Вы находитесь на странице: 1из 41

POJAM, PREDMET I METOD TEORIJE DRAVE I PRAVA

Kao i svaka druga nauka i teorija drave i prava odreena je svojim predmetom (podruijem interesovanja) i metodom. S obzirom na injenicu da ne postoji nauka koja bi mogla egzaktno izuavati svijet i drutvo u cjelini, te da istovremeno jednu od oblasti drutvene stvarnosti moe izuavati vie naunih disciplina, pa se kao predmet svake naune discipline moe odrediti njeno polje interesovanja. Odreenje predmeta Teorije drave i prava nije potpuno, jer su drava i pravo predmet prouavanja i ostalih pravnih nauka. Kojih?

Sve pravne nauke se mogu podijeliti na apstraktne i konkretne u zavisnosti da li se drava i pravo prouavaju kao objektivno date drutvene pojave, ili se pak radi u izuavanju konkretne drave i prava Teorija drave i prava, saglasno svom predmetu, spada u apstraktne pravne nauke, jer se bavi prouavanjem drave i prava kao objektivno datih (postojeih) pojava u svijetu ili strukturom drave i prava kao optih spoznaja. Dakle, teorija drave i prava izuava teoriju drave i prava uopte, a ne neku konkretnu dravu ili neko konkretno pravo. Zbog toga kaemo da je predmet njenog prouavanja strukturalni elementi drave drave i prava, a koji se susreu u svakoj dravi i pravu.

Teorija drave i prava izuava najoptije pojmove (kategorije) koji su vezani za egzistenciju drave i prava sa ciljem da dopre do spoznaje o njihovoj prirodi, uzajamnom odnosu i meusobnoj uslovljenosti. Neki od tih najoptijih pojmova su npr. pojam drave, pojam i vrste dravnih organa, dravni oblici, a u teoriji prava: pojam prava, pravne norme, pravnog akta, pravnog odnosa i sl. Teorija drave je jedna teorijskopravna nauka i obavezan je predmet na pravnim pa i bezbijednosnim fakultetima. Uvod u pravo, odnosno Enciklopedija prava je sa jednostavnijim sadrajem od Teorije drave i prava, dok je Filozofija prava, sa irim interesovanjima od Teorije drave i prava. Teorija drave i prava izuava opte pojmove i opte zakone o dravi i pravu, koji prestavljaju nae saznanje o njima.

Svaka nauka, pa i pravne nauke da bi dole do svojih spoznaja, moraju primjenjivati odreene saznajne radnje i postupke, koje nazivamo metodama. Rije metod potie od grke rijei methodus, koja oznaava put i nain da se doe do saznanja istraivanog objekta i njegove sutine (istine o njemu). Izmeu predmeta istraivanja i metoda postoji tijesna veza (meusobna uslovljenost). Predmet odreuje (uslovljava) metod, a na drugoj strani metod odreuje predmet. Ne postoji jedan univerzalan metod kojim bi se sluile sve nauke, bilo one prirodne ili drutvene. U svim pravnim naukama uglavnom preovlauje pravni metod (dogmatiki, normativni, logiki, pozitivno-pravni) kao i drugi metodi, prije svega socioloki metod.

Pravni metod je najstariji metod pravnih nauka i veoma je podesan za analizu prava kao specifine idealne (duhovne) tvorevine. On je u osnovi logiki, jer se pomou njega drava i pravo prouavaju logikom analizom pravnih normi, utvrivanju njihovog pravnog znaenja (tumaenjem) i izvlaenjem iz sadrine pravnih normi optih i osnovnih pojmova i principa. Pojedini pravni teoretiari kao npr. Hans Kelzen smatrali su da je ovaj metod, kad je rije o pravnim naukama, jedini i najbolji. Meutim, nesporno je da bez ovog metoda nema spoznaje drave i prava, ali je nesporno i to da to nije jedini metod. Ovaj metod nam objanjava dravu i pravo kakvi oni jesu, ali nam ne daje saznanja o tome zato su oni takvi, zbog ega su nastali i zato postoje, zbog toga se ovaj metod naziva dogmatikim ili pak formalno logikim. Ovaj metod nam omoguava saznanje jedne izuzetno znaajne dimenzije drave i prava-njihovu normativnu dimenziju, to oni u osnovi i jesu.

