krivino pravo kao subjektivni element trai umiljaj. U KZBiH pokuaj krivinog djela je odreen u lanu 26 na sljedei nain: (1) Ko s umiljajem zapone izvrenje krivinog djela, ali ga ne dovri, kaznie se za pokuaj krivinog djela ako se za to krivino djelo moe izrei kazna zatvora od tri godine ili tea kazna, a za pokuaj drugog krivinog djela kad zakon izriito propisuje kanjavanje i za pokuaj.

(2) Uinilac e se za pokuaj krivinog djela kazniti u granicama kazne propisane za to krivino djelo, a moe se i blae kazniti. Pokuaj krivinog djela postoji kada je radnja krivinog djela zapoeta, ali posljedica djela nije nastupila. Pri tome, posljedica mora izostati bilo zato to je sama radnja izvrenja ostala nedovrena ili je, pak, bila dovrena, ali posljedica opet nije nastupila. Upravo ove mogunosti predstavljaju osnov za razlikovanje pokuaja na nesvreni i svreni. Nesvreni pokuaj bi postojao u situaciji u kojoj je uinilac zapoeo radnju izvrenja, ali je nije dovrio. Na primjer, neko lice za vrijeme rata zapone radnju kojom na zgradi, koja je istorijski spomenik, pone postavljati eksploziv kako bi je unitio, a zatim, iz bilo kog razloga, prestane to initi tako da zgrada ne bude unitena.

U ovom sluaju bi se radilo o nesvrenom pokuaju krivinog djela unitavanja kulturnih, istorijskih i religijskih spomenika propisanog u lanu 183 stav 1 KZBiH. Svreni pokuaj postoji kada je radnja izvrenja dovrena, ali posljedica nije nastupila. Ovo, na primjer, moe biti sluaj kada straar u nekom logoru u kom se dre ratni zarobljenici izvede nekog zarobljenika na koga puca iz vatrenog oruja kako bi ga liio ivota, ali ga promai, nakon ega odustane od dalje radnje. Ovdje bi se radilo o svrenom pokuaju krivinog djela ratnog zloina protiv ratnih zarobljenika, propisanog u lanu 175 stav 1 taka a) KZBiH. Od nesvrenog i svrenog pokuaja potrebno je razlikovati kvalifikovani pokuaj. Kod ove vrste pokuaja uinilac radnjom kojom je pokuao da izvri jedno krivino djelo, ostvaruje bie nekog drugog zakonom propisanog krivinog djela.

U ovom sluaju radnja se kvalifikuje kao pokuaj onog prvog krivinog djela, a injenica da je tom radnjom ostvareno obiljeje i nekog drugog krivinog djela moe se uzeti u obzir pri odmjeravanju kazne za pokuano krivino djelo. Nepodobni pokuaj, kao to smo vidjeli, ne moe predstavljati znatan korak ka izvrenju zloina(npr. trenutno neispravna puka iz koje uinilac, ne znajui za tu injenicu, povlaenjem okidaa eli liiti ivota ratnog zarobljenika) . U sluaju arls V. Kinen, koji se pojavio pred Vojnim apelacionim sudom SAD, optuenom je njegov pretpostavljeni naredio da `dovri` jedno civilno lice enskog roda u koje je on ve pucao. Vojni apelacioni sud SAD je u tom sluaju stao na stanovite da pokuaj ubistva treba iskljuiti jedino zbog toga to je potinjeni, kada je u nju pucao, znao da vie nije iva.

Nepodobni pokuaj je u krivinom zakonodavstvu BiH ureen u lanu 27 KZBiH. Tim lanom propisano je: Uinilac koji pokua uiniti krivino djelo nepodobnim sredstvom ili prema nepodobnom predmetu, moe se osloboditi od kazne ili se moe blae kazniti. Dakle, nepodoban pokuaj nije osnov iskljuenja postojanja krivinog djela ili krivine odgovornosti, ve samo fakultativni osnov ublaavanja ili osloboenja od kazne. Za Krivina djela protiv ovjenosti i vrijednosti zatienih meunarodnim pravom pokuaj njihovog izvrenja nije propisan kao krivino djelo,ali budui da je za veinu ovih djela predviena zatvorska kazna preko 3 godine, i pokuaj je kanjiv.

6.3. Dobrovoljni odustanak od izvrenja meunarodnog krivinog djela

U vezi sa pokuajem meunarodnog krivinog djela je i institut koji se naziva dobrovoljnim odustankom od izvrenja tog krivinog djela. Veza izmeu njih ogleda se u injenici to i u prvom i u drugom sluaju izostaje posljedica krivinog djela, bilo zato to radnja izvrenja nije dovrena ili, pak, zato to je bila dovrena, ali posljedica i u tom sluaju opet nije nastupila. Meutim, razlika izmeu njih je sutinska i ogleda se u tome to kod pokuaja posljedica krivinog djela nije nastupila usljed nekih spoljnih okolnosti koji ne zavise od volje uinioca, dok u drugom sluaju do posljedice krivinog djela nije dolo zbog razloga koji zavise od volje uinioca. U ovom sluaju, dakle, uinilac odustaje od radnje izvrenja koju je zapoeo ili, kad je tu radnju dovrio, preduzima aktivnosti kojima spreava da nastupi zabranjena posljedica.

Ovaj odustanak mora biti dobrovoljan, tj. takav da uinilac u trenutku kada odustaje od zapoete radnje izvrenja ili kada onemoguuje nastupanje zabranjene posljedice zna da moe dovriti zapoetu radnju ili pustiti da nastupi posljedica. No, on to nee pa upravo zato odustaje od izvrenja krivinog djela, bez obzira na to to mu na putu njegovog ostvarenja ne stoje nikakve prepreke. Dakle, razlozi zbog kojih uinilac odustaje moraju da budu u njemu, a ne u nekim spoljnim okolnostima. Pri tome, kako se istie, za dobrovoljnost odustanka nije bitno da su pobude uinioca moralne, etike prirode; ne trai se za dobrovoljnost odustajanja ni da se uinilac kaje; postoji dobrovoljnost i onda ako uinilac odustane zbog straha pred kaznom ili zbog kukaviluka ili od sramote za koju zna da ga eka ako bude otkriven ili od saaljenja prema rtvi; odustanak je dobrovoljan i onda ako uinilac odustane na molbu ili nagovor rtve.

Prema lanu 25 stav 3 taka (f) Rimskog statuta ICC, ako uinilac prekine da radi na izvrenju krivinog djela ili na drugi nain sprijei dovrenje krivinog djela, ne podlijee kazni saglasno ovom statutu za krivino djelo u pokuaju, ako se potpuno i dobrovoljno odrekao krivine svrhe. Iz citirane odredbe moe se zakljuiti da je za postojanje ovog instituta neophodno ispunjenje nekoliko uslova. Naime, neophodno je da uinilac u toku radnje izvrenja od nje odustane (u kom sluaju se radi o nesvrenom pokuaju) ili, pak, kad je tu radnju dovrio (u kom sluaju je rije o svrenom pokuaju), sprijei nastupanje njene posljedice. U bilo kojoj od ove dvije situacije neophodno je ispunjenje jo dva uslova. Uinilac, naime, mora odustati od svog djela dobrovoljno, a taj odustanak mora biti potpun i konaan. Dobrovoljni odustanak od izvrenja krivinog djela nije uvijek mogu, npr.kod svrenog pokuaja(u cilju lienja ivota ispali hitac prema neprijateljskom vojniku koji je poloio oruje,ali ga promai).

Dobrovoljni odustanak nije mogu ni kod krivinih djela kod kojih je samim preduzimanjem radnje izvrenja ostvareno svreno krivino djelo. To su krivina djela kod kojih je njihov pokuaj obuhvaen pojmom svrenog krivinog djela. Dobrovoljni odustanak je prema ovom statutu opti osnov za osloboenje od kazne. Radi se o obaveznom osnovu za oslobaanje od kazne(uinilac ne podlijee kazni), a ne fakultativnom(moe se osloboditi). Dobrovoljni odustanak od izvrenja krivinog djela propisan je u KZBiH u lanu 28, koji glasi: (1) Uinilac koji je pokuao uiniti krivino djelo, ali je dobrovoljno odustao od kanjivog pokuaja, moe se osloboditi od kazne. (2) U sluaju dobrovoljnog odustanka od kanjivog pokuaja, uinilac e se kazniti za one radnje koje ine neko drugo samostalno krivino djelo.

Za razliku od Rimskog statuta, KZBiH sadri odredbu (stav 2 lana 28) prema kojoj se u sluaju dobrovoljnog odustanka uinilac kanjava za one radnje koje ine neko drugo samostalno krivino djelo. Ovdje je potrebno naglasiti da se samostalnim krivinim djelom treba smatrati samo ono djelo koje nije konzumirano krivinim djelom od ijeg izvrenja je uinilac dobrovoljno odustao. Dakle, lice koje je, na primjer, pokualo da izvri krivino djelo otmice vazduhoplova ili broda (lan 197 stav 1 KZBiH), pa je odustalo od izvrenja, ali je, pri tome, lana posade teko tjelesno povrijedilo, odgovarae i za krivino djelo teke tjelesne povrede, jer je to samostalno krivino djelo u odnosu na krivino djelo otmice vazduhoplova ili broda. Za razliku od Rimskog statuta ICC, dobrovoljni odustanak od izvrenja krivinog djela prema KZBiH nije obavezan osnov za oslobaanje od kazne, ve samo mogunost koja je ostavljena sudu i koju moe, ali ne mora primijeniti u odreenom predmetu, to zavisi od okolnosti konkretnog sluaja. Ovo stoga to je u zakonu, s tim u vezi, propisano da se takav uinilac moe osloboditi od kazne, a ne, kao u sluaju Rimskog statuta da ne podlijee kazni.

VII STICAJ MEUNARODNIH KRIVINIH DJELA

Sticaj krivinih djela oznaava situacija u kojoj postoji vie krivinih djela ostvarenih od istog lica. Do toga moe doi tako to uinilac jednom radnjom izvri vie krivinih djela ili, pak, tako to sa vie radnji izvri vie krivinih djela. U prvom sluaju radi se o idealnom sticaju, a u drugom sluaju o realnom sticaju krivinih djela. I idealni i realni sticaj mogu biti homogeni i heterogeni. Razlika izmeu njih ogleda se u tome to kod homogenog sticaja uinilac sa jednom ili vie radnji ostvari obiljeja istorodnih krivinih djela, dok kod heterogenog sticaja ostvari obiljeja raznorodnih krivinih djela. Postoji i prividni sticaj-kada postoji privid postojanja vie krivinih djela, a ustvari se radi o jednom krivinom djelu.

U vezi sa prividnim idealnim sticajem treba rei da se on moe pojaviti u vidu specijaliteta, supsidijariteta i konsumpcije. Prividni idealni sticaj po osnovu specijaliteta postoji kada se jedno krivino djelo pojavljuje kao poseban oblik nekog opteg krivinog djela. Kada se pojavi ovakva situacija, odnos izmeu ova dva krivina djela razrjeava se primjenom pravila lex specialis derogat legi generali. Dakle, u ovoj situaciji nee postojati dva ve jedno krivino djelo, i to ono koje je poseban oblik nekog opteg krivinog djela. Prividni idealni sticaj po osnovu supsidijariteta postoji kada je neko krivino djelo prethodni stadijum nekog drugog krivinog djela. Prividni idealni sticaj po osnovu konsumpcije postoji kada je jedno krivino djelo konzumirano drugim.

Prividni realni sticaj postoji u sluajevima sloenog, kolektivnog i produenog krivinog djela. Sloeno krivino djelo je zakonska konstrukcija kod koje bie jednog krivinog djela ine dva ili vie krivinih djela. Dakle, privid kod ove konstrukcije se ogleda u tome to se, kada se ita zakonsko bie ovakvog krivinog djela, stie utisak o postojanju dva ili vie krivinih djela, ali je to samo privid, jer su sva ta krivina djela sadrana u jednom. Takve primjere pruaju nam upravo meunarodna krivina djela, kao to su genocid, zloini protiv ovjenosti, ratni zloini protiv civilnog stanovnitva i dr. , koji mogu biti izvreni bilo kojom od alternativno odreenih radnji, i u sluaju izvrenja vie njih nee postojati vie djela, ve samo jedno. Kolektivno krivino djelo je takvo djelo iji uinilac prilikom njegovog izvrenja postupa u vidu zanata, u vidu zanimanja ili iz navike.

Najzad, produeno krivino djelo postoji u situacijama u kojima vie krivinih djela zbog meusobne povezanosti ine jedno krivino djelo. Ovaj oblik prividnog realnog sticaja krivinih djela nastao je kao konstrukcija sudske prakse, mada sada ima svoje uporite i u KZBiH. U lanu 54 ovog zakona, s tim u vezi, propisano je sljedee: (1) Odredbe ovog zakona o sticaju krivinih djela nee se primijeniti kada uinilac uini produeno krivino djelo. (2) Produeno krivino djelo je uinjeno kad je uinilac s umiljajem uinio vie istih ili istovrsnih krivinih djela koja s obzirom na nain izvrenja, njihovu vremensku povezanost i druge stvarne okolnosti koje ih povezuju ine jedinstvenu cjelinu. (3) Kada se radi o produenom krivinom djelu istih zakonskih obiljeja, sud e izabrati vrstu i mjeru kazne koja je propisana za to krivino djelo. Ako se radi o istovrsnim krivinim djelima, sud e izabrati vrstu i mjeru kazne koja je propisana za najtee od tih djela.

U teoriji se prihvata mogunost postojanja prividnog sticaja meunarodnih krivinih djela po osnovu konsumpcije. Rije je o predmetu Prosecutor v. Clement Kayishema and Obed Ruzindana, pred ICTR. U ovom sluaju radilo se o odnosu izmeu krivinog djela genocida i krivinog djela zloina protiv ovjenosti. Pretresno vijee tog tribunala je u presudi stalo na stanovite da se, i pored tog to je tuilac okrivljene optuio za oba krivina djela, ipak radi samo o krivinom djelu genocida pod koje se, kako se istie, moe supsumirati zloin protiv ovjenosti . Kao razloge za ovaj stav Pretresno vijee je navelo sljedee: U ovom konkretnom sluaju zloin genocida u potpunosti apsorbuje odnosne zloine protiv ovjenosti. Sve take optunice za te zloine zasnivaju se na istim injenicama i istom krivinom ponaanju. Ti su zloini poinjeni na istim mjestima pokolja, protiv istih ljudi, pripadnika etnike grupe Tutsija, sa istom namjerom da se ta grupa u cjelini ili djelimino uniti.

S obzirom na gore reeno [bilo bi] neumjesno osuditi optuena lica i za genocid i za zloine protiv ovjenosti zasnovane na ubistvima i istrebljenju, jer su ova dva druga krivina djela u potpunosti supsumirana takama optunice za genocid. VIII SAUESNITVO U MEUNARODNOM KRIVINOM DJELU Kada se pogledaju obiljeja pojedinih meunarodnih krivinih djela vidi se da je veoma teko da budu uinjena od strane samo jednog lica. To je naroito sluaj sa krivinim djelima kakva su genocid, zloini protiv ovjenosti, ratni zloini protiv civilnog stanovnitva, terorizam i dr. Zbog toga je pojam sauesnitva tako znaajan u me.kriv.pravu.

Pojam sauesnitva podrazumijeva postojanje vie lica koja su u vezi sa izvrenjem krivinog djela. Meutim, neka od tih lica preduzimaju samo radnju izvrenja krivinog djela, druga ih samo navode da to uine, a trea im pruaju pomo kako bi lake preduzeli radnju izvrenja, pri emu ova trea lica ne uestvuju u toj radnji. Najzad, mogue je da se radnje nekih lica svode na organizovanje zloinakog udruenja radi vrenja krivinih djela. U prvom sluaju rije je o izvriocima, a s obzirom na to da ih na toj strani ima dva ili vie za njih se koristi i izraz saizvrioci. U drugom sluaju rije je o podstrekau, u treem o pomagau, dok je u posljednjem sluaju rije o organizatoru zloinakog udruenja kao sauesniku. Dakle, sauesnitvo kao pojam svojim sadrajem obuhvata saizvrilatvo, podstrekavanje, pomaganje i organizovanje zloinakog udruenja.

U okviru

tog pojma moe se izvriti dalja podjela na sauesnitvo u uem i irem smislu. Sauesnitvo u uem smislu obuhvata podstrekavanje, pomaganje i organizovanje zloinakog udruenja, dok se pojam sauesnitva u irem smislu dobija kada se navedenim oblicima sauesnitva dodaju izvrioci, odnosno saizvrioci. lanom 6 stav 3 Statuta Nirnberkog tribunala propisano je da voe, organizatori, podstrekai ili sauesnici, koji su uestvovali u pravljenju ili izvravanju zajednikog plana ili zavjere radi izvrenja krivinih djela iz nadlenosti tog tribunala, snose odgovornost za sva djela uinjena od bilo kog lica radi izvrenja tog plana. Ovo je, dakle, nain na koji pomenuti statut ureuje oblike sauesnitva kao to su podstrekavanje i pomaganje.

Praksa Nirnberkog tribunala koju prihvata i ICTY, pravi razliku izmeu sauesnika u udruivanju radi izvrenja zloinakog poduhvata i sauesnika u sluajevima gdje takvog poduhvata nema. Konkretno, radi se o sluaju Alfons Klajn i drugi iznijetom pred Vojnu komisiju SAD u Vizbadenu, u kojem je sedmoro Nijemaca optueno da su tokom 1944. i 1945.godine ubili 400 Poljaka i Rusa. Oni su, svaki na svoj nain, umiljajno doprinosili ubijanju ljudi ubrizgavanjem otrovnih supstanci rtvama, krivotvorenjem medicinske dokumentacije, pokopavanjem rtava.. Svi su oni optueni za `krenje meunarodnog prava`, za, kako je to tuilac precizirao u uvodnoj rijei, krenje zakona ratovanja. Tuilac je istakao da su svi oni koji uestvuju u zajednikom zloinakom poduhvatu jednako krivi kao `glavni saizvrioci` bez obzira na to koju je ulogu imao pojedini uesnik.

Svako ko je u bilo kom obliku uestvovao u postizanju posljedice [ubistva] kriv je u istoj mjeri kao i ovjek koji je stvarno povukao obara Zbog toga je u Saveznom zakonu SAD potpuno izbrisano razlikovanje izmeu izvrilaca i izmeu sauesnika prije izvrenja djela i sauesnika poslije izvrenja djela. Svi oni koji uestvuju u vrenju nekog zloina, bez obzira jesu li ranije nazivani sauesnicima ili ne, sada se smatraju saizvriocima. U tom Hadamaru je radila proizvodna linija smrti. Nijedan od optuenih nije mogao da sam uradi sve ono to je bilo potrebno za itav lanac radnji. lan 7 stav 1 Statuta ICTY sadri odredbe o individualnoj krivinoj odgovornosti: Lice koje je planiralo, podstaklo, naredilo, uinilo ili na drugi nain pomoglo i podralo planiranje, pripremu ili izvrenje nekog od krivinih djela iz nadlenosti ovog tribunala, snosi linu odgovornost za to krivino djelo.

Dakle, u ovom sluaju, bez obzira na oblik sauesnitva, navedena lica snose krivinu odgovornost za uinjeno krivino djelo. albeno vijee ICTY u presudi u predmetu Tadi, u vezi s tekim krenjima meunarodnog humanitarnog prava (krivino djelo iz lana 2 Statuta ovog tribunala) je istaklo: Veina tih krivinih djela nisu posljedica zloinake sklonosti pojedinaca, nego predstavljaju manifestaciju kolektivnog kriminaliteta: zloine esto izvravaju grupe pojedinaca koji djeluju sprovodei zajedniki kriminalni plan. Iako samo neki od lanova grupe mogu fiziki poiniti krivino djelo (ubistvo, istrebljenje, bezobzirno razaranje gradova, naselja i sela, itd.), uestvovanje i doprinos drugih lanova grupe esto je kljuno u omoguavanju izvrenja tog krivinog djela. Iz ovoga slijedi da moralna teina takvog uestvovanja esto nije ni manja - zapravo ni razliita od moralne teine onih koji izvre navedena djela.

U tim okolnostima smatrati krivino odgovornom kao izvrioca samo osobu koja fiziki izvodi krivino djelo, znailo bi zanemariti saizvrilaku ulogu svih onih (na kurziv) koji su na neki nain omoguili poiniocu da fiziki izvri to krivino djelo. Istovremeno, ovisno o okolnostima, smatrati ove druge samo kao pomagae i podravatelje, moglo bi potcijeniti stepen njihove krivine odgovornosti. Posebna situacija nastupa u onim sluajevima kada, u toku ostvarenja zajednikog zloinakog poduhvata, neko od uesnika u tom lancu uini djelo koje nije bilo obuhvaeno zloinakim planom. Postavlja se pitanje odgovornosti ostalih lica koja, iako uesnici tog poduhvata, nisu uestvovala u radnjama koje su izale iz okvira zloinakog plana. Ovdje je rije o odgovornosti za eksces nekog od uesnika zloinakog poduhvata.

Ovo pitanje u meunarodnom krivinom pravu je opet raspravljeno u sudskoj praksi, i to od strane albenog vijea ICTY u sluaju Tadi. U ovom sluaju vijee je Stalo (je) na stanovite da do odgovornosti za zloin koji nije bio predvien zajednikim planom dolazi samo ako se, sudei prema okolnostima kada je poinjen (i) moglo predvideti da bi ga mogao izvriti neki od lanova grupe i (ii) ako je optueni svesno preuzeo taj rizik . Podstrekavanje znai preduzimanje svih psiholokih ili fizikih koraka kojima je cilj da se neko navede da poini zloin, pri emu se istie da se ono moe sastojati od injenja i neinjenja, da se ne kanjava kao takvo, nego samo onda ako dovede do izvrenja zloina, s tim to se subjektivni elemenat kod podstrekaa svodi na sljedee:

(i) potrebno je da je lice imalo namjeru da nekoga navede da izvri zloin, drugim rijeima da je `direktno namjeravalo da izazove izvrenje zloina` (Kordi i erkez, 387); (ii) da je lice bar bilo svjesno vjerovatnoe da e, kao posljedica njegovog djelovanja, biti izvren zloin; (iii) lice mora imati mens rea potreban za podstrekavanje na zloin Od pravila da se za podstrekavanje kanjava samo ako je dovelo do izvrenja krivinog djela, postoji izuzetak u sluaju zloina genocida. Ovaj izuzetak postoji zato to je lanom 3 stav 1 taka (c) Konvencije o spreavanju i kanjavanju zloina genocida samo pozivanje i podstrekavanje na genocid odreeno kao krivino djelo. Pomaganje znai davanje pomoi nekome da uini krivino djelo, pri emu se ono ne mora sastojati samo u obezbjeivanju materijalnih sredstava ili pruanju fizike pomoi, ve se moe ogledati i u neinjenju koje, kako se navodi, ima odluujui znaaj za izvrenje krivinog djela, pod uslovom da je takvo neinjenje praeno odgovarajuim oblikom vinosti.

Kao primjer iz sudske prakse u kome je neinjenje bilo kvalifikovano kao pomaganje u izvrenju meunarodnog krivinog djela moe se navesti presuda pretresnog vijea ICTY u sluaju Aleksovski. Evo kako je tim povodom Pretresno vijee izrazilo svoj stav: ..Vijee procjenjuje da nije utvreno da je optueni dao nalog da se poini to nasilje, no ubijeeno je da je optueni pomagao i doprinosio pri izvrenju. Budui da je prisustvovao nasilju, a da nije izrazio protivljenje, uprkos sistematskom karakteru tog zlostavljanja i vlasti koju je imao nad poiniocima, Zlatko Aleksovski nije mogao a da ne bude svjestan da e poinioci nasilja to preutno odobravanje protumaiti kao izraz podrke i ohrabrenja, ime e znatno doprinijeti poinjenju dotinih djela. Stoga se Zlatko Aleksovski mora smatrati odgovornim za pomaganje i doprinoenje u smislu lana 7 (1), pri fizikom i psihikom zlostavljanju kojem su podvrgnuti zatoenici tokom pretresa 15. i 16. aprila 1993. godine

Donoenjem Rimskog statuta ICC uinjeni su znaajni koraci na polju regulisanja instituta sauesnitva u meunarodnom krivinom djelu. U taki (a) razlikuju se tri oblika izvrilatva: neposredno izvrilatvo (izvrilac), saizvrilatvo i posredno izvrilatvo . Pri tome, u sluaju posrednog izvrioca ovaj odgovara za krivino djelo uinjeno na taj nain bez obzira da li je neposredni izvrilac krivino odgovoran. Ovo je od naroitog znaaja kod odreenih meunarodnih krivinih djela koja se mogu uiniti samo sa namjerom, kao to je sluaj sa krivinim djelom genocida. mogue su situacije da odreeno lice, koje ima ovakvu namjeru, ne preduzima samu fiziku radnju iz ovog krivinog djela ve za to koristi neko drugo lice koje za tu namjeru ne zna niti ona kod njega postoji. U ovakvom sluaju to lice ne bi moglo odgovarati za genocid, jer mu nedostaje ova namjera, ali e zato za ovo krivino djelo kao posredni izvilac odgovarati ono prvo lice koje se posluilo licem koje je preduzelo samu fiziku radnju ubijanja, tekih tjelesnih povreda ili drugih oblika ostvarenja krivinog djela genocida.

Takom (b) podstrekavanje je odreeno kao sljedei oblik sauesnitva, mada se u okviru ove take nalaze i radnje nareivanja i vrbovanja na izvrenje meunarodnog krivinog djela. Kod ovog oblika sauesnitva do krivine odgovornosti prema Statutu moe doi za uspjelo podstrekavanje, koje postoji ako krivino djelo bude ne samo izvreno ve i pokuano. Od ovog pravila izuzetak je predvien samo kod zloina genocida (taka (e)), jer se u tom sluaju samo podstrekavanje kanjava, bez obzira to nije dolo do izvrenja ili pokuaja izvrenja tog krivinog djela. Dakle, u ovom sluaju moe doi do krivine odgovornosti i za neuspjelo podstrekavanje. U taki (c) odreeno je pomaganje, odnosno podravanje, kao sljedei oblik sauesnitva. Ono se sastoji u doprinosu u izvrenju ili pokuaju izvrenja krivinog djela, kako bi se uiniocu olakala radnja izvrenja to, prema ovoj odredbi Statuta, ukljuuje obezbjeivanje sredstava za izvrenje krivinog djela. I u ovom sluaju krivina odgovornost pomagaa postoji kako kod svrenog krivinog djela, tako i u sluaju kada je dolo samo do pokuaja krivinog djela.

Poseban oblik sauesnitva, koji poznaje Statut, propisan je u taki (d). On se sastoji u doprinoenju na bilo koji nain da grupa lica koja djeluje sa zajednikim ciljem izvri ili pokua da izvri krivino djelo. Taj doprinos mora biti namjeran i treba ispunjavati jedan od alternativno postavljenih zahtjeva. Prvi zahtjev se odnosi na to da je namjerni doprinos uinjen s ciljem doprinoenja zloinakom djelovanju ili zloinakoj svrsi grupe kada takvo djelovanje ili svrha podrazumijevaju izvrenje krivinog djela. Drugim zahtjevom se trai da ovo lice zna za namjeru grupe da izvri zloin. U vezi sa ovim posljednjim oblikom sauesnitva, istie se da bilo koja radnja moe prerasti u radnju sauesnitva u sluaju postojanja zajednikog cilja VIII KRIVINA ODGOVORNOST I OSNOVI NJENOG ISKLJUENJA U MEUNARODNOM MATERIJALNOM KRIVINOM PRAVU

8.1. Pojam i elementi krivine odgovornosti

Krivina odgovornost pojmovno se moe odrediti kao skup subjektivnih elemenata na strani uinioca krivinog djela pomou kojih se odreuju njegovo psihiko stanje i psihiki odnos prema uinjenom krivinom djelu,tj. koji ga ine sposobnim da shvati znaaj svog djela i da upravlja svojim postupcima. Krivina odgovornost ima dva elementa koji odreuju sadraj ovog pojma. Jedan od tih elemenata je psihiko stanje uinioca, a drugi je njegov psihiki odnos prema uinjenom krivinom djelu. Prvi se naziva vinost, a drugi uraunljivost. 8.1.1. Uraunljivost

Uraunljivost je osnov krivine odgovornosti. Uraunljivost se pretpostavlja, jer se polazi od toga da je najvei broj ljudi duevno zdrav, pri emu se ova pretpostavka uspostavlja u odnosu na odreenu starosnu dob. Ova pretpostavka za posljedicu ima to da se u krivinom zakonodavstvu ne odreuje pojam uraunljivosti, tj. ne odreuje se ta jeste uraunljivost, ve ta ona nije. Na ovaj nain je postupljeno i u Rimskom statutu ICC. Naime, ovaj statut uspostavlja nadlenost ICC u odnosu na sva lica koja su u vrijeme izvrenja krivinog djela imala 18 godina ime, na posredan nain, polazi od navedene pretpostavke da su sva lica od te starosne dobi sposobna za rasuivanje i upravljanje svojim postupcima (da su uraunljiva). No, kako se radi o oborivoj pretpostavci, Statut u lanu 31 stav 1 taka (a) propisuje da nije krivino odgovorno lice ako u vrijeme izvrenja krivinog djela iz nadlenosti ICC pati od duevne bolesti ili nedostatka koji razara sposobnost tog lica da procjenjuje nezakonitost ili narav svog djela ili sposobnost da kontrolie svoje ponaanje da bi udovoljilo zakonskim uslovima.

Iz navedene odredbe Statuta proizilazi da se neuraunljivost moe manifestovati u dva oblika. Prvi se ogleda u nesposobnosti uinioca da procjenjuje nezakonitost ili prirodu svog djela, a drugi u njegovoj nesposobnosti da kontrolie svoje ponaanje. I u jednom i u drugom sluaju uzrok te nesposobnosti mora biti u duevnoj bolesti ili u duevnom nedostatku na strani uinioca. Duevna bolest ili nedostatak predstavlja bioloki osnov neuraunljivosti, dok nesposobnost upravljanja svojim ponaanjem, predstavlja psiholoki osnov neuraunljivosti. Neuraunljivost se u svakom konkretnom sluaju utvruje u odnosu na vrijeme izvrenja meunarodnog krivinog djela i u tome nezamjenjivu ulogu imaju vjetaci odgovarajue medicinske struke, s obzirom na to da se radi o pitanjima iz domena medicinskih nauka. Istina, neuraunljivost predstavlja pravno pitanje o kojem u konkretnom sluaju odluku donosi sud, ali pravilnu odluku o tome on ne moe donijeti bez angaovanja odgovarajuih vjetaka.

Krivinopravni znaaj neuraunljivosti ogleda se u tome to uinilac meunarodnog krivinog djela na ijoj strani je utvrena neuraunljivost nije krivino odgovoran za to krivino djelo. Dakle, takav uinilac ne moe se oglasiti krivim, ve se oslobaa od optube zbog nepostojanja krivine odgovornosti. Takvom uiniocu se ne izriu ni mjere bezbjednosti (npr. obavezno lijeenje u odgovarajuoj zdravstvenoj ustanovi, odnosno na slobodi), s obzirom na to da Rimski statut ICC ne propisuje mogunost izricanja ovih krivinih sankcija. 8.1.1.1. Bitno smanjena uraunljivost Izmeu uraunljivosti i neuraunljivosti postoji prelazno stanje u kojem postoji duevna poremeenost takvog stepena koja, istina, ne iskljuuje u potpunosti uraunljivost nego je samo umanjuje.

U domaem zakonodavstvu za ovo stanje upotrebljava se izraz bitno smanjena uraunljivost, dok se u stranoj teoriji i judikaturi upotrebljava izraz smanjena uraunljivost. Ovaj oblik ne propisuje Rimski statut,dok ICTY u sluaju smanjene uraunljivost ne oslobaa od krivine odgovornosti ali se moe uzeti u obzir kao osnov za ublaavanje kazne. U predmetu protiv optuenog Esada Lande ICTY je odbio pozivanje odbrane na smanjenu uraunljivost optuenog u vrijeme izvrenja krivinog djela koje mu je optunicom stavljeno na teret,ali nije iskljuio mogunost njenog postojanja u drugim sluajevima. Posebno je pitanje kako u takvim situacijama primijeniti ovaj institut, s obzirom na to da ni Statut ICTY, kao ni Rimski statut ne sadri odredbe o smanjenoj uraunljivosti. U tom smislu znaajan je onaj dio pomenute presude u kom Pretresno vijee govori o tome na koje izvore se poziva u razmatranju ovog pitanja u konkretnom sluaju. S tim u vezi se kae:

vrsto je uvrijeeno da tumaenje lanova Statuta i odredbi Pravilnika treba zapoeti podsjeanjem na opte principe tumaenja koji su kodifikovani u lanu 31 Beke konvencije o ugovornom pravu. Takoe, kao to je ranije obrazloeno, prihvatljivo je oslanjanje na pravila tumaenja iz nacionalnih pravnih sistema gdje god se ona mogu primijeniti, a da se, pri tom, ostane u okviru optih principa prava.. Kad pojam nije definisan u Statutu ICTY, ali je jasno definisan i artikulisan u odredbama vie nacionalnih pravnih sistema, i to na vie naina, oito je dopustivo pribjegavati takvim nacionalnim pravnim sistemima radi razjanjenja pojma koji je dat u Pravilniku. Odbrana smanjenom uraunljivou priznata je u razliitim oblicima, sa razliitim pravnim posljedicama, u mnogim nacionalnim pravnim sistemima.

Na primjer, u Engleskoj i Velsu licu za koje se ustanovi da mu je smanjena uraunljivost, ne moe se suditi za ubistvo nego se mora izjasniti krivim za ubistvo na mah. U nekim evropskim zemljama lice koje pati od takvog poremeaja time stie uslove za ublaavanje kazne. Iz citiranog sluaja moe se uoiti kako Pretresno vijee ukazuje da smanjena uraunljivost uinioca meunarodnog krivinog djela moe biti od uticaja na presuenje odreene krivine stvari, i to na dvojak nain. Ona, naime, moe biti razlog da se njegovo ponaanje pravno kvalifikuje kao blae krivino djelo (ako se prihvate sistemi Engleske i Velsa) ili, pak, tako to se uzima u obzir kao olakavajua okolnost prilikom odmjeravanja kazne (kao u sluajevima Francuske, Njemake, Italije, Junoafrike Republike). No, u svakom sluaju ova uraunljivost ne dovodi do iskljuenja krivine odgovornosti. Prema lanu 145 stav 2 taka (a) alineja (i) Pravilnika o postupku i dokazivanju ICC, bitno smanjena uraunljivost uzima se u obzir kao posebna olakavajua okolnost .

8.1.1.2. Krivina odgovornost po osnovu actiones liberae in causa

Mogue su situacije u kojima se uinilac krivinog djela, prije nego to e ga uiniti, upotrebom alkohola ili droga dovede u stanje neuraunljivosti. . lanom 31 stav 1 taka (b) Rimskog statuta propisano je da lice nije krivino odgovorno ako u vrijeme izvrenja krivinog djela stanje opijenosti razara sposobnost tog lica da procijeni nezakonitost ili prirodu svog djela ili sposobnost da kontrolie svoje ponaanje da bi udovoljilo zakonskim uslovima, osim ako je opijenost bila dobrovoljna pod okolnostima pod kojima je lice znalo ili prenebreglo opasnost da e usljed opijenosti vjerovatno izvriti djelo koje predstavlja krivino djelo iz nadlenosti Suda.

8.1.2. Vinost

Psihikog odnosa uinioca prema svom djelu, koji se ogleda u njegovoj svijesti i volji prema odreenom krivinom djelu. U meunarodnom krivinom pravu oznaava se izrazom mens rea. Razlika izmeu uraunljivosti i vinosti se ogleda u tome to se kod uraunljivosti utvruje da li je uinilac bio uopte sposoban da shvati znaaj svog djela, odnosno da li je uopte mogao da upravlja svojim postupcima, dok se kod vinosti utvruje da li je uinilac bio svjestan odreenog krivinog djela i da li je to djelo htio. Kao i u sluaju uraunljivosti, i kod vinosti se ona mora utvrivati u svakom konkretnom sluaju. I u meunarodnom materijalnom krivinom pravu postoje dva oblika vinosti: umiljaj i nehat.

8.1.2.1. Umiljaj

Direktni umiljaj postoji u situaciji kada je uinilac svjestan svog djela i hoe njegovo izvrenje, a eventualni umiljaj znai da je uinilac svjestan da usljed njegovog injenja ili neinjenja moe nastupiti zabranjena posljedica, pa i pored toga pristaje na njeno nastupanje. Pored toga, u obiljejima nekih meunarodnih krivinih djela trai se da uinilac ima znanje o odreenim okolnostima ili posljedicama. To je, na primjer, sluaj sa krivinim djelom zloina protiv ovjenosti iz lana 7 Rimskog statuta ICC. Naime, bie ovog krivinog djela, koje se moe uiniti kao dio rasprostranjenog ili sistematskog napada protiv bilo kog civilnog stanovnitva, trai da uinilac ovog zloina zna za takav napad.

U sluaju nekih meunarodnih krivinih djela njihovo zakonsko bie zahtijeva postojanje odreene namjere kod uinioca u vrijeme izvrenja krivinih djela. Tipian primjer ovakvog krivinog djela je zloin genocida. Prema lanu 6 Rimskog statuta, za postojanje ovog zloina trai se namjera uinioca da u potpunosti ili djelimino uniti odreenu nacionalnu, etniku, rasnu ili vjersku grupu. Ukoliko predstava o cilju djeluje kao motiv za preduzimanje izvjesne radnje tada postoji namjera, kao jedan iskljuivo psihiki fenomen. S namjerom postupa ono lice koje pod dejstvom predstave o cilju preduzima radnju da bi ostvarilo cilj. Kako vidimo, Statut zahtijeva postojanje i namjere i znanja kod uinioca prilikom izvrenja nekog od krivinih djela iz nadlenosti ICC, a to su, prije svega, elementi direktnog umiljaja.

Prema Statutu mogue su i situacije u kojima se krivina odgovornost uinioca temelji na njegovom eventualnom umiljaju, odnosno nehatu. Takve situacije su mogue kod komandne odgovornosti, jer Statut u lanu 28 predvia krivinu odgovornost vojnih komandanata ili lica koja su stvarno djelovala u tom svojstvu, za nepropisno kontrolisanje i nadzor svojih snaga i u sluaju svjesnog prenebregavanja obavjetenja koja su jasno ukazivala da podreeni izvravaju ili e izvriti krivina djela, odnosno ako komandanti nisu znali da njihove snage izvravaju ili e izvriti krivina djela, iako su usljed okolnosti u to vrijeme trebali da znaju za to. 8.1.2.2. Nehat Drugi oblik vinosti je nehat koji je, u odnosu na umiljaj, blai oblik vinosti.

I kod nehata uinilac krivinog djela ima odreeni psihiki odnos prema djelu koji se moe izraavati na dva naina. Uinilac je u prvom sluaju svjestan da usljed njegovog injenja ili neinjenja moe nastupiti zabranjena posljedica, ali olako dri da e je moi sprijeiti ili da ona uopte nee nastupiti. Ovdje se radi o svjesnom nehatu. U drugom sluaju uinilac nije bio svjestan mogunosti nastupanja zabranjene posljedice, ali je prema okolnostima konkretnog sluaja i prema svojim linim svojstvima bio duan i mogao biti svjestan takve mogunosti. Ovakav nehat naziva se nesvjesnim nehatom. u teoriji se kao poseban oblik navodi profesionalni nehat. Ovaj oblik nehata se vee za odreena ljudska zanimanja (profesije) kod kojih se od lica koja ih obavljaju trai paljivije postupanje nego to bi se u istoj situaciji trailo od drugih ljudi koji se ne bave tom profesijom.

Iz odredbi Rimskog statuta proizilazi mogunost komandne odgovornosti i po osnovu nesvjesnog nehata, na koji zakljuak naroito ukazuje onaj dio odredbe Statuta u kome se od pretpostavljenog lica zahtijeva da je ...trebalo da zna da snage izvravaju ili e izvriti ta krivina djela.... Rimski statut ICC predvia mogunost krivine odgovornosti po osnovu nehata vojnih komandanata ili lica koja stvarno djeluju u tom svojstvu. Ta mogunost propisana je u lanu 28 stav 1 taka (a) alineja (i) Statuta i u dijelu koji se odnosi na nehat glasi: Pored drugih osnova krivine odgovornosti prema ovom statutu za krivina djela iz nadlenosti Suda: a) vojni zapovjednik ili lice koje stvarno djeluje kao vojni zapovjednik krivino je odgovorno za krivina djela iz nadlenosti Suda koje su poinile snage pod njegovom stvarnom komandom i nadzorom, odnosno stvarnom vlau i nadzorom zato to nisu propisno kontrolisali te snage:

(i) ako su taj vojni zapovjednik ili lice usljed okolnosti u to vrijeme trebalo da znaju da snage izvravaju ili e izvriti ta krivina djela i (ii) ako taj vojni zapovjednik ili lice nisu preduzeli sve potrebne i razumne mjere u svojoj moi da sprijee ili suzbiju njihovo izvrenje ili stvar predaju nadlenim organima radi istrage i gonjenja. U ovakvim situacijama se od komandanta trai da sazna i provjeri neophodne informacije potrebne za praenje ponaanja potinjenih. 8.2. Ostali osnovi iskljuenja krivine odgovornosti Pored neuraunjivnosti i opijenosti koja nije samoskrivljena, Rimski statut ICC predvia jo neke osnove iskljuenja krivine odgovornosti:

8.2.1. Nuna odbrana Ovaj krivinopravni institut propisan je u lanu 31 stav 1 taka (c) Rimskog statuta. Iz te odredbe Statuta proizilazi da nuna odbrana postoji ako lice postupa opravdano da bi odbranilo sebe ili drugo lice ili, u sluaju ratnih zloina, da bi odbranilo imovinu koja je bitna za opstanak tog lica ili drugog lica ili imovinu bitnu za ostvarenje vojnog zadatka, od neposredne i nezakonite upotrebe sile na nain srazmjeran stepenu opasnosti koja prijeti tom ili drugom licu ili zatienoj imovini.Kao i kod nune odbrane prema nacionalnom krivinom zakonodavstvu, navedeni uslovi mogu se podijeliti u dvije grupe. Prvu od njih ine uslovi na strani napadnutog lica (uslovi odbrane), a drugu uslovi koji moraju postojati na strani napadaa (uslovi napada). Uslovi koji moraju postojati na strani napadaa (uslovi napada) su:

(1) Potrebno je, najprije, da postoji napad , pod kojim se moe smatrati svaka radnja upravljena na povredu ivota ili tijela, a u sluaju ratnih zloina i napad na imovinu koja je bitna za opstanak napadnutog ili nekog treeg lica ili na imovinu koja je bitna za ostvarenje vojnog zadatka. ta predstavlja imovinu bitnu za opstanak nekog lica, odnosno za ostvarenje vojnog zadatka, predstavlja faktiko pitanje na koje se odgovor treba dati u svakom konkretnom sluaju, zavisno od svih okolnosti tog sluaja. (2) Napada moe biti samo ovjek , jer se u sluaju ugroavanja putem prirodne sile ili od strane ivotinje, moe raditi o opasnosti kao elementu krajnje nude. (3) Iako Statut u citiranoj odredbi govori o nezakonitoj upotrebi sile, oito je da se misli na protivpravnost napada kao elementa nune odbrane.

(4) Napad mora biti stvaran i neposredan , pri emu se neposrednim napadom moe smatrati i onaj koji neposredno predstoji, tj. situacija u kojoj napadnuti svakog trenutka moe oekivati da e biti napadnut. U sluaju da napadnuti pogreno smatra da je napadnut, odnosno da mu prijeti neposredna opasnost od napada, moe da se, kako se istie, poziva na stvarnu zabludu u skladu sa odredbom lana 32 Statuta. Uslovi koji prema citiranoj odredbi Statuta moraju postojati na strani napadnutog (uslovi odbrane) su: (1) Odbrana napadnutog mora se sastojati u odbijanju napada od njega ili nekog drugog lica, odnosno, u sluaju ratnih zloina, u odbijanju napada na imovinu koja je bitna za opstanak napadnutog lica ili nekog drugog lica ili na imovinu bitnu za ostvarenje vojnog zadatka. Tom prilikom napadnuti povreuje napadaa, ali to ini kako bi odbio njegov napad.

(2) Odbijanje napada mora biti usmjereno protiv napadaa , s tim to e ovaj uslov postojati ako lice koje se brani tom prilikom napada bilo koje dobro napadaa kako bi odbilo njegov napad. (3) Neophodno je da postoji istovremenost izmeu napada i odbrane , to e biti kako u sluaju kada je napad zapoeo tako i kada on neposredno predstoji. Kada je napad odbijen ili je usljed drugih razloga prestao, pa napadnuti nakon toga i dalje djeluje protiv napadaa, takve njegove djelatnosti ne bi se mogle smatrati nunom odbranom. (4) Mora postojati srazmjernost izmeu napada i odbrane , pri emu se postojanje srazmjere procjenjuje u svakom konkretnom sluaju prema stepenu opasnosti koja je prijetila napadnutom. Ukoliko su u konkretnom sluaju ispunjeni navedeni uslovi, lice koje se poziva na ovaj institut nije krivino odgovorno (lan 31 stav 1 Statuta). Meutim, to to je lice uestvovalo u odbrambenim dejstvima svojih snaga, samo po sebi, ne iskljuuje njegovu krivinu odgovornost.

Ova odredba sadrana je u drugoj reenici take (d) lana 31 Statuta, a kao razlog za nju iznosi se potreba da se ne mijea nuna odbrana sa kolektivnom odbranom u defanzivnoj vojnoj operaciji. U odluci Pretresnog vijea ICTY u predmetu Kordi i erkez je advokat odbrane tvrdio da su bosanski Hrvati uli u oruanu borbu pod vostvom dva optuena, postupajui u samoodbrani, reagujui na agresivnu politiku bosanskih Muslimana. Pretresno vee ICTY je s pravom odbacilo ovu argumentaciju, navodei da vojne operacije voene u samoodbrani nisu po meunarodnom humanitarnom pravu predviene kao osnov za iskljuenje protivpravnosti. Nuna odbrana po meunarodnom krivinom pravu se ne smije pobrkati sa samoodbranom po meunarodnom javnom pravu, jer se ova potonja odnosi na postupke drava i njima slinih entiteta, dok se nuna odbrana po meunarodnom krivinom pravu odnosi na postupke pojedinaca prema drugim pojedincima.

8.2.2. Krajnja nuda i prinuda

Navedeni instituti, kao osnov za oslobaanje od krivine odgovornosti, propisani su u lanu 31 stav 1 taka (d) Rimskog statuta. Prema toj odredbi, uinilac nije krivino odgovoran ako u vrijeme izvrenja djela postupak koji, prema navodima, predstavlja krivino djelo iz nadlenosti Suda, proizilazi iz prinude kao posljedice prijetnje neposredno predstojeom smru ili trajnom ili neposrednom ozbiljnom tjelesnom povredom tog ili drugog lica, te lice postupa na neophodan i razloan nain da bi izbjeglo tu prijetnju ukoliko ne namjerava da uzrokuje veu tetu od one koju eli da izbjegne. Takva prijetnja moe potei: (i) od drugih lica ili (ii) od drugih okolnosti van kontrole tog lica.

Prvu grupu ine uslovi koji moraju postojati na strani lica koje se poziva na ovaj institut (lice kojem se prijeti), dok drugu grupu ine uslovi koji postoje na strani lica ili odreenih okolnosti od kojih potie ova prijetnja. Prijetnja koja je usmjerena prema odreenom licu mora biti neposredna i takvog kvaliteta da dovodi do smrti, trajne ili neposredne ozbiljne tjelesne povrede tog ili drugog lica . Dakle, ova prijetnja moe biti usmjerena na ivot ili tijelo tog ili drugog lica, a ne i protiv drugog pravnog dobra. Lice koje otklanja ovakvu prijetnju , pri tome, mora djelovati razumno , njegovo postupanje mora biti na nain koji mu je neophodan da bi otklonio prijetnju , tj. treba da se radi o nainu koji mu je u datoj situaciji bio jedino na raspolaganju. Najzad, uslov za primjenu ovog instituta je da lice koje otklanja opasnost od sebe ili drugog lica nema namjeru da nanese veu tetu od one koja je njemu ili drugom licu prijetila.

Kada se paljivo ita citirana odredba Statuta, ne moe se izbjei utisak da se u njoj prepliu elementi prinude i krajnje nude i da je to, kako se istie, uinjeno na nain da se te dvije situacije ne mogu jasno razlikovati. O prinudi bi se radilo ako prijetnja potie od nekog lica, dok bi krajnja nuda postojala ako opasnost potie od okolnosti van kontrole lica prema kojem je upravljena. Prema lanu 145 stav 2 taka (a) alineja (i) Pravilnika o postupku i dokazivanju ICC, prinuda se uzima u obzir kao posebna olakavajua okolnost . 8.2.3. Stvarna i pravna zabluda Odredbe o stvarnoj i pravnoj zabludi sadrane su u lanu 32 Rimskog statuta, pod naslovom injenina greka ili pravna greka.

U vezi sa stvarnom zabludom treba podsjetiti da ona predstavlja pogrenu predstavu uinioca krivinog djela o nekoj stvarnoj okolnosti, koja se moe odnositi na obiljeja iz zakonskog bia krivinog djela ili, pak, na stvarnu okolnost koja nije sadraj tog bia. Ovo predstavlja osnov za podjelu na dvije vrste stvarne zablude: stvarnu zabludu u uem smislu i stvarnu zabludu u irem smislu. Stvarna zabluda u uem smislu postoji kada je uinilac imao pogrenu predstavu o nekoj stvarnoj okolnosti koja je dio sadraja zakonskog bia krivinog djela koje je uinio, dok stvarna zabluda u irem smislu postoji kada je uinilac bio svjestan svih obiljeja krivinog djela koje ini, ali je pogreno drao da postoje neke stvarne okolnosti izvan tog bia koje bi, da su stvarno postojale, inile doputenim to njegovo djelo. I jedna i druga zabluda iskljuuju postojanje umiljaja na strani uinioca, ali ne uvijek i njegovog nehata.

S tim u vezi, u oba sluaja je od znaaja da li se radilo o otklonjivoj ili neotklonjivoj stvarnoj zabludi, s obzirom na to da samo neotklonjiva stvarna zabluda (u uem ili irem smislu) predstavlja osnov za oslobaanje od krivine odgovornosti jer iskljuuje postojanje kako umiljaja tako i nehata. Ako je uinilac krivinog djela bio u otklonjivoj stvarnoj zabludi (u uem ili irem smislu), krivino je odgovoran ako zakon za to krivino djelo propisuje kanjavanje za nehat. Kod otklonjive stvarne zablude uinilac nije imao pravilnu predstavu o stvarnim okolnostima (onim iz zakonskog bia krivinog djela ili onim izvan tog bia), ali se smatra krivino odgovornim zato to je bio duan i mogao imati pravilnu predstavu o tim okolnostima.

Imajui u vidu citiranu odredbu Rimskog statuta, te dovodei je u vezu sa lanom 30 stav 1 Statuta prema kojem je lice, u pravilu, krivino odgovorno samo ako su materijalni elementi krivinog djela uinjeni sa namjerom i znanjem, jasno je da neotklonjiva stvarna zabluda iskljuuje krivinu odgovornost za uinjeno krivino djelo iz nadlenosti ICC. Meutim, Statut propisuje i mogunost nehatne krivine odgovornosti (kao u sluaju komandne odgovornosti po lanu 28 stav 1 taka (a) alineja (i) Statuta) u kom sluaju otklonjiva stvarna zabluda ne bi iskljuivala odgovornost za nehat pretpostavljenog. U sluaju W.List and Others (the Hostages case) o kojem je odluivao Vojni sud SADa okrivljeni je bio optuen za razaranje gradova, varoi i sela i druga razaranja koji nisu bili opravdani vojnim potrebama na okupiranim teritorijama prilikom povlaenja njegovih jedinica iz Finske u zapadnu Norveku.

U vezi s tim, optueni je pogreno drao da je ruska armija bila neposredno pred njim, zbog ega je naredio potpuno razaranje kako iza njegovih snaga ne bi ostalo nita ruskoj armiji. U toku postupka na osnovu dokaza je utvreno da je optueni imao pogrenu predstavu o tome da je ruska armija bila neposredno pred njegovim snagama, jer je utvreno da se oekivalo da e snage optuenog prilikom povlaenja biti napadnute od te armije. Zbog toga je sud, nakon razmatranja svih injenica i okolnosti vezanih za situaciju u kojoj se nalazio optueni u vrijeme dogaaja, stao na stanovite da takvo ponaanje optuenog nije krivino djelo, bez obzira to je naknadno utvreno da je u vrijeme kritinog dogaaja predstava optuenog da je ruska armija neposredno pred njegovim snagama bila pogrena. Prema lanu 32 stav 2 Rimskog statuta, pravna zabluda nije osnov iskljuenja krivine odgovornosti, ali to izuzetno moe biti, i to u dva sluaja:

U prvoj situaciji ona moe biti taj osnov ako negira duevni element koji se, kako smo rekli, u pravilu sastoji od namjere i znanja o materijalnim elementima iz bia krivinih djela propisanih Statutom. Odgovor na ova pitanja je veoma sloen i moe se davati samo u konkretnom sluaju, zavisno od svih okolnosti tog sluaja. U vezi sa drugom situacijom Statut upuuje na svoj lan 33 u kom su sadrane odredbe o mogunosti oslobaanja od krivine odgovornosti ako je djelo uinjeno po naredbi vlade ili pretpostavljenog. U tom sluaju, podreeni ne odgovara za uinjeno djelo ako su kumulativno ispunjeni sljedei uslovi: da je bio pravno obavezan da poslua nareenje; ako podreeni nije znao da je nareenje nezakonito, te ako nareenje nije bilo oigledno nezakonito. Meutim, prema Statutu je neoboriva pretpostavka da su nareenja za izvrenje genocida ili zloina protiv ovjenosti oigledno nezakonita.

8.2.4. Nareenje pretpostavljenog


lanom 33 Rimskog statuta propisano je da: 1. injenica da je krivino djelo iz nadlenosti Suda uinilo lice na osnovu nareenja vlade ili pretpostavljenog, bilo vojnog bilo civilnog, ne oslobaa to lice krivine odgovornosti osim: (a) ako je to lice bilo pravno obavezno da poslua nareenje vlade ili datog pretpostavljenog; (b) ako lice nije znalo da je nareenje nezakonito i (c) ako nareenje nije bilo oigledno nezakonito. 2. Za svrhu ovog lana, nareenja da se izvri genocid ili zloini protiv ovjenosti su oigledno nezakonita. Dakle, nareenje pretpostavljenog, u pravilu, ne oslobaa uinioca meunarodnog krivinog djela od krivine odgovornosti, osim ukoliko nisu bila ispunjena tri navedena uslova.

To znai da je primjena ovog instituta ograniena na krivino djelo ratnih zloina, ali i u tom sluaju pod dosta restriktivnim uslovima. I KZBiH predvia nareenje vlade ili pretpostavljenog kao institut na koji se moe pozivati optueni (lan 180 stav 3). Radi se o mogunosti koja je ograniena na odreena krivina djela (genocid, zloini protiv ovjenosti, ratni zloin protiv civilnog stanovnitva, ratni zloin protiv ranjenika i bolesnika, ratni zloin protiv ratnih zarobljenika, protivpravno ubijanje i ranjavanje neprijatelja, protivpravno oduzimanje stvari od ubijenih i ranjenih na ratitu, povrede zakona ili obiaja rata). Prema toj odredbi zakona, pozivanje na nareenje vlade ili pretpostavljenog, ne oslobaa uinioca od krivine odgovornosti, ali moe uticati na ublaavanje kazne ako sud smatra da to interesi pravinosti zahtijevaju.

8.2.5. Ostale situacije u kojima se postavlja pitanje postojanja krivine odgovornosti

lanom 31 stav 3 Rimskog statuta propisano je da tokom glavnog pretresa ICC moe da razmotri osnov za iskljuenje krivine odgovornosti koji nije naveden u stavu 1 (neuraunljivost, nesamoskrivljena opijenost, nuna odbrana, krajnja nuda i prinuda). U sudskoj praksi se pojavilo nekoliko situacija u kojima su se optueni pozivali na: naelo zakonitosti, pravilo tu quoque, pravilo o samoodbrani(prema lanu 51 Povelje Ujedinjenih nacija) i diskriminatornoj pravdi. Pozivanje na naelo zakonitosti. U predmetu Furundija pred ICTY problem se pojavio zbog toga to lan 5 Statuta ICTY u propisivanju krivinog djela zloina protiv ovjenosti, kao jednu od radnji njegovog izvrenja odreuje silovanje, ali, pri tome, nije definisano ta ta radnja podrazumijeva.

Postavilo se pitanje da li okrivljeni, koji je rtvu prinudio na oralni seks, moe biti optuen za silovanje. Pretresno vijee II zauzelo je stav da nije protivno optem naelu nullum crimen sine lege da okrivljeni u takvom sluaju bude optuen za silovanje, iako prema nacionalnom krivinom zakonodavstvu na prostoru sa kojeg potie optueni u ovom sluaju ne bi mogao biti optuen za krivino djelo silovanja. tavie, Pretresno vijee je miljenja da nije u suprotnosti sa optim pravnim principom nullum crimen sine lege da se optueni za prisilni oralni seks tereti kao za silovanje ako bi ga se u nekim nacionalnim jurisdikcijama, ukljuujui i njegovu, za ista djela moglo teretiti samo kao za seksualni nasrtaj.. optueni nije oteen time to je prisilni oralni seks okvalifikovan kao silovanje a ne seksualni nasrtaj.

Tu quoque. Ovo pravilo, u sutini, oznaava situaciju u kojoj optueno lice svoje radnje izvrenja opravdava prethodnim istim takvim radnjama lica koje je oteeno njegovim krivinim djelom. Ovdje se okrivljeni poziva na to da je i oteeni prethodno takoe uinio ono za ta je okrivljeni optuen, pa se postavlja pitanje da li optueni zbog toga moe krivino odgovarati . U presudi Kupreki i drugi pred ICTY pretresno vijee je u vezi sa institutom tu quoque istaklo sljedee: [...]injenica da protivnik postupa protivpravno i progoni i ubija civile, ne moe biti opravdanje za slino i reciprono ponaanje. Budui da se ovaj sudski postupak bavi Hrvatima koji su optueni za uestvovanje u toj politici, pitanje razmjera u kojima su Muslimani takoe progonili Hrvate nije bitno.

