HISTORIA DE ESPAA

ECONOMA E SOCIEDADE
SCULO XIX- PRINCIPIOS DO XX

INTRODUCIN
A economa e a sociedade espaola experimentaron uns cambios moi profundos no s. XIX, debido ao desenvolvemento dunha economa capitalista e a formacin dunha sociedade de clases. Eses cambios foron mis limitados cos dos pises mis industrializados, como Gran Bretaa ou Francia. As, algns historiadores, como Jordi Nadal, falaron do fracaso da revolucin industrial en Espaa. Porn, outros investigadores, como Gabriel Tortella, resaltan o crecemento econmico e a modernizacin relativa da economa e da sociedade espaola. Non se desenvolveu a revolucin industrial tal e como se producira en Inglaterra, pero si houbo un crecemento econmico importante. Por outra banda a poltica econmica proteccionista, segundo algns historiadores, freou a modernizacin ao restrinxir a competencia.

Fbrica de Barcelona (finais do s. XIX)

Carreteiro de toledano, Laurent, 1870

O CAMBIO AGRARIO: as desamortizacins

O paso do Antigo Rxime ao Liberalismo supuxo tamn a transformacin do rxime xurdico da terra, implantndose a propiedade privada libre e absoluta. En Espaa este proceso estivo marcado polas desamortizacins. As leis aprobadas polos gobernos liberais suprimiron os morgados, as terras en mans mortas da Igrexa, os seoros e as formas de propiedade colectiva. Todas estas leis consolidronse durante o reinado de Isabel II, anda que non de forma xeral. A Lei de Desvinculacin dos Patrimonios, de 1837, suprimiu as terras vinculadas. Os seores perderon o dereito a impartir xustiza (seoro xurisdicional) pero convertronse en propietarios plenos das terras polas que cobraban rendas aos campesios.

O CAMBIO AGRARIO: as desamortizacins

As desamortizacins puxeron no mercado terras e outros bens que no Antigo Rxime non se podan vender: os do clero, as terras dos Concellos e as comunais. Houbo varias desamortizacins, pero as mis importantes foron a de Mendizbal (1836), completada por Espartero en 1841, e a de Madoz (1855). A desamortizacin de Mendizbal afectou aos bens das ordes relixiosas (clero regular). Os seus bens foron expropiados e postos a venda en poxa pblica. Tia como obxectivo, ademais de facer deses bens unha marcadora mis, obter recursos para a pagar a dbeda pblica, financiar a guerra contra os carlistas, e ampliar a base social do liberalismo. Con Espartero no poder, en 1841, desamortizronse os bens do clero secular. Cando os moderados se fixeron co poder frearon o proceso desamortizador, e asinaron co Vaticano o Concordato de 1851, no que a Igrexa aceptou a perda dos bens desamortizados a cambio de que o Estado pagase ao clero e o control da educacin e da censura.

O CAMBIO AGRARIO: as desamortizacins

A desamortizacin de Madoz aprobouse en 1855, no Bienio Progresista. Foi a chamada desamortizacin civil que afectou principalmente as terras dos concellos e s comunais. Ademais de conseguir recursos para frear a sangra da dbeda pblica, tivo como obxectivo financiar a construcin do ferrocarril. A desamortizacin beneficiou aos compradores de bens desamortizados, consolidou a propiedade privada e permitiu un pequeno crecemento da producin agraria. Pero non potenciou a modernizacin da agricultura e prexudicou gravemente aos campesios pobres que non puideron seguir aproveitando as terras comunais.

O CAMBIO AGRARIO en Galicia: a permanencia dos foros

En Galicia a Igrexa tia case dous terzos das rendas agrarias. A desamortizacin supuxo a sa perda. Pero en Galicia o que se vendeu foi o dereito a cobrar esas rendas, pero non cambiou o rxime xurdico da terra. Os labregos continuaron pagando os foros, agora aos compradores dese dereito. O sistema foral, percibido como un atranco para o desenvolvemento da agricultura galega, permaneceu inmutable ata principios do sculo XX, cando as remesas da emigracin e a loita agrarista facilitaron que moitos campesios se fixeran propietarios plenos das terras que traballaban, mesmo antes da aprobacin en 1926 da Lei de Redencin de Foros. Os montes das comunidades parroquiais non entraron no proceso desamortizador, xa que non eran bens municipais.