Meutim, kako drava i pravo nisu samo normativne pojave, ve i realne pojave koje nastaju u drutvu, za njihovu potpunu spoznaju potrebno je koristiti i socioloki metod. Sociolokim metodom u objanjenju drave i prava je nuan, jer se pomou njega istrauju drutveni uzroci nastanka i razvoja drave i prava, kao i njihove funkcije. Pravni i socioloki metod su glavni metodi Teorije drave i prava, ali se pored ovih koriste i druge metode kao npr. istorijskopravne, uporednopravne, tehnike i druge metode u zavisnosti ta je predmet istraivanja. O svim metodama koje se koriste u pravnim i bezbijednosnim naukama, ire ete se upoznati u sklopu nastavnog predmeta Metodologija naunog istraivanja u IV godini studija.

POJMOVNO ODREENJE DRAVE O rijetko kojem problemu (pojmu) na podruiju drutvenih nauka je toliko razliito pisano i raspravljano kao o pojmu drave. Drava se vijekovima prouava, poev od antikog perioda (doba Platona i Aristotela) do danas, kao jedan kompleksan drutveni fenomen i to sa razliitih aspekata: filozofskih, pravnih, politikih, sociolokih, ekonomskih i td. ( Navesti primjer N.Viskovia da se i u porodinom domainstvu nalazimo u trajnom okruenju drave i prava-proitati citat) Postoje brojne definicije drave, ali ni jednu ne moemo smatrati univerzalnom. Sva promiljanja o dravi tee ka stvaranju to bolje drave. Jo je Platon u svojoj Dravi teio da pobjegne u bolju dravu.

Objanjenje terminolokog znaenja pojma drave je samo po sebi vrlo interesantno, jer ta emo nazvati dravom to nije ba jednostavno. U srpskom jeziku rije drava potie od staroslovenske rijei drati, dakle drava neto dri-dri vlast. Odnosno drava je teritorija sa svojim stanovnitvom koju vladar dri pod svojom vlau. U ovom smislu se pojam drave upotrebljava i u Duanovom zakoniku. U veem broju drugih jezika naziv za dravu je izveden od latinske rijei status, italijanske stato, engleske state, panske estado, njemake stat itd. Svi ovi termini se javljaju relativno kasno tek u 16. vijeku. Po Hobsovoj teoriji drava se moe shvatiti kao neko ureeno stanje, dakle poredak koji poiva na na pravilima, za razliku od prirodnog stanja koje znai anarhiju i bezvlae.

Meu starijim izrazima kojima se obiljeava dravna vladavina treba takoe pomenuti i grki polis (grad- drava), te rimske oznake res publica i civitas. Izraz republika za dravu upotrebljavao je jo Boden u 16. vijeku, dok se kasnije ustanovljuju nazivi regnum (kraljevstvo), imperium, za carstvo, civitas za slobodne gradove itd. Sam termin drava se danas upotrebljava u vie razliitih znaenja. U najuem smislu, pod pojmom drava podrazumijeva se sam dravni aparat (aparat javne vlasti), herarhijska organizacija sastavljena od individualnih i kolektivnih nosilaca dravne vlasti i svih inovnika i slubenika koji ulaze u sastav dravnih organa. Neto ire shvatanje odreuje dravu kao posebnu pravnu i politiku organizaciju.