.Pretresno vijee eli da naglasi irelevantnost reciprociteta, naroito u vezi s obavezama sadranim u meunarodnom humanitarnom pravu, a koje imaju apsolutan karakter i ne moe ih se derogirati. Iz toga slijedi da odbrani tu quoque nema mjesta u savremenom meunarodnom humanitarnom pravu. Umjesto toga, definirajua karakteristika modernog humanitarnog prava jeste zapravo obaveza da se potuju glavne postavke ove grupe pravnih normi, bez obzira na ponaanje boraca neprijateljske strane. u meunarodnom pravu ne postoji opravdanje za napade na civile koji su izvedeni ili po principu tu quoque (tj. argument po kojem injenica da neprijatelj vri sline zloine predstavlja validnu odbranu za zloine koje vri zaraena strana) ili po principu odmazde. Stoga se optueni ne mogu pozivati na injenicu da su navodno i Muslimani inili zvjerstva nad hrvatskim civilima.

S tim u vezi, treba spomenuti i jedan zanimljiv stav koje je Pretresno vijee takoe zauzelo u presudi Kupreki: U sluaju kada civili oigledno zloupotrebljavaju svoja prava, meunarodna pravila im ne pruaju zatitu koja bi im inae pripadala. Tako, na primjer, prema lanu 19 enevske konvencije IV, specijalna zatita protiv napada koju uivaju civilne bolnice, prestae, uz ispunjenje drugih uslova, ukoliko se bolnica, pored njenih humanitarnih dunosti, koristi za nanoenje tete neprijatelju, kao, na primjer, ukoliko se na krov bolnice postavi artiljerijski poloaj. . Slino tome, ukoliko se grupa civila na okupiranoj teritoriji naorua i ukljui u borbu protiv neprijateljske zaraene strane, njih neprijateljska zaraena strana legitimno moe napasti.

Samoodbrana prema lanu 51 Povelje UNa. Tim lanom je propisano: Nita u ovoj povelji ne umanjuje uroeno pravo na individualnu ili kolektivnu samoodbranu u sluaju oruanog napada protiv lana Ujedinjenih nacija, dok Savjet bezbjednosti ne preduzme mjere potrebne za ouvanje meunarodnog mira i bezbjednosti. O mjerama koje preduzmu lanovi pri vrenju ovog prava na samoodbranu, bie odmah obavijeten Savjet bezbjednosti i one nee ni na koji nain da dovedu u pitanje ovlaenja i odgovornost Savjeta bezbjednosti da po ovoj povelji preduzme u svako doba takvu akciju ako je smatra nunom radi odranja ili uspostavljanja meunarodnog mira i bezbjednosti.

Diskriminatorna pravda. Ovdje se radi o situaciji u kojoj se optueni poziva na to da su se ranije zbila ili se zbivaju krivina djela poput onog za koje je on optuen, a u tim ranijim sluajevima druga lica nisu bila krivino gonjena niti osuena. Uproeno bi se moglo rei da je to situacija u kojoj optueni kae: Zato mene optuujete, kada ranije za ovako neto niste gonili druga lica. U predmetu Joseph Kanyabashi pred ICTR branilac je iznosio ranije sluajeve konflikata i incidenata, poput onih u Kongu, Liberiji i Somaliji, u kojima Savjet bezbijednosti nije preduzimao akcije radi osnivanja tribunala koji bi sudio uiniocima krivinih djela u tamonjim sukobima. Zbog toga, prema stavu odbrane, to ne bi trebalo initi ni u sluaju Ruande. Ovaj prigovor je odbijen posebnom odlukom od strane Pretresnog vijea II ICTR, sa obrazloenjem da je on neprihvatljiv argument protiv uvoenja mjera za kanjavanje ozbiljnih krenja meunarodnog humanitarnog prava kada one (te mjere) postanu mogunost prema meunarodnom pravu.

IX KOMANDNA ODGOVORNOST

U teoriji se o ovom pitanju vrlo esto navodi kako se komandna odgovornost prvi put javlja u sluaju japanskog generala Jamaite, nakon drugog svjetskog rata. Meutim, i prije toga, u brojnim instrumentima, posebno u nekim vojnim zakonima i prirunicima jo iz XV vijeka, pominjana je doktrina komandne odgovornosti( vojna uredba Karla VII iz Orleansa iz 1439., Engleski ratni zakon, Prirunik vedskog kralja Gustava, Maarski vojni prirunik, Liberov Zakon). Jo je 1474. odrano suenje vojvodi od Burgundije nakon ega je donijeta presuda kojom je oglaen krivim, a koja je sadrala i komandnu odgovornost. Poznat je i sluaj njemakog kapetana Emila Mllera koji je po zavretku Prvog svjetskog rata bio optuen i osuen pred Vrhovnim sudom Njemake 1920.godine.

Odreeni principi koji su se pojavili na Lajpcikim suenjima bili su vani i relevantni i u kontekstu savremenog meunarodnog prava. Izmeu ostalog, doktrina komandne odgovornosti je bila oigledna. Dva sluaja, sluaj dvorca Lendoveri (Liandovery castle case) i sluaj dvorca Dover (Dover Castle case), bili su veoma znaajni sa aspekta komandne odgovornosti. U oba sluaja radilo se o komandantima njemake podmornice, ija je posada bila podreena njemakoj vojnoj komandi koja joj je naredila da ubija neprijateljsku posadu sa brodova koje je torpedovala njemaka podmornica. Neki lanovi posade, koji su postupili po tim nareenjima, pucali su na neprijateljske brodolomnike. Nereagovanje komandanta podmornice u sluaju Dover, kada nije sprijeio ili kaznio svoje podreene za ubijanje neprijateljskih brodolomnika, dovelo je do utvrivanja njegove odgovornosti.

U drugom sluaju Miler (Muller case), koji je takoe procesuiran pred Vrhovnim sudom u Lajpcigu, sud je zakljuio da komandant logora koji je preduzeo dovoljne mere da sprijei zlostavljanja i druge zloine nad ratnim zarobljenicima, kao i koji se trudio da nabavi dovoljno hrane za zarobljenike, ne bi trebalo da bude odgovoran za druge nedae koje su mogle zadesiti zarobljenike. Sud je iao logikom da sve dok je komandant preduzimao odgovarajue mjere i prijavljivao deavanja svojim nadreenima, krivino odgovorni, u tom sluaju, bili su njegovi nadreeni, i to ne samo po osnovu komandne odgovornosti, ve i kao neposredni izvrioci. U predmetu Jamaita (Tomoyuki Yamashita case) radilo se o generalu japanske vojske (Tomojuki Jamaita) koji je od vlasti SAD uhapen, te je bio optuen pred Vojnom komisijom SADa.

Optuen je za krenja zakona ratovanja, a na teret mu je stavljeno krenje dunosti da, kao vojni komandant koji je komandovao japanskom vojskom na Filipinima, kontrolie svoje snage i da im je omoguio da vre zloine, to je dovelo do ubistva vie od 25.000 nenaoruanih mukaraca, ena i djece koji nisu bili borci. Vojna komisija je u svojoj odluci istakla da kada osvetnike akcije predstavljaju rairene zloine i kada nema efektivnog pokuaja komandanta da otkrije i kontrolie te kriminalne akte, takav komandant se moe smatrati i krivino odgovornim. General Jamaita bio je osuen na smrtnu kaznu, koja je izvrena 1946.godine njegovim vjeanjem. Sluaj generala Jamaite jedan je od najznaajnijih sluajeva koji je doprinio razvoju doktrine komandne odgovornosti.

Pravni nalazi do kojih se dolo u ovom sluaju vani su iz dva razloga. Prije svega, zato to su korieni u drugim suenjima za zloine poinjene tokom Drugog svjetskog rata. Ovi pravni nalazi su korieni od strane Meunarodne pravne komisije Ujedinjenih nacija prilikom izrade nacrta Zakonika o zloinima protiv mira i bezbjednosti ovjeanstva Takoe su bili dragocjeni kao precedentni prilikom izrade Statuta Meunarodnog krivinog suda pedesetih, estdesetih i sedamdesetih godina, a korieni su i pred nacionalnim sudovima tokom perioda hladnog rata. Sluaj Jamaite postae kasnije predmetom neslaganja u strunoj javnosti oko odgovornosti generala Jamaite, jer je, kako se istie, bio proglaen odgovornim iako nije imao efektivnu kontrolu nad trupama kojima je bio pretpostavljeni, zbog ega nije ni mogao da sprijei krivina djela koja su pojedini pripadnici tih grupa vrili.

Pitanjem komandne odgovornosti bavio se i Tribunal u Tokiju u sluaju japanske invazije na Kinu iz 1931.godine, kada su japanske snage pod vostvom generala Macuija ule u kineski grad Nanking, gdje su masakrirale lokalno stanovnitvo. Izvjetaji procenjuju da je tada oko pola miliona ljudi ubijeno, i to pod jako surovim i gnusnim okolnostima. Kada su japanske snage ule u Nanking, Macui nije nita preduzeo da bi sprijeio zloine. General Macui je na suenju, u cilju svoje odbrane, sudu predao neke naredbe koje je on lino izdao svojim trupama kako bi prekinule sa ubistvima. Tribunal je procijenio da su te naredbe bile slabe i neuvjerljive. Takoe je ustanovljeno da on nije procesuirao nikoga od poinilaca, niti preduzeo bilo koju drugu akciju. Usljed ovih injenica, postojanje ovakvih naredbi nije imalo nikakvu vanost i optueni je osuen zbog toga to nije sprijeio, niti kaznio poinioce ovih zloina.

U drugim sluajevima pred Tribunalom u Tokiju u ulozi okrivljenih nalazili su se ne samo vojni komandanti, ve i predstavnici civilne vlasti, to je po prvi put prouzrokovalo proirenje primjene doktrine komandne odgovornosti i na ova lica. Jedan od njih bio je i sluaj ministra inostranih poslova Hirote. On je bio na ovoj funkciji u vreme japanske vojne kampanje tokom Drugog svjetskog rata. Utvreno je da je Hirota, dok je bio na ovom poloaju, bio odgovoran za logore za ratne zarobljenike, posebno na teritorijama koje su bile pod okupacijom japanskih snaga. Ministar Hirota je lino postavljao ili odobravao postavljanje komandanata logora koji su dozvoljavali svojim vojnicima da ine zloine nad zarobljenicima. U ovom sluaju Tribunal je zauzeo stav da ministar inostranih poslova koji se nalazi na teritoriji svoje zemlje, moe biti odgovoran za zloine koji su poinjeni od strane podreenih snaga u drugim dijelovima svijeta.

I u sluaju Vrhovne komande iz 1948. godine (High Command case), kao i u sluaju Taoci (Hostages case) pojavio se problem komandne odgovornosti. Sluaj Vrhovne komande odnosio se na generale Treeg rajha koji su bili odgovorni za nemaku vojnu kampanju u Sovjetskom Savezu. Dok su neki bili osloboeni optubi, uprkos tome to su uglavnom bili optueni da su neposredno uestvovali u izvrenju zloina putem izdavanja naredbi za poinjenje ratnih zloina i zloina protiv ovenosti, postojale su i optube po osnovu komandne odgovornosti. Ovi generali su u osnovi bili optueni zato to je Hitler izdavao niz nezakonitih nareenja tokom rata, do te mjere da su zarobljeni sovjetski komesari morali biti pogubljeni na licu mesta (nareenje o komesarima); da su uhvaeni komandosi morali biti likvidirani (naredba o komandosima), a takoe su morali biti ubijani i civili koji su pruali otpor. Ovakva nareenja su nezakonita prema meunarodnom humanitarnom pravu zbog toga to je ubijanje civila bez izuzetaka zabranjeno, a isto se odnosi i na zarobljene borce.

Ono to je takoe veoma znaajno kad su u pitanju suenja za zloine poinjena tokom Drugog svjetskog rata jeste i irenje doktrine komandne odgovornosti i na lica koja nisu u aktivnoj vojnoj slubi . Najznaajniji primjer je sluaj preduzea Rehling (Roechling Enterprise case). Ovaj sluaj se odnosio na njemake industrijalce kojima je tokom Drugog svjetskog rata dodijeljen jedan broj civila koji su sluili kao robovska radna snaga. To su najee bili Jevreji, koji su poslati u Njemaku sa okupiranih teritorija i natjerani da rade u robovskim uslovima u fabrikama koje su bile u posjedu njemakih industrijalaca. U sluaju Rehling preduzea utvreno je da su vlasnici ove firme krivino odgovorni po osnovu komandne odgovornosti, zbog nespreavanja robovskog rada, kao i zbog toga to nisu uinili najvie to su mogli u cilju unapreenja uslova rada u fabrici. Pod slinim okolnostima, ista odluka je bila donijeta i u sluaju Krup (Krupp case).

Najznaajnija obavezujua formulacija d oktrine komandne odgovornosti n a lazi se u l . 86 i 87 Dopunskog protokola I uz enevske konvencije o zatiti rtava meunarodnih oruanih sukoba iz 1977.godine . N jihova formula c ija predstavlja , u stvari , kodifikaciju meunarodnog obiajnog prava kada je u pitanju komadna odgovornost . U lanu 86 stav 2 stoji: injenica da je povredu Konvencija ili ovog protokola izvrio neki potinjeni, ne oslobaa njegove starjeine krivine ili disciplinske odgovornosti, ve prema sluaju, ukoliko su oni znali ili imali informacije koje su im omoguile da zakljue pod okolnostima koje su vladale u to vrijeme, da je on izvrio ili da e izvriti i takvu povredu i ako nisu preduzeli sve mogue mjere u granicama svoje moi da sprijee ili suzbiju povredu.

Komandanti su odgovorni za nepreduzimanje m j era (neinjenje) u pogledu spreavanja ili kanjavanja. Ovaj princip je postavljen alternativno, a ne kumulativno. lan 87 stav 1 Dopunskog protokola I opisuje odnos izmeu komandanata i njegovih podreenih. Ovo se odnosi na pripadnike oruanih snaga i drugih lica pod njihovom kontrolom. S tim u vezi istiu se dvije vrste subordinacije: prva, de iure, ureena zakonom, kakva se u najveem broju sluajeva moe nai u zvaninoj hijerarhiji svake vojske ili politikog vostva , po kojoj je neophodno utvrditi zvaninu strukturu vojske, te lanac komandovanja, da bi se neko lice smatralo odgovornim- princip komande , i druga, de facto kontrola, koja iako se ne nalazi u okviru zakona, jeste bazirana na mogunosti nekog lica da vri vlast i nametne svoju volju drugima princip kontrole .

Prema lanu 87 stav 3 Dopunskog protokola I, visoke strane ugovornice i strane u sukobu treba da naloe svakom komandantu kome je poznato da e njegovi potinjeni ili druga lica pod njegovom kontrolom izvriti povredu Konvencija ili ovog protokola da preduzme mjere koje su potrebne da se sprijei takva povreda, a ako je povreda Konvencija ili ovog protokola izvrena, da pokrenu disciplinski ili krivini postupak protiv izvrilaca.U lanu 7 stav 3 statuta ICTY odreena je komandna odgovornost koja je definisana tako da ako su navedeni zloini bili uinjeni od strane potinjenog, nee osloboditi njegovog pretpostavljenog krivine odgovornosti, ako je znao ili je mogao da zna da je taj potinjeni imao veze sa izvrenjem takve radnje ili ju je izvrio, a pretpostavljeni je propustio neophodne i razumne mjere da sprijei izvrenje takve radnje ili ga zbog njih kazni.

Prema tome, po lanu 7 stav 3 Statuta ICTY krivina odgovornost po osnovu komandne odgovornosti postoji kada je pretpostavljeni: (a) znao da potinjeni ima veze sa izvrenjem navedenih zloine, (b) kada je mogao da zna da potinjeni ima veze sa tim zloinima, a pretpostavljeni je i u jednom i u drugom sluaju propustio da preduzme neophodne razumne mjere da sprijei izvrenje takvih radnji i (c) propustio da zbog tih radnji kazni njihove izvrioce. Prema tome, mogui oblici vinosti po osnovu lana 7 stav 3 su umiljaj - nehat, to, drugim rijeima, znai da tzv. komandna odgovornost poiva na principima krivine odgovornosti po osnovu subjektivne odgovornosti, i to po osnovu umiljaja i nehata. Znaaj citiranih odredbi je u tome to e one, u bitnom, biti osnova za odgovarajue odredbe koje su o ovom institutu sadrane u Rimskom statutu ICC.

Komandnu odgovornost se ne odnosi na one situacije u kojima je pretpostavljeni svojim potinjenim naredio izvrenje krivinih djela , jer je u toj situaciji jasno da se pretpostavljeni smatra izvriocem takvih krivinih djela . Dakle, pretpostavljeni tada odgovara kao izvrilac, jer je lanom 25 stav 3 taka (b) Rimskog statuta propisano da je lice krivino odgovorno i podlijee kazni za krivino djelo iz nadlenosti ICC ako naredi izvrenje krivinog djela koje se dogodi ili pokua. Prema lanu 28 stav 1 taka (a) Statuta, pored drugih osnova krivine odgovornosti prema ovom statutu za krivina djela iz nadlenosti Suda: (a) vojni zapovjednik ili lice koje stvarno djeluje kao vojni zapovjednik, krivino je odgovorno za krivina djela iz nadlenosti Suda koje su poinile snage pod njegovom stvarnom komandom i nadzorom, odnosno stvarnom vlau zato to nisu propisno kontrolisali te snage .

Ovakvom odredbom Statuta stvoren je prostor za krivino gonjenje i oglaavanje krivim ne samo onih lica koja u vojnoj strukturi formalno imaju status vojnih zapovjednika, ve i svakog lica koje formalno-pravno nema takav status ako je ono, u konkretnom sluaju, stvarno komandovalo snagama iji pripadnici su uinili neki od zloina iz nadlenosti ICC. Odgovornost ovih lica, kako vidimo, postoji zbog proputanja propisnog kontrolisanja svojih snaga, to znai da je neophodno prethodno postojanje odreene pravne dunosti injenja sadrane u odgovarajuim blanketnim propisima. Ova odgovornost e postojati: ako su vojni zapovjednik ili lice koje stvarno djeluje u tom svojstvu znali ili su, usljed okolnosti u to vrijeme, trebali da znaju da njihove snage izvravaju ili e izvriti krivina djela.

Ovakvom formulacijom data je mogunost da se ova lica oglase krivim za neko od navedenih krivinih djela i ako su postupala nehatnim oblikom vinosti, s obzirom na onaj dio formulacije u kojem se kae da su trebali znati da njihove snage izvravaju ili e izvriti krivina djela.

ako vojni zapovjednik ili lice koje stvarno djeluje u tom svojstvu nisu preduzeli sve potrebne i razumne mjere u svojoj moi da sprijee ili suzbiju izvrenje nekog od navedenih krivinih djela ili da predmetni sluaj, kada se ve dogodio, predaju nadlenim organima radi istrage i gonjenja.
Za razliku od ove odgovornosti, kod koje je primat, kako smo ukazali, dat na proputanje komandanata da kontroliu svoje snage, Statut u taki (b) lana 28 propisuje krivinu odgovornost civilnih zapovjednika za krivina djela iz nadlenosti ICC koja su izvrili njima podreena lica, ako nisu propisno nadzirali ta njima podreena lica.

Dakle, kao i u prethodnom sluaju, Statut stvara pravni osnov za krivinu odgovornost pretpostavljenih (u koju kategoriju u ovom sluaju, kako se navodi, ...ulaze elnici politikih stranaka, dravni slubenici i poslovni ljudi ...) po osnovu neinjenja kao oblika izvrenja krivinog djela, s tom razlikom to se ovdje ta odgovornost uspostavlja ne zbog nepreduzimanja dunog nadzora nad snagama, ve zbog nepreduzimanja nadzora nad pojedincima pod svojom stvarnom vlau i nadzorom. Kod ovog oblika odgovornosti potrebno je naglasiti da civilni zapovjednik, osim po osnovu umiljaja, moe odgovarati jo samo za svjesni nehat, dok je za odgovornost vojnih komandanata dovoljan i nesvjesni nehat. Dok je krivica vojnih zapovjednika koncipirana ire pa ju je onda i lake dokazati, , krivnja civilnih zapovjednika je suena i tee ju je dokazati. Civilni zapovjednik

odgovara samo za radnje koje njegovi podreeni poduzmu u vezi s njihovom djelatnou, za razliku od vojnih zapovjednika koji odgovaraju za sva djela svih lica nad kojima imaju faktinu vlast. U ovom sluaju za odgovornost je takoe neophodno postojanje odreene pravne dunosti injenja, to proizilazi iz obaveze ovih lica izraene rijeima zato to nisu propisno nadzirali podreene. Do ove odgovornosti prema Statutu moe doi: ako je nadreeno lice znalo ili svjesno zanemarilo obavjetenja koja su jasno ukazivala da podreeni izvravaju ili e izvriti neko od krivinih djela iz nadlenosti ICC; ako se ta krivina djela tiu radnji koje spadaju u djelokrug stvarne odgovornosti i nadzora nadreenog.

Ovo je osnov kojeg, kao to smo vidjeli, nema kada je rije o krivinoj odgovornosti komandanata u sluaju njihovog proputanja vrenja kontrole nad snagama pod svojom komandom; ako nadreeno lice nije preduzelo sve potrebne i razumne mjere u svojoj moi da sprijei ili suzbije izvrenje tih djela ili da, kad su djela ve uinjena, stvar preda nadlenim organima radi istrage i gonjenja. Institut komandne odgovornosti propisan je i u KZBiH , u lanu 180 stav 2. Prema toj odredbi, injenica da je neko od krivinih djela iz l. 171 175 i l. 177179 ovog zakona uinjeno od strane podreenog, ne oslobaa njemu nadreeno lice krivine odgovornosti ukoliko je to nadreeno lice znalo ili je moglo znati da se njegov podreeni sprema uiniti takvo djelo ili da je ve uinio takvo djelo, a nadreeno lice je propustilo da preduzme nune i razumne mjere da sprijei izvrenje krivinog djela, odnosno da uinilac tog djela bude kanjen.

X KRIVINE SANKCIJE

Na osnovu komparativnog pregleda statuta meunarodnih ad hoc krivinih tribunala, kao i Rimskog statuta ICC, moe se zakljuiti da je kazna jedina krivina sankcija koju je do sada poznavalo meunarodno materijalno krivino pravo. U sluaju tribunala u Nirnbergu i Tokiju to su bile smrtna kazna i kazna zatvora (ova druga je mogla biti doivotna i vremenski ograniena). Prema Statutu Nirnberkog tribunala, taj tribunal je imao pravo da optuenom licu izrekne i sporednu kaznu, koja se sastojala u oduzimanju ukradene stvari. Prema lanu 24 Statuta ICTY: 1. Kazna koju izrekne pretresno vijee ograniava se na kaznu zatvora. Prilikom odmjeravanja kazne pretresno vijee imae u vidu optu praksu izricanja zatvorskih kazni na sudovima bive Jugoslavije.

2. Prilikom izricanja kazni, pretresna vijea uzimaju u obzir faktore poput teine krivinog djela i linih prilika osuenog lica. 3. Uz kaznu zatvora pretresna vijea mogu narediti vraanje pravnim vlasnicima imovine i imovinske koristi pribavljene krivinim postupanjem, ukljuujui i kada je do toga dolo sredstvima prinude. Iz ove odredbe Statuta se vidi da ICTY moe izricati kazne zatvora, kao i vraanje imovinske koristi pribavljene krivinim djelom. Istina, Statut samo uopteno propisuje da ICTY moe izricati kaznu zatvora, ali ne odreuje njen opti minimum, odnosno maksimum, niti to ini kod pojedinih krivinih djela iz nadlenosti ICTY. U vezi s tim pitanjem, od vanosti je Pravilo 101 Pravilnika o postupku i dokazima ICTY. Prema toj odredbi, (A) Lice oglaeno krivim moe biti osueno na kaznu zatvora, ukljuujui i doivotnu kaznu zatvora .

lan 101 pomenutog pravilnika od vanosti je i zbog toga to u svom drugom dijelu sadri odredbe o odmjeravanju kazne licu koje je oglaeno krivim, kao i o uraunavanju pritvora u izreenu kaznu. Te odredbe sadrane su u stavovima (B) i (C), koji glase: (B) Prilikom odmjeravanja kazne pretresno vijee uzima u obzir faktore spomenute u lanu 24 (2) Statuta, kao i faktore kao to su: (i) sve oteavajue okolnosti; (ii) sve olakavajue okolnosti, ukljuujui i znaajnu saradnju osuenog s tuiocem prije ili poslije izricanja presude; (iii) opta praksa izricanja zatvorskih kazni na sudovima bive Jugoslavije; (iv) koliko je osueni izdrao od bilo koje kazne koju je sud bilo koje drave izrekao za isto djelo, kao to je spomenuto u lanu 10 (3) Statuta

(C) Osuenom e se uraunati eventualno vrijeme koje je proveo u pritvoru ekajui na predaju Meunarodnom sudu ili ekajui na suenje ili albeni postupak. Uporeivanjem ovog lana Pravilnika sa lanom 24 stav 1 Statuta proizilazi da ICTY, i prema jednom i prema drugom propisu, pri izricanju kazni uzima u obzir optu praksu izricanja zatvorskih kazni od strane sudova sa teritorije bive Jugoslavije. Meutim, U predmetu Muci i ostali albeno vijee je u odluci od 20. februara 2001. godine reklo da pomenuta praksa ...ne obavezuje Pretresno vijee da postupa prema toj praksi; to Pretresno vijee obavezuje samo na to da tu praksu uzima u obzir. U predmetu Jelisi albeno vijee je u odluci od 5. jula 2001. godine u bitnom ponovilo navedeni stav rekavi:Opta praksa prua opte upute i ne obavezuje Pretresno vijee da postupa tano onako kako bi postupio neki sud u bivoj Jugoslaviji. Npr. ak i

da opta praksa jeste drukija, to ne bi onemoguilo izricanje kazne doivotnog zatvora. U stavu B taka 4 lana 101 Pravilnika o postupku i dokazima, navedeno je da e pretresno vijee kao jedan od faktora prilikom odmjeravanja kazne licu koje je oglaeno krivim uzeti obzir koliko je osueni izdrao od bilo koje kazne koju je sud bilo koje drave izrekao za isto djelo , kao to je spomenuto u lanu 10 (3) Statuta. Prema tom lanu Statuta, ICTY je pri odluivanju o kazni duan uzeti u obzir koliko je optueni ve izdrao od kazne koja mu je izreena od strane suda drave za isto krivino djelo. Ovu odredbu treba posmatrati u vezi sa stavom 2 lana 10 Statuta, koji sadri odstupanje od naela non bis in idem . Naime, prema tom stavu, ICTY moe ponovo suditi licu protiv kojeg je pred nacionalnim sudom ve voen postupak zbog djela koja predstavljaju ozbiljna krenja meunarodnog humanitarnog prava. To moe biti uinjeno ako je

ispunjen jedan od sljedeih uslova:

da je to lice od strane nacionalnog suda, umjesto za pomenuta ozbiljna krenja, bilo osueno za obino krivino djelo; odnosno ako postupak pred nacionalnim sudom nije bio nepristrasan ili nezavisan ve je bio voen da bi se optuenom pruila zatita od meunarodne krivine odgovornosti, kao i ako nacionalni tuilac nije pravilno optuio u konkretnom sluaju. Kada je rije o Statutu ICTR, moe se rei da i on (u lanu 23) sadri identine odredbe kao to su one propisane u lanu 24 Statuta ICTY. Razlika je samo u tome to je u stavu 1 (druga reenica) lana 23 tog statuta propisano da pretresna vijea prilikom odmjeravanja kazne vode rauna o optoj praksi u pogledu zatvorskih kazni u sudovima Ruande. Odredbe o krivinim sankcijama koje moe izrei ICC propisane su u lanu 77 Rimskog statuta. Prema tom

lanu, ICC moe izrei kaznu zatvora u odreenom trajanju koje ne moe biti due od 30 godina. Pored ove, ICC moe izrei i kaznu doivotnog zatvora u sluajevima u kojima njeno izricanje opravdavaju izuzetna teina krivinog djela i line okolnosti optuenog lica. Statut, dakle, ne propisuje opti minimum kazne zatvora, ali se u teoriji istie da ...iz pravila da se ona izrie na pune godine, proizlazi da ona ne moe biti kraa od jedne godine. Pored zatvorske kazne, ICC moe naloiti novanu kaznu, kao i trajno oduzimanje prihoda, imovine i dobara koji su neposredno ili posredno pribavljeni izvrenjem krivinog djela. Kada ICC izrekne mjeru oduzimanja imovinske koristi, time se ne dira u prava lica koja su u pogledu te imovine postupala u dobroj vjeri (bona fide). Novanu kaznu ICC moe izrei kao glavnu kaznu ili kao sporednu kaznu uz kaznu zatvora.

Da li e je izrei kao sporednu kaznu, zavisi od procjene ICC da li je zatvorska kazna u konkretnom sluaju dovoljna. Ovo proizilazi iz lana 146 stav 1 Pravilnika o postupku i dokazivanju ICC. Prema tom lanu Pravilnika, prilikom odluivanja o izricanju ove kazne ICC uzima u obzir da li je i u kojoj mjeri lina imovinska korist bila pobuda za krivino djelo, a kod odluivanja o njenoj visini (stav 2 istog lana) uzimaju se u obzir prouzrokovana teta i povrede, kao i srazmjerna korist koju je uinilac stekao izvrenjem krivinog djela. Pravilnik ne precizira maksimalni iznos novane kazne, ve umjesto toga sadri odredbu prema kojoj ukupan iznos novane kazne ne moe da premai 75 odsto vrijednosti utvrdivih dobara, likvidnih ili ostvarivih, te imovine osuenog lica poslije odbitka odgovarajueg iznosa koji bi pokrio finansijske potrebe osuenog lica i lica koje on izdrava.

U lanu 78 stav 1 Statuta propisana su pravila o odmjeravanju zatvorske kazne. Ovim stavom je samo propisano da prilikom odmjeravanja ove kazne sud uzima u obzir teinu krivinog djela i line okolnosti optuenog. lanom 145 Pravilnika o postupku i dokazivanju ICC je obavezan da prilikom odluivanja o kazni uzme u obzir sljedee: (1) da kazna odraava stepen krivice osuenog lica; (2) sve oteavajue i olakavajue okolnosti koje su vezane za uinioca i krivino djelo; (3) razmjere uzrokovane tete, posebno one nanijete rtvama i njihovim porodicama; (4) prirodu nezakonitog ponaanja i sredstva koriena za izvrenje krivinog djela; (5) stepen uea osuenog lica, stepen njegove namjere, njegov uzrast, obrazovanje, socijalne i materijalne uslove i (6) okolnosti naina, vremena i mjesta izvrenja krivinog djela. Pored olakavajuih i oteavajuih okolnosti, stavom 2 istog lana ICC je obavezan da uzme u obzir i posebno olakavajue i posebno oteavajue okolnosti. Posebno olakavajue

okolnosti su: bitno smanjena uraunljivost, prinuda i ponaanje osuenog lica poslije djela, ukljuujui napore tog lica da nadoknadi tetu rtvama i njegova saradnja sa ICC. Posebne oteavajue okolnosti su: ranija osuivanost optuenog za krivina djela iz nadlenosti ICC ili za djela sline prirode, zloupotreba vlasti ili slubenog poloaja, izvrenje krivinog djela kada je rtva bila posebno nezatiena, posebno svirepo izvrenje krivinog djela ili postojanje veeg broja rtava i izvrenje krivinog djela iz ma koje pobude diskriminacijske prirode. lan 78 stav 3 Rimskog statuta predvia apsorpciju i kumulaciju kao naine na koje se uiniocu moe izrei kazna za krivina djela u sticaju. Takav zakljuak proizilazi iz injenice da je ovom odredbom Statuta propisano da ICC u takvom sluaju najprije izrie kaznu za svako krivino djelo, a onda ukupnu kaznu. Pri tome, ukupna kazna ne smije biti manja od najvee pojedinane izreene kazne niti dua od 30 godina zatvora, niti doivotne zatvorske kazne.

Vrijeme koje je po nalogu ICC provedeno u pritvoru se, prema stavu 2 istog lana Statuta, uraunava u izreenu zatvorsku kaznu. lan 110 Statuta daje pravo ICC da nakon izricanja zatvorske kazne preispita mogunost njenog smanjenja. To ICC moe uiniti kada je osueno lice izdralo dvije treine kazne, odnosno 25 godina u sluaju kada mu je izreena kazna doivotnog zatvora. Pri odluivanju o ovom pitanju, ICC moe smanjiti kaznu ako nae da u konkretnom sluaju postoji neki od sljedeih razloga: rana i stalna spremnost osuenog da sarauje sa ICC u istragama i krivinom gonjenju; dobrovoljna pomo osuenog u izvrenju presuda i naloga Suda u drugim predmetima, a naroito njegova pomo u pronalaenju dobara koja podlijeu nalozima o novanoj kazni, trajnom oduzimanju ili reparacijama koji mogu posluiti u korist rtvama krivinog djela;

druge injenice kojima se utvruje jasna i znaajna promjena okolnosti dovoljna da opravda smanjenje kazne osuenom. XI NEZASTARIVOST MEUNARODNIH KRIVINIH DJELA Imajui u vidu prirodu i opasnost krivinih djela iz nadlenosti ICC, razumljivo je to je lanom 29 Rimskog statuta propisano da zloini iz nadlenosti tog suda ne zastarijevaju. To je u skladu i sa Konvencijom o nezastarivosti ratnih zloina i zloina protiv ovjenosti iz 1968. godine. Navedena odredba Statuta treba se tumaiti tako da znai kako nezastarivost krivinog gonjenja, tako i nezastarivost izvrenja kazni izreenih za navedena krivina djela.

No, kako smo rekli i u prvom dijelu rada, ovu odredbu treba dovoditi u vezu sa lanom 11 Statuta, prema kojoj se nezastarivost krivinog gonjenja odnosi samo na navedene zloine uinjene nakon to je Statut stupio na snagu. Vrijeme stupanja na snagu Statuta u odnosu na dravu koja mu je pristupila nakon 1. jula 2002. godine, rauna se od trenutka kada je Statut stupio na snagu u odnosu na tu dravu. KZBiH u lanu 19 propisuje nezastarivost krivinog gonjenja i izvrenja kazni izreenih za krivina djela genocida, zloina protiv ovjenosti i ratnih zloina. Pored toga, istom odredbom je propisano da nezastarivost ne nastupa ni za druga krivina djela za koja po meunarodnom pravu nezastarivost ne moe nastupiti.

Trei dio MEUNARODNA KRIVINA DJELA

Meunarodna krivina djela su postupci koji se univerzalno prihvataju kao krivini, a izazivaju toliko ozbiljnu meunarodnu zabrinutost da ne mogu ostati unutar izriite nadlenosti drave u kojoj je uinjeno krivino djelo. Meunarodna krivina djela mogu se podijeliti na ona u uem i irem smislu. U teoriji se u meunarodna krivina djela u uem smislu ubrajaju genocid, zloini protiv ovjenosti, ratni zloini, te zloini protiv mira (agresija), dok drugu grupu ine brojna druga krivina djela. U vezi sa krivinim djelom zloina protiv ovjenosti treba rei da ono predstavlja novinu u krivinom zakonodavstvu BiH koje se kao takvo mora propisati, s obzirom na injenicu da je BiH ratifikovala Rimski statut ICC, ime je preuzela obavezu propisivanja ovog krivinog djela.

I GENOCID

Meunarodnopravni osnov postojanja ovog krivinog djela nalazi se u Konvenciji Ujedinjenih nacija o spreavanju i kanjavanju zloina genocida iz 1948. godine. No, sam termin genocid nastao je neto ranije, kada je poljski teoretiar Rafael Lemkin, pod utiskom zloina nacistike Njemake u Drugom svjetskom ratu, skovao ovaj termin. Uinio je to tako to je grku rije genos (rod, pleme) i latinsku rije occidere (ubiti) spojio u jednu te je tako napravio do tada novi termin, termin genocida. lanom II Konvencije o spreavanju i kanjavanju zloina genocida, kao i lanom 6 Statuta ICC ovaj pojam odreen je na sljedei nain: U ovoj konvenciji genocid znai bilo koje od sljedeih djela uinjenih s namjerom da se potpuno ili djelimino uniti jedna nacionalna, etnika, rasna ili vjerska grupa:

(a) ubistvo lanova grupe; (b) nanoenje teke tjelesne ili duevne povrede lanovima grupe; (c) namjerno podvrgavanje grupe takvim uslovima ivota smiljenim da dovedu do njenog potpunog ili djeliminog unitenja; (d) nametanje takvih mjera kojima se eli sprijeiti raanje u okviru grupe; (e) prisilno premjetanje djece iz jedne grupe u drugu. Citiranom odredbom Konvencije pruena je meunarodnopravna zatita odreenim ljudskim kolektivitetima a to su, kako vidimo, nacionalna, etnika, rasna i vjerska grupa. Dakle, Konvencijom nisu obuhvaene druge ljudske grupe, poput politikih ili kulturnih. U vezi sa znaenjem pojmova nacionalna, etnika, rasna ili vjerska grupa u odluci ICTR u predmetu Akayesu ti pojmovi protumaeni na sljedei nain:

Nacionalna grupa je skup pojedinaca koji imaju istu pravnu vezu zasnovanu na zajednikom dravljanstvu. Etnika grupa je ona grupa iji lanovi dijele isti jezik i kulturu, pri emu grupa na taj nain moe biti identifikovana kako od njenih lanova tako i od drugih lica koji joj ne pripadaju, ukljuujui i lice koje je izvrilo genocid. Rasna grupa se, prema ovom shvatanju, razlikuje od drugih takvih grupa po nasljednim fizikim crtama koje se esto identifikuju geografskim podrujem, nezavisno od jezikih, kulturnih, nacionalnih ili religijskih inilaca. Najzad, vjerska grupa je grupa pojedinaca koji dijele istu vjeru, ispovijedanje vjere, odnosno obavljanja molitve, kao i zajednika religijska vjerovanja. Prema lanu III Konvencije, kanjivim se smatraju ne samo radnje izvrenja genocida , odreene na navedeni nain, nego i zavjera da se izvri genocid , neposredno i javno podstrekavanje na izvrenje genocida, pokuaj njegovog izvrenja, kao i sauesnitvo u genocidu . Bilo koja od ovih radnji moe biti uinjena kako u ratu tako i za vrijeme mira , to jasno proizilazi iz lana I Konvencije.

Konvencija u lanu IV odreuje kanjivost svih lica koja uine genocid ili preduzmu neku od radnji odreenih u njenom lanu III, bez obzira na to to se u konkretnom sluaju moe raditi o dravnim funkcionerima ili obinim pojedincima. Genocid i druga djela odreena u lanu III Konvencije nisu prepreka za ekstradiciju njihovih uinilaca, jer se ne smatraju politikim krivinim djelima. S tim u vezi, zanimljivo je ukazati na injenicu da ovom konvencijom nije predviena nezastarivost krivinog gonjenja uinilaca genocida. No, nezastarivost ovog krivinog djela (krivinog gonjenja i izvrenja kazne) predviena je u Konvenciji o nezastarivosti ratnih zloina i zloina protiv ovjenosti iz 1968. godine. lanom VIII Konvencije o spreavanju i kanjavanju zloina genocida odreeno je da svaka drava njena lanica moe zahtijevati od nadlenih organa UN-a da preduzmu, u skladu sa Poveljom UN-a, mjere koje smatraju prikladnim za spreavanje i kanjavanje djela genocida ili djela odreenih lanom III Konvencije.

Bitan elemenat u pojmu genocida prema navedenoj konvenciji je i namjera uinioca ovog djela da u potpunosti ili djelimino uniti neku od zatienih grupa. U Obiljejima krivinih djela koja su uz Rimski statut predstavljaju izvor prava koji se odnosi na djelovanje ICC, daju se odreena dodatna obiljeja predvienih radnji i ponaanja u samom Rimskom statutu u odnosu na oblike izvrenja genocida. Prema Obiljejima krivinih djela (uz taku b)), nanoenje tekih tjelesnih povreda ili prouzrokovanje tekih duevnih patnji, postoji kada su kumulativno ispunjeni sljedei uslovi: (1) uinilac je u odnosu na jedno ili vie lica prouzrokovao teku tjelesnu povredu ili teku duevnu bol; (2) to lice ili ta lica su pripadnici odreene nacionalne, etnike, rasne ili vjerske grupe; (3) uinilac je imao namjeru da tu nacionalnu, etniku, rasnu ili vjersku grupu kao takvu uniti, u potpunosti ili djelimino; ; (4) ponaanje uinioca se dogodilo u kontekstu oiglednog obrasca slinog ponaanja usmjerenog protiv te grupe ili se radilo o

ponaanju koje je samo po sebi moglo prouzrokovati unitenje grupe. Prema Obiljejima krivinih djela (uz taku c)), da bi se radilo o namjernom podvrgavanju grupe takvim ivotnim uslovima koji e sraunato dovesti do njenog potpunog ili djeliminog unitenja, potrebno je kumulativno ispunjenje sljedeih uslova: (1) uinilac je jedno ili vie lica podvrgao odreenim ivotnim uslovima; (2) to lice ili ta lica su pripadnici odreene nacionalne, etnike, rasne ili vjerske grupe; (3) uinilac je imao namjeru da u potpunosti ili djelimino tu nacionalnu, etniku, rasnu ili vjersku grupu kao takvu uniti; (4) ivotni uslovi su bili sraunato tako projektovani da prouzrokuju potpuno ili djelimino fiziko unitenje te grupe; (5) ponaanje uinioca se dogodilo u kontekstu jasnog (oiglednog) obrasca slinog ponaanja upravljenog protiv te grupe ili je bilo u pitanju ponaanje koje je samo po sebi moglo prouzrokovati takva unitenja.

Da li se radi o takvim ivotnim uslovima koji e sraunato dovesti do potpunog ili djeliminog unitenja odreene grupe, faktiko je pitanje. To moe da bude nepreduzimanje mjera zatite u vrijeme haranja neke teke epidemije, namjerno izgladnjavanje pripadnika grupe, primoravanje da ive u krajnje nezdravim uslovima i sl. Na osnovu Obiljeja krivinih djela (uz taku d)), preduzimanje mjera usmjerenih na spreavanje raanja djece unutar grupe, postoji ukoliko su kumulativno ispunjeni sljedei uslovi: (1) uinilac je jednom ili vie lica nametnuo odreene mjere, odnosno prema njima ih primijenio; (2) to lice ili ta lica pripadaju odreenoj nacionalnoj, etnikoj, rasnoj ili vjerskoj grupi; ; (3) uinilac je imao namjeru da tu nacionalnu, etniku, rasnu ili vjersku grupu u cjelini ili djelimino uniti kao takvu; (4) cilj nametnutih mjera je bio da se sprijei raanje u okviru te grupe; (5) ponaanje uinoca se

dogodilo u kontekstu jasnog (oiglednog) obrasca slinog ponaanja usmjerenog protiv te grupe ili se radilo o ponaanju koje samo po sebi moglo prouzrokovati takvo unitenje. Prema Obiljejima krivinih djela (uz taku e)), prinudno premjetanje djece postoji ako su ispunjeni sljedei kumulativni uslovi: (1) uinilac je prisilno premjetao jedno ili vie lica; (2) to lice ili ta lica pripadaju odreenoj nacionalnoj, etnikoj, rasnoj ili vjerskoj grupi; (3) uinilac je imao namjeru da tu nacionalnu, etniku, rasnu ili vjersku grupu kao takvu uniti u potpunosti ili djelimino; (4) dolo je do prebacivanja (transfer) iz jedne grupe u drugu; (5) lice ili lica koja su prebacivana nisu imala navrenih 15 godina; (6) uinilac je znao ili je morao znati da je to lice ili da su ta lica, osobe mlae od 18 godina; ; (7) ponaanje se dogodilo u kontekstu

jasnog (oiglednog) obrasca slinog ponaanja usmjerenog protiv te grupe ili je to bilo ponaanje koje je samo po sebi bilo pogodno da prouzrokuje takvo unitenje. Namjera uinioca je bitan elemenat bia krivinog djela genocida. Radi se o elementu koji je svojstven samo ovom krivinom djelu, po emu se ono razlikuje od ostalih krivinih djela iz nadlenosti ICC. Imajui u vidu taj elemenat, izvrilac ovog krivinog djela moe biti kako lice koje je neposredno preduzelo neku od alternativno propisanih radnji izvrenja, tako i lice (pretpostavljeni) koje je izdalo naredbu za izvrenje ovog djela. S obzirom na to da se radi o tzv. namjernom krivinom djelu, za krivinu odgovornost njegovog uinioca neophodno je utvrditi postojanje direktnog umiljaja.

Kada je rije o namjeri kao subjektivnom elementu ovog krivinog djela, u teoriji se, u vezi sa onim oblikom komandne odgovornosti koji se u osnovi svodi na proputanje pretpostavljenog, ukazuje da je proirivanje te odgovornosti i na genocid neprihvatljivo ...zbog prirode ovog krivinog djela kod kojeg je subjektivni elemenat posebno izraen. Obavezno postojanje genocidne namjere kod uinioca ovog krivinog djela nespojivo je sa mogunou da pretpostavljeni kod komandne odgovornosti odgovara i za nesvjesni nehat. Ovo krivino djelo se, imajui u vidu mogue radnje njegovog izvrenja, u pravilu vri preduzimanjem vie radnji izvrenja. Meutim, ono se moe uiniti i preduzimanjem jedne radnje i u odnosu na jedno lice, pod uslovom da je to uinjeno u namjeri koju Statut trai za postojanje ovog krivinog djela. Genocid se smatra dovrenim preduzimanjem neke od radnji izvrenja, pri emu nije bitno to uinilac nije ostvario svoju namjeru.

Pasivni subjekat ovog krivinog djela nije pojedinac pripadnik grupe, nego zatiena grupa. Uinilac mora imati namjeru da uniti znaajan dio populacije zatiene grupe ili, pak, da uniti odreene dijelove te grupe kao to su njene politike voe, vjerske voe ili intelektualce. Bie ovog krivinog djela u bitnom je na isti nain odreeno i u KZBiH (lan 171). Jedina razlika je u tome to je u biu krivinog djela odreenom u ovom zakonu kao radnja izvrenja izriito propisano i nareenje za izvrenje neke od radnji ovog krivinog djela. II ZLOINI PROTIV OVJENOSTI Zloini protiv ovjenosti, kao posebna kategorija u meunarodnom krivinom pravu, prvi put se pominju u

Statutu Meunarodnog vojnog suda za suenje najteih ratnih zloinaca koji je bio dodat Londonskom sporazumu iz avgusta 1945. godine. U njemu je data i prva definicija zloina protiv ovjenosti koja je kasnije, sa nekim izmjenama preuzeta u Statutu Tribunala u Tokiju. Zloinima protiv ovjenosti se napadaju neka od vrijednosti koje su karakteristine za ovjeanstvo kao cjelinu, odnosno one koje se moraju smatrati optehumanim vrijednostima. Na razvoj koncepcije o zloinu protiv ovjenosti su presudno uticale ideje o osnovnim ljudskim pravima, dok je za moderno humanitarno pravo karakteristino da polazi od postavke da kako drave, tako i meunarodna zajednica, imaju dunost da zatite ljudska prava. Sama pojava pojma zloina protiv ovjenosti se vezuje za 1915. godinu i sluaj masovnog ubijana Jermena u Otomanskom carstvu. U Statutu Nirnberkog tribunala utvreno je da tribunal treba da sudi i licima koja su kriva za zloine protiv ovjenosti.

Generalna skuptina UNa je 1946. godine usvojila Rezoluciju kojom su potvrena naela Statuta Nirnberkog tribunala i presude tribunala. Pojam zloina protiv ovjenosti, kao samostalnog delikta, potvren je u meunarodnom pravu i kasnijim meunarodnim ugovorima, kao to su: Konvencija o genocidu iz 1948, Konvencija o nezastarijevanju ratnih zloina i zloina protiv ovjenosti (1968) i Konvencija o aparthejdu (1973). Ova evolucija instituta zloina protiv ovjenosti je danas artikulisana i odgovarajuim odredbama statuta ICTY (1993) i ICTR (1994), kao i odredbama Rimskog statuta ICC (1998). Danas je pojam zloina protiv ovjenosti u meunarodnom pravu iroko definisan i obuhvata sljedee elemente: (1) zloin protiv ovjenosti mora biti djelo ijim injenjem se vri naroito teko krenje ljudskog dostojanstva i poniavanje jednog ili vie ljudskih bia;

(2) zloin protiv ovjenosti mora biti djelo koje nije izolovani ili sporadini dogaaj, ve predstavlja dio politike neke vlade ili mora predstavljati iroku ili sistematsku praksu vrenja zloina koja se tolerie, prata ili na nju pristaje neka vlada ili faktika vlast na odreenoj teritoriji; (3) zloin protiv ovjenosti mora biti vrenje djela koje je zabranjeno meunarodnim pravom i koje shodno tome mora biti kanjeno; (4) rtve zloina protiv ovjenosti mogu biti civili ili, ako je djelo uinjeno u toku oruanog sukoba, lica koja ne uestvuju, odnosno vie ne uestvuju u oruanim neprijateljstvima . U samoj praksi, kada se govori o kanjavanju lica koja su uinila zloin protiv ovjenosti, kao najbitniji i neophodni element bi a ovog krivi nog djela isti e se sistematska priroda ovog ratnog zlo ina , odnosno uslov da je kr enje ljudskih prava izrazito te ko i da ne predstavlja sporadi an doga aj ve je deo ire zlo ina ke politike .

Ujedno, ovaj subjektivni element zlo ina protiv ovje nosti je osnovna distinkcija po kojoj se zlo in protiv ovje nosti razlikuje od ratnog zlo ina , iako je esto na in izvr enja djela isti . Najva nija osobina zlo ina protiv ovje nosti jeste da su dio iroke ili sistemske prakse zlo ina , to obi no zna i da ih sprovodi vlast . Zato su uinioci ovih tekih krivinih djela najee pripadnici dravnog aparata vojske ili policije ili neke oruane grupe. Odredbe o ovom meunarodnom krivinom djelu sadrane su u lanu 7 Rimskog statuta, dok KZBiH (lan 172) te radnje i znaenje upotrijebljenih izraza, u bitnom, odreuje na nain na koji je to uinjeno i u Rimskom statutu. Da bi neka od navedenih radnji mogla biti kvalifikovana kao zloin protiv ovjenosti neophodno je da su predu-

zete kao dio rasprostranjenog ili sistematskog napada koji je uperen prema bilo kojem civilnom stanovnitvu, uz znanje uinioca o takvom napadu. Kako vidimo, za postojanje ovog krivinog djela neophodna su dva veoma bitna elementa . Jedan od njih jeste da se odreene radnje u okviru njega vre sistematski, planski i masovno, a drugi je znanje uinioca o takvom napadu . U vezi sa tim znanjem, ukazuje se kako nije neophodno da uinilac zna o samoj kriminalnoj politici ili planu kojim su osmiljeni ovi rasprostranjeni ili sistematski napadi, ve da ima znanje da su njegove radnje izvrenja dio tih napada na civilno stanovnitvo i u skladu sa tom politikom, odnosno planom. Bez takvog znanja na strani uinioca, ne moe postojati njegova krivina odgovornost za ovo krivino djelo, ve se moe raditi o odgovornosti za neko drugo krivino djelo(npr. krivino djelo ubistva, silovanja i dr.). Imajui u vidu da se trai znanje o napadu, svakako da se psihiki odnos uinioca prema djelu moe ogledati u direktnom umiljaju, mada Kaseze istie da taj odnos moe biti i u obliku eventualnog umiljaja.

Kako bi se zloin protiv ovjenosti razlikovao od drugih krivinih djela, odnosno da bi ovo krivino djelo ...dobilo karakter meunarodnog krivinog djela, potrebno je i to da se ono vri uz sudjelovanje ili tolerisanje od strane drave ili neke politike organizacije, tj. organizacije koja de facto ili de iure ima politiku mo. Pasivni subjekt ovog krivinog djela su pripadnici bilo kojeg civilnog stanovnitva, pri emu napadni objekt, kako emo vidjeti, mogu biti ne samo nacionalne, rasne, etnike i vjerske grupe, nego i i druge grupe (kao to su politike ili kulturne grupe), to se moe uoiti kod radnje izvrenja koja se sastoji u progonu bilo koje prepoznatljive grupe ili zajednice. Uz postojanje naprijed navedenih uslova zloinom protiv ovjenosti smatraju se sljedee radnje izvrenja:

ubistvo; istrebljenje; porobljavanje; - deportacija ili prisilno premjetanje stanovnitva; zatoenje ili drugo teko lienje fizike slobode kojim se naruavaju temeljna pravila meunarodnog prava; muenje; silovanje, seksualno ropstvo, prisilna prostitucija, iznuena trudnoa, prisilna sterilizacija ili svaki drugi oblik seksualnog nasilja sline teine; progon bilo koje prepoznatljive grupe ili zajednice na politikoj, rasnoj, nacionalnoj, etnikoj, kulturnoj, vjerskoj, polnoj osnovi ili na drugoj osnovi koja je optepriznata kao nedopustiva saglasno meunarodnom pravu.

prisilan nestanak lica; zloin aparthejda; druga neovjena djela sline prirode kojima se namjerno izazivaju teka stradanja ili ozbiljne tjelesne povrede ili povrede mentalnog zdravlja. Imajui u vidu mnotvo upotrijebljenih izraza, Statut u lanu 7 stav 2 daje sljedee pojanjenje njihovog znaenja: napad uperen protiv bilo kog civilnog stanovnitva znai ponaanje koje obuhvata viestruko izvrenje neke od navedenih radnji protiv civilnog stanovnitva. Pri tome je bitno da je to ponaanje u skladu sa dravnom ili organizacijskom politikom da se izvri takav napad ili u cilju pomaganja toj politici; istrebljenje ukljuuje namjerno nametanje ivotnih uslova, ukljuujui onemoguavanje pristupa hrani i

lijekovima, sraunato na dovoenje do unitenja dijela stanovnitva; porobljavanje znai primjenu nekog ili svih ovlaenja vezanih za pravo svojine nad licem i ukljuuje primjenu takve vlasti u trgovini licima, posebno enama i djecom; deportacija ili prisilno premjetanje stanovnitva znai iznueno preseljenje civilnog stanovnitva protjerivanjem ili drugim vrstama prinude iz podruja gdje su ta lica zakonito prisutna, a da za to ne postoji osnov prema meunarodnom pravu. Takav osnov, na primjer, postoji u lanu 49 etvrte enevske konvencije o zatiti graanskih lica za vrijeme rata. Prema stavu 2 tog lana, okupirajua sila moe da pristupi potpunoj ili djeliminoj evakuaciji odreene okupirane oblasti ako to zahtijevaju bezbjednost stanovnitva ili imperativni vojni razlozi. Ova evakuacija moe da se izvri preseljenjem zatienih lica samo u unutranjost okupirane teritorije, osim u sluaju

materijalne nemogunosti. I prema lanu 17 stav 1 Dopunskog protokola II uz enevske konvencije, moe se narediti premjetanje civilnog stanovnitva ukoliko to zahtijevaju razlozi bezbjednosti tog stanovnitva ili imperativni vojni razlozi; muenje znai namjerno nanoenje tekog tjelesnog ili duevnog bola ili patnje licu koje je pod nadzorom ili pod kontrolom okrivljenog, s tim to muenje ne ukljuuje bol ili patnju koji su samo posljedica zakonite kazne, njoj pripadaju ili je prate; iznuena trudnoa znai protivzakonito zatoenje ene koja je zatrudnila pod prinudom, u namjeri da se utie na etniki sastav stanovnitva ili izvre druge teke povrede meunarodnog prava. Pri tome se ova definicija ni na koji nain nee tumaiti tako da utie na nacionalne zakone vezane za trudnou. . To bi, npr. moglo znaiti da nee postojati ova radnja izvrenja ako

se eni ne dozvoljava prekid trudnoe zato to je u poodmakloj fazi trudnoe zbog ega bi njen prekid mogao biti opasan po ivot trudnice. Ovdje, dakle, treba imati u vidu da nacionalni zakon kojim se ureuje pitanje prekida trudnoe, vodei rauna o zatiti zdravlja i ivota trudnice, dozvoljava prekid trudnoe samo do njenog odreenog stadijuma jer bi, u protivnom, prekid trudnoe mogao otetiti zdravlje ene ili biti fatalan po njen ivot. Dodue, ako je isto lice prije toga do ovakvog stadijuma trudnoe prinudilo enu da odrava trudnou, ne bi se, nakon to nastupi ovaj stadijum, moglo pozivati na to da je u toj fazi bilo opasno po zdravlje ili ivot ene prekidati trudnou; progon znai namjerno i teko oduzimanje temeljnih prava usljed istovjetnosti grupe ili zajednice suprotno meunarodnom pravu;

zloin aparthejda znai neovjena djela koja su po karakteru slina radnjama izvrenja zloina protiv ovjenosti, a uinjena su u kontekstu institucionalizovanog reima sistemskog ugnjetavanja i prevlasti jedne rasne grupe nad drugom rasnom grupom ili grupama, u namjeri da se taj reim odri; prisilan nestanak lica znai lienje slobode, pritvor ili otmicu lica od strane ili sa ovlaenjem, podrkom ili preutnim pristankom dravne ili politike organizacije, uz odbijanje da se takvo lienje slobode prizna ili da se daju obavjetenja o sudbini ili boravitu tih lica u namjeri da im se za dui vremenski period uskrati pravna zatita. III RATNI ZLOINI 3.1. Ratni zloini propisani u Rimskom statutu Kao i kod zloina protiv ovjenosti, Rimski statut ICC u lanu 8 sadri veoma opsean spisak moguih radnji

izvrenja ovog krivinog djela, s tim to je taj spisak jo dui u poreenju sa onim odreenim kod krivinog djela zloina protiv ovjenosti. To je posljedica injenice da Statut ove radnje ne razdvaja u posebna krivina djela. Pri tome, treba imati u vidu da se neke od njih mogu preduzeti samo u meunarodnom oruanom sukobu, dok se druge radnje mogu uiniti u unutranjem oruanom sukobu, a kod nekih radnji nije bitno da li su uinjene u meunarodnom ili unutranjem oruanom sukobu. Zbog toga je potrebno prethodno u najkraem podsjetiti na pravnu razliku izmeu ovih pojmova. U klasinom ratnom pravu pod ratom se smatra oruani sukob dvije ili vie suverenih drava, jer se prema tom shvatanju rat posmatra kao osnovni atribut suverenosti i pravo na rat pripadalo je samo suverenim dravama.

