Вы находитесь на странице: 1из 268

Сборник конференции

Международная студенческая научно-практическая онлайн-конференция

«Наука – молодым! Вместе создаем цифровой мир»,


проводимая в рамках недели науки
Школы «Общество, технологии и экология»
Университета Нархоз

Алматы – 2020

1
УДК 378
ББК 74.58
H34

Редакционная коллегия: д.э.н., профессор Байтенова Л.М., к.ф.-м.н., ассоцированный


профессор Тукенова Л.М., старший преподаватель Сагитова Г.К.

«Наука – молодым! Вместе создаем цифровой мир»: Сборник материалов H34


Международной студенческой научно-практической онлайн-конференции. 10 декабря,
2020 г. – Алматы: НАО «Университет Нархоз». – 2020. – 263 с.

ISBN 978-601-329-198-7

В сборнике представлены материалы международной студенческой научно-


практической онлайн-конференции «Наука – молодым! Вместе создаем цифровой мир».
Материалы конференции содержат вопросы по цифровизации различных отраслей
экономики страны, роботизации, влияния пандемии COVID-19 на экономику и
перспективы развития инновационных технологий в социально-экономических, научных
и экологических аспектах развития страны. В сборнике представлены тезисы докладов
студентов Казахстана, России, Кыргызстана и др.

УДК 378
ББК 74.58

ISBN 978-601-329-101-7

© НАО «Университет Нархоз», 2020


© ОП «Информационные системы и статистика», 2020

2
СОДЕРЖАНИЕ

Секция 1. «Цифровая экономика и сквозные цифровые


технологии»
Salykbayeva T. (Supervisor Baimuratov O. Dept. of Computer Science, SDU) 9
Development of mobile application for healthy maternal behavior in order to reduce
fetal mortality

Айса Б.М. (Научный руководитель: Астаубаева Г.Н., к.э.и., ассоц.проф.) 12


Преимущества и недостатки Data Mart
Адиль А., Рахадкызы А., Токе Ш. (Научный руководитель: старший 15
преподаватель Сагитова Г.К.) Анализ потоков миграции в Казахстане в
зависимости от экономических факторов

Байсейіт Ә.Н. (Ғылыми жетекшісі: аға оқытушы Миркасимова Т.Ш.) 18


Қазақстандық «BAISEIIT» веб-фрэймворкының мҥмкіндіктері мен қолдану
әдістері
Бибол Д.Д. (Науч.руководитель: к.ф.-м.н., ассоц.проф. Тукенова Л.М.) 20
Особенности UI/UX дизайна

Биболат Е.Е., Ашимжанова Д.Р. (Научный руководитель: Ш.Н.Макиленов, 24


Лектор кафедры КИИБ, АО МУИТ) Применение методов теории массового
обслуживания для оптимизации рабочих процессов в отделении АО
«КАЗПОЧТА» в условиях карантина

Гайнушов М. (Ғылыми жетекші: А.С.Сәрсенбай аға оқытушы, Алматы 27


энергетика және байланыс университеті) Арнаулы бағдарламалау ортасында
экономикалық процестерді имитациялық модельдеу

Даулетов К. (Ғылыми жетекші: Кобенкулова Ж.Т., ХБК(ҚазБСҚА) ЖБПФ-нің 31


профессор ассистенті) BIM: сандық модельдеу - қҧрылыс индустриясының
цифрлық дәуірі

Жамбылбек.А.Е. (Ғылыми жетекші: Алдажаров К.С., э.ғ.к., 34


қауымдастырылған профессор) Қызметкерлер мен клиенттердің мекемеге
тіркелуі
Жҧмақанов О. (Ғылыми жетекшісі: п.ғ.к., қауымд. профессор Исабаева С.Н. 38
Нҧр-Мҥбарак Египет ислам мәдениеті университеті) Цифрландыру бҥгінгі білім
берудегі жаңа негізгі бағыт

Змановский А.В. (Научный руководитель: Кегенбеков Ж.К. – к.т.н., доцент, 40


Казахстанско-Немецкий Университет) Пути совершенствования
информационной системы электронного таможенного декларирования «астана-
1» на примере компании ТОО «ДХЛ» интернешнл Казахстан

Изетулла А.Ж. (Ғылыми жетекші: ф.-м.ғ.к., қауымд.проф. Тукенова Л.М.) 44

3
Цифрлық экономика және ҧшы-қиыры жоқ цифрлық технологиялар

Каблашева Г.Д. (Научный руководитель: к.э.н., асоцс. профессор Астаубаева 46


Г.Н.) Проблема генного редактирования в биоинформатике
Камалиев С.Ж. (Научный руководитель: д.э.н., профессор Байтенова Л.М.) 49
Применение больших данных в городских исследованиях
Киоссе И.В. (Научный руководитель: Кренгауз И.Н., университет Туран) 52
Защита персональных данных в сети интернет

Кӛпеева А.Р. (Ғылыми жетекшісі: п.ғ.к., қауымд. профессор Исабаева С.Н. Нҧр- 55
Мҥбарак Египет ислам мәдениеті университеті) Цифрлық экономика және
толассыз цифрлық технологиялар
Қаңтарбаев Б.А. (Ғылыми жетекші: аға оқытушы Батырхан С.К.) Жол кӛлік 59
оқиғаларын желілік технологияларды қолдану арқылы азайту

Максутбеков З.К. (Научный руководитель: к.с.н., ассоц. проф. Скакова А.Ж.) 61


Первый собственный движок на основе паттерна MVC

Мамеев И. (Научный руководитель: к.т.н, ассоц.проф. Куламбаев Б.О.) Анализ 70


текущего положения социальных сетей
Матчанов Д. (Научный руководитель: к.э.н., ассоциированный профессор 73
Алдажаров К.С.) Особенности информационной безопасности рекламного
агентства
Мҥсілім А.Е. (Ғылыми жетекші: э.ғ.к.,қауымд.проф. Алдажаров Қ.С.) VISUAL 76
STUDIO ортасында кинотеатр ісінің жҧмысын автоматтандыру
Ӛмірбай Ш. (Научный руководитель: старший преподаватель Неверова Е.Г.) 79
Анализ социальных сетей с помощью машинного обучения для выявления
молодежи, подверженной депрессивному или суицидальному поведению

Пердебек М.Б. ( Ғылыми жетекші: аға оқытушысы, т.ғ.м., Батырхан С.К.) 83


Халықтың тҧрмыс деңгейінің дамуына цифрлы технологиялардың әсері

Сапаров А.Е. (Научный руководитель: Кегенбеков Ж.К. – к.т.н., доцент, 87


Казахстанско-Немецкий Университет) Построение информационной сети
автопилотируемого автомобиля с использованием надежных низкоуровневых
сетевых протоколов

Сәлімбай Н.Б. (Ғылыми жетекші: Алдажаров К.С., э.ғ.к., қауым. профессор) 92


IOS мобильді қосымшасы

Саймасай Г.Б. (Ғылыми жетекші: Баймҧратов О., Сулейман Демирел 95


университеті) Мектеп оқушыларына SCRATCH арқылы бағдарламалау тілін
ҥйрету

Cаясат Б.Н. (Научный руководитель: д.э.н., профессор Байтенова Л.М.) 98


Применение искусственного интеллекта в медицине
Тоберт А.А. ((Научный руководитель: Кегенбеков Ж.К. – к.т.н., доцент, 100
Казахстанско-Немецкий Университет) Система AMBROSUS

4
Тоқболат Ф. ( Ғылыми жетекші: аға оқытушысы, т.ғ.м., Батырхан С.К.) 102
Мәдениет саласындағы мерекелік іс-шаралардың болуына әсер етуші факторлар
арасындағы байланысқа r бағдарламасында статистикалық талдау жҥргізу

Тӛлеуханов Н.Е. (Ғылыми жетекші: ф.-м.ғ.к., қауымд. проф. Тукенова Л.М.) 105
Пандемия кезіндегі сандық технологиялардың маңызы

Тузелбек Д.Қ. (Научный руководитель: д.э.н., профессор Байтенова Л.М.) 108


информационные системы анализа для бизнес проектов в условиях COVID-19

Тҧрсынжан С.А. (Ғылыми жетекші: аға оқытушы Г.С. Мухамеджанова) IT 110


саласы мемлекеттің, кәсіптің негізгі даму факторы

Умирбай Д. ( Ғылыми жетекші: аға оқытушы Г.С. Мухамеджанова) 113


Социологиялық зерттеулерде ақпараттық технологияларды қолдану

СЕКЦИЯ 2: «Молодежь и инновации: конкурс идей и проектов»


Ақылбеков А. (Научный руководитель: старший преподаватель Неверова Е. Г.) 118
Решение задачи оптимизации работы приложений с помощью анализа текстовой
информации

Ермагамбетов Д.А. (Научный руководитель: Кренгауз И.Н., Ким Е.Р., 121


университета Туран) Влияние криптовалюты «BITCOIN» на мировую
экономику

Катаева А.С. , Сафронова С.А. (Научный руководитель: Захаров П.В. – д.ф.- 124
м.н., профессор, ФГАОУ ВО «Санкт-Петербургский политехнический
университет Петра Великого») Применение элементов робототехники на уроках
физики в 9 классе при изучении законов классической механики

Кривцов А. Т., Маратов Н. С. (Научный руководитель: старший преподаватель 127


Неверова Е.Г.) Использование технологии дополненной реальности в
маркетинговых целях

Курманбек Ш.А. (Научный руководитель: Макиленов Ш.Н. – Лектор кафедры 130


КИИБ, АО МУИТ) Применение теории системы массового обслуживания в
повышении пассажиропотока международного аэропорта «Нурсултан
Назарбаев» в условиях пандемии

Жҧмамҧратов Д. (Ғылыми жетекші: Сигаева В.М. ПЗУ) «GAMING BROWSER 133


OPERA GX» мҥмкіндіктері

Мордачева А.С., Мордачев Р.С. (Научный руководитель: к.э.н., профессор 136


Уандыкова М.К.) Внедрение элементов роботизации в образовательный
процесс высшего учебного заведения
Широков И.А. ( магистрант 1 курса ОП «Веб-технологии», ФГАОУ ВО 140
Университет ИТМО) Идея создания информационной системы ІІІ поколения для

5
интеграции медицинского обслуживания России и Казахстана

Секция 3. «Вопросы современных научных исследований. Общая


секция»
Massalimova A.N. (2nd year master's student, Medical Physics of Nuclear Medicine, 144
National Research, Nuclear University "MEPHI") Simulation of gamma radiation
using the geant 4 APP - ―GATE‖

N.A. Vershitskaya, V.I. Vernadsky (E.R. Vershitskaya, PhD, Associate Professor, 147
State and Municipal Management., Institute of economics and management, Crimean
Federal University, Simferopol, Russia) Transformation processes in innovative model
of social and economic development in Russia

Абатоллаева Ж., Энгельс Б. (Ғылыми жетекші: а.ш.ғ.к.. проф. Есенкулова 149


Ж.Ж.) Кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін арттыру қҧралы ретінде бизнес-
процестерді қайта қҧру

Аскарова А. (Ғылыми жетекшісі: а.ш.ғ.к., проф. Есенкулова Ж.Ж.) 151


Энергоменеджмент жҥйесінің әлеуметтік маңызы

Атымтаева Д. (Ғылыми жетекшісі: Сатбаева Г.С. э.ғ.к., қауымдастық 154


профессоры) Органикалық ауыл шаруашылық ӛнімдерінің сапасын қамтамасыз
ету
Аскарова А.Ғ., Қанаев А.Р. (Ғылыми жетекші: Ж.Ж.Аканова т.ғ.к., 157
қауымдасқан профессоры) Қауіпсіз транзакциялардағы банкинг

Әбутаев А. (Ғылыми жетекші: б.ғ.к., қауымд. проф. Бӛрібай Э.С.) Маңғыстау 159
облысының тҧрақты дамуы ҥшін экологиялық мәдениет пен білім беруді
оңтайландыру мҥмкіндіктерін талдау

Байбактинова А., Жапарова А. (Ғылыми жетекшісі: Сатбаева Г.С. э.ғ.к., 161


қауымдастық профессоры) Компьютерлік технологиялардың тірі ағзаларға әсері

Дакиев Ж, Габбасов С. (Научный руководитель: к.ф.н., ассоциированный 163


профессор Капасова Д.А. , Египетский университет исламской культуры Нур-
Мубарак) Перспективы развития зеленого бизнеса в Республике Казахстан

Дерипаскина А.А. ( студентка 2 курса Экономического факультета 165


Специальность – Прикладная информатика, Алматинский филиал Санкт-
Петербургского Гуманитарного университета профсоюзов) Колмогоровская
сложность и алгоритмическая случайность

Жақсыбек А., Еркінқызы А. (Ғылыми жетекшісі: аға оқытушы Иматаева Ә.Е.) 168
Қазақстандағы жол - кӛлік оқиғаларының орналуын статистикалық зерттеу

Жолшы А. (Ғылыми жетекшісі: аға оқытушы Иматаева Ә.Е.) «COVID-19 171


вирусынан кейінгі қазақстан мемлекетінің экономикалық жағдайын

6
статистикалық зерттеу»

Жуман Е.А. (магистрант Высшей Школы Баньска – Технический университет в 175


Остраве (г.Острава, Чешская Республика, Научный руководитель: Макулова
А.Т. – д.э.н., профессор, НОД «Общеобразовательные дисциплины»,
Университет Нархоз) Проведения самооценки организаций в рамках модели
EFQM

Жҧмағҧлова Қ.Ж., Садық А.Т. (Ғылыми жетекшісі: аға оқытушы Иматаева 179
Ә.Е.) Халықтың некелесуі мен ажырасуын статистикалық зерттеу

Ибрайхан М., Иманәлі А., Суттенова А.(Научный руководитель: старший 183


преподаватель Сагитова Г. К.) Факторный анализ Валового внутреннего
продукта Республики Казахстан

Кабулова С. (Ғылыми жетекші: аға оқытушы Мҧханбетова С.М.) 185


Қазақстандағы адам әлеуеті дамуының демографиялық аспектілері:
статистикалық талдау

Қашағанова А. (Ғылыми жетекшісі: э.ғ.д., профессор Макулова А.Т.) 188


Қазақстан республикасының маңызды ауыл шаруашылық саласының ӛзгерісі мен
қазіргі жағдайына статистикалық талдау

Қасымбек Т. (Ғылыми жетекшісі: аға оқытушы У.Б. Меирманова ) Қазақстан 190


республикасының 2000-2019 жылдар арасындағы ажырасу кӛрсеткішіне
мониторинг

Қанат М. (Ғылыми жетекші: аға оқытушы Мекебаева Ж.А.) ҚР сақтандыру 193


ҧйымдарының қаржылық кӛрсеткіштеріне талдау

Муратулы А., Омар А. (Научный руководитель: старший преподаватель 196


Исмагулова А.А.) Влияние инноваций на экономический рост страны (на
примере Казахстана)

Мҧқиятқызы А. (Ғылыми жетекші: Мекебаева Ж.А - аға оқытушы) Тҧрғын ҥй 200


қҧрылысына салынған инвестиция кӛлеміне талдау

Райбек Ҧ. (Ғылыми жетекші: аға оқытушы Муханбетова С.М.) Қазақстан 203


республикасында жҧмыспен қамтылған халықтың ӛсу деңгейіне әсер ететін
факторларды талдау

Расилбек Р.Ғ., Қойшығара А. (Ғылыми жетекші: Ж.Ж. Аканова т.ғ.к., 206


қауымдасқан профессоры) Жасанды интеллекті дамытудың жолдары

Римжанов И.Р. – студент 1 курса спец. «Финансы», университет Нархоз 208

О развитии цифровой экономики в казахстане

Сабиева А. Серяпов П. Шарбекова Д. (Научный руководитель: старший 21


преподаватель Сагитова Г. К.) Проблема безработицы в современном 1

7
казахстане и влияние преступности на ее уровень

Сабыртаев М.,Мейрамгалиева Е. (Научный руководитель: старший 215


преподаватель, DBA, Мусульманкулова А.А.) Статистический анализ динамики
внешней торговли Республики Казахстан

Савицкий И.О. (Научный руководитель: Макарова О.Н., доцент (АГГПУ 218


имени В.М. Шукшина), г. Бийск, Россия) Обучение школьников основам WEB-
дизайна в рамках внеурочной деятельности
Слетова А., Аюп А. (Ғылыми жетекші: б.ғ.к., қауымд. проф. Бӛрібай Э.С.) 220
Шыны қалдықтарын қайта ӛңдеу бизнес ретінде
Талғат. Д. (Ғылыми жетекшісі: э.ғ.к., профессор Мананов Б.Б.) Қазақстан 222
республикасының ЕАЭО елдерімен импортын аймақтар бойынша статистикалық
талдау

Тауасарова М., Қоқымбаев М. (Ғылыми жетекші: а.ш.ғ.к., 225


профессор Есенкулова Ж.Ж.) Фармацевтикалық ӛнеркәсіптерінде Glp
стандарттарын енгізу мәселелері
Тынымбаева Г.Б. (Ғылыми жетекшісі: э.ғ.к., профессор Мананов Б.Б.) ҚР 228
импортының динамикасы мен қҧрылымын статистикалық талдау

Тынымбаева Г.Б. , Шайменова Ә.Д. (Ғылыми жетекші: аға оқытушы 231


Иматаева А.Е.) Қазақстан республикасының ішкі кӛші-қон қозғалысы
Туашева М. (Ғылыми жетекші: аға оқытушы Мҧханбетова С.М.) Қазақстан 234
халқының ауру-сырқаулығын статистикалық талдау

Тохташ Ш. (Ғылыми жетекші: аға оқытушы Муханбетова С.М.) Қазақстан 238


халқының демографиялық ӛзгерістерін аймақтар бойынша талдау

Шакирова Д. (Ғылыми жетекші: аға оқытушы Ходжанова Б.Х., М.Ӛтемісов 241


атындағы БҚУ) Батыс Қазақстан облысында мҧнай мен газ кен орындарының
игерілу барысында туындап отырған экологиялық проблемалар

Әлдибеков Б.Ш. (Научный руководитель: к.г.н. ассоц. Проф. Усубалиева С.Д.) 245
Качество воды и сточные воды
Жумашбай А.К. , Ашимова Д.Р (Научный руководитель: к.г.н. ассоц. проф. 247
Усубалиева С.Д.) Экологическая ситуация павлодарской области
Менаякова И. (Научный руководитель: к.ф.н., доц Айтбаева Г.Дж. 250
КазУМОиМЯ им.Абылай хана) Природное наследие казахстана и сакральный
туризм

Сулайманова А., Айгалиева А., Бекжан Н. (Научный руководитель: к.г.н. 254


ассоц. проф. Усубалиева С.Д.) Пищевые отходы: проблемы и пути решения
Ерназарова А. (Ғылыми жеткші: э.ғ.м.,аға оқытушы Макенова Г.У.) Туризм 257
және пандемия: экономикаға әкелген ӛзгерістері
Райысбаева К. (Научный руководитель: доктор PhD, ассоциированный 261
профессор Тлеубердиева Г.И. ) Вопросы разработки системы прогноза
бинарных опционов

8
9
УДК 004

DEVELOPMENT OF MOBILE APPLICATION FOR HEALTHY MATERNAL


BEHAVIOR IN ORDER TO REDUCE FETAL MORTALITY
Tolganay Salykbayeva
Dept. of Computer Science, Almaty
Supervisor: Olimzhon Baimuratov
Dept. of Computer Science, SDU, Almaty

Abstract. Pregnant women are not sufficiently analyzed in scientific studies, which leads
to deficiencies in evidence-based treatment guidelines. There are more than two billion
smartphone users in the world, which allows researchers to easily and inexpensively conduct
large-scale studies using mobile applications, especially among pregnant women, whose use is
extremely high, especially as an information channel. This is the first application for pregnancy
research, that is, a popular application for them, for self-monitoring and training of expectant
mothers. Due to the large-scale and simplified collection of data obtained through surveys, using
the application, we strive to improve our understanding of the factors contributing to a healthy
pregnancy, both for the mother and the developing fetus. In Kazakhstan, there are many mobile
applications that provide only basic data, such as a reminder of a meeting with a doctor, a list of
medical institutions, nearest pharmacies, surveys of consumers of medical services, etc. This
application is different in that pregnant women will receive useful information in addition to
monitoring, as well as answers to their questions, that is, recommendations on their questions.
And also this application will be sent for our country, namely for our mentality, but in the future
we are considering, by improving this application, to try to launch them abroad.
Keywords:
Mobile application; health system; fetal mortality; pregnant women; pregnancy process;
medicine; pregnancy support program; recommendations of experts and doctors; expert systems.

1 Introduction
It is known that the death of infants is one of the main indicators of the level of socio-
economic and cultural well-being of society, as well as the effectiveness of health care. As a
result of this, the concern for this indicator on the part of not only medical workers and public
health advocates, but also sociologists, demographers, both in our country and beyond, is
absolutely logical.
Along with social problems, medical problems also increased: the deterioration of
pregnant women due to the rise of extragenital diseases and pregnancy complications; a higher
incidence of miscarriages and the birth of low birth weight babies; an increase in the number of
newborns with congenital malformations and pathology of the perinatal period, which in fact
determined a significant increase in the incidence of newborns in the republic, the minimum
number of births of healthy babies. The deterioration in the health of a new generation has
increased the risk of child mortality.
In order to ensure a steady reduction in infant mortality in a depressed territory, it is
extremely important to learn the dynamics, causes and condition that affect its level. At the same
time, the unfavorable trend in the demographic metrics in the republic, manifested in a decrease
in the birth rate, a significant development of the general mortality rate and a negative natural
population growth, did not have a positive trend today. Decrease in infant mortality can
positively affect natural development and increase in average life expectancy, replenishment of
the population.
The relevance of the topic of this study is due to the need to find ways to reduce fetal
mortality in pregnant women by developing an application that will prevent risks of
manifestations before the pregnancy.

10
Given the large number of mobile Internet users, we have a unique opportunity to access and
register a diverse and huge group of pregnant women in the Republic of Kazakhstan. There is
also an array of digitally connected devices and sensors that will allow us to identify and collect
more frequent and error-free measured values from the expectant mother than ever before, which
in fact guarantees a unique, detailed understanding of individual changes in physiological
changes during pregnancy. The overall goal of this application is to create an ever-improving
user-oriented platform that will become a global resource for collecting a wide range of valuable
longitudinal data on well-being during pregnancy, and after that apply this data to expand
knowledge as an individual user, as well as a research society, so that help identify the signs that
create the most robust pregnancy for all women.

2 Problem setup
Risk Factors Affecting Infant Mortality: Women's health, Child gender, the birth number
of the child, Maternal age. The mortality rate of children born to a woman older than 40 years is
somewhat high, but until the end of the childbearing period it does not reach the same level as
mothers under the age of 20 years.[1-3]
One of the main reserves to further reduce neonatal mortality is to minimize the death of children
from preventable causes. The analysis showed that the preventable causes of death were deaths
at home, from birth injuries, respiratory distress syndrome, which is associated with untimely
replacement therapy [4].
The cause of deaths is congenital anomalies and the so-called states of the perinatal period[5-6].
The structure of the causes of infant death in Kazakhstan [7].
 diseases of the perinatal period (hypoxia, asphyxia, birth trauma, intrauterine infection);
 congenital malformations;
 respiratory diseases;
 infectious diseases.
The following pathological processes are the main forms of non-infectious perinatal pathology
[8]:
 Prematurity
 Tolerance
 Hypoxia (asphyxia) of the fetus and newborn
 Birth injury
 Pneumopathy
 Perinatal cerebrovascular accident
 Hemorrhagic disease of the newborn
 Hemolytic disease of the fetus and newborn.
Health workers should consider the age-related characteristics of the reactions of the child's body
to ecopathogens. The general rule says: the younger the child, the more sensitive his body to
pathogenic environmental factors.
According to the respondents, in order to reduce infant mortality during the perinatal period [9]:
 family planning, the fight against abortion;[10]
 maintaining a multivariate health analysis card for women of childbearing age;
 providing food for pregnant women, nursing mothers, young children (free of charge);
 prenatal diagnosis of fetal diseases, including medical genetic examination;
 providing highly specialized types of medical care for women and children.
The main organizational forms of work to preserve the health of the fetus and newborn are:
nursing supervision of the pregnant woman and the further development of the infant, patronage,
comprehensive and targeted preventive examinations and outpatient procedures aimed at
preventing possible diseases, injuries, and timely detection of congenital and acquired
pathological conditions [11-12]. Therefore, this application takes into account the current age,
the presence in the history of infectious diseases, abortions, drug addiction, etc. The model
11
considers the interaction of such factors as smoking, constant consumption of strong alcoholic
beverages, sexual intercourse without barrier protection, excessive nutrition, obesity more than
20% of body weight, reduced consumption of fruits and vegetables, regular consumption of
foods containing nitrates, living in an environmentally disadvantaged area, work in hazardous
industries. Everyone knows that to combat infant mortality in the country, it is necessary to
attract practical doctors through the general council of obstetrician-gynecologists, neonatologists,
pediatricians with the involvement of specialists in genetics, infections, immunology to jointly
solve the problems of improving the health of children, girls of reproductive age, pregnant
women, optimization childbirth [13].
If we take this problem into account, we can understand that, especially with regard to
women's health, health tracking applications will be used by millions of women around the
world and some of them are already used to study information during pregnancy [14]. These
apps allow users to create profiles that include age and birth control information and keep a daily
log of pregnancy-related symptoms, from beginning to end, providing a reliable source of
pregnancy data. Pregnancy data collected by mobile apps for women's health is different from
others and will provide reliable data and recommendations.
3 Related work
As a related work, we can take the "Super Mom Academy" mobile application, which
was developed by developers form Kazakhstan. It also has functions as other applications like
regular communication with a doctor, useful content (news, pregnancy calendar, School for
expectant mothers), tests, constant monitoring, the possibility of an emergency call. The user
receives a message, like a dialogue with the bot which takes place automatically, then follows
questions that must be answered with "yes", "no" or in full. When a doctor enters his mobile
version, he begins work with messages, which talk about the danger of the patient's state. If the
application immediately identifies seven alarming signs, the patient immediately signals this to
the doctor and automatically calls an ambulance. Finally, it help to reduce the burden on doctors
and help to identify pathologies of the development of pregnancy at an early stage.
4 Conclusion
The main idea of this system is to provide effective and best services for pregnant women,
realizing the information received so that doctors can use this data and give a quick and effective
solution. After all, doctors can examine their patient regardless of time and place. And most
importantly, quick work of the patient with the doctor using the current data and the current
status of the pregnant woman.
To date, research is being carried out to build a full-fledged universal model of the system. We
define the main parameters, advantages for creating a new system model and then the
implementation of a mobile application. This study is not yet completed and is at the stage of
implementation of the main stages.

References
1.Hantsoo L, Criniti S, Khan A, Moseley M, Kincler N, Faherty L J, C. Neill Epperson, Ian M.
Bennett. Mobile application for monitoring and management of depressed mood in a vulnerable
pregnant population. Psychiatr Serv. 2018; 69(1): 104–107. [PMC free article] [PubMed]
[Google Scholar]
2.Faherty LJ, Hantsoo L, Appleby D, Sammel MD, Bennett IM, Wiebe DJ. Movement patterns
in women at risk for perinatal depression: use of a mood-monitoring mobile application in
pregnancy.J Am Med Inform Assoc. 2017; 24(4): 746–753. [PMC free article] [PubMed]
[Google Scholar]
3.Daly LM, Horey D, Middleton PF, Boyle FM, Flenady V. The effect of mobile application
interventions on influencing healthy maternal behaviour and improving perinatal health
outcomes: a systematic review protocol.Syst Rev. 2017; 6: 26. [PMC free article] [PubMed]
[Google Scholar]

12
4.Andreev E.M., Kvasha E.A., Kharkov T.L. Mortality and longevity. // Population of Russia. -
M.: Book house "University". - 2002.
5.Kennedy B, Kerns E, Chan YR, Chaparro BS, Fouquet SD. Safeuristics! Do Heuristic
Evaluation Violation Severity Ratings Correlate with Patient Safety Severity Ratings for a
Native Electronic Health Record Mobile Application? Appl Clin Inform. 2019 Mar; 10(2): 210–
218. [PMC free article] [PubMed] [Google Scholar]
6.von Dadelszen P, Magee LA, Payne BA, Dunsmuir DT, Drebit S, Dumont GA, Miller S,
Norman J, Pyne-Mercier L, Shennan AH, Donnay F, Bhutta ZA, Ansermino JM. Moving beyond
silos: How do we provide distributed personalized medicine to pregnant women everywhere at
scale? Insights from PRE‐ EMPT. Int J Gynaecol Obstet. 2015 Oct;131 Suppl 1:S10-5. doi:
10.1016/j.ijgo.2015.02.008. [PubMed]
7.Isaev D.S. Methodology of managing medical and social prophylaxis of infant mortality. -
Alma-Ata., - 2004, - p.266
8.Medovikov P.S. Causes of child mortality. SPb .: 2004.
9.Vinogradova I.V., Samoilova A.V. reduction of neonatal mortality as a result of organizational
activities of the obstetric care and childhood service. M. - 2009, - p.189
10.Snyder K1, Dinkel D1. Mental and physical support (MAPS) for moms: preliminary findings
from a prenatal health support program. Integr Med Res. 2019 Mar; 8(1): 8–14.[PMC free
article] [PubMed] [Google Scholar]
11.Liu B, Shi Sh, Wu Y, Thomas D, Symul L, Pierson E, Leskovec J. Predicting pregnancy
using large-scale data from a women’s health tracking mobile application.Proc Int World Wide
Web Conf. 2019 May; 2019: 2999–3005. [PMC free article] [PubMed] [Google Scholar]
12.Miyamoto M, Rome Business School; L-F Pau, Copenhagen Business School.Can female
fertility management mobile apps be sustainable and contribute to female health care?
Harnessing the power of patient generated data ; Analysis of the organizations active in this e-
Health segment. 2018, arXiv:1809.11042
13.Baranov A.A. Mortality of the child population. / A.A. Baranov, V.Yu. Albitsky. - M .:
Literra, 2007 .- p.328.
14.Zhihan Lv, Chirivella J, Gagliardo P. Preprint: Bigdata Oriented Multimedia Mobile Health
Applications. 2016, [arXiv:1603.06243]

УДК 004.457

ПРЕИМУЩЕСТВА И НЕДОСТАТКИ DATA MART

Айса Б.М. – магистрант 1 курса


ОП «Цифровые технологии в бизнесе» университет Нархоз
Научный руководитель: Астаубаева Г.Н., к.э.и., ассоц.проф.

Аннотация. Показана проблема обработки Больших данных (Big Data),


характеризующихся большим объемом, скоростью прироста информации и
необходимостью обработки различных типов структурированных и
полуструктурированных данных, которая в настоящее время является весьма
актуальной. Приведены результаты научных исследований в части выбора методологии
и программно-аппаратной платформы для построения хранилища данных, где объектом
исследования выступает крупная интернет-компания. Обоснован выбор методологии
построения хранилищ данных Anchor Modeling и СУБД HP Vertica как наиболее
эффективного сочетания для построения Big Data хранилища.
Ключевые слова: хранилище данных, DATA MART, DATA VALUE, ETL, BIG
DATA, DATA WAREHOUSE.
13
Введение
Архитектура хранилищ данных меняется. В этой статье рассмотрим сравнение
традиционных корпоративных хранилищ данных и облачных решений с более низкой
первоначальной стоимостью, улучшенной масштабируемостью и производительностью.
Хранилище данных – это система, в которой собраны данные из различных источников
внутри компании и эти данные используются для поддержки принятия управленческих
решений.
Компании все чаще переходят на облачные хранилища данных вместо традиционных
локальных систем. Облачные хранилища данных имеют ряд отличий от традиционных
хранилищ:
 Нет необходимости покупать физическое оборудование;
 Облачные хранилища данных быстрее и дешевле настроить и масштабировать;
 Облачные хранилища данных обычно могут выполнять сложные аналитические
запросы гораздо быстрее, потому что они используют массовую параллельную обработку.
Трехуровневая архитектура
Довольно часто традиционная архитектура хранилища данных имеет
трехуровневую структуру, состоящую из следующих уровней:
Нижний уровень: этот уровень содержит сервер базы данных, используемый для
извлечения данных из множества различных источников, например, из транзакционных
баз данных, используемых для интерфейсных приложений.
Средний уровень: средний уровень содержит сервер OLAP, который преобразует
данные в структуру, лучше подходящую для анализа и сложных запросов. Сервер OLAP
может работать двумя способами: либо в качестве расширенной системы управления
реляционными базами данных, которая отображает операции над многомерными данными
в стандартные реляционные операции (Relational OLAP), либо с использованием
многомерной модели OLAP, которая непосредственно реализует многомерные данные и
операции.
Верхний уровень: верхний уровень — это уровень клиента. Этот уровень содержит
инструменты, используемые для высокоуровневого анализа данных, создания отчетов и
анализа данных.

Kimball vs. Inmon


Два пионера хранилищ данных: Билл Инмон и Ральф Кимбалл предлагают разные
подходы к проектированию. Подход Ральфа Кимбалла основывается на важности витрин
данных, которые являются хранилищами данных, принадлежащих конкретным
направлениям бизнеса. Хранилище данных — это просто сочетание различных витрин
данных, которые облегчают отчетность и анализ. Проект хранилища данных по принципу
Кимбалла использует подход «снизу вверх».

14
Подход Билла Инмона основывается на том, что хранилище данных является
централизованным хранилищем всех корпоративных данных. При таком подходе
организация сначала создает нормализованную модель хранилища данных. Затем
создаются витрины размерных данных на основе модели хранилища. Это известно как
нисходящий подход к хранилищу данных.
Модели хранилищ данных
В традиционной архитектуре существует три общих модели хранилищ данных:
виртуальное хранилище, витрина данных и корпоративное хранилище данных:
Виртуальное хранилище данных — это набор отдельных баз данных, которые
можно использовать совместно, чтобы пользователь мог эффективно получать доступ ко
всем данным, как если бы они хранились в одном хранилище данных;
Модель витрины данных используется для отчетности и анализа конкретных
бизнес-линий. В этой модели хранилища – агрегированные данные из ряда исходных
систем, относящихся к конкретной бизнес-сфере, такой как продажи или финансы;
Модель корпоративного хранилища данных предполагает хранение
агрегированных данных, охватывающих всю организацию. Эта модель рассматривает
хранилище данных как сердце информационной системы предприятия с
интегрированными данными всех бизнес-единиц
ETL vs. ELT
ETL и ELT — два разных способа загрузки данных в хранилище.
ETL (Extract, Transform, Load) сначала извлекают данные из пула источников данных.
Данные хранятся во временной промежуточной базе данных. Затем выполняются
операции преобразования, чтобы структурировать и преобразовать данные в подходящую
форму для целевой системы хранилища данных.

Заключение
Облачные хранилища данных — это большой шаг вперед по сравнению с
традиционными подходами к архитектуре. Однако пользователи по-прежнему
сталкиваются с рядом проблем при их настройке:
Загрузка данных в облачные хранилища данных нетривиальна, а для
крупномасштабных конвейеров данных требуется настройка, тестирование и поддержка
процесса ETL. Эта часть процесса обычно выполняется сторонними инструментами;
Обновления, вставки и удаления могут быть сложными и должны выполняться
осторожно, чтобы не допустить снижения производительности запросов;
С полуструктурированными данными трудно иметь дело — их необходимо
нормализовать в формате реляционной базы данных, что требует автоматизации больших
потоков данных;

15
Вложенные структуры обычно не поддерживаются в облачных хранилищах
данных. Вам необходимо преобразовать вложенные таблицы в форматы, понятные
хранилищу данных;
Оптимизация кластера. Существуют различные варианты настройки кластера
Redshift для запуска ваших рабочих нагрузок. Различные рабочие нагрузки, наборы
данных или даже различные типы запросов могут потребовать иной настройки. Для
достижения оптимальной работы, необходимо постоянно пересматривать и при
необходимости дополнительно настраивать конфигурацию;
Оптимизация запросов — пользовательские запросы могут не соответствовать
передовым методам и, следовательно, будут выполняться намного дольше. Вы можете
работать с пользователями или автоматизированными клиентскими приложениями для
оптимизации запросов, чтобы хранилище данных могло работать так, как ожидалось
Резервное копирование и восстановление — несмотря на то, что поставщики
хранилищ данных предоставляют множество возможностей для резервного копирования
ваших данных, их нетривиально настроить и они требуют мониторинга и пристального
внимания

Список использованных источников:


1.http://ru.wikipedia.org/wiki/Витрина_данных
2.http://ru.wikipedia.org/wiki/Хранилище_Данных
3. Книга Expert Cube Development with Microsoft SQL Server 2008 Analysis Services, на
английском

УДК 311

АНАЛИЗ ПОТОКОВ МИГРАЦИИ В КАЗАХСТАНЕ В ЗАВИСИМОСТИ ОТ


ЭКОНОМИЧЕСКИХ ФАКТОРОВ

Адиль А., Рахадкызы А., Токе Ш. - студенты 3 курса спец-ти «Маркетинг»


Научный руководитель:старший преподаватель Сагитова Г. К.

Аннотация. В данной работе мы нами было проанализированы потоки миграции в


зависимости от экономических факторов, таких как средний уровень заработной платы,
количество медицинских и школьных учреждений, а также инфляции; показана
взаимосвязь между факторами и потоками миграции и проверены гипотезы.
Ключевые слова: Потоки миграции, эмигранты, иммигранты, экономические
факторы.

Объект исследования нашей работы являются потоки миграции населения, а


предмет исследования – это экономические факторы, такие как заработная плата,
количество медицинских и учебных учреждений и инфляция. В качестве методов
исследования мы использовали описательную статистику, корреляционный и
регрессионный анализы в программах RStudio и SASStudio.
Актуальность данной работы обусловлена тем, что в мире идут острые
политические дискуссии по проблемам миграции и ее регулированию. Миграционные
процессы обрели со второй половины двадцатого столетия поистине глобальные
масштабы, охватив все континенты планеты, социальные слои и группы, различные сферы
общественной жизнедеятельности. Взаимосвязи между миграциями и социальными
изменениями стали более глубокими, чем на всех предшествующих этапах, а сами
миграционные процессы – одними из главных причин и факторов социальных и
16
экономических изменений в обществе. Также, миграция является одним из главных
источников прироста населения. Приток населения из соседних государств служит
основным источником, заполняющим сферу строительства на рынке труда.
Гипотезы:
Н1 - Количество эмигрантов зависит от уровня инфляции в стране.
Н2 – Количество иммигрантов зависит от средней заработной платы в стране.
Н3 – Количество иммигрантов зависит от здравоохранения.
Н4 – Количество иммигрантов зависит от количества высших учебных заведений в
стране.
Н5 – Количество иммигрантов зависит от индекса качества жизни в стране.
Для анализа данных была выбрана среда разработки SAS, как актуальный метод
работы с Big Data, который получит развитие и в дальнейшем. На Web базе SAS studio
дает множество инструментов для работы с файлами различного расширения, чтения
анализа и вывода данных. Инструменты, использованные для подтверждения гипотезы:
корреляционный, регрессионный анализ (метод наименьших квадратов), построение
графиков и нормирование данных.
Экономические показатели как характеристики одной величины
Регрессионный и корреляционный анализы предполагают, как минимум две
переменные: зависимая и независимая.
Мы будем рассматривать два случая, поэтому у нас 2 зависимые.
1 случай - зависимая - количество эмигрантов, а независимая к нему - уровень
инфляции.
2 случай - независимая - количество иммигрантов, а независимых переменных к
нему несколько - средняя заработная плата, количество медицинских организаций,
количество учебных заведений, индекс качества жизни.
В нашем 1 случае зависимой переменной является количество эмигрантов, период
по годам. Как показывают данные, по Казахстану количество эмигрантов снижалось до
2012 г., затем резко поднялось в 2014 г. и снова начало опускаться.
Далее, мы заметили, что именно в 2014 г. произошел резкий скачок уровня
инфляции вверх и мы решили проверить повлиял ли уровень инфляции на количество
эмигрантов в стране.
В нашем 2 случае зависимой переменной является количество иммигрантов,
период по годам. Как показывают данные, по Казахстану количество иммигрантов за 10
лет увеличилось более, чем в 2 раза.
Также рассмотрим независимые данные. Уровень заработной платы увеличился в 2
раза за последние 10 лет, та же ситуация с количеством медицинский организаций, однако
последние 2 графика под сомнением.
Для выявления зависимостей, проведем общий корреляционный анализ, чтобы
посмотреть на коэффициент корреляции между всеми показателями и определить
дальнейшее направление.
Где Иммигранты - количество иммигрантов,
Проанализировав наблюдения за 10 лет, видим, что данные о количестве
эмигрантов и уровне инфляции сильно коррелирует (0,98) Так же в данном случае можно
отметить высокую степень доверия 0,0001.
Нами замечено, что данные о количестве иммигрантов сильно коррелирует с
данными о средней заработной плате, количестве медицинских организаций и с индексом
качества жизни в стране. И во всех этих случаях мы также можем увидеть высокую
степень доверия.
Зависимости между количеством иммигрантов и количеством высших учебных
заведений как мы видим не наблюдается, поэтому отбрасываем эту гипотезу. Здесь
довольно-таки низкая степень доверия.

17
Так же мы можем видеть среднее значение для каждого показателя, стандартное
отклонение от среднего значения, сумму, минимальное и максимальное наблюдение.
После того, как мы выявили главные причины эмиграции и иммиграции, можно
проанализировать ее с помощью диаграммы рассеяния.
Также нами была рассмотрена именно зависимость между количеством эмигрантов
и уровнем инфляции, а также между количеством иммигрантов и средней зарплате в
стране.
Точки находятся достаточно близко - теснота связи показателей очевидна, точки не
разбросаны на всей координатной оси, а собраны в большей степени в центре.
В дополнение, коэффициент корреляции, выясненный нами, можно возвести в
квадрат, получив таким образом коэффициент детерминации, так же в диапазоне от 0 до
1, как мы знаем, хорошая связь объясняется в процентном соотношении не менее 50%.
Для уровня инфляции этот коэффициент составляет около 97%, т.е. количество
эмигрантов на 97% с небольшими погрешностями зависит от уровня инфляции.
Аналогично, количество иммигрантов зависит от уровня зарплаты на 98%, от
здравоохранения на 96%, от количества учебных заведений в стране на 65%, и от индекса
качества жизни в стране на 79%.
Далее следует регрессионный анализ всех включенных величин. Из столбца Pr(>|t|)
ясно, что коэффициент регрессии (1.388) статистически значимо отличается от нуля (p <
0.001) и означает, что на каждую тысячу условных единиц средней заработной платы
ожидается увеличение иммигрантов на 2,716 единицы. Множественный коэффициент
детерминации (0.9812) означает, что модель объясняет 98.12 % дисперсии значений
количества иммигрантов. Этот коэффициент представляет собой квадрат коэффициента
корреляции между реальными и предсказанными значениями. Другими словами,
иммигранты, согласно данной небольшой статистике, при выборе страны на 98,12%
смотрели на среднюю заработную плату. F-значение позволяет установить, являются ли
предсказанные значения зависимой переменной только случайными.
Визуальное изучение диаграммы рассеяния показывает, что связь между Средней
заработной платой и количеством иммигрантов есть. Дальнейший шаг состоит в выборе
вида линии, которая будет описывать эту связь. В качестве такой линии возьмем прямую
линию вида: Immigrants = a + b × Salary
Из полученных результатов следует, что уравнение для предсказания количества
иммигрантов от средней заработной платы в стране имеет следующий вид: Immigrants =
1.388+ 2.716 × Salary
Ожидается около 49021 иммигрантов при увеличении средней заработной платы до
180 000 условных единиц.
Качество построенной регрессионной модели определяем по коэффициенту
множественной детерминации R 2 =0.8859, F-критерию Фишера F = F1,8 = 62.14, данному
значению статистики отвечает минимальный уровень значимости, равный p value= 4.855e-
05. Всѐ это свидетельствует о общей значимости построенной регрессионной модели.
Из полученных результатов следует, что уравнение для предсказания количества
эмигрантов от инфляции в стране имеет следующий вид: Emigrants = 7622.9+ 903.85 ×
Inflation
Заключение
Подводя итоги о доказанных гипотезах, а именно о том, что:
 Количество эмигрантов зависит от уровня инфляции в стране.
 Количество иммигрантов зависит от средней заработной платы в стране.
 Количество иммигрантов зависит от индекса качества жизни в стране.
Исходя из вторичных источников основными странами исхода трудовых мигрантов
являются Украина – 3511 человек, Таиланд – 1723, Турция – 1669, Узбекистан – 1186,
Сербия – 1065",

18
В нашей стране следовало бы возобновить миграционную программу и уделить
основное внимание на трудовых мигрантов как вышеперечисленных стран, так и других.
Также необходимо обеспечить стабильную экономическую ситуацию в стране, для
того, чтобы избежать последствий 2014 года.

Список использованных источников:


1. Статистические данные Бюро национальной статистики Агентства по
стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан //stat.gov.kz//
URL https://stat.gov.kz/monitoring/economic/mne//
2. Редакция «Курсив» //kursiv.kz// URL https://kursiv.kz/news/obschestvo/2019-
02/kazakhstancy-prodolzhayut-pokidat-rodinu-kolichestvo-emigrantov-iz//
3. Депозитный калькулятор //fin-plus.ru// URL https://fin-
plus.ru/info/inflation_index/kazakhstan//
4. Центр деловой информации Kapital.kz //ic24.kz// URL https://ic24.kz/news/gradgdane-
kakikh-stran-chasche-vsego-priezdgayut-na-rabotu-v-kazakhstan-u40465//

УДК 004

ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ―BAISEIIT‖ ВЕБ-ФРЭЙМВОРКЫНЫҢ


МҤМКІНДІКТЕРІ МЕН ҚОЛДАНУ ӘДІСТЕРІ

Байсейіт Ә.Н. - Ақпараттық жүйелер» мамандығы, 4-курс


Ғылыми жетекшісі – аға оқытушы Т.Ш. Миркасимова

Аңдатпа. Фреймворк - бағдарламашы үшін маңызды құрал. Мақала


бағдарламалаушының маңызды құралдарының бірі - веб-сайтты дамытуды тездететін
құрылымдарға арналған. Сіз қазақстандық ―BAISEIIT‖ фреймворкінің ерекшеліктері,
олардың мүмкіндіктері және мақсаты, қолдану әдістері туралы білетін боласыз.
Кілттік сөздер: фреймворк, MVC моделі, PHP тілі, laravel.

Кез-келген бағдарлама белгілі бір архитектура негізінде қҧралуы тиіс. Мен алғаш
рет бағдарлама қҧрған кезімде бҧны білмейтін едім. Веб-қосымшаға қандайда бір ӛзгеріс
еңгізгенімде, басқа жерінен жаңа қателер шығып жататын еді. Ал егер бағдарламаны
қандайда бір архитектура, тәртіптер мен проектілеу шаблондары арқылы жасаған кезде
осы проблемалардың біреуі де болмайды. Осының барлығында нӛлден бастап жазып
отырмау ҥшін кӛптеген дайын фреймворктар жазылынып қойылған. Бізге тек соны
пайдаланып ҥйрену қажет.
PHP тілі бойынша кӛптеген фреймворкттар бар. Атап айтқанда: ―Laravel‖, ―Yii2‖,
―Symfony‖, ―Phalcon‖. Мен алғашқы рет ―Laravel‖ фреймворкын ҥйреніп бастаған едім.
Жалпы фреймворкты ҥйренуге екі ай және фреймворкта жоба жасап тәжірибе алуды
қосқанда жалпы саны бес ай уақыт жоғалттым. Бҧған басты себеп ―Laravel‖ фреймворкы
функционалға бай, әрі кітапханалары кӛп. Ал программалауды енді ғана меңгеріп
жатырған адамға бҧның барлығында бірден меңгеру ӛте қиынға соғады. Сол себепті мен
оқу мақсатына арналған микрофреймворк істеп шыққан едім.
laravel - бҧл MVC сәулеттік моделін (Eng. Model View Controller - ҥлгі-кӛрініс-
бақылаушы) қолдана отырып әзірлеуге арналған ақысыз негізде ашық веб-жҥйе.
Қазіргі кезде фреймворктың екі нҧсқасы бар: ―1.0.0‖, ―1.0.1‖. Фреймворк ―MVC‖
архетектурасы негізінде жасалынған. Фреймворк маршутизация, ―Middleware‖, ―ORM‖,
19
―View template‖ және кибер шабуылға қарсы ―CORS‖ жҥйелерін ҧсынады. ―ORM‖ ретінде
―Redbeanphp‖ кітапханасы алынды. Бҧған басты себеп бҧл кітапхана ҥйренуге ӛте жеңіл
болып табылады. Ал шаблон ретінде болса ―Smarty‖ шаблоны алынды. Бҧл шаблон жеңіл
болғанымен қоймай, кӛп функционалды, әрі синтаксисі ӛте әдемі болып табылады.
Фреймворкты толық веб-қосымша қҧруға немесе тек қана ―API‖ қҧруға да қолдана беруге
болады.

1-сурет – Фреймворктың ―Github.com‖ платформасындағы ішкі коды

Model-View-Controller (MVC, «Model-View-Controller», «Model-View-Controller») -


қосымшаның мәліметтерін, қолданушы интерфейсі мен басқару логикасын ҥш бӛлек
бӛлікке бӛлу схемасы: модель, кӛрініс және контроллер - осылайша әр компоненттің
модификациясы дербес жҥргізілуі мҥмкін[2].
1. Модель деректерді береді және оның кҥйін ӛзгерту арқылы контроллер
командаларына жауап береді.
2. Кӛрініс модельдердің ӛзгеруіне жауап ретінде пайдаланушыға ҥлгі деректерін
кӛрсетуге жауап береді.
3. Контроллер ӛзгертулердің қажеттілігі туралы хабарлап, қолданушының әрекеттерін
тҥсіндіреді.
MVC моделі қолданбалы интерфейстен бизнес логикасын бӛлуге бағытталған,
қолданба қҧрылымын қҧрудың қарапайым әдісін сипаттайды. Нәтижесінде қосымшаны
масштабтау, тестілеу, сақтау және енгізу оңайырақ болады.
Фреймворк ―Windows‖, ―Mac‖, ―Linux‖ операциялық жҥйелерінде жҧмыс жасай
алады. Тек ―PHP‖ нҧсқасы кемінде ―7.0‖ болуы қажет. Ал мәліметтер қоры ретінде
―MySQL‖ мен ―PostgreSQL‖ МҚБЖ қолдана аласыз. Вебқосымшалардың 80 пайызға
жуығы дәл осы екі МҚБЖ қолданады. Веб-сервер ретінде ―Apache‖ мен ―Nginx‖ веб-
серверлерімен жҧмыс жасайды.
Фреймворкты орнату ҥшін алдымен ―Composer‖ бағдарламасы болуы қажет. Осы
бағдарламаның кӛмегімен біз фреймворкты және оның қосымша кітапханаларын орната
аламыз. Орнатқаннан кейін, келесі қадам ол мәліметтер қорымен байланыс орнату.
Фреймворктың тағы бір керемет мҥмкҥнділігі, ол – дайын терминал командалары. Бҧл
командалар жиындығы – ―artisan‖ деп аталады. Команданың кӛмегімен біз ―MVC‖

20
компоненттерін қҧрау, медиа файлдардың кӛшірмесін жасау, серверді қосу секілді
мҥмкіншіліктерге бір ғана команда кӛмегімен ие бола аламыз.

2-сурет – Фреймворкты орнату

Фреймворкты ҥйренуге арналған ―Youtube‖ плафтормасында 13 сабақтан тҧратын


курс бар. Сол жерден нӛлден бастап архетектурасы бар интернет дҥкен қҧра аласыз.
Қазіргі уақытта 100-ден астам адам фреймворкты орнатып, қолданып жатыр. Олардың
пікірлері бойынша фреймворк расыменде қолдануға оңай, әрі жылдам веб-қосымша
қҧруға мҥмкіншілік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:


1. Ашманов И.П. Іздеу жҥйелеріндегі веб-сайттарды оңтайландыру және жылжыту /
Ашманов И.П., Иванов А.С., Петр, 2011 .– 400 б.
2. Christian Dary, AJAX және PHP. Динамикалық веб–қосымшалардың дамуы:
Оқулық / Кристиан Дари, Богдан Бринзаре, Филип Черчез–Тоза, МихайБусика –М .:
Symbol Plus, 2018. –289 б.

УДК 004

ОСОБЕННОСТИ UI/UX ДИЗАЙНА


Бибол Д.Д. – ОП «Цифровые технологии в бизнесе» 1 курс
Науч.руководитель – к.ф.-м.н., ассоц.проф. Тукенова Л.М.

Аннотация: В данной статья рассмотрены различия и особенности UI и UX


дизайна. Дается объеснения основам дизайна интерфейса. Рассмотрена работа с
современными инструментами веб-дизайна.
Ключевые слова: интерфейс, дизайн, UI, UX, Figma.

21
Мы живем в мире, где информационные технологии прочно вошли в нашу жизнь, в
нашу повседневность. Невозможно представить себе современный мир без разного рода
технологии и программ. Информационные технологии изменили мир. И это не
преувеличение. Каждая отрасль человеческой деятельности подверглась изменениям в
связи с развитием технологий. Медицина, образования, производства, индустрия
развлечений, добыча сырья и многие другие сферы видоизменились под воздействием
технического прогресса. Эта тенденция коснулась и повседневную жизнь каждого
человека на планете. Каждый день мы посещаем сайты и пользуемся нашими
смартфонами, разного рода приложениями, иначе говоря взаимодействуем с цифровыми
технологиями.
А взаимодействуем мы с технологиями через интерфейс. Интерфейс – это своего
рода совокупность методов и средств взаимодействия с механизмом или системой.
Примером интерфейса могут послужить кнопки, дисплей, клавиатура, мышь и многое
другое. И именно созданием этого самого интерфейса занимается UI/UX дизайнер. UI/UX
дизайн – это построения интерфейса, учитывая удобства пользования и внешний вид
устройства.
Но все же, в чем разница между UI и UX дизайном? UX(User Experience) дизайн
нужен для планирования каждого шага взаимодействия пользователя. Дизайнер
определяет какие действия нужны для достижения цели пользователя максимально
удобным образом. А UI(User Interface) дизайнер решает как будут выглядеть каждый из
этих шагов. Он определяет такие вещи как цвет, размер шрифта и прочее. Однако эти два
процесса взаимосвязаны. Потому обычно UI и UX дизайном занимается один дизайнер.
Понятие UI/UX дизайна ассоцируется прежде всего с цифровыми технолгиями.
Однако эта профессия известна с незапамятных времен. Конечно, тогда она не носила
такого названия и вовсе не считалась отдельной профессией. Отличным, но довольно
примитивным примером построения интерфейса является обыкновенный точильный
камень. Еще в средние века были различные вариаций этого механизма. Вариаций с
ручкой, педалью и прочее. Когда решался вопрос, будет ли механизм с педалью, чтобы
было достаточно всего одного человека, или механизм упростят, оставив лишь ручку,
которой будет вращать колесо другой человек, то это решался вопрос UX дизайна
устроиства. А решения связанные с размером точильного камня, цвета дерева и длиной
ручки – это все задачи UI дизайна [1].
Но вернямся в наши дни. Сегодня профессия UI/UX дизайна связано именно с
созданием интерфейса для веб-сайтов, веб-приложений, мобильных и desktop
приложений. И для создания качественного дизайна интерфейса необходима
соответствующие по качеству инструменты. Благо сейчас в них недостатка нет. Однако,
сравнительно недавно для создания интерфейса использовались технологий не
предназначенные для этого дела. Это было связано с отсутствием таковых. Дизайнером
приходилось пользоваться в большинстве случаев Photoshop-ом. Хоть эта программа
является редактором растровых изображений, и не предназначена для такого рода задач,
Photoshop хорошо справлялся. Это связано с высокой функциональностью. Но этот самый
функционал был громоздким и большинство функций вообще не использовались. Это
делало работу довольно неудобной. Но сейчас есть инструменты специально
предназначенные для создания интерфейса. Самые популярными являются Adobe XD,
Sketch и Figma. Более подробно хочется поговорить именно о последнем. Figma имеет ряд
преимуществ. Одним из самых значимых особенностей данного инструмента является
возможность работать с другими дизайнерами сообща. Это идеально для совместных
проектов и работы в команде. А также, Figma является браузерным приложение, однако
имеет и версию, которую можно установить на компьютер. Это делает его по-настоящему
кроссплатформенным. Например, Sketch доступен лишь для обладателей MacBook-ов. И
еще один фактор, который делает этот инструмент дизайнера доступным для всех – это
цена продукта. А точнее ее отсутствие. Figma является бесплатным приложением. Это
22
существенно отличает его от конкурентов, для использования которых нужно покупать и
регулярно обновлять подписку. Если говорить об интерфейсе, то практически все выше
перечисленные программы имеют идентичный внешний вид и схожий набор базовых
функций, за исключение некоторых особенностей [2]. С интерфейсом Figma можно
ознакомится на рисунке 1.

Рисунок 1 – Интерфейс Figma

Все ващи работы и проекты будут храниться в самом сервисе. Это очень удобно
потому, что вы будете иметь доступ к ним с любого устройство. Это непременный плюс
веб-приложения. Все необходимы наработки будут на главном экране сервиса после входа
в систему. Это продемонстрировано на рисунке 2.

23
Рисунок 2 – Список проектов

Figma - это отличный инструмент дизайнера. Однако, следует помнить, что это
лишь инструмент. Самое главное – это уметь разработать UI/UX дизайн интерфейса, для
достижение наибольшего удобства для пользователя нашего продукта.
Самым важным в интерфейсе является расположение элементов. Это важнее всего.
Потому, что именно удачное расположение элементов является показателем
качественного дизайна интерфейса. Разного пода иконки, шрифты и цвета не будут иметь
никакого смысла и положительного эффекта без правильного расположения отдельных
элементов. Перемещение ключевых элементов интерфейса и выбор неправильных
позиций могут стать самой большой и фатальной ошибкой. Интерфейс должен быть
интуитивно понятным. Это нужно, чтобы пользователь сразу мог ориентироваться и
выполнять нужные ему действия максимально удобно. Он не должен заглядывать в
навигацию и карту сайта. Потому что, путеводители нужны только в лабиринтах. А цель
хорошего дизайна – избежать превращения нашего интерфейса в непонятный лабиринт и
загромождение иконок, текстов и картинок.
Так же, очень важно обращать внимание на контент, содержание нашего продукта.
Без готового контента – прототип никогда не может считаться завершенным и целостным.
Нужно продумывать, как будет выглядеть контент, как он будет передаваться заранее. К
тому же, очень важно помнить, что после вас с этим прототипом будет работать
разработчик. И вам нужно уметь понимать детали их деятельности. Это залог успешной
работы в команде.
Хочу так же отметить важность тестирование прототипа. Прежде чем выпускать
готовый продукт, нужно его протестировать. Пользователю должно быть удобно работать
с интерфейсом. И он должен суметь достичь его целей и выполнить нужные ему действия
без каких-либо проблем. Но нужно отметить, что если вы разрабатываете уникальное

24
техническое решение – наивно думать, что пользователь сразу поймет как с ним работать.
В этом случае сразу тестировать продукт на пользователях не целесообразно. Когда вы
работаете с такого рода уникальными решениями в области интерфейса, вам самим
необходимо поработать с этим продуктом и дате себе время. Таким образом, вы сами
сможете находить некоторые недостатки и недочеты вашего продукта, и сможете успешно
их решить[3].
Профессия дизайнера интерфейса очень важна. Потому, что дизайнер интерфейса
определяет как будет выглядеть ваш продукт. Так как, интерфейс – это лицо вашего
продукта, вашей компаний, это может оказаться решающим фактором вашего успеха или
провала.

Список использованных источников:


1. Ст. «Что такое UX/UI дизайн на самом деле?» [Электронный ресурс] // habr.com /
URL https://habr.com/ru/post/321312/
2. Ст. «Битва графических редакторов, Figma против Sketch» [Электронный ресурс] //
ux.pub / URL https://ux.pub/bitva-graficheskix-redaktorov-figma-protiv-sketch/
3. Ст. «Девять секретов о UX от практикующих экспертов» [Электронный ресурс] //
habr.com / URL https://habr.com/ru/post/313718/

УДК 625.71
ПРИМЕНЕНИЕ МЕТОДОВ ТЕОРИИ МАССОВОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ
ДЛЯ ОПТИМИЗАЦИИ РАБОЧИХ ПРОЦЕССОВ В ОТДЕЛЕНИИ АО
«КАЗПОЧТА» В УСЛОВИЯХ КАРАНТИНА

Биболат Е.Е., Ашимжанова Д.Р. – студенты 3 курса


ОП «Системы Информационной Безопасности»,
Международный Университет Информационных Технологии
Научный руководитель: Ш.Н.Макиленов, Лектор кафедры КИИБ, АО МУИТ

Аннотация: В статье рассмотрена проблема со скоплением очереди в отделении


АО «КазПочта». Выявлены основные причины возникновения очередей с применением
методов теории массового обслуживания, а также моделирования в системе GPSS
World.
Ключевые слова: Системы массового обслуживания (СМО), моделирование в
GPSS World, система очередей.

АО «Казпочта» (далее «КазПочта») — национальный оператор почтовой связи


Республики Казахстан и одна из самых динамично развивающихся компаний на
постсоветском пространстве, предоставляющих полный спектр почтовых и финансовых
услуг по всей территории Республики Казахстан, включая все города и населенные
пункты [1]. Среди основных услуг, оказываемых Казпочтой — доставка письменной
корреспонденции, простых отправлений (бандеролей и посылок), экспресс-доставка
отправлений EMS-Kazpost, осуществление денежных переводов, выпуск и обслуживание
платѐжных карточек. Также почтовые отделения осуществляют приемку и зачисление
коммунальных платежей, доставку пенсий и пособий, распространение печатных изданий
[2]. По нашим наблюдениям в данное время в время очереди в общественных местах все
25
также становится все больше. Возле отделений Казпочты наблюдается большое скопление
народа, что отрицательно влияет на текущую ситуацию в связи с пандемией. В данной
статье проблема со скоплением очереди будет рассмотрена с применением систем
массового обслуживания.
СМО (системы массового обслуживания) - это модели систем, в которые в
случайные моменты времени извне или изнутри поступают заявки (требования). Они
должны тем или иным образом быть обслужены системой. Длительность обслуживания
чаще всего случайна [3].
Для применения данного метода сформулировано предположение:
Отделение Казпочты работает с 10:00 до 20:00 с перерывом на обед 1 час. Кассы
разделены на 3. 1- услуги перевозок, 2- финансовые услуги и 3-финансовыми и услугами
перевозок. За услугами перевозок приходят каждые 30 20 минут, за финансовыми 20 10
минут, за перевозками 40 30 минут. Посетители уходят, если видят в очереди больше,
чем 3 человек за услугой перевозок, 2 человек за финансами и 4 человек за и тем и тем.
Среднее время выбора услуги перевозок 20 10 минут, финансов 15 10 минут, а и того и
того 30 20 минут. Если после выбора услуги клиент видит в очереди больше 4 человек за
перевозками, 6 человек за финансами 8 человек за финансами+перевозки то они уходят.
Среднее время обслуживания клиентов финансами 5 3 минуты, перевозки 5 2 минуты,
перевозки+финансы 10 5 минут. Рассчитать для 1 дня.
Исходя из предположений можно построить модель в системе GPSS World.
Система GPSS World(tm) - это мощная среда компьютерного моделирования общего
назначения, разработанная для профессионалов в области моделирования. Это
комплексный моделирующий инструмент, охватывающий области как дискретного, так и
непрерывного компьютерного моделирования, обладающий высочайшим уровнем
интерактивности и визуального представления информации [4].
Для моделирования отдельных рабочих процессов отделения КазПочты используется
следующие программные коды (Таблица-1):

Таблица-1. Моделирование отдельных процессов

Для услуги перевозок Для финансовых услуг: Для обеих услуг:


Wait QTABLE KazPochta,0,1,60 GENERATE 20,10 GENERATE 40,30
GENERATE 30,20 TEST LE Q$KazPochta,2,per1 TEST LE Q$KazPochta,4,fp1
TEST LE Q$KazPochta,3,fin1 ADVANCE 15,10 ADVANCE 30,20
ADVANCE 20,10 TEST LE KazPochta,2,per2 TEST LE KazPochta,4,fp2
TEST LE KazPochta,3,fin2 QUEUE KazPochta QUEUE KazPochta
QUEUE KazPochta SEIZE Cash SEIZE Cash
SEIZE Cash DEPART KazPochta DEPART KazPochta
DEPART KazPochta ADVANCE 5,2 ADVANCE 10,5
ADVANCE 5,3 RELEASE Cash RELEASE Cash
RELEASE Cash TRANSFER, per3 TRANSFER, fp3
TRANSFER, fin3 per1 SAVEVALUE p_1+,1 fp1 SAVEVALUE fp_1+,1
fin1 SAVEVALUE f_1+,1 TRANSFER, per3 TRANSFER, fp3
TRANSFER, fin3 per2 SAVEVALUE p_2+,1 fp2 SAVEVALUE fp_2+,1
fin2 SAVEVALUE f_2+,1 per3 TERMINATE 0 fp3 TERMINATE 0
fin3 TERMINATE 0

Ограничение рабочего времени было реализование с помощью следующего кода:

Рисунок-1. Отрезок кода GPSS [Составлен автором]


26
Результаты отчета выдали следующие показатели:

Рисунок-2. Выписка из отчета [Составлена автором]

Анализ полученного отчета показывает следующие значения:


Всего обслуженных клиентов: 53
Загрузка: 0,601
Среднее время обслуживания: 6,120

Рисунок-3. Выписка из отчета [Составлена автором]

Анализ полученного отчета показывает следующие значения:


Максимальная длина очереди: 3
Количество клиентов прошедшие через очередь с временем ожидания : 53
Количество клиентов прошедшие через очередь с нулевым временем ожидания: 22
Средняя длина очереди: 0,368
Среднее време в ожидания заявок: 3,748
Среднее время ожидания заявок с нулевым временем ожидания: 6,408

Рисунок-4. Выписка из отчета [Составлена автором]

Числа клиентов находящиеся в списке будущей очереди : 57,56,58,53,59


Клиентов с приоритетами нету
Момент когда клиент должен завершить : 540.892,547.672,551.314,582.295,1080.0
Следушие люди в очереди: 15,1,29,32,43
На основе полученных данных построена гистограмма времени ожидания (Рисунок-5):

Рисунок-5. Гистограмма времени ожидания [Составлена автором]

27
Из гистограммы можем заметить, что основное время ожидания – 1 минута,но есть и
исключения, например, когда клиентов много, время ожидания доходит с 14 до 24 минут.
Подводя итоги исследования, можно отметить, что проблема со скоплением очереди
действительно существует и причиной могут служить следующие факторы:
 Период пенсионных выплат, когда основной частью клиентов, ожидающих в
очереди, - это люди пенсионного возраста, которые обращаются для получения
пенсионных выплат (которые не доверяют курьерам и не используют платежные карты);
 Нехватка сотрудников в отделении, так как не все окна были заняты, а
загруженность работающих сотрудников очень высок;
 Карантинные условия влияет на длительность обслуживания клиентов.
Для разгрузки системы очередей предлагается принять следующие меры:
 Увеличить количество персонала и задейстовать все обслуживающие окошки;
 Перевести услуги в онлайн режим для клиентов, владеющими современными
технологиями. Например: доставлять или забирать посылку домой/из дом; онлайн перевод
денег; электронное заполнение документов и т.д.
Предложенные меры могут положительно повлиять на снижение очередей и качестве
услуг отделения АО «КазПочта».

Список использованной литературы:


1. Официальный сайт АО «КазПочта» - URL: https://www.kazpost.kz/ru
2. Википедия – URL: https://ru.wikipedia.org/wiki/Казпочта
3. Элементы теории массового обслуживания – URL:
https://math.semestr.ru/cmo/cmo_lectures.php
4. Cистема имитационного моделирования GPSS World (Minuteman Software) - URL:
http://bourabai.kz/cm/gpss-world.htm
УДК 65.014.12

АРНАУЛЫ БАҒДАРЛАМАЛАУ ОРТАСЫНДА ЭКОНОМИКАЛЫҚ


ПРОЦЕСТЕРДІ ИМИТАЦИЯЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ

Гайнушов М. – информатика 4 курс,


Ғылыми жетекші: аға оқытушы А.С.Сәрсенбай
Алматы энергетика және байланыс университеті

Аңдатпа. Бұл мақалада арнаулы бағдарламалық орта GPSS World жүйесін


қолдана отырып, екі автобустың маршрутына байланысты имитациялық модель
құрылып, жолаушының кезекте кҥту уақытының қай кезеңде ең аз болатындығы
анықталады.
Тҥйінді сӛздер: имитациялық модельдеу, экономикалық процестер,
стохастикалық жүйелер.

Модельдеу - әртҥрлі жҥйелерді зерттеудің қуатты қҧралы. Бҧл әдіс материалдық


тәжірибесіз-ақ жҥйенің жәй-кҥйін болжауға оның бастапқы және алынған мәліметтердің
әртҥрлі нҧсқаларын алуға мҥмкіндік береді
. Экономикалық қызметте модельдеу қажеттілігі жиі туындайды. Зерттеушілер
экономикалық жҥйелердің математикалық модельдерінің бірнеше тобын ажыратады:
1. белгілі бір экономикалық процестің қандай да бір жағын дәл кӛрсететін модельдер;
2. кездейсоқ және белгісіз факторлардың әсеріне ҧшыраған шағын және орта
ауқымдағы экономикалық жҥйелердегі нақты процестерді сипаттайтын модельдер;
3. ҥлкен немесе ӛте ҥлкен (макроэкономикалық жҥйелер) жҥйелердің модельдері.

28
Жҧмыс аясында бізді ҥздіксіз стохастикалық жҥйелер болып табылатын қызмет
кӛрсету жҥйелерінің модельдері ретінде анықтауға болатын екінші топтың модельдері
қызықтырады.Ҥздіксіз стохастикалық жҥйелерді модельдеуді әртҥрлі жҥйелерде
жҥргізуге болады. Жалпы Visual Basic, Visual C++, Visual C# бағдарламалау жҥйелерінде
қызмет кӛрсету жҥйелерін іске асыру ҥшін оқиғалар кҥнтізбесінің алгоритмі, оқиғаларды
басқару қҧралдары қолданылады. Нарықта GPSS, Arena, MicroSaint және т. б. сияқты
арнаулы мамандандырылған орталар бар. Белгілі бір тапсырманы алып және оның
мысалында арнаулы модельдеу ортасын қолдану технологиясын кӛрсетеміз [2].
Есептің қойылымы. Маршрутта екі шағын автобус (А және Б) жҧмыс істейді, олардың
әрқайсысында n орын бар. А микроавтобусы Б микроавтобусына қарағанда танымал,
ӛйткені А микроавтобусының жҥргізушісі ҧқыпты және жылдам жҥреді. Сондықтан,
жолаушы аялдамаға жақындағанда, А микроавтобусы болмаған жағдайда ғана Б
микроавтобусына отырады. Микроавтобус маршрутқа ондағы барлық орындар бос болған
жағдайда ғана жіберіледі. Жолаушылар аялдамаға t1 ± t2 минуттан кейін келеді және егер
микроавтобустар болмаса, кезекке тҧрады. Егер кезек L адамнан кӛп болса , әлеуетті
жолаушы кезектен кетеді. Барлық жолаушылар маршруттың соңына дейін жҥреді деп
болжанады. А микроавтобусы маршрутты ӛтуге t3 ± t4 минут, Б микроавтобусы— t5 ± t6
минут жҧмсайды. Жолаушылар микроавтобусты босатқаннан кейін (босату уақыты — t7 ±
t8 минут), ол кері бағытта жҥреді. Жол жҥру ақысы- қҧнның S бірлігін қҧрайды.
Автокәсіпорын сонша жоғалтады (жеткілікті ала алмайды), егер жолаушы аялдамаға
келіп, кҥтпесе, кетіп қалса (шығындарды анықтау кезінде осыны ескеру керек). Кезекте
кҥту уақытының және жолаушының сапарға кететін уақытының бағасын табыңыз. Қай n
(n 25-тен кӛп емес) кезінде кезекте кҥту уақыты ең аз болатынын анықтау. Осы n мәні
ҥшін автокәсіпорынның бір кҥндегі кірісін анықтаңыз , егер микроавтобустар тәулігіне 10
сағат жҧмыс істейтін болса,.
Есеп сипаттамалары бойынша деректер (Параметрлер = мән): n 16; t1±t2 0,6±0,2; t3±t3
22±5; t5±t6 28±5; t7±t8 3±1; L 30; S 2,5.
Ҧсынылған есеп – кері қайтарымдары бар екі арналы жалпыға қызмет кӛрсету жҥйесіне
(ЖҚЖ) қатысты. Марковтың кездейсоқ процесі дискретті қалыппен және ҥздіксіз
уақытпен жҥреді. Мҧндай есептерді шешу ҥшін қалып графын тҧрғызу, Колмогоров
теңдеулер жҥйесін қҧру және оны шешу қажет [1]. Колмогоров теңдеулерінің шешімі кӛп
арналы ЖҚЖ жағдайында сәтсіздікке ҧшырайды. Алайда, біздің жағдайда, бҧл қызмет
кӛрсету арнасын таңдау арқылы да, арналарда қызмет кӛрсетудің әртҥрлі уақыттарымен
де кҥрделі қызмет кӛрсету процедурасымен қиындайды. Сондықтан имитациялық
модельдеу қажет деп қорытынды жасауға болады.
Есептерді орындау ҥшін бірнеше қол жетімді арнаулы бағдарламалық жабдықтарды
пайдалануға болады.
GPSS World жҥйесі-бҧл нарықта бҧрыннан келе жатқан танымал жҥйе. Интернетте
ҧсынылған кӛптеген материалдар бар. Сипатталған жҥйеде модельдің жҧмысы туралы
статистикалық мәліметтерді жинауды ҧйымдастырудың дамыған жабдықтары бар.
Arena жҥйесі модельді әзірлеу ҥшін ыңғайлы интерфейсті ҧсынады және модельді
блоктардан жобалауға мҥмкіндік береді. Пайдаланушы нҧсқаулығы анық жазылған.
Алайда Arena жҥйесін сипаттайтын орыс тіліндегі әдебиеттер іс жҥзінде жоқ. Arena
жҥйесі қуатты модельдеу қҧралына ие, "тартымды" анимациялық бағдарламаларды
жасауға мҥмкіндік береді деп айта аламыз.
Micro Saint жҥйесінде модель блоктардан жиналады, жағдайдың сипаттамасы
жасалады. Бҧл бағдарламалық ӛнім американдық университеттерде экономикалық
процестерді модельдеуді ҥйрету ҥшін кеңінен қолданылады.
AnyLogic жҥйесі жҥйелердің кең класының модельдерін қҧру мҥмкіндіктеріне ие:
ҥздіксіз шамаларды модельдеу; дискретті оқиғаларды модельдеу; ҥздіксіз және дискретті
компоненттердің ӛз ара әрекеттесуін модельдеу және т.б..AnyLogic-тегі модель

29
агенттерден (блоктардан) тҧрады, олар C-ге ҧқсас бағдарламалау тілінде жағдайды
сипаттауды қажет етеді.
iThink бағдарламалық пакеті-ӛндірістік және қаржылық жобалар мен ҥдерістерді
имитациялық моделдеу қҧралы. iThink - кҥрделі жҥйелердің имитациялық ағындық
жағдай ҥлгілерін жасауға арналған пакет. Жҥйеде модель блоктардан жиналады [4].
Қол жетімді модельдеу жҥйелерінің мҥмкіндіктерін талдауға, модельдеу жҥйелерімен
жҧмыс тәжірибесіне сҥйене отырып, модельді іске асыру ҥшін GPSS World жҥйесін
таңдау керек.
GPSS World арнаулы бағдарламалық жҥйесінде есептің шешімін келтірейік.
5 mes variable 16 ; автобустағы орындар саны
10 GENERATE ,,, 1 ;транзакт генерациясы
15 SAVEVALUE 1,0 ; сапарлар жоқ
20 SPLIT 1, AUTO2 ; транзакты қосарлау
30 AUTO1 ASSIGN 1,1; A автобусы
35 TRANSFER , OSTA; A автобусы A аялдамасына кетті
40 AUTO2 ASSIGN 1.2 ; Б автобусы
45 TRANSFER ,OSTA ; Б автобусы A аялдамасына кетті
; A аялдамасы
100 OSTA TEST E P1, 1, A2A ; бҧл А автобусы ма? әйтпесе Б автобусы
; A аялдамасындағы A автобусы
110 SEIZE OSTA1; A аялдамасында ӛз орнын алды
120 AU11 TEST GE Q1,V$mes,WA1 ; 16 жолаушы бар ма? әйтпесе кҥте тҧрыңыз
125 SEIZE AU1 ; A автобусы бос емес
130 RELEASE OSTA1 ; A аялдамасын босатамыз
135 SAVEVALUE 1+,1 ; сапарлар санын 1-ге арттырамыз
140 DEPART 1, V$mes ; біз 16 жолаушыны аламыз
150 ADVANCE 1320,300 ; Б аялдамасына дейін барамыз
160 ADVANCE 180,60 ; Жолаушыларды тҥсіру
170 RELEASE AU1 ; A автобусы тегін
180 TRANSFER , OSTB
190 WA1 ADVANCE 1 ; жолаушыларды кҥту- A автобусы
195 TRANSFER, AU11 ; A аялдамасындағы Б автобусы
210 A2A SEIZE OSTA2 ; A аялдамасында ӛз орнын алды
220 AU22 TEST E F$AU1,1, WA2 ; Егер А автобусы бос болмаса және
230 TEST E F$OSTA1,0, WA2 ;егер автобус A аялдамасында болмаса,
; әйтпесе кҥте тҧрыңыз
235 TEST GE Q1,V $ mes, WA2; 16 жолаушы бар ма? әйтпесе кҥте тҧрыңыз
240 SEIZE AU2; Б автобусы бос емес
245 DEPART 1, V$mes ; біз 16 жолаушыны аламыз
246 SAVEVALUE 1+,1 ; сапарлар санын 1-ге арттырамыз
247 RELEASE OSTA2 ; A аялдамасын босатамыз
250 ADVANCE 1680,300 ; Б аялдамасына дейін барамыз
255 ADVANCE 180,60 ; Жолаушыларды тҥсіру
260 RELEASE AU2 ; Б автобусы тегін
270 TRANSFER ,OSTB
280 WA2 ADVANCE 1 ; жолаушыларды кҥту- Б автобусы
290 TRANSFER, AU22 ; Б аялдамасы
300 OSTB TEST E P1, 1, AU2B; бҧл А автобусы ма? әйтпесе Б автобусы
; автобус A аялдамасында Б
305 SEIZE OSTB1 ; Б аялдамасында ӛз орнын алды
310 SEIZE AU1 ; A автобусы бос емес
315 RELEASE OSTB1 ; Б аялдамасын босатамыз
30
320 ADVANCE 1320,300 ; A аялдамасына дейін барамыз
330 RELEASE AU1; Б автобусы тегін
340 TRANSFER, OSTA ; Б аялдамасындағы Б автобусы
400 AU2B SEIZE OSTB2 ; Б аялдамасында ӛз орнын алды
410 SEIZE AU2 ; Б автобусы бос емес
420 RELEASE OSTB2 ; Б аялдамасын босатамыз
430 ADVANCE 1680,300 ; A аялдамасына дейін барамыз
440 RELEASE AU2 ; Б автобусы тегін
450 TRANSFER, OSTA ; A аялдамасында жолаушылар генерациясы
1000 GENERATE 36,12
1002 TEST L Q1,30, OTKAZ ; егер кезек 30-дан аз болса
1010 QUEUE 1 ; онда кезекке тҧрамыз
1020 TERMINATE
1030 OTKAZ TERMINATE ; әйтпесе бас тарту
; таймер
2000 GENERATE 36000
2010 TERMINATE 1
Модельді орташа шамалар әдісімен талдаймыз.
Жолаушыларды имитациялайтын транзакциялардың саны Жалпы_уақыт/орташа
уақыт_жолаушы_келетін тең болуы керек, яғни 36000 / 36=1000.
А автобусымен сапарлардың санын келесідей бағалауға болады: Жалпы_уақыт/
(жолдағы_уақыт+босату_уақыты+ жолдағы_уақыт). Шығады 36000 / (1320+180+1320)
≈12.7=13
Б автобусы ҥшін де солай болады 36000 / (1680+180+1680) ≈10.1=10. n=16 және L = 30
болғандықтан, аялдамада 30-16=14 жолаушы қалады, Б автобусы ӛзі ҥшін аялдаманың
толтырылуын іс жҥзінде кҥтпейді, ӛйткені А автобусы болмаған кезде 16 жолаушы пайда
болған кезде, яғни 16 * 36=576, А автобусы қайтып оралуға ҥлгермейді 576 <
(1320+180+1320).
Тасымалданған жолаушылар санын есептейік: (А_автобусының_сапарлар_саны+
Б_автобусының_сапарлар_саны) *орындар_ саны. Шығады (13+10) *16= 368.
Модельдеу нәтижелерін береміз (есептелген, эксперименттік): жолаушыларды
имитациялайтын транзакциялар саны =1007 (1000); автобуспен сапарлар саны А= 13 (13);
автобуспен сапарлар саны Б=10 (11); тасымалданған жолаушылар саны=368 (384).
Есептеу арқылы алынған сипаттамаларды модельдеу кезінде алынған сипаттамалармен
салыстыра отырып, модель жеткілікті деп қорытынды жасауға болады, ӛйткені
салыстырылатын шамалар шамамен бірдей.
n параметрін ӛзгертіп, кесте қҧрамыз (кесте 1).
Кесте 1. n параметрін ӛзгерту бойынша эксперименттік деректер
автобустағы орын саны кезекте кҥту уақыты сапар саны
n (сек)
16 2216.469 24
17 2131.106 23
18 2003.527 23
19 1923.759 23
20 1738.993 23
21 1645.722 23
22 1523.649 23
23 1430.377 23
24 1370.920 23
25 1345.081 22

31
Нәтижелерден жолаушыны кезекте кҥтудің ең аз уақыты n=25 кезінде қол
жеткізілетінін кӛруге болады. Сапардың орташа уақытын анықтау ҥшін AU10 және AU20
екі қҧрылғысын қосу арқылы бағдарламаны ӛзгерту қажет, олар автобустарды тек А
аялдамасынан Б аялдамасына дейін модельдейді.
Бірнеше эксперимент жҥргізейік (кесте 2). "Жолда болған уақыт (сек)" бағанында А
автобусы ҥшін бос емес уақытты белгілейміз, осылайша жолаушының сапарында ең аз
уақытты табамыз.
Кесте 2. Жолаушының жолда болуының орташа уақытын және орташа уақытын
бағалауға арналған эксперименттік деректер

автобустағы орын кезекте кҥту жолда болу сапар саны


саны n уақыты, (сек) уақыты, (сек)
16 2335,370 1500,369 23
16 2326,734 1462,386 23
16 2265,165 1348,345 23
16 2296,681 1428,516 24
16 2213,050 1486,622 24
16 2204,603 1439,504 24
16 2290,467 1501,712 24
16 2298,433 1466,535 23
16 2324,123 1510,605 23
16 2341,622 1549,127 23
n=16 ҥшін орташа 2289,6248 1469,3721 23,4
25 1345,081 1471,852 22
25 1308,677 1419,058 23
25 1325,772 1442,802 22
25 1350,684 1543,006 22
25 1329,294 1327,873 22
25 1269,918 1419,938 23
25 1345,030 1481,281 22
25 1326,510 1537,458 22
25 1340,917 1392,622 23
25 1338,363 1490,915 22
n=25 ҥшін орташа 1328,0246 1452,6805 22,3

Ҧсынылған есепті дәлірек модельдеу ҥшін біркелкі ҥлестірімдерді экспоненциалды


ҥлестірімдермен ауыстыруға болады, мысалы, 150 ADVANCE (EXPONENTIAL
(1,0,1320)). Эксперимент нәтижесінде жолаушының кезекте тҧруының орташа уақыты
шамамен 100 секундқа қысқарды, сапарлардың орташа саны артты, демек табыс та артады
.
Есепті нақты қою ҥшін екінші аялдамада жолаушыларды толтыруды бірінші
аялдамадағыдай алгоритммен қосуға болады және автобустар ҥнемі толып тҧруы керек.
Модельдеу нәтижесінде n=16 кезінде жолаушылар бірінші аялдамада 4114 секунд кҥтеді.,
екінші аялдамада 2063 сек. сапарлар саны - 40 болады. Бҧл жағдайда кіріс бағаның
40*16*2.5= 1600 шартты бірлігін қҧрайды. n=25 кезінде бірінші аялдамада жолаушылар
3032 секунд кҥтеді., екінші аялдамада 1076 сек. сапарлар саны - 37 болады. Бҧл жағдайда
кіріс бағаның 37*25*2.5 = 2312.5 шартты бірлігін қҧрайды.
Осылайша, арнаулы бағдарламалық ортаны пайдалану есептің моделін тез қҧруға, оның
әртҥрлі параметрлерін әр тҥрлі жағынан зерттеуге мҥмкіндік берді.

Қолданылған әдебиеттер тізімі:

32
1. Бережная Е.В. Математические методы моделирования экономических систем.-
М.: Финансы и статистика, 2015.
2. Кийкова Е.В. Имитационное моделирование экономических процессов. Учебное
пособие: - Владивосток: ВГУЭС, 2017.
3. Кораблин М.А. Информатика управленческих решений. - М.: Солон-Пресс, 2018.
4. Корнеев В. В. База данных интеллектуальная обработка информации.-М.: Нолидж,
2011.

УДК 681.3(07)

BIM: САНДЫҚ МОДЕЛЬДЕУ - ҚҦРЫЛЫС ИНДУСТРИЯСЫНЫҢ


ЦИФРЛЫҚ ДӘУІРІ

Даулетов К. - ХБК(ҚазБСҚА) РПЗС-19-2 тобының студентті


Ғылыми жетекші: Кобенкулова Ж.Т., ЖБПФ-нің профессор ассистенті

Аңдатпа. Мақалада ақпараттық модельдеу технологиясының принциптері,


жұмыс процесін ұйымдастыру және BIM технологиясын қолдану перспективалары
талқыланады.
Кілттік сӛздер: BIM: сандық модельдеу, ақпараттық технологиялар, құрылыс
индустриясы

Ақпараттық технологиялар қарыштап, озық инновацияның дәуірі келді. Еліміздің


озық отыз елдің қатарына енуі ҥшін де сандық технологияны дамыту ауадай
қажет. Цифрлық технологиялар бҥгінде шындыққа айналуда, және олардың болашақтағы
кең қолданылуы мен дамуы барлығына айқын.
.
Кешегі идея аз уақыттың ішінде жаңа стандартқа, белгілі бір саладағы келесі
серпіліс ҥшін бағдар болуда. Қазақстанда нақты сандық серпіліс басталып, ол
экономикамыздың консервативті салаларының бірі – қҧрылыс саласын ӛзгертуде.
Экономика мен ӛндірістегі белгілі жҧмыс әдістері ӛзгеріп, ҥнемі жетілдіріліп, ақпараттық
ағындармен толығып, жаңартылып отыруда.
Бҥгінгі қҧрылыс индустриясын сандық модельдеусіз елестету қиын.
Ғимараттардың сызбалары мен жоспарларын қолмен сызу біртіндеп азайып, орнына
алдыңғы қатарлы компьютерлік технологиялармен алмасуға жол ашылуда. Заман
ағымына ілесуге тырысатын әрбір ірі компания BIM - компьютерлік жобалау жҥйесі
жҥзеге асыруға тырысуда. Цифрлық технологияларды тиімді қолдану теориялық
нҧсқаулардың басымдылығын және іс жҥзінде практикада жаңа экономикалық шындыққа
сӛзсіз кӛшуді алдын-ала анықтайды. Жобалаудағы, қҧрылыс саласындағы бҧйымдар мен
конструкцияларды шығарудағы, жеткізілім қҧралдарын пайдаланудағы мҥлдем жаңа
технологиялардың прогресі ғимараттардың дизайны мен қҧрылысын жақсартуға, қҧрылыс
жҧмыстары кезінде тәуекелдерді азайтуға мҥмкіндік береді. Модель ғимараттың тек
сандық кӛшірмесі болғанына қарамастан, ол тҥпнҧсқаның барлық функционалдығына
толық ие екендігімен сипатталады. Сандық жоба қҧрылыс объектісінің модельдеуін
қҧрылыс алаңында нақты жҧмыс басталардан бҧрын кӛрсетуге мҥмкіндік береді.
Модельдеудің цифрлық технологиясын қолдану, қҧрылыс саласындағы қаржылық
шығындарды азайтуға айтарлықтай әсер етуде. Осы себепті, қҧрылыс компанияларының
кӛпшілігі ӛз тәжірибесінде ақпараттық модельдеу, қазіргі заманғы әдістерін қолдануға
тырысады (1-сурет).

33
2020 жылдан бастап Қазақстандағы барлық маңызды мемлекеттік объектілер -
қҧрылыс объектілерін ақпараттық модельдеу технологиясы бойынша салынатын болады.
Егер бҧл орын алса, ғимараттардың қағаз сызбалары сандық 3D модельдерін толығымен
алмастырады. Олардың міндеті-қҧрылыс сапасын жақсарту және сәулетшілердің
жҧмысын жеңілдету. Шет елдерде бҧл технологияны - Ҧлыбританияда, АҚШ-та, Араб
Әмірліктерінде, Сингапурда және басқа да елдерде қҧрылыс компаниялары табысты
қолдануда.Қҧрылыс алдында ғимараттардың 3D модельдері жасалады. Бҧл не ҥшін қажет?
Ал Қазақстанда қҧрылыста BIM-технологияларын қолданатын компаниялар бар,
бірақ отандық қҧрылыс салушылардың кӛпшілігі әзірше жаңашылдықты талдау ҥстінде.
Ақпараттық модельдеуді қолдана отырып, мемлекеттік нысандарды салу салыстырмалы
тҥрде жақында басталды. Соның бір жарқын мысалы-Астанадағы Назарбаев
Университеті.

1-сурет. Revit программасында жасалған жоба жоспары мен қасбеті

BIM-технологиялары қҧрылыс салушыларға жҥздеген миллиард теңге ҥнемдеуге


және ғимараттарды "ақылды қалаға" қосуға кӛмектесуде. BIM технологиясымен болашақ
мамандар BIM ақпараттық модельдеудің заманауи ортасында инженерлік жҥйелер мен
желілерді, қала қҧрылысы және сәулет объектілерін әзірлеп, сәулет және қала қҧрылысы
бойынша әр тҥрлі жобаларды жҥзеге асырады(2-сурет).

34
2-сурет. Revit программасында жасалған жоба қасбеті

BIM-жобалау бойынша студенттер ғимараттарды, қҧрылыстарды және олардың


кешендерін заманауи компьютерлік технологиялар мен менеджмент қҧралдарымен
жобалау мәселелерін шешуді, кешенді ақпаратты ӛңдеу мен тҥсіндірудің заманауи
әдістерін пайдалана отырып, есептерді жҥргізуді ҥйренеді. Ол кез келген объектілерді -
ғимараттарды, инженерлік желілерін, кӛпірлер мен тоннельдерді, порттар мен темір
жолдарды жобалауға мҥмкіндік береді.

4-сурет. Revit программасында орындалған жҧмыстар


Оның қарапайым 3D модельдеуінен тҥбегейлі айырмашылығы - BIM моделі
мәліметтер базасымен тығыз байланысты. Оған салынып жатқан ғимарат және оның
қҧрамдас бӛліктері - физикалық сипаттамалары, кеңістікке орналастыру әдістері және
тіпті әр кірпіштің, су қҧбырының немесе тӛбелік шамдардың бағасы туралы барлық
ақпараттар кіреді. Сонымен қатар барлық инженерлік жҥйелерді бірыңғай ақпараттық
кеңістікте модельдеуге, проблемалық аймақтарды автоматты тҥрде анықтауға және осы
ақпаратты жобаның барлық қатысушылары арасында алмасуына мҥмкіндігі зор.
Ақпараттық модельдеу технологияларын қолдану ҥшін жиі қолданылатын қҧралдарың
бірі - Autodesk Revit бағдарламалық жасақтамасы болып табылады (3-сурет).
Болашақта жобалар қағаз бетінде орындалмай, арнайы тағайындалған
программалардың кӛмегімен орындалады. BIM технологиясы негізінде жобаларды салу
мен пайдаланудың барлық кезеңдеріндегі ӛзгерістерді компьютерлік программалармен
сызылып, оны кӛрнекі тҥрде ҧсыну ҥшін арнайы визуализация жасауға арналған Lumion
сынды программалардың бақылауымен объектінің барлық жҧмыстарын толық жасап
ҧсынуға болады (4-сурет).
Инженерлік жҥйелерді бірыңғай ақпараттық кеңістікте модельдеуге, проблемалық
аймақтарды автоматты тҥрде анықтауға және осы ақпаратты жобаның барлық
қатысушылары арасында беруге мҥмкіндігі зор.
BIM технологиясы арқасында ғимарат біртҧтас болып кӛрінеді: оның бӛліктері бір-
бірімен байланысты және кез-келген ӛзгерістер енгізілген кезде жҥйе барлық
35
параметрлерді автоматты тҥрде қайта есептейді. Бҧл жобалау және қҧрылыс кезінде
қателіктер мен және сызбаларды бірнеше рет тҥзетулер жасаудан сақтайды.

4-сурет. Lumion программасында орындалған визуализация

Сандық модельдеу технологиясын қолдана отырып, Қазақстан жетекші елдердің


қатарына қосылып, орнықты дамып келе жатқанына ӛте қуаныштымыз.
Технологиялардың тҧрақты тҥрде қарқынмен дамуы тҧтынушылардың да талғамын
арттырады және адамзатқа қауіп тӛндірмейді.

Қолданылған әдебиеттер тізімі:


1. Вандезанд Джеймс, Рид Фил, Кригел Эдди "Autodesk Revit Architecture". Учебное
пособие " Издательство: ДМКПресс, 2017 г.
2. Талапов, В.В. Основы BIM. Введение в информационное моделирование зданий /
В.В. Талапов. – М.: ДМК «Пресс», 2014. – 392 с.
3. Смирнов, В.А. Профессиональное макетирование и техническое моделирование.
Краткий курс: Учебное пособие / В.А. Смирнов. - М.: Проспект, 2017. - 160 с.
4. Кобенкулова, Ж.Т. Векторлық және растрлық компьютерлік графикада
объектілердін негізгі элементтері мен принциптерін қҧру ерекшеліктері. – Алматы, 2012.
УДК 004.43

ҚЫЗМЕТКЕРЛЕР МЕН КЛИЕНТТЕРДІҢ МЕКЕМЕГЕ ТІРКЕЛУІ

Жамбылбек.А.Е. – мамандығы «Есептеу техника және программалық


қамтамасыз ету» 4 курс, Нархоз университеті
Ғылыми жетекші – Алдажаров К.С., э.ғ.к., қауымдастырылған профессор

Аннотация. Мақала банк қызметкерлері мен клиенттерінің арасындағы


байланысты қауіпсіздігін қамтамасыз ете отырып, мекемеге тіркеу. Бұл сайт
клиенттер үшін де, қызметкерлер үшін де ӛте қолайлы. Әр клиентке ӛз қауіпсіздігін
қамтамасыз ету ӛте маңызды. Сайт қолданушылары ӛздерін тіркеп,ӛзіне жеке қауіпсіз
құпия сӛзін ала алады. Сайтқа кіру арқылы кредит алуға ӛтінім қалдыра алады.Жүйеге
кірушілер дәрежесі үш түрлі болады. Яғни, суперадмин, админ және клиент. Әр
қолданушыда ӛз мүмкіндіктері мен жеке жұмыс беті болады. Ӛздеріне берілген
мүмкіндіктері мен ӛздері қалаған жұмыстарын істеуге мүмкіндіктері бар.
Тҥйінді сӛздер: қауіпсіздік; qr-код ; тіркелу; сайт дизайны; кіру; есептеу жүйесі;
есептеу жүйесі; база.

36
Кәсіби қҧрылған сайт оны іздеу жҥйелеріндегі сҧраныстар бойынша табудың
қарапайымдылығын қамтамасыз етеді, ӛйткені мақсатты аудитория Интернеттен нақты
ақпарат іздейтін пайдаланушылар болып табылады. Клиенттермен және серіктестермен
ҥнемі байланыста болу нарықтың ӛзгеруіне жедел ден қоюға және уақытында тҥзетулер
енгізуге мҥмкіндік береді. Сонымен қатар, Интернет-жарнама шығындары дәстҥрлі БАҚ-
қа қарағанда айтарлықтай тӛмен.
Қазіргі уақытта веб-сайт - бҧл ақпарат қҧралы немесе визит картасы ғана емес, сонымен
қатар жаңа клиенттерді тартып, пайда әкелетін толыққанды маркетинг қҧралы. Кез-
келген сҧраныс ҥшін толық ақпарат беретін анықтамалық-ақпараттық сайттардың саны
ӛте кӛп. Сайтқа кіріп, газет-журналдар арқылы «тілдесуден» гӛрі не қажет екенін білу
әлдеқайда оңай.Сапалы веб-сайт бҥкіл компания ҥшін негізгі ақпараттық ресурс болып
табылады [1].
Жалпы біз жасаған жҧмыс арқылы банк қызметкерлері мен тҧтынушылар
арасындағы байланысты жақсарту.Сайт арқылы тҧтынушылар ӛздеріне қажет қаражатты
сайтқа тіркелу арқылы ӛтінім бере алады. Тіркелу кезінде әр қолданушыға жеке қҧпиясӛз
беріледі. Басқа сайттардан да айырмашылығы осы болмақ. Қҧпиясӛз бізде әр адамға жеке
qr-код тҥрінде беріледі. Тіркелу кезінде ӛзі жайлы толық ақпарат толтыру арқылы
қҧпиясӛзін сақтай алады ( 1-сурет ).

1 сурет - Тіркелу және кіру кезеңдері


(*автормен құрастырылған)

QR код жҥйесі UPC штрих-кодтарына қарағанда тез оқылатындығы және


сыйымдылығы арқасында автомобиль индустриясынан тыс танымал болды.
Кеңейтімдерге ӛнімді қадағалау, элементтерді сәйкестендіру, уақытты қадағалау, қҧжат
айналымы және жалпы маркетинг жатады.
QR коды ақ фонда тӛртбҧрышты торда орналасқан қара квадраттардан тҧрады,
оларды камера сияқты бейнелеу қҧрылғылары оқи алады және сурет дҧрыс танылғанша
Рид-Соломон кодтары арқылы ӛңделеді. Содан кейін қажетті мәліметтер кескіннің
кӛлденең және тік компоненттерінде болатын шаблондардан алынады [2].
Біздің сайтқа тіркелген соң осындай жеке қҧпиясӛз терезесі мен ескерту шығады
(2-сурет ).

37
2 сурет - QR-код кезеңі
(*автормен құрастырылған,жеке құқықтар қорғалуына байланысты кейбір
деректер алып тасталынған)

Жақсы нәтиже беретін сайттың негізі - оның жоғары танымалдығы. Бҧл сайтқа кіру
кезінде әр адамның қҧқығы әр-тҥрлі болады.Біздің негізде ҥш пайдаланушы бар.Олар-
суперадмин,админ және клиент.Әр пайдаланушыға ӛз дәрежесіне сай қҧқық беріледі.
Суперадмин – банк қызметкерлері мен клиентерінің жҥйеге кіруін қамтамасыз ете
отырып, олардың дәрежесін бақылаушы болып табылады.Клиенттердің ҧсынысын
қарай отырып олардың басты мәселесін қарай отырып , жеке мәліметтерін қарауға
мҥмкіндігі бар ( 3-сурет ).

3 сурет - Суперадмин мүмкіндіктері


(*автормен құрастырылған)

Админнің жалпы суперадминнен айырмашылығы барлық сайтқа тіркелушілерді


қарап олардың мҥмкіндіктерін ауыстыра алмайды ( 3-сурет).
Клиент біздің жҥйеге кіру арқылы ӛзіне қажетті қаражатқа ӛтінім қалдыра
алады.Ол ӛтінімдер банк қызметкерлері арқылы анықталады.Ол қызметкерлер біздегі
суперадмин және админ.Осы жандардың қарауымен клиенттің ӛтінімі қаралады.
Ӛтінімдің бір ғана тҥймені басу арқылы қалдыруына болады және есептеу арқылы
айына қанша қаражат , қанша айға қажет екендігін ӛзі таңдай алады ( 4-сурет ) .

38
4 сурет - Клиенттің мүмкіндіктері
(*автормен құрастырылған)

Қорыта келгенде, сайт мҥмкіндіктері клиенттер мен қызметкерлер арасындағы


жҧмысты жеңілдетуге және қауіпсіздіктерін қамтамасыз ету мақсатында ойластырылып
жасалынған.Банк тҧтынышылары ҥшін ӛте қолайлы болып табылады.Себебі, клиент кез
келген уақытта ӛзіне қажет қаражатты ала отырып,қаражаттарының белгісіз жандардың
қол жетуінен сақтауға мҥмкіндігі бар.Qr-код әр клиентке жеке берілгендіктен оның
қҧпиясӛзін анықтау оңайға соқпайды және клиент ӛз қҧпиясӛзін ҧмытып қалудан
сақталып, жаттауға мәжбҥр болмады.Әр банк ҥшін қауіпсіздік ең басты орында.Біз
сондықтан қауіпсіздікті мақсатқа ала отырып жасадық.

Пайдаланылған дереккӛздер тізімі:


1. Сайт - как информационная система. https://www.kazedu.kz/referat/133326
2. ГОСТ Р ИСО/МЭК 18004-2015 Информационные технологии. Технологии
автоматической идентификации и сбора данных. Спецификация символики штрихового
кода QR Code

УДК 371.14

ЦИФРЛАНДЫРУ БҤГІНГІ БІЛІМ БЕРУДЕГІ ЖАҢА НЕГІЗГІ БАҒЫТ

Жұмақанов О. - Дінтану мамандығы, 4 курс


39
Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті
Ғылыми жетекшісі: п.ғ.к., қауымд. профессор Исабаева С.Н.

Аңдатпа. Бұл мақалада мен Цифрландыру бүгінгі білім берудегі жаңа негізгі
бағытын қарастырдым. Ақпараттың осы тәсілдері осы бағаттың әр түрлілігін
зерттеледі. Білім беру ұйымдарда жеке деректерді ӛңдеуді сақтау және оңтайландыру
бойынша бірқатар маңызды ұсыныстар болып табылады Кӛптеген мәліметтер қоғамға
пайдалы болады .
Тҥйінді сӛздер: Деректер, технологиялар,цифрлық ,кеңістік,білім,ақпарат.

Білім беруді цифрландыру жаһандық білім беру ортасын реформалау және


жаңғырту тҧрғысынан қуатты ҥрдіс болып табылады. 2014 жылы қабылданған ЕО-2020
білім беруді дамыту стратегиясы цифрлық технологияларға бағытталған. Бҧл стратегия
"Digedupol" ЕО ҥкіметтік қҧжаты негізінде әзірленген "Touch болашақ"атты сандық білім
берудің кешенді стратегиялық тҧжырымдамасының бӛлігі болып табылады. Негізгі
мақсат-белгілі бір пәндерді оқытумен және жалпы мектептегі білім беру процесімен қатар
жҥру ҥшін цифрлық технологияларды оқу процесіне біріктіру. Цифрлық технологиялар
студенттерге белгілі бір фактілерді білуге кӛмектесіп қана қоймай, сонымен қатар
олардың қҧзыреттілігін арттыруға, логикалық ойлау мен қарым-қатынас дағдыларын
дамытуға тиіс. Мақалада білім беруде цифрлық технологияларды қолданудың
артықшылықтары мен кемшіліктеріне талдау жасалады. Сондай-ақ, мақалада COVID-19
пандемиясында Қашықтықтан оқытуға қол жетімділікті қолдау ҥшін EdTech-ті (соның
ішінде онлайн оқыту, радио, теледидар, мәтіндік хабарлар) әртҥрлі елдер қалай
қолданады. РМПУ-нің 1795 студенті қатысқан онлайн-сауалнаманың нәтижелері
келтірілген. А.И. Герцен. Онлайн сауалнама барысында қашықтықтан оқыту барысында
студенттердің қандай ресурстарды пайдаланатыны анықталды. Сауалнама нәтижелері
студенттердің 78,8% пән бойынша ғылыми әдебиеттерді белсенді қолданатынын кӛрсетті;
YouTube-тағы оқу бейнелері 69,7%; отандық 39,9% және шетелдік 27,9% онлайн курстар;
бейне дәрістер 66,3%. Сонымен бірге, студенттердің 64,2% - ы болашақта отандық және
шетелдік онлайн курстарды пайдаланбайтындықтарын және пайдаланғысы келмейтінін
мәлімдеді. Компьютерлік технологиялар оқытудың кӛптеген салаларында пайдалы және
ҥнемді бола бастайды. Дегенмен, бҧл әдістердің әр жағдайда тиімді болатындығын тек
мҧғалім ғана анықтай алады. Технология оқу процесін толықтырады, бірақ тҥбегейлі
ӛзгертпейді. Кез келген жаңашылдық ҥшін адами фактор маңызды болып табылады. Жаңа
оқу материалдарын енгізудің салдары оқытушы жҧмысының мазмҧны мен нысандарын
қайта қарау жағдайында ғана сезілуі мҥмкін. Білім беруді ақпараттандырудағы
технологиялық жетістіктер білім берудің қолжетімділігін, тиімділігі мен сапасын арттыру
ҥшін жаңа перспективалар ашады. Бір саладағы Прогресс, әдетте, байланысты салаларда
жаңа міндеттер қояды: технологияның, педагогиканың және білім беруді басқарудың
жҥйелі және ҥйлестірілген дамуы ғана жетістікке кепілдік бере алады.
Қашықтықтан оқыту жҥйесі платформаға негізделген meet.mail.kz виртуалды
сабақтарды жинауға және кез-келген пәндер бойынша сабақтарды қашықтан ӛткізуге
мҥмкіндік береді, мысалы, егер мҧғалім басқа қалада болса немесе оқушы қандай да бір
себептермен сабаққа қатыса алмаса. Жҥйенің бірегейлігі оқу-әдістемелік материалды,
интерактивті тақтаны, сыныпты бір мезгілде трансляциялауда жатыр, ал педагогта
орналасқан радиомаркерге бағдарлана отырып, жоғары ажыратымдылықтағы зияткерлік
камералар кеңістікте оның орналасқан жерін бақылай алады, сол арқылы әрқашан
оқытушының назарында болады. Мҧндай жҥйе бейнеконференцияларды, ашық
сабақтарды ӛткізуге, сондай-ақ онлайн-емтихандарда прокторинг болуға мҥмкіндік береді.
Оқу процесін тарату интернетте (ресурс арқылы) жҥруі мҥмкін media.mail.kz STREAM
режимінде) және жергілікті, сабақтарды жадқа жазып, сол арқылы білім базасын қҧру.
Оқу процесінің жазбаларына кез-келген уақытта қол жеткізуге болады және оны оқыту
40
сапасын бақылау немесе алдыңғы материалды қайталау ҥшін немесе оқу жоспарлары
ҥшін пайдалануға болады. Білім беру курстары мен оқу бағдарламаларын біріктіру
мҧғалім болмаған жағдайда оны ауыстыруға немесе мҧғалім дайындаған материалға
қосымша болуға кӛмектеседі, ал қашықтықтан оқыту жҥйесі виртуалды сыныптың
белсенділігін белгілейді: оқу материалын беруге қанша уақыт жҧмсалды, аудиторияның
белсенділігі қандай, студенттер қойылған сҧрақтарға қанша уақыт жауап берді, кім
белсенді болды және дҧрыс жауаптар саны қандай. Аналитика теңшелетін болып
табылады. Аппараттық-бағдарламалық кешеннің тағы бір маңызды факторы-тапсырманы
командалық орындау. Информатика сабағына мысал келтірейік. Сыныптағы оқушылар
бағдарламашылар, 3D дизайнерлер және жҥйелік техниктер болып бӛлінеді. Жҥйелік
технологиялар кез-келген механизмді қҧруға жауап береді, 3D дизайнерлері оны сандық
форматқа ауыстырады, ал бағдарламашылар оны автоматтандыру мәселелерін шешеді.
Соңғы механизм интерактивті панельде іс жҥзінде тексеріледі, содан кейін бӛліктер 3D
принтерлер арқылы басып шығарылады, басқару тақталары біріктіріледі, бағдарламалық
жасақтама жҥктеледі және нәтижесінде виртуалды механизмнен нақты болады.
Ашық білім берудің ҧлттық платформасы қашықтықтан және онлайн білім беру,
оқытушылардың біліктілігін арттыру, мамандар даярлау және ашық сабақтар мен
семинарлар ӛткізудің бірегей алаңы болып табылады. Платформа сондай-ақ оқушылардың
ата-аналарына оқу процесін бақылаудан бастап онлайн режимінде ата-аналар жиналысын
ӛткізуге дейін қызықты болады. Мәлімет ҥшін: Алматыда № 134 гимназия базасында
Ашық білім берудің ҧлттық платформасының пилоттық жобасы іске қосылды edu.mail.kz
жобаны қазақстандық әзірлеушілер мен интеграторлар жҥзеге асырады: "SoftDeCo" ЖШС,
"RS Solutions" ЖШС, "TerraNET" ЖШС, "StepLine" ЖШС және "RadioMart" ЖШС ҚР
Білім және ғылым министрлігінің, Алматы қаласы білім басқармасының және
"электрондық сервис" ҧлттық порталының қолдауымен Mail.KZ". Екінші жоба - тҥлектер
тізілімі. Жоба жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім туралы қҧжаттың
тҥпнҧсқалығын онлайн режимінде тексеруге мҥмкіндік береді, бҧл қоғамды тҥлектер
туралы сенімді ақпаратпен қамтамасыз ету арқылы білім сапасын арттыруға мҥмкіндік
береді. Деректер табылмаған жағдайда модульдің функционалы диплом туралы
деректерді білім туралы қҧжатты берген білім беру мекемесіне енгізуге сҧрау жіберу
опциясын береді, ал бітірушінің деректерінде қателер анықталған жағдайда - деректерді
тҥзетуге сҧрау жіберу мҥмкіндігін береді. Жҥйеде тҥлек туралы мәліметтерді екі тәсілмен
- тҥлек бойынша және қҧжат бойынша - сҧрау салу ҥшін деректері бар белгілі бір
жолдарды (ЖСН, Т.А. Ә., ЖОО, Мамандығы және т. б.) қамтитын іздеу мҥмкіндігі
кӛзделген. Ӛтініштерді жіберу процесі ӛте ыңғайлы және оған электрондық цифрлық
қолтаңбамен қол қою арқылы жҥзеге асырылады, бҧл тҥлектің тікелей ӛтініш беруін
қамтамасыз етеді. "Тізілімдегі деректерді тҥзетуге ӛтініш" және "тҥлек туралы деректерді
тізілімге енгізуге ӛтініш" ӛтініштерін жібергеннен кейін жҥйе ӛтініш берушінің
электрондық мекенжайына ӛтінішті қарауға қабылдағаны туралы хабарламасы бар
хабарлама жібереді. Ӛтініш оң ӛңделгеннен кейін жҥйе интеграциялық ӛзара іс-қимыл
арқылы