Kroz razvoj ljudskog drutva nastajala su brojna teorijskopravna shvatanja o pojmu drave i to: Patrijahalna teorija, koja dravu shvata kao kvantitativno narastanje prvobitne porodine i plemenske organizacije; Teofija o boanskom porijeklu drave, kao i objektivnoidealistike teorije, koje vide u dravi otjelotvorenje (ostvarenje) apsolutne ideje, svjetskog ili narodnog duha; Biologistiko-organicistike teorije, koje posmatraju dravu kao organizam vieg reda, iji organi imaju funkcije i meusobne odnose, analogno ovjeku i drugim ivim biima; Teorije drutvenog ugovora, koje su doivjele najvei uspon u 17. i 18. vijeku, koja tvrdi da su ljudi po prirodi jednaki i da ni jedan drutveni zakon ne moe dovesti u pitanje zakone prirode;

Teorija sile, koja u razliitim varijantama nastanak i prirodu drave objanjava aktom sile (nasilja); Funkcionalistika teorija, koja tretira dravu kao organizaciju u vrenju jedne odreene funkcije u okviru socijalistikog sistema, koji sam predstavlja jedan sistem komplementarnih meusobno uslovljenih funkcija; Marksistika teorija, definie dravu kao osnovni oblik politikog konstituisanja klasnog drutva, ija je osnovna funkcija zatita i razvoj odreenog klasnog poretka. Postoji bezbroj definicija drave, ali je moda jednu najclovitiju definiciju dao na poznati pravni teoretiar Radomir D Luki, istakavi: , , .[1] [1] , , , 1995. . 183.

DRAVA KAO PRAVNA I POLITIKA ORGANIZACIJA Zajednice u kojima su ureeni odnosi drutvene moi nazivaju se politike zajednice. Drutvena se mo sastoji u mogunosti uticaja na ponaanje drugih bez obzira na njihovu prirodu, ali su njezini izvori i drutvena opravdanost razliiti. U arhainim (starim) drutvima postoje vostva koja se prihvataju dobrovoljno, tj. bez organizovanog aparata fizike prisile, mada postoje i u tim drutvima predvodnici (plemenske poglavice), to znai da postoji zajednica politikog tipa. U antikom periodu drava se izjednaava sa polosomstanovnitvom grada koji tvore zajednicu slobodnih ljudi. Ti rani oblici dravne vladavine, upuuju na to da se politika zajednica ve preobrazila u dravu. U njima postoji poseban aparat prisile (vojska, oruani uvari i t.d), a razvija se i pravo kao sistem specijalnih normi. Zakone upotpunjavaju obiaji, vjerska i moralna pravila, koja se usvajaju kao izvor normativnog poretka. Dakle, postoji jedan razvojni put drave kao pravne i politike organizacije.

Drava je pravna organizacija, po tome to ona stvara pravo i to ga primjenjuje. Drava ne stvara sama cjelokupno pravo, pravo stvaraju i drugi subjekti, ali drava uvijek odluuje u primjeni svojih sankcija, pa i pravnim normama koje ne stvara neposredno. Drava je pravna organizacija i po tome to je organizovana i pomou pravnih normi, kojima je propisana organizacija drave, koji su njeni organi, kako su sastavljeni, kakav im je meusobni odnos i nadlenosti. Drava je pravna organizacija i zbog toga to su sve njene djelatnosti odreene pravom. Pravo propisuje organizaciju drave. Drava je i politika organizacija, moglo bi se rei u prvom redu politika, pa tek onda pravna organizacija. Drava postoji radi vrenja politike funkcije uz pomo prava.

Drugim rijeima drava ne postoji radi stvaranja i primjene prava, nego pravo postoji da bi drava pomou njega mogla da vri svoju politiku funkciju. To ne znai da pravo nema nikakvu samostalnost u odnosu na dravu. Pravo je i samo jedno politiko sredstvo u rukama odreenih drutveno politikih snaga. Pravo ureuje drutvene odnose i van drave odnosno njene organizacije. Ako dakle, pravo s jedne strane propisuje dravnu djelatnost, a drava s druge strane propisuje pravo, dobija se jedan zaarani krug, a osnovno pitanje svodi se na to koliko je dravna djelatnost zaista odreena pravom, a koliko je ona slobodna od njega. Ovo se najbolje moe razumjeti kroz sagledavanje odnosa drave i prava.