Za razliku od ovog pojma, unutranji oruani sukobi odigravaju se unutar jedne dravne teritorije, izmeu antagonistikih grupa, dravljana te iste drave. To se, po pravilu, deava kada se na elu zemlje nae vlada nemona da kontrolie situaciju i usmjeri politike procese u pravcu miroljubivog reenja spora. U sluaju unutranjih oruanih sukoba potrebno je razlikovati graanski rat od obine pobune. Da li se neki unutranji oruani sukob moe podvesti pod jedan ili drugi pojam, zavisi, kako se istie, od kriterijuma kao to su intenzitet oruanih akcija i obim angaovanih snaga, a zatim trajanje akcija i njihov teritorijalni opseg. U vezi sa ovim shvatanjem, treba imati u vidu odredbu lana 8 stav 2 taka (f) Rimskog statuta prema kojoj se odredbe take (e) istog lana (druge ozbiljne povrede zakona i obiaja rata u oruanim sukobima nemeunarodnog karaktera) primjenjuju na oruane sukobe na teritoriji drave kada doe do dueg oruanog sukoba izmeu vladinih organa i organizovanih oruanih grupa ili izmeu takvih grupa.

Navedene razlike neophodno je imati u vidu s obzirom na to da se odredbe lana 8 Rimskog statuta odnose na rat i unutranje oruane sukobe tipa graanskih ratova. Kada budemo izlagali pojedine odredbe ovog lana, vidjeemo da se u nekim izriito propisuje da se one ne primjenjuju na unutranje nemire i napetosti, kao to su neredi, izolovane i sporadine nasilne radnje ili druga slina djela. S tim u vezi, takoe treba imati u vidu odredbu stava 3 ovog lana prema kojoj, u sluaju unutranjeg oruanog sukoba, nita ne utie na odgovornost vlada da odravaju ili uspostavljaju red i mir u dravi ili da brane jedinstvo i teritorijalnu cjelovitost drave svim zakonitim sredstvima. Prema stavu 1 lana 8 Rimskog statuta, ICC je nadlean za ratne zloine, a posebno kada su ti zloini poinjeni kao dio plana ili politike ili kao dio masovnog izvrenja tih zloina .

Statut, u vezi s tim, ratne zloine najprije definie kao teke povrede enevskih konvencija od 12. avgusta 1949. godine, a to su sljedee konvencije: Konvencija za poboljanje poloaja ranjenika i bolesnika u oruanim snagama u ratu (I enevska konvencija); Konvencija za poboljanje poloaja ranjenika, bolesnika i brodolomnika oruanih snaga na moru (II enevska konvencija); Konvencija o postupanju sa ratnim zarobljenicima (III enevska konvencija); Konvencija o zatiti graanskih lica za vrijeme rata (IV enevska konvencija). Tekim povredama ovih konvencija smatra se svaka od navedenih radnji izvrenja, kada je uinjena protiv lica ili imovine koje tite odredbe neke od navedenih konvencija. Rije je o sljedeim radnjama:

namjerno ubijanje; muenje ili neovjeno postupanje, ukljuujui bioloke eksperimente; namjerno izazivanje velike patnje ili ozbiljne tjelesne povrede ili naruavanja zdravlja; velika razaranja i prisvajanje imovine, koji nisu opravdani vojnom nudom i sprovode se nezakonito i obijesno prisiljavanje ratnog zarobljenika ili drugog zatienog lica da slui u snagama neprijateljske sile; namjerno liavanje ratnog zarobljenika ili drugog zatienog lica prava na pravian i uredan sudski postupak; protivzakonita deportacija ili preseljenje ili protivzakonita internacija. U vezi sa ovom radnjom izvrenja, treba rei da deportacija oznaava radnju premjetanja zatienih lica sa teritorije drave u kojoj zakonito ive na teritoriju neke druge drave, dok internacija oznaava radnju premjetanja tih lica unutar iste drave.

uzimanje talaca.

Pored krenja pomenutih enevskih konvencija, Statut za sluaj meunarodnih oruanih sukoba inkriminie i radnje izvrenja koje predstavljaju druge teke povrede zakona i obiaja koji vae u tim sukobima. Spisak ovih radnji je najdui u lanu 8 Statuta. Rije je o sljedeim radnjama izvrenja: namjerno usmjeravanje napada na civilno stanovnitvo kao takvo ili na pojedine civile koji ne uestvuju u neprijateljstvima neposredno; namjerno usmjeravanje napada na civilne objekte, odnosno objekte koji nisu vojni ciljevi; namjerno usmjeravanje napada na osoblje, postrojenja, materijal, jedinice ili vozila koji uestvuju u humanitarnoj pomoi ili mirovnoj misiji u skladu sa Poveljom Ujedinjenih nacija, sve dok imaju pravo na zatitu koja se prua civilima ili civilnim objektima, saglasno meunarodnom pravu oruanog sukoba;

namjeran napad uz znanje da e takav napad biti popraen gubitkom ivota ili povredama civila ili oteenjem civilnih objekata ili e prouzrokovati rasprostranjenu, dugoronu i teku tetu prirodnoj okolini, koji bi bili oigledno pretjerani u odnosu na predvienu konkretnu i neposrednu ukupnu vojnu prednost; napad ili gaanje ma kojim sredstvima gradova, sela, stanita ili zgrada koji se ne brane i nisu vojni ciljevi; ubijanje ili ranjavanje borca koji se predao poloivi oruje ili vie nema sredstava za odbranu; nepropisna upotreba zastave primirja, zastave ili vojnih oznaka i uniforme neprijatelja ili Ujedinjenih nacija, kao i karakteristinih obiljeja enevskih konvencija, koja dovodi do smrti ili ozbiljne line povrede; neposredno ili posredno preseljavanje dijelova civilnog stanovnitva okupacione sile na teritoriju koju je okupirala ili deportacija ili preseljavanje ukupnog ili dijelova stanovnitva okupirane teritorije unutar ili van te teritorije;

namjerno usmjeravanje napada na zgrade namijenjene vjerskoj, obrazovnoj, umjetnikoj, naunoj ili dobrotvornoj svrsi, istorijske spomenike, bolnice i mjesta gdje se sakupljaju bolesnici i ranjenici, ukoliko ne predstavljaju vojne ciljeve; podvrgavanje lica u vlasti protivnike strane fizikom sakaenju ili medicinskim ili naunim opitima ma koje vrste, koji nisu opravdani medicinskim, zubnim ili bolnikim lijeenjem tog lica niti se sprovode u njegovom interesu, a koja uzrokuju smrt ili ozbiljno ugroavaju zdravlje tog lica; podmuklo ubijanje ili ranjavanje pojedinaca koji pripadaju neprijateljskoj dravi ili armiji; izjavljivljanje da nee biti milosti; unitavanje ili zapljenu imovine neprijatelja, osim ako ratna nuda apsolutno ne zahtijeva to unitavanje ili zapljenu;

izjavljivljanje da se prava i djelovanje dravljana neprijateljske strane ukidaju, suspenduju ili ne prihvataju u postupcima pred sudom; prisiljavanje dravljana neprijateljske strane da uestvuju u ratnim dejstvima uperenim protiv njihove sopstvene zemlje, ak i ako su ta lica prije poetka rata bili u slubi zaraene strane; pljakanje gradova ili mjesta ak i kada su zauzeti u juriu; upotrebu otrova ili otrovnog oruja; upotrebu zaguljivih, otrovnih ili drugih gasova i svih slinih tenosti, materijala ili naprava; upotrebu metaka koji se lako nadimaju ili spljouju u ljudskom tijelu, kao to su meci sa tvrdim omotaem koji ne pokriva potpuno jezgro metka ili ima usjeke; povrede linog dostojanstva, a posebno poniavajue i omalovaavajue postupanje;

silovanje, seksualno ropstvo, prinudna prostitucija, prisilna trudnoa, prinudna sterilizacija ili svaki drugi oblik seksualnog nasilja koji predstavlja teku povredu enevskih konvencija; korienje prisustva civila ili drugog zatienog lica da bi odreene take, podruja ili vojne snage dobili imunitet od vojnih dejstava; namjerno usmjeravanje napada na zgrade, materijal, zdravstvene ekipe i transporte, kao i na osoblje koje koristi karakteristina obiljeja enevskih konvencija, saglasno meunarodnom pravu; namjerno izgladnjivanje civila kao metoda ratovanja ime se namjerno spreavanje dopremanja pomoi kako predviaju enevske konvencije; regrutovanje ili angaovanje djece mlae od 15 godina za dravne oruane snage ili njihovo aktivno korienje u neprijateljstvima.

Sve navedene radnje izvrenja, kako u sluaju tekih povreda enevskih konvencija, tako i u sluaju drugih tekih povreda zakona i obiaja ratovanja, mogu se uiniti u meunarodnim oruanim sukobima. Od njih treba razlikovati radnje izvrenja ovog krivinog djela koje Statut propisuje za sluaj unutranjeg oruanog sukoba. U tom sluaju, pravi se razlika izmeu ozbiljnih povreda lana 3 zajednikog za sve etiri enevske konvencije i drugih ozbiljnih povreda zakona i obiaja koji se primjenjuju u oruanim sukobima nemeunarodnog karaktera. U prvom sluaju, ozbiljnim povredama lana 3 smatraju se navedena djela poinjena protiv lica koja ne uestvuju aktivno u neprijateljstvima, u koja spadaju i pripadnici oruanih snaga koji su poloili oruje, kao i oni pripadnici tih snaga koji su stavljeni van stroja usljed bolesti, rana, zatoenitva ili bilo kog drugog razloga. Rije je o sljedeim radnjama izvrenja:

nasilje nad ivotom i linou, a posebno sve vrste ubistava, sakaenja, svirepog postupanja i muenja; povrede linog dostojanstva, a posebno poniavajue i omalovaavajue postupanje; uzimanje talaca; donoenje presuda i izvrenje pogubljenja bez prethodne presude izreene od strane uredno ustanovljenog suda koji nudi sve sudske garancije optepriznate kao neophodne. U drugom sluaju, ozbiljnim povredama zakona i obiaja koji se primjenjuju u oruanim sukobima nemeunarodnog karaktera smatraju se sljedee radnje izvrenja: namjerno usmjeravanje napada na civilno stanovnitvo kao takvo ili na pojedine civile koji ne uestvuju neposredno u neprijateljstvima;

namjerno usmjeravanje napada na zgrade, materijal, zdravstvene ekipe i transport, kao i osoblje koje koristi karakteristina obiljeja enevskih konvencija u skladu sa meunarodnim pravom; namjerno usmjeravanje napada na osoblje, postrojenja, materijal, jedinice ili vozila koja uestvuju u humanitarnoj pomoi ili mirovnoj misiji u skladu sa Poveljom Ujedinjenih nacija, sve dok imaju pravo na zatitu koja se prua civilima ili civilnim objektima saglasno meunarodnom pravu oruanog sukoba; namjerno usmjeravanje napada na zgrade namijenjene vjerskoj, obrazovnoj, umjetnikoj, naunoj ili dobrotvornoj svrsi, istorijske spomenike, bolnice i mjesta gdje se sakupljaju bolesnici i ranjenici ukoliko ne predstavljaju vojne ciljeve; pljakanje gradova ili mjesta ak i ako su zauzeti u juriu;

silovanje, seksualno ropstvo, prinudnu prostituciju, prisilnu trudnou, prinudnu sterilizaciju ili bilo koji drugi oblik seksualnog nasilja koji predstavlja teku povredu enevskih konvencija; regrutovanje ili angaovanje djece mlae od 15 godina za dravne oruane snage ili njihovo aktivno korienje u neprijateljstvima; - naredbe za raseljavanje civilnog stanovnitva iz razloga vezanih za sukob, osim ako to trae bezbjednost tih civila ili vrhunski vojni razlozi; podmuklo ubijanje ili ranjavanje protivnikog borca; izjavljivanje da nee biti milosti; podvrgavanje lica u vlasti druge sukobljene strane tjelesnom sakaenju ili medicinskim ili naunim opitima bilo koje vrste, koji nisu opravdani medicinskim, zubnim ili bolnikim lijeenjem tog lica, niti se sprovode u njegovom interesu, a koji uzrokuju smrt ili ozbiljno ugroavaju zdravlje tog lica;

unitavanje ili zapljenu imovine protivnika, osim ako potrebe sukoba ine takvo unitavanje ili zapljenu apsolutno neophodnim. I u jednom i u drugom sluaju Statutom je propisano da se te njegove odredbe ne primjenjuju na sluajeve unutranjih nemira i napetosti kao to su neredi, izolovane i sporadine nasilne radnje ili druga slina djela. Bie krivinog djela iz ovog lana Statuta je blanketnog karaktera, jer u svakom konkretnom sluaju upuuje na primjenu odredbi odgovarajue enevske konvencije, ali ne samo njih ve, kod odreenih oblika ovog krivinog djela, i drugih zakona i obiaja rata.

3.2. Ratni zloini propisani u Krivinom zakonu Bosne i Hercegovine

Krivina djela ratnih zloina propisana u ovom zakonu mogu se svrstati u etiri grupe, pri emu kriterijum za tu podjelu predstavlja objekat krivinopravne zatite. Te etiri grupe su: ratni zloin protiv civilnog stanovnitva; ratni zloin protiv ranjenika i bolesnika; ratni zloin protiv ratnih zarobljenika; ostali ratni zloini. 3.2.1. Ratni zloin protiv civilnog stanovnitva Ovo krivino djelo propisano je u lanu 173 KZBiH.

Radnja njegovog izvrenja moe se preduzeti za vrijeme rata, oruanog sukoba ili okupacije, a ini se tako to odreeno lice (to moe biti bilo koje lice), krei pravila meunarodnog prava, naredi ili uini neko od sljedeih djela: napad na civilno stanovnitvo, naselje, pojedina civilna lica ili lica onesposobljena za borbu, a taj napad je za posljedicu imao smrt, teku tjelesnu povredu ili teko naruenje zdravlja ljudi; napad bez izbora cilja kojim se povreuje civilno stanovnitvo; ubijanje, namjerno nanoenje licu snanog tjelesnog ili duevnog bola ili patnje, neovjeno postupanje, bioloke, medicinske ili druge naune eksperimente, uzimanje tkiva ili organa radi transplantacije, nanoenje velikih patnji ili povreda tjelesnog integriteta ili zdravlja;

raseljenje, preseljenje ili prisilno odnaroavanje ili prevoenje na drugu vjeru; prisiljavanje drugog lica, upotrebom sile ili prijetnje neposrednim napadom na njegov ivot ili tijelo ili na ivot ili tijelo njemu bliskog lica, na seksualni odnos ili s njim izjednaenu seksualnu radnju (silovanje), prisiljavanje na prostituciju, primjenjivanje mjera zastraivanja i terora, uzimanje talaca; kolektivno kanjavanje, protivpravno odvoenje u koncentracione logore i druga protivzakonita zatvaranja, oduzimanje prava na pravino i nepristrasno suenje; prisiljavanje na slubu u neprijateljskim oruanim snagama ili u neprijateljskoj obavjetajnoj slubi ili upravi; prisiljavanje na prinudni rad, izgladnjivanje stanovnitva, konfiskacija imovine, pljakanje imovine stanovnitva, protivpravno, samovoljno i vojnim potrebama neopravdano unitavanje ili prisvajanje imovine u velikim razmjerama, uzimanje nezakonite i nesrazmjerno velike kontribucije i rekvizicije, smanjenje vrijednosti domae novane jedinice ili protivzakonito izdavanje novca.

Poseban oblik ovog krivinog djela ini lice koje za vrijeme rata, oruanog sukoba ili okupacije, krei pravila meunarodnog prava, naredi ili uini neko od sljedeih djela: napad na objekte posebno zatiene meunarodnim pravom ili opteopasne objekte i postrojenja kao to su brane, nasipi i nuklearne elektrane; napad bez izbora cilja na civilne objekte koji su pod posebnom zatitom meunarodnog prava, nebranjena mjesta i demilitarizovane zone; dugotrajno oteenje prirodne okoline velikih srazmjera, koje moe da teti zdravlju ili opstanku stanovnitva. Najzad, ovo krivino djelo ini i lice koje kao okupator naredi ili uini preseljenje dijelova svog civilnog stanovnitva na okupiranu teritoriju. Za bilo koji od navedenih oblika ovog krivinog djela propisano je da e se uinilac kazniti kaznom od najmanje deset godina zatvora ili kaznom dugotrajnog zatvora.

3.2.2. Ratni zloin protiv ranjenika i bolesnika

U lanu 174 KZBiH propisano je da ovo krivino djelo ini lice (to moe biti svako lice) koje, krei pravila meunarodnog prava, prema ranjenicima, bolesnicima, brodolomnicima ili sanitetskom ili vjerskom osoblju naredi ili uini koje od sljedeih djela: ubistva navedenih lica ili namjerna nanoenja tim licima snanog tjelesnog ili duevnog bola ili patnje, neovjeno postupanje prema njima, kao i bioloke, medicinske ili druge naune eksperimente, kao i uzimanje njihovog tkiva ili organa radi transplantacije; nanoenje velikih patnji ili ozljeda tijela ili povrede zdravlja; protivpravno, samovoljno, vojnim potrebama neopravdano unitavanje ili prisvajanje u velikim razmjerama materijala, sredstava sanitetskog transporta i zaliha sanitetskih ustanova ili jedinica. I u sluaju ovog krivinog djela zakonom je propisano da e se njegov uinilac kazniti kaznom zatvora najmanje deset godina ili kaznom dugotrajnog zatvora.

3.2.3. Ratni zloin protiv ratnih zarobljenika Ovo krivino djelo propisano je u lanu 175 KZBiH. S njim u vezi, najprije treba rei koje lice se, u smislu meunarodnog prava, smatra ratnim zarobljenikom. Odredbe o tome sadrane su u lanu 4 III enevske konvencije (Konvencije o postupanju sa ratnim zarobljenicima). Ovim lanom je odreeno da se ratnim zarobljenicima smatraju sljedea lica, pod uslovom da su pala pod vlast neprijatelja: pripadnici oruanih snaga jedne strane u sukobu, kao i pripadnici milicija i dobrovoljakih jedinica koji ulaze u sastav tih oruanih snaga; pripadnici ostalih milicija i ostalih dobrovoljakih jedinica, pod kojima se podrazumijevaju i pripadnici organizovanog pokreta otpora, koji pripadaju jednoj strani u sukobu i koji djeluju izvan ili u okviru svoje vlastite teritorije, ak i kada je ta teritorija okupirana, ako ispunjavaju sljedee uslove: da na elu imaju lice odgovorno za svoje potinjene; da imaju odreen znak za razlikovanje koji se moe uoiti na odstojanju; da otvoreno nose oruje; da se pri svojim djelovanjima

pridravaju ratnih zakona i obiaja; pripadnici redovnih oruanih snaga koji izjavljuju da pripadaju jednoj vladi ili vlasti koju nije priznala sila pod ijom vlau se nalaze; lica koja prate oruane snage iako neposredno ne ulaze u njihov sastav, kao to su civilni lanovi posada vojnih aviona, ratni dopisnici, snabdjevai, lanovi radnih jedinica ili slubi ija je dunost da se staraju o udobnosti oruanih snaga, pod uslovom da su za to dobila dozvolu od oruanih snaga u ijoj pratnji se nalaze, dok su te snage dune da im u tu svrhu izdaju linu kartu slinu obrascu koji je prilog ove konvencije; lanovi posada, podrazumijevajui komandante, pilote i uenike trgovake mornarice i posade civilnog vazduhoplovstva, strana u sukobu koji ne uivaju povoljniji postupak na osnovu drugih odredaba meunarodnog prava;

stanovnitvo neokupirane teritorije koje se, usljed pribliavanja neprijatelja, dobrovoljno die na oruje da bi pruilo otpor neprijateljskoj najezdi, pri emu to stanovnitvo nije imalo vremena da se organizuje, ako ono otvoreno nosi oruje i ako potuje ratne zakone i obiaje. Pored navedenih lica, ratnim zarobljenicima se prema istom lanu Konvencije smatraju i: lica koja pripadaju ili su pripadala oruanim snagama okupirane zemlje ako, s obzirom na tu pripadnost, okupatorska sila smatra potrebnim da pristupi njihovom interniranju, naroito poslije neuspjelog pokuaja tih lica da se spoje sa oruanim snagama kojima pripadaju, a koje su stupile u borbu ili ako se ta lica ne odazovu pozivu koji im je upuen radi interniranja;

lica koja pripadaju nekoj od navedenih kategorija, a koja su neutralne ili nezaraene sile primile na svoju teritoriju i koje su dune da interniraju na osnovu meunarodnog prava, pri emu te sile imaju pravo da tim licima priznaju pravo na povoljnije postupanje. Od navedenih kategorija lica treba razlikovati sanitetsko i vjersko osoblje iji poloaj nakon zarobljavanja nije ureen ovim lanom, nego lanom 33 iste konvencije. Tim lanom je propisano da se ova lica ne smatraju ratnim zarobljenicima, ali im se omoguuje da uivaju bar sve koristi i zatitu iz te konvencije, kao i sve potrebne olakice koje e im dozvoliti da ukazuju ljekarsku, odnosno vjersku pomo ratnim zarobljenicima. Bie predmetnog krivinog djela predstavlja neka od radnji odreenih zakonom, koju odreeno lice (i ovdje uinilac moe biti svako lice), krei pravila meunarodnog prava, naredi da bude uinjena prema ratnim zarobljenicima ili je samo uini. Radi se o sljedeim radnjama izvrenja:

ubistva ratnih zarobljenika, namjerno nanoenje tim licima snanog tjelesnog ili duevnog bola ili patnje, neovjeno postupanje prema njima, kao i bioloki, medicinski ili drugi nauni eksperimenti na njima ili uzimanje njihovog tkiva ili organa radi transplantacije; nanoenje ratnim zarobljenicima velikih patnji, ozljeda tijela ili povreda zdravlja; prisiljavanje tih lica na slubu u neprijateljskim oruanim snagama ili liavanje prava na pravino i nepristrasno suenje. Uinilac ovog krivinog djela kanjava se kaznom od najmanje deset godina zatvora ili kaznom dugotrajnog zatvora.

3.2.4. Ostali ratni zloini

Protivpravno ubijanje i ranjavanje neprijatelja. Osnovni oblik ovog krivinog djela propisan je u lanu 177 stav 1 KZBiH. ini ga lice koje kao uesnik rata ili oruanog sukoba, krei pravila meunarodnog prava, ubije ili rani neprijatelja koji je odloio oruje ili se bezuslovno predao ili nema sredstava za odbranu. Za ovo krivino djelo propisana je kazna zatvora od jedne do deset godina. Tei oblik propisan je u stavu 2 istog lana i postoji ako je ubistvo uinjeno na svirep ili podmukao nain, iz koristoljublja ili iz drugih niskih pobuda, kao i ako je ubijeno vie lica. Za ovaj oblik propisana je kazna zatvora od najmanje deset godina ili kazna dugotrajnog zatvora. Ovo krivino djelo ima jo jedan oblik koji postoji kada se, krenjem pravila meunarodnog prava, za vrijeme rata ili oruanog sukoba naredi da u borbi ne smije biti preivjelih pripadnika neprijateljske vojske ili kada se naredi voenje borbe protiv neprijatelja na toj osnovi. S obzirom na prirodu ovog oblika, istie se da je njegov uinilac lice na nekom visokom, dravnom ili vojnom poloaju ili funkciji. Uinilac ovog krivinog djela kanjava se kaznom zatvora od deset godina ili kaznom dugotrajnog zatvora.

Protivpravno oduzimanje stvari od ubijenih i ranjenih na ratitu. Ovo krivino djelo propisano je u lanu 178 KZBiH. Njegov osnovni oblik sastoji se u nareivanju da se protivpravno oduzimaju stvari od ubijenih ili ranjenih na ratitu ili u samoj radnji tog protivpravnog oduzimanja. Protivpravnost oduzimanja se, po prirodi stvari, ne moe odnositi na oruje i predmete naoruanja. Uinilac ovog krivinog djela kanjava se kaznom zatvora od est mjeseci do pet godina. Tei oblik ovog krivinog djela postoji ako je osnovno djelo uinjeno na svirep nain. U tom sluaju za uinioca je propisana kazna zatvora od jedne do deset godina. Povreda zakona ili obiaja rata. Ovaj oblik ratnog zloina propisan je u lanu 179 KZBiH i ini ga ko za vrijeme rata ili oruanog sukoba naredi da se povrijede zakoni ili obiaji rata ili ih sam povrijedi. Ove povrede, prema zakonu, ukljuuju:

upotrebu bojnih otrova ili drugih ubojnih sredstava s ciljem izazivanja nepotrebne patnje; bezobzirno razaranje gradova, naselja ili sela ili pustoenje koje nije opravdano vojnim potrebama; napad ili bombardovanje bilo kojim sredstvima nebranjenih gradova, sela, nastambi ili zgrada; pljenidbu, unitavanje ili namjerno oteenje ustanova namijenjenih vjerskim, dobrotvornim ili obrazovnim potrebama, nauci i umjetnosti, istorijskih spomenika i naunih i umjetnikih djela; pljaku javne i privatne imovine. Uinilac ovog krivinog djela se kanjava kaznom zatvora najmanje deset godina ili kaznom dugotrajnog zatvora. Povreda parlamentara. U vezi sa ovim krivinim djelom potrebno je prethodno objasniti ta sadrajno obuhvata pojam parlamentara.

Taj pojam oznaava lice, obino oficira, koji predstavlja jednu zaraenu stranu i koje je ovlaeno od nadlenog vieg zapovjednika da poe drugoj strani (neprijatelju) i tamo povede pregovore koji se mogu odnositi na vrlo razliite predmete (obustava vatre, predaja, razmjena ranjenika, sklanjanje mrtvaca). Za to vrijeme ova lica, kao i njihova potrebna pratnja, uivaju zatitu koja se ogleda u njihovoj nepovredivosti. Ovo krivino djelo propisano je u lanu 181 KZBiH. ini ga uesnik rata ili oruanog sukoba koji, krei pravila meunarodnog prava, za vrijeme rata ili oruanog sukoba vrijea, zlostavlja ili zadri parlamentara ili njegovu pratnju, sprijei im povratak ili na drugi nain povrijedi njihovu nepovredivost. Za uinioca ovog krivinog djela propisana je kazna zatvora od est mjeseci do pet godina. Neopravdano odlaganje povratka ratnih zarobljenika. lanom 118 III enevske konvencije odreeno je da e

ratni zarobljenici po okonanju aktivnih neprijateljstava bez odlaganja biti osloboeni i repatrirani (stav 1 tog lana). U sluaju da sporazum izmeu zaraenih strana, zakljuen u cilju okonanja neprijateljstava izmeu njih, ne sadri odredbe o ovom pitanju, svaka strana koja dri ratne zarobljenike duna je da sama sastavi i izvri plan repatrijacije ovih zarobljenika (stav 2 istog lana). Ovo je, dakle, meunarodnopravni osnov navedene inkriminacije, kojem treba dodati i lan 85 stav 4 taka (b) Dopunskog protokola I uz enevske konvencije, kojim je odreeno da neopravdano odlaganje repatrijacije ratnih zarobljenika ili civila predstavlja teke povrede tog protokola kada je izvreno namjerno i uz krenje Konvencija ili njihovih Protokola I i II. Ovo krivino djelo propisano je u lanu 182 KZBiH. ini ga ko, krei pravila meunarodnog prava, nakon zavretka rata ili oruanog sukoba naredi ili izvri neopravdano odlaganje povratka ratnih zarobljenika ili civilnih lica. Za uinioca je propisana kazna zatvora od est mjeseci do

Unitavanje kulturnih, istorijskih i religijskih spomenika. Ovo krivino djelo propisano je u lanu 183 KZBiH. Njegov uinilac moe biti svako lice koje, krei pravila meunarodnog prava, za vrijeme rata ili oruanog sukoba unitava kulturne, istorijske ili vjerske spomenike, graevine ili ustanove namijenjene nauci, umjetnosti, odgoju, humanitarnim ili religijskim ciljevima. To je osnovni oblik ovog krivinog djela, za ijeg uinioca je propisana kazna zatvora od jedne do deset godina. Tei oblik ovog krivinog djela postoji ako je radnjom izvrenja osnovnog djela uniten jasno prepoznatljiv objekt koji je kao kulturno i duhovno nasljee naroda pod posebnom zatitom meunarodnog prava. Uinilac ovog oblika krivinog djela kaznie se kaznom zatvora najmanje pet godina. Zloupotreba meunarodnih znakova. Radnja izvrenja ovog krivinog djela, propisanog u lanu 184 KZBiH, sastoji se u zloupotrebi ili neovlaenom noenju zastave ili znaka Organizacije Ujedinjenih nacija, znakova ili zastava Crvenog krsta ili znakova koji njima odgovaraju, kao i drugih priznatih meunarodnih znakova kojima se obiljeavaju odreeni objekti radi zatite od vojnih djelovanja.

Uinilac moe biti svako lice, koje se za ovo krivino djelo moe kazniti novanom kaznom ili kaznom zatvora do tri godine. Tei oblik postoji kada je osnovno krivino djelo uinjeno za vrijeme ratnog stanja ili neposredne ratne opasnosti. Za ovaj oblik propisana je kazna zatvora od est mjeseci do pet godina. IV - AGRESIJA U sluaju agresije (zloina protiv mira) moe se rei da je do sada ona kao krivino djelo bila odreena samo u lanu 6 stav 2 taka (a) Statuta Nirnberkog tribunala, kao i u lanu 5 stav 2 taka (a) Statuta Tribunala u Tokiju. Pomenutom odredbom Statuta Nirnberkog tribunala bilo je propisano da u nadlenost tog tribunala, izmeu ostalih, spadaju i zloini protiv mira koji su odreeni kao planiranje, pripremanje, zapoinjanje i voenje agresorskog rata ili rata kojim se kre

meunarodni ugovori, sporazumi ili garancije ili uestvovanje u zajednikom planu zavjere da se uini neko od navedenih djela. Na ovaj nain zloini protiv mira su bili odreeni i u Statutu Tribunala u Tokiju, s jedinom razlikom to su ispred rijei agresorskog rata bile unijete rijei objavljenog ili neobjavljenog, to je, kako se ukazuje, bilo uinjeno radi toga da bi se preduprijedili eventualni prigovori da Japan tehniki nije bio u ratu protiv bilo koje drave, s obzirom na to da formalno nije objavio rat protiv bilo koga. Od tada pa do danas ovo djelo vie nije bilo odreivano kao krivino djelo, a u Rimskom statutu ICC samo je predvieno da e taj sud imati nadlenost za krivino djelo agresije, ali tek nakon to protekne sedam godina od njegovog stupanja na snagu. Nakon toga se, dakle, moe odrediti agresija (njena obiljeja), te utvrditi uslovi pod kojima ICC stie nadlenost za ovaj zloin. Kao razlog za ovakvu odredbu Statuta navodi se da nije odreen pojam agresije zbog njegovog spornog znaenja. Meutim, u vezi s tim treba ukazati da je 14. decembra 1974. godine Generalna skuptina Ujedinjenih nacija usvojila Rezoluciju broj 3314-XXIX kojom je usvojila definiciju agresije.

lanom 1 Rezolucije agresija je definisana kao upotreba vojne sile od strane jedne drave protiv suvereniteta, teritorijalnog integriteta ili politike nezavisnosti druge drave ili na bilo koji nain koji nije u skladu sa Poveljom Ujedinjenih nacija...kao i onim to je istaknuto u toj definiciji. Pri tome se prva upotreba sile od strane jedne drave, koja je suprotna Povelji Ujedinjenih nacija, smatra kao prima facie dokaz akta agresije i u sluajevima manjih nasilnih akata koji nemaju naroitu teinu. U rezoluciji su navedeni akti koji se smatraju agresijom. Prema lanu 3 Rezolucije, bilo koji od navedenih akata, bez obzira to mu je eventualno prethodila objava rata, kvalifikuje se kao agresija: invazija ili napad oruanih snaga jedne drave na teritoriju druge ili vojna okupacija bez obzira da li je privremena ili ne, koja je rezultat invazije, napada ili aneksije teritorije druge drave, izvrena upotrebom sile;

bombardovanje od strane oruanih snaga jedne drave protiv teritorije druge drave ili upotreba bilo kakvog oruja jedne drave protiv teritorije druge; blokada luka ili obala jedne drave koju izvre oruane snage druge drave; napad oruanih snaga jedne drave na kopno, more, vazduni prostor ili mornaricu druge drave; upotreba oruanih snaga jedne drave koje se nalaze na teritoriji druge drave na osnovu sporazuma sa njom, pri emu je ta upotreba suprotna uslovima sporazuma ili bilo kakvo produenje boravka tih snaga na teritoriji druge drave nakon isteka sporazuma; odluka jedne drave da svoju teritoriju koju je stavila na raspolaganje drugoj dravi, ta druga drava koristi za izvoenje akata agresije na treu dravu;

slanje od strane drave, bilo u njeno ili u ime neke druge drave, oruanih bandi, grupa, pripadnika neredovnih snaga ili plaenika da protiv odreene drave izvre akte oruanog nasilja, a da se ti akti po svojoj teini mogu uporediti sa navedenim aktima ili su od izuzetnog znaaja za sudbinu napadnute drave. Prema lanu 4 Rezolucije, navedenim aktima se ne iscrpljuju naini izvrenja agresije, jer Savjet bezbjednosti Ujedinjenih nacija moe odrediti da i drugi akti predstavljaju agresiju.

etvrti dio MEUNARODNO KRIVINO PROCESNO PRAVO


I - OPTA PITANJA MEUNARODNOG KRIVINOG PROCESNOG PRAVA 1.1. Pojam meunarodnog krivinog procesnog prava

Meunarodno krivino procesno pravo u optem smislu predstavlja skup normi sadranih u Rimskom statutu i Pravilniku o postupku i dokazima ICC, kao i drugim izvorima prava na temelju Rimskog statuta. U ove druge izvore spadaju, prije svega, pravila iz nacionalnih krivinih postupka kojima se omoguava odnos organa njihovog pravosua sa ICC, kao i poloaj subjekata krivinog postupka i drugih subjekata drava lanica Rimskog statuta pred tim sudom.

Ovako definisano meunarodno krivino procesno pravo u optem smislu ima svoj iri i ui smisao. U uem smislu meunarodno krivino procesno pravo se, prije svega, odnosi na problematiku krivinog postupka koji se primjenjuje pred ICC, a u irem smislu, u njega spadaju jo i dijelovi nacionalnih krivinoprocesnih zakonodavstva, u onoj mjeri, u kojoj se u njima rjeava pitanje odnosa konkretnih drava i njihovih organa sa ICC i akterima postupka pred tim sudom, kao i drugi dijelovi nacionalnih krivinoprocesnih zakonodavstava, koji se odnose na meunarodnu saradnju, gdje, prije svega, spadaju pitanja ekstradicije i pruanja meunarodne krivinopravne pomoi, ali i problematika uslovljavanja krivinog gonjenja postojanjem odgovarajueg odobrenja, ako postoji odreeni element inostranosti u konkretnoj krivinoj stvari, pitanje meunarodnog krivinopravnog imuniteta, primjena meunarodnih krivinopravnih standarda u nacionalnim krivinim postupcima, kada je to predvieno zakonom ili, prije svega, ustavnopravnim normama itd.

1.2. Izvori prava koje se primjenjuje u postupku pred Meunarodnim krivinim sudom Osnovni izvor prava koje se primjenjuje u postupku pred ICC je Statut o osnivanju ICC, koji je donesen u Rimu, na Diplomatskoj konferenciji ovlaenih predstavnika vlada drava lanica Ujedinjenih nacija, 17. jula 1998. godine. Usvajanje Rimskog statuta ICC smatra se potencijalnom prekretnicom u meunarodnim odnosima. Prije svega, ICC e ohrabriti drave na istragu i gonjenje lica optuenih za genocid, ratne zloine i zloine protiv ovjenosti, a i sam ICC e u pogodnim okolnostima istraivati i goniti uinioce ovih zloina. Konani podsticaj za realizaciju ideje stalnog i univerzalnog, meunarodnog krivinog suda doao je gotovo sluajno, kada je tokom sjednice Generalne skuptine Ujedinjenih nacija posveene suzbijanju zloupotrebe droga (juni 1989. godine) delegacija Trinidada i Tobaga predloila

da se u cilju suzbijanja meunarodnog ilegalnog prometa drogama, osnuje meunarodni krivini sud. Rimski statut sadri 13 dijelova, sa osnovnim odredbama materijalnog krivinog prava, a pored toga, on ima i niz krivinoprocesnih odredbi. Prvi dio Rimskog statuta sadri odredbe koje se odnose na organizaciona pitanja. On ureuje uspostavljanje ICC, i to na nain da se taj sud uspostavlja kao stalni organ. ICC je nezavisna meunarodna organizacija. Ovaj dio, takoe, propisuje da je sjedite ICC u Hagu (Den Haag), Holandija. Drugim dijelom se regulie problematika nadlenosti ICC, doputenosti pokretanja i voenja krivinog postupka, kao i pravo koje se primjenjuje. Jurisdikcija ICC je inicijalno ograniena na najtee zloine koji se tiu cijele meunarodne zajednice: genocid, zloin protiv ovjenosti i ratni zloin.

ICC je nadlean samo za pomenute zloine ukoliko su oni uinjeni nakon to je Statut stupio na snagu, drugim rijeima 1. jula 2002. godine. Slu ajeve pred ICC mogu pokrenuti Savjet bezbjednosti , dr ava stranka ili ex officio tu ilac , djeluju i po informacijama dobivenim od rtava ili nevladinih organizacija . Kada se sluaj podnese ICC od strane drave lanice ili tuioca ex officio, ICC moe vriti nadlenost samo u sluajevima kada je drava na ijoj je teritoriji uinjen zloin ili drava iji je dravljanin optuen da je uinio zloin, ratifikovala Statut ili je putem deklaracije prihvatila nadlenost ICC. Bez sumnje, jedan od osnovnih principa na kojima poiva Rimski statut jeste da on dopunjuje nacionalne jurisdikcije i da ICC mo e vr iti nadle nost samo ukoliko dr ave u pitanju nisu u mogu nosti ili ne ele procesuirati u inioce zlo ina koje potpadaju pod jurisdikciju ICC .

Trei dio odnosi se na generalne ili opte principe krivinog prava i ustanovljava individualnu odgovornost, dok krivinu odgovornost drava ili pravnih entiteta (npr. asocijacija, kompanija) iskljuuje iz domena nadlenosti ICC. Takoe, jasno treba naglasiti da je sudska nadlenost striktno vezana za lica starija od 18 godina u vrijeme izvrenja zloina. Pozicija efa drave ili efa vlade ili bilo koja druga zvanina pozicija, ne spreava ICC da vri jurisdikciju nad tim licem. Statut, takoe, pretpostavlja i zapovjednu odgovornost za vojne efove ili civilne zapovjednike za zloine koji su uinjeni od strane njihovih potinjenih, ukoliko su oni znali za njih, ali nisu preduzeli potrebne mjere kako bi ti zloini bili sprijeeni. etvrti dio se odnosi na sastav ICC i sudsku upravu. Organi suda su: (a) Predsjedni tvo , koje se sastoji od predsjednika i prvog i drugog potpredsjednika,

(b) albeni odjel , Raspravni odjel i Predraspravni

odjel , (c) Ured tu ioca i (d) Sekretarijat . Radni jezici ICC su engleski i francuski. Slubeni jezici su engleski, arapski, kineski, panski, francuski i ruski. Prema lanu 36 Rimskog statuta, ICC ima 18 sudija koji e predstavljati najve e svjetske pravne sisteme , a vodi e se ra una i o ravnomjernoj geografskoj zastupljenosti . ICC e imati jednog predsjedavajueg sudiju, a jedno sudsko vije e od tri sudije e biti zadu eno za potvr ivanje optu nica i predsudske procedure . Ostala tri sudska vijea imae po tri sudije i jedno albeno vije e koje e se sastojati od pet sudija . Da bi se odrala distanca izmeu sudskih i apelacionih vijea, lan 39 zabranjuje rotaciju izmeu sudskih i albenog vijea. lanom 40 osigurana je detaljnija garancija nezavisnosti sudskih vijea.

Peti dio sadri pravila o istrazi i krivinom gonjenju. Pokretanje istrage je iskljuivo u nadlenosti tuioca, pod kontrolom Predraspravnog vije a , sastavljenog od jednog ili trojice sudija, zavisno od pojedinog sluaja. To vijee je jedino nadleno za izdavanje naloga za pristupanje ICCu i naloga za hapenje. Predraspravno vijee moe odrati raspravu kako bi potvrdilo optubu na osnovu koje tuilac trai suenje. esti dio se odnosi na samo suenje. Suenje se nee odrati u odsustvu optuenog, jer sudski postupci koji se vode in absentia nisu dozvoljeni pred ICC. Optueni ima pravo na besplatnog branioca, ukoliko ga sam ne moe plaati, a rtve imaju pravo dati izjavu, kao i pravo da ih zastupa advokat. Odjeljenje za rtve i svjedoke je odgovorno, putem Sekretarijata, za pruanje podrke i pomoi svjedocima i rtvama koji se pojavljuju pred ICC. Odluku o postojanju ili nepostojanju krivice sudije donose veinom glasova. ICC ima ovlaenje da odobrava odtetu rtvama, to podrazumijeva restituciju,

naknadu ili rehabilitaciju. U sedmom dijelu se govori o primjenjivim kaznama. S obzirom na to da je smrtna kazna izostavljena, najtea kazna koja se nekome moe dosuditi jeste osuda na doivotni zatvor. ICC moe, uz zatvorsku kaznu, dosuditi i odreenu novanu kaznu, kao i oduzimanje prihoda, imovine ili sredstava koja su direktno ili indirektno ostvarena putem izvrenog krivinog djela. Sud moe donijeti odluku da se novana sredstva koja se dobiju od ovih novanih kazni i oduzimanja uplate u Fond u korist rtava i njihovih porodice koji je Skuptina drava stranaka osnovala u septembru 2002. godine. Osmi dio sadri pravila koja se odnose na mogunost ulaganja pravnih lijekova (pravo na albu i reviziju). alba i revizija se upuuju albenom vijeu koje se sastoji od pet sudija. Deveti dio Rimskog statuta odnosi se na pitanja meunarodne saradnje i pravne pomoi. Obaveza je dr ava lanica da u potpunosti sara uju sa ICC , naro ito kada se radi o izru ivanju lica protiv

kojih je ICC pokrenuo krivi no gonjenje ili o tra enju dokaznog materijala . Kako bi to mogli ostvarivati, drave lanice moraju utemeljiti procedure koje omoguavaju uspostavljanje ovakvog oblika saradnje. Sud moe zahtijevati uspostavljanje saradnje i na ad hoc osnovi sa dravama koje nisu lanice Rimskog statuta ili saradnju sa meuvladinim organizacijama. Deseti dio Statuta govori o izvrenju kazni i mjera oduzimanja imovine i osigurava da se zatvorske kazne izdr avaju u dr avi koju ICC odabere sa popisa dr ava koje su izrazile svoju spremnost da prihvate osu enike . Sud je ovlaen da donese odluku o smanjenju kazne i mora ponovno preispitati kaznu kako bi utvrdio postoji li razlog zbog kojeg bi se kazna mogla smanjiti, i to nakon to je osueni izdrao dvije treine kazne ili, u sluaju osude na doivotni zatvor, nakon to je osueni izdrao 25 godina zatvorske kazne. Sud nee preispitivati osude prije isteka navedenog vremenskog perioda.

U jedanaestom dijelu Rimskog statuta govori se o Skup tini dr ava stranaka , koju ini po jedan predstavnik iz svake drave lanice. Svaki predstavnik nosie jedan glas, a odluke e donositi ili konsenzusom ili nekom vrstom veinskog glasanja. Ostale drave koje su potpisale Rimski statut ili konani akt Rimske diplomatske konferencije, mogu biti lanovi Skuptine sa statusom posmatraa. Ova skuptina je, izmeu ostalog, odgovorna za biranje sudija i tuilaca, usvajanje budeta za rad ICC i donoenje odluka o tome da li e se, ukoliko se ukae potreba za tim, broj sudija promijeniti. Dvanaesti dio se odnosi na finansiranje i utvruje da se trokovi ICC finansiraju iz obaveznih novanih doprinosa drava stranaka i, zavisno od toga da li e to Skutina odobriti, iz finansijskih sredstava koja obezbijede Ujedinjene nacije, naroito kada se radi o trokovima koji nastaju kada Savjet bezbjednosti uputi neki sluaj ICC. Novani doprinosi drava stranaka odreuju se prema omjeru uloga koji se temelji na omjeru za budet

Ujedinjenih nacija. Sud, takoe, moe prihvatiti dobrovoljne doprinose od vlada, meunarodnih organizacija, pojedinaca, korporacija ili drugih izvora. Konano, trinaesti dio Rimskog statuta sadri zavrne odredbe. Nakon isteka sedam godina od stupanja na snagu ovog statuta, tj. 2009. godine, svaka drava stranka moe predloiti njegove izmjene. U lanu 126 se propisuje da e Rimski statut stupiti na snagu nakon deponovanja 60 isprava o ratifikaciji, tako da je on stupio na snagu 1. jula 2002. godine. Bosna i Hercegovina je ratifikovala Rimski statut odlukom Predsjednitva BiH, od 5. februara 2002. godine, nakon to je prethodno dobijena saglasnost Parlamentarne skuptine BiH. Sve drave stranke imaju krivinu jurisdikciju za djela koja su izvrili dravljani tih drava na teritoriji tih drava. Nadlenost ICC je produena domae

krivine nadlenosti drava lanica. Sud je komplementaran domaem sudstvu, ija je primarna odgovornost istraivanje i krivino gonjenje za genocid, ratne zloine i zloine protiv ovjenosti; ICC e prepustiti rjeavanje predmeta domaim vlastima, osim u sluaju da drave lan ice prepuste predmete ICC ili ne pokau odgovarajuu aktivnost , a tamo gdje domai sistem postupi po predmetima ICC e djelovati samo ondje gdje je jasno vidljivo da drava lan ica ne pokazuje volju ili nije u mogunosti da postupi na pravi nain. ICC je stalni, univerzalni sudski organ za vo enje krivinog postupka i presuenje najteih meunarodnih krivinih djela. Suoavanje sa izuzeem od kazne za najtee zloine bie postignuto primarno kroz pravni sistem drava lanica i sekundarno preko ICC, uz neizbjenu pomo drava lanica.

Efikasnost ICC, stoga, zavisi od uspjene inkorporacije Statuta u domae zakone - kako u pogledu voenja domaih postupaka tako i vezano za saradnju sa ICC. Za postupak pred ICC veliki znaaj ima i Pravilnik o postupku i dokazima . Ova pravila je u formi nacrta pripremila Posebna komisija (Preparatory Commission), 2000. godine, a na osnovu ovlaenja sadranih u Rimskom statutu. Ona stupaju na snagu nakon to budu usvojena dvotreinskom veinom glasova lanova Skuptine drava stranaka (lan 51 stav 1 Rimskog statuta). Statutom je predviena i mogunost mijenjanja Pravilnika o postupku i dokazima: izmjene mogu da predloe: (1) svaka drava stranka; (2) sudije, ali samo ako o tome postignu apsolutnu veinu i (3) tuilac. Amandmani stupaju na snagu nakon to budu usvojeni dvotreinskom veinom glasova lanova Skuptine drava stranaka (lan 51 stav 2 Rimskog statuta).

Sudije mogu dvotreinskom treinom da sastave i privremena pravila koja e se primjenjivati sve dok na sljedeem redovnom ili vanrednom zasjedanju Skuptine drava stranaka ne budu: (1) usvojena kao zvanina, (2) izmijenjena ili (3) odbijena. Mogunost donoenja privremenih pravila je uslovljena kumulativno, i to sa dva zahtjeva: prvim, koji se odnosi na odreenu procesnu ili faktiku neophodnost (hitan sluaj) i drugim, koji se odnosi na injenicu postojanja odreene pravne praznine u vaeim pravilima (potrebno je da za takvu situaciju Pravila ne predviaju specifino rjeenje) lan 51 stav 3 Rimskog statuta. U odnosu na Pravilnik o postupku i dokazima, Rimski statut ima primarni karakter , tj. on posjeduje veu pravnu snagu. Pravilnik o postupku i dokazima, njegove izmjene i bilo koje privremeno pravilo, moraju da budu u skladu sa Statutom (lan 51 stav 4 Statuta), a ukoliko su Statut i Pravilnik o postupku i dokazima u sukobu - Statut e imati prednost (lan 51 stav 5 Rimskog statuta).

Pored ve spomenutog Pravilnika o postupku i dokazima, navedena Posebna komisija (Preparatory Commission) je donijela i druge akte od kojih je svakako najznaajniji nacrt koji se odnosi na Elemente krivinih djela (Elements of Crimes), ime se, u stvari, daje odreeno tumaenje izraza upotrijebljenih u konkretnim inkriminacijama koje sadri Rimski statut. . Ova komisija je pripremila i nacrte nekih drugih dokumenata: Ugovor o odnosima ICC i Ujedinjenih nacija (2001), Finansijska pravila (2001), Sporazum o privilegijama i imunitetima ICC (2001), Pravila o radu Skuptine drava stranaka (2001), Rezolucija Skuptine drava stranaka o osnivanju Odbora za budet i finansije (2001) itd. U izvore prava koji se primjenjuju pred ICC spadaju i primjenjivi meunarodni ugovori i naela i pravila meunarodnog prava, ukljuujui i utvrena naela meunarodnog prava oruanih sukoba (l. 21 st.1.tb).

U supsidijarne i uslovljene izvore prava koje se primjenjuje u postupku pred ICC, spadaju: (1) opta pravna naela koje je ICC izveo iz nacionalnih zakona svjetskih pravnih sistema i (2) nacionalni zakoni drava koje bi inae bile redovno nadlene povodom konkretnog krivinog djela (lan 21 stav 1 taka c) Rimskog statuta). Ovi izvori prava su supsidijarni, jer do njihove primjene moe doi jedino ukoliko se za odreeni sluaj ne moe primijeniti nijedan od prethodno pomenutih izvora prava, koji stoga predstavljaju primarne izvore prava koje se primjenjuje u postupku pred stalnim ICC. Kao formalni izvor prava fakultativnog karaktera predvieni su naela i pravna pravila na nain kako ih je tumaio ICC u svojim ranijim odlukama (lan 21 stav 2 Rimskog statuta). U pitanju je precedentno dejstvo ranijih odluka , to inae predstavlja jedno od tipinih svojstava anglosaksonske krivine procedure, mada se ni u tim sistemima ne smatra da same sudske odluke mogu u potpunosti da zamijene zakon.

Primjena i tumaenje prava sadranog u Rimskom statutu mora biti u skladu sa meunarodno priznatim ljudskim pravima i biti bez ikakvog nepovoljnog razlikovanja po osnovama, kao to su pol (kako je definisan u lanu 3 stav 3), dob, rasa, boja, jezik, vjera ili uvjerenje, politiko ili drugo miljenje, nacionalno, etniko ili socijalno prorijeklo, imetak, roenje ili drugi status lan 21 stav 3 Rimskog statuta. 1.3.1. Zaeci meunarodnog krivinog pravosua Misao o stvaranju jednog meunarodnog krivinog suda je davnanja. , u literaturi se navodi kao interesantan primjer iz istorije suenje Peteru von Hagenbachu, vojvodi od Burgundije, u Brajzahu (Breisach), 1474. godine. Hagenbach je bio optuen da je na tom podruju

kao guverner okupatorske sile, bio odgovoran za niz zloina - ubistva, silovanja i konfiskovanje privatne svojine graana. Graani Brajzaha su formirali multinacionalni tribunal sastavljen od 28 sudija - osam iz samog Brajzaha i po dvojica iz drugih oblinjih regija (Alzasa, Njemake i vajcarske). Iako se Hagenbach branio tvrdei da ne snosi linu odgovornost, jer je samo slijedio nareenja pretpostavljenog lorda, oglaen je krivim i osuen na smrtnu kaznu, koja je i izvrena. Ovo suenje se, sa stanovita savremenih krivinopravnih standarda, teko moe smatrati ozbiljnim meunarodnim krivinim suenjem, ali ono svakako ima odreeni istorijski znaaj, a nainom odbrane okrivljenog i konanom presudom, kao da je anticipiralo i neka pitanja koja imaju veliku vanost u savremenom meunarodnom krivinom pravu, to se, prije svega, odnosi na postupanje po nareenju, individualnu krivinu odgovornost i komandnu odgovornost. Meu pretee meunarodnog krivinog suda svrstava se i suenje za ratne zloine Conradinu von Hohenstafenu u Napulju, 1268. godine.

Prva detaljna kodifikacija ratnih zakona u modernim vremenima bio je tzv. Liebersov zakon, koji je donesen na zahtjev amerikog predsjednika Abrahama Linkolna 1863. godine. Vaan dogaaj u razvoju meunarodnog ratnog i humanitarnog prava bio je osnivanje Crvenog krsta 1863. godine. Nakon velikog pokolja u bici kod Solferina u junu 1859. godine, kada je Francuska porazila austrougarsku vojsku, jedan od svjedoka strahota koje su se dogodile i jedan od organizatora medicinske pomoi za ranjenike, Henry Dunant, vajcarski preduzetnik i filantrop, izdao je 1862. godine knjigu o toj bitki. U njoj je predloio osnivanje posebne organizacije za pomo ranjenicima i zakljuivanje meunarodnog sporazuma o ovjenom postupanju sa bolesnicima i ranjenicima tokom ratnih sukoba. Njegove preporuke e se ostvariti osnivanjem Crvenog krsta i zakljuivanjem enevske konvencije iz 1864. godine.

Crveni krst odigrao je znaajnu ulogu u razvoju meunarodnog humanitarnog prava, a pomo koju je pruio brojnim ranjenicima, bolesnicima i ratnim zarobljenicima, neprocjenjiva je. Dalji korak je uinjen prihvatanjem Petrogradske deklaracije od 1868. godine, kojom je zabranjena upotreba takvih orua koja nepotrebno poveavaju patnju ljudi izbaenih iz borbe i koja se smatraju protivnim zakonima ovjenosti. Uasnut svirepostima iz njemako-francuskog rata, iz 1870/71 godine, tadanji predsjednik Meunarodnog Crvenog krsta, vajcarac Gustave Moynijer, predloio je osnivanje jednog meunarodnog krivinog suda. Meutim, ni ova ideja, ma koliko bila plemenita, nije realizovana.

Nakon i kao posljedica Krimskog rata, amerikog graanskog rata i francusko-pruskog rata iz 1870. godine, javno mnijenje u Evropi i Americi se ujedinjuje oko ideje da bi na meunarodnom nivou trebalo doi do kodifikacije ratnog prava. Kao rezultat ove javne kampanje, potpisana je serija meunarodnih ugovora, danas poznatijih kao Haka (1907) i enevska konvencija (1929). One predstavljaju najvei uspjeh u regulisanju ratnog prava. U elji da se u takvim sluajevima suzbije neogranieno pravo ratujuih strana, usvojena je Martensova klauzula kojom se nalae dravama, kao zaraenim stranama, da se u sluajevima koji nisu regulisani odredbama konvencije, imaju pridravati naela meunarodnog prava koja pristiu iz obiaja ustanovljenih meu prosvijeenim narodima, zakona ovjeanstva i zahtjeva javne svijesti. Hake humanitarne konvencije i deklaracije, donesene u 1899. i 1907. godini, reguliu ratna stanja i rjeavaju probleme razoruanja, polau temelje za stvaranje

budue meunarodne organizacije, kodifikovanje pravila ratnog prava i neutralnosti i donose propise o mirnom rjeavanju meunarodnih sporova. Hake konvencije iz 1899. i 1907. godine predstavljaju prvi pokuaj da se izvri kodifikacija prava i dunosti zaraenih strana i da se preciziraju pravila o voenju suvozemnog rata, posebno da se ogranii naoruanje, zabrani upotreba odreenih sredstava borbe i osigura mirno rjeavanje sporova meu zemljama. Na prvoj od tih konferencija u Hagu, 1899. godine, donesene su dvije konvencije i tri deklaracije: Konvencija o poloaju ranjenika i pravila ponaanja prema njima, kako u kopnenim tako i u pomorskim sukobima; Konvencija o zakonima i obiajima suvozemnog rata; Deklaracija o zabrani bombardovanja iz balona i slinih naprava; Deklaracija o zabrani upotrebe projektila sa zapaljivim i otvorenim gasovima i Deklaracija o zabrani upotrebe rasprskavajuih zrna (dum-dum). Nedostatak ovako donijetih konvencija i rezolucija se nalazi u injenici da se one odnose na rat i voenje rata, ali ne i na osiguranje mira. .

Na Drugoj hakoj mirovnoj konferenciji, odranoj na inicijativu predsjednika SADa Ruzvelta i ruskog cara Nikolaja II, od 15. juna do 18. oktobra 1907. godine, doneseno je 13 mirovnih konvencija. One su jo plodnije i obuhvataju materiju o otvaranju neprijateljstva, pravima i dunostima neutralnih drava, poloaju trgovakih brodova neprijateljskih strana, pretvaranju ovih u ratne brodove, pomorskom bombardovanju kopna i poloaju ranjenika u suvozemnom ratu. Njihove odredbe nemaju karakter inkriminisanih normi kao garancija potovanju, ve vae kao upozoravajue i preporuujue. etvrta konvencija o zakonima i obiajima rata na kopnu (sa Pravilnikom o kopnenom ratu) u lanu 3 sadri odredbu da je drava odgovorna za krenje hakih pravila od strane bilo kojeg njenog subjekta.

Meutim, iako je Hakim pravilnikom o suvozemnom ratovanju izgraen sistem pravila o doputenom i nedoputenom u voenju rata, ta pravila ne sadre krivine sankcije, koje bi obezbijedile njihovo potovanje. Iako lan 3 etvrte hake konvencije predvia odgovornost za naknadu tete od strane drave za ratne zloine, rije je samo o graanskoj, ne i o krivinoj odgovornosti. Ipak se ne moe osporavati vrijednost hakih konvencija i njihov znaaj za razvoj meunarodnog krivinog prava, pogotovo kada je u pitanju izgraivanje pojma krivine odgovornosti. Za meunarodnu e zajednicu hake konvencije imati znaaj ratnih zakona i ona e se na njih pozivati i u Prvom i u Drugom svjetskom ratu da bi osudila neuvene zloine koje je ljudsko drutvo doivjelo bez obzira na to to su one daleko prevaziene razvojem tehnike koja je diktirala sasvim drugi nain ratovanja.