ECONOMA: A agricultura

A agricultura era a actividade econmica mis importante. Os seus rendementos eran baixos, con escasas innovacins. A distribucin da propiedade tampouco axudaba: minifundismo e latifundismo. No s. XIX aumentou a producin polo aumento da superficie cultivada, sendo os principais produtos os cereais e o vio. Seguu habendo crises de subsistencia. Nas primeiras dcadas do s. XX a producin agraria medrou moito, anda que as melloras tcnicas non foron moi significativas.
Porcentaxe da superficie ocupada por latifundios de mis de 250 ha, anos 30 do s. XX

ECONOMA: A agricultura galega

A agricultura galega permaneceu estancada ata principios do s. XX. Unha agricultura de subsistencia que non deixou outra sada para moitos campesios que a emigracin. A principios do s. XX o campesiado foi redimindo os foros e aumentaron tanto a producin coma os rendementos. As melloras tecnolxicas e os asociacionismo agrario modernizaron o agro galego, no que tivo un lugar destacado a gandera bovina, orientada cara a exportacin.

Feira de gando en Carballio

ECONOMA: A industria

As nicas industrias modernas foron a txtil catal e a siderrxica vasca. Espaa careca de materias primas e fontes de enerxa, os recursos financeiros, escasos, tampouco se investan na industria. O carbn asturiano tia pouco poder calorfico. A siderurxia vasca usaba carbn de Gran Bretaa, pas cara onde se exportaba a maior parte do ferro. En Galicia, a industria do lio desapareceu ante a competencia do algodn cataln, cuxa mecanizacin lle permita producir mis a prezos mis baratos. A principal industria foi a conserveira, herdeira da salgadura tradicional.

Obreiras nun taller industrial de Catalua, 1911

ECONOMA: O ferrocarril

A construcin do ferrocarril era imprescindible para o desenvolvemento econmico de Espaa. A primeira lia (Barcelona-Matar, 48 km) abriuse en 1848. A Lei de ferrocarrs de 1855 deu facilidades aos inversores privados (a maiora estranxeiros), ampliando as concesins, garantindo os xuros, permitindo a libre importacin de material siderrxico... O trazado deseado foi radial, con centro en Madrid, e o ancho de va foi maior ao europeo. Galicia foi marxinada. Ata 1892 o ferrocarril non chegou a Vigo, e a unin con Madrid por Ourense non se finalizou ata 1956.

Ponte do ferrocarril en Redondela, 1892. Hauser e Menet

DEMOGRAFA: A poboacin

Ata finais do s. XIX en Espaa mantvose o rxime demogrfico antigo: alta natalidade e alta mortalidade. En Espaa non ser reduciu a mortalidade, provocada entre outros factores polas crises de subsistencia, as epidemias, as enfermidades endmicas ou as guerras. Desde a epidemia de clera de 1885 aprciase un cambio: reducin da natalidade e da mortalidade (mellor alimentacin, melloras mdicas...), anda que a epidemia de gripe de 1918 foi moi mortfera. Neste perodo consolidouse a tendencia concentracin da poboacin na costa e en Madrid, mentres o interior se estanca.

DEMOGRAFA: Migracins interiores: o crecemento urbano

A maiora da poboacin era rural. Porn, produciuse un forte incremento da poboacin urbana, sobre todo desde finais do s. XIX, debido ao xodo rural. As cidades medraron de tamao e o seu espazo segregouse socialmente. Os burgueses instalronse nos novos barrios (ensanches) ou ras (Gran Va), onde conta cos novos servizos: sumidoiros, trada de auga, pavimentacin, iluminacin, recollida do lixo... Os obreiros instalronse no degradado casco antigo e en novos barrios feitos sen planificacin, sen unha calidade de vida mnima, vivindo en choupanas sen servizos.