ODNOS DRAVE I PRAVA Drava i pravo su tijesno vezane pojave. Lice i naliije jedne te iste pojave (S.Jovanovi) Uticaji drave na pravo su mnogobrojni i razliiti-globalni i naelni.(odvajanje prava od religije, globalizacija i standardizacija prava. Drava ima znaajniji uticaj u primjeni nego stvaranju prava. Drava moe da ovlasti druge, nedravne subjekte da stvaraju pravo. Drava je pravna organizacija i istovremeno pravna linost-subjekt prava, najmanje iz tri razloga: 1. Drava stvara i primjenjuje pravo i tako vri vlast. 2. Uticaj prava na dravu omoguava joj da funkcionie. (Dravna hijerarhija je pravno ureena dravna organizacija-od najviih do najniih dravnih organizacija) 3. Ogranienje dravne vlasti, dravna vlast se nalazi u narodnom vpljom ustanovljenom pravu. (objasniti)

STRUKTURALNI POJAM DRAVE Opteprihvaeno je da svaka drava mora imati najmanje tri elementa: 1. narod (stanovnitvo), 2. teritoriju i 3.vlast. Dravna vlast Koji su srodni pojmovi dravnoj vlasti: autoritet, mo, uticaj, prisila, legitimnost. Vlast bi se mogla oznaiti kao drutveni odnos u kome jedna strana izdaje zapovijest i nareuje drugoj, a ova druga duna je da postupi po tim zapovijestima, pod prijetnjom prinude. Dravna je vlast je tako ponajprije javna vlast. Drava posjeduje monopol fizike prinude, radi osiguranja primjene izdatih zapovijesti. Ona je legitimna. Mogua je i nelegitimna vlast (uzurpacija, tiranija, diktatura) Pravednost je najvea vrlina usmjerena prema drugima- datira jo iz antikog perioda.

Suverenost dravne vlasti Izraz suverenost (latinska supremus, superanus, starofrancuski sovrain) vue porijeklo iz katolikog crkvenog prava. Kao jedan od osnivaa teorije suverenosti smatra se an Boden (1530-1596), on je definisao pojam suverenosti kao najviu vlast drave nad pojedincem, neogranienu zakonima u svom najpoznatijem djelu est knjiga o dravi Pitanjima suverenosti bavili su se i an ak Ruso, Hobs, Hegel. Najjednostavnije reeno za suverenost se kae da je to svojstvo dravne vlasti i da je dravna vlast vrhovna vlast. Kelzen i njegovo tumaenje prava u smislu meunarodnog prava nad unutranjim pravom. (objasniti). Da li je suverenost pravno pitanje? (neki teoretiari smatraju da pojam suverenosti nema pravni karakter)

Suprematija dravne vlasti znai da je dravna vlast, u okviru svoje teritorija via od bilo kakve druge vlasti. Samostalnost dravne vlasti prema spolja. (objasniti) Nadmo (suprematija) dravne vlasti-dravna vlast je najjaa i najvia u odnosu na vlast razliitih organizacija i zajednica unutar svoje teritorije. Ona je pravno neograniena. Meutim, suverenost je zavisna od ustavnih propisa o ureenju drave, ali i od meunarodnih propisa OUN, Savjeta Evrope, EU i drugih org. i zajednica (spoljanji suverenitet) Relativiziranje pojma suverenosti, kontraverzan pojam. (objasniti) Ako neka druga drava ili me. organizacija odreuje pravac njene politike, onda ona prestaje da bude suverena.

Nacionalna suverenost Je kao i narodna suverenost tvorevina buroaske epohe. Nacionalna suverenost poela se intenzivno razvijati u toku graanske revolucije 18. i 19. vijeka. Stvaranje nacionalnih drava i njihovo eventualno ujedinjavanje na principima nacionalne srodnosti,zajednikog etnikog porijekla i slinih istorijskih osnova. Ideal je bio jedna nacija-jedna drava. Etniko, kulturno i ekonomsko podreivanje manjih nacija od strane veih. Hegemonizam veih zajednica i pojava nacionalnog separatizma. Istupanje iz zajednice pojedinih manjih, stvaranje posebnih drava ili stvaranje konfederalnih drava. Taj proces je uglavnom zavren u Evropi, izuzev na Balkanu. Meutim, moderno doba i takvim nacijama i nacionalnim manjinama garantuje odreena prava i slobode. Era globalizacije i suverenosti-meuzavisnost drava: nadnacionalne, regionalne i svjetske organizacije.

Prava nacionalnih manjina Iako je problem nacionalnih manjina relativno star, u meunarodnom pravu jo ne postoji obavezujua definicija pojma nacionalnih manjina. Najpoznatiju definiciju nac. manjina je do sada dao Franesko Kapotorti, to su: Grupe brojano manje od ostalog preovlaajueg stanovnitva neke drave, iji lanovi, podanici te drave, imaju etnike, vjerske ili jezike karakteristike razliite od ostalog stanovnitva i implicitno pokazuju osjeanje solidarnosti u uvanju svoje kulture,svoje tradicije, svoje religije i svog jezika Zatita ljudskih prava manjina (kolektivna prava) i pripadnika manjina (individualna prava) Manjine, kao i veine moraju prihvatiti dravu kao svoju, zato im se moraju obezbijediti sva prava (kolektivna i individualna)

Prava: kulturna, upotreba jezika, pravo na vjeroispovijest, pravo na obrazovanje, prava na osnivanje udruenja, prava manjina da uestvuje u izvrnoj, zakonodavnoj i sudskoj vlasti i druga. To bi morala biti ustavna materija svake drave.

Dravna teritorija i stanovnitvo Dravna teritorija je precizno odreen prostor na kome se nalazi stanovnitvo drave nad kojim se vri dravna vlast.

Rije je o trodimenzalnom prostoru (pojedini autori govore i o viedimenzionalnom), a koji se sastoji od povrine i dubine kopna, mora, jezera i vazdunog stuba iznad povrine dravne teritorije do odreene visine (visine koje doseu klasine letilice)
Dravne granice obiljeene su zamiljenim ili pak prirodnim granicama (rijekama, jezerima, klancima, visovima planina i sl)

Dravne granice odreene su teritorijalnim i meunarodnim propisima. irina teritorijalnog mora razliita je kod pojedinih drava i iznosi 6, 12 ili pak vie morskih milja. (1 morska milja=1852 metra) Dravna teritorija se sastoji od kompaktne cjeline, ali to ne mora uvijek biti sluaj (Primjer Pakistana). Svaka drava pravno posjeduje samo jednu teritoriju, bez obzira je li ona kompaktna ili rasparana. Na teritoriji jedne drave primjenjuju se pravne norme, koje dotini stanovnici kao i stranci moraju potovati. U nekim ranijim epohama primjenjivalo se naelo persionaliteta.(objasniti) Naelo teritorijalnosti ne primjenjuje se za lica koja imaju diplomatski imunitet.

Dravno stanovnitvo ine: Stanovnici dotine drave, stranci i stanovnici koji uopte nemaju dravljanstvo (tzv. apartridi). ovi ljudi izgubili su dravljanstvo jedne drave, a istovremeno nisu dobili drugo. Dravljanstvo je u modernom smislu, trajna veza javnopravnog karaktera izmeu fizikog lica i drave. Osoba koja ima dravljanstvo dotine drave ima i neka posebna prava (koja?) Kako se stie dravljanstvo? Roenjem na dva naina: nasleivanjem dravljanstva roditelja po principu krvi, ili po principu roenja u dotinoj dravi. Osoba moe stei dravljanstvo i priroenjem, ispunjenjem uslova koje pojedine drave slobodno odreuju. (duina boravka,zaposlenje, nekanjavanje, posebne zasluge za dravu i t.d.) Moderna drava zahtijeva bitno poboljanje poloaja stranaca.

Dravno stanovnitvo ine: Stanovnici dotine drave, stranci i stanovnici koji uopte nemaju dravljanstvo (tzv. apartridi). ovi ljudi izgubili su dravljanstvo jedne drave, a istovremeno nisu dobili drugo. Dravljanstvo je u modernom smislu, trajna veza javnopravnog karaktera izmeu fizikog lica i drave. Osoba koja ima dravljanstvo dotine drave ima i neka posebna prava (koja?) Kako se stie dravljanstvo? Roenjem na dva naina: nasleivanjem dravljanstva roditelja po principu krvi, ili po principu roenja u dotinoj dravi. Osoba moe stei dravljanstvo i priroenjem, ispunjenjem uslova koje pojedine drave slobodno odreuju. (duina boravka,zaposlenje, nekanjavanje, posebne zasluge za dravu i t.d.) Moderna drava zahtijeva bitno poboljanje poloaja stranaca.

FUNKCIJE DRAVNOPRAVNOG PORETKA Funkcionalni pojam drave Postavlja se pitanje koje su funkcije drave (navesti citat S. Jovanovia) S. Jovanovi govori o regulatornoj, izvrnoj i sudskoj funkciji drave. Isto stanovite zastupa i Hans Kelzen. ore Tasi smatra da je nemogue odvojiti pravnu od socijalne ili kulturne funkcije drave. I drugi pravni teoretiari su isticali funkcije drave iste ili razliite. Meutim, nesporno je da je drava kao organizacija koja raspolae monopolom fizike prinude, prisilno usmjerava ili regulie vane, konfliktne i sloene meuljudske odnose.

Drava i pravo imaju jedinstvene (istovrsne) funkcije, koje su se mijenjale tokom istorije. U vrijeme plemena imala je napadako-odbrambenu funkciju, kao i u kasnijem periodu. U vrijeme velikih javnih i prisilnih radova imala je funkciju upravljanja tim prisilnim radovima (Mezopotamija, Egipat, Kina, Indija i dr.), a u savremenoj dravi, upravljanje velikim javnim radovima) Takoe, jedna od funkcija drave jeste i zatita mira i bezbijednosti, tj spreavanje unutranjeg rata meu drutvenim grupama i samovoljnog ugroavanja ivota i imovine ljudi.

Jo su Platon,Aristotel i Ciceron isticali da bi drava i pravo trebali da slue pravednosti i dobrom ivotu ljudi. Svaka drava ima i pravno regulatornu funkciju, da bi ostvarivala sve naprijed navedene funkcije.

PROMJENE DRAVNOPRAVNOG PORETKA Dravnopravni poredak je dinamina pojava, tako da ima svoj razvoj i promjene u njemu. U dravnopravnom poretku svakodnevno nastaju brojne zmaajne promjene pojedinih njegovih elemenata (npr. neke slubene osobe odlaze, a druge dolaze, pojedini dravni organi se ukidaju, transformiu ili se stvaraju novi, neki pravni akti (zakoni, uredbe, odluke, prestaju da vae), umjesto njih stupaju na snagu novi.) Tehnoloki, ekonomski i politiki razvoj drutva namee i dublje promjene dravnopravnog poretka kao npr. prelaz iz monarhijskog u republikanski oblik vladavine, prelaz iz parlamentarnog u polupredsjedniki sistem ili obrnuto, vei stepen decentralizacije isl. Takve vee promjene nazivaju se reformama (ustavne, izborne, obrazovne, agrarne i t.d.

Nasuprot ovim legalnim postoje i nasilne i nezakonite (ilegalne) promjene, npr. dravni udari.Dravnim udarom se obino mijenjaju samo oni dijelovi drave i prava koji su pobunjenicima nepoeljni. Dravni udari i prevrati mogu biti antidemokratski (nasilni) to je najei sluaj i demokratski. Pu predstavlja drugu nezakonitu promjenu dravnog poretka i od dravnog udara se razlikuje po tome to ga izvode nii pripadnici u hijerarhiji dravnih funkcionera. (npr. pu u Liberiji izveden od strane jednog narednika u vojsci). Pu se dogaa u dravama rjee u odnosu na dravni udar. Narodni ustanak ili revolucija rui dravnopravni poredak u mnogo veoj mjeri od dravnog udara.( rui ne samo pojedine elemente politikog sistema u drutvu, ve obara pojedine linosti, vladajue stranke i osnovne politike i pravne odnose u drutvu)

Za razliku od dravnog udara i reformi, revolucija esto prekida kontinuitet ili identitet dravnopravnog poretka, stvarajui novu dravu i novo pravo na ruevinama stare drave i starog prava. Primjeri revolucije u modernom dobu: Francuska revolucija 1798. ukinuta je vlast aristokratije. Revolucija u rusiji 1917. Drugi svjetski rat u Jugoslaviji. Narodno oslobodilaki ratovi i antikolonijalni ustanci u azijskim i afrikim dravama: Alir, Indija, Indonezija, Irak i dr. DRAVNA ORGANIZACIJA Pojam dravne organizacije Kako je ve reeno drava je izuzetno sloen pojam, koja ima vie znaenja. Jedno od njih svakako obuhvata dravnu organizaciju.

Meutim, i sam pojam dravne organizacije moe imati vie znaenja, pa je potrebno imati na umu u kom znaenju se ovaj pojam upotrebljava. Tako se smatra da je najire znaenje pojma dravna organizacija njeno teritorijalno (geografsko) znaenje, gdje je ona oznaena kao prostor na kome se vri dravna vlast. Ue znaenje dravne pojma dravna organizacija je njeno socioloko (politikoloko) znaenje kao organizacije koja ima monopol fizike prinude. I najue znaenje je organizaciono, koja oznaava tvorevinu sa skupom organa koji izvravaju odreene zadatke, meu kojima posebno organi koji primjenjuju sankcije za prekraj pravnih normi.

Dravna organizacija se jasno razlikuje od drugih organizacija. Specifinost dravne organizacije ogleda se u tome to ona ima monopol fizike prinude, a ona je i sloenija u odnosu na druge organizacije. Dravna organizacija ima svojstvo posebnog subjekta pravapravnog lica.

Drava kao pravno lice


O dravi kao pravnoj i politikoj organizaciji pisano je mnogo, ali o dravi kao subjektu prava (privatnopravnom odnosu) pisano je malo, kod nas gotovo nikako. Problem pravnog subjektiviteta drave jedan je od najsloenijih problema pravne nauke uopte. Drava moe da uestvuje u graansko pravnom prometu u svojstvu samostalnog nosioca graanskih prava i obaveza i ne moemo joj negirati pravni subjektivitet. Meutim, veina autora tretira dravu iskljuivo kao subjekt javnog prava, smatrajui je najee specifinom ustanovom, pravnom linou meunarodnog javnog prava i istovremeno njenog unutranjeg javnog prava. U svakom pravnom odnosu moraju postojati dva pravna subjekta, jedan aktivni i drugi pasivni.

Kad se posmatra sa stanovita obligacionog prava, stvar je jasna i oigledna: povjerilac je aktivni pravni subjekt, a dunik pasivan. Primijenjeno na klasifikaciju pravnih nauka, teorija dvaju subjekata prava dala bi sljedeu podjelu (citirati i objasniti) Svi pravni odnosi prema subjektima prava mogu se podijeliti u pet vrsta: 1. odnos individue prema individui istog dravljanstva, 2. odnos individue prema podaniku druge suverenosti, 3. odnos pojedinca prema svojoj dravi, 4. odnos pojedinca prema stranoj dravi, 5. odnos drava izmeu sebe.

Ovdje su karakteristini odnosi izmeu individue i drave, tj. mjeovita prava, u kojima se javljaju kao subjekti s jedne strane individua, a sa druge drava. Dakle, u pitanju su mjeoviti odnosi javnopravnog i privatnopravne prirode, meunarodnog ili internog karaktera. U starijem rimskom periodu, rimska drava nije smatrana pravnim licem i njena imovina pripadala je kao kolektivna svojina svim njenim lanovima. Kad bi rimska drava stupila u imovinsko-pravne odnose sa privatnim licima, ti odnosi bi se regulisali javnim, a ne graanskim pravom, s obzirom da je drava u te odnose stupila kao javna vlast, kao nosilac suverenosti. Zbog toga drava nije mogla biti tuena u graanskom postupku, ve samo u administrativnom. U periodu ranog feudalizma ne postoji razlika izmeu kraljeve i dravne imovine, jer je kralj bio vlasnik cjelokupne dravne teritorije, ali se to vremenom mijenja, pa se kao subjekt dravne imovine vie ne smatra vladar, ve drava i dravna imovina se odvaja od imovine vladara.

I u drugim zemljama zapadne Evrope poinje proces potinjavanja drave graanskom pravu. U Kraljevini Jugoslaviji takoe je postojala teorija o dravi, tako je drava u sebi objedinjavala dvije pravne linosti, dravu kao vlast i dravu kao titulara imovinskih prava. U kasnijem periodu- krajem 19. vijeka drava se poinje shvatati kao jedinstvena linost. Po tvrdnjama nekih teoretiara poloaj drave je specifian, ona u imovinske privatnopravne odnose stupa kao imovinski subjekt, ali nije posebna pravna linost, ve samo jedinstvena i nedjeljiva pravna linost drave u njenim imovinsko- pravnim odnosima. U naoj teoriji drave i prava, kao i u teoriji drave i prava uopte postoje razliita gledita o dravi kao pravnom licu u razliitim periodima (period uticaja Zapadne Evrope, uticaji sovjetske i marksistike teorije-koja je jednim velikim dijelom negirala dravu kao pravno lice)

S. Jovanovi, podrava Kelzena i njegovu normativnu teoriju istiui da je drava pravna linost.To tvrdi i Toma ivanovi, Radomir D Luki idr. Naime, drava je jedna, istina specifina pravna linost koja obavlja razliite djelatnosti (funkcije) Ona se pri tom moe pojavljivati kao nosilac suverenih ovlatenja, odnosno da istupa sa pozicije vlasti, kao javnopravni subjekt, ali istovremeno moe da se pojavi i kao subjekt privatnopravnih odnosa. (Primjer-citat str 76.) U ime drave pojavljuju se njeni organi, koji za dravu obavljaju odreene poslove, pa i zakljuuju privatnopravne ugovore, koji se smatraju dravnim aktima, jer se zakljuuju za raun drave, a ne za lini raun. (po punomoi). Dakle, drava kao specifina pravna linost istovremeno moe da bude subjekt i javnopravnih i privatnopravnih odnosa. (moe da nastupa sa pozicije vlasti, koristei monopol fizike prinude(sile), ali i kao ravnopravan ugovorni partner. Primjer: Drava za potrebe vojske u hrani moe postupiti putem naredbe, ali moe i zakljuiti i ugovor o isporuci hrane, gdje se ona pojavljuje kao ugovorni partner.

Naela dravne organizacije S obzirom na svoju specifinost, dravna organizacija funkcionie na posebnim (specifinim) naelima. Uloga, znaaj i broj naela dravne organizacije mijenjala su se tokom njene istorije. Meutim odreena naela imaju univerzalnu i nezamjenljivu ulogu. Najvanija naela dravne organizacije su: naelo hijerarhije, naelo centro-periferne povezanosti, naelo koordinacije, kooperacija, korelacija i koheretnost. Naelo hijerarhije Naelo hijerarhije je najvanije naelo dravne organizacije. Naelo hijerarhije nije samo znaajno za dravu, ve i za drutvene organizacije.

Dravna organizacija je sloena organizacija, sastavljena iz mnogobrojnih dijelova koji se nalaze u posebnim specifinim odnosima.U tim odnosima oni su meusobno podreeni i nadreeni, odnosno izmeu njih postoji odnos hijererhije. itava dravna organizacija je jedna hijerarhijska organizacija. Postoji i hijerarhija pravnih akata (objasniti). Pravni poredak je vrsta normativnog poredka i sastavljena je od viih i niih elemenata, gdje svaki pravni akt, osim najvieg (ustava) proizilazi iz vieg i tako do najnieg. Dakle, hijerarhija pravnih normi zasniva se na razliitoj (nejednakoj) pravnoj snazi pravnih akata, gdje nii pravni akti imaju manju pravnu snagu i one moraju biti u skladu s viim pravnim normama, koje imaju veu pravnu snagu. Najvii dravni organ donosi najvii pravni pravni akt (ustav) dok ostale pravne akte donose drugi dravni organi. Na ovaj nain, naelo hijerarhije u dravnoj organizaciji preslikava se na pravni poredak. Naelo centro-periferne povezanosti