1.3.2. Pokuaji ustanovljenja meunarodnog krivinog suda u prvoj polovini XX vijeka

Mirovnim ugovorom sila Antante s Njemakom koji je sklopljen u Versaju (Versaillesu), 28. juna 1918. godine (stupio na snagu 10. januara 1920. godine) predvieno je suenje za ratne zloine, odnosno teke povrede meunarodnog morala i svetosti ugovora (l. 227230) njemakom caru Wilhelmu II. Hohenzollernu i njegovim oficirima, koji su zapovijedali njemakom vojskom u Prvom svjetskom ratu. Ovim je odredbama bilo predvieno i osnivanje posebnog suda koji bi vodio krivini postupak. Budui da je car Wilhelm II. dobio utoite (egzil) u Holandiji, a ni drave Antante se nisu previe trudile da ga izvedu pred sud koji nije ni ustanovljen, do sudenja nije ni dolo. Holandska vlada je odluila da ne izrui Wilhelma II. pozivajui se na to da krivina djela za koja se trailo njegovo izruenje nisu predviena ugovorima koje Holandija ima sa drugim

zemljama, kao i da je Holandija uvijek pruala azil pobijeenim u meunarodnim sukobima. Osim toga, Holandija se pozivala na odsustvo meunarodnog akta kojima bi se zabranjivalo zapoinjanje, voenje ili nareivanje voenja agresorskog rata. Versajski ugovor je oznaio kraj Prvom svjetskom ratu i imao za cilj da izgradi jedno novo drutvo na bazi mira i solidarnosti meu nacijama. Versajskim ugovorom je uspostavljeno naelo da je meunarodno pravosue nadleno za voenje postupka kod krivinih djela ije su posljedice nastupile na teritoriji vie drava. Pri tome, nije iskljuena i nadlenost unutranjih sudova. To se manifestovalo u tri grupe pravila: (1) naputanje klasinog pravila da svaka drava ima neogranieno pravo u pogledu voenja rata i da ona ne moe da bude odgovorna ukoliko je otpoela rat na jedan formalno priznat nain (putem objavljivanja rata) ;

(2) potvren je princip pune materijalne odgovornosti za tetu koja nastane u toku rata; (3) istaknuta je lina krivina odgovornost za ratne zloine. Ratni zloinci nisu samo u nadlenosti sudova odnosne drave nego i u prvom redu pred sudovima drava na ijim su teritorijama poinjena djela, pri emu poloaj i funkcije ne daju potpuno opravdanje za uinjene zloine. Prevagnule su politike kalkulacije, iako se i s pravne strane moglo prigovoriti da tadanje meunarodno krivino pravo nije kao zloin predvialo pokretanje agresivnog napadakog rata, to je bila glavna politika optuba protiv njemakog cara. Ni tada se ne bi moglo govoriti o nekom potpuno nezavisnom pravosuu, jer su sve inicijative za suenje dolazile iskljuivo od strane sila pobjednica, a bile iskljuivo uperene protiv poraene strane.

Nakon I svjetskog rata Meunarodni krivini sud nije osnovan zbog protivljenja SADa i Japana, koji su smatrali da osnivanje meunarodnog suda za suenje pojedincima nije primjereno s obzirom na suverenost drave. 1928. godine donijet Pariski pakt i Generalni akt Drutva naroda kojim je bilo predvieno da je kanjivo voenje rata kojim se stvaraju meunarodni sukobi i kao instrument politike u meunarodnim odnosima drava. Poseban znaaj za meunarodno krivino pravo ima Pariski pakt, poznat pod imenom Kellog-Briand-ov pakt koji je bio potpisan od 15 zemalja. Ovaj pakt je poznat kao ugovor o odricanju od rata kao sredstva nacionalne politike: on zabranjuje rat i stavlja ga van zakona. Rat se moe dozvoliti jedino u sluaju zakonite odbrane ako je jedna zemlja ugroena napadom, a ne postoji mogunost za pregovoranje ili posredovanje.

Meunarodna zajednica ne moe vie da bude indiferentna i neutralna, a drave nemaju vie nesporno pravo da same odluuju da li e pristupiti ratu u cilju ostvarenja svojih interesa. Meutim, iako ovaj pakt smatra agresivni rat nezakonitim, smatrajui ga zloinom, on ne propisuje sankcije za kanjavanje buduih uinioca ovih zloina niti predvia formiranje meunarodnog krivinog pravosua. Navedeni pakt i Hake konvencije su predstavljale dobru osnovu za formiranje meunarodnog krivinog prava, ali jo, ipak, nije uspostavljena spremnost, odobrenje svih drava, niti pojedinaca ili, pak, organizacija da se donese meunarodni zakon i formira stalni sud koji bi sudio na osnovu tog zakona uiniocima meunarodnih krivinih djela u buduim eventualnim sukobima. Ipak, Savjet Drutva naroda je 1920. godine formirao Komitet koji je pripremio projekat za ustanovljavanje stalnog meunarodnog suda pravde. Iako je bilo miljenje da je projekat dobar, preovladala su suprotna miljenja, te je projekat propao.

Drugi pokuaj osnivanja meunarodnog krivinog suda uslijedio je u tadanjoj meunarodnoj organizaciji Drutvu naroda, a bio je potaknut i atentatima na neke dravnike i politiare (Louis Barthu, jugoslovenski kralj Aleksandar I, kancelar Dolfuss). Pakt Drutva naroda nije otiao dalje u pogledu odgovornosti fizikog lica od Versajskog ugovora, jer su naela, prihvaena na Mirovnoj konferenciji, bila istovremeno i njegova osnova. Prema Paktu, kao i prema Versajskom ugovoru, razlikuju se dvije vrste ratova: ratovi koji su dozvoljeni, tj. legalni i ilegalni, tj. Zabranjeni. Tu se u stvari radi o odbrambenim i napadakim ratovima, pri emu Pakt osuuje ovu drugu vrstu i smatra je nezakonitom. Meutim, i u sluaju kada je rat dozvoljen, on ne moe biti opravdan ako nisu primijenjena sva sredstva za mirno rjeavanje nastalog spora meu dravama i izbjegavanje rata Isto tako, Pakt ne predvia krivine sankcije protiv onih koji otponu neopravdan rat. U tom pogledu on ne ide mnogo dalje od Hakih konvencija, jer

ne precizira pojam zloina niti odreuje kazne za pojedinana djela. Na 32. Konferenciji Udruenja za meunarodno pravo (Internatioanal Law Association) u Buenos Airesu (1922) generalni sekretar, profesor Belot (Belot) je predloio da se ustanovi i meunarodni krivini sud za suenje za ratne zloine u irem smislu Konferencija je smatrala da je osnivanje meunarodnog krivinog suda hitno i naloila je profesoru Belotu da izradi nacrt njegovog statuta. U izvetaju podnijetom 33. Konferenciji (Stokholm, 1924. godine) Belot je predloio stvaranje suda, u obliku krivinog odeljenja stalnog suda meunarodne pravde. Iste godine je, na svom prvom kongresu (Brisel, 1926) Meunarodno udruenje za krivino pravo, na prijedlog dvojice izvjestilaca (Donnedieu de Vabres i Pella), usvojilo rezoluciju u koji se zalae za stvaranje krivinog odeljenja stalnog suda meunarodne pravde. Prihvaen je i stav o krivinoj

odgovornosti drava i pojedinaca. Odlueno je da posebna komisija izradi nacrt statuta suda. Nacrt statuta (koji je izradio Pella) razmatran je i usvojen na drugom kongresu Udruenja (Bukuret, 1929), svakako pod snanim uticajem raspoloenja stvorenog Kellog-Briandovim paktom. Od 1929. do 1935. godine dva udruenja su radila zajedniki i obrazovala komisiju strunjaka zapoevi 1935. godine sa radom na formulisanju Svjetskog krivinog zakona. Dakle, meunarodna zajednica ve tada uvia potrebu da se stvore uslovi za izvoenje pred sud, i to meunarodni, vinovnika najteih zloina poinjenih u ratnim sukobima kako bi se suprotstavila meudravnom saradnjom u suzbijanju zloina protiv mira i ovjenosti. Sve to je, kao i radovi pojedinaca i pojaani oblici terorizma, doprinijelo da se, 16. novembra 1937. godine, usvoji Konvencija o osnivanju meunarodnog krivinog suda za suenje teroristima, s Protokolom kojim je predvieno ustanovljavanje takvog

suda. Sud je trebalo da, u naelu, zasjeda u Hagu, a njegov rad je zavisio od spremnosti drava da mu izdaju lica optuena za terorizam. Meutim, ovu konvenciju je potpisalo svega 13 drava, a do poetka Drugog svjetskog rata nije stupila na snagu. Budui da ova konvencija nije nikada stupila na snagu, naravno da ni ustanovljenje meunarodnog krivinog suda za zloine terorizma nije dolo u obzir. Tome je doprinio i italijansko-etiopijski rat, odnosno invazija koju je faistika Italija izvrila na Etiopiju. Naravno, ni politika klima tadanje svjetske zajednice nije bila nimalo povoljna za realno oivotvorenje ovakve ideje, jer se radilo o vremenu izrazitog jaanja faistikih reima, stabilizaciji nacistike vlasti u Njemakoj, graanskom ratu u paniji i osjeaju jedne izrazite politike, ekonomske i vojne slabosti drava, nekadanjih pobjednica u Prvom svjetskom ratu. Protiv osnivanja meunarodnog krivinog suda bila je Velika Britanjija, smatrajui da jo nije doao trenutak za stvaranje

takvog suda. Rad na tome nije prestajao ni tokom Drugog svjetskog rata, kako na nevladinom tako i na meunarodnom nivou. Jo od poetka Drugog svjetskog rata surovi i neovjeni postupci nacista ne samo u tretiranju ratnih zarobljenika i ranjenika nego i u maltretiranju i istrebljenju civilnog stanovnitva, ukazali su na potrebu da se skrene panja da takvi zloini ne mogu da ostanu nekanjeni. To je nalo izraza u Atlantskoj povelji od 1941. godine koja predstavlja zvaninu opomenu izvriocima zloina da moraju raunati na to da e ih meunarodna zajednica pozvati na odgovornost za njihovu kriminalnu djelatnost. Isti znaaj ima i u deklaracija saveznika donijeta u Saint-James-u 1942. godine. Meunarodna skuptina (osnovana 1941. godine kao nevladina organizacija pod pokroviteljstvom Unije za Drutvo naroda) takoe je u Londonu (21. juna 1943.

godine), usvojila nacrt konvencije koji sadri statut meunarodnog krivinog suda i krivina djela za koja bi on bio nadlean. Sa stanovita meunarodnog krivinog prava, od najveeg je znaaja Moskovska deklaracija na konferenciji koja je odrana od 19. do 30. oktobra 1943. godine koja izraava rijeenost tri velike sile (SAD, SSSR i Velika Britanija) da se po zavretku Drugog svjetskog rata preduzme gonjenje krivaca za izazivanje ovog rata i za poinjene zloine. U njemu je predviena bezizuzetna obaveza svih vlasti kod kojih se nau lica pod sumnjom da su vrila neke od povreda ratnog i humanitarog prava, da ih izdaju zemlji na ijoj teritoriji su izvreni zloini - radi suenja pred unutranjim sudovima te zemlje. Ovdje se radi o transformaciji naela iz Hakih konvencija ne ostavlja se dravi da sudi pripadnicima svojih oruanih snaga i politikim linostima za zloine izvrene za vrijeme rata, ve se ta kompetencija prenosi na povrijeene drave.

Ratni zloini su priznati kao meunarodni i za njih e biti nadlean meunarodni sud.

1.3.3. Dva meunarodna vojna suda poslije Drugog svjetskog rata

etiri velike sile u Drugom svjetskom ratu (SAD, Francuska, Velika Britanija i Sovjetski Savez) su Londonskim sporazumom od 8. avgusta 1945. godine osnovale ad hoc Meunarodni vojni sud u Nirnbergu za suenje pojedincima, uiniocima zloina protiv mira, ratnih zloina i zloina protiv ovjenosti (Nirnberki tribunal). Sam sporazum predstavlja, s jedne strane, potvrdu i ozvanienje ukupnih napora injenih od 1941. godine, povodom kanjavanja ratnih zloinaca, ali i mnogih iskustava i prijedloga iz meuratnog razdoblja.

Za zloine uinjene na Dalekom istoku ustanovljen je drugi Meunarodni vojni sud za Daleki istok, u Tokiju, 19. januara 1919. godine. Ustanovljenje ta dva suda , sadr aji njihovih statuta , postupak pred njima i izre ene presude , koje su izvr ene , predstavljaju prelomni dogadaj u istoriji me unarodnog krivi nog prava i signifikantni presedan u nastojanjima uspostavljanja djelotvornog sistema meunarodnog krivinog pravosua . Krivino pravo primijenjeno u Nirnbergu je i formalno postalo okosnica meunarodnog krivinog prava, jer je na prvoj sjednici Generalne skuptine OUN, Rezolucijom broj 95 od 11. decembra 1946. godine, proglaeno dijelom Opteg meunarodnog krivinog prava. Normativno-funkcionalna uspostava sistema dravnog terora, kao suverenog prava vie rase da odluuje o

sudbini ovjeanstva, praena optom destrukcijom, organizovanim masovnim ubijanjima pojedinaca i itavih drutvenih grupacija, donijela je nacistikoj Njemakoj epitet najmonstruoznije dravnopolitike tvorevine modernog doba. Ratni zloini, materijalna razaranja, i uasi koji su se dogaali u konclogorima, bili su takvog presedanskog karaktera, da su zaprijetili osnovnim vrijednostima ljudske civilizacije, a prije svega duhovnokulturolokom i fiziko-biolokom integritetu evropskog kontinenta. Otuda je priroda Drugog svjetskog rata bila sutinski razliita od prirode ratova ranijih perioda. Otuda i politiki ciljevi saveznikih sila nisu mogli, niti smjeli biti limitirani samo na vojni poraz osovinskih drava, ve je uporedno sa borbom na bojnom polju, voena i borba za pravnopolitiku prekompoziciji `starog svijeta`. Zlo koje se nadvilo nad itavim ovjeanstvom pribliilo je zajednikom stolu do tada nepomirljive politike koncepte. Ideoloke barijere su, zarad opteg interesa, postale premostive, to je na pravnom polju znailo opredjeljivanje saveznika za stvaranje materijalnih i organizacionih pretpostavki kanjavanja nacistikih zloinaca.

Ove zamisli realizovane su i u razliitim dokumentima usvajanim tokom Drugog svjetskog rata (Atlanska povelja, Moskovska deklaracija i dr). Najzad, na osnovu Lodonskog sporazuma, formiran je Nirnberki tribunal iji su sastav, nadlenosti i funkcije odreeni Statutom koji je pridodat osnovnom tekstu sporazuma. Sudski proces koji je tada voen protiv vojnih i politikih lidera nacistike Njemake prva je u istoriji primjena meunarodnog krivinog prava kroz institucije meunarodnog pravosua . Sud u N i rnbergu je bio prvi meunarodni sud koji je, u ime svjetske zajednice, nastupajui sa pozicija zatite univerzalnih svjetskih vrijednosti, donio pravnosnanu presudu . Bez obzira to nije sadran u odredbama Statuta o stvarnoj nadlenosti Nirnberkog tribunala, genocid se izriito spominje u osnovnoj optunici Komiteta glavnih tuilaca.

To je prvi zvani ni me unarodni dokument u kojem je upotrebljen termin genocid . Optunica nije bila vezana za Statut niti je podnijeta na osnovu Statuta, pa ni tuioci u izboru svojih formulacija i termina nisu bili ogranieni, pa je jasno zbog ega je upravo u njoj, a ne i u presudi upotrebljen termin genocid. Termin genocid se pominje i na suenjima koja su u saveznikim okupacionim zonama organizovana na osnovu Zakona broj 10, koji je usvojen od strane Kontrolnog savjeta za Njemaku. U svim ovim sluajevima je genocid tretiran kao dio zloina protiv ovjenosti. Meutim, u svojoj presudi Nirnberki tribunal nije optuene proglasio krivim za genocid niti je obrazloenju presude objasnio zato nije odgovorio na jedan dio optunice. Iako su dokazi koji su potvrivali izvrenje genocida bili vie nego dovoljni, Tribunal nije imao pravnog osnova da formalno prihvati termin genocid, a jo manje da oglasi optuene krivim za djelo koje kao takvo nije sadrano u njegovom Statutu, niti u nekom drugom meunarodnom

meunarodnom aktu legislativnog karaktera. Meutim, iz obimnog dokaznog materijala nedvosmisleno su proizilazili najbitniji elementi genocida. Sudski postupak i pravila dokazivanja su bila ureena dijelom odredbama Statuta, a dijelom je sam sud u toku postupka donosio procesna pravila. Inae, sam se postupak sastojao iz sljedeih faza: (1) prethodna izjava tuioca, (2) dokazna sredstva optube i odbrane, (3) sasluanje svjedoka, (4) rijei odbrane i optube, (5) izjava optuenog i (6) presuda. Kada je rije o postupku koji je primjenjivan na suenju u Nirnbergu, u pitanju je u osnovi anglosaksonski tip krivine procedure. Osnovna odlika ovog postupka je pasivna uloga suda u samom prikupljanju i ocjeni dokaza, to je, prije svega, bio osnovni zadatak stranaka (optube i odbrane). Kao vano naelo ovog postupka uspostavljeno je dominantno naelo anglosaksonskog tipa postupka, a to je princip fair trial, to, u stvari, u osnovi predstavlja pravo okrivljenog na poteno suenje.

Uz odreene razlike, pravila Tribunala u Tokiju su veoma slina onima koja su se primjenjivala u Nirnbergu, a pravila postupka, takoe, u osnovi, izrazito anglosaksonskog tipa. Svi okrivljeni na procesu u Tokiju su oglaeni krivim, a izreeno je sedam smrtnih kazni. Dominantno je miljenje da su ti procesi u Nirnbergu i Tokiju, uprkos odreenim slabostima, bili pravno i moralno utemeljeni, te da predstavljaju vaan korak u razvoju meunarodnog krivinog prava. Ova dva suenja i danas predstavljaju osnovne polazine stavove veine izlaganja o korijenima meunarodnih krivinih sudova i iskustva iz njihovog rada se smatraju nezobilaznim u analiziranju prakse meunarodnog krivinog pravosua. Tribunali u Nirnbergu i Tokiju su oivjeli ideju o osnivanju stalnog meunarodnog krivinog suda. Meutim, vanjska politika velikih sila u eri hladnog rata bila je uzrok to pravni prethodnici iz Nirnberga i Tokija, koji su mogli biti poetak razvijanja vrijednih instrumenata za zatitu ljudskih prava na meunarodnom nivou, nisu korieni skoro pedeset godina.

Dalji razvoj meunarodnog krivinog prava odvijao se u okviru i pod okriljem Organizacije Ujedinjenih nacija. Prvo je Generalna skuptina OUN (u decembru 1946. godine) potvrdila principe Nirnberkog tribunala (tzv. nirberko pravo) proglaavajui ih kao optevaea naela meunarodnog prava. Od tada pa do danas donijeto je vie meunarodnopravnih akata od znaaja za dalji razvoj meunarodnog krivinog prava, meu kojima se istiu: Konvencija o spreavanju i kanjavanju genocida iz 1948. godine, enevske konvencije iz 1949. godine (Konvencija o postupanju sa ratnim zarobljenicima, Konvencija o poboljanju sudbine ranjenika, bolesnika i brodolomnika oruanih pomorskih snaga, Konvencija o zatiti graanskih lica za vrijeme rata i Konvencija o poboljanju sudbine ranjenika i bolesnika oruanih snaga u ratu), Meunarodni pakt o graanskim i politikim pravima i Meunarodni pakt o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima iz 1996. godine, Konvencija o uklanjanju svih oblika rasne

diskriminacije,Konvencija o neprimjenjivanju zakonske zastarjelosti za ratne zloine i zloine protiv ovjenosti iz 1968. godine, Konvencija UNa protiv transnacionalnog organizovanog kriminala iz 2000. godine itd. 1.3.4. Me unarodni krivi ni sudovi u posljednjoj deceniji XX vijeka Savjet bezbjednosti Ujedinjenih nacija je svojom rezolucijom broj 808 pokrenuo postupak koji je okonan 25. maja 1993. godine, usvajanjem Rezolucije broj 827, prihvatanjem Izvjetaja generalnog sekretara UNa i donoenjem Statuta Meunarodnog krivinog suda za teka krenja meunarodnog humanitarnog prava na podruju bive Jugoslavije od 1991. godine (ICTY).

Stvarna nadlenost tog suda, odreena Statutom, odnosi se na teka krenja enevskih konvencija iz 1949. godine (lan 2), krenja zakona i obiaja ratovanja (lan 3), genocid (lan 4) i zloine protiv ovjenosti (lan 5). Nadlenost s obzirom na lica odreena je lanom 6 Statuta i odnosi se na fizika lica, i to ona koja su po lanu 7 planirala, podsticala, naredila, uinila ili na drugi nain pomogla u ueu u planiranju, pripremanju i izvrenju zloina. Druga vana odredba Statuta jeste da autorizira tuioca koji e provoditi nezavisne istrage u kojima moe koristiti sve raspoloive vladine i nevladine izvore. Tuilac nije odgovoran nikome za podizanje optunice, osim kada mora da je odbrani ispred trolanog sudskog vijea. Sudije tog suda donijele su na osnovu lana 15 Statuta (11. februara 1994. godine) Pravilnik o postupku i

dokazima koji je stupio na snagu 14. marta 1994. godine. Sjedite suda je u Den Hagu (Holandija). Po uzoru i na osnovu iskustva o ustanovljavanju ICTY, Savjet bezbjednosti je svojom Rezolucijom broj 955 (1994), od 8. novembra 1994. godine (takoe s pozivom na glavu VII Povelje Ujedinjenih nacija), donio Statut za Meunarodni krivini sud za Ruandu (ICTR), sa sjeditem u Arushi, u susjednoj Tanzaniji. lanom 12 stav 1 Statuta ICTR propisano je da e lanovi albenog vijea ICTY sluiti i kao lanovi albenog vijea ICTR. Dakle, sudije izabrane u ICTR slue samo kao lanovi prvostepenih vijea. ICTY i ICTR su samostalni meunarodni pravosudni organi. Premda je Meunarodni sud pravde osnovni pravni organ (lan 92 Povelje Ujedinjenih nacija), u sistemu Ujedinjenih nacija kojem privremeni tribunali pripadaju izmeu ova dva tribunala nema

hijerarhijskog odnosa. Iako e zajedniko albeno vijee ICTY i ICTR morati da ima u vidu druge odluke meunarodnih sudova, ono poslije paljive rasprave moe doi do drukijih zakljuaka. Prema ranijem teksta lanu 15 stav 3 Statuta, tuilac ICTY takoe je sluio i kao tuilac ICTR. Od septembra 2003. godine Savjet bezbjednosti je imenovao posebnog tuioca ICTR. Svi ostale odredbe Statuta ICTR jednake su onima iz Statuta ICTY. Jednaki su i pravilnici o postupku i dokazima. Na primjeru Sijera Leonea i Kambode meunarodna zajednica je pokazala znatno manje odlunosti, gdje su politiki kompromisi omeli ostvarivanje pravde. Specijalni sud za Siera Leone, koji takoe predstavlja jedan tip ad hoc tribunala, se, ipak, ne moe smatrati potpuno meunarodnim, odnosno on je to samo djelimino, s obzirom na to da je njegov sastav mjeovit - ine ga kako sudije iz inostranstva (meunarodne sudije), tako i domae sudije, a nije nastao odlukom Savjeta

bezbjednosti, (kao ad hoc tribunali za nekadanju Jugoslaviju i Ruandu), ve posebnim ugovorom izmeu Ujedinjenih nacija i Vlade Siera Leonea. Takvo polazite bitno je drukije, sadri slabiju poziciju meunarodne zajednice. Nadlenost Specijalnog suda konkurie nadlenosti nacionalnih sudova, sa prioritetom Specijalnog suda ; vremenska nadlenost je, kao i u Statutu ICTY, otvorena i obuhvata zloine poinjene od 30. novembra 1996. godine. Sva tri navedena meunarodna krivina suda su po svojim ciljevima supranacionalni sudovi koji primjenjuju meunarodno krivino pravo, a po svom su trajanju privremeni, tj. ustanovljeni samo za odredenu svrhu (ad hoc). Razliiti pristup meunarodne zajednice kanjavaju zloine na teritoriji bive Jugoslavije i u Ruandi u odnosu na zloine u Sijera Leoneu i Kambodi, moe se objasniti samo politikim razlozima i kompromiserstvom odluujuih faktora u svjetskoj politici.

S druge strane, ad hoc sudovi za bivu Jugoslaviju i Ruandu, bez obzira na to koliko trpjeli od prigovara da su selektivni i nejednakih kriterijuma, te suenja pred nacionalnim sudovima, kojima se esto mogu upututi slini prigovori, ipak su u znaajnoj mjeri podigli senzibilnost ovjeanstva prema ratnim zloinima.

1.3.5. Meunarodni krivini tribunal za bivu Jugoslaviju

Savjet bezbjednosti je svojom Rezolucijom 827 (1993) od 25. maja 1993. godine prihvatilo izvjetaj i Statut suda, te odluilo osnovati sud koji je dobio slubeni naziv Meunarodni tribunal za gonjenje lica koja su odgovorna za teke povrede meunarodnog humanitarnog prava na podruju bive Jugoslavije. Rezolucijom 827 Savjeta bezbjednosti poloen je, prema tome, po prvi put nakon poznatih suenja zloincima iz Drugog svjetskog rata tzv. nirnberkih, te tokijskog procesa pravni osnov za djelovanje jednog meunarodnog krivinog suda . Time je uinjen vrlo krupan pravni korak, jer je sudska funkcija jedan od temeljnih elemenata dravnog suvereniteta. Stoga, njeno preuzimanje od strane meunarodne zajednice nesporno znai ogranienje suvereniteta drave.

Rezolucijom Savjeta bezbjednosti broj 1503 (2003) i izjavom predsjednika Savjeta bezbjednosti daje se podrka Strategiji ICTY i ukazuje na obavezu da se ni na jedan nain ne ometa obaveza zemalja da provode istrage koje se odnose na optuena lica kojima se nee suditi u Tribunalu i da se preduzimaju odgovarajue radnje u vezi s podizanjem optunica i krivinim gonjenjem, imajui istovremeno na umu da Tribunal ima primat nad domaim sudovima. I ne samo to. Za razliku od obaveze saradnje s ICTY koja postoji za sve drave meunarodne zajednice, potpisnice Dejtonsko-pariskog sporazuma su se u ovoj stvari i izriito obavezale na saradnju, novembra 1995. godine. Prema lanu IX Opteg okvirnog sporazuma o miru u BiH (Dejtonskopariski sporazum), drave potpisnice su se obavezale na saglasno svojim obavezama, saradnju u istrazi i gonjenju ratnih zloina i drugih povreda meunarodnog humanitarnog prava.

ta vie, Aneksom 1-A uz ovaj sporazum, lanom X koji nosi naziv Saradnja, strane potpisnice su se obavezale i precizno na saradnju sa svima koji su inae ovlaeni od strane Savjeta bezbjednosti UNa, ukljuujui i Meunarodni tribunal za bivu Jugoslaviju. Stvaranje ICTY je sve presedan koji je imao znaaj ne samo za razrjeavanje politike krize nastale ratom na teritoriji bive Jugoslavije, nego i za daljni razvoj meunarodnog (krivinog) prava, pa i meunarodnih odnosa uopte. ICTY je osnovan kao ad hoc sud na nain koji mu je u tadanjim meunarodnim okolnostima trebao osigurati najvei efekat. Naravno, on se, u nekim svojim elementima, oslanja na svoje prethodnike, Nirnberki tribunal i Tribunal i Tokiju. Osnovna razlika izmeu ICTY i Nirnberkog tribunala je u tome to je Nirnberki tribunal predstavljao sud kojeg su ustanovile drave pobjednice u Drugom svjetskom ratu da bi sudio

zloincima, dok je ICTY osnovala meunarodna zajednica, za suenje kriocima meunarodnog humanitarnog prava i aktima varvarstva koje je uininilo bilo koje lice koje je dravljanin neke od nasljednica (sukcesora) bive Jugoslavije, bez obzira na to to rat na tim teritorijama jo nije bio okonan. Druga je razlika u tome to je Nirnberki tribunal morao sam ustanoviti materijalnopravne norme za krivinopravnu odgovornost lica kojima je sudio - i time se izvrgao prigovoru da retroaktivno primjenjuje krivino pravo, krei tako osnovno naelo propisanosti kanjivih djela i kazni u zakonu (nullum crimen, nulla poena sine lege praevia). Naprotiv, za ICTY taj je problem utoliko rijeen to su materijalni uslovi kanjivosti prije poetka njegovog djelovanja ispunjeni i prema meunarodnom i unutranjem krivinom pravu. Prema meunarodnom krivinom pravu, naelo nullum crimen, nulla poena sine lege ispunjeno je u odnosu na ICTY po tome to njegov Statut propisuje etiri kategorije kanjivih djela. Prema

unutranjem krivinom pravu, nema nikakve sumnje da je na teritoriji bive Jugoslavije krivino zakonodavstvo inkriminisalo sva krenja meunarodnog humanitarnog prava. Konano, trea velika razlika je to ICTY, premda organizovan kao meunarodna sudska vlast koja ne izvire iz nacionalnog suvereniteta, ne potire u cijelosti taj suverenitet. Statut ICTY uspostavlja meunarodnu jurisdikciju za odreeni tip krivinih djela kao paralelnu s jurisdikcijom domaih sudova (drava nasljednica bive SFRJ) i u lanu 10 stav 2 kae da e lice kojem je bilo sueno pred nacionalnim sudom za neko od krivinih djela iz njegove nadlenosti biti sueno supsidijarno, tj. samo ako je djelo za koje je sueno bilo kvalifikovano kao obino k rivin o djelo ili ako postupak pred nacionalnim sudom nije bio nepristrasan ili nezavisan , ako je smiljen da optuenog zatiti od meunarodne krivine odgovrnosti ili ako krivini postupak nije bio revnosno proveden .

1.3.5.2. Osnivanje ICTY

U razdoblju od nekoliko mjeseci, od poetka februara 1993. godine, odnosno Rezolucije 808, pa do donoenja Rezolucije 827 (1993) Savjeta bezbjednosti, generalni sekretar je primio vei broj prijedloga i komentara pojedinih drava lanica UNa, nevladinih organizacija i ekspertnih grupa u pogledu osnivanja ICTY. Zapravo, ve su tokom 1992. odrani brojni struni i politiki skupovi na kojima se raspravljalo o zloinima uinjenim ili koji se vre na teritoriji bive Jugoslavije i zbog kojih su generalnom sekretaru UNa ili Savjetu bezbjednosti upuivani apeli za preduzimanje efikasnih koraka u cilju njihovog spreavanja. U Statutu se, inae, jasno istie podjela na materijalnopravni (l. 210), organizacijski (l.1117) i procesnopravni dio (l.1829). Statut ima preambulu (koja navodi puni naziv ICTY i poziva se na VII poglavlje Povelje UNa na kojem je zasnovana odluka Savjeta

bezbjednosti o osnivanju ICTY), te 34 lana. lan 1 ustanovljava jurisdikciju Tribunala za gonjenje krioca meunarodnog humanitarnog prava na teritoriji bive Jugoslavije, a l. 25 reguliu njegovu nadlenost (sudi za teke povrede enevskih konvencija od 12. avgusta 1949 godine, krenje zakona i obiaja rata, genocid, te zloine protiv ovjenosti). Prema lanu 8 Statuta, ICTY sudi samo fizikim licima za djela uinjena od 1. januara 1991. godine. lanovi 9 i 10 uspostavljaju paralelnu jurisdikciju ICTY sa onom nacionalnih sudova, vodei brigu o naelu non bis in idem, ali ICTY daju pravo da, u odreenim sluajevima, stupi na mjesto nacionalnog suda. lanovi 1117 ureuju organizaciju ICTY (pretresna vijea , komore engl. Trial Chambers, ine 16 stalnih sudija koji ne smiju biti dravljani iste drave i najvie devet ad litem sudija, te jedno albeno vijee , the Appeals Chamber, sastavljeno od sedam stalnih sudija, te tuioca, tj. koji nastupa nezavisno, kao

samostalni organ). lan 15 daje ovlaenje Tribunalu da sam, autonomno, poblie uredi postupak i izvoenje dokaza, a l. 1828 reguliu samo neka vanija pitanja iz pojedinih stadijuma postupka. Suenja moraju biti (u pravilu) javna, fair (pravina) i ekspeditivna; optueni pred sudom ima sva prava odbrane, ukljuujui pravo na poznavanje predmeta optube, pravo na slobodan izbor branioca na koje mora biti upozoren, pravo na predlaganje vlastitih dokaza i kritikog preispitivanja dokaza optube, pravo na utnju i sl. (lan 21). ICTY mora preduzeti posebne mjere zatite svjedoka i rtava (lan 22). Presude se donose veinom glasova, moraju se uvijek javno objaviti i biti obrazloene (lan 23). Izreena sankcija moe biti samo zatvorska kazna, ali ICTY moe odrediti i povrat imovine, odnosno oduzimanje imovinske koristi (lan 24). Statut predvia albeni postupak zbog pogreaka u utvrenju injeninog stanja i povreda zakona, kao i ponavljanje postupka zbog novih dokaza (l. 25 i 26).

Kazne zatvora e se izvravati, pod nadzorom ICTY, u dravama lanicama UNa koje se za to ponude (lan 27). lan 29 trai od svih drava da sarauju sa ICTY, te udovolje njegovim zahtjevima i naredbama, ukljuujui i naredbu za predaju ili transfer optuenog lica ICTY. Poslednjih pet lanova (3034) odnose se na status, privilegije i imunitete lanova ICTY, sjedite Tribunala (u Den Hagu), trokove i slubene jezike, te obavezu ICTY na podnoenju godinjih izvjetaja o radu. Osnovni izvor prava koji se odnosi na postupak pred ICTY, kao i njegovu organizaciju, jeste akt kojim je ICTY i osnovan, a to je Statut, usvojen od Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija, na osnovu Glave VII Povelje UNa i rezolucijom 827 od 25. maja 1993. godine. Statutom sam postupak nije detaljnije regulisan, ve je objanjen samo u osnovnom crtama. Na osnovu lana 15 Statuta, ICTY je na optoj sjednici odranoj 11. februara 1994. godine usvojio Pravi lnik o postupku i dokazi ma , a na optoj sjednici 5. maja 1994. godine

Pravila koja se primjenjuju na pritvorena lica koja ekaju suenje ili na drugi nain zatoena lica pod nadzorom Tribunala. Pravil nik , u optem konceptualnom smislu, poiva, uglavnom, na klasinom modelu akuzatorskog (optunog) postupk a u kojem teret dokaza lei na tuiocu i u kojem stranke, a ne sud izvode dokaze prema strogom naelu kontradiktornosti (tzv. unakrsno sasluanje svjedoka i vjetaka). No, od toga postoje dva vana izuzetka. Prije svega, Pravilnik ne sadri razraenu regulativu o dopustivosti upotrebe pojedinih dokaza, te ICTY daje dosta iroka diskrecijska ovlaenja da dokaze pribavlja i po vlastitoj inicijativi, ex proprio motu. Posebnu panju Pravilnik posveuje specifinim pitanjima zatite svjedoka koji su bili rtve zloina, kao i problemu suenja u odsustvu, in absentia reus. Ono nije u naelu doputeno; ali, ako nakon zavrene istrage protiv nekog

okrivljenog sudija (pojedinac) potvrdi optunicu, te ona bude objavljena, a drava prebivalita optuenog odbije izvriti nalog za hapenjem i predajom ili se oglui na takav zahtjev ICTY, optunicu e ponovo potvrditi raspravno vijee ICTY, za optuenim izdati meunarodnu potjernicu i o odbijanju saradnje njegove drave obavijestiti Savjet bezbjednosti. lanom 9 stav 2 Statuta se izriito kae da ICTY ima primat nad nacionalnim sudovima, te da on u svakoj fazi postupka moe od nacionalnog suda slubeno zatraiti da prepusti nadlenost , u skladu sa ovim statutom i Pravilnikom o postupku i dokazima ICTY. Ta odredba predstavlja veliku novinu u meunarodnom pravu, ali ona je ogranienog dometa: moe se ostvariti samo prema odredbama Statuta i Pravilnika o postupku i dokazima.

Iako ICTY nije zamiljen da nacionalnim sudovima oduzme njihovu jurisdikciju, u (izuzetnim) sluajevima u kojima e on nastupiti, njegova jurisdikcija ima prednost pred nacionalnim sudovima: nacionalni sudovi vie ne mogu ponovo suditi u sluajevima u kojima je presudio ICTY ( non bis in idem ), ali ICTY moe, u dva sluaja, ponovo voditi postupak za ve presuenu stvar ( res iudicata ) pred nacionalnim sudom ako je optueni pred njim osuen samo za obino krivino djelo, a ne zloin koji predstavlja povredu meunarodnog humanitarnog prava ili ako je postupak pred njim voen pristra s no, neobjektivno ; bio je pokrenut da optuenog zatiti od meunarodne krivine odgovornosti, odnosno ako krivini postupak nije bio revnosno proveden (lan 10 Statuta). ICTY, naravno, lako moe postaviti razliku izmeu pravnih kvalifikacija ratnih zloina i obinog kriminaliteta, pa do ocjena da li je suenje bilo nepristrasno i nezavisno,

drei se standarda i u mnogobrojnim presudama meunarodnih sudskih organa, npr. ESLJP. Isto tako, prvenstvo ICTY se vidi i iz toga to Statut (l. 7 i 29) i Pravilnik (pravila 813) izriito derogiraju odreene norme unutranjeg prava, koje bi, inae, predstavljale smetnje za izruenje optuenog ili mogunost voenja postupka protiv njega. No, prvenstvo jurisdikcije ICTY nad nacionalnim sudovima ne znai samo dunost potovanja odluka toga suda, nego i dunost drava lanica UNa da preduzmu odgovarajue zakonodavne mjere na usklaivanju svog unutranjeg prava sa naelima Statuta i otklanjanju eventualnih kolizija. Korake u tom smislu prva je preduzela Italija, koja je 14. februara 1994. godine donijela zakon broj 120 kojim se reguliu nacionalni postupci u vezi sa odlukama i zahtjevima ICTY.

1.3.5.3. Organizacija ICTY

ICTY ine sljede i organi : ( a ) sudska vije a , koja se sastoje od tri pretresna vije a i jednog albenog vije a ; ( b ) tu ilac , i ( c ) sekretarijat (engl. registry), koji opslu uje i sudska vije a i tu ioca (lan 11 Statuta). Ne postoji ured tzv. javnog branioca, koji bi, slino kao u SADa, bio sastavljen od advokata koji bi pruali usluge odbrane siromanim okrivljenim. Osim tih organa, prema Pravilniku postoje jo i neka druga (potpredsjednik Suda, zamjenik tuioca, Sekretarijat, Sluba za rtve i svjedoke, Kolegij, Koordinaciono vijee i Rukovodni odbor).

Sudska vijea ini 16 stalnih nezavisnih sudija, koji ne smiju biti dravljani iste drave, i najvie devet nezavisnih sudija ad litem istovremeno, naimenovanih u skladu sa lanom 13 ter stav 2 Statuta, koji ne smiju biti dravljani iste drave (lan 12 stav 1 Statuta). Svako pretresno vijee sastoji se od troje stalnih sudija i najvie est sudija ad litem istovremeno. Svako pretresno vijee u koje su rasporeene sudije ad litem moe se podijeliti u sekcije od po troje sudija, meu kojima su i stalne sudije i sudije ad litem. Sekcija pretresnog vijea ima iste nadlenosti i odgovornosti koje po Statutu pripadaju pretresnom vijeu i donosi presudu u skladu s istim pravilima. albeno vijee ini sedam stalnih sudija. albeno vijee u svakom albenom postupku ini pet njegovih lanova (lan 12 stav 3 Statuta). Osoba koja se, u smislu uslova za lanstvo u vijeima ICTY, moe smatrati dravljaninom vie od jedne drave, smatrae

se dravljaninom one drave u kojoj inae ostvaruje svoja graanska i politika prava. Pitanje kvalifikacije sudije ureuje lan 13 Statuta. Kvalifikacije za izbor sudija sadre dva aspekta: prvi, koji se odnosi na etike osobine linosti i drugi, u pogledu njihovih strunih kvalifikacija. U prvi spada neophodnost da sudije budu lica visokih moralnih osobina, nepristrasna i sa integritetom. U drugu spada neophodnost da sudije poseduju kvalifikacije koje se zahtijevaju u njihovim zemljama za postavljanje na najvia sudska mjesta. Prilikom sastavljanja vijea duna panja e biti posveena iskustvu sudija u oblasti krivinog prava, kao i meunarodnog prava, ukljuujui meunarodno humanitarno pravo, kao i ljudska prava (lan 13 stav 1 Statuta).

1.3.5.3.1. Izbor sudija i njihov poloaj

Za izbor sudija Statut predvia demokratsku proceduru u kojoj uestvuju sve drave lanice UNa. Postupak izbora sudija ima dvije osnovene faze: prvu, koja se odlikuje djelatnou generalnog sekretara UNa i drugu, koja predstavlja neposredni izbor od strane Generalne skuptine UNa (lan 13 bis - Izbor stalnih sudija). Izbor 14 stalnih sudija ICTY vri Generalna skuptina sa popisa koji joj dostavlja Savjet bezbjednosti, na sljedei nain: (a) generalni sekretar poziva drave lanice Ujedinjenih nacija i drave nelanice koje imaju stalne posmatrake misije u sjeditu Ujedinjenih nacija da kandiduju sudije; (b) u roku od 60 dana od poziva generalnog sekretara, svaka drava moe predloiti najvie dva kandidata razliitog dravljanstva, ije kvalifikacije odgovaraju onima navedenim u lanu 13 Statuta, s tim da nijedan od njih ne smije biti dravljanin iste drave kao bilo koji drugi sudija lan albenog vijea, koji je izabran ili

naimenovan za stalnog sudiju ICTR u skladu sa lanom 12 bis Statuta tog suda; (c) generalni sekretar prosljeuje primljene kandidature Savjetu bezbjednosti. Na osnovu primljenih kandidatura Savjet bezbjednosti sastavlja popis sa najmanje 28 i najvie 42 kandidata, starajui se da budu adekvatno zastupljeni glavni svjetski pravni sistemi; (d) predsjedavajui Savjeta bezbjednosti prosljeuje popis kandidata predsjedavajuem Generalne skuptine, a Generalna skuptina sa tog popisa bira 14 stalnih sudija ICTY. Kandidati koji dobiju apsolutnu veinu glasova drava lanica Ujedinjenih nacija i drava nelanica koje imaju stalnu posmatraku misiju u sjeditu Ujedinjenih nacija, proglasie se izabranim. U sluaju da dva kandidata istog dravljanstva dobiju potrebnu veinu glasova, izabranim e se smatrati onaj koji je dobio vei broj glasova.

U sluaju upranjenog mjesta u sudskim vijeima meu stalnim sudijama koje su izabrane ili naimenovane u skladu sa lanom 13 bis, nakon konsultacije sa predsjedavajuim Savjeta bezbjednosti i Generalne skuptine, generalni sekretar na upranjeno mjesto do kraja mandata imenuje osobu koja ispunjava kvalifikacije navedene u lanu 13 Statuta. Redovan nain sticanja sudijske funkcije je, dakle, izbor, ali je mogu i izuzetan nain sticanja ove funkcije - imenovanje od strane generalnog sekretara. Iz ovoga proizilazi da naelo izbornosti sudija u Tribunalu ima ogranien znaaj, jer je izbor pravilo, ali je postavljanje sudije mogui izuzetak. To znai da je izbor sudija primarnog karaktera, dok samo supsidijarno, kada za to postoje odreeni uslovi, dolazi u obzir postavljanje sudije odlukom generalnog sekretara UNa. Stalne sudije izabrane u skladu sa lanom 13 bis biraju se na mandat od etiri godine. Uslovi slube su isti kao i za sudije Meunarodnog suda pravde. Sudije mogu biti

ponovo izabrane. Prije stupanja na dunost svaki sudija je obavezan da d sveanu izjavu koju u prisustvu generalnog sekretara UNa ili njegovog predstavnika potpisuje, a ona se zatim zadrava u arhivi ICTY. Tekst sveane izjave je sljedei: Sveano izjavljujem da u kao sudija Meunarodnog tribunala za suenje licima odgovornim za teke povrede meunarodnog humanitarnog prava uinjene na teritoriji bive Jugoslavije, svoje dunosti i ovlaenja vrtiti i obavljati asno, poteno, nepristrasno i savjesno (lan 14B Pravilnika). Izbor i naimenovanje sudija ad litem ureuje lan 13 ter Statuta. Izbor ad litem sudija ICTY vri Generalna skuptina sa popisa koji joj dostavlja Savjet bezbjednosti, i to na sljedei nain: a) generalni sekretar poziva drave lanice Ujedinjenih nacija i drave nelanice koje imaju stalne posmatrake misije u

(b) u roku od 60 dana od poziva generalnog sekretara, svaka drava moe predloiti po etiri kandidata ije kvalifikacije odgovaraju onima navedenim u lanu 13 Statuta, vodei pritom rauna o pravilnoj zastupljenosti kandidata enskog i mukog pola; (c) generalni sekretar prosljeuje primljene kandidature Savjetu bezbjednosti. Na osnovu primljenih kandidatura Savjet bezbjednosti sastavlja popis sa najmanje pedeset etiri kandidata, starajui se da budu adekvatno zastupljeni glavni svjetski pravni sistemi, te vodei rauna o ravnopravnoj geografskoj zastupljenosti; (d) predsjedavajui Savjeta bezbjednosti prosljeuje popis kandidata predsjedavajuem Generalne skuptine, a Generalna skuptina sa tog popisa bira 27 sudija ad litem ICTY. Kandidati koji dobiju apsolutnu veinu glasova drava lanica Ujedinjenih nacija i drava nelanica koje imaju stalne posmatrake misije u sjeditu Ujedinjenih nacija, proglasie se izabranim; (e) sudije ad litem se biraju na mandat od etiri godine i ne mogu biti ponovo izabrane.

Za vrijeme njihovog mandata generalni sekretar e, po zahtjevu predsjednika ICTY imenovati sudije ad litem u pretresna vijea za jedno ili vie suenja, i to na ukupan period do tri godine. Prilikom podnoenja zahtjeva za imenovanje sudije ad litem, predsjednik ICTY mora imati na umu kriterije iz lana 13 Statuta koji se odnose na sastav vijea i sekcija pretresnih vijea, odredbe stava 1 (b) i (c) lana 13 ter Statuta, te broj glasova koje je sudija ad litem dobio u Generalnoj skuptini. lan 13 quarter Statuta odnosi se na status sudija ad litem. Naime, tokom perioda na koji su imenovani da rade u ICTY, sudije ad litem: (a) imaju iste uslove slube, mutatis mutandis, kao i stalne sudije ICTY; (b) imaju ista ovlaenja kao i stalne sudije ICTY, uz ograde navedene u stavu 2 lana 13 quarter; (c) imaju povlastice i imunitet, izuzea i olakice kakve pripadaju sudijama ICTY; (d) imaju ovlaenje da rjeavaju u pretpretresnim postupcima u onim predmetima u kojima nisu rasporeeni kao lanovi pretresnog vijea.

Uz to, tokom perioda na koji su imenovani da rade u ICTY, sudije ad litem: (a) nemaju pravo da biraju ni da budu birani za predsjednika ICTY niti za predsjedavajueg pretresnog vijea prema lanu 14 Statuta; (b) nemaju ovlaenje: (i) da usvajaju pravila o postupku i dokazima u skladu sa lanom 15 Statuta; (ii) da pregledaju optunicu u skladu sa lanom 19 Statuta; (iii) da uestvuju u konsultacijama sa predsjednikom u vezi s rasporeivanjem sudija u skladu sa lanom 14 Statuta, niti u vezi sa pomilovanjem ili ublaavanjem kazne u skladu sa lanom 28 Statuta. Predsjednika ICTY biraju stalne sudije iz svojih redova (lan 14 stav 1 Statuta). On je lan albenog vijea i predsjedava njegovim radom. Nakon konsultacija sa stalnim sudijama ICTY, predsjednik rasporeuje etvoro stalnih sudija, izabranih ili naimenovanih u skladu sa lanom 13 bis Statuta, u albeno vijee, a devetoro u pretresna vijea. Uz to, predsjednik ICTR, u konsultaciji sa predsjednikom ICTY, odreuje dvoje stalnih sudija

ICTR, izabranih ili naimenovanih u skladu sa lanom 12 Statuta ICTR, za lanove albenog vijea i za stalne sudije ICTY (lan 14 stav 4 Statuta). Nakon konsultacija sa stalnim sudijama, predsjednik rasporeuje u pretresna vijea sudije ad litem koje povremeno budu imenovane da rade u Hakom tribunalu. Sudija moe biti lan samo onog vijea u koje je rasporeen. Predsjedavajueg sudiju koji nadgleda cjelokupni rad pretresnog vijea biraju stalne sudije tog pretresnog vijea iz svojih redova.

1.3.5.3.2. Izuzee sudije Postoje dvije grupe razloga za izuzee sudija: (1) oni koji se odnose na postojanje okolnosti koje dovode u sumnju sudijsku nepristrasnost i (2) razlozi koji se zasnivaju na funkcionalnoj povezanosti sudije sa konkretnim krivinim

postupkom. Razlozi izuzea sadrani su najprije u uoptenoj klauzuli po kojoj sudija ne moe obavljati svoju dunost u bilo kojem predmetu u kojem ima lini interes ili postoje, odnosno postojale su okolnosti koje bi mogle uticati na njegovu nepristranost (lan 15A Pravilnika). Izuzee sudije iz ovih razloga se odnosi kako na suenje (prvostepeni postupak), tako i na postupak po albi. Funkcionalna povezanost sudije sa konkretnim krivinim postupkom postoji ukoliko je sudija u odreenom krivinom postupku ve obavljao odreenu procesnu ulogu, tj. vrio jedan oblik sudijske funkcije . Ovaj razlog izuzea se odnosi na sudiju koji je ispitivao optunicu u smislu lana 19 Statuta i pravila 47, tako da on ne moe da bude lan pretresnog vijea na suenju optuenom na koga se odnosi optunica koju je ispitivao (pravilo 15C). Ti razlozi sadrani su i u odredbi koja u istom predmetu uvijek iskljuuje sudiju u drugom stepenu koji je ranije odluivao na glavnom pretresu (pravilo 15D). Kada sudija sazna za postojanje razloga za

izuzee, mora zastati sa postupanjem i povui se iz rjeavanja predmeta, a predsjednik ICTY mora odrediti drugog sudiju (pravilo 15A); stranke mogu zatraiti izuzee sudija iz istih razloga od predsjedavajueg sudije raspravnog vijea koji mora, nakon to saslua sudiju, ako je to potrebno, zahtjev iznijeti pred kolegij predsjednika ICTY na konanu odluku (pravilo 15B).

1.3.5.3.3. Prestanak sudijske funkcije i odsustvo sudije Prije svega, sudijska funkcija prestaje istekom roka na koji je sudija biran, tj. protekom njegovog mandata, ali postoji i mogunost reizbora. Drugi nain prestanka sudijske funkcije jeste ostavka (povlaenje sudije), koju on moe pismeno podnijeti predsjedniku Tribunala koji e potom dostaviti generalnom sekretaru UNa (pravilo 16). Nita nije reeno o razlozima, pa se moe zakljuiti da sudija nije duan da svoju ostavku obrazloi, a osim

ostavke nijedan drugi nain prestanka funkcije sudije nije ureen ni Statutom niti Pravilnikom, to predstavlja jednu ozbiljnu pravnu prazninu. Pitanje odsustva sudije se rjeava pravilom 15bis. Postoje pravila koja reguliu kratkotrajno odsustvo sudije, od njegovog dueg, odnosno potpunog odsustva, i to u sluajevima kada je svojom voljom ili nezavisno od nje, izgubio status sudije ICTY. Ako se radi o bolesti sudije ili nekoj njihovoj drugoj sprijeenosti, predsjednik ICTY moe, ako smatra da je to u interesu pravinosti, ovlastiti vijee u preostalom sastavu, da obavlja rutinske poslove, kao to su dostavljanje odluka (lan 15bis F Pravilnika). Ukoliko je sudija zbog bolesti ili drugih hitnih linih razloga ili drugih vanih razloga sprijeen da bude lan vijea u odreenom kratkom periodu, ostali lanovi vijea mogu, ukoliko je to u skladu sa zahtjevima pravinosti, dozvoliti da se postupak nastavi bez

odsutnog sudije, ali postupak u odsustvu tog sudije ne moe trajati due od pet radnih dana (pravilo 15bis A). Ukoliko lanovi vijea smatraju da nije u interesu pravinosti da se postupak nastavi u kratkotrajnom odsustvu sudije, postupak se nee nastaviti, ali i pored toga, preostale sudije u vijeu mogu donijeti odluku da se postupak nastavi, s tim da postupak tada moe prekinuti sudija koji je predsjednik vijea (pravilo 15bis B). Pravilo 15bis C regulie situaciju trajnog ili veoma dugog odsustva sudije, pri emu se ovim pravilom utvruje redovan nain rjeavanja takve situacije, dok se sljedeim pravilom (15bis D) odreuje jedan izuzetan nain na koji se ovakva situacija rjeava. Ukoliko sudija umre, bude bolestan, da ostavku na mjesto sudije u ICTY ili ne bude reizabran, , kao i ako postoji bilo koji drugi razlog koji ga onemoguava da za dui period

kao i ako postoji bilo koji drugi razlog koji ga onemoguava da za dui period uestvuje u suenju, o tome predsjednik vijea obavjetava predsjednika ICTY koji e odrediti drugog sudiju za to suenje, kao i narediti da pretres zapone iz poetka ili da se samo nastavi, to zavisi od njegove procjene (pravilo 15bis D). Meutim, ako su stranke ve dale svoja uvodna izlaganja u skladu sa pravilom osamdeset etiri i zapoelo je izvoenje dokaza (pravilo osamdeset pet), nastavak postupka sa novim sudijom u vijeu se moe narediti samo uz saglasnost optuenog (pravilo 15bis D). Ako optueni uskrati svoju saglasnost za zamjenu sudije u prvostepenom vijeu, ostale sudije lanovi vijea mogu odluiti da se postupak nastavi sa novim sudijom, ako uz uzimanje u obzir svih okolnosti jednoglasno procijene da bi takvo rjeenje bilo u interesu pravinosti. Ovakva odluka preostalih lanova vijea o ovom pitanju se moe pobijati albom, o kojoj odluje albeno vijee u punom sastavu, a pravo na albu imaju obje stranke.

alba protiv odluke preostalih anova vijea se moe podnijeti u roku od sedam dana od dostavljanja odluke koja se pobija, a ako je takva odluka donesena verbalno, od momenta kada je saoptena (pravilo 15bis E). Ukoliko alba nije podnesena, odluka vijea u nepotpunom sastavu poinje da se primjenjuje i predsjednik ICTY e odrediti sudiju koji e popuniti vijee, ali taj sudija ne moe da uestvuje u suenju prije nego to se potpuno upozna sa predmetom postupka. Na isti nain e se postupiti i kada je alba protiv odluke o nastavku postupka sa zamijenjenim sudijom odbijena od strane albenog vijea. Tokom istog postupka mogua je samo jedna zamjena sudija u jednom vijeu (pravilo 15bis D).

1.3.5.3.4. Tuilac Poloaj tuioca u organizacionom smislu nije sasvim jasan, jer su osnovna pravila o tuiocu sadrana u Statutu i izloena odmah poslije pravila o sudijama i unutranjoj organizaciji ICTY, dok se u Pravilima osnovna odredba o tuiocu nalazi u Glavi III koja nosi naslov Organizacija ICTY, u estom odjeljku, iza pravila o registru, pa bi se, stoga, sistematskim tumaenjem moglo zakljuiti da je u organizacionom smislu tuilac funkcioner koji pripada ICTY, mada su, s druge strane, njegova ovlaenja u postupku relativno autonomna Ured tuioca sastoji se od tuioca i zamjenika (pravilo 38), koje na pr ij edlog generalnog sekretara imenuje Savjet bezbjednosti, te odgovarajueg broja osoblja. Interesantno je da je za tuioca nisu propisani nikakvi uslovi koji bi se odnosili na njegovu strunu spremu i obrazovanje, ve je Statutom samo ureeno da on mora, takoe, odgovarati visokim moralnim kvalitetima i posjedovati najvii stepen strunosti i iskustva u voenju istraga i krivinog gonjenja u krivinim predmetima (lan 16 stav 4

U statusu, tuilac je izjednaen sa podsekretarom Ujedinjenih nacija. Mandat tuioca traje etiri godine i postoji mogunost da on ponovo bude biran (lan 16 stav 4). Tuilac moe predloiti generalnom sekretaru UNa da imenuje pomonika tuioca, koji onda vri svoje aktivnosti u odsutnosti tuioca ili onda kada je ovaj sprijeen, a prema njegovim uputstvima (lan 38A i B Pravila). Tuilac nastupa potpuno nezavisno od presuujueg dijela ICTY i njegov je ured institucionalno odijeljen od pretresnih vijea i albenog vijea, te on ne smije traiti ili primati upute za svoj rad od bilo koje vlade ili drugog izvora (lan 16 stav 2 Statuta). Prema lanu 16 stav 1 Statuta, tuilac e biti odgovoran za istragu i optuenje lica odgovorna za teka krenja meunarodnog humanitarnog prava uinjena na teritoriji bive Jugoslavije.