Plan Cerd para o ensanche de Barcelona

DEMOGRAFA: Migracins exteriores

O crecemento demogrfico foi maior ao desenvolvemento econmico, polo que a millns de espaois non lle quedou mis remedio que emigrar. Un milln de espaois marcharon a Amrica na derradeira dcada do s. XIX. Galicia foi unhas das zonas con mis emigrantes (minifundismo e solos pobres). Os principais destinos foron Cuba, Arxentina e Brasil. A corrente mantvose ata a crise de 1929. Algns dos emigrados volvan ricos (indianos), pero outros moitos non puideron regresar, ou fixrono sen un can no peto, pobres e desencantados.

- E meu irmancio ter que sar da Terra para ganal-o pan? Castelao, album Ns 1916-1918

A SOCIEDADE: nobreza e clero

No sculo XIX, co triunfo do liberalismo, desapareceu a sociedade estamental do Antigo Rxime, para dar paso a unha sociedade de clases segundo a riqueza. A burguesa foi o grupo social dominante. Nobreza e clero perderon os seus privilexios estamentais, pero foron quen de manter a preponderancia social. A nobreza conservou o seu patrimonio, e mesmo o aumentou coa compra de bens desamortizados. A Igrexa perdeu os seus bens coa desamortizacin, pero mantivo un status privilexiado (Concordato de 1851) e seguiu tendo unha influencia decisiva en moitos espaois, anda que tamn foi importante a corrente anticlerical.

Sermn de aldea, 1903. Echage

Caricatura anticlerical, El Quijote, 1898

A SOCIEDADE: a burguesa

A burguesa, propietaria dos medios de producin, foi o grupo dominante. Exerca o poder econmico e poltico. Pdese distinguir entre unha alta burguesa industrial, terratenente e financeira (Barcelona, Madrid, Bilbao) que controla o poder poltico, e as clases medias urbanas formadas por pequenos propietarios, asalariados non manuais (funcionarios, mestres...), profesins liberais (mdicos, avogados...). Foron as clases medias as que mis presionaron a favor de reformas polticas democrticas.

Interior ao aire libre, 1892. Ramn Casas

A SOCIEDADE: o campesiado
Seguiu sendo o grupo mis numeroso, en 1930 anda o 40% da poboacin espaola era agraria. Os campesios pobres, sobre todo no sur, sufriron as consecuencias da desamortizacin, coa venda das terras comunais. Na zona latifundista do sur o nmero de xornaleiros sen terra era moi numeroso (proletariado rural), ameazados sempre pola fame. Realizaron moitas revoltas pedindo o reparto da terra. En Galicia o campesiado traballaba a terra no marco do sistema foral. Non era propietario, pero tia dereitos sobre a terra que transmita a seus fillos. Pero as parcelas eran moi pequenas (minifundismo) e moitos tiveron que emigrar.
- Segadoras andaluzas, 1866. Laurent - Familia campesia de Extremadura, Kuhn - Recollendo algas en Sada. 1904 Hauser e Menet

A SOCIEDADE: o proletariado industrial

Medrou coa industrializacin, concentrado sobre todo nas rexins industriais (Pas Vasco, Catalua, Madrid). As sas condicins de vida e traballo eran psimas: xornadas extenuantes, salarios moi baixos, insalubridade no traballo e nas casas, traballo infantil e das mulleres, sen ningn tipo de seguro... Esta situacin de case escravitude provocou a reaccin dos obreiros, asocindose e organizando protestas para conseguir melloras (movemento obreiro).
Mineiros de Asturias (1910)

Fbrica de conservas de Vigo, Saraiba

O MOVEMENTO OBREIRO: as primeiras formas de loita

As primeira manifestacin do descontento obreiro, como ocorreu en Inglaterra, foi o ludismo, a destrucin das mquinas. Botbanlle a culpa s mquinas da perda do traballo, ou do empeoramento das sas condicins laborais. Unha das primeiras reivindicacins dos obreiros, no perodo isabelino, foi o dereito de asociacin, imprescindbel para facer fronte aos abusos dos patrns. As primeiras asociacins foron creadas para a axuda mutua, sociedades de socorro, permitidas desde 1839. Tamn se constituron caixas de resistencia para poder manter as folgas ou a para cubrir necesidades dos afiliados. A carn das sociedades de beneficencia xurdiron outras mis reivindicativas (sindicatos) que viviron na clandestinidade ante a persecucin das autoridades, defensoras dos intereses da burguesa.
- Apertura da fbrica txtil de Bonaplata (1833), a primeira con mquinas de vapor.
- Incendio da fbrica de Bonaplata (1835)

O MOVEMENTO OBREIRO: I Internacional

A propaganda da AIT (I Internacional) durante o Sexenio vai difundir as ideas socialistas e anarquistas, nun perodo no que se recoece o dereito de asociacin. En 1870 fundouse en Barcelona a Federacin Rexional Espaola da AIT, na que dominaban os anarquistas. En 1873 tia 30.000 afiliados. Foi prohibida en 1874 e seguiu actuando na clandestinidade, ata a sa disolucin en 1881. En 1876 disolveuse a AIT polo enfrontamento entre anarquistas e marxistas. Estes, en 1889, fundaron a II Internacional, que instituu o 1 de maio como da da clase obreira. Nos primeiros anos, a sa principal reivindicacin foi a xornada de 8 horas.

1 Congreso da Federacin Rexional Espaola en Barcelona, 1870

O MOVEMENTO OBREIRO: o anarquismo

O anarquismo non foi un movemento homoxneo, convivindo varias tendencias no seu seo, uns mis partidarios da loita sindical e outros favorables s accins violentas (propaganda polo feito). Como reaccin represin exercida polas autoridades despois da Semana Trxica, fundouse en Barcelona, en 1910, a CNT (Confederacin Nacional do Traballo), o sindicato mis importante nas primeiras dcadas do s. XX. As zonas con maior presenza anarquista foron Catalua e Andaluca (os xornaleiros). En 1919 a CNT tia uns 500.000 afiliados. En 1927, durante a ditadura de Primo de Rivera, os mis radicais fundaron a FAI (Federacin Anarquista Ibrica).
Afiliados CNT

O MOVEMENTO OBREIRO: o socialismo

Os socialistas fundaron en 1879 o PSOE, encabezado por Pablo Iglesias, ao igual co sindicato afn, a UGT (Unin General de Trabajadores) constitudo en 1888. Defensores da participacin poltica, tian maior implantacin en Madrid, Biscaia e Asturias. En 1909, en coalicin cos republicanos, conseguiron que o seu lder fora elixido deputado. A fundacin da III Internacional Comunista en 1919 provocou unha escisin no socialismo. Un grupo minoritario fundou en 1921 o PCE (Partido Comunista de Espaa). - Houbo outros sindicatos non revolucionarios, coma os catlicos patrocinados pola xerarqua eclesistica, contrarios loita de clases.
Primeiro nmero de El socialista (1886) Pablo Iglesias na Casa del Pueblo de Madrid, 1908

O MOVEMENTO OBREIRO: a conflitividade a finais da Restauracin

O crecemento das organizacins obreiras, os problemas coxunturais (ocupacin de Marrocos, I GM...) e a represin das autoridades, provocaron un aumento da conflitividade nas primeiras dcadas do s. XX. A Semana Trxica en 1909 e a Folga Xeral de 1917 (xa vistas na Unidade anterior), son exemplos do auxe das mobilizacins obreiras con obxectivos laborais, pero tamn polticos. Desde 1917 a conflitividade social foi en aumento (trienio bolxevique no campo andaluz, pistoleirismo en Catalua) contribundo cada do rxime da Restauracin. As mobilizacins foron conseguindo melloras legais, anda que pequenas e incumpridas na prctica: Instituto Nacional de Previsin (1908); dereito de folga (1909), xornada de oito horas (1919)...

O agrarismo galego

A principios do s. XX o campo galego viviu unha poca de fortes mobilizacins, o conxunto das cales cocese co nome de agrarismo. Foi un movemento masivo pero con mltiples organizacins. Entre os obxectivos das sociedades e sindicatos agrarios destacaron: a redencin dos foros, as melloras nas explotacins agrarias e a loita contra o caciquismo. O lder de mis sona foi o crego Basilio lvarez, que en 1910 fundou Accin Galega. Co seu carisma, conseguiu mobilizar ao campesiado.