Mora se dodati i to da on zapoinje istragu ex officio , na osnovu informacija prikupljenih od bilo kog izvora, te mora podii optunicu ako na zavretku istrage ocijeni da postoji osnovana sumnja (engl. prima facie case) da je odreeno lice uinilo krivino djelo iz nadlenosti ICTY (lan 18 st. 1 i 4 Statuta). Ove odredbe daju osnova za zakljuak da u pogledu pokretanja postupka pred ICTY za tuioca vrijedi naelo legaliteta krivinog gonjenja ; zapravo, tuilac se u postupku pred ICTY ne javlja samo kao obina protivstranka u sporu, nego, ujedno, i kao organ krivinog gonjenja koji ima jedan od glavnih zadataka ICTY. Svoju optunicu tuilac podnosi ukoliko se tokom istrage uvjeri da postoji dovoljno dokaza za osnovanu sumnju da je osumnjieni uinio krivino djelo iz nadlenosti ICTY. Optunica se upuuje sekretaru koji je, uz popratni materijal, upuuje jednom od sudija, koji e je razmotriri, te nakon toga odluiti da li da je prihvati ili odbije (pravilo 47). Prema pravilu 51, tuilac moe da povue optunicu, bez posebnog odobrenja, u svakom trenutku prije nego to je ona potvrena, ali nakon toga

samo uz odobrenje sudije koji je potvrdio optunicu ili ako je iznoenje dokaza u smislu pravila 85 otpoelo samo uz odobrenje prvostepenog vijea. 1.3.5.3.5. Sekretarijat ICTY Efikasna sudska uprava zahtijeva postojanje jo nekih organa u okviru ICTY koji sudijama pomau pri njihovoj djelatnosti. Smatra se da sekretar (registrar) ima veoma vanu ulogu u funkcionisanju ICTY. Tako, po lanu 17 Statuta, Sekretarijat na elu sa sekretarom (engl. the Registrar) obavlja organizacione i druge poslove za potrebe sudskih vijea i tuioca. U nadlenost registrature spada voenje administracije ICTY i pruanje odgovarajuih usluga (pomo sudskim vijeima, optoj sjednici ICTY, sudijama i tuiocu). Registaturom, tj. njenim osobljem, rukovodi ef, u iju funkciju spadaju sljedee aktivnosti:

(1) javno informisanje i spoljni odnosi; (2) priprema satnice sastanaka; (3) funcionisanje konferencijskih slubi; (4) tampanje i publikovanje odreenih dokumenata; (5) realizovanje obraanja prema ICTY i od njega (public relation poslovi); (6) obavljanje drugih administrativnih aktivnosti, bavljenje budetom i personalnom evidencijom. U obzir dolaze i druge djelatnosti koje spadaju u vrenje odgovarajuih organizacionih usluga vezanih za aktivnosti ICTY. Registrar obavlja i klasine tehnike aktivnosti koje se odnose na registrovanje iskaza i dokumentovanje preduzetih procesnih i organizacionih radnji. Sluba kojom rukovodi pravi biljeke sa plenarnih sastanaka ICTY i zasjedanja vijea, osim kada je u pitanju dononje odluka vijea na sjednicama sa kojih je iskljuena javnost (pravilo 35). Takoe, vodi knjigu zapisnika u kojoj se biljee sve pojedinosti svakog sluaja o kome je rjeavo Tribunal (pravilo 36). Ova knjiga mora da bude dostupna javnosti, to predstavlja jedan vid ostvarivanja naela javnosti u odnosu na aktivnosti ICTY.

Registrar obavlja i funkcije koje se odnose na organizaciju i voenje Odeljenja za pomo rtvama i svjedocima . Ovo odeljenje predlae mjere za rtve i svjedoke u smislu lana 22 Statuta, daje svjedocima i rtvama savjete i podrku, posebno u sluajevima silovanja ili drugih seksualnih delikata, radi ega e prilikom postavljanja osoblja, biti poklonjena posebna panja angaovanju enskih slubenika odgovarajuih strunih profila (lan 34 Pravila). Sekretara Sekretarijata, nakon konsultacija sa predsjednikom ICTY, imenuje generalni sekretar na vrijeme od etiri godine, a osoblje Sekretarijata generalni sekretar na preporuku sekretara ICTY. Za pomaganje predsjedniku ICTY pri voenju sudske uprave, te koordinaciju tekuih poslova, postoji i Kolegij koji se sastoji od predsjednika ICTY, potpredsjednika i predsjedavajuih sudija u vijeima (pravilo 23), koji ima konsultativnu ulogu.

1.3.5.3.6. Imunitet

Sve sudije, tuilac i sekretar Sekretarijata uivaju puni diplomatski imunitet po pravilima meunarodnog prava, a slubeno osoblje Sekretarijata i ureda tuioca privilegije i imunitete prema l. V i VII Konvencije o povlasticama i imunitetima UNa od 13. februara 1946. godine (tzv. funkcionalni imunitet). Sve sudije ICTY su ravnopravni u izvravanju svojih pravosudnih funkcija (pravilo 17A), bez obzira na vrijeme izbora ili imenovanje, starosnu dob ili rok slube u ICTY. Ali, za potrebe unutranje organizacije, po rangu je prvi predsjednik ICTY, potom potpredsjednik, a onda predsjedavajue sudije pretresnih vijea, i to po godinama starosti. Kod ostalih stalnih sudija prvenstvo ima onaj koji je ranije izabran ili imenovan, a ako su ove sudije izabrani ili imenovani istog dana, onaj koji je stariji (pravilo 17B i C). Sudije ad litem imaju primat nakon stalnih sudija, a prema datumu svog imenovanja, a ako

su imenovane istog dana imaju prioritet po godinama starosti (pravilo 17E). 1.3.5.4. Nadlenost ICTY

ICTY je stvarno nadlean za teke povrede meunarodnog humanitarnog prava gdje spadaju: teke povrede enevskih konvencija iz 1949. godine, povrede ratnog prava ili ratnih obiaja, genocid i zloin protiv ovjenosti. Ona se u osnovi odnosi na tzv. enevsko i hako pravo, genocid(prema Konvenciji o spreavanju i kanjavanju tog zloina), kao i zloin protiv ovjenosti, u smislu tzv. Martensove klauzule (sadrane u IV hakoj konvenciji o zakonima i obiajima rata na kopnu). Individualno krivino gonjenje pred ICTY je zasnovano na teritorijalnom principu, a njegova vremenska nadlenost nije ograniena.

Prema Statutu, ICTY je stvarno nadlean za suenje krivinih djela odreene vrste i teine uinjenih na teritoriji bive Jugoslavije od 1991. godine (lan 1), navedenih kao: ( a) teke povrede enevskog prava iz 1949. godine (lan 2), ( b) povrede hakog prava, tj. zakona ili obiaja ratovanja (lan 3), (c) genocid (lan 4), te (d) zloine protiv ovjenosti uinjene protiv civilnog stanovnitva, bez obzira na meunarodni i unutranji karakter sukoba (lan 5). Nadlenost ICTY je da sudi za teke povrede etiri enevske konvencije o zatiti rtava oruanog sukoba iz 1949. godine (lan 2 Statuta). Navodi se osam njihovih kategorija: od umiljajnog ubistava, preko muenja ili neovjenog postupanja, unitavanja ili oduzimanja imovine velikih razmjera koje nije opravdano vojnom nudom, pa do uzimanja civila za taoce. ICTY je nadlean da sudi za povrede zakona i obiaja ratovanja koji postavljaju nedvosmislena ogranienja u pogledu naina i sredstava ratovanja, da bi se sprijeile ljudske

patnje i razaranja koja nisu opravdana vojnim potrebama. Postupanje u okviru tih ogranienja predstavlja regularne ili doputene radnje u ratu; njihovo krenje, naprotiv, ini uinioca krivino odgovornim. Definiciju genocida preuzeo je i lan 4 stav 2 Statuta koji navedene modalitete radnje izvrenja navodi indikativno. Uz to, dodaje i nadlenost ICTY da sudi za djela povezana sa genocidom, kao to su: udruivanje radi izvrenja genocida, direktno i javno podsticanje na izvrenje genocida, pokuaj izvrenja genocida i sauesnitvo u genocidu (lan 4 stav 3 Statuta). Statut je ustanovio nadlenost ICTY kao paralelnu, konkurirajuu, sa nadlenou domaih sudova drava nasljednica bive SFRJ (lan 9 stav 1 Statuta). No, u stavu 2 istog lana odredio je da nadlenost ICTY ima prednost pred nacionalnim sudom, te da se u svakoj fazi postupka ICTY moe obratiti slubeno nacionalnom sudu

da mu ustupi nadlenost, u skladu sa ovim statutom i Pravilnikom o postupku i dokazima. Ta je odredba nesumnjivo velika novina u meunarodnom pravu, ogranienog dometa. Najprije, prvenstvo jurisdikcije ICTY pred nacionalnim sudom moe se ostvariti samo prema odredbama Statuta i Pravilnika, a oni u tom pogledu predviaju samo dva sluaja ustupanja nadlenosti (lan 10 stav 2 Statuta), te inicijativu za izdavanje zahtjeva nacionalnom sudu, pod uslovima iz ta dva sluaja, daju iskljuivo tuiocu (pravilo 9). U lanu 10 stav 2 Statuta navedeno je da e lice kojem je bilo sueno pred nacionalnim sudom za neko od krivinih djela iz njegove nadlenosti biti pred ICTY sueno supsidijarano, tj. samo ako je djelo: (a) pred nacionalnim sudom bilo okvalifikovano kao obino krivino djelo ili je (b) postupak pred nacionalnim sudom voen pristrasno ili neobjektivno ili je bio smiljen da optuenog zatiti od meunarodne krivine odgovornosti ili ako krivini postupak nije bio revnosno

proveden. Kada se vijee ICTY sloi sa zahtjevom tuioca, izdae slubeni zahtjev dravi da sud te drave ustupi nadlenost ICTY . Ako ta drava, u roku od 60 dana ne dostavi odgovor koji e pretresno vijee ICTY uvjeriti da je ta drava preduzela ili preduzima mjere za usvajanje formalnog zahtjeva, to vijee moe zatraiti od predsjednika ICTY da o tome obavijesti Savjet bezbjednosti UN a (pravilo 11). 1.3.5.5. Postupak pred ICTY Postupak pred ICTY izgleda kao proces sagraen na modelu akuzatorskog krivinog postupka, tj. pravnog spora dviju stranaka (tuioca i optuenog) pred sudom, pri emu je na strankama (prvenstveno tuiocu) inicijativa za pokretanje i odravanje u toku postupka, te prikupljanje i izvoenje dokaza. Meutim, postupak pred ICTY nije sasvim isti akuzatorski postupak, jer ima i

elemente inkvizitornog i mjeovitog tipa krivinog postupka (naglasak na podjelu postupka na stadijume, kumulacija funkcije gonjenja i istraivanja u istrazi u rukama tuioca lan 18 Statuta); pravo tuioca da ispituje okrivljenog u istrazi (lan 18 stav 2 Statuta) i na pripremnom roitu za glavni pretres (pravilo 63); inkvizitorno ovlaenje raspravnog vijea da i po vlastitoj inicijativi uestvuje u postupku prikupljanja (pravilo 85B) i izvoenja dokaza (pravilo 98) itd. 1.3.5.5.1. Subjekti postupka U osnovne subjekte postupka pred ICTY spadaju subjekti koji vre tri osnovne procesne funkcije, a to su: (1) ICTY koji vri funkciju voenja postupka i funkciju presuivanja krivine stvari, (2) tuilac koji obavlja funkciju krivinog gonjenja i optuenja, ali mu takoe pripada i funkcija istrage, koja nije sudskog karaktera,

ve prije predstavlja neku vrstu pretkrivinog postupka i ima jednostranaki karakter i (3) okrivljeni, lice protiv koga se odvija postupak a koji ima pravo na odbranu, tj. moe vriti funkciju odbrane u krivinom postupku. Optueni i tuilac imaju svojstvo stranke u postupku (pravilo 2A). ICTY vri funkciju voenja krivinog postupka i presuivanja, to, u stvari, znai da on obavlja klasinu funkciju krivinog suda. 1.3.5.5.1.1. Okrivljeni Okrivljeni je fiziko lice za kojeg postoje osnovana sumnja da je od 1. januara 1991. godine na teritoriji bive Jugoslavije uinilo krivino djelo iz nadlenosti ICTY. Termin okrivljeni se, inae, ne koristi uvijek u Statutu i u Pravilniku o postupku i dokazima. Naime, u tim aktima se koriste tri razliita termina za lice protiv koga se postupak vodi, odnosno protiv koga je postupak okonan osuujuom presudom: (1) osumnjieni,

(2) optueni i (3) osueni. Osumnjieni (suspect) je lice za koje tuilac posjeduje pouzdane informacije koje ukazuju na to da je mogao uiniti krivino dijelo u odnosu na koje ICTY ima nadlenost (pravilo 2). Optueni (accused) se odreuje kao lice protiv koga je u smislu pravila 47 podignuta optunica (pravilo 2). Osueni (convictied) se ne definie ni u Statutu, niti u Pravilniku, ali je to lice koje je pravnosnano oglaeno krivim. Statut i Pravilnik o postupku i dokazima ne odreuju donju dobnu granicu za procesnu sposobnost okrivljenog, pa se moe pretpostaviti da su ih njihovi tvorci zamislili za punoljetna lica prema pravu zemlje dravljanstva, to je inae ustanovljeno pravno naelo. Pravni poloaj okrivljenog pred ICTY obiljeen je, kao i u svakom nacionalnom krivinom postupku, prvo injenicom da je okrivljeni procesna stranka (to trai

punu ravnopravnost sa njegovim procesnim protivnikom) i, drugo, da je izvor saznanja o injenicama, koji mora biti zatien od prekomjernih zahvata dravnih vlasti u njegova osnovna prava i slobode. Zato izvjetaj generalnog sekretara UNa od 3. maja 1993. godine trai da postupak pred ICTY u svim svojim stadijima mora potpuno potovati meunarodno priznate standarde prava okrivljenog, posebno one koji su sadrani u odredbama lana 14 Meunarodnog pakta o graanskim i politikim pravima. lan 21 Statuta donosi cjelokupni katalog prava odbrane okrivljenog, poev od pretpostavke nevinosti (stav 3), pa do prava na tumaa i zabrane da bude primoran svjedoiti protiv sebe ni priznati krivicu (stav 4 ta. f) i g)). Pred ICTY nije mogue suenje u odsustvom okrivljenog, to takoe predstavlja jedno od tipinih rjeenja klasine anglosaksonske krivine procedure, u kojoj je prisustvo okrivljenog tokom krivinog postupka, apsolutno bitna procesna pretpostavka, mada se to prihvata i mnogim evropskim zakonodavstvima.

1.3.5.5.1.2. Branilac okrivljenog Okrivljeni ima pravo na branioca, ali je primarno njegovo pravo da se sam brani. Okrivljeni se moe braniti sam, a ima pravo na slobodan izbor branioca; ako ga ne moe platiti, ima pravo na besplatnu strunu pravnu pomo branioca svaki put kada to zahtijevaju interesi pravde. To istovremeno znai da pred ICTY ne postoji institut obavezne odbrane, ve se ak mogunost okrivljenog da se sam, odnosno bez branioca brani, konstituie kao jedno njegovo posebno i neprikosnoveno pravo, koje se mora ostvariti bez ikakvih predrasuda, a odnosi se na kako na osumnjienog u toku istrage, tako i na optuenog protiv koga je optunica stupila na pravnu snagu. O tim pravima mora biti uvijek pouen (lan 21 stav 4 taka d) Statuta).

Postoji Uputstvo za dodjelu branioca po slubenoj dunosti koje je stupilo na snagu 1994.godine koje propisuje uslove i nain dodjele branioca po slubenoj dunosti. Pravo na branioca, i to bez tete po pravo optuenog da se sam brani, imaju: ( i) osumnjieni kojeg tuilac namjerava ispitivati u sklopu istranog postupka; (ii) optueni kojem je lino uruena optunica i (iii) svako lice pritvoreno po ovlaenju ICTY, ukljuujui i lica pritvorena u skladu sa pravilom 90bis. Osumnjieni i optueni koji nemaju sredstava da sami plate naknadu braniocu, imaju pravo da im se dodijeli branilac po slubenoj dunosti kojeg plaa ICTY. Smatra se da osumnjieni, odnosno optueni nema sredstava da plati naknadu braniocu ukoliko ne posjeduje dovoljno sredstava da plati naknadu braniocu po tarifama koje su propisane ovim uputstvom. Osumnjienim i optuenim koji posjeduju sredstva da plate dio naknade braniocu, ICTY e platiti onaj dio naknade koji oni nisu u stanju da plate (lan 6 Uputstva).

U svrhu utvrivanja da li je osumnjieni, odnosno optueni u nemogunosti da plaa branioca, uzimaju se u obzir sva sredstva koja on direktno ili indirektno uiva ili slobodno njima raspolae, ukljuujui, izmeu ostalog, direktne prihode, bankovne raune, nepokretnu i pokretnu imovinu, penziju, dionice, obveznice i ostalu imovinu koju ima, pri emu se ne uzimaju u obzir porodini doplaci ni socijalne naknade na koje eventualno ima pravo. U procjeni tih sredstava takoe treba uzeti u obzir sredstva branog druga osumnjienog, odnosno optuenog, kao i sredstva lica s kojima ivi u zajednikom domainstvu (lan 8B Uputstva). Osumnjieni kojem je odbijen zahtjev za dodjelu branioca po slubenoj dunosti, moe u roku od 15 dana od prijema obavijesti o tome zatraiti da predsjednik ICTY preispita odluku sekretara. Predsjednik moe potvrditi odluku sekretara ili, pak, odluiti da treba dodijeliti branioca po slubenoj dunosti.

Branilac pred ICTY moe da bude samo lice koje ispunjava odreene pretpostavke (lan 14 Uputstva za dodjelu branioca po slubenoj dunosti): (1) struno profesionalneda mu je drava odobrila advokatsku praksu ili da je univerzitetski profesor prava; (2) da govori jedan od radnih jezika ICTY, tj. engleski ili francuski; (3) da pristane da ga ICTY odredi kao branioca; (4) da je njegovo ime na popisu predvienom pravilom 45(A) Pravilnika o postupku i dokazima. Pravilo 44 doputa da formalnu odbranu okrivljenog obavlja fiziko lice koje u svojoj zemlji ispunjava pretpostavke za obavljanje advokatskog poziva ili koji je (u bilo kojoj dravi) univerzitetski profesor prava. Odnos izmeu okrivljenog i branioca je odnos povjerenja, zatien odredbama pravila 97: sve komunikacije u tom odnosu su tajna i ne mogu se iznositi tokom suenja, osim ako sam okrivljeni to zatrai ili dobrovoljno otkrije sadraj komunikacije treem licu i to lice onda svjedoi o tom objelodanjivanju (pravilo 97).

Profesionalni kodeks branilaca koji se pojavljuju pred meunarodnim sudom je sekretar Suda objavio 12. juna 1997. godine, a izmijenjen je i dopunjen odlukom sudija ICTY, 12. jula 2002. godine. Ovaj kodeks se naroito zasniva na sljedeim temeljnim naelima: ( i) klijenti imaju pravo na pravnu pomo po vlastitom izboru; (ii) branioci, kao osobe koje se bave pravnim zastupanjem, duni su odravati visoke standarde profesionalnog ponaanja; (iii) zbog svoje advokatske funkcije u sprovoenju pravde, branioci su duni postupati asno, nezavisno, pravino, vjeto, savjesno, efikasno i hrabro; (iv) branioci su obavezni na lojalnost prema svojim klijentima usporedno sa svojom dunou prema ICTY da u sprovoenju pravde postupaju nezavisno; (v) branioci su duni initi sve kako svojim djelovanjem ne bi naruili ugled rada ICTY i (vi) protiv branilaca moe biti pokrenut disciplinski postupak, pa ih treba upoznati s okolnostima u kojima do takvog postupka moe doi, kao i s njihovim pravima i obavezama u tim postupcima.

Branilac se ne smije konsultovati s klijentom koji je privremeno puten na slobodu ili se nalazi na slobodi u mjestu boravka klijenta. Izuzetno, moe se konsultovati s klijentom u njegovom mjestu boravka, po mogunosti u prisustvu nezavisne osobe, ako bolest, tjelesna nesposobnost ili drugi faktori klijentu ograniavaju mogunost kretanja (lan 17 Kodeksa). U vezi sa ponaanjem pred ICTY, branilac se mora uvijek pridravati Statuta, Pravilnika, ovog kodeksa i drugog mjerodavnog prava, ukljuujui i odluke koje se odnose na ponaanje i proceduru koje ICTY donese u postupcima koje rjeava. Branilac je duan uvijek pomno paziti na pravinost voenja postupka (lan 20 Kodeksa). Uz to, branilac je lino odgovoran ICTY za svoje postupke i zastupanje stvari svog klijenta i ne smije svjesno:

(i) ICTY neistinito prikazati pravno relevantne injenice ili pravno pitanje, niti (ii) predlagati dokaze za koje zna da su netani. Sljedei postupci, izmeu ostalih, predstavljaju ponaanje branioca koje ne dolikuje profesiji: (i) krenje ili pokuaj krenja Statuta, Pravilnika, ovog kodeksa i drugog mjerodavnog prava ili svjesno pomaganje ili navoenje drugih osoba da to ine ili izvrenje takve radnje kroz postupke drugih osoba; (ii) poinjenje krivinog djela koje se negativno odraava na potenje, vjerodostojnost ili prikladnost branioca za taj posao; (iii) postupci koji ukljuuju nepotenje, prevaru, obmanu ili iznoenje neistinitih tvrdnji; (iv) postupci koji tete urednom sprovoenju pravde pred ICTY ili (v) pruanje netanih informacija ili neotkrivanje informacija o strunosti branioca za rad u ICTY u skladu s odredbama Pravilnika i, ako je branilac klijentu dodijeljen po slubenoj dunosti, Uputstva (lan 35 Kodeksa).

1.3.5.5.1.3. Pritvor i hapenje okrivljenog

Mjere koje ICTY stoje na raspolaganju radi obezbjeenja prisustva okrivljenog su iste kojima se moe obezbjeivati i prisustvo svjedoka. To su: poziv i nalog za dovoenje , a jedina mjera koja je specifina za okrivljenog jeste ona koja je istovremeno najtea to je pritvor . Pritvor predstavlja oblik preventivnog lienja slobode, koje se svodi na odreeno zadravanje, a osim ovog oblika lienja slobode, Pravilnikom je predvieno i hapenje okrivljenog. Formalni uslov za hapenje odreenog lica jeste postojanje odluke sudije ili pretresnog vijea. Na zahtjev stranaka ili proprie motu, sudija ili pretresno vijee mogu izdati naredbe, pozive i naloge za hapenje - ako je to neophodno u cilju voenja istrage ili radi pripreme ili sprovoenja pretresa (pravilo 54).

Prema pravilu 64, nakon to bude prebaen u sjedite ICTY, optueni e biti pritvoren u prostorijama obezbijeenim od strane drave domaina (Hag u Holandiji) ili od strane druge drave. Moe se zakljuiti da je pritvor obavezan po dolasku (prebacivanju) okrivljenog u sjedite ICTY. Prema pravilu 65A, nakon pritvaranja okrivljenog, on moe da bude puten na slobodu, ali samo na osnovu odluke pretresnog vijea ICTY. Izmeu ostalih obaveza koje drave imaju prema ICTY, lan 29 Statuta od drava trai da na zahtjev ICTY, bez nepotrebnog odga anja , udovolji svakom zahtjevu za pomo ili nalogu koji je izdalo pretresno vije e , to , izme u ostalog , uklju uje sljede e : ( a ) utvr ivanje identiteta i pronala enje lica ; ( b ) uzimanje iskaza i dostavu dokaza ; ( c ) uru enje dokumenata ; ( d ) hap enje ili pritvaranje lica ; ; ( e ) predaju ili dovo enje optu enih pred ICTY .

Nakon hapenja, drave obavetavaju sekretara ICTY, a nain predaje optuenog ICTY rjeava se posebnim dogovorom drave i ICTY (pravila 55 57). Pravilnik o pritvoru lica koje ekaju na suenje ili albeni postupak pred ICTY ili su iz nekog drugog razloga pritvorena po ovlaenju ovog suda(Pravilnik o pritvorskom postupku) usvojen je 1994. godine. Svrha ovog pravilnika jeste da regulie upravljanje pritvorskom jedinicom za pritvorenike koji ekaju na suenje ili albeni postupak pred ICTY i svih drugih lica pritvorenih po ovlaenju ICTY, te da osigura stalnu primjenu i zatitu njihovih linih prava dok se nalaze u pritvoru. Osnovni principi na kojima poiva ovaj pravilnik odraavaju prioritetne zahtjeve ovjenosti, potovanja ljudskog dostojanstva i presumpcije nevinosti. Posebna je namjena ovog pravilnika da regulie u optim crtama prava i obaveze pritvorenika u svim fazama od prijema do putanja i da prui osnovne kriterije za upravljanje pritvorskom jedinicom.

Sve informacije o pritvorenicima tretiraju se kao povjerljive i dostupne su samo pritvoreniku, njegovom pravnom zastupniku i licima koje je ovlastio sekretar, a pritvorenik e se o tome obavijestiti po njegovom prispijeu u pritvorsku jedinicu. U skladu sa pravilom 45A ovog pravilnika, pritvorenik moe biti stavljen u izolacijsku jedinicu samo pod sljedeim okolnostima: (i) nalogom sekretara koji postupa u konsultaciji s predsjednikom; ii) nalogom upravnika, kako bi se pritvorenik sprijeio u nanoenju ozljeda drugim pritvorenicima ili kako bi se sauvala sigurnost i red u pritvorskoj jedinici; (iii) kao kazna na osnovu pravila 38. Meutim, nijedan pritvorenik se u principu ne moe drati u izolacijskoj jedinici due od sedam dana uzastopno (pravilo 49). Ako je potrebna daljnja izolacija, upravnik e o tome obavijestiti sekretara prije isteka sedmodnevnog perioda, a glavni ljekar potvrdie fiziku i duevnu sposobnost pritvorenika da nastavi s izolacijom za jo jedan period

od najvie sedam dana. Svako produenje upotrebe izolacijske jedinice mora proi kroz istu proceduru. Kuni red za pritvorenike usvojen je 1995. godine. Ovaj tekst sadri osnovne informacije koje je potrebno znati o kunom redu i optem upravljanju pritvorskom jedinicom. Pritvorenik, izmeu ostalog, ima pravo da angauje advokata po sopstvenom izboru koji e mu pomagati u postupku pred ICTY. Ako nema dovoljno finansijskih sredstava za angaovanje advokata, ICTY e mu dodijeliti advokata i snositi njegove trokove. Telefonski razgovori izmeu pritvorenog i advokata se nee prislukivati ni snimati. Advokat moe da posjeti pritvorenika u bilo koje vrijeme izmeu 9 i 17 asova. Izvan ovog vremena posjete su mogue samo na osnovu posebnog dogovora. Tokom ovih posjeta razgovori se nee snimati, mada mogu biti pod nadzorom osoblja pritvorske jedinice.

Pritvorenici e potovati sve naredbe i uputstva data od strane osoblja pritvorske jedinice. Oni imaju pravo da zatrae zdravstvene usluge od glavnog ljekara zatvora domaina u bilo koje vrijeme. Dnevno se dobijaju dva hladna i jedan topao obrok. Pritvorska jedinica raspolae vlastitim dvoritem za vjebe na otvorenom prostoru. Upravnik moe da odobri grupi od najvie etiri zatvorenika da u isto vrijeme koriste dvorite u rekreativne svrhe. Svaki pritvorenik ima pravo da provede najmanje jedan sat dnevno u dvoritu. Pored toga, knjige se jednom nedeljno mogu pozajmljivati iz biblioteke zatvoradomaina. Pritvorenici imaju pravo da telefoniraju, o sopstvenom troku, radnim danom u bilo koje vrijeme, i to izmeu 9 i 17 asova. Ukoliko nemaju finansijskih sredstava, od upravnika mogu traiti da telefoniraju na raun ICTY. Telefonski razgovori se, u principu, nee prislukivati ni snimati, pod uslovom da, na zahtjev tuioca, nisu od strane ICTY nametnuta posebna organienja u tom pogledu.

U vezi sa duhovnim potreba, pritvorenici imaju pravo da trae da ih posjeti lokalni predstavnik njihove vjeroispovijesti koga e ICTY odobriti. Takoe, mogu da zadre knjige ili literaturu kojom raspolau, a koje slue za zadovoljavanje njihovih vjerskih, duhovnih ili moralnih potreba. Od upravnika mogu da trae da prisustvuju slubi ili duhovnim skupovima koji se odravaju u pritvorskoj jedinici. Pored toga, imaju pravo da trae dozvolu za posjetu vjerskom objektu u krugu zatvora, to e se organizovati ukoliko bude mogue. Sve albe ili zahtjevi moraju se prvo uputiti upravniku koji e odmah razmotriti da li su opravdani i da li spadaju u njegovu nadlenost. Formalna alba se moe podnijeti sekretaru ICTY u bilo kom trenutku, pod uslovom da od trenutka incidenta povodom kojeg se ulae alba nije proteklo vie od dvije nedjelje. Prijem svake takve alba se mora potvrditi u roku od 24 sata i razmotriti u roku od dvije nedelje od trenutka prijema.

1.3.5.5.1.4. Oteeni Oteeni, odnosno rtva krivinog djela ima u postupku pred ICTY posebno ureen poloaj. lan 22 Statuta nametnuo je ICTY obavezu da posebnim pravilima o postupku i dokazima osigura zatitu rtava krivinih djela i svjedoka. Statut ne odreuje u emu bi se ta zatita sastojala (osim to utvruje da zatitne mjere obuhvataju voenje postupka in camera i zatitu identiteta rtava), ve njene mjere i postupak preputa ICTY. Propisuje, meutim, da u akuzatorskom postupku inae osnovno pravo okrivljenog na pravino i javno suenje, moe biti ogranieno pravilima o zatiti rtava i svjedoka (lan 21 stav 2 Statuta). Tako, tuilac moe, ve tokom istrage, zatraiti od raspravnog vijea da u izuzetnim okolnostima donese naredbu o zabrani objelodanjivanja identiteta rtve ili svjedoka koji mogu biti izloeni opasnosti ili riziku, sve dok ne budu stavljeni pod zatitu ICTY (pravilo 69A).

Osim toga, u fazi priprema za glavni pretres i na samom glavnom pretresu sudija ili pretresno vijee mogu, na zahtjev stranke ili po vlastitoj inicijativi, odrediti mjere za prikrivanje identiteta i zatitu rtava i svjedoka , vodei brigu o tome da te mjere budu u skladu sa pravima optuenog ( p ravilo 75A). Pravilo 75C zahtijeva od pretresnog vijea da posebnu panju obrati nainu stranakog ispitivanja rtava i svjedoka, kako bi se izbjeglo svako zlostavlj anje ili zastraivanje . Konano, Pravilo 96 predvia da je iskaz rtve silovanja vjerodostojan i bez dodatnog potkrjepljivanja, da se u odreenim sluajevima optuenom nee dopustiti da se brani pristankom rtve, te da se ranije seksualno ponaanje rtve ne moe koristiti kao dokaz u postupku . Osim obaveze ICTY da se brine za zatitu rtava i svjedoka, i sekretar Sekretarijata ima dunost da upravlja Odjeljenjem za rtve i svjedoke , koju ine kvalifikovani strunjaci, meu kojima mora biti odgovarajui broj enskih lica.

Njihov je zadatak da predlau zatitne mjere u konkretnim sluajevima, te da obezbijede savjete i podrku rtvama i svjedocima, posebno u sluajevima silovanja i seksualnog delikta (Pravilo 34). Iako Statut i Pravilnik ne predviaju mogunost da se oteeni sa svojim imovinskopravnim zahtjevom, nastalim zbog izvrenja krivinog djela, pridrui krivinom postupku pred ICTY, ipak postupak pred ICTY sadri nekoliko pravila koja oteenom mogu znatno olakati ostvarenje tog zahtjeva. Tako, Pravilo 105A predvia da nakon izricanja osuujue presude koja sadri i povrat imovine koja je bila pribavljena zloinom, Sud moe, proprio motu ili na zahtjev tuioca, odrati posebnu raspravu sa ciljem donoenja odluke o povratu imovine ili novane naknade , te narediti privremene mjere obezbjeenja . Ta se rasprava moe odrati i ako se imovina nalazi kod treeg lica; u takvom sluaju ICTY

mora pozvati to lice i dati mu priliku da pred pretresnim vijeem dokae da ima pravo na imovinu ili novanu naknadu (pravilo 105C). Ako u nastalom sporu o svojini pretresno vijee utvrdi vlasnika, odredie, po svome nahoenju, povrat imovine ili novane naknade ili donijeti drugu odgovarajuu odluku (pravilo 105D); u suprotnom sluaju obavijestie o tome nadlene organe nacionalne drave i zatraiti od njih da to oni utvrde (pravilo 105E). Navedena pravila ne spreavaju oteenog da pred nacionalnim organima odreene drave potrauje naknadu tete od lica koje je osudio ICTY po optim propisima o odtetnoj odgovornosti ; u tom cilju, presuda ICTY vee organ nacionalne drave u pogledu prejudicijalnog pitanja krivine odgovornosti osuenog za tetu (pravilo 106).

1.3.5.5.1.5. Amicus curiae (prijatelj suda)

Funkcija prijatelja suda amicus curiae je veoma specifina, radi se o uesniku u postupku ije pojavljivanje nije tipino u klasinom savremenom krivinom postupku. Angaovanje prijatelja suda je fakultativnog karaktera jer sudsko vijee moe, ako to smatra poeljnim u cilju pravilnog odluivanja, tj. radi donoenja odgovarajue odluke u konkretnom sluaju, pozvati odreene subjekte ili im odobriti pristup, odnosno pojavljivanje pred vijeem, kao i prilaganje podnesaka o bilo kom pitanju koje odredi raspravno vijee. U te subjekte spadaju: (1) neka drava, (2) odreena organizacija ili (3) fiziko lice.

1.5.5.5.2. Tok postupka

Postupak pred ICTY sastoji se iz tri stadija : pripremni postupak, glavni pretres i albeni postupak . Prvi dio postupka pred ICTY slui za prikupljanje dokaza optube i slijedi ameriki model postupka, dok druga faza tog dijela odstupa od amerikog modela i pribliava se kontinentalnom evropskom postupku, jer do prvog roita pred ICTY dolazi tek nakon potvrde optunice i ono ima svrhu pripremanja glavnog pretresa. 1.3.5.5.2.1. Istraga Pripremni postupak zapoinje istragom tuioca. Tuilac mora zapoeti svoju istragu kada sam, ex officio, prikupi ili od drugih subjekata (vlada, organa UNa, meuvladinih i nevladinih organizacija i sl.) dobije informacije o uinjenom krivinom djelu ili djelima iz nadlenosti ICTY (lan 18 stav 1 Statuta).

O poetku svoje istrage on ne donosi nikakav formalni akt , ve se samo radi o faktikom preduzimanju odreenih radnji. Istraga se sastoji od raznovrsnih radnji prikupljanja dokaza (pozivanje i ispitivanje osumnjienog, rtava i svjedoka, prikupljanje dokaza i sl.) za ije preduzimanje tuilac moe , kada je to prikladno, zatraiti pomo od relevantnih dravnih vlasti . U hitnim sluajevima tuilac moe od bilo koje drave zatraiti privremene mjere (privremeni pritvor osumnjienog, zapljena materijalnih dokaza, odnosno preduzimanje mjera za obezbjeenje dokaza i spreavanje bjekstva osumnjienog i sl. pravilo 40). U skladu sa lanom 21 Statuta, Pravilnik posebno razrauje prava osumnjienog na odbranu u sluaju kada ga ispituje tuilac, a ispitivanje mora biti registrovano i audio, odnosno video snimkom (pravilo 43). Tuilac ima mogunost i da ispituje osumnjienog tokom istrage, kome tada pripadaju i posebna prava kao elementi njegovog prava na odbranu:(1) pravo na strunu odbranu , tj. pravo da mu pomo prui branilac koga sam izabere ili da mu se besplatno postavi

branilac, ukoliko nema dovoljno sredstava da ga sam plati; (2) pravo na usluge tumaa , ukoliko ne govori ili ne razumije jezik koji se upotrebljava prilikom ispitivanja; (3) pravo na uzdravanje od aktivne odbrane, odnosno pravo na utanje , to ukljuuje i njegovo pravo da bude upozoren da e svaki iskaz koji da, biti zabiljeen, te se moe koristiti kao dokaz (pravilo 42A). Ispitivanje osumnjuenog se moe obaviti bez prisustva branioca ako on dobrovoljno na to pristane, a ako eli branioca, ispitivanje se prekida dok on sam ne angauje branioca, odnosno dok mu se branilac ne postavi. Nakon obavljene istrage tuilac odluuje da li postoje osnovi za podizanje optunice , tj. postoje li tzv. prima facie dokazi o krivinoj odgovornosti okrivljenog. Izraz prima facie sluaj predstavlja termin koji upuuje na odreeni stepen sumnje, koji se, u sutini, moe upodobiti izrazu iz naeg krivinog procesnog prava osnovana sumnja ili drugim slinim procesnim terminima, kao to su razumna sumnja , ozbiljna sumnja i sl., a u sutini se radi o odgovarajuoj procjeni tuioca koja se mora temeljiti na ozbiljnim i relevantnim dokazima.

Ako to zakljui, tuilac mora pripremiti optunicu i dostaviti je preko sekretara sudiji pretresnog vijea (lan 18 stav 4 Statuta i pravilo 47A i B). 1.3.5.5.2.2. Postupak optuenja Optunica mora sadravati sljedee podatke: (1) identifikacione podatke o okrivljenom (ime i ostale podatke o okrivljenom) i (2) podatke o krivinom djelu koje je predmet optunice (saet prikaz injenica iz predmeta, kao i krivinog djela) pravilo 47C. Funkcionalna nadlenost za kontrolu optunice pripada sudiji prvostepenog pretresnog vijea koga odreuje predsjednik ICTY u dogovoru sa drugim sudijama (Pravilo 28).

Nakon to ju je primio od sekretara, sudija koji potvruje optunicu obavjetava tuioca o roitu za kontrolu osnovanosti optunice . Na tom roitu sudija koji potvruje optunicu, nakon sasluanja tuioca , te ispitivanj a optunice , moe : (a) zatraiti od tuioca da dostavi dodatne materijale za neku ili sve take optunice ili da preduzme sve daljne mjere koje se ine odgovarajuim; (b) potvrditi optunicu u cijelosti ili u pojedinim takama; (c) odbaciti optunicu u cijelosti ili u pojedinim takama; (d) odgoditi pregled optunice kako bi tuiocu dao priliku da izmijeni optunicu (Pravilo 47F). U pitanju je procesni mehanizam obavezne sudske kontrole optunice, koji predstavlja inkvizicioni element, koji je inae u razliitim procesnim oblicima prisutan u mnogim nacionalnim krivinoprocesnim zakonodavstvima. Odbacivanje pojedinih taaka optunice ne spreava tuioca da naknadno podigne izmijenjenu i dopunjenu optunicu, ukoliko priloi dodatne dokaze (Pravilo 47I).

Potvrena optunica stvara efekat slian pravnosnanosti: tuilac je vie ne moe izmijeniti niti povui bez doputenja sudije koji ju je potvrdio ili (na glavno m pretresu ) bez doputenja sudskog vijea ( p ravilo 51 A ). Potvrivanje optunice se u ovom sluaju zasniva na optem kriterijumu koji se odnosi na njenu dokaznu ubjedljivost, odnosno sudija mora da bude uvjeren da postoji odgovarajui stepen sumnje u odnosu na moguu kriminalnu aktivnost optuenog, te da su optuni navodi dovoljno ozbiljni da bi se na osnovu njih moglo pokrenuti suenje u kome e se, nakon izvoenja relevantnih dokaza, moi doi do zakljuka o potvrivanju ili negiranju verzije koja je sadrana u optunici. U suprotnom, ukoliko sudija ne stekne takvo svoje ubjeenje i smatra da se ne radi o prima facie sluaju, on e optunicu odbaciti. Prema tome, jedini kriterijum za ovakvu kontrolu je dokazna ubjedljivost optunih navoda.

Nakon to je optunicu potvrdio sudija ili pretresno vijee, optunica postaje dostupna javnosti, ali sudija moe, nakon sasluanja tuioca, odrediti da se ona ne objavi dok se ne urui optuenom (ili kod spojenog postupka protiv vie lica, svim optuenim u zajednikoj optunici); moe se odrediti i samo djelimina objava optunice, ako je to na bilo koji nain u interesu pravde (pravila 52 i 53). Na zahtjev tuioca, sekretar e tekst oglasa sa sadrajem potvrene optunice uputiti nacionalnim vlastima drave ili drava na ij oj se teritoriji , prema miljenju tuioca, optueni nalazi i zatraiti od njih da oglas objave u novinama ili emituju putem radija ili televizije (pravilo 60). Potvrdom optunice se zavrava neka vrsta pripremnog postupka pred ICTY i stvaraju uslovi za ulazak u fazu glavnog pretresa, za ije je odravanje procesna pretpostavka prisustvo optuenog, s obzirom na to da u ovom postupku ni izuzetno nije mogue suenje u odsustvu .

1.3.5.5.2.3. Glavni pretres Potvrdom optunice zavren je pripremni postupak i predmet prelazi u sljedei stadijum: glavni pretres. Ali, kako je svrha pripremnog postupka ne samo da se prikupe potrebni dokazi i odlui o podizanju optunice nego i da se obezbijedi prisustvo okrivljenog i drugih lica potrebnih za uspjeno voenje postupka, Statut i Pravilnik predviaju u tu svrhu nekoliko prinudnih mjera, izmeu kojih su, kao najvanije, hapenje i pritvor optuenog sa njegovom predajom (izruenjem) ICTY . Prema lanu 19 stav 2 Statuta, sudske naloge i naloge za hapenje, pritvor, predaju ili transfer lica, kao i sve druge naloge potrebne za voenje suenja mogu se donositi nakon to je optunica potvrena . Nalog za hapenje potpisuje sudija i on obuhvata nalog za transfer optuenog do ICTY odmah nakon njegovog hapenja (pravilo 55A).

Glavni pretres predstavlja osnovni dio postupka i ima najvei dokazni znaaj. U skladu sa akuzatorskim modelom krivinog postupka , glavni pretres pred ICTY zamiljen je kao centralni dio postupka u kojem bi se prvi put trebao iznijeti najvei dio dokaznog materijala. On ima preteno adversarni karakter , koji je tipian za anglosaksonski tip krivinog postupka . Naime, glavni pretres je konstruisan prije svega kao svojevrstan krivinoprocesni, odnosno preteno dokazni dvoboj ili procesni sukob , procesna borba izmeu stranaka u krivinom postupku , dakle izmeu optube i odbrane , pri emu je uloga suda tokom izvoenja dokaza i uopte stranakih aktivnosti tokom pretresa, relativno pasivna . Njegova je glavna karakteristika da dokazni postupak predstavlja dvoboj optube i odbrane, tj. njihovih suprotstavljenih teza o pitanju krivine odgovornosti optuenog. Sud u tom dvoboju ne uestvuje, on ga pasivno posmatra i izvlai zakljuke o istinitosti iznijetih teza.

Poetak glavnog suenja je funkcionalno povezan sa dovoenjem optuenog u sjedite ICTY. Iako nije rijedak sluaj dobrovoljnog pristupa optuenog, u samim pravilima se implicira da e u najveem broju sluajeva optueni pred sudom biti izvedeni nakon primjene prinudnih mjera. U tom kontekstu se u pravilu 62 govori o transferu optuenog u sjedite Tribunala, poslije ega se on, bez odlaganja, izvodi pred pretresno vijee i formalno optuuje. Odmah nakon dovoenja u sjedite ICTY optueni mora biti izveden pred pretresno vijee, gdje e biti formalno optuen . To vijee e: a) da provjer i da li je u ranijem postupku pot o vano pravo okrivljenog na branioca, da li je optueni razumio proitanu mu optunicu i izjavljuje li da je kriv ili nevin (pravilo 62); (b) ispitati optuenog (pravilo 63); (c) odluiti hoe li optueni biti zadran u pritvoru (u dravi sjedita suda ili nekoj drugoj zamoljenoj dravi, pravilo 64) ili e, izuzetno, biti

privremeno puten na slobodu , uz odreene uslove i jemstva koja pretresno vijee odreuje po svojoj ocjeni, pravilo 65); (d) omoguiti da se stranke meusobno upoznaju sa dokazima koje namjeravaju izvoditi na glavnom pretresu (pravila 6668); (e) u izuzetnim sluajevima, ako je to u interesu pravde, zapisniki obezbijediti iskaze lica koji e se proitati na glavnom pretresu (pravilo 71), te (f) odrediti datum odravanja glavnog pretres a . Prema pravilu 65 ter, predsjedavajui sudija pretresnog vijea mora najkasnije sedam dana nakon prvog dolaska optuenog pred sud odrediti jednog od sudija svog vijea za sudiju zaduenog za pretpretresni postupak (pretpretresni sudija ). Po ovlaenju i pod nadzorom pretresnog vijea koje rjeava predmet, pretpretresni sudija koordinira komunikaciju izmeu strana tokom pretpretresne faze, brine se da se postupak nepotrebno ne odugovlai i preduzima sve mjere potrebne da se predmet pripremi za pravino i ekspeditivno suenje.

S tim u vezi, on moe naloiti stranama da predaju pismene podneske pretpretresnom sudiji ili pretresnom vijeu, proprio motu sasluati strane bez prisustva optuenog(ak i u svom kabinetu, a u tom sluaju predstavnik Sekretarijata e voditi zapisnik sastanka). Po prijemu izvjetaja pretpretresnog sudije, pretresno vijee e, ukoliko to bude potrebno, odluiti kakve sankcije valja izrei strani koja nije ispunila svoje obaveze iz ovog pravila. Te sankcije mogu ukljuiti izuzimanje svjedoenja i dokumentarnih dokaza. Optueni moe iznijeti nekoliko preliminarnih podnesaka (prethodni prigovori ) kojima se dovode u pitanje neke glavne pretpostavke za suenje: nadlenost ICTY, valjanost forme optunice, razdvajanje taaka zdruenih u jednoj optunici, te dodjeljivanje branioca sa popisa branioca za siromane okrivljene (pravilo 72 A-B).

Ovi podnesci se podnose u izvornom obliku, i to najkasnije u roku od 30 dana nakon to je tuilac objelodanio sav materijal i izjave navedene u pravilu 66A(i). Glavni pretres pred ICTY moe se podijeliti na fazu uvodnih izlaganja stranaka , izvoenja dokaza, zav r nih govora, vijeanja i glasanja o presudi, te objave presude . Da bi se glavni pretres mogao nesmetano voditi, Pravilnik predvia posebne mjere nadzora nad odvijanjem postupka (pravilo 80). Osim toga, rezultati glavnog pretresa zapisniki se registruju: sekretar je zaduen da vodi potpun i taan zapisnik cijele rasprave, koji ukljuuje i zvune zapise, transkripte i kada to vijee smatra potrebnim - video snimke. Ostali procesni subjekti mogu koristiti fotografisanje i video ili audio snimanje suenja samo uz odobrenje pretresnog vijea (pravilo osamdeset jedan).

Prvo uvodno izlaganje daje tuilac u skladu s naelom kontradiktornosti, a slijedi mu izlaganje odbrane. No, odbrana moe odluiti da svoje uvodno izlaganje iznese tek nakon to je tuilac zavrio sa izvoenjem svojih dokaza, prije nego to sama izvede svoje ( p ravilo osamdeset etiri ). Prema pravilu osamdeset etiri bis, nakon uvodnih rijei strana ili ako odbrana odlui da odgodi svoju uvodnu rije u skladu sa pravilom osamdeset etiri, nakon eventualne uvodne rijei tuioca, optueni moe, ukoliko on to eli i pretresno vijee tako odlui, dati iskaz pred pretresnim vijeem. U tom sluaju, optueni nee biti prisiljen dati sveanu izjavu i nee biti dodatno ispitivan o sadraju svog iskaza. O eventualnoj dokaznoj vrijednosti takve izjave odluuje pretresno vijee.

1.3.5.5.2.3.1. Osnovna pravila izvoenja dokaza

Glavni pretres je akuzatorne prirode i teret dokaza je na tuiocu. Prvo, stranke dre uvodna izlaganja (engl. opening statements). Odbrana moe odluiti da svoje uvodno izlaganje odri nakon to tuilac prezentuje svoje dokaze. Nakon toga, slijedi izvoenje dokaza (engl. presentation of evidence). Prvo svoje dokaze izvodi optuba, a zatim odbrana. Svjedoci se unakrsno ispituju. Nakon toga, izvode se dokazi optube kojima se nastoje opovrgnuti dokazi odbrane, pa dokazi odbrane kojima ona uzvraa tuiocu. Svaka stranka ima pravo da poziva svjedoke i izvodi dokaze, a ako prvostepeno sudsko vijee ne odredi drukije, to je mogue samo ako je takva odluka u skladu sa razlozima pravinosti, dokazi se izvode sljedeim redosljedom:

(1) dokazi u korist tuioca, odnosno dokazi koji potkrjepljuju navode sadrane u optunom aktu; (2) dokazi u korist odbrane, odnosno dokazi koji negiraju navode iz optunog akta ili u bilo kom drugom smislu doprinose povoljnijem poloaju okrivljenog; (3) dokazi tuilatva kojima ono nastoji da pobije navode odbrane; (4) dokazi odbrane u vidu replike i (5) dokazi ije je izvoenje odredilo prvostepeno sudsko vijee u smislu pravila 98, prema kome prvostepeno sudsko vijee moe narediti svakoj od stranaka da dostavi naknadne dokaze, a i ono samo moe pozvati svjedoke i narediti da oni budu prisutni (pravilo 85A). Uvijek se doputa glavno ispitivanje, odnosno unakrsno i dodatno ispitivanje, a stranka koja je pozvala svjedoka vodi glavno (osnovno) ispitivanje, s tim da sudija moe u svakom trenutku i sam postaviti pitanja svjedoku, a okrivljeni ako to eli moe svjedoiti u korist svoje odbrane (pravilo 85B i C).

Postupak pred ICTY konstruisan je tako da dokaze prvo prezentira tuilac , kao i da te dokaze treba uiniti dostupnim drugoj stranki . Zato je tuilac duan, im to bude mogue, nakon prvog pojavljivanja okrivljenog u postupku, dati odbrani kopije propratnog materijala koji je kao dokazni prilog iao uz optunicu , kada se traila njena potvrda, kao i sve ranije iskaze koje je tuilac dobio od optuenog ili od svjedoka optube (pravilo 66A). Tuilac je duan da odbrani, na njen zahtjev, dopusti pregled svake knjige, dokumenta, fotografije ili predmeta koje sam ima u posjedu ili pod svojim nadzorom, a koji su relevantni za pripremu odbrane, ili ih tuilac namjerava upotrijebiti kao dokaz tokom suenja ili su pripadali okrivljenom, odnosno od njega dobijeni (pravilo 66B). U odnosu na svoju dunost injenja dokaza dostupnim okrivljenom, odnosno odbrani, tuilac moe zatraiti od

suda osloboenje od te dunosti. Uslov je da su u odnosu na informacije koje posjeduje, ispunjeni sljedei alternativno odreeni uslovi koji se svode na opasnost po odreene subjekte ili postupak: (1) ako bi njihovo objavljivanje moglo prejudicirati buduu ili tekuu istragu; (2) ukoliko bi iz nekog drugog razloga objavljivanje tih informacija moglo biti u suprotnosti sa javnim interesom ; (3) ako bi se time mogli ugroziti bezbjednosni interesi neke drave . Ukoliko je prema miljenju tuioca ispunjen neki od ovih uslova ili vie njih istovremeno, on moe zatraiti od prvostepenog sudskog vijea koje zasjeda in camera da bude osloboen svoje obaveze injenja dokaza dostupnim odbrani (pravilo 66C). Iz pravila o krivinom postupku pred ICTY koji ima izrazito stranaki karakter, proizilazi i pravilo o recipronoj dostavi dokaza optube i odbrane, ime se omoguava uzajamni uvid u dokaze suprotne stranke. Tako, unutar roka koji odredi pretresno vijee ili pretpretresni sudija

imenovan to je prije mogue, a svakako prije poetka suenja i tuilac e obavijestiti odbranu o imenima svjedoka koje namjerava da pozove radi dokazivanja krivice optuenog i pobijanja odbrane. S druge strane, odbrana e obavijestiti tuioca o svojoj namjeri da ponudi: (a) odbranu alibijem , u kojem se sluaju u obavjetenju mora navesti mjesta na kojima optueni tvrdi da se nalazio u vrijeme krivinog djela za koje se tereti, imena i adrese svjedoka i sav drugi dokazni materijal na koji se optueni namjerava pozvati kako bi dokazao taj alibi; (b) neku posebnu odbranu, ukljuujui odbranu smanjenom ura unljivo u ili neura unljivo u , u kojem sluaju u obavjetenju moraju biti navedena imena i adrese svjedoka i sav drugi dokazni materijal na koji se optueni namjerava pozvati kako bi dokazao tu posebnu odbranu. Ukoliko odbrana podnese zahtjev u skladu s pravilom 66 (B), tuilac e imati pravo da pregleda sve knjige, dokumente, fotografije i fizike predmete koji se nalaze u posjedu ili pod nadzorom odbrane i koje odbrana namjerava da upotrijebi kao dokazni materijal na suenju.

Posebno je znaajna dunost tuioca da odbrani stavi na raspolaganje dokaze koji okrivljenog oslobaaju od krivice . Prema Pravilu 68, tuilac e, to je prije mogue, odbrani objelodaniti sve materijale koji po tuioevim saznanjima mogu upuivati na nevinost, odnosno ublaiti krivicu optuenog ili se negativno odraziti na vjerodostojnost dokaza optube. Tu ilac e odbrani dostaviti zbirke predmetnog materijala u svom posjedu , i to u elektronskom obliku , zajedno sa odgovaraju im ra unarskim programom kako bi odbrana te zbirke mogla elektronski pretra ivati . Tuilac e od vijea, na sjednici in camera traiti da ga oslobodi obaveze iz Pravilnika da objelodani informacije koje posjeduje ukoliko bi to objelodanjivanje moglo nanijeti tetu daljnjim ili tekuim istragama ili bi se iz nekog drugog razloga moglo kositi s javnim interesima ili ugroziti bezbjednosne interese bilo koje drave.

U odnosu na izvoenje dokaza relevantni su jedino izvori prava koji se primjenjuju u postupku pred ICTY, to znai da se dokazi izvode u skladu sa pravilima sadranim u Statutu i Pravilniku o postupku i dokazima. Primjena nacionalnih krivinoprocesnih pravila je u ovom sluaju iskljuena, ak i kada su u pitanju pravne praznine. Naime, vijee nee biti vezano nacionalnim pravilima o dokazima, a ukoliko neki sluaj nije predvien pravilima, vijee e primijeniti pravila dokazivanja koja najbolje odgovaraju predmetu suenja i koja su u skladu sa Statutom i optim pravnim naelima (pravilo 89A i B). Naelo slobodne ocjene dokaza nije formulisano na izrazito eksplicitan nain, kao to je to uobiajeno u veini savremenih nacionalnih krivinoprocesnih sistema, ali je, ipak, dovoljno jasno istaknuto njegovo vaenje, i to u odreenoj kombinaciji sa principom fair postupka, tako to je utvreno da vijee moe dopustiti izvoenje svakog relevantnog dokaza za koji smatra da ima dokaznu vrijednost (pravilo 89C).

1.3.5.5.2.3.2. Priznanje okrivljenog tuiocu

Kada je okrivljeni dao priznanje tuiocu tokom ispitivanja u istrazi, pod uslovima da su tada ispotovani zahtjevi iz pravila 63, postoji pretpostavka da je takvo priznanje dato bez pritiska i dobrovoljno, dok se ne dokae suprotno . Iz ovog proizilazi da je ovakva pretpostavka oboriva, s tim da se teret dokazivanja prebacuje na stranku koja tvrdi suprotno , a to e, po logici stvari, biti okrivljeni , odnosno odbrana u krivinom postupku. Pravilom 63 se omoguava da okrivljeni bude ispitan od strane tuioca, i to u prisustvu branioca, a takvo se ispitivanje snima na audio ili video traku, uz upozorenje okrivljenom da ne mora rei nita (ako ne eli), ali da sve to kae moe biti upotrijebljeno kao dokaz.

1.3.5.5.2.3.3. Posebna pravila o dokazima

Dokaz o dosljednom modelu ponaanja za razna krenja meunarodnog humanitarnog prava moe biti prihvaen u interesu pravde (pravilo 93). Pod dokazom ovog tipa se, u stvari, podrazumijeva sklonost odreenog lica, njegove navike, ranije ponaanje, ranije iskustvo u krenju zakona i sl. Posebno pravilo postoji i u odnosu na tzv. optepoznate injenice. Prvostepeno sudsko vijee nee zahtijevati dokaz o postojanju optepoznatih injenica, ve e smatrati da su one utvrene (pravilo 94). Postoji pretpostavka o njihovoj istinitosti i onda je na odbrani da pokae da je injenica neistinita. Prema Pravilu, 94 bis, potpuna izjava svakog vje taka kojeg poziva strana u postupku objelodanjuje se unutar roka koji postavi pretresno vijee ili pretpretresni sudija. U roku od 30 dana od dana objelodanjivanja izjave vjetaka ili u roku koji odredi pretresno vijee ili pretpretresni sudija, suprotna strana e dostaviti slu beno obavje tenje o tome da li :

(i) prihvata izjavu vje taka ili (ii) vje taka eli da unakrsno ispita i (iii) da li osporava kvalifikovanost svjedoka kao vje taka ili relevantnost cijelog izvje taja ili nekog njegovog dijela , navode i koje dijelove izvje taja osporava . Ako suprotna strana prihvati izjavu vje taka , tu izjavu pretresno vije e mo e da uvrsti u dokazni materijal , a da se svjedok ne pozove li no da svjedo i . Zabranjeno je izvoenje dokaza kod kojih postoji ozbiljna sumnja u njihovu vjerodostojnost ili do kojih se dolo na neetian nain ili bi ozbiljno naruili besprijekornost postupka (pravilo 95). Kada su u pitanju indirektni dokazi , treba istai da su oni prilino iroko korieni u praksi ICTY, to je esto nailazilo na kritike. U posebnu vrstu indirektnih dokaza spada i izjava svjedoka koji se ne sasluava direktno od strane vijea, ve samo daje svoju izjavu u posebnom postupku van suenja. Po pravilu, svjedoci se sasluavaju neposredno , ali je , izuzetno, mogue i

davanje njihove izjave van pretresa . S obzirom na nain davanja ovakve izjave, njen dokazni znaaj je u sutini jednak kao i kada je u pitanju izjava data tokom suenja , jer su odgovarajuim procesnim mehanizmima, a prije svega obaveznim ueem protivne stranke u takvom sasluanju , obezbijeeni uslovi za naelni dokazni kredibilitet iskaza datog van glavnog pretresa. Naravno, ovakvi iskazi, ipak, ne smiju da budu suvie esto zastupljeni u bilo kom konkretnom krivinom postupku, jer bi se, u suprotnom, naruilo pravilo o izuzetnom karakteru takvih svjedoenja. Na zahtjev bilo koje stranke, prvostepeno vijee moe narediti da se van pretresa uzme iskaz svjedoka koji e biti upotrijebljen na suenju i radi toga odreuje konkretno slubeno lice, to je mogue ako postoje posebne okolnosti i da je u interesu pravde (pravilo 71 A). Oba navedena uslova su materijalnog karaktera i svode se na procjenu prvostepenog vijea.

Zahtjev stranke koja zahtijeva vanpretresno sasluanje svjedoka se podnosi u pisanom obliku i mora sadravati tri vrste podataka: (1) podaci o svjedoku (ime, prezime i mjesto prebivalita); (2) podaci o prostornoj i vremenskoj lokalizaciji iskaza koji bi svjedok mogao da prui (datum i mjesto davanja iskaza) i (3) podaci o oekivanoj sadrini iskaza i razlozima iz kojih se predlae vanpretresno sasluanje (izjava o injenicama o kojima bi lice trebalo da bude sasluano, kao i navoenje posebnih okolnosti koje opravdavaju takav nain dobijanja iskaza) - pravilo 71B. I prilikom vanpretresnog sasluanja svjedoka, odnosno uzimanja iskaza van samog suenja naelno je obezbijeeno djelovanje naela ravnopravnosti. Ukoliko je zahtjev odobren, stranka koja je zahtjev podnijela duna je da u razumnom roku obavijesti drugu stranku, koja ima pravo prisustvovanja takvom vanpretresnom sasluanju svjedoka i svjedoka moe unakrsno ispitivati, a samo uzimanje iskaza takoe moe biti snimano i

i video kamerom (pravilo 71C i D). Slubeno lice e se pobrinuti da se iskaz uzme u obzir skladu sa pravilima postupka pred ICTY, to ukljuuje i unakrsno ispitivanje, kao i mogunost ulaganja prigovora od strane bilo koje procesne stranke, a o takvim prigovorima odluku donosi prvostepeno vijee (pravilo 71E). 1.3.5.5.2.3.4. Svjedoenje Pod svjedocima se u postupku pred ICTY, po uzoru na anglosaksonske tipove krivinog postupka, podrazumijeva znatno iri krug lica, nego to je to uobiajeno u veini kontinentalno-evropskih krivinih procedura. Osim lica koja posjeduju odreena sopstvena saznanja vezana za krivino djelo i mogueg uinioca, u svjedoke spadaju i svjedoci eksperti, koji su, u stvari, vjetaci, ali takoe odreeni na vrlo irok nain i ponekad u odnosu na pitanja za koja se, inae, moe

smatrati da naelno nisu pogodna da budu predmet ekspertiza. Pored toga, i sam okrivljeni moe da bude sasluan kao svjedok u korist svoje odbrane, pod uslovom da to sam eli, to je takoe vezano sa mnogim spornim pitanjima. Svjedoke moe sasluavati i sam tuilac, i to ve u toku istrage: moe ih pozivati i sainiti zapisnik o njihovim izjavama (pravilo 39). Svjedok je duan dati iskaz pred ICTY i odgovarati na pitanja koja mu se postave. Po logici stvari, svjedok je duan da govori istinu, odnosno da iskazuje ono za ta sam vjeruje da je istina, kao to je to i inae uobiajeno u svim nacionalnim krivinim postupcima, u kojima su takoe predviene i odreene sankcije za davanje lanog iskaza. Nain ispitivanja svjedoka samo je okvirno odreen i odgovara klasinom modelu unakrsnog ispitivanja common law-a: svjedoka najprije ispituje stranka koja ga je ponudila (tzv. glavno ispitivanje, examination - in chief), potom protivstranka (protivispitivanje, cross examination) i ponovno stranka koja ga je predloila (reexamination). Ovaj nain ispitivanja vrijedi ne samo na

glavnom pretresu, nego uvijek, ak i kada se svjedok ispituje van njega. Svaki svjedok prije davanja iskaza daje sveanu izjavu, koja glasi: Sveano izjavljujem da u govoriti istinu, cijelu istinu i nita osim istine (pravilo 90B). Pravilo 90 bis omoguava ICTY da osigura dovoenje lica koje trai kao svjedoka, a koje je u pritvoru u nekoj dravi. Svjedok se ne upozorava obavezno prije davanja iskaza na svoju dunost da govori istinu, mada je on na to dovoljno jasno upozoren samim tim to je dao sveanu izjavu kojom se lino obavezao na istinito iskazivanje. Vijee moe, po sopstvenoj inicijativi ili na zahtjev bilo koje stranke, da upozori svjedoka na dunost kazivanja istine, kao i na posljedice davanja lanog iskaza (pravilo 91A). Ukoliko vijee osnovano vjeruje da je svjedok svjesno i namjerno dao laan iskaz, ono moe uputiti tuioca da tu stvar istrai i ako je potrebno, pripremiti i dostaviti optunicu za lano svjedoenje (Pravilo 91 B).

Ako pretresno vijee ima vrstih razloga da je svjedok svjesno i namjerno dao lani iskaz, moe zatraiti od tuioca da istrai sluaj u cilju pripremanja i podizanja optunice za lano svjedoenje kanjivo nakon davanja sveane izjave novanom kaznom do 100.000 E V R a ili zatvorom do sedam godina ili objema kaznama zajedno (Pravilo 91B i G). 1.3.5.5.2.3.5. Svjedoci eksperti U praksi ICTY je u vie navrata koriena posebna kategorija svjedoka tzv. svjedoci eksperti , koji mnogo lie ustanovi vjetaka u kontinentalno-evropskom krivinom postupku. Meutim, za razliku od vjetaenja u klasinom krivinom postupku, koje se nuno ograniava na rjeavanja odreenih faktikih strunih pitanja, bez uputanja u analizu pravnih pitanja (za koja je shodno pravilu iura novit curia) kompetentan je jedino sud u postupku pred ICTY su svjedoci eksperti esto pozivani ba radi razjanjavanja odreenih pravnih

pitanja, posebno onda kada se odreena dokazna problematika odnosila na norme jugoslovenskog pravnog sistema, prije svega krivinog prava, sa kojim naravno sudije i tuioci u ICTY nisu bili detaljno upoznati. Pored ovoga, druga interesantna i atipina situacija u odnosu na klasine krivine postupke ogledala se u pozivanju svjedoka vjetaka, koji bi svojim svjedoenjem objasnili istorijsku i politiku pozadinu odreenog sluaja, ime se odreeni pojedinani sluaj ili gonjenje za neko djelo, dovodilo u vezu sa itavim nizom istorijskih i politikih okolnosti. 1.3.5.5.2.3.6. Zatita svjedoka U Statutu ICTY je jednom normom opteg karaktera ureeno i pitanje zatite rtava i svjedoka, dok je

konkretizacija tog pitanja preputena pravilima. ICTY e svojim pravilima obezbijediti zatitu rtava i svjedoka, a zatitne mjere e ukljuivati, ali nee samo na to biti ograniene, voenje postupka in camera i zatitu identiteta rtve (lan 22 Statuta). Statutom je, dakle, predvieno postojanje vie mjera zatite rtava i svjedoka, pri emu su dvije obavezne i utvruju se kao takve u samom Statutu, to su: (1) iskljuenje javnosti radi zatite rtava i svjedoka (2) zatita identiteta rtve . Zatitu svjedoka obezbjeuje sekretar, odnosno registrator koji uspostavlja posebno Odjeljenje za rtve i svjedoke ICTY . Odjeljenje za rtve i svjedoke se sastoji od kvalifikovanog osoblja i ima zadatak da: (1) preporui zatitne mjere za rtve i svjedoke u skladu sa optom normom Statuta (lan 22) i (2) omogui svjedocima i rtvama strune savjete i podrku, posebno u sluajevima silovanja i seksualnog nasilja (pravilo 34A). Inae, prednost u izboru osoblja u ovom odjeljenju se daje zapoljavanju kvalifikovanih

ena (pravilo 34B), to je prilino neodreen termin i tu se vjerovatno misli na ene psihologe ili one koje imaju posebna viktimoloka iskustva, s tim da je takva rodna usmjerenost, prije svega, posljedica ovdje prisutne fokusiranosti na rtve seksualnih krivinih djela. 1.3.5.5.2.3.7. Posebna dokazna pravila u sluajevima seksualnih napada Radi se o tzv. seksualnim krivinim djelima, odnosno djelima kojima se napada seksualni integritet pasivnog subjekta, kao to su silovanje, razni oblici prinude na obljubu itd., s tim da su takva djela, kada je u pitanju stvarna nadlenost ICTY, samo odreeni oblici izvrenja drugih krivinih djela, kao npr. zloina protiv ovjenosti, ako su ispunjeni i drugi uslovi za postojanje krivinog djela koje spada u stvarnu nadlenost ovog tribunala. Pravila koja se odnose na ovo pitanje mogu se svrstati u nekoliko grupa.

Prva grupa se odnosi na nemogunost da se trai potvrda svjedoenja rtve (pravilo 96 (i)). Drugo pravilo se tie iskljuenja odreenog pravca odbrane okrivljenog, koji ne moe da se brani tvrdnjom da je rtva pristala na seksualni in, ukoliko postoje sljedee alternativno formulisane okolnosti: (a) ako je rtva bila izloena nasilju, zlostavljanju, lienju slobode ili psihikom pritisku ili ako je rtvi time prijeeno, odnosno ako je ona imala razloga da se boji takvog postupanja prema njoj; (b) ako je rtva imala osnova za vjerovanje da e, ako ne popusti, neko drugi biti izloen prethodno navedenim nasilnim postupcima, odnosno da e na takav nain biti zastraen (pravilo 96 (ii)). Mogunost okrivljenog da se poziva na pristanak rtve ipak postoji, o emu govori tree pravilo ove vrste, ali je ona, ipak, uslovljena time to prije nego to takav dokaz bude doputen, okrivljeni treba da uvijeri prvostepeno vijee in camera da je dokaz relevantan i vjerodostojan (pravilo 98 (iii)).

Prema etvrtom pravilu ove vrste, zabranjeni su dokazi o prethodnom seksualnom ponaanju rtve , to predstavlja jednu od klasinih dokaznih zabrana u savremenom krivinom postupku, iji je ratio legis da, s jedne strane, zatiti rtvu od ikaniranja u krivinom postupku i dokaznih prijedloga ija bi jedina svrha bila da nju ponize i uvrijede, te da je time i kao svjedoka omalovae, a da, s druge strane, iskljui uvoenje u postupak dokaza koji nisu relevantni za predmet krivinog postupka, a tzv. seksualna istorija rtve nema nikakvog znaaja za krivini postupak iji je predmet konkretno seksualno krivino djelo

1.3.5.5.2.3.8. Zavrni govori i presuda

I kod zavrnih govora prvi govor dri tuilac, potom branilac, nakon toga tuilac smije replicirati odbrani, a odbrana na tu repliku odgovoriti (pravilo 86). Bitne osobine zavrne rijei stranaka se svode na: (a) stadijumsko konstruisanje, kroz smjenu u etiri mogue faze: (1) prvo izlaganja tuioca, pa tome slijedi (2) odgovor odbrane, uz (3) odgovor tuioca na ve dati odgovor odbrane i konano, (4) jo jedan odgovor odbrane na posljednje izlaganje tuioca, te (b) fakultativnost, kako uopte u davanju zavrne rijei, jer stranka moe izlagati, ali ne mora, stranka moe davati odgovor na prethodno izlaganje protivne stranke, ali ni to ne mora da ini, ukoliko ne eli, odnosno ne smatra neophodnim. Nakon zavrnih govora stranka, predsjedavajui sudija proglaava da je rasprava zakljuena, a pretresno vijee se povlai na vijeanje i glasanje iza zatvorenih vrata.

Pravilo 87A propisuje da se osuujua odluka moe donijeti samo kada se veina pretres nog vijea uvjerila da je kriv ica dokazana iz van svake razumne sumnje . Nain glasanja je predvien samo djelimino: vijee glasa posebno o svakoj taki optunice, te o svakom optuenom posebno - ako se zajedno sudi dvojici ili vie optuenih (pravilo 87B). Postoje dvije vrste presuda u postupku pred ICTY: (1) presuda kojom se optueni oglaava krivim (osuujua presuda) i (2) presuda kojom se optueni oslobaa optube, odnosno oslobaa krivice (oslobaajua presuda). I pored toga to je donijeta oslobaajua presuda, postoji mogunost da se i tada produi pritvor optuenog, to zavisi od ispunjenosti dva kumulativno formulisana uslova: (1) od inicijative tuioca koji je najavio ulaganje redovnog pravnog lijeka i (2) stav suda o takvom prijedlogu tuioca. Naime, ako u vrijeme izricanja oslobaajue oslobaajue presude tuilac

obavijesti prvostepeno pretresno vijee o svojoj namjeri da uloi albu u skladu sa pravilom 108, pretresno vijee, moe na zahtjev tuioca, izdati nalog za nastavljanje pritvora optuenog, koji odmah stupa na pravnu snagu dok se ne presudi o albi (pravilo 99 B). Oslobaajua presuda ima samo jedan dio, odnosno odluku o nepostojanju krivice, dakle o osloboenju optuenog u odnosu na optubu. Osuujua presuda se sastoji iz dva dijela: od proglaenja optuenog krivim nakon ega stranke imaju pravo iznijeti sve relevantne informacije koje mogu pretresnom vijeu pomoi prilikom odmjeravanja kazne, te od osude na kaznu, koja se javno izrie u prisustvu optuenog, osim ako pravilom 102B nije drukije utvreno (pravilo 100B). Presude moraju biti pismeno obrazloene (lan 23 stav 2 Statuta).

Pri odmjeravanju kazne prvostepeno sudsko vijee uzima u obzir injenice navedene u lanu 24 stav 2 Statuta, u kome se, prije svega, utvruje da kazna koju izrekne vijee mora biti ograniena na zatvorsku kaznu , a da e pri njenom odreivanju uzeti u obzir opta sudska praksa osuda na kaznu zatvora u nekadanjoj Jugoslaviji, te okolnosti kao to su teina krivinog djela i line okolnosti osuenog lica. U pravilima se navode oteavajue i olakavajue okolnosti , to ukljuuje i znaajnu saradnju osuenog sa tuiocem, prije ili poslije izricanja presude, optu praksu pri izricanju kazne zatvora pred sudovima nekadanje Jugoslavije i vrijeme koje je osueno lice provelo na izvrenju kazne, koju mu je izrekao sud druge drave, u pogledu djela za koje mu se sudi i pred ICTY (pravilo 101B). Pravosnanost i izvrnost presuda stie istekom roka za albu, ako alba nije izjavljena, ili njenim odbijanjem.

1.3.5.5.2.4. albeni postupak

albeni postupak poznaje dvije vrste pravnih lijekova: redovni alba, te vanredni ponavljenje postupka. lan 25 Statuta doputa albu objema strankama zbog: (a) greke u primjeni pravnog pitanja (materijalnog ili procesnog) koja odluku ini nevaljanom, te (b) greke u utvrivanju injeninog stanja zbog koje je dolo do neostvarenja pravde. Prema optem naelu common law, kojeg odreuje pravilo 5, samo su one pravne greke razlog za albu ako neku procesnu radnju ili odluku ine nespojivom sa osnovnim naelima pravednosti. Kako, osim toga, o povredama zakona i grekama pri utvrenju injeninog stanja albeni sud nikada ne vodi brigu po slubenoj dunosti, izlazi da podnosilac albe mora vrlo dobro specifikovati i obrazloiti svoju albu. U tom cilju, pravila ureuju da

stranke odreuju koji su dijelovi raspravnog sudskog spisa potrebni za postupak pred albenim vijeem, kao i da je sekretar duan pripremiti dovoljan broj kopija albenog spisa za albeno vijee i stranke (pravila 109 i 110). Strana koja namjerava da uloi albu protiv presude ili kazne, predaje je sekretaru u roku od 30 dana od dana kada je donijeta presuda ili kazna , a takoe alje pisano obavjetenje drugim stranama (pravilo 108A). alba je dvostrani, devolutivni i suspenzivni pravni lijek i kompatibilan je sa albom u naem postupku. Nakon isticanja rokova za podnoenje odgovora na albu u roku od 30 dana od dana kada je alba deponovana kod sekretara (registratora), te replike alioca u odnosu na odgovor na albu, u roku od 15 dana od deponovanja odgovora kod sekretara (pravila 111113), albeno vijee odreuje datum odravanja pretresa iji je predmet alba, o emu se stranke obavjetavaju od strane sekretara (pravilo 114).

Nakon isteka navedenih rokova, stranka ima mogunost da podneskom zahtijeva izvoenje dodatnih dokaza pred albenim sudskim vijeem, ako su u pitanju dokazi koji joj nisu bili dostupni tokom suenja, a takav zahtjev se mora dostaviti protivnoj stranci i sekretaru, najkasnije 15 dana prije poetka drugostepenog pretresa (pravilo 115A). albeno vijee e odobriti izvoenje novih dokaza ako smatra da to zahtijevaju interesi pravinosti (Pravilo 115 B). albena rasprava se vodi po istim pravilima kao i rasprava pred vijeem u prvom stepenu (pravilo 107). albeno vijee donosi svoju presudu na osnovu materijala sadranog u albi, kao i na temelju dodatnih dokaza koji su mu dostavljeni (pravilo 117A). Presuda se donosi veinom glasova sudija. Presudu e pratiti, to je prije mogue, pisano obrazloeno miljenje, koje mogu biti pridodata izdvojena miljenja, odnosno miljenja sudija koji nisu saglasni sa presudom (pravilo 117B).

Prvostepenu presudu, albeno vijee moe, po odredbi lana 25 stav 2 Statuta, potvrditi, ukinuti ili izmijeniti. U odgovarajuim okolnostima albeno vijee moe narediti da okrivljenom bude ponovo sueno na osnovu zakona (pravilo 117C). Kao podloga za presudu posluie mu albeni spis, te, eventualno, dodatni dokazi koji su pred njim izvedeni (pravilo 117A). Presuda albenog vijea se javno objavljuje, a o datumu njenog donoenja i javne objave se stranke i branioci obavjetavaju i oni imaju pravo da tome prisustvuju (pravilo 117 D). Presuda se proglaava, u pravilu, u prisustvu optuenog, ali ako je u vrijeme donoenja odluke u drugom stepenu optueni bio na slobodi (zato to je bila donijeta oslobaajua presuda u prvom stepenu ili zato to je ranije bio puten na slobodu uz jemstvo), albeno vijee moe donijeti presudu u odsustvu optuenog, pa e u sluaju ako je izreklo osuujuu presudu, naloiti njegovo hapenje i predaju

ICTY (pravilo 118B). Osuda koju je izreklo albeno vijee odmah je izvrna (pravilo 118A), to znai da je ona pravnosnana i izvrna ve momentom donoenja, odnosno objavljivanja. Protiv pravnosnane presude stranke mogu podnijeti zahtjev za ponavljanje postupka. Zahtjev odbrane nije vezan na rok; tuilac, naprotiv, moe podnijeti zahtjev u roku od godine dana nakon izricanja pravnosnane presude (pravilo 119). Zahtjev se moe podnijeti zbog otkrivanja novih injenica koje nisu stranci bile poznate u vrijeme postupka u prvom stepenu i nisu mogle biti otkrivene uprkos dune panje (lan 26 Statuta i pravilo 119). Svojim sadrajem ovaj pravni lijek odgovara naem ponavljanju postupka, jer se podnosi zbog novootkrivenih injenica i dokaza.

O zahtjevu, po pravilu 120, odluuje vijee koje je donijelo presudu (dakle, pretresno ili albeno vijee) ako odlui da bi nova injenica na koju se u zahtjevu ukazuje mogla biti odluujui inilac prilikom donoenja odluke, dopustie preispitivanje i na osnovu provedene rasprave i sasluanja stranaka donijeti novu presudu. Protiv nove presude se, u skladu sa optim pravilima, moe uloiti alba, ali samo ako ju je donijelo prvostepeno vijee (pravilo 121). lan 27 Statuta propisuje da e lica osuena od strane ICTY izdravati kaznu zatvora u dravi koju odredi ICTY, i to sa liste drava koje su obavijestile Savjet bezbjednosti o svojoj spremnosti da prime takva lica . U skladu s tim, pozvane su sve drave, koje su spremne, da o tome informiu Savjet bezbjednosti. Neke od prijavljenih drava saglasile su se da prime na izdravanje kazne lica pod odreenim uslovima (da su u pitanju samo njihovi dravljani ili lica sa prebivalitem na njihovoj teritoriji ili da su spremni da prime samo odreen broj lica).

1.3.6. Kratka analiza implementacijskih zakona na teritoriji BiH 1.3.6.1. Propisi Vijea Evrope

S ciljem da svojim lanicama olaka donoenje odgovarajueg implementacijskog zakonodavstva, Vijee Evrope je sainilo Upute (Guidelines) za nacionalno implementacijsko zakonodavstvo za Rezoluciju Savjeta bezbjednosti 827 od 25. maja 1983. Ove upute su zapravo model implementacijskog zakona i dio su ire Preporuke o implementaciji propisa ICTY od 27. septembra 1993. godine. Prije svega, Guidelines istie obavezu pune saradnje sa ICTY (lan 2) i ureuje paralelnu nadlenost s prioritetom ICTY. Hapenje, pritvor i predaja okrivljenih ureeni su tako da drave izvravaju nalog ICTY, a nadlena nacionalna sudska vlast kontrolie formalne pretpostavke, ali ne i osnovanost optube ili zahtjeva za hapenjem i

(lan 5). Ne postoji mogunost predaje osumnjienog koji nije optuen. Pravna pomo ICTY obuhvata identifikaciju i pronalaenje lica, sasluavanje svjedoka i izvoenje drugih dokaza, kao i pribavljanje dokumenata, kao i pomo pri ispitivanju ili dovoenju svjedoka i eksperata pred ICTY (lan 8), pribavljanje policijskih podataka (lan 9) i privremeno oduzimanje predmeta (lan 11). Relativno uoptene odredbe Guidelines treba shvatiti tek kao okvirni model koji naznaava potreban sadraj implementacijskih zakona, iako i kao takav ima nedostataka. Vrlo je slian i Model koji je sainio sam Tribunal. Osim to predvia da e drava izvriti sve naloge ICTY, kao i udovoljiti zahtjevima tuioca, Model ICTY istie pravo tuioca, ali i lica ovlaenog od okrivljenog da uu na teritoriju drave i razgovaraju sa svjedocima i strunjacima, i to bez prisustva predstavnika dravne vlasti (lan 5 stav 2). Pritom izriito eli iskljuiti nacionalni postupak ekstradicije, te predaju podvrgnuti jednostavnoj i brzoj proceduri.

1.3.6.2. Uopteno o kriterijumima vrednovanja implementacijskog zakonodavstva

Glavni kriterijum za vrednovanje implementacijskih zakonodavstva svake pojedine drave jeste da li to zakonodavstvo u potpunosti omoguava saradnju te drave sa ICTY i udovoljavaju li onim obavezama koje drave imaju prema Rezoluciji 827, Statutu i Pravilniku o postupku i dokazima. Najvanije obaveze koje drave imaju prema ICTY su: (1) opta dunost pune saradnje sa ICTY i njegovim organima i, u skladu s tim, obaveza prilagoavanja domaeg pravosudnog sistema obavezama ICTY (taka 4 Rezolucije 827 i lan 29 stav 1 Statuta); (2) prihvatanje nadlenosti ICTY i njegov primat za suenja uiniocima zloina, ukljuujui ustupanje ICTY-i predmete koji su sub iudice pred nacionalnim sudovima (l. 9 i 10 Statuta i pravila 913 Pravilnika o postupku i dokazima); (3) pruanje pravne pomoi izvravanjem zahtjeva i naloga izdatih od strane

ICTY (lan 29 stav 2 Statuta); (4) priznavanje poloaja, privilegija i imuniteta predstavnicima ICTY, ukljuujui tuioca i sekretara i njihove pomonike i slubenike, u skladu s onim to uivaju predstavnici i slubenici UNa (lan 30 Statuta); (5) obaveza zatite svjedoka i rtava prema lanu 22 Statuta; (6) obaveza u vezi sa povratom imovine i nadoknadom tete (pravila 105 i 106); (7) prihvatanje osuenika na izdravanje kazne zatvora (lan 27 Statuta i pravila 103 i 123). U obzir valja uzeti i injenicu da drave bez svoje krivice mogu biti u situaciji da im zakonodavstvo nije u potpunosti saglasno Pravilniku o postupku i dokazima, i to iz razloga to ICTY vrlo esto mijenja ta pravila, s tim da nije realno oekivati da drave svaki put nakon promjene pravila mijenjaju svoje zakonodavstvo. Implementacijsko zakonodavsto neke drave podrazumijeva da ta drava priznaje nadlenosti ICTY. Meutim, opte priznavanje nadlenosti, samo po sebi, nije dovoljno. Ono, naime, u punom smislu podrazumijeva i vrlo specifine obaveze: (1) dunost drave da predmetni postupak ustupe ICTY-u na njegov

zahtjev (lan 9 stav 2 Statuta); (2) pred sudovima drava se ne smiju pokrenuti postupci protiv lica koja su za isto djelo suena pred ICTY (lan 10 stav 1 Statuta); (3) drave su dune priznati nadlenosti ICTY i u sluaju kada ve postoji pravnosnana presuda domaeg suda, i to prema modifikovanom naelu non bis in dem (lan 10 Statuta); (4) drave su dune priznati pravne posljedice osuujue presude, to nije izriito propisano, ali proizilazi iz obaveze drava da predaju osuenog radi izvrenja presude (lan 29 Statuta). U literaturi se primjeuje da je ureenje prioriteta nadlenosti ICTY pred domaim sudovima promijenilo do sada opteprihvaeno naelo meunarodnog krivinog prava da drave imaju obavezu aut dedere, aut iudicare, te da je dravama umjesto prava na odluivanje za jednu od dvije opcije, nametnulo obavezu izvravanja odluke ICTY kojom on preuzima nadlenost.

1.3.6.3. Zakonodavstvo Federacije BiH

Federacija BiH je 1995. godine donijela Zakon o izruenju okrivljenih lica po zahtjevu ICTY. Ve i sam naziv ovog zakona govori da se on ne bavi svim aspektima saradnje sa ICTY, ve samo hapenjem i predajom okrivljenih. Tako se u lanu 1 ovog zakona istie da se ovim zakonom ureuje postupak izruenja okrivljenih lica protiv kojih se vodi krivini postupak pred ICTY za krivina djela predviena Statutom ICTY. Ipak, u lanu 28 tog zakona govori se i o predaji predmeta na kojima ili kojima je uinjeno krivino djelo ili predmeta koji se mogu upotrijebiti kao dokaz. ICTY e se izruiti okrivljeno lice protiv kojeg postoji osnovana sumnja da je uinilo krivino djelo predvieno Statutom, a koje ima prebivalite i boravite ili se zatekne na teritoriju Federacije BiH, bez obzira na

njegovo dravljanstvo. Izruenje se moe dozvoliti na osnovu optunice, naredbe ili naloga za lienje slobode ICTY predvienih Statutom i Pravilnikom o postupku i dokazima. U toku postupka izruenja okrivljeni mora imati branioca, a ako ga ne uzme, sud e ga postaviti po slubenoj dunosti (lan 4). Postupak za predaju jednostavan je i brz, s kratkim rokovima i u nadlenosti je Vrhovnog suda Federacije BiH. Postupak izruenja okrivljenog pokree se na zahtjev ICTY, i to diplomatskim putem. Uz zahtjev za izruenje prilau se: (1) sredstva za utvrivanje identiteta okrivljenog (taan opis, fotografija i sl.); (2) optunica, naredba ili nalog za lienje slobode ili izruenje u kome treba da je naznaeno ime i prezime lica ije se izruenje trai i ostali podaci potrebni za utvrivanje njegovog identiteta, opis i naziv krivinog djela i dokazi za osnovanu sumnju. Zahtjev za izruenje Ministarstvo inostranih poslova BiH dostavlja Vrhovnom sudu Federacije BiH, preko Ministarstva pravde Federacije BiH (lan 9). O zahtjevu za izruenje odluuje Vrhovni sud u vijeu sastavljenom od trojice sudija, ukoliko ovim zakonom nije drukije odreeno (lan 10).

U toku postupka za izruenje protiv okrivljenog odreuje se pritvor (ekstradicioni pritvor ). Ako okrivljeni nije dostupan dravnim organima Federacije, sud donosi naredbu o izdavanju potjernice bez obzira na to da li su ispunjeni uslovi za izdavanje potjernice predvieni Zakonom o krivinom postupku koji se primjenjuje na teritoriju Federacije BiH. U hitnim sluajevima i kad postoji opasnost da e okrivljeni pobjei ili da e se sakriti, ICTY moe traiti privremeno pritvaranje okrivljenog i prije dostavljanja zahtjeva za izruenje koje e zatraiti redovnim putem (privremeni ekstradicioni pritvor). Privremeni pritvor moe trajati najdue 45 dana (lan 12 stav 1).Privremeni pritvor e se ukinuti ako zahtjev za izruenje ne bude dostavljen u roku od 30 dana od dana pritvaranja okrivljenog. Rjeenje o odreivanju pritvora donosi vijee Vrhovnog suda, a protiv mjega dozvoljena je alba u roku od 48 sati od prijema rjeenja. alba ne odlae izvrenje rjeenja.

Stranke u postupku za izruenje su: federalni tuilac i okrivljeni. Na strani federalnog tuioca moe uestvovati tuilac ICTY ili lice koje on ovlasti. O zahtjevu za izruenje Vrhovni sud odluuje na pretresu (lan 16 stav 1). Pretres se odreuje u roku koji ne moe biti dui od 30 dana od dana prijema zahtjeva za izruenje. Na pretres se pozivaju stranke, a uz poziv okrivljeni se obavjetava da moe uzeti branioca, te da e mu se u sluaju da ne uzme branioca ili branilac ne pristupi pretresu postaviti branilac po slubenoj dunosti. Branilac moe, radi upoznavanja sa zahtjevom za izruenje, traiti odlaganje pretresa, a pretres e se odrati najkasnije u roku od osam dana od dana odlaganja pretresa. Ako vijee Vrhovnog suda nae da nisu ispunjene pretpostavke za izruenje okrivljenog predviene ovim zakonom, rjeenjem e odbiti zahtjev, a ako utvrditi da su te pretpostavke ispunjene donijee rjeenje o izruenju okrivljenog (lan 20). Protiv rjeenja kojim

se dozvoljava ili odbija izruenje, moe se izjaviti alba u roku od tri dana od dana prijema rjeenja (lan 25). O izvrenju pravnosnanog rjeenja o izruenju, ministar unutarnjih poslova duan je u roku od 24 sata obavijestiti Vrhovni sud (lan 30). Izruivanje okrivljenih lica po zahtjevu ICTY, po ovom zakonu, vrilo se do uspostave odgovarajuih institucija BiH po Ustavu BiH (lan 31).

1.3.6.4. Zakon o saradnji Republike Srpske sa ICTY

Ovaj zakon ureuje procedure u kojima e se odvijati saradnja izmeu organa Republike Srpske i ICTY. On u cijelosti prihvata koncept paralelne nadlenosti, sa primatom ICTY. Za zakonito i efikasno odvijanje saradnje sa ICTY stara se Vlada Republike Srpske. Saradnja se ostvaruje preko Ministarstva pravde Republike Srpske, organa pravosua i Ministarstva unutranjih poslova. Svi zahtjevi ili nalozi za saradnju ICTY dostavljaju se Ministarstvu pravde Republike Srpske, koje e ih proslijediti organu koji je po ovom zakonu nadlean da ih izvri. Vlada Republike Srpske moe odrediti posebnog oficira za vezu sa Tribunalom, sa odreivanjem njegovih obaveza i ovlaenja, koji moe imati kancelariju u sjeditu ICTY.

U l. 57 ureen je postupak za prikupljanje dokaza po zahtjevu ICTY. Ako Vlada donese odluku da bi objelodanjivanje odreenih informacija ili dostavljanje dokumentacije moglo da ugrozi interese bezbjednosti Republike Srpske, naloie Ministarstvu unutranjih poslova da o tome obavijesti ICTY u smislu pravila 54 bis.E-(iii) Pravilnika o postupku i dokazima i stavi zahtjev za ponitenje naloga. Poglavlje III regulie ustupanje nadlenosti za voenje krivinog postupka ICTY. Rjeenje o prenosu nadlenosti i ustupanju predmeta donosi vijee okrunog suda (lan 23 stav 6 tada vaeeg Zakona o krivinom postupku). Nakon prenoenja nadlenosti i ustupanja predmeta ICTY, ne moe se protiv okrivljenog za iste krivinopravne radnje pokrenuti postupak pred sudom u Republici Srpskoj, a postupak koji je u toku obustavie se. Kada je po odredbama ovog zakona predmet ustupljen ICTY, postupak pred domaim sudom moe se nastaviti samo pod sljedeim

ICTY odlui da ne podigne optunicu; (b) ako sudija ICTY odbaci optunicu; (c) ako se ICTY oglasi nenadlenim; (d) ako ICTY ustupi nadlenost za voenje postupka u smislu pravila 11bis Pravilnika o postupku i dokazima (lan 13 stav 1). Poglavlje IV regulie pritvaranje okrivljenih i predaju ICTY. S tim u vezi, lanom 13 je predvieno da kada postoji opasnost od bjekstva ili drugi razlozi predvieni pravilom 40 Pravilnika o postupku i dokazima, organi unutranjih poslova mogu liiti slobode osumnjieno lice, uz obavezu da najkasnije u roku od 24 sata to lice privedu sudiji, koji je u daljem roku od 24 sata duan da odlui o zadravanju u pritvoru ili da to lice pusti na slobodu. Istim lanom je propisana maksimalna duina trajanja pritvora, pravo na albu pritvorenog, te postupak po albi. lan 14 predvia nain odluivanja o zahtjevu za pritvaranje i transfer okrivljenog, sastav i mjesnu nadlenost suda. Zahtjev ICTY za pritvaranje i predaju okrivljenog, bez obzira iji je dravljanin, uvaie se pod uslovom da se uz zahtjev priloi:

(a) osnov zahtjeva, (b) nalog sudije ICTY da se okrivljeni pritvori i preda, (c) instrumenti za pouzdanu identifikaciju okrivljenog (lan 15 stav 1). O ovom zahtjevu odluku donosi vanraspravno vijee okrunog suda . Mjesno je nadlean sud na ijem podruju okrivljeni ima boravite. Sud koji je odredio pritvor po lanu 14 ovog zakona ili donio u prvom stepenu odluku o ustupanju nadlenosti ICTY, ostae nadlean i za odluke o pritvoru radi predaje ICTY. Ako se ne zna boravite okrivljenog, bie nadlean sud na ijem je podruju izvreno krivino djelo. Ako se nadlenost ne moe odrediti ni po jednom od ovih kriterijuma, postupae sud koga odredi Vrhovni sud Republike Srpske. Prije nego to donese odluku o pritvaranju i predaji, sud e sasluati okrivljenog i sprovesti druge neophodne radnje. Protiv odluke o pritvaranju i predaji okrivljeni i njegov branilac imaju pravo albe Vrhovnom sudu u roku od tri dana od dana prijema odluke. Vrhovni sud donosi odluku o albi najkasnije u roku od tri dana od dana prijema predmeta.

lan 18, odnosno poglavlje koje se odnosi na pravnu pomo ICTY, ureuje sadrinu pojedinih radnji koje nadleni organi Republike Srpske obavljaju na zahtjev ICTY. Radi se o pojedinim istranim radnjama, prikupljanju potrebnih podataka o krivinom djelu, uiniocima i drugim injenicama bitnim za krivini postupak, raspisivanju potjernica, dostavljanju poziva i drugih pismena koja licima u Republici Srpskoj alje ICTY i obavljanju drugih radnji potrebnih za postupak pred ICTY. Poglavlje VI Zakona regulie izvrenje presuda donesenih od strane ICTY. Pravnosnana presuda ICTY za graane Republike Srpske izvrie se u Republici Srpskoj ako ICTY ne izda drukiji nalog (lan 19 stav 1). Tada se kazna izvrava po propisima Republike Srpske, a ICTY e se omoguiti potpuni nadzor nad izvrenjem.

U zavrnim odredbama ovog zakona ureena su pitanja shodne primjene drugih zakona, ako pojedina pitanja nisu ureena ovim zakonom, te stupanje na snagu ovog zakona. U lanu 22 Zakona ureena je obaveza Vlade da svojim propisom regulie pitanje materijalnog obezbjeenja lica iz Republike Srpske koji se nalaze u pritvoru po odluci ICTY, kao i lanova njihovih porodica. Kao i u sluaju federalnog Zakona o izruenju okrivljenih lica po zahtjevu ICTY, i Zakon o saradnji Republike Srpske sa ICTY je u cijelosti saglasan sa Statutom i Pravilnikom o postupku i dokazima ICTY i omoguava najiru saradnju BiH i ICTY. Nezadovoljstvo koje funkcioneri ICTY iskazuju saradnjom sa Republikom Srpskom zato ima vanpravne uzroke.

1.3.6.5. Usaglaavanje krivinog procesnog zakonodavstva BiH sa meunarodnim obavezama lanom II/2 Ustava BiH odreeno je da se prava i slobode ustanovljene u EKLJP i njenim protokolima direktno primjenjuju u BiH i da imaju prioritet u odnosu na sve druge zakone. Isto tako, BiH je obavezna da obezbijedi najvei nivo meunarodno priznatih ljudskih prava i osnovnih sloboda (lan II/1 Ustava BiH). Optim okvirnim sporazumom o miru u BiH, tj. Dejtonskim mirovnim sporazumom, takoe, uspostavljen je Dom za ljudska prava za BiH, kao pravosudni organ nadlean za primanje i rjeavanje prijava o navodnim povredama ljudskih prava. Mandat Doma za ljudska prava je prestao 31. decembra 2003. godine, a Ustavni sud BiH od tada postao glavni sud koji rjeava prijave o tim povredama. Bosna i Hercegovina je ratifikovala EKLJP, i to 12. jula 2002. godine, ime je omogueno da se aplikacije njenih dravljana podnose ESLJP u Strazburu. Jugoslavija je (21. aprila 1950. godine) potpisala enevske konvencije iz 1949. godine, a Protokole iz 1977. godine 11. juna 1979. godine da bi BiH formalno

postala strana potpisnica ovih konvencija nakon izvrene sukcesije (31. decembra 1992. godine). Nakon prijema u Savjet Evrope (24. aprila 2002. godine), BiH je obavezna da ratifikuje i primjenjuje razliite meunarodne sporazume koji se odnose na krivinopravna pitanja, kao i da primjenjuje brojne preporuke Savjeta Evrope u oblasti krivinog prava, ukljuujui i one koji se odnose na zatitu rtava i svjedoka. Bosna i Hercegovina je 5. februara 2002. godine ratifikovala i Konvenciju UN-a o transnacionalnom organizovanom kriminalu, koja, takoe, sadri obaveze u vezi sa transnacionalnom pravnom saradnjom i saradnjom u istranim postupcima. Isto tako, brojne meunarodnopravne obaveze za BiH proistiu iz nadlenosti ICTY i ICC.

Novi zakoni o krivinom postupku (BiH, Republike Srpske, Federacije BiH i Brko Distrikta BiH) koji se od 2003. godine primjenjuju na teritoriji BiH, a koji su skoro potpuno isti, predstavljaju radikalno pribliavanje prema postupcima koji su karakteristini za adversarni sistem krivinog prava. Tako, funkcija istranog sudije je ukinuta i zamijenjena sistemom u kome istrane radnje obavljaju tuilac i ovlaena slubena lica. Na samom glavnom pretresu postupak je po svojoj prirodi adversaran, to znai da je zadatak tuioca i branioca da iznesu svoje argumente, izvedu dokaze, direktno i unakrsno ispitaju svjedoke i aktivno postavljaju svoje prigovore. Sudija koji vodi glavni pretres, vie nema primarnu ulogu pri ispitivanju svjedoka. Uvoenjem novih instituta, kao to su sporazum o priznavanju krivice i postupak za izdavanje kaznenog naloga, znaajno je reformisan sistem krivinog prava i sl.

1.3.6.5.1. Procesuiranje predmeta ratnih zloina

Sukobi u BiH su zvanino okonani 14. decembra 1995. godine kada je potpisan Dejtonski mirovni sporazum. Procjenjuje se da je u sukobima poginulo oko sto hiljada ljudi. Pored ogromnih gubitaka u ljudskim ivotima, priblino milion ljudu postali su izbjeglice i isto toliko je interno raseljeno. Uniteno je 35 procenata predratnih stambenih jedinica, a tehnika i drutvena infrastruktura pretrpjele znaajna razaranja. Opti okvirni sporazum o miru u BiH uspostavio je poslijeratno ustavnopravno ureenje BiH. Prema ovom sporazumu, dravu BiH ine dvije administrativne jedinice-entiteta: Republika Srpska koja obuhvata 49% teritorije i Federacija BiH koja obuhvata 51% teritorije. FBiH se sastoji od 10 kantona, sa visokim stepenom

njihove autonomije, a svaki od njih ima svoje ministarstvo pravde i unutranjih poslova, iako ona postoje i na nivou Federacije BiH. Ustavnopravni status Brkog je konano rijeen 5. marta 1999. godine. Napori meunarodne zajednice da se sudi licima koja su optuena za ratne zloine u BiH zapoeli su mnogo prije zavretka rata. Obim zloina bio je takav da je ve 25. maja 1993. godine Savjet bezbjednosti Ujedinjenih nacija jednoglasno zakljuio da treba formirati meunarodni krivini sud, koji e suditi pojedincima za teka krenja meunarodnog prava, do kojih je dolo na teritoriji bive Jugoslavije od 1. januara 1991. godine. Pri tome, domai sudovi imaju uporednu nadlenost u procesuiranju pomenutih krivinih djela, ali ICTY ima prvenstvo u postupanju nad domaim sudovima. Nadlenost ICTY je takoe priznata u lanu IX i Aneksu IV, lan II, stav 8 Dejtonskog mirovnog sporazuma koji

utvruje: Svi nadleni organi vlasti u BiH saraivae sa Meunarodnim sudom za bivu Jugoslaviju i omoguiti mu neogranien pristup (a naroito e postupati po naredbama koje su izdate u skladu sa lanom 29 Statuta ovog suda). U cilju olakanja saradnje sa ICTY uveden je postupak pod nazivom Pravila puta (Rules of the road) koji je predstavljao dodatak Rimskom sporazumu, kao tripartitnom politikom sporazumu, koji su 18. februara 1996. godine potpisali tadanji predsjednici Predsjednitva BiH, Republike Hrvatske i Savezne Republike Jugoslavije. Pravila puta su sluila kao instrument koji omoguava da ICTY nadzire krivina gonjenja koja preduzimaju nadleni organi u BiH. Prema pomenutom tripartitnom sporazumu, nadleni organi BiH su morali da dostave svaki predmet ICTY, koji bi odobravao hapenje i podizanje optunice .

S obzirom na planirano zatvaranje ICTY, glavni tuilac ICTY je 27. avgusta 2004. godine pismeno obavijestio Predsjednitvo BiH da od 1. oktobra 2004. godine Tuilatvo ICTY vie nee biti u mogunosti da pregleda i kategorie predmete ratnih zloina, te da Tuilatvo BiH treba da preuzme ovu obavezu, u skladu sa Pravilima puta. Poslije toga, Predsjednitvo BiH je pismenim putem prihvatilo prekid izvrenja mjera koje su dogovorene Rimskim sporazumom, ime je Tuilatvo BiH preuzelo ovu obavezu. Novo Odjeljenja za ratne zloine u Sudu BiH koje postoji od januara 2005. godine u svom sastavu ima domae i strane sudije. Tuilatvo BiH je potvrdilo da e Odjeljenje, nakon to bude poznat broj predmeta, procesuirati samo najtee, vrlo osjetljive predmete, jer nee imati ni resursa ni vremena da procesuira sve predmete ratnih zloina. Imajui u vidu veliki broj nerijeenih predmeta ratnih zloina, moe se sa sigurnou tvrditi da e nadleni sudovi u entitetima

(okruni sudovi u Republici Srpskoj i kantonalni sudovi u Federaciji BiH) i Osnovni sud Brko Distrikta procesuirati veinu predmeta. U dosadanjem radu na efikasnom procesuiranju ratnih zloina u BiH uoene su brojne prepreke. One se, prije svega, odnose na nezainteresovanost jednog dijela domaih organa vlasti, kao i prisutan strah kod sudija i tuilaca za njihovu linu bezbjednost. Osim toga, uoene su tekoe u pronalaenju i obezbjeenju svjedoka i osumnjienih, odnosno optuenih, kao i u uspostavljanju efikasne meudravne saradnje. Postojei mehanizmi za saradnju zemalja u regionu, kao i izmeu samih entiteta u BiH, ne zadovoljavaju potrebe u procesuiranju ratnih zloina, te zbog toga moraju da budu preduzeti dodatni napori za poboljanje saradnje. Dalje je primijeeno da ne postoji adekvatan sistem za zatitu svjedoka, kao i da je nedovoljna obuka sudija i tuilaca u ovoj oblasti, kao i uopteno o pripremi optunice, nainu unakrsnog ispitivanja i izboru dokaza. Zatim, materijalna sredstva

na raspolaganju sudovima i tuilatvima dovoljna su samo da zadovolje osnovne potrebe. Najzad, restriktivno tumaenje injenica, kao i propusti da se utvrde sve okolnosti, rezultirali su i znatnim brojem oslobaajuih presuda.

1.3.6.5.2. Ustupanje predmeta od strane ICTY Tuilatvu BiH i korienje dokaza pribavljenih od strane ICTY u postupcima pred Sudom BiH Odjeljenje za ratne zloine Suda BiH ima ovlaenje prihvatiti kao dokazane injenice koje su prethodno utvrene od strane ICTY. Ovo ovlaenje dato je lanom 4 Zakona o ustupanju predmeta od strane ICTY Tuilatvu BiH i korienju dokaza pribavljenih od strane ICTY u postupcima pred Sudom BiH (u daljem tekstu: Zakon o ustupanju).

lan 4 Zakona o ustupanju glasi: Nakon sasluanja stranaka, Sud BiH moe na vlastitu inicijativu ili na prijedlog jedne od stranaka odluiti prihvatiti kao dokazane injenice koje su utvrene pravnosnanom odlukom u drugom postupku pred ICTY ili prihvatiti pisani dokazni materijal iz postupaka pred ICTY ukoliko se odnosi na pitanja od znaaja u tekuem postupku . Kada primjenjuje lan 4 za prihvatanje kao dokazanih injenica koje je utvrdio ICTY, Sud BiH, u stvari, primjenjuje svojevrsne optepoznate injenice . Medutim, lan 4 Zakona o ustupanju odnosi se samo na presuene injenice i pisani dokazni materijal i treba da ga u krivinim postupcima pred Sudom BiH vie koristi optuba nego odbrana, kako bi olakala dokazivanje injenica vezanih za navode optunice. Cilj je da se unaprijedi ekonominost sudskog postupka i osigura dosljednost sudske prakse.

U pogledu utvrivanja ogranienja lana 4 Zakona o ustupanju, relevantne presuene injenice moraju ispunjavati sljedee uslove: (1) biti presuene od strane drugog vijea, to znai da nije uloena alba na injenicu ili je albeni postupak okonan; (2) predstavljati isti injenini nalaz, a ne pravnu karakterizaciju injenica; (3) ne smiju biti pretjerano opirne, detaljne ili brojne; (4) moraju biti dovoljno vane; (5) ne ponavljati druge ve prihvaene dokaze ili ne biti dovoljno relevantne za predmet. injenini nalaz u ranijem pravnom postupku ne treba spreavati neku stranu u novom postupku da podnese dokaze koji dokazuju da je ta injenica netana.

1.3.6.6. Zakon o primjeni odreenih privremenih mjera radi efikasnog provoenja mandata ICTY i drugih meunarodnih restriktivnih mjera

Na osnovu lana IV. 4. a) Ustava BiH, Parlamentarna skuptina BiH, na sjednici odranoj 2006. godine, donijela je Zakon o primjeni odreenih privremenih mjera radi efikasnog provoenja mandata ICTY, te drugih meunarodnih restriktivnih mjera. Zakonom se posebno ureuje uvoenje i primjena odreenih privremenih mjera s ciljem privremenog spreavanja korienja, otuenja ili drugog raspolaganja imovinom lica optuenih pred ICTY, a koja nisu dostupna tom sudu i njihovih pomagaa u izbjegavanju dostupnosti tom sudu. Izriito je regulisano ta se smatra meunarodnim restriktivnim mjerama (lan 2). One ukljuuju: embargo na oruje, potpune ili djelimine restrikcije uvoza ili izvoza, restrikcije ulaska u zemlju, finansijske restrikcije, kao i druge mjere u skladu s

meunarodnim pravom. O nainu uvoenja, provoenja i ukidanja meunarodnih restriktivnih mjera koje nisu posebno ureene ovim zakonom odluuje Vijee ministara BiH, i to nakon konsultacije s Predsjednitvom BiH. O odreivanju meunarodnih restriktivnih mjera su Ministarstvo inostranih poslova BiH i Direkcija za evropske integracije BiH duni odmah obavijestiti Vijee ministara i Predsjednitvo . Znaenje izraza dato je u lanu 3 ta. a) d) Zakona. Pomaga optuenog je svako fiziko ili pravno lice za koje postoje osnove sumnje da prua pomo optuenom licu u izbjegavanju dostupnosti ICTY, ukljuujui i branog ili vanbranog druga, srodnika po krvi u pravoj liniji, brata ili sestru, usvojioca ili usvojenika i njihovog branog ili vanbranog druga. Pomaga je takoe i branilac, ljekar ili vjerski ispovjednik optuenog lica ako postoje osnove sumnje da pomo koju pruaju optuenom nije pomo u okviru njegovog strunog djelovanja, ve pomo u izbjegavanju dostupnosti ICTY.

Fondovi znae bilo kakvu finansijsku imovinu ili korist, kao to su: (1) gotovina, ekovi, novana potraivanja, mjenice, platni nalozi i druga sredstva plaanja, (2) depoziti kod finansijskih institucija ili drugih subjekata, salda na raunima, potraivanja i prava koja proizilaze iz potraivanja, (3) vrijednosni papiri koji su predmet berzanske ili druge vrste prodaje, kao to su dionice ili udjeli, certifikati, obveznice i druge vrste vrijednosnih papira, (4) kamate, dividende i drugi prihodi koji proistiu iz imovine, (5) kredit, pravo na kompenzaciju, garancije izvrenja i druga finansijska prava, (6) kreditna pisma, konosmani, otpremnice i zakljunice, (7) dokumenti kojima se dokazuje interes u fondovima ili finansijskim sredstvima i (8) svaki drugi instrument kojim se stimulie finansiranje izvoza. Ekonomska sredstva su svaka vrsta imovine, materijalne i nematerijalne, kao i pokretne i nepokretne, koja ne predstavlja fondove, ali se moe koristiti za sticanje fondova, roba ili usluga.

1.3.6.6.2. Privremene finansijske mjere protiv lica optuenih pred ICTY i njihovih pomagaa

Privremene mjere, koje se prema ovom zakonu primjenjuju, s ciljem privremenog spreavanja korienja, otuenja ili drugog raspolaganja imovinom su: (1) zamrzavanje fondova i (2) zamrzavanje ekonomskih sredstava. Zakon izriito predvia i u emu je znaaj privremenih mjera (lan 5): (a) zamrzavaju se svi fondovi i ekonomska sredstva koja pripadaju ili su u vlasnitvu ili posjedu ili ih dri lice prema kojem se mjere primjenjuju; (b) fondovi i ekonomska sredstva ne mogu se uiniti dostupnim, direktno ili indirektno, u ime ili u korist lica prema kojem se mjere primjenjuju i (c) zabranjuju se bilo kakve radnje s ciljem, direktnog ili indirektnog, svjesnog izbjegavanja mjera iz ta. a) i b).

Zakon bez ikakve ograde obavezuje sva fizika i pravna lica, organizacije, organe i institucije da odmah nakon saznanja dostave Ministarstvu bezbjednosti BiH svaku informaciju o provoenju odluke o primjeni mjera prema odreenom licu, kao to je informacija o zamrznutim raunima i iznosima, kao i saradnje s tim ministarstvom u provjeri takvih informacija. S druge strane, Ministarstvo bezbjednosti moe koristiti ove informacije samo u svrhu u koju je informacija dostavljena (lan 6 stav 3). To ministarstvo, takoe, osniva i vodi bazu podataka o licima protiv kojih su uvedene meunarodne restriktivne mjere, odnosno privremene mjere po ovom zakonu , a podatke iz baze dostavlja na zahtjev Ujedinjenih nacija ili Evropske unije (lan 7). Odredba lana 8, u kojoj su sadrani izuzeci za ivotne tokove, navodi da izuzetno od lana 5 (znaaj privremenih mjera) stav 1 ovog zakona, Sud BiH odobrie oslobaanje pojedinih zamrznutih fondova ili ekonomskih sredstava ili odobriti da se oni uine dostupnim, ako utvrdi da su fondovi ili ekonomska

sredstva neophodni za podmirenje osnovnih ivotnih trokova, ukljuujui trokove ishrane, stanarine, odnosno najamnine ili hipoteke za prostor stanovanja, lijekova i lijeenja, poreza i osiguranja ili trokova javnih komunalnih usluga. . Isto tako, izuzetno od lana 5 stav 1, Sud BiH moe odobriti oslobaanje pojedinih zamrznutih fondova ili ekonomskih sredstava ili odobriti da se oni uine dostupnim, ako utvrdi da su fondovi ili ekonomska sredstva: (a) namijenjeni iskljuivo plaanju nagrade i nadoknade trokova profesionalne pravne pomoi, i to u razumnom iznosu; (b) namijenjeni iskljuivo za plaanje naknade za redovno voenje zamrznutih fondova ili ekonomskih sredstava; (c) neophodni za vanredne trokove. Odluujui o tome Sud BiH moe odrediti uslove pod kojima odobrava oslobaanje, odnosno dostupnost fondova ili ekonomskih sredstava.

Prije davanja odobrenja, Sud BiH e obavijestiti Ministarstvo bezbjednosti, i to najkasnije osam dana prije davanja odobrenja, a to ministarstvo e o svakom odobrenju obavijestiti nadlene organe meunarodnih organizacija i drava koje primjenjuju iste restriktivne mjere prema istim licima. Mogunost oslobaanje pojedinih zamrznutih fondova ili ekonomskih sredstava dozvoljava i lan 9: (a) ako su fondovi ili ekonomska sredstva postali predmet obaveze po sudskoj, upravnoj ili arbitranoj odluci prije poetka primjene odluke o primjeni mjera prema odreenom licu, (b) ako e se fondovi ili ekonomska sredstva koristiti iskljuivo radi izmirenja takve obaveze, (c) ako sudska, upravna ili arbitrana odluka nije donesena u korist lica prema kojem su primijenjene privremene mjere zamrzavanja fondova i ekonomskih sredstava, (d) ako priznanje takve obaveze nije u suprotnosti s pravnim poretkom BiH. I u ovom sluaju primjenjuje se isti postupak obavjetavanja kao u lanu 5.

1.3.6.6.3. Primjena privremenih finansijskih mjera protiv lica optuenih pred ICTY i njihovih pomagaa

Kad su u pitanju optuena lica, dolaze u obzir privremene mjere zamrzavanja fondova i ekonomskih sredstava, pri emu se primjenjuje spisak lica koji su utvrdili Ujedinjene nacije ili Evropska unija, ukljuujui i sve njegove izmjene i dopune. Meutim, odluku kojom uvodi privremene mjere prema licima optuenim pred ICTY, a nedostupnim tom sudu donosi Vijee ministara, i to na osnovu pomenutog spiska i objavljuje je u Slubenom glasniku BiH. Protiv odluke Vijea ministara moe se pokrenuti postupak pred Sudom BiH. Zakon se bavi i problemima primjene mjera prema pomagaima (lan 11). Privremene mjere zamrzavanja fondova i ekonomskih sredstava pomagaa lica optuenih pred ICTY, a nedostupnih tom sudu primjenjuju se prema ZKPBiH. . U skladu sa s tim, prema pomagaima lica optuenih pred ICTY, a

nedostupnih tom sudu, glavni tuilac BiH postupa naroito po lanu 35 (prava i dunosti) i lanu 216 (naredba o provoenju istrage) ZKPBiH. Za odreivanje i provoenje privremenih mjera prema ovim licima primjenjuju se lan 65 (naredba za oduzimanje predmeta), lan 66 (privremeno oduzimanje predmeta bez naredbe), lan 72 (naredba banci ili drugom pravnom licu) i lan 73 (privremeno oduzimanje imovine radi osiguranja), kao i ostale odredbe ZKPBiH. Kad Ujedinjene nacije, druga meunarodna organizacija ili Evropska unija odrede primjenu odreene restriktivne mjere prema dravljaninu BiH ili drugom licu, a u vezi s postojanjem osnova sumnje da je krivino djelo poinjeno na teritoriji BiH, tuilac postupa po l. 35 i 216, te ostalim odredbama ZKPBiH, i to im sazna za odreivanje restriktivne mjere. Zakon propisuje i obaveze institucija u BiH (lan 12).

Naime, u skladu s odlukom iz lana 10 (primjena prema optuenim licima) stav 3 ili lana 11 (primjena prema pomagaima) st. 1 i 2 o primjeni privremenih mjera prema odreenom licu, te s odredbama lana 5 (znaaj privremenih mjera) i odlukama iz lana 8 (izuzeci za ivotne trokove) i lana 9 (izuzeci za pojedine obaveze), naroito postoje sljedee obaveze: (a) sve nadlene institucije u BiH koje raspolau podacima o imovini lica prema kojem se mjere primjenjuju, dune su u okviru svoje nadlenosti preduzeti konkretne mjere s ciljem primjene privremenih mjera; (b) sve banke i druge finansijske institucije, kao i osiguravajua drutva u BiH, kod kojih lice prema kojem se primjenjuju mjere ima otvoren raun, duni su onemoguiti novane transakcije s rauna tog lica; (c) svi organi i institucije u BiH koji prema zakonu vode evidenciju o imovini, duni su, u okviru svoje nadlenosti, onemoguiti promjenu prava vlasnitva, prenos prava vlasnitva ili posjeda i optereenje imovine.

U lanu 13 Zakon u punoj mjeri omoguava prestanak primjene mjera prema optuenim licima. Tako, primjena privremenih mjera zamrzavanja fondova i ekonomskih sredstava prema pojedinom licu optuenom pred ICTY, a nedostupnom tom sudu prestaje odreivanjem prestanka primjene mjere prema tom licu. Odluku o prestanku primjene mjere prema optuenom licu donosi Vijee ministara, i to na osnovu spiska lica prema kojima se primjenjuju odreene mjere, a koji su utvrdili Ujedinjene nacije ili Evropska unija. Razlozi prestanka primjene mjere prema licu optuenom pred ICTY, a nedostupnom tom sudu su: (a) ako je optueno lice prema kojem su odreene privremene mjere postalo dostupno institucijama BiH ili direktno ICTY; (b) ako se utvrdi da je optueno lice prema kojem su odreene privremene mjere preminulo; (c) u drugim sluajevima u skladu s meunarodnim pravom. Takoe, s ciljem utvrivanja postojanja razloga za prestanak primjene mjera, Vijee ministara razmatra spisak optuenih lica

prema kojima se primjenjuju mjere u najkraem moguem roku od ostvarenja nekog od pomenutih razloga, a najmanje svaka tri mjeseca od dana poetka primjene mjera, ali se privremena mjera ne moe prestati primjenjivati u BiH prije nego to je prestala njena primjena na meunarodnom nivou. Zakon se izriito izjanjava i o prestanku primjene mjera prema pomagaima (lan 14). Ova privremena mjera ukinue se u sluajevima iz lana 13 (prestanak primjene mjera prema optuenim licima) stav 3 ta. a) i b), ako ne postoji neki drugi razlog za njenu primjenu prema krivinom zakonodavstvu BiH.

1.3.6.6.4. Prekrajne odredbe

Zakon odreuje (lan 15) da e se novanom kaznom u iznosu od 50.000 do 150.000 KM kazniti za prekraj pravno lice ako: (a) protivno odredbama lana 5 (znaaj privremenih mjera) i lana 12 (obaveze institucija) stav 1 taka b), a u skladu s odlukama iz lana 8 (izuzeci za ivotne trokove) st. 1 i 2, lana 9 (izuzeci za pojedine obaveze) stav 1, lana 10 (primjena prema optuenim licima) stav 3 ili lana 11 (primjena prema pomagaima) st. 1 i 2 - ne zamrzne fondove ili ekonomska sredstva koja pripadaju ili su u vlasnitvu ili posjedu ili ih dri lice prema kojem se mjere primjenjuju ili (b) protivno odredbama lana 5 i lana 12 stav 1 taka b), a u skladu s odlukama iz lana 8 st. 1 i 2, lana 9 stav 1, lana 10 stav 3 ili lana 11 st. 1 i 2 - uini dostupnim fondove ili ekonomska sredstva, direktno ili indirektno, u ime ili u korist lica prema kojem se mjere primjenjuju. Za ove prekraje kaznie se i odgovorno lice u pravnom licu novanom kaznom u iznosu od 5.000 do 15.000 KM, a fiziko lice novanom kaznom u iznosu od 2.000 do

5.000 KM ako se fiziko lice moe zakonito baviti relevantnim djelatnostima. U lanu 16 Zakon regulie da e se novanom kaznom u iznosu od 5.000 do 15.000 KM kazniti za prekraj pravno lice ako: (a) protivno odredbi lana 6 (obaveza dostavljanja informacija) stav 1, ne dostavi odmah po saznanju Ministarstvu bezbjednosti svaku informaciju o provoenju odluke o primjeni mjera prema odreenom licu ili ne sarauje sa Ministarstvom bezbjednosti u provjeri takvih informacija; ili (b) protivno odredbi lana 6 stav 2, ne informie Ministarstvo bezbjednosti o izvravanju doznaka iz lana 5 (znaaj privremenih mjera) stav 3. Za ove prekraje kaznie se i odgovorno lice u pravnom licu novanom kaznom u iznosu od 500 do 1.500 KM, a fiziko lice novanom kaznom u iznosu od 300 do 900 KM ako se fiziko lice moe zakonito baviti relevantnim djelatnostima.

1.3.6.6.5. Prelazne i zavrne odredbe

Zakon regulie i praenje primjene privremenih finansijskih mjera prema optuenim licima i pomagaima (lan 17). To je u nadlenosti Ministarstva bezbjednosti koje, po potrebi, o tome izvjetava Vijee ministara, a najmanje svaka tri mjeseca ili na zahtjev Vijea ministara. Obaveza je Ministarstva bezbjednosti da, u okviru svojih ovlaenja, preduzme odgovarajue mjere s ciljem spreavanja postupaka koji bi mogli dovesti do posljedica suprotnih sadraju privremenih mjera. Praenje provoenja meunarodnih restriktivnih mjera (lan 18) je u nadlenosti meuresorne grupe. Nju, na zahtjev Predsjednitva ili prijedlog Ministarstva inostranih poslova ili Ministarstva bezbjednosti, osniva Vijee ministara. Meuresorna grupa je stalno radno tijelo, a ine je predstavnici ministarstava nadlenih za inostrane poslove, bezbjednost, odbranu, finansije, ekonomske odnose i pravdu. Strune i administrativne

poslove za meuresornu grupu obavlja Ministarstvo inostranih poslova, a nain njenog rada uredie se poslovnikom koji donosi sama grupa. Na kraju, Vijee ministara je obavezano uskladiti s odredbama ovog zakona svoju odluku kojom se licima osumnjienim od strane ICTY, koja nisu dostupna ICTY, onemoguava da raspolau svojom imovinom u BiH.

1.3.7. Meunarodni krivini sud (ICC) 1.3.7.1. Organizacija ICC i obavljanje poslova pravosudne uprave 1.3.7.1.1. Uopteno o organizaciji ICC

Organizacija ICC se zasniva na njegovoj stalnosti i nezavisnosti, kao i zadacima koji su mu na opti nain odreeni u lanu 1 Rimskog statuta. Osnovni izvor prava o organizaciji i obavljanju poslova pravosudne uprave je Rimski statut . Meutim, brojna pitanja ureuju se detaljno Pravilima o postupku i dokazima , kao i drugim aktima koje usvaja Skuptina drava stranaka, ukljuujui i odreene ugovore, npr. s Ujedinjenim nacijama. lanom 52 stav 1 Rimskog statuta propisano je da sudije apsolutnom veinom glasova donose, u skladu sa ovim statutom i Pravilima o postupku i dokazima, propise koji su nuni za njegovo rutinsko djelovanje.

Postojanje posebnog odnosa ICC sa Ujedinjenim nacijama ureuje lan 2 Rimskog statut: Sud e biti stavljen u odnos s Ujedinjenim narodima na osnovu ugovora kojeg e potvrditi Skuptina drava stranaka ovog statuta, te nakon toga u ime ICC zakljuiti njegov predsjednik. Saradnja ICC i Ujedinjenih nacija je zasnovana, dakle, na konsensualnim osnovama i ona se zasniva na ugovoru. Sa tim ugovorom treba da se saglasi Skuptina drava stranaka, a po pribavljanju te saglasnosti, ugovor u ime ICC zakljuuje njegov predsjednik. Poseban odnos ICC sa Ujedinjenim nacijama proizilazi i iz prirode krivinih djela koja spadaju u njegovu nadlenost. Sjedite ICC je u Hagu , u Holandiji, koja se smatra dravom domainom tog suda. ICC e s dravom domainom zakljuiti ugovor o sjeditu koji e potvrditi Skuptina drava stranaka, te nakon toga u ime ICC zakljuiti njegov predsjednik (lan 3 stav 2 Rimskog statuta). Predsjednik ICC praktino zakljuuje taj

sporazum sa dravom domainom, i to u ime i za raun tog suda. Sud moe zasjedati i na drugom mjestu, kad god to smatra poeljnim, u skladu s odredbama ovog statuta. ICC ima meunarodni pravni karakter (poseban meunarodnopravni subjektivitet ): ICC takoe ima takvu pravnu sposobnost koja mu je nuna za obavljanje njegovih funkcija i ispunjenja njegove svrhe (lan 4 stav 1 Rimskog statuta). ICC moe obavljati svoje funkcije i ovlaenja na nain propisan ovim statutom, na teritoriji bilo koje drave stranke te, na osnovu posebnog ugovora, na teritoriji bilo koje druge drave. Drave stranke e trebati prilagoditi domai pravni sistem da bi zadovoljile zahtjevu da ICC moe ispunjavati svoje funkcije i ovlaenja na nain propisan ovim statutom, na teritoriji bilo koje drave stranke.

Organizacija ICC se zasniva na utvrivanju osnovnih organa tog suda, to se preplie i sa njegovom funkcionalnom nadlenou. Organe ICC odreuje lan 34 Rimskog statuta. To su: (a) Predsjedni tvo ; (b) albeno odjeljenje , pretresno odjeljenje i pretpretresno odjeljenje ; (c) Ured tu ioca i (d) Sekretarijat . Uz navedene organe, Statutom je predviena i Skup tina dr ava stranaka koja obavlja poslove koje bismo mogli nazvati poslovima pravosudne uprave. U nekim drugim odredbama Statut spominje i sjednicu svih sudija ija nadlenost obuhvata vei broj odluka, npr. poput izbora predsjednika i potpredsjednika ICC (lan 38 stav 1), preporuka za smjenjivanje sudija (lan 46 stav 2 taka (a)) i donoenje propisa o poslovanju ICC (lan 52 stav 1). Predsjednitvo i sudska odjeljenja moemo smatrati sudskim organima u uem smislu rijei, jer ih ine sudije i u neposrednoj su vezi s obavljanjem njihove sudijske funkcije.

1.3.7.1.2. Sudije, sudska odjeljenja i vijea

Sud ima 18 sudija koji se biraju kao lanovi ICC s punim radnim vremenom i moraju biti dostupni za obavljanje dunosti na tom osnovu od poetka svojih mandata (lan 35 stav 1 Rimskog statuta). Predsjednik i dva potpredsjednika u svakom sluaju stupaju u slubu s punim radnim vremenom, a ostale sudije, prema optereenosti Suda. Meutim, i sudije koji trenutno ne rade s punim radnim vremenom, moraju stalno biti Sudu dostupni za obavljanje sudijske dunosti. Predsjednitvo, djelujui u ime ICC, moe predloiti poveanje broja od 18 sudija, ukazujui na razloge zbog ega to smatra nunim i prikladnim. Sekretar mora, bez odlaganja, dostaviti svaki takav prijedlog svim dravama strankama (lan 36 stav 2 taka (a) Rimskog statuta).

Svaki e takav prijedlog tada biti razmotren na sastanku Skuptine drava stranaka, koji e biti sazvan u skladu sa lanom 112 Rimskog statuta. Prijedlog e se smatrati prihvaenim ako ga na sastanku glasanjem potvrdi dvije treine lanica Skuptine drava stranaka, te e stupiti na snagu u vrijeme koje odredi Skuptina drava stranaka. Nakon to na osnovu take (b) lana 36 stav 2 Rimskog statuta bude prihvaen prijedlog za poveanje broja sudija, izbor dodatnih sudija odrae se na sljedeem sastanku Skuptine drava stranaka u skladu sa st. 3-8 lana 36, te sa lanom 37 stav 2 Rimskog statuta. Nakon to prijedlog za poveanje broja sudija bude prihvaen i stupi na snagu na osnovu ta. (b) i (c)(i) stava 2 lana 36 Rimskog statuta, Predsjednitvo e u bilo koje doba nakon toga smjeti predloiti smanjenje broja sudija, ako to opravdava radno optereenje ICC, pod uslovom da broj sudija ne bude smanjen ispod broja 18. U sluaju da prijedlog bude prihvaen, broj sudija e

se postupno smanjivati kako budu isticali mandati sudija koji rade ICC, sve dok se ne dosegne potreban broj. Moralni integritet sudija je odreen kroz dva aspekta, odnosno kroz kombinaciju razliitih parametara: sudije se biraju iz reda lica visokog moralnog karaktera, nepristrasnosti i integriteta, koji u njihovim dravama udovoljavaju uslovima za izbor za najvie sudijske dunosti (lan 37 stav 3 taka (a) Rimskog statuta). Dakle, odreuju se moralne osobine koje kandidati za sudije moraju da posjeduju (sudije se biraju iz reda lica visokih moralnih kvaliteta, koje su nepristrasne i integriteta) i upuuje na propise nacionalnih zakonodavstava (sudije moraju posjedovati kvalifikacije koje su potrebne za izbor na najvie sudijske funkcije u zemlji iz koje potiu).

Uz ovaj opti uslov za izbor sudije , kandidati moraju udovoljiti i jednom od posebnih uslova koji se sastoji u pripadanju jednom od dva profesionalna kruga. Prvi je krug pravnika praktiara, koji imaju odgovarajue iskustvo na podruju krivinog materijalnog prava i krivinog postupka, te nuno relevantno iskustvo u krivinom postupku kao sudija, tuilac, advokat ili u kom drugom slinom svojstvu. Drugi krug lica iz kojeg se mogu regrutovati sudije jesu oni koji imaju priznatu strunost na relevantnim podrujima meunarodnog prava (npr. meunarodno humanitarno pravo i ljudska prava) i bitno i za rad ICC veliko iskustvo u pravnikoj profesiji. Sudije ine forum meunarodnih eksperata koji zastupaju glavne svjetske zakonodavne sisteme. Uz to, kandidati za sudije moraju odlino poznavati i teno govoriti najmanje jedan od radnih jezika Suda (lan 36 stav 3 taka (c) Rimskog statuta).

Postupak izbora sudija u Rimskom statutu se odnosi kako na predlaganje kandidata od strane drava stranaka, tako i na konkretan izborni postupak. Pravo predlaganja kandidata za sudije ICC jeste ekskluzivno pravo drava stranaka Rimskog statuta . Inicijativa za izbor konkretnog lica za sudiju, odnosno njegovo predlaganje, potie od drava stranaka Rimskog statuta. Kandidate za sudije predlau drave stranke, i to na osnovu postupka koji primjenjuju za najvie sudijske dunosti u toj dravi ili u postupku predvienom za predlaganje kandidata za Meunarodni sud pravde, kako to predvia njegov statut. Drave mogu predlagati i kandidate koji nisu njeni dravljani, ali u svakom sluaju moraju biti dravljani jedne od drava stranaka. Prijedlozi moraju biti popraeni izjavom koja u nunim detaljima navodi na koji nain kandidat ispunjava uslove koje propisuje stav 3 lana 36 Rimskog statuta.

Skuptina drava stranaka moe da odlui osnovati, ako je to prikladno, Savjetodavni odbor za nominacije i u tom sluaju sastav Odbora i njegov mandat odredie Skuptina drava stranaka (lan 36 stav 4 taka (c) Rimskog statuta). Kao to se vidi i iz samog njegovog naziva, taj odbor preteno ima odreenu konsultativnu i pravno-tehniku ulogu, ali ne rjeava meritorna pitanje koja se odnose na izbor sudija. Sudije bira Skuptina drava stranaka , a izabrana su ona lica koja dobiju najvie glasova i dvotreinsku veinu glasova prisutnih predstavnika drava. U sluaju da prilikom prvog glasanja ne bude izabran dovoljan broj sudija, odrae se dodatna glasanja u skladu s postupkom propisanim takom (a) stava 6 lana 36, sve dok se ne popune preostala mjesta. Dvoje sudija ne smiju biti dravljani iste drave. Lice koje se za potrebe lanstva u ICC moe smatrati dravljaninom vie drava, smatrae se dravljaninom drave u kojoj to lice obino koristi svoja graanska i politika prava.

Izbor se obavlja koristei dva popisa (popis A i popis B), pri emu se pri prvom izboru s popisa A bira najmanje devet, a sa B najmanje pet sudija (lan 36 stav 5 Rimskog statuta). Naredni izbori bie organizovani na takav nain da se u ICC ouva razmjer sudija koji imaju kvalifikacije prema dva spomenuta popisa. Ne mogu se izabrati dvoje sudija iz iste drave, a pri izboru e se paziti na zastupljenost glavnih pravnih sistema u svijetu, pravednu teritorijalnu zastupljenost, kao i ravnopravnu zastupljenost mukih i enskih sudija (lan 36 stav 8 taka (a) Rimskog statuta). Sudije se biraju na devet godina i ne mogu biti ponovno birani . Interesantno je da mandat svih sudija nije jednake duine, ve to zavisi od sree izabranih sudija. Tako, pri prvom izboru, rijebom se odreuje treina sudija koji se biraju na tri, est i devet godina, a one sudije koje su birani na tri godine - mogu biti reizabrani na puni mandat. Iako je maksimalno trajanje mandata devet godina, to nije uvijek apsolutno, ve u odreenim

sluajevima sudija moe da nastavi da vri svoju dunost, to je povezano kako sa njegovim funkcionalnim statusom u ICC, tako i sa trajanjem konkretnih postupaka odnosno faze u kojoj se postupak nalazi. Naime, sudije kojima je istekao mandat, ostaju na dunosti do zavretka predmeta u kojemu tee postupak pred pretresnim ili albenim vijeem iji su lanovi (lan 36 stav 10 Rimskog statuta). U sluaju da u ICC postoji slobodno sudijsko mjesto, u svrhu njegovog popunjavanja odrae se izbori u skladu sa lanom 36 (lan 37 stav 1 Rimskog statuta). Sudija izabran na slobodno mjesto, obavljae dunost tokom ostatka mandata njegovog prethodnika, a ako taj mandat iznosi tri godine ili manje moi e biti jo jednom biran na istu dunost za puno trajanje mandata, u skladu sa lanom 36.

U Rimskom statutu i Pravilima o postupku i dokazima odreeno je da e se sudije sastajati na plenarnim zasjedanjima kako bi donijeli neke vane odluke koje zahtijevaju da se o njima ozbiljno raspravlja, kao to je organizacija sudskih aktivnosti kroz tri odjeljenja. Sudije e se na plenarnim zasjedanjima sastajati najmanje jednom godinje kako bi izvravali svoje dunosti navedene u Statutu i Pravilima, kao i na vanrednim plenarnim zasjedanjima, ako je to neophodno, koje saziva predsjednik (na vlastitu inicijativu ili na zahtjev najmanje polovine sudija). Ukoliko Statutom ili Pravilima nije drukije odreeno, odluke mora donijeti veina prisutnih sudija. Kvorum za svaku sjednicu jeste treina ukupnog broja sudija. U sluaju nerijeenog glasanja, predsjednik ili sudija koji vri dunost predsjednika ima odluujui glas. Sudije su rasporeeni u odjeljenja u skladu sa svojim kvalifikacijama, iskustvu i potrebama ICC.

Svako od odjeljenja treba imati strunjake za krivino materijalno, krivino procesno i meunarodno pravo (lan 39 stav 1 Rimskog statuta), a odgovorno je za sprovoenje aktivnosti ICC. Pretresno i pretpretresno odjeljenje sastoje se uglavnom od sudija s iskustvom u krivinim predmetima. U sastavu albenog odjeljenja nalaze se predsjednik i etvorica sudija, u sastavu pretresnog odjeljenja su drugi potpredsjednik i jo pet sudija, a u sastavu pretpretresnog odjeljenja su prvi potpredsjednik i est sudija. albeno odjeljenje se sastoji od predsjednika i jo etiri sudije koji su prvenstveno odabrani sa popisa B, a koji su se ve afirmisali u odgovarajuim oblastima meunarodnog prava kao to su meunarodno humanitarno pravo i pravo ljudskih prava. albeno vijee (koje se sastoji od sudija albenog odjeljenja) odluuje o albi protiv presude , albi protiv ostalih odluka i o obnovi postupka (reviziji ). Sudije albenog odjeljenja rade samo u tom odjeljenju.

Pretresno odjeljenje se sastoji od najmanje est sudija. U njegovom sastavu nalazi se drugi potpredsjednik i sudije koje imaju iskustva preteno u voenju krivinih sudskih procesa. Oni e biti angaovani u tom odjeljenju na period od tri godine, te sve do okonanja bilo kojeg sluaja za koji je rasprava tek poela. Sudije pretresnog odjeljenja formiraju pretresna vijea koja se sastoje od trojice sudija . Pretresna vijea provode glavni pretres . Glavni zadatak pretresnog vijea, kako je navedeno u lanu 64 Rimskog statuta, jeste prihvatanje svih neophodnih procedura kako bi se omoguio pravedan i ekspeditivan sudski proces, a koji bi se vodio uz apsolutno uvaavanje prava optuenog, uzimajui u obzir zatitu rtava i svjedoka. Pretpretresno odjeljenje ini najmanje est sudija, koje svoje odluke donosi u vijeu od troje sudija (pretpretresno vijee ), kao i sudije pojedinci , u skladu sa Statutom i Pravilima o postupku i dokazima. Nijedna odredba stava 2 lana 39 ne spreava istovremeno osnivanje vie od jednog pretresnog ili pretpretresnog vijea, kad to iziskuje potreba efikasnog upravljanja radnim optereenjem ICC (lan 39 stav 2 taka (c) Rimskog statuta).

Sudije rasporeene u pretresno i pretpretresno odjeljenje, za razliku od sudija albenog odjeljenja, mogu biti privremeno rasporeeni iz jednog u drugo, izmeu ova dva odjeljenja, ako je to opravdano s obzirom na optereenost ICC, ali sudija ne moe u istom predmetu uestvovati u radu i pretpretresnog i pretresnog vijea . Personalna nezavisnost ICC obezbjeuje se tako to su sudije u vrenju svoje dunosti nezavisni, a takvom njihovom poloaju odgovara njihova dunost da se ne uputaju ni u kakvu aktivnost koja bi se mogla mijeati s njihovim sudijskim dunostima ili uticati na povjerenje u njihovu nezavisnost. Sudije koje obavljaju dunost s punim radnim vremenom, ne smiju se baviti nikakvim drugim zanimanjem profesionalne prirode. O svim ovim pitanjima odluivae sudije na osnovu apsolutne veine. Kad se neko od tih pitanja odnosi na odreenog sudiju, taj sudija ne smije uestvovati u donoenju odluke. Njihovu platu, naknade i trokove vezane za slubu odreuje Skuptina drava stranaka, s tim da pravo na platu i naknade ne mogu biti umanjeni za vrijeme trajanja mandata (lan 49 Statuta).

Sudija moe zatraiti od Predsjednitva da ga izvine od obavljanja sudijske dunosti (odstupanje od dunosti) u odreenom predmetu, ako postoje razlozi koje preciziraju Pravila o postupku i dokazima. Inae, lan 41 stav 2 taka (a) Statuta, u naelu, navodi kako sudija ne moe uestvovati u radu na predmetu u kojem bi se iz bilo kojeg razloga razumno moglo posumnjati u njegovu nepristranost. Ovakva bi formulacija, zapravo, odgovarala uzdranju. Statut navodi samo jedan razlog za izuzee , i to uestvovanje u tom svojstvu u sudskom postupku pred ICC ili u povezanom postupku pred nacionalnim sudom koji se vodi pred ICC. O svim pitanjima izuzea sudije odluuju sve sudije apsolutnom veinom glasova, pri emu odnosni sudija ne uestvuje u donoenju odluke. Sudije disciplinski odgovaraju za povrede svoje dunosti. Sudija e se smijeniti sa dunosti odnosno bie razrijeen, ako se u skladu sa Pravilima o postupku i dokazima utvrdi postojanje jednog ili oba (to je, ipak, teko zamisliti), od dva alternativno propisana razloga, od kojih se prvi svodi na nesavjestan rad, odnosno grubo povreivanje dunosti, dok je drugi objektivnog

karaktera i predstavlja nemogunost normalnog vrenja sudijske funkcije. To su sljedei razlozi: (a) ako se u postupku ureenom Pravilima o postupku i dokazima utvrdi da je neki sudija svojim ponaanjem uinio ozbiljni prestup ili ozbiljnu povredu svojih dunosti, smijenie se s dunosti, i to na prijedlog ostalih sudija odlukom Skuptine drava stranaka (tajnim glasanjem, donesenom dvotreinskom veinom ukupnog broja glasova); (b) sudija moe biti smijenjen s dunosti i ako nije u mogunosti obavljati dunost u skladu sa Statutom. Ako je povreda dunosti bila lake prirode, sudiji se moe izrei neka od disciplinskih mjera predvienih Pravilima o postupku i dokazima, o emu odluuje Predsjednitvo ICC.

1.3.7.1.3. Posebno o imunitetu

ICC na teritoriji svake drave stranke uiva pogodnosti i imunitet koji su nuni za ostvarivanje njegovih ciljeva (lan 48 stav 1 Rimskog statuta). Na osnovu lana 48 stav 2, k ad obavljaju poslove Suda ili poslove povezane s tim poslovima, sudije, tuilac, zamjenik tuioca i sekretar uivaju iste pogodnosti i imunitet kakav imaju efovi diplomatskih predstavnitava , te moraju, nakon isteka svojih mandata, zadrati dodijeljeni im imunitet od pravnog progona ma koje vrste, u vezi s izreenim i pisanim rijeima ili aktima koje su izvrili u svom slubenom svojstvu. Odluku o oduzimanju imuniteta sudijama donosi apsolutnom veinom glasova opta sjednica svih sudija. Specifino je ovlaenje opte sjednice svih sudija da dvotreinskom veinom donosi i privremena pravila o postupku i dokazima, i to u sluaju hitnosti i koja se primjenjuju do naredne sjednice Skuptine drava stranaka (lan 51 stav 3 Rimskog statuta). Meutim, takva privremena pravila ne mogu se

primjenjivati retroaktivno na tetu optuenog protiv koga se vodi istraga ili koji se krivino goni ili koji je osuen (lan 51 stav 4 Rimskog statuta). ICC moe otkloniti privilegije i imunitet u skladu sa procedurama koje su propisane lanom 48 stav 5. Sporazum o pogodnostima i imunitetu ICC postavlja ograniene pogodnosti, imunitet i olakice koje e uivati zamjenik sekretara, osoblje Ureda tuioca i osoblje Sekretarijata, kao i tretman koji e uivati advokati, strunjaci, svjedoci i sva druga lica koja moraju biti prisutna u sjeditu ICC (lan 48 st. 3 i 4). lan 27 (Nebitnost slubenog svojstva) je od presudnog znaaja za obavezu na saradnju i komplementarne mehanizme: (1) Ovaj statut primjenjuje se jednako na sva lica bez razlike zasnovane na slubenom svojstvu. Naprotiv, slubeno svojstvo efa drave ili vlade, lana vlade ili parlamenta, izabranog zastupnika ili vladinog slubenika ne smije nikako izuzeti neko lice od krivine odgovornosti na osnovu ovog statuta, niti e to, samo po sebi, predstavljati osnov za umanjenje kazne. (2) Imunitet ili posebna pravila

postupka koja bi mogla biti povezana sa slubenim svojstvom nekog lica, bilo na osnovu nacionalnog ili meunarodnog prava, ne spreava Sud da uspostavi svoju nadlenost nad takvim licem. Neke drave imaju zakonska ili ustavna pravila koja ograniavaju krivinu odgovornost ili krivinu proceduru koja se primjenjuje na neke od slubenika. Neki imuniteti su apsolutni, dok su drugi ogranieni na djela uinjena u vrenju slubene dunosti ili vrijede za sva djela, izuzev odreenih (kao to je izdaja). Imunitet moe biti ogranien samo na efa drave ili se protezati na lanove vlade, lanove parlamenta ili na visoke funkcionere u irem smislu. Zakon moe zahtijevati da se posebnoj vrsti slubenika sudi samo pred odreenim domaim sudom ili organom i nametnuti proceduralne zahtjeve, kao to je glasanje parlamenta. Konano, imunitet i ogranienja od krivinog gonjenja mogu se nastaviti ili biti skinuti u cijelosti ili djelimino po isteku mandata. Bez obzira na to kakve odredbe predviaju nacionalni zakoni, drave stranke e ih eljeti izjednaiti sa zahtjevima iz lana 27 Rimskog statuta.

lan 27 treba posmatrati zajedno sa lanom 98 stav 1 u kojem stoji da ICC ne smije pokrenuti postupak povodom zahtjeva za predaju ili pomo koji bi od drave kojoj je zahtjev upuen zahtijevao da djeluje suprotno svojim obavezama koje ima na osnovu meunarodnog prava u vezi sa dravnim ili diplomatskim imunitetom lica ili imovine tree drave, osim ukoliko prije toga, na osnovu saradnje s tom treom dravom, ICC ne postigne njeno odricanje od imuniteta. lan 27 se stoga primjenjuje na slubenike drave stranke kojoj je upuen zahtjev i ini jasnom namjeru Rimskog statuta da se krivina odgovornost podjednako pripisuje slubenicima na svim nivoima i da primjenjivanje nadlenosti ICC ne moe biti sprijeeno imunitetom koji je obezbijeen po nacionalnom zakonu ili drugim proceduralnim zabranama. Na osnovu lana 98, s druge strane, slubenici treih drava mogu imati koristi od takvog imuniteta, ali samo u tolikoj mjeri koliko to dozvoljava nacionalno pravo i ukoliko se trea drava ne odrekne imuniteta. Odredba lana 98 stav 1 koja propisuje da ICC smije pokrenuti postupak povodom zahtjeva za predaju i pomo, ukazuje na to da e

procjena dostupnosti imuniteta po domaem pravu biti obavljena kada se zahtjev bude razmatrao prvi put, tako da zahtjevi inkonzistentni sa nacionalnim pravom nee biti ni poslani. ICC e prvenstveno morati izvagati znaaj svakog oblika saradnje koji ukljuuje tree drave - kako bi utvrdio saglasnost sa Bekom konvencijom o diplomatskim i konzularnim odnosima, sa primjenjivim obiajnim pravom i svim ostalim relevantnim izvorima meunarodnog prava. Moe se zakljuiti da drave stranke imaju obavezu preispitati svoje nacionalno pravo kako bi obezbijedile punu kooperaciju u skladu sa Rimskim statutom u pogledu visokih funkcionera, kako je opisano u lanu 27. Imunitet dat po nacionalnom pravu licima ili imovini treih drava ne bi trebalo da bude iri od onog koji je raspoloiv po relevantnom nacionalnom pravu - ako drava eli nastaviti saradnju u skladu sa Rimskim statutom.

Prema lanu 98 stav 2 Rimskog statuta, ICC ne smije pokrenuti postupak povodom zahtjeva za predaju koji bi od drave kojoj je zahtjev upuen zahtijevao da djeluje suprotno svojim obavezama koje ima na osnovu meunarodnih ugovora, putem kojih je za predaju lica te drave ICC potrebna saglasnost drave koja to lice alje. Izuzetak je ako ICC prije toga ne uspostavi saradnju s dravom koja to lice alje i u tom smislu dobije saglasnost za predaju. 1.3.7.1.4. Predsjednitvo Predsjednitvo ICC predstavlja oblik organizacije rada tog suda. ine ga sudije koje predstavljaju njegove lanove i koje na dunost stupaju sa punim radnim vremenom, od trenutka kada budu izabrani (lan 35 stav 2 u vezi sa lanom 38 stav 1 Rimskog statuta).

Predsjednitvo moe, s vremena na vrijeme, odluivati o tome u kojoj mjeri preostale sudije moraju obavljati dunost s punim radnim vremenom, pri emu se takva odluka zasniva na sljedeem: (1) procjeni optereenja ICC i (2) sprovedenim konsultacijama sa svojim lanovima (lan 35 stav 3 Rimskog statuta). Takav sporazum ne smije da utie: (1) na nezavisnost sudija u obavljanju njihovih (sudijskih) funkcija; (2) na zabranu sudijama da se uputaju u vrenje bilo kakvih aktivnosti koje bi se mogle mijeati sa njihovom sudijskom funkcijom ili bi mogle da dovedu u pitanje povjerenje u njihovu nezavisnost; (3) na zabranu sudijama koji su izabrane za stalne lanove, odnosno sudije sa punim radnim vremenom u ICC, da se profesionalno bave bilo kakvim drugim zanimanjima (lan 40 st. 13 u vezi sa lanom 35 stav 3 Rimskog statuta). Predsjednitvo ICC ine predsjednik i dva potpredsjednika. Biraju ih sve sudije apsolutnom veinom glasova na period od tri godine, uz mogunost jo jednog izbora na istu dunost (lan 38 stav 1 Rimskog statuta). Prvi potpredsjednik zamjenjuje predsjednika u sluaju kad je predsjednik nedostupan ili

izuzet. Drugi potpredsjednik zamjenjuje predsjednika u sluaju kad su i predsjednik i prvi potpredsjednik nedostupni ili izuzeti. Predsjednitvo je odgovorno za ispravno upravljanje ICC, uz izuzetak Ureda tuioca kao i obavljanje ostalih funkcija predvienih Statutom. Kada je u pitanju saradnja izmeu ova dva sudska organa, znaajno je to da oni dopunjuju jedan drugog u pitanjima od zajednike vanosti. Iz navedenog se vidi da Predsjednitvo i opta (plenarna) sjednica sudija dijele poslove sudske uprave - poslovi pravosudne uprave u nadlenosti su Skuptine drava stranaka.

1.3.7.1.5. Ured tuioca

Ured tuioca je u smislu lana 34 stav 1 taka (c) Rimskog statuta definisan (uz Predsjednitvo, sudska odeljenja i Sekretarijat) kao jedan od organa ICC, to predstavlja i naslov lan 34 Statuta. Time se i na jednom terminolokom nivou ukazuje na postojenje sasvim izvjesne i funkcionalne i organizacione veze izmeu suda i Ureda tuioca. Ovakvo rjeenje ima svoju tradiciju i u statutima ad hoc meunarodnih krivinih tribunala za nekadanju SFRJ i Ruandu, a slino rjeenje se primjenjivalo i tokom suenja u Nirnbergu i Tokiju. Ured tuioca djeluje nezavisno, kao poseban organ ICC i odgovoran je za primanje dojava i svih potkrijepljenih podataka o krivinim djelima iz nadlenosti ICC, za njihovo ispitivanje i za provoenje istrage i krivinog gonjenja pred ICC (lan 42 stav 1 Rimskog statuta).

Posebne obaveze tuilac ima prema Savjetu bezbjednosti Ujedinjenih nacija kada mu taj organ proslijedi odreeni sluaj radi istrage. Tako je Savjet bezbjednosti UN (Rezolucijom broj 1593 od 31. marta 2005. godine) odluio da situaciju u sudanskoj pokrajini Darfur, koju karakterie dugogodinji unutranji oruani sukob sa masovnim krenjem normi meunarodnog humanitarnog prava i ljudskih prava, proslijedi tuiocu ICC radi istrage. Tom rezolucijom tuilac je obavezan da u roku od tri mjeseca od usvajanja rezolucije dostavi izvjetaj Savjetu bezbjednosti o aktivnostima koje je preduzeo u tom sluaju, te da nakon toga takve izvjetaje dostavlja svakih est mjeseci. Tuilac obavlja funkciju gonjenja u skladu s Statutom i Pravilima o postupku i dokazima: provodi istragu, sastavlja i zastupa optunicu na glavnom pretresu, podnosi pravne lijekove i obavlja ostale potrebne poslove. Ako se analiziraju odredbe Rimskog statuta koje se odnose na funkciju krivinog gonjenja, moe se

zakljuiti da sve nadlenosti u funkciji gonjenja pripadaju inokosnom organu tuiocu. Zato bi bilo ispravnije rei da je organ (inokosni) ICC tuilac, a da je Ured tuioca sluba koja mu pomae. Nijedan lan Ureda ne smije traiti upute ili postupati na osnovu uputa koje potiu iz bilo kakvih vanjskih izvora. Tuilac je na elu Ureda i ima sva ovlaenja za upravljanje i voenje poslova Ureda, ukljuujui i osoblje, prostor i druga sredstva (lan 42 stav 2 Rimskog statuta). Tuiocu pomae jedan ili vie zamjenika tuioca koji imaju pravo provesti bilo koju radnju koju od njih na osnovu ovog statuta zatrai tuilac. Tuilac i njegovi zamjenici moraju biti razliitog dravljanstva i zaposleni u Uredu s punim radnim vremenom. Tuilac i njegovi zamjenici moraju biti lica visokog moralnog karaktera (etiki aspekt), odnosno visoko struni i imati veliko praktino iskustvo u krivinom gonjenju ili suenju, kao i govoriti barem jedan od radnih jezika ICC (ekspertski aspekt). Bira ih tajnim

glasanjem Skuptina drava stranaka . Zamjenici tuioca biraju se na isti nain, s popisa kandidata koji izradi sam tuilac, pri emu za svako slobodno mjesto moraju biti predloena tri kandidata. Mandat tuioca i njegovih zamjenika je devet godina, ako pri izboru ne budu izabrani na krai mandat i nee moi biti birani na istu dunost jo jednom. Tuilac i njegovi zamjenici se, isto kao i sudije, ne smiju baviti aktivnostima koje bi mogle uticati na njihovu nezavisnost, niti se uputati u bilo kakvo zanimanje profesionalne prirode (lan 42 stav 5 Rimskog statuta). Odredbe o odstupanju i izuzeu sudija se na odgovarajui nain primjenjuju na tuioca i njegove zamjenike (lan 42 st. 6, 7 i 8 Rimskog statuta). Ni tuilac, niti zamjenik tuioca ne smiju uestvovati ni u kom predmetu u kojem bi njihova nepristranost mogla razumno doi u sumnju, i to po bilo kojem osnovu.

Oni e biti izuzeti iz predmeta ako su, izmeu ostalog, prethodno ve uestvovali u bilo kojem svojstvu u tom predmetu pred ICC ili u povezanom krivinom predmetu na nacionalnom nivou koji je ukljuivao lice protiv kojeg se vodi istraga ili koje se krivino goni. Lice protiv kojeg se vodi istraga ili se krivino goni, moe u svako doba zahtijevati izuzee tuioca ili zamjenika tuioca po ovom osnovu. Odluka o odstupanju tuioca i njegovih zamjenika je u nadlenosti Predsjednitva, a odluka o izuzeu u nadlenost albenog vijea. Tuilac imenuje savjetnike (eksperte) pravne struke s potrebnim iskustvom o pojedinim problemima, ukluujui, ali ne ograniavajui se na seksualno i polno nasilje, kao i nasilje nad djecom (lan 42 stav 9 Rimskog statuta). Ovi savjetnici su posebna kategorija lica povezanih sa tuilakom funkcijom, ali bez formalnog vrenja funkcije tuioca ili njegovog zamjenika. Rimski statut je opravdano poklonio veliku panju zatiti tzv. posebno ranjivih (vulnarablih) kategorija rtava, to se

prvenstveno ini radi spreavanja ili minimiziranja tzv. sekundarne viktimizacije ovakvih rtava krivinog djela. U pojmovnom smislu ovakva su lica jedna posebna vrsta strunih lica, koji pomau tuiocu kao stranci, ali je njihova uloga ira od stranake asistencije, jer oni, prije svega, treba da pomognu rtvi krivinog djela, odnosno oteenom u krivinom postupku, u pogledu ega odreene obaveze ima i sud pred kojim se odvija postupak. Tuilac i njegovi zamjenici mogu biti smijenjeni pod istim uslovima kao i sudije, s tim da odluku o smjenjivanju tu ioca donosi Skup tina dr ava stranaka , i to apsolutnom veinom glasova, dok u sluaju smjenjivanja zamjenika, takvu odluku donosi na prijedlog tuioca (lan 46 st. 1 i 2 Rimskog statuta). Tuilac i njegovi zamjenici mogu biti smijenjeni i ako ne mogu obavljati svoje dunosti koje nalae Rimski statut, a disciplinski odgovaraju u skladu sa Pravilima o postupku i dokazima.

Uz to, odredba lana 49 Rimskog statuta o plati, naknadama i trokovima primjenjuje se na tuioca i njegove zamjenike (kao i na sudije, sekretara i njegovog zamjenika). Tuilac i njegovi zamjenici uivaju imunitet kakav imaju i sudije. Nakon prestanka funkcije tuilac i njegovi zamjenici zadravaju imunitet u odnosu na pravni progon bilo koje vrste, a u odnosu na izgovorenu ili pisanu rije ili akt radnje koje su uinili u slubenom svojstvu tokom mandata (lan 48 stav 2 Rimskog statuta). Zamjenik sekretara, osoblje Ureda tuioca i osoblje Sekretarijata uivaju pogodnosti i imunitet i sredstva nuna za vrenje svojih dunosti, u skladu sa Sporazumom o pogodnostima i imunitetu ICC. Meutim, pogodnosti i imunitet tuioca i njegovih zamjenika mogu biti otklonjeni, i to odlukom veine svih sudija na optoj sjednici u odnosu na tuioca, kao i odlukom samog tuioca u odnosu na njegove zamjenike i osoblje Ureda tuioca, kao i zamjenika sekretara i osoblje Sekretarijata (lan 48 stav 5 Rimskog statuta).

1.3.7.1.6. Sekretarijat

Sekretarijat predstavlja pomoni organ u ICC, ije su funkcije administrativno-tehnikog karaktera. Sekretarijat ICC je odgovoran za nesudske vidove upravljanja i pruanje usluga ICC, bez ogranienja funkcije i ovlaenja tuioca, u skladu sa lanom 42 (lan 43 stav 1 Rimskog statuta). Na elu Sektretarijata (koji ima kolektivni sastav) je sekretar (fiziko lice), kao glavni upravni slubenik ICC, kojeg biraju sudije na plenarnoj sjednici, i to apsolutnom veinom glasova, uzimajui u obzir preporuke Skuptine drava stranaka. Na isti nain moe se, po potrebi, nakon preporuke koju uputi sekretar, izabrati i zamjenik sekretara. Pri obavljanju svoje dunosti sekretar je podreen ovlaenjima predsjednika ICC.

Sekretar je, izmeu ostalog, odgovoran za voenje poslova pruanja pravne pomoi, upravljanja sudskim djelatnostima, za pitanja rtava i svjedoka, advokatebranioce, pritvorsku jedinicu i ostale uobiajene djelatnosti koje obavlja administrativno odjeljenje u nekoj meunarodnoj organizaciji, kao, na primjer, finansijski poslovi, prevoenje, odravanje poslovnog prostora, nabavka i kadrovska politika. Pravila o postupku i dokazima dodjeljuju sekretaru obavezu da prima, dolazi do njih i daje informacije, da uspostavlja komunikaciju sa dravama i da predstavlja vezu izmeu ICC i drava, meudravnih i nevladinih organizacija. Sekretar odrava bazu podataka sa pojedinostima o svakom sluaju koji se raspravljao u ICC, a ona je zatiena naredbom sudije ili vijea o uvanju tajnosti dokumenata ili informacija i zatiti osjetljivih linih podataka. Informacije o bazi podataka bie dostupne javnosti na radnim jezicima ICC. Sekretar, takoe, vodi rauna i o ostaloj pismenoj korespodenciji u ICC.

U izvravanju svojih obaveza koje se tiu organizacije i voenja Prijavnog ureda, sekretar e pripremiti pravila i odredbe kako bi osigurao pravilno funkcionisanje i voenje ICC. Te odredbe e odobriti predsjednik ICC. U skladu sa pravilom 14 iz Pravila o postupku i dokazima, sekretar e se savjetovati sa tuiocem o stvarima koje su od zajednikog interesa. Prilikom izrade nacrta i pravila odredbi, sekretar e uzeti u obzir sve upravne aspekte kako bi se omoguilo djelovanje ICC na obezbjeenju pravednog suenja. Sekretar ima veliku odgovornost prema budetskom poslovanju ICC i poslovima nabavke. Dunosti sekretara ukljuuju pripremu prijedloga Kadrovske procedure i Kodeksa profesionalnog ponaanja za dalje razmatranje, kao i stvaranje i proirivanje popisa advokata-branilaca. Pored toga, sekretar je odgovoran i za poslovne objekte koji pripadaju ICC i njihovu sigurnost, za nadziranje prostora koji pripada tom sudu i uopte za odravanje prostorija ICC.

Sekretar ima svog zamjenika, a za oba ova lica se utvruju posebni uslovi koje moraju posjedovati da bi obavljali te funkcije. Ovi uslovi se odnose na tri aspekta: (1) etiki moraju biti lica visokih moralnih kvaliteta; (2) ekspertski sekretar i njegov zamjenik moraju da posjeduju strunost u visokom stepenu i (3) aspekt koji se odnosi na vladanje jezikom moraju odlino poznavati i teno govoriti najmanje jedan od radnih jezika ICC (lan 43 stav 3 Rimskog statuta). Sekretar e obavljati svoju dunost u mandatu od pet godina, s punim radnim vremenom, a moe jo jednom biti izabran na istu dunost. Zamjenik sekretara obavlja svoju dunost u mandatu od pet godina ili u kraem mandatu, o emu odluuju sudije na optoj sjednici apsolutnom veinom, s tim da moe biti izabran na osnovu toga to e biti pozvan da obavlja svoju dunost prema potrebi (lan 43 stav 5 Rimskog statuta).

U okviru Sekretarijata djeluje Odjeljenje za rtve i svjedoke koje, savjetujui se s Uredom tuioca, obezbjeuje zatitne mjere i bezbjednosne aranmane, savjetovanje i drugu prikladnu pomo rtvama i svjedocima koji nastupaju pred ICC, ali i ostalim koji su zbog svjedokog iskaza izloeni riziku. Ovo odjeljenje osniva sekretar, a zapoljava osoblje koje je struno za traume, ukljuujui traume povezane sa zloinima seksualnog nasilja (lan 43 stav 6 Rimskog statuta). Za oekivati je osnivanje i drugih odjeljenja ili neke druge organizacije, poput pritvorske jedinice, odjeljenja za odnose s javnou i sl. Odluku o smjenjivanju s dunosti sekretara donosi plenarna sjednica sudija, apsolutnom veinom. Odredba lana 49 Rimskog statuta o plati, naknadama i trokovima primjenjuje se i na sekretara i njegovog zamjenika (kao i na sudije, tuioca i njegove zamjenike), a njegov zamjenik i osoblje Sekretarijata uivaju funkcionalni imunitet potreban za obavljanje dunosti, u skladu sa Sporazumom o pogodnostima i imunitetu ICC (lan 48 stav 3 Rimskog statuta). ). Imunitet sekretara

moe otkloniti Predsjednitvo ICC, a zamjenika sekretara i osoblja - sekretar (lan 48 stav 5 Rimskog statuta). 1.3.7.1.7. Osoblje na radu u ICC Tuilac i sekretar u svojim kancelarijama imenuju kvalifikovano osoblje potrebno za rad u njihovim uredima (lan 44 stav 1 Rimskog statuta). Pod strunim osobljem podrazumijevaju se istraitelji u Uredu tuioca. Od tuioca se trai da pri imenovanju osoblja obezbijedi najvie standarde efikasnosti, kompetencije i integriteta, vodei rauna, mutatis mutandis, kriterijima iz lana 36 stav 8 Rimskog statuta, koji se odnose na izbor sudija (odgovarajua zastupljenost glavnih svjetskih pravnih sistema, pravedna podruna zastupljenost i zastupljenost polova). Naravno da e se navedeni kriteriji razlikovati u zavisnosti da li je rije o istraiteljima, visokoprofilisanim strunjacima ili isto administrativnom i tehnikom osoblju. Sekretar, uz sporazum s Predsjednitvom i tuiocem, predlae propise o osoblju, koji ukljuuju odredbe i uslove pod kojima se

imenuje, plaa i otputa osoblje ICC, a propise o osoblju mora potvrditi Skuptina drava stranaka. U izuzetnim okolnostima, ICC moe koristiti struno znanje besplatnog osoblja koje ponude drave stranke, meuvladine i nevladine organizacije - kako bi pomogli u radu bilo kog organa ICC (lan 44 stav 4 Rimskog statuta). Tuilac moe prihvatiti takvu ponudu u ime Ureda tuioca. Takav angaman prihvata se u skladu sa smjernicama koje utvrdi Skuptina drava stranaka.

1.3.7.1.8. Skuptina drava stranaka

Skuptina drava stranaka (Skuptina) je organ putem kojeg drave stranke obavljaju poslove pravosudne uprave i obavljaju nadzor nad radom ICC. Skuptina drava stranaka donosi vitalne odluke koje imaju uticaja na ICC. Dok je posebna ratifikacija potrebna kako bi veina izmjena i dopuna Rimskog statuta stupila na snagu, to nije sluaj sa ostatkom funkcija Skuptine. Zato se za one koji uestvuju u Skuptini moe rei da obavljaju kvazilegislativnu funkciju. U svakom sluaju, nacionalno pravo bi trebalo osigurati da konane odluke Skuptine budu obavezujue unutar drave stranke na koju se odnose. Svaka drava stranka ima u Skuptini jednog predstavnika koji moe imati (vie) zamjenika i savjetnika. Skuptina ima Ured u kojem su predsjednik Skuptine, dva potpredsjednika i 18 lanova, koje bira sama Skuptina na vrijeme od tri godine (lan 112 stav 3 taka (a) Rimskog statuta). Statut naglaava reprezentativni

karakter Ureda i trai da se u obzir prilikom njegovog izbora uzme kriterij pravine geografske distribucije i prikladna zastupljenost glavnih svjetskih pravnih sistema. Ured pomae Skuptini u njenom radu i sastaje se najmanje jednom godinje. Osim Ureda, Skuptina moe osnovati i dodatne organe, ukljuivi i nezavisni nadzorni mehanizam ICC za inspekciju, procjenu i istraivanje, kako bi poveala svoju efikasnost i ekonominost (lan 112 stav 4 Rimskog statuta). Skuptina se sastaje najmanje jednom godinje u sjeditu ICC ili u sjeditu Ujedinjenih nacija. Osim ako drukije ne propisuje Rimski statut, posebne sjednice saziva Ured na vlastitu inicijativu ili na zahtjev jedne treine drava stranaka. Osim predstavnika drava stranaka, u radu Skuptine mogu uestvovati, kao posmatrai, drave koje nisu stranke, ali su potpisale Statut ili konani akt, kao i (kad je to prikladno) predsjednik ICC, tuilac i sekretar ili njihovi predstavnici. Radni i slubeni jezici su isti kao i u Generalnoj skuptini Ujedinjenih nacija.

Svaka drava stranka ima jedan glas (lan 112 stav 7 Rimskog statuta). Ako se ne ostvari intencija Rimskog statuta o konsenzualnom odluivanju, odluku o sutini (meritumu) mora potvrditi dvotreinska veina prisutnih koji su glasali, pod uslovom da za glasanje postoji kvorum koji se sastoji od apsolutne veine drava stranaka. Odluke o procesnim stvarima donose se obinom veinom glasova drava lanica koje su prisutne i koje glasaju. Kvalifikovana (dvotreinska) veina ukupnog broja drava lanica potrebna je za odluku o poveanju broja sudija (lan 36 stav 2), usvajanje Pravila o postupku i dokazima (lan 51) i za promjene Statuta (lan 122 Rimskog statuta). Dakako, u praksi nee biti uvijek lako razluiti procesne od meritornih odluka, te sprijeiti manevre kojima se kroz procesne odluke eli provui i meritum. Skuptina ima sljedee nadlenosti (lan 112 stav 2 Statuta): (a) razmatra i prihvata, prema potrebi, preporuke Pripremnog povjerenitva; (b) prua upravni nadzor Predsjednitvu, tuiocu i sekretaru u vezi sa upravljanjem ICC; (c) razmatra izvjetaje i aktivnosti

Ureda osnovanog na osnovu stava 3 lana 112, te, s tim u vezi, preduzima prikladno djelovanje; (d) razmatra i odluuje o budetu ICC; (e) odluuje treba li u skladu sa lanom 36 promijeniti broj sudija; (f) razmatra, u skladu sa lanom 87 st. 5 i 7, sva pitanja vezana uz uskraivanje saradnje; (g) obavlja sve druge funkcije koje su u skladu sa ovim statutom ili Pravilima o postupku i dokazima. U nadlenost Skuptine spadaju i: (a) davanje potvrde na ugovor o meusobnim odnosima sa Ujedinjenim nacijama (lan 2); (b) davanje potvrde na ugovor s Holandijom kao domainom, o sjeditu ICC (lan 3 stav 1); (c) izbor sudija, tuioca i njegovih zamjenika (lan 36 stav 6 i lan 42 stav 4); (d) smjenjivanje sudija, tuioca i njegovih zamjenika (lan 46 stav 2); (e) donoenje Pravila o postupku i dokazima (lan 51); (f) davanje preporuka sudijama za izbor sekretara (lan 43 stav 4); (g) davanje potvrde na propis o osoblju ICC (lan 44 stav 3); (h) donoenje smjernica o zapoljavanju besplatnog osoblja (lan 44 stav 4); (i) osnivanje Fonda u korist rtava zloina i propisivanje kriterijuma za upravljanje Fondom (lan 79); (j) donoenje finansijskih propisa i pravila (lan 113); (k)

rjeavanje sporova izmeu drava stranaka koji se odnose na primjene Statuta (lan 119 stav 2 Rimskog statuta). Ono to je vaan propust Rimskog statuta jeste nepostojanje izriitog ovlaenja Skuptine da svojim aktima rjeava administrativna i organizaciona pitanja (ili barem njihov odreeni krug) koja nisu statutarnog ranga i koja izriito nisu stavljena u nadlenost drugih organa ICC. Preporuke iz lana 112 stav 2 taka (a) ukljuuju pripremanje nacrta tekstova Pravila postupka i dokaza, Elemenata zloina, Sporazuma izmeu Suda i UN-a i izmeu Suda i zemlje domaina (Holandija), Pravila za Skuptinu i same drave lanice, finansijski pravilnik, sporazum o privilegijama i imunitetu ICC i budet za prvu finansijsku godinu. Povremene izmjene ovih dokumenata (ili godinje izmjene, kada je u pitanju budet) takoe vri Skuptina.

Ovlaenje za pripremanje budeta je usko povezano sa Dijelom 12 (Finansiranje) i Pravilnikom o finansijama. Da bi se osigurala nezavisnost, ovo ovlaenje je ogranieno Statutom koji propisuje da plate, naknade i trokovi slubenika ICC, kakve odredi Skuptina drava stranaka, ne smiju biti umanjene tokom njihovog mandata (lan 49). Skuptina moe osnovati takve dodatne organe koji su nuni, ukljuujui i nezavisni nadzorni mehanizam ICC za inspekciju, procjenu i istraivanje, kako bi poveala svoju efikasnost i ekonominost. Razmatranje pitanja vezanih za odbijanje saradnje (lan 112 stav 2 taka (f)) i odluivanje o svim mjerama koje e se primjenjivati u sluaju odbijanja saradnje je od presudnog znaaja za Skuptinu kako bi se osigurala efikasnost ICC. Pod optim nazivom lana 112 stav 2 taka (g) dolazi izbor sudija, tuioca i zamjenika tuioca, takoe i preporuka sudijama, kandidatima za pozicije sekretara i zamjenika sekretara. Pod ovim naslovom su obuhvaene i izmjene i dopune Statuta, iako one stupaju na snagu u skladu sa svim daljim zahtjevima ratifikacije koje namee lan 121.

Finansiranje

Postoji nekoliko mogunosti: finansiranje suda iz redovnog budeta Ujedinjenih nacija, od strane drava ugovornica, dobrovoljnim donacijama drava, individua i drugih entiteta koje bi se ulivale u poseban fond ili kombinacijom navedenih izvora finansiranja. Finansiranje iz budeta Ujedinjenih nacija, po miljenju znatnog broja autora, obezbjeuje univerzalnost djelovanja suda, dostupnou suda svim dravama nezavisno od njihove ekonomske situacije, i to bez kompromitovanja nepristrasnosti sudija i nezavisnosti suda nainom obezbjeenja sredstava. Jednako prihvatljiva je i kombinacija finansiranja iz budeta Ujedinjenih nacija sa stvaranjem fonda za dobrovoljne donacije i (ili) dopunskim finansiranjem od strane drava ugovornica, baziranim na odgovarajuoj skali (formuli) doprinosa.

Osim ako nije izriito propisano drukije, sve finansijske stvari koje se odnose na ICC i sastanke Skuptine drava stranaka, ukljuujui njen ured i dodatne organe, ureeni su odredbama ovog statuta i finansijskih propisa i pravila koje prihvati Skuptina drava stranaka (lan 113 Rimskog statuta). Svi trokovi ICC i Skuptine drava stranaka, ukljuujui i njen ured i dodatne organe - plaaju se iz sredstava ICC (lan 114 Rimskog statuta). Ovakva odredba znai da su sredstva ICC i Skuptine, formalno gledano - jedna, bez obzira na mogue podraune. Izvori finansiranja ICC i Skuptine su: (1) procijenjeni doprinosi drava stranaka i (2) sredstva koja za rad ICC doznauju Ujedinjene nacije, uz odobrenje Generalne skuptine, tj. za trokove vezane uz izvjetaje koji se podnose Savjetu bezbjednosti (lan 115 Rimskog statuta). Bez obzira na lan 115, ICC moe kao dodatna sredstva primati i koristiti dobrovoljne doprinose vlada, meunarodnih organizacija, pojedinaca, korporacija i

drugih lica, u skladu s kriterijima koje prihvati Skuptina drava stranaka. Doprinosi drava stranaka procjenjuju se u skladu s dogovorenom procjeniteljskom ljestvicom koja se zasniva na ljestvici koju su prihvatile Ujedinjene nacije za svoj redovni budet, a koja je prilagoena u skladu s naelima na kojima se ta ljestvica temelji (lan 117 Rimskog statuta). Doprinos drava ovisi o njihovoj finansijskoj snazi koja se izraunava prema razliitim faktorima (nacionalni dohodak, zaduenost, devizne rezerve, nacionalni dohodak po stanovniku). Finansije ICC (zapisnik, knjige i raune, ukljuujui i godinje finansijske izvjetaje) svake godine nadzire nezavisni revizor kojeg odreuje Skuptina drava stranaka. Neposredno povezano sa pitanjem finansiranja ICC je pitanje stalnosti njegovog funkcionisanja, tj. da li e ICC zasjedati samo kada to bude zatraeno (podnoenjem albe, odnosno tube) ili stalno. Veina smatra da druga opcija stalnost djelovanja ne bi vodila neopravdanim trokovima, a da bi ICC funkcionisao mnogo efikasnije

poto bi mogao promptno da reaguje. Ovu opciju prihvatio je i lan 35 Rimskog statuta. 1.3.7.1.10. Promjene Rimskog statuta i povlaenje iz tog statuta lan 121 stav 1 Rimskog statuta utvruje da svaka drava lanica nakon isteka sedam godina od stupanja Statuta na snagu moe predloiti njegove izmjene. Tekst svih predloenih izmjena mora se predati generalnom sekretaru Ujednjenih nacija, a on e ga odmah dostaviti svim dravama strankama. Prema tome, nikakve promjene Rimskog statuta nisu mogue dok ne proe sedam godina od njegovog stupanja na snagu. Ovakva odredba se moe razumjeti kao nastojanje da se osigura stabilnost ICC.

Sam postupak promjene Rimskog statuta odvija se tako da Skuptina drava stranaka, ne prije isteka tri mjeseca od dana notifikacije, na svom sljedeem sastanku, mora, veinom prisutnih koji glasaju, odluiti da li da uzme prijedlog u razmatranje. Skuptina o prijedlogu moe odluivati neposredno ili sazvati Konferenciju za izmjene, ako problem o kojem je rije to opravdava. Ako o izmjenama ne postoji opta saglasnost u Skuptini ili Konferenciji, odluka o izmjeni se donosi dvotreinskom veinom ukupnog broja glasova drava stranaka. Naelno, izmjene Rimskog statuta stupaju na snagu za sve drave stranke, tj. i one koje nisu ratifikovale izmjenu. Sve izmjene l. 5, 6, 7 i 8 Statuta stupaju na snagu za one drave stranke koje su prihvatile tu izmjenu godinu dana nakon to njihove isprave o ratifikaciji ili prihvatu budu deponovane. Za dravu stranku koja nije prihvatila izmjenu, ICC ne moe biti nadlean za zloine na koje se izmjena odnosi, kad takav zloin uine dravljani te

drave stranke, odnosno kad takav zloin bude uinjen na njenoj teritoriji (lan 121 stav 5 Rimskog statuta). Osim na osnovu stava 5 lana 121, izmjena stupa na snagu za sve drave stranke godinu dana nakon to isprave o ratifikaciji ili prihvatu sedam osmina tih drava budu deponovane kod generalnog sekretara Ujedinjenih nacija. Ako neku izmjenu prihvati sedam osmina drava stranaka, svaka drava stranka koja nije prihvatila izmjenu moe se, upuujui obavijest u roku od godine dana nakon stupanja takve izmjene na snagu, povui iz ovog statuta, s neposrednim uinkom, bez obzira na lan 127 stav 1, ali u skladu sa lanom 127 stav 2 (lan 121 stav 6 Rimskog statuta). Za razliku od opisanog reima za izmjenu Rimskog statuta, postoji vaan izuzetak koji se odnosi na izmjene i dopune odredaba iskljuivo organizacijske prirode (lan 122 Rimskog statuta). Naime, izmjene odredaba ovog statuta koje su iskljuivo institucionalne prirode drava

moe predloiti u bilo koje doba, bez obzira na lan 121 stav 1. Tekst svih predloenih izmjena predaje se generalnom sekretaru Ujedinjenih nacija ili licu koje odredi Skuptina drava stranaka, a to lice mora ga odmah dostaviti svim dravama strankama, te ostalim lanovima Skuptine. Izmjene na osnovu ovog lana o kojima se ne moe postii saglasnost, mora dvotreinskom veinom drava stranaka prihvatiti Skuptina drava stranaka ili Konferencija za izmjene. Takvi amandmani stupaju na snagu za sve drave stranke est mjeseci nakon to ih prihvati Skuptina, odnosno Konferencija. Drava stranka moe se putem pisane notifikacije upuene generalnom sekretaru Ujedinjenih nacija povui iz ovog statuta (lan 127 stav 1 Rimskog statuta). Povlaenje stupa na snagu godinu dana nakon dana prijema notifikacije, osim ako u notifikaciji nije naznaen kasniji datum. Meutim, time ne prestaju obaveze, ukljuujui i finansijske, kao i obaveze saradnje u sluajevima krivinih postupaka koji su zapoeti prije nego to

povlaenje stupi na pravnu snagu, niti smije na bilo koji nain uticati na nastavak raspravljanja o bilo kojoj stvari o kojoj je ICC raspravljao prije datuma kad je povlaenje stupilo na snagu.

1.3.7.2. Nadlenost ICC

Osnovna stvarna nadlenost ICC odreuje se tako to se, najprije, ograniava na najtea krivina djela, znaajna za cjelokupnu meunarodnu zajednicu, a zatim propisuje se taksativno, tako da tu spadaju sljedea krivina djela: (1) zloin genocida; (2) zloin protiv ovjenosti; (3) ratni zloini i (4) zloin agresije. ICC nema efektivnu stvarnu nadlenost u odnosu na zloin agresije. Razlog za to je injenica da jo uvijek postoje veliki problemi oko prihvatljive definicije ovog zloina. To predstavlja ratio legis da je agresija formalno svrstana u stvarnu nadlenost ICC, ali da on faktiki u relativno duem narednom periodu nee moi da efektivno ostvari taj dio svoje stvarne nadlenosti.

Ovo je posljedica odredbe lana 5 stav 2 Rimskog statuta, prema kojoj e ICC biti nadlean za zloin agresije tek nakon to se u smislu l. 121 i 123 Statuta (odnose se na mogunost izmjena i revizije Statuta) definie ovaj zloin i odrede uslovi pod kojima ICC primjenjuje nadlenost u odnosu na taj zloin, s tim da sve to mora biti u skladu sa primjenjivim im odredbama Povelje Ujedinjenih nacija. U dopunsku stvarnu nadlenost ICC spadaju krivina djela protiv pravosua propisana lanom 70 stav 1 Rimskog statuta i konkretnije definisana Pravilima o postupku i dokazima. Radi se o sljedeim prekrajima protiv obavljanja pravosudne funkcije, pod uslovom da su uinjeni namjerno: (a) lano svjedoenje, kad na osnovu lana 69 stav 1 Rimskog statuta postoji obaveza davanja istinitog iskaza; (b) podnoenje dokaza za koje stranka zna da su lani ili krivotvoreni; (c) uticanje na svjedoke na korumpirani nain, naruavanje ili mijeanje u pojavljivanje pred ICC ili iskaz nekog svjedoka,

osveivanje svjedoku za davanje iskaza, unitavanje, mijeanje ili uplitanje u prikupljanje dokaza; (d) oteanje, zastraivanje ili uticanje na korumpirani nain na funkcionera ICC u svrhu prinuivanja ili nagovaranja tog funkcionera da ne izvri svoje dunosti ili da ih izvri na nevaljan nain; (e) osveivanje funkcioneru ICC zbog dunosti koju taj ili neki drugi funkcioner obavlja; (f) nagovaranje na primanje mita, odnosno primanje mita u svojstvu funkcionera ICC u vezi s njegovim slubenim dunostima. Uslovi za ovu nadlenost postavljeni su kumulativno: (1) potrebno je da se pred ICC ve vodi postupak za neko krivino djelo koje spada u njegovu osnovnu stvarnu nadlenost; (2) potrebno je da se u toku tog postupka od strane nekog od uesnika postupka, a prije svega svjedoka, vjetaka ili stranke, izvri odreena radnja opstruktivnog karaktera u odnosu na postupak ili u odnosu na subjekte postupka, poput davanja lanog iskaza, falsifikovanja dokaza, podmiivanja uesnika postupka itd.;

(3) neophodno je da tuilac pokrene postupak pred sudom za takvo krivino djelo; (4) potrebno je da ICC efektivno uspostavi svoju nadlenost za takvo krivino djelo, odnosno da postupak ne ustupi dravi domainu ili drugom nacionalnom pravosuu. Na uslove za pruanje meunarodne pomoi ICC u pogledu njegovog postupanja na osnovu lana 70 primjenjivae se nacionalno pravo drave od koje se pomo trai (lan 70 stav 2 Rimskog statuta). U sluaju osuujue presude, ICC moe odrediti zatvorsku kaznu koja ne prelazi pet godina ili novanu kaznu u skladu sa Pravilima o postupku i dokazima ili oboje. Mjesna nadlenost ICC se ne utvruje striktno, ve u sklopu optih pravila koja se odnose na pretpostavke za uspostavljanje nadlenosti ICC, kao i prema principu komplementarnosti u odnosu na nadlenost nacionalnih krivinih sudova. lan 1 Rimskog statuta navodi da e

ICC biti komplementaran nacionalnim krivinim nadlenostima. Kao rezultat toga, izuzev kada drava stranka dobrovoljno ustupi predmet ICC ili je na drugi nain neaktivna, samo e u sluaju jasnog nedostataka volje i nesposobnosti drave da provede odgovarajui postupak biti nadlean ICC. U primjenjivanju svoje nadlenosti ICC djeluje kao nastavak teritorijalne i nacionalne krivine jurisdikcije drava stranaka, ograniavanjem ove nadlenosti na sluajeve gdje postoji nedostatak elje ili mogunosti drava stranaka. ICC nije nastavak nacionalnog krivinopravnog sistema drava stranaka, niti zamjena za nacionalne sudove. Rimski statut pretpostavlja da e u veini sluajeva drave stranke preferirati da njihove domae vlasti provode jurisdikciju u pogledu krivinih djela koja su uinili njihovi dravljani ili krivinih djela koja su se desili na teritoriji tih drava. Sve dok se sa odreenim sluajem postupa efikasno na nacionalnom nivou, na nain predvien kriterijima dopustivosti, nema potrebe za primjenu nadlenosti ICC i obaveze na saradnju.

Prema principu komplementarnosti, za voenje postupka je primarno nadlena drava lanica Rimskog statuta, a samo pod odreenim uslovima ICC. To je suprotno pravilima sadranim u statutima ad hoc meunarodnih krivinih tribunala. Primarna nadlenost nacionalnih organa se odnosi kako na stvarnu, tako i na mjesnu nadlenost, a kada je je rije o vremenskoj nadlenosti, ti (nacionalni) organi i inae nisu ogranieni limitom, koji nadlenost stalnog ICC ograniava samo na krivina djela koja su izvrena nakon stupanja na snagu Rimskog statuta. ICC e, izmeu ostalog, biti nadlean samo ukoliko je drava koja je nadlena nespremna (nevoljna) ili u nemogunosti da istinito sprovede istragu ili gonjenje. U st. 2 i 3 lana 17 Rimskog statuta dati su kriterijumi na osnovu kojih e ICC cijeniti da li postoji nespremnost (unwillingness), odnosno nemogunost nedjelotvornost (inability) voenja krivinog postupka. Ako je cilj postupka ili donijete odluke zatita uinioca od krivine odgovornosti ili ukoliko postoji neopravdano odugovlaenje postupka ili postupak nije sproveden

nezavisno i nepristrasno i voen je na nain koji je nespojiv sa namjerom kanjavanja zloinaca, ICC e smatrati da postoji nedostatak volje na strani drave. Potpuni ili delimini kolaps ili nefunkcionisanje nacionalnog pravosudnog sistema, usljed ega drava nije u mogunosti da obezbijedi prisustvo okrivljenog, neophodne dokaze i svjedoenja ili je na drugi nain sprijeena da sprovede postupak, osnov su za utvrivanje nemogunosti drave da postupa u konkretnom sluaju. Sutina nije u tome da ICC potisne (zamijeni) nacionalno pravosue, ve da bude komplementiran u odnosu na njega, kako se ne bi dopustilo de facto nekanjavanje za uinjene zloine. Mjesna nadlenost ICC postoji u odnosu na suenje za krivino djelo za koje je on stvarno nadlean, pod uslovom da su ispunjene opte pretpostavke za uspostavljanje njegove nadlenosti. Te pretpostavke se alternativno odnose na: (1) mjesto izvrenja krivinog djela teritorija drave koja je prihvatila nadlenost ICC

, to je uvijek drava stranka, ali to moe da bude i drava koja nije pristupila Rimskom statutu, ako je pismenom izjavom podnesenom Sekretarijatu ICC prihvatila njegovu nadlenost (lan 12 stav 3 Rimskog statuta) i (2) dravljanstvo lica koje se optuuje potrebno je da se radi o dravljanu drave koja je stranka Rimskog statuta (lan 12 stav 2 taka (b) Rimskog statuta). Uz to, neophodno je da ne postoje smetnje za pokretanje i voenje postupka pred ICC, koje se alternativno odnose na djelovanje principa komplementarnosti (lan 17 stav 1 Rimskog statuta). Radi se o sluajevima (imajui u vidu stav 10 Preambule i lan 1 Rimskog statuta) kada e ICC odluiti da predmet nije doputen (standardi nedopustivosti), i to: (a) predmet ve istrauje ili goni drava koja je nadlena u tom predmetu, osim ako drava ne eli ili ne moe istinito provesti istragu ili gonjenje; (b) predmet je istraivala drava koja je nadlena u tom predmetu, a drava odlui ne goniti lice o kojem je rije, osim ako odluka nije proizala iz nedostatka volje ili sposobnosti drave da provede istinito krivino gonjenje; (c) licu o kojem je rije je ve bilo sueno za ponaanje koje je predmet tube, a

suenje od strane ICC nije doputeno na osnovu lana 20 stav 3 (princip ne bis in idem); (d) predmet nije dovoljne teine da bi opravdao daljnje postupanje ICC. ICC e, kako bi utvrdio da li postoji u odreenom predmetu nedostatak volje, voditi rauna o naelima dunog postupka priznatog meunarodnim pravom. Ova naela sadrana su u sljedeim dokumentima: Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima (l. 9, 10 i 11), Meunarodni pakt o graanskim i politikim pravima (l. 4, 6, 9, 14 i 15); Afrika povelja o pravima ovjeka i naroda (lan 7); Amerika konvencija o ljudskim pravima (l. 4, 7, 8, 9 i 27); EKLJP (l. 2, 5, 6, 7 i 15, Protokol 6 i Protokol 7, l. 2 i 4); Trea enevska konvencija iz 1949. godine (l. 8488, 99 i 100107 meunarodni sukob, ratni zarobljenici); etvrta enevska konvencija iz 1949. godine (l. 33 i 6477 meunarodni sukob, civili) itd.

Odredbom lana 17 stav 2 taka (a) Rimskog statuta utvreno je da bi ICC trebalo da bude zadovoljan ako postoji odluka na nacionalnom nivou donesena u svrhu zatite lica od krivine odgovornosti. ICC e doi do takvog zakljuka uzimajui u obzir sve okolnosti, ukljuujui i faktore koji su uzeti u obzir u procesu donoenja odluke da se lice ne goni krivino, kao i nain na koji se istraga i krivino gonjenje provodi.

Prema lanu 17 stav 2 taka (b) Rimskog statuta, kanjenje ne samo da mora biti neopravdano ve, pored toga, mora u datim okolnostima da nije u skladu sa namjerom privoenja pravdi lica o kojem je rije. lan 17 stav 2 taka (c) zahtijeva da ICC zakljui da je u postupku dolo do nedostatka nezavisnosti i nepristrasnosti i da nain na koji je postupak voen ili se vodi, s obzirom na okolnosti, nije u skladu s namjerom privoenja pravdi lica o kojem je rije. Prilikom ocjene nezavisnosti i nepristrasnosti, ICC uzima u obzir osnovne principe Ujedinjenih nacija o nezavisnom sudstvu, kao i smjernice ove organizacije o ulozi tuioca i advokata.

Iako e se ICC pozvati na naela dunog postupka, priznatog meunarodnim pravom, nedostatak pune saglasnosti sa tim naelima, ne moe, sam po sebi, voditi ka utvrenju nedopustivosti. Samo u sluajevima kada ovakav nedostatak vodi ili je pojaan svrhom iz lana 17 stav 2 taka (a) ili neskladom iz lana 17 stav 2 taka (b) i lana 17 stav 2 taka (c) Rimskog statuta moe doi do takvog utvrenja. U pogledu vremenske nadlenosti, ICC je nadlean samo za krivina djela koja se izvrena nakon stupanja na snagu Rimskog statuta (lan 11 stav 1 Rimskog statuta). Ovako definisana vremenska nadlenost (rationae temporis) omoguava faktiko djelovanje ICC samo pro futuro, a kao vremenski kriterijum se odreuje momenat stupanja na snagu osnovnog izvora prava za ovaj sud. Takvo odreivanje vremenske nadlenosti opravdava se i neophodnou zabrane retroaktivnog dejstva odredbi Rimskog statuta, pa je, s tim u vezi, prema odredbi lana 22 stav 1 Statuta, izriito utvreno da niko ne moe biti krivino odgovoran za krivino djelo koje u trenutku izvrenja nije bilo krivino djelo iz nadlenosti ICC. Meutim, sva krivina dela predviena

Rimskim statutom su i ranije postojala kao zloini protiv ovjenosti i meunarodnog prava, tako da primjena pravila Rimskog statuta i na sluajeve koji su dogodili prije njegovog donoenja, ne bi u tom smislu predstavljala retroaktivno dejstvo krivinopravnih normi. S druge strane, neke su inkriminacije, ipak, izmijenjene u Rimskom statutu u odnosu na njihove ranije oblike koji su postojali u obiajnom meunarodnom krivinom pravu, odnosno statutima ad hoc meunarodnih krivinih tribunala, ali ovo pitanje nije direktno povezano sa mogunou da novoformirani sud vodi postupak i za djela uinjena prije njegovog formiranja, ve samo sa krivinim materijalnim pravom koje bi se u takvom postupku primjenjivalo. 1.3.7.3. Osnovni kriterijumi za uspostavljanje nadlenosti ICC Drava prihvata nadlenost ICC za krivina djela iz lana 5 Rimskog statuta injenicom da postane stranka Rimskog statuta (lan 12 stav 1 Rimskog statuta).

U konkretnom sluaju nadlenost ICC se uspostavlja zavisno od toga ko je uputio sluaj tuiocu, odnosno da li je tuilac ve prije toga pokrenuo istragu, ali i tako to se vodi rauna o uslovima koji se odnose na teritoriju izvrenja krivinog djela i dravljanstvo okrivljenog. S obzirom na to, mogue su tri situacije. Prva situacija postoji ako je tuiocu sluaj upuen od strane Savjeta bezbjednosti UNa, koji djeluje na osnovu ovlaenja iz Glave VII Povelje UN-a tada se ne trai ispunjenje drugih posebnih uslova za uspostavljanje nadlenosti ICC (lan 13 taka (b) Rimskog statuta). Druga situacija je sluaj upuen tuiocu od strane drave stranke Statuta ili ako je tuilac ve pokrenuo istragu proprio motu o odreenom krivinom djelu. Tada je potrebno da nadlenost ICC alternativno prihvate: (a) drava na ijoj je teritoriji izvreno jedno ili vie krivinih djela, odnosno drava registracije broda odnosno vazduhoplovstva, ako je krivino djelo izvreno na ovim objektima (teritorijalni kriterijum); (b) drava iji je dravljanin okrivljen u

odnosu na krivina djela iz nadlenosti suda - aktivni personalni kriterijum (lan 12 stav 2 ta (a) i (b) i lan 13 ta (a) i (c) Rimskog statuta). Trea situacija odnosi se na mogunost da je za uspostavljanje nadlenosti ICC neophodan pristanak drave koja nije stranka Rimskog statuta. Tada ta drava moe svojom izjavom podnesenom Sekretarijatu ICC prihvatiti nadlenost tog suda za odnosna krivina djela, a drava koja to prihvati mora, bez odlaganja, saraivati sa ICC u skladu sa dijelom 9 Rimskog statuta (lan 12 stav 3 Rimskog statuta). 1.3.7.4. Osnovne karakteristike postupka pred ICC Rimski statut o osnivanju ICC sadri mnogo odredbi krivinoprocesnog karaktera, tako da se, zapravo, uspostavlja jedan poseban meunarodni krivini

postupak. Pored odredbi koje sadri svaki klasini krivini postupak (koje se odnose na procesne subjekte i procesne radnje), u Rimskom statutu su sadrane i posebne odredbe koje se odnose na maunarodnu krivinopravnu pomo i saradnju sa ICC. Uz to, krivini postupak pred ICC se primjenjuje jedinstveno, ne propisujui posebne postupke za pojedine kategorije okrivljenih, odnosno za pojedine vrste krivinih djela, to je karakteristika veine nacionalnih krivinoprocesnih zakonodavstava. U pitanju je krivini postupak koji se moe oznaiti kao mje oviti , jer sadri elemente kako akuzatorskog, odnosno adversarnog tipa krivine procedure, tako i inkvizitorskog krivinog postupka. Klju adversarnog sistema je podjela odgovornosti izmeu donosilaca odluka i stranaka. U tom sistemu sudija se, u pogledu injenica i prava, pretvara u neutralnog donosioca

odluke koji e odluku donijeti na osnovu materijala koji predstavljaju suparnike stranke. Adversarni sistem namee strankama odgovornost za istraivanje injenica, sasluanje svjedoka i obezbjeivanje vjetaka. Krivi ni postupak pred ICC ima samo jedan, redovni oblik i podijeljen je na tri dijela (faze, stadija): (1) istraga ; (2) glavni postupak i (3) postupak po pravnim lijekovima . Time su naglaene njegove karakteristike koje ga ine mjeovitim krivinim postupkom, tzv. akuzatorsko-inkvizitorskog tipa. On je svoje elemente posudio iz akuzatorskog postupka, posebno u pogledu konstrukcije suenja izgraene prema modelu stranakog takmienja pred relativno pasivnim sudijama; u pogledu naglaska na stranaku inicijativu u pogledu prikupljanja i izvoenja dokaza u svim procesnim stadijima, te mogunosti stranakog disponiranja predmeta spora; u pogledu nepostojanja inkvizitorno impostiranog istranog sudije koji bi provodio prethodni postupak i sastavljao spis predmeta, kao pismeno fiksirano spoznajnu osnovicu napredovanja

Uprkos naelnog prihvatanja akuzatorskog sistema u meunarodnim krivinim postupcima, u Rimski statut su unijeti izvjesni elementi inkvizitorskog modela kako bi se otklonile osnovne mane akuzatorskog modela. Najprije, u postupku pred ICTY i ICTR tuilac mora da prikuplja dokaze protiv optuenog, ali ima i obavezu da dostavi oslobaajue dokaze - ako do njih doe. U Rimskom statutu tuiocu je povjereno utvrivanje istine, pa mora na jednak nain istraiti kako inkriminirajue tako i okolnosti koje iskljuuju krivnju (lan 54 stav 1 taka (a)). U sistemu ICC glavnu ulogu u kontroli postupanja tuioca, a naroito radi zatite interesa okrivljenog, ima predraspravno vijee. Za istragu je, inae, karakteristino da nema sudski karakter, tako da spada u nadlenost tuioca, mada se ve tokom istrage ostvaruju odreeni vidovi procesne komunikacije izmeu tuioca koji vodi istragu i sudskog vijea. U stvari, istragu mora formalno da odobri odgovarajui funkcionalni oblik suda (pretpretresno vijee).

Prema tome, i ova prva faza krivinog postupka pred ICC, iako naelno u nadlenosti tuioca, podvrgnuta je sudskoj kontroli. Ovakva sudska kontrola takoe predstavlja element inkvizitornosti koji je u razliitim modalitetima est u kontinentalno-evropskim pravnim sistemima. Meutim, u zemljama kontinentalnog prava koje su prihvatile tradiciju anglosaksonskog sistema, uloga ovog vijea je esto povjerena sudiji, ali to nije istrani sudija iz klasinog kontinentalnog sistema. To je sudija koji nema ovlaenje da sprovodi istragu, a moe, izmeu ostalog, da odredi pritvor osumnjienom. On iskljuivo djeluje kao garant potovanja zakona od strane organa gonjenja, kao i organ koji izdaje one naloge koje od njega zatrae organi gonjenja, a koji u sebi mogu sadrati ogranienja prava osumnjienog i drugih lica(ovome je slian institut giudice delle indagini preliminari, tj. sudija supervizor pretkrivinog postupka iz italijanskog sistema).

Tuilac ima glavnu ulogu u odvijanju postupka do poetka glavnog postupka, a kao to je prethodno objanjeno, u njegovu nadlenost spada i sprovoenje istrage. Da bi se uopte stvorili uslovi za zapoinjanje postupka, potrebno je da postoji procesna inicijativa za pokretanje postupka, koja moe da proistekne iz razliitih izvora: (1) od strane bilo kog subjekta koji prua informaciju tuiocu; (2) od strane drave lanice Statuta; (3) od strane Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija. S obzirom na to od koga potiu obavjetenja, razlikuju se i neke procesne mogunosti tuioca. Meutim, za razliku od sistema ICC, u sistemu ICTY i ICTR tuilac prije otpoinjanja glavnog pretresa, predaje sudijama spise s najvanijim podacima o sluaju (tzv. pretpretresni rezime, u kome su predstavljena pravna i faktika pitanja, podnesci stranaka, izjava o nespornim i spornim pravnim i faktikim pitanjima, kao i lista svjedoka koje tuilac ili odbrana namjeravaju da pozovu, sa saetim prikazom injenica o kojima e svaki svjedok svjedoiti).

Dakle, sudije imaju uvid u spis predmeta koji im omoguavaju da bolje kontroliu sluaj, uz mogunost da izvode dokaze i pozivaju svjedoke i po sopstvenoj inicijativi. U velikom dijelu, sud ima potpunu kontrolu nad postupkom ili bar u svakom momentu moe upotrijebiti ovlaenja koja nemaju uvijek sudovi u veini zemalja anglosaksonskog pravnog sistema (nekada ak ni u zemljama kontinentalne pravne tradicije). Dok oekuje suenje, odnosno za vrijeme suenja pred ICTY i ICTR, optueni je, uglavnom, u pritvoru, iako je tendencija da se oslobaa iz pritvora, i to uz jemstvo odgovarajue drave. lanovi 58 i 60 Rimskog statuta zasnovani su na principu u kome nema liavanja slobode, osim ako je neophodno zbog odreenih okolnosti.

Pored toga, u postupcima pred ICTY i ICTR rtve nemaju nikakvu samostalnu ulogu, jer se pred sudom mogu pojaviti iskljuivo kao svjedoci ako ih je pozvala da svjedoi jedna od stranaka (uglavnom tuilac) ili sam sud. S druge strane, prema Rimskom statutu, njima je dato nekoliko uloga: iako im nije dodijeljeno pravo da se obraaju vijeima, ako im se dozvoli da to uine, mogu podnositi kratka izlaganja, prisustvovati pretresima i unakrsno ispitivati svjedoke. Ipak, institucija tipina za sisteme kontinentalnog prava, poznata kao `constitution de partie civile` (zahtjev za pridruivanje optunici kao privatni tuilac), nije u potpunosti podrana, ak ni pred ICC. Moe se zakljuiti da su autori Rimskog statuta uzeli u obzir procesni sistem pred ICTY i ICTR koji je u poetku bio velikim djelom zasnovan na adversarnom modelu. Pored toga, oni su u procesnu emu suda inkorporisali dodatne elemente inkvizitorskog modela, i to davanjem znaajnije uloge rtvama, proirivanjem funkcije tuioca, kao i dodjeljivanjem presudne uloge pretpretresnom vijeu.

Ovaj znaajan pomak ka procesnoj emi, koja je i dalje uglavnom akuzatorska, ali koja sadri vane odlike drugog modela, zahtijevae, bez sumnje, dodatno bruenje kako vrijeme bude prolazilo, a iskustvo dalje raslo. Ipak, ova ema ve sada se ini sposobnom da odgovori zahtjevima meunarodnih suenja, a to su pravinost i ekspeditivnost. Epitomizira li on, inae, tip nekog budueg svjetskog krivinog postupka, u ovom asu teko je rei jer se, pored opte konstatacije da krivini postupci akuzatorskog i inkvizitorskog tipa konvergiraju, ipak, ne moe poricati njihova budunost. Ipak, perspektiva ICC e, u najveoj mjeri, zavisiti od broja predmeta o kojima bude odluivao.

1.3.7.5. Osnovna naela postupka pred ICC

Neka od naela su izriito predviena u izvorima prava koja se primjenjuju u postupku pred ICC, dok se druga ne spominju striktno, ali njihovo vaenje i djelovanje proizlazi iz drugih procesnih normi ili se zasnivaju na samoj konstrukciji ICC i vaeim meunarodnopravnim standardima. ne postoje opta meunarodna pravila meunarodnog krivinog postupka. Svaki meunarodni sud (ICTY, ICTR, ICC) ima svoj sopstveni pravilnik o postupku i dokazima. Moe se oekivati da e, poto se sudska aktivnost ICTY i ICTR biti postepeno privedena kraju, a dok se nasuprot tome rad ICC bude konsolidovao, pravila postupka ovog suda moda postati opteprihvaena od strane drava, te e se potom pretvoriti u opta meunarodna pravila. Ipak, za ovaj proces je potrebno mnogo godina.

Opta naela koja vladaju u meunarodnim postupcima mogu se izvesti iz pravila koja vae pred meunarodnim tribunalima, sudske prakse i optih naela krivinog procesnog prava. Ova naela, koja takoe posveuju posebnu panju osnovnim ljudskim pravima optuenog su sljedea: (1) pretpostavka nevinosti (odnosno pravo optuenih lica da se smatraju nevinim dok se ne dokae suprotno), (2) pravo optuenih lica na nezavisno i nepristrasno sudstvo , (3) na elo pravi nog i ekspeditivnog sudskog postupka , (4) naelo prema kome optueni mora biti prisutan tokom suenja (odnosno zabrana su enja u odsustvu , in absentia). Ova naela su vezana i za osnovne standarde ljudskih prava, zajamene svim poznatim meunarodnim ugovorima, kao to su EKLJP(1950), Meunarodni pakt o graanskim i politikim pravima (1966. i opcioni protokoli od 1966. i 1989. godine), Amerika konvencije o ljudskim pravima (1969) i Afrika konvencije o ljudskim pravima naroda (1981).

U njima inkorporisana mnoga druga prava koja postoje u savremenim krivinim postupcima. Primjera radi, pravo na pravino suenje obuhvata garancije vezane za bilo koji sudski postupak (pravo na nezavisni i nepristrasni sud, pravo na zakonom ustanovljen sud, pravo na javno suenje, pravo na pravinu raspravu i pravo na suenje u razumnom roku, kao i garancije karakteristine samo za krivini postupak (pretpostavka nevinosti, pravo na nesamooptuivanje, pravo na odbranu, u okviru kojeg je i pravo da optueni bude upoznat sa optubom, pravo na potrebno vrijeme i mogunost za pripremu odbrane, pravo na branioca i pravo na besplatnog branioca), pravo na kontradiktoran postupak i pravo na tumaa. Takoe, pravo na nezavisan i nepristrasni sud, kao osnovni postulat potenog suenja, obuhvata pretpostavke na strani suda (podjela vlasti, legalitet, nezavisnost, samostalnost, obaveznost sudskih odluka) i jemstva vezana za sudiju (nezavisnost, nepristrasnost, kompetentnost, dostojnost, imenovanje, sigurnost mandata, nepokretnost, lina i materijalnu sigurnost, inkompatibilnost funkcija i imunitet).

1.3.7.5.1. Pretpostavka nevinosti

Rang opteg naela krivinog postupka ima pravilo prema kome se optueni smatra nevinim dok se u skladu sa primjenjivim pravom ne dokae krivnja (lan 66 stav 1 Rimskog statuta). Statut ICTY (lan 21 stav 3) i Statut ICTR (lan 20 stav 3) takoe potvruju ovaj princip. Presumpcija nevinosti optuenog ukljuuje najprije vezu s nezavisnou i nepristrasnou sudije koji odluku treba da donese iskljuivo na osnovu dokaza izvedenih u postupku. Pretpostavka nevinosti je danas nezaobilazna garancija u svim meunarodnim dokumentima o ljudskim pravima i u veini drava ima rang ustavnog naela utemeljenog na ideji da se za svakog graanina smatra da je astan. Tumai se kao naprikosnoveni pravni standard i temeljna garancija za zatitu ljudskih prava i sloboda u krivinom postupku.

Prema lanu 6 stav 2 EKLJP, svako ko je optuen za krivino djelo smatra se nevinim sve dok se ne dokae njegova krivica na osnovu zakona. Pretpostavka nevinosti pozitivno je odreena i ZKBiH (lan 3 stav 1), ona se odnosi na krivini i pretkrivini postupak duni su da je potuju svi uesnici krivinog postupka, ali i svako izvan postupka. Pretpostavka nevinosti titi optuenog od trenutka podizanja optube pa sve do donoenja konane osuujue presude. Stav ESLJP je da pretpostavka nevinosti zahtijeva , pored ostalog, da sudije, prilikom vrenja svojih funkcija, ne polaze od predrasude da je optueni uinio krivino djelo ; teret dokazivanja pada na optubu i sumnja koristi optuenom . Pored toga, dunost je tuioca da prui dovoljno dokaza na kojima e biti zasnovana osuujua presuda.

Primjena lana 6 stav 2 EKLJP se ne ograniava samo na sluaj povrede pretpostavke nevinosti od strane sudske vlasti, ve obuhvata podjednako i povrede uinjene od strane drugih nosilaca vlasti. Obaveza da se potuje pretpostavka nevinosti vai i za sredstva javnog informisanja , tako da, pod odreenim uslovima, i kampanja u tampi protiv optuenog moe dovesti do povrede lana 6 stav 2 EKLJP, usljed ega bi drava mogla da snosi odreene posljedice. Pretpostavka nevinosti je u tijesnoj vezi sa pravom optuenog da ne iznosi dokaze protiv sebe i pravom na utanje. Rije je o jednoj od garancija koja proizilazi iz prava na pravini postupak, a to je privilegija protiv samooptuivanja. S druge strane, ESLJP se ne protivi mogunosti da se izvede nepovoljan zakljuak za optuenog koji je koristio pravo na utanje.

ESLJP je zauzeo stanovite da su pravo na utnju i pravo da okrivljeni ne treba samog sebe teretiti dva opteprihvaena internacionalna standarda koja lee u sutini pojma pravinog postupka. Pravo na nesamooptuivanje odnosi se na potovanje volje okrivljenog da se brani utnjom. Neovisno od ovog prava, ostaje mogunost pribavljanja materijala, ak i primjenom sile i protiv volje osumnjienog, kao to su uzimanje krvi i mokrae, kontrola daha i tjelesni pregledi u svrhu DNK analize. Ove djelatnosti, meutim, ne utiu na slobodu okrivljenog da uskraivanjem verbalnog oitovanja ne doprinosi utvrivanju injenica u krivinom postupku. Opte je usvojeno da pretpostavka nevinosti posebno zahtijeva da: (1) s licem optuenim da je uinilo krivino djelo mora se postupati, kako u samom postupku, tako i van njega, kao da je nevin, sve dok se ne dokae

suprotno, (2) teret dokazivanja da je optueni kriv za krivina djela koja mu se stavljaju na teret lei na tuiocu; optueni se moe zaustaviti na tome da pobija dokaze optube, a ne mora da dokazuje svoju nevinost; (3) kako bi ustanovio krivicu optuenog za krivina djela koja mu se stavljaju na teret, sud mora biti uvjeren u njegovu krivicu prema odreenom standardu dokazivanja koji je u kontinentalnom pravu obino slobodno sudijsko uvjerenje dok je u zemljama anglosaksonskog prava to ustanovljavanje krivice optuenog van svake razumne sumnje. Pravo na presumpciju nevinosti vai i u prethodnom krivinom postupku tokom istrage, i to ak dosljednije prema licu protiv kojeg ak nije potvren ni sluaj prima facie. Iz toga slijedi, pored ostalog, da istrani organi moraju, takoe, da usmjere istragu i u korist osumnjienog, kako bi iz svojih pretpostavki iskljuili svaku razumnu sumnju.

U vezi sa ovim naelom je i problem kako u meunarodnim krivinim postupcima rijeiti pitanje izvjetavanja sredstava javnog informisanja o pritvaranju optuenog i njegovom suenju. Suoeni sa tako groznim krivinim djelima, kao to su ratni zloini, zloini protiv ovjenosti i genocid, mediji esto uzimaju zdravo za gotovo da su lica koja je tuilac optuio za takve zloine kriva, ak ih opisujui kao monstrume ili kasape. Na nacionalnom nivou postoje razni mehanizmi protiv ovakvih napisa (npr. tuba za klevetu), kojih, meutim, nema u meunarodnom pravosuu. Iako se cijelo pitanje svodi na samokontrolu tuioca i medija, morala bi se, ipak, ustanoviti neka vrsta pravnog lijeka protiv prekomjernog prisustva medija i njihovog gaenja naela pretpostavke nevinosti. U sudskim postupcima, presumpcija se kri ako sudska odluka, koja se odnosi na lice optueno za krivino djelo, odraava miljenje da je optueni kriv i prije nego to je njegova krivica prema zakonu dokazana.

Dovoljno je i samo izraavanje miljenja koje sugerie da sud optuenog smatra krivim. Posljedica ove presumpcije u sluaju da optueni odbije da se izjasni o svojoj krivnji - jeste da se optueni izjasnio kao da nije kriv. Takoe, optueni nije duan da sudu daje dokaze protiv sebe, niti za njega mogu nastupiti tetne posljedice zbog injenice da je odbio da svjedoi u svoju korist. Krivnju optuenog treba da dokae tuilac, bez mogunosti da se optuenom namee bilo kakva promjena tereta dokazivanja ili bilo kakav teret pobijanja (lan 67 stav 1 taka (1) Rimskog statuta). Takvu mogunost dozvoljava pravilo 92 Pravilnika o postupku i dokazima ICTY smatrae se da je priznanje koje je optueni dao dok ga je tuilac ispitivao, dato slobodno i dobrovoljno, osim ako se ne dokae suprotno.

U vezi sa pretpostavkom nevinosti je i princip da optueni ima pravo da se njegova krivnja ili nevinost utvrdi po svakoj taki optunice, i to pojedinano. Ako sud ne bi rijeio sva ta pitanja, pa neke od taaka optunice ostavio neraspravljenim, to bi prejudiciralo krivnju optuenog i predstavljalo povredu pretpostavke nevinosti. Najzad, i svaki meunarodni sud ima obavezu da u svojim presudama obrazloi odluku koju donosi. Njihov je zadatak da navedu dokaze koje su uzeli u obzir kada su zakljuili da je optueni kriv, i to izvan svake razumne sumnje za djelo koje mu se optunicom stavlja na teret. Ustanovljenje obaveze suda da obrazloi svoju odluku predstavlja vaan zatitni mehanizam za prava optuenog; ona omoguava optuenom da se ali na svaku osudu za koju misli da je zasnovana na pogrenoj ocjeni dokaza koja je dovela do povrede pravde.

1.3.7.5.2. Naelo nezavisnosti i nepristrasnosti sudija

Naelo po kome sudija treba da bude nezavisan i nepristrasan spada u rang optih pravnih naela i jedno je od pretpostavki prava na pravino suenje. To se naelo moe rezimirati u tri osnovne grupe prava osumnjienog ili opuenog: (1) pravo na sud koji udovoljava uslovima zakonom ustanovljenog nezavisnog i nepristrasnog organa; (2) koji e predmet rijeiti pravedno, javno i u razumnom roku i (3) koji osigurava osnovna prava lica protiv kojeg se vodi postupak: (a) da se to lice smatra nedunim dok mu se ne dokae krivnja; (b) da bude obavijeteno o optubi u najkraem roku na razumljiv nain; (c) da ima potrebno vrijeme za pripremanje odbrane; (d) da se brani sam ili uz pomo branioca; (e) da moe ravnopravno uestvovati u dokazivanju i (f) da ima pravo na besplatnog tumaa (ako dovoljno ne poznaje jezik postupka).

Ove standarde poznaju i krivini postupci veine drava, ali i statuti meunarodnih krivinih sudskih organa. Pod ovim naelom podrazumijeva se pravo optuenog ne samo na pravedno, nego i na suenje bez nepotrebnog odlaganja. Zahtjev za nezavisnou suda ukljuuje nezavisnost od organa zakonodavne i izvrne vlasti, politikih struktura i strana u postupku. Okolnosti koje sud uzima kao kriterije za ocjenu (ne) postojanja nezavisnosti jesu, izmeu ostalog, nain imenovanja lanova suda, vrijeme trajanja mandata, garancije protiv spoljnih pritisaka, te pitanje smatra li se taj organ objektivno prema vani nezavisnim. EKLJP ureuje nepristrasnost suda kao posebnu komponentu postupka iji je smisao obezbijediti da sud odluke zasniva iskljuivo na onome to je izneseno na suenju. Naelni pristup je da sud ne moe postupati pod uticajem vanjskih informacija, stanovita javnosti ili

drugih pritisaka i da svoje odluke mora zasnivati samo na onome to je izloeno i razmotreno u suenju. Nepristrasnost znai nepostojanje predrasuda ili naklonosti u vezi sa predmetom u kojem sud postupa . Nepristrasnost se u svrhu primjene lana 6 EKLJP ispituje prema dva kriterijuma: mogue je razlikovati izmeu subjektivnog testa , kojim se ide za procjenom linih uvjerenja (posebno predrasuda) pojedinog sudije u odreenom predmetu. Polazi se od pretpostavke nepristrasnosti sudije, a onaj ko tvrdi suprotno treba to i dokazati. Objektivni test sastoji se u utvrivanju jesu li ponuena dovoljna jemstva da iskljue svaku legitimnu sumnju u tom pogledu Pri tome je kljuno povjerenje javnosti u sud, zbog ega je stanovite optuenog vano, iako ne i odluujue. Naprotiv, odluujui je odgovor na pitanje moe li se sumnja u nepristrasnost smatrati objektivno opravdanom.

Nezavisnost i nepristrasnost sudija moe se obezbijediti samo ako se: (1) usvoje takvi izborni mehanizmi koji omoguavaju da se na mjesto sudije izaberu lica koja nisu samo kompetentna, s moralnim integritetom i bez predrasuda, ve i nezavisna od svih politikih uticaja i uticaja svake vlasti; (2) zabrani sudijama da trae ili primaju bilo kakve instrukcije od spoljnih autoriteta ili da na bilo koji drugi nain budu u vezi s interesima stranaka u sporu; (3) ustanove mehanizmi nadzora koji spreavaju sudije da pokazuju predrasude ili se njima vode ili ako se pokae da je sudija bio pristrasan ili naklonjen jednoj stranki, mehanizmi kojima se takav sudija moe izuzeti sa suenja ili ak udaljiti iz suda. Da bi se obezbijedila nezavisnost sudija, od posebnog je znaaja kako je rijeeno pitanje izbora (imenovanja) sudija . Sistem po kome sudije bira Generalna skuptina Ujedinjenih nacija (na prijedlog Savjeta bezbjednosti, koji svoje kandidate bira sa liste kandidata koje su predloile drave lanice) ustanovljen je statutima ICTY i ICTR.

Rimski statut propisuje da sudije bira Skuptina drava stranaka, i to meu kandidatima koje predloi pojedinano svaka od tih drava (lan 36 stav 4). Uz to, lan 36 stav 9 taka (a) Rimskog statuta dodatno pojaava nezavisnost sudija, utvrujui da sudije nisu podlone reizboru nakon isteka devet godina mandata (nee moi biti birani jo jednom na istu dunost). Postoje i razliita sredstva da se sauva nezavisnost izabranih sudija. Prije svega, oni su obavezni da se uzdre od preduzimanja takvih aktivnosti koje bi mogle da ugroze njihovu nezavisnost. Oni, zatim, uivaju privilegije i imunitete , ukljuujui i imunitet od dravnih jurisdikcija: takvi imuniteti su skrojeni, izmeu ostalog, i zato da se sudije zatite od svih neumjesnih uplitanja drave. Mehanizmi za odstupanje i izuze e sudija odnosi na sluajeve gdje i sam sudija moe osjeati da moda nee moi zadrati svoju nepristrasnost ili da bi mogao biti smatran na neki nain umijeanim ili lino zainteresovanim za slucaj.

1.3.7.5.3. Naelo fer i ekspeditivnog suenja

Kao univerzalno naelo meunarodnog prava vai i to da suenje mora biti fer. Ovo naelo je od fundamentalne vrijednosti i u meunarodnim postupcima. Nalazi se i u statutima ICTY (lan 21 stav 2), ICTR (lan 20 stav 2) i Rimskom statutu (lan 67). Ovo naelo sadri tri standarda: (1) jednakost stranaka u postupku (jednakost oruja), (2) pravo na javnu raspravu i (3) ekspeditivnost postupka. 1.3.7.5.3.1. Jednakost stranaka u postupku Jednakost oruja stranaka u sporu je jedan od osnovnih kriterijuma za pravinu raspravu.

On mora da se potuje tokom cijelog krivinog postupka, a znai da stranke u postupku imaju jednak proceduralni poloaj tokom suenja i jednak poloaj prilikom iznoenja odbrane ili optube. To znai da svakoj strani treba omoguiti da iznese svoj sluaj, pod uslovima koji je ne dovode u bitno nepovoljan poloaj u odnosu na protivniku stranku. Jednakost stranaka u postupku je sutinski elemenat adversarne strukture postupka u kome se suenje shvata kao nadmetanje (dvoboj) dvije stranke. Zato one moraju da imaju jednaka prava u suprotnom nema fer borbe. Sutina jednakosti stranaka u postupku podrazumijeva, najprije, da se optuenom omogui da se upozna sa svim elementima optunice koja je podignuta protiv njega, kao i da, bez odlaganja, proui dokaze koje je prikupio tuilac (da bi potkrijepio optunicu).

Optueni ima pravo na adekvatno vrijeme i sredstva za pripremu svoje odbrane (lan 67 stav 1 taka b) Rimskog statuta), te pravo na pravnu pomo moe ili birati svoga advokata ili e mu sud dodijeliti pravnog zastupnika koji e svoju dunost vriti besplatno, ako optueni nema dovoljno novca da tu uslugu plati. U skladu sa lanom 67 Rimskog statuta, u utvrivanju bilo koje optube, optueni ima pravo na javno, fer i poteno suenje, te sljedee garancije: (a) da bude bez odlaganja i detaljno informisan o prirodi, osnovu i sadraju optunice na jeziku kojeg optueni u potpunosti govori i razumije; (b) da ima dovoljno vremena i sredstava za pripremu odbrane i da slobodno komunicira sa braniocem; (c) da mu se sudi bez nepotrebnog odlaganja; (d) da bude prisutan na suenju, da odbranu vri lino ili uz pravnu pomo advokata koga je sam izabrao, kao i da bude informisan da ukoliko nema pravnu pomo, da mu se ova pomo dodijeli od strane suda u svakom sluaju gdje interes pravde tako zahtijeva i besplatno, ukoliko optueni nije u mogunosti da je sam plati; (e) da ispituje svjedoke koji svjedoe protiv njega, te da mu se osigura prisustvo i mogunost

ispitivanja svjedoka koji svjedoe u njegovu korist pod istim uslovima. Optuenom e se, takoe, omoguiti da iznese odbranu i da predoi druge dokaze doputene prema Rimskom statutu; (f) da mu se besplatno omogui pomo prevodioca i potrebnih prevoda, ukoliko se ukae nunim, kako bi se osiguralo da optueni razumije dokumente prezentovane sudu, a koji nisu na jeziku kojeg optueni u potpunosti govori i razumije; (g) da ne bude prisiljen da svjedoi ili prizna krivnju, te pravo da uti; (g) da moe dati usmeni ili pisani iskaz u svoju odbranu bez zakletve i (i) pravo da se ne namee nikakva promjena tereta dokazivanja ili bilo kakav teret pobijanja. Na tuiocu je teret dokazivanja krivnje optuenog. Tuilac mora u potpunosti potovati prava optuenog, te njegovoj odbrani predoiti bilo koji materijal koji bi mogao ublaiti optube ili ukazati na nevinost optuenog. Jedini ovlaeni tuilac pred ICC je onaj tuilac koji je dio Rimskog statuta i on praktino ima

monopol krivinog gonjenja pred ovim sudom, jer ne postoji mogunost supsdijarne tube. Kada je rije o inicijativi za krivino gonjenje, ona se moe uputiti jedino tuiocu, a ne i samom sudu, jer druga lica ne mogu imati status ovlaenog tuioca. Kao inicijatori postupka pojavljuju se subjekti koji tuiocu pruaju obavjetenja da je izvreno krivino djelo iz nadlenosti ICC. To mogu da budu: (1) bilo koja lica, kada tuilac moe pokrenuti istragu na sopstveni zahtjev, na osnovu posjedovanja saznanja da je odreeno lice izvrilo krivino djelo iz nadlenosti ICC (lan 15 stav 1 Rimskog statuta), (2) drava stranka Rimskog statuta koja uputi tuiocu sluaj za koji smatra da se odnosi na djelo iz nadlenosti ICC (lan 13 taka a) Rimskog statuta) i (3) Savjet bezbjednosti UNa koji djelujui na osnovu Glave VII Povelje UNa, procijeni da se radi o sluaju za koji je nadlean ICC (lan 13 taka c) Rimskog statuta).

U odnosu

na funkciju tuioca odreene oblike kontrole ostvaruje ICC, to predstavlja odreenu sadrinsku modifikaciju naela akuzatornosti, za ta je najtipiniji institut potvrde optube prije suenja, u skladu sa lanom 61 Rimskog statuta, kada pretpretresno vijee moe odbiti da potvrdi neke ili sve take optube i time praktino direktno utie na optunu funkciju. Takoe, prema lanu 61 stav 9 Rimskog statuta, tuilac moe i na glavnom pretresu izmijeniti optubu, to predstavlja vid djelovanja naela akuzatornosti u ovoj fazi postupka, ali se ovo naelo uslovljava time to je potrebno da takvu izmjenu odobri pretpretresno vijee. Time se formalno ne odstupa od naela akuzatornosti, jer funkcija optuenja pripada tuiocu, ali se sadrinski ovo naelo modifikuje time to stav suda presudno utie na dalji opstanak optube. Nakon poetka suenja tuilac moe, uz dozvolu pretpretresnog vijea, povui optubu (lan 61 stav 9 Rimskog statuta).

1.3.7.5.3.2. Pravo na javnu raspravu

Naelo javnosti se, prema lanu 6 stav 1 EKLJP, odnosi na raspravu pred sudom i izricanje presude. Pritom se novinari i javnost mogu iskljuiti s itavog ili s dijela suenja, i to u interesu morala, javnog reda ili nacionalne bezbjednosti u demokratskom drutvu, kada to zahtijevaju interesi maloljetnika ili zatita privatnog ivota stranaka u sporu ili kada to sud smatra izriito neophodnim zato to bi u posebnim okolnostima publicitet mogao nanijeti tetu interesima pravde. Moemo rei da je javnost postupka (odnosno javnost suenja po krivinoj optubi) vaan element u zatiti interesa pojedinca i drutva u cjelini i da, osim u sluaju postojanja izuzetnih okolnosti koja opravdavaju njeno iskljuenje, pretres mora biti otvoren, ne samo za posebne kategorije ljudi, odnosno uesnike u postupku, nego i za iroku javnost, ukljuujui i predstavnike tampe.

Poseban osvrt izazivaju dva pojma iz lana 6 stav 1 EKLJP, i to ona koja govore o nacionalnoj bezbjednosti i demokratskom drutvu. Pri tom se nacionalna bezbjednost ne moe prepustiti ocjeni unutranjeg prava, nego vezati za standarde interesa demokratskog drutva. Pojam nacionalna bezbjednost podrazumijeva zatitu zemlje i njenog teritorijalnog integriteta i zatitu od unutranje i spoljne sile, dok je izraz demokratskog drutva vezan za neto odreenija mjerila, kao to su podjela vlasti, pluralizam, fleksibilnost i toleranicija. Zahtjev za javnou rasprave je od sutinskog znaaja za razvoj demokratije, jer titi stranke od tajnog pravosua koje izmie kontroli javnosti. On uva povjerenje stranaka u sudske institucije i doprinosi pravu na pravian proces i ostvarenju njegovog cilja. optuenom i njegovom braniocu garantovano je pravo da ispituju ili zahtijevaju ispitivanje svjedoka optube i da se obezbijedi prisustvo i sasluanje svjedoka odbrane pod istim uslovima koji vae za svjedoke optube (lan 6 stav 2 taka d) EKLJP). Ovo pravo je u tijesnoj vezi sa pravom na pravino suenje, jer osigurava ravnopravnost stranaka pred sudom (jednakost oruja) i pretpostavka je kontradiktornog izvoenja dokaza.

Nije protivno EKLJP da se kao dokaz koriste iskazi svjedoka dati u prethodnim fazama postupka, pod uslovom da je propisana i pruena adekvatna mogunost da optueni ospori i ispita svjedoka koji protiv njega iskazuje ili da tu mogunost ima u kasnijoj fazi postupka. Praksa je ESLJP da je [...] ostavljeno domaim sudovima da procijene da li izjava koju je dao svjedok u otvorenoj sudnici i pod zakletvom treba da bude izjava na koju e se osloniti i dati prednost nad drugom izjavom istog svjedoka, ak i kad je prva kontradiktorna drugoj [...]. Element pravinog suenja i zahtjev da sudska odluka mora navesti razloge na kojima je zasnovana. Prema stanovitu ESLJP, povreda prava na pravino suenje postoji, na primjer, kada obrazloenje potpuno nedostaje, jer e omogueni pravni lijek vjerovatno postati iluzoran, ali sud nije obavezan dati detaljan odgovor na svaki argument.

Slino kao i u veini nacionalnih krivinih postupaka, i u postupku pred ESLJP se naelo javnosti suenja oznaava kao opti princip, u odnosu na kojeg su mogui odreeni izuzeci. Suenje se odrava javno (lan 63 stav 7 Rimskog statuta), to je, nesumnjivo, sredstvo da se obezbijedi poteno suenje, kao i da prava optuenog ne budu uskraena. Ipak, pretresno vijee moe odluiti da posebne okolnosti iziskuju da se odreeni postupci odre na zatvorenoj sjednici, i to u cilju zatite rtava krivinih djela i svjedoka ili radi zatite povjerljivih odnosno osjetljivih informacija koje su sadrane u dokazima (lan 64 stav 7 Rimskog statuta). Ovaj osnov sprovoenja postupka u zatvorenoj sjednici poznaju i statuti ICTY (lan 21 stav 2) i ICTR (lan 20 stav 2), i to kao osnovno pravo optuenog. Odluku o tome da se pretres obavi iza zatvorenih vrata donosi sud, na zahtjev jedne od stranaka u postupku ili proprio motu.

Osim naela javnosti, u naela forme voenja krivinog postupka spadaju jo naelo raspravnosti (kontradiktornosti) i naelo usmenosti. Svoju odluku pretresno vijee moe zasnovati samo na dokazima koji su izvedeni na suenju i koji su bili predmet pretresa, odnosno o kojima se raspravljalo (lan 74 stav 2 Rimskog statuta). Princip usmenosti, uz mogunost odreenih odstupanja od njega, dominira u savremenim nacionalnim krivinim procedurama i on je, naravno, zastupljen i u postupku pred ICC, i to u svim fazama postupka. Taj princip je povezan kako sa naelima raspravnosti i kontradiktornosti (koja se primarno realizuju kroz usmenu komunikaciju, mada, naravno, mogu da se ostvaruju i pisanim putem). Na glavnom pretresu se naelo usmenosti realizuje, prije svega, time to optueni na samom poetku suenja, odnosno na prvom roitu ima mogunost da usmeno izjavi da li je optubu razumio, te da se izjasni o krivnji (lan 64 stav 8 Rimskog statuta). U okviru ove faze postupka, a u skladu sa naelom usmenosti, kao i naelima raspravnosti i neposrednosti i drugim, optueni ima pravo na ispitivanje svjedoka koji ga terete, kao i (pod istim

uslovima pod kojima to pravo koriste svjedoci koji ga terete) pravo na dovoenje i ispitivanje svjedoka iji iskaz ide njemu u korist (lan 67 stav 1 taka (e) Rimskog statuta) i sl.

1.3.7.5.3.3. Ekspeditivnost postupka Jedan od zahtjeva potenog suenja jeste i da svako ko je optuen za krivino djelo ima pravo na suenje bez nepotrebnog odugovlaenja. Ovo pravo obavezuje vlast da obezbijedi da se sve faze postupka, od predsudske do konane presude, budu okonane i presuda donijeta u razumnom roku. Preciznije, kako optueni uiva pravo da se smatra nevinim, jedino je razlono i dolino da se njegova krivnja ili nevinost ustanove to je mogue prije. Garancija suenja u najkraem moguem roku je u krivinom postupku povezana sa pravom na slobodu, sa pretpostavkom nevinosti i sa pravom da se lice brani .

Ovo naelo dobija na znaaju naroito u meunarodnim postupcima u kojima je optueni esto u pritvoru od njegovog hapenja do osude, odnosno oslobaanja. 1.3.7.5.4. Zabrana suenja u odsustvu Naelo prema kome optueni mora biti prisutan na svom suenju, da bi se sudski postupak mogao voditi, karakteristika je drava anglosaksonskog prava. S druge strane, u mnogim zemljama kontinentalnog prava dozvoljena je mogunost suenja u odsustvu. Statut Nirbekog tribunala sadravao je tu zabranu, kasnije statuti ad hoc tribunala insistiraju na prisustvu optuenog pred sudom, i to tokom cijelog krivinog postupka.

Sprovoenje postupka u odsustvu optuenog dozvoljeno ako je on, poto je propisno obavijeten o optunici i djelima koja mu se stavljaju na teret, pobjegao u cilju izbjegavanja krivinog postupka. Rimski statut (lan 63 stav 1) jasno zahtijeva prisustvo optuenog, kao osnovni uslov za otpoinjanje postupka (uz izuzetak, koji je uobiajen u zemljama anglosaksonskog prava, kada prisustvo optuenog nije neophodno, ukoliko on naruava suenje). ak i kada u cilju ouvanja procesne discipline, sud naredi udaljenje optuenog iz sudnice, njemu se mora omoguiti praenje toka postupka, putem odreenih tehnikih sredstava (lan 63 stav 2 Rimskog statuta), to, u stvari, predstavlja poseban virtuelni vid neposrednosti, odnosno fiziki optueni nije u neposrednom kontaktu sa dokazima koji se izvode u postupku, ali ima obezbijeen tehniki kontakt.

ESLJP ne smatra protivpravnim suenje in absentia u dravama iji ga zakoni predviaju. Polazi se od injenice da je pojavljivanje pred sudom pravo optuenog i da bi suenje u njegovom odsustvu, a protiv njegove volje bilo protivpravno. Postizanja potenog suenja u meunarodnim krivinim postupcima zahtijeva da optueni bude prisutan u toku cijelog postupka. injenicom da je optueni prisutan, daje mu se mogunost konsultacija sa svojim braniocem, prije svega o dokazima koje bi trebalo prikupiti kako bi se podrao koncept odbrane. Osim toga, prisustvo optuenog vano je zbog unakrsnog ispitivanja svjedoka i, najee, vrlo relevantno za sud prilikom ustanovljavanja njegove krivnje ili nevinosti. Rijeju, kada se imperativu fer suenja pridodaju specifinosti meunarodnih krivinih postupaka, dolazi se do zakljuka da je u takvim postupcima mogue izvesti poteno suenje samo uz prisustvo optuenog.

Potreba da se obezbijedi pretpostavka nevinosti koja se vezuje za svakog optuenog, ne bi smjela biti ugroena nemogunou optuenog da uputi branioca prilikom pripremanja sluaja (zbog njegovog neprisustva suenju).Prisustvo optuenog ini se toliko vanim da iznuuje potrebu da se, u sluaju njegovog bjekstva, po otpoinjanju suenja, postupak prekine dok ponovo ne bude uhapen i izveden pred sud ili se dobrovoljno preda. Drugim rijeima, istaknute osobenosti meunarodnih krivinih suenja trebalo bi da dovedu do odbacivanja rjeenja usvojenih u onim zemljama koje zabranjuju suenja u odsustvu, prema kojima je dozvoljeno nastaviti postupak ako optueni pobjegne po otpoinjanju pretresa.