Ademais de celebrar mitins e asembleas, as organizacins agraristas levaron a cabo actuacins violentas, como a queima de montes dos caciques ou asalto s casas das autoridades. Nos enfrontamentos coa Guardia Civil morreron moitos labregos e labregas (Nebra, 1916, Sobredo, 1922...).

As mulleres na sociedade industrial

Ao igual que no Antigo Rxime, a discriminacin das mulleres continuou na sociedade liberal-capitalista. Anda que o papel social das mulleres limitbase ao domstico (nxeles do fogar) a realidade que as mulleres das familias pobres sempre traballaron fra da casa: no campo, no servizo domstico e, coa industrializacin, como man de obra anda mis barata, nas fbricas. No sculo XIX, para loitar contra esa desigualdade, que marxinaba a metade da poboacin, xurdiron o sufraxismo (polo dereito de voto) e o feminismo. En Espaa non xurdiron asociacins de mulleres ata o s. XX, limitndose a actuacins individuais.

Recollendo laranxas, finais do XIX

Fbrica de calzado

As mulleres na sociedade industrial

As mulleres foron maioritarias na industria txtil catal e, en xeral, sempre realizaban os traballos menos cualificados pola falta de formacin. En moitos casos vronse obrigadas prostitucin para poder sobrevivir. A man de obra feminina tamn foi importante na minera, nas fbricas de tabaco e na confeccin. Os seus salarios oscilaban entre o 50 e o 60% do xornal dos homes, con xornadas de mis de 10 horas. Porn, o servizo domstico sempre foi o que mis mulleres empregou. Foi o destino principal das mulleres chegadas s cidades, cunhas condicins laborais miserables, sen un salario.
Fbrica de tabacos de Sevilla

Ama de cra, 1898. Kulak

Tecedora, 1882. Planellas

As mulleres na sociedade industrial

Os sindicatos obreiros non asumiron as reivindicacins das mulleres, e a sa participacin nas organizacins obreiras foi moi escasa. Participan nas mobilizacins pero non militan. Moitos obreiros van as mulleres como competidoras debido aos seus salarios mis baixos. Consideraban que as mulleres deban adicarse casa e educacin dos fillos, e s aceptaban a sa incorporacin ao traballo asalariado polo necesidade da familia. Non pode falarse dunha militancia sindical importante das mulleres ata a segunda dcada do s. XX, moitas delas nos sindicatos catlicos. No s. XIX Emilia Pardo Bazn e Concepcin Arenal destacan na denuncia da discriminacin das mulleres, mesmo a legal. No s. XX xorden as primeiras organizacins feministas e sufraxistas: Asociacin Nacional das Mulleres Espaolas (M Espinosa, Clara Campoamor, Victoria Kent...) ou a Cruzada de Mujeres Espaolas, liderada por Carmen de Burgos, que realizou a primeira manifestacin sufraxista en Madrid, en 1921.
A familia do anarquista o da da execucin, 1899. Eduardo Chicharro

Carmen de Burgos e outras mulleres da Liga Internacional de Mujeres nun acto contra a pena de morte en 1931

EDUCACIN E CULTURA
Non houbo grandes cambios na educacin e na cultura. A maiora da poboacin segua sendo analfabeta (sobre todo as mulleres) e a Igrexa decida o que se ensinaba na escola e o que se poda difundir polas canles culturais oficiais. Unha das poucas, pero moi importante, excepcin foi a Institucin Libre de Enseanza, impulsada por Giner de los Ros, onde se impartiu unha educacin laica, crtica e con mtodos pedagxicos modernos. En 1857 aprobouse a reforma educativa, a Lei Moyano, que estableceu tres niveis educativos: primaria, secundaria e superior. Pretendeu garantir o acceso ao ensino primario de toda a poboacin, pero non se construron escolas suficientes, nin mestres. Ao ensino secundario s poda acceder unha minora, xa que s haba un instituto por provincia e haba que pagar. O primeiro instituto femenino non se abriu en Barcelona ata 1910.

marxe da educacin oficial e relixiosa xurdiron as escolas das organizacins obreiras, como a Escola Moderna do anarquista Ferrer i Guardia.

Escola dunha aldea da Estrada, 1910-1920, Pedro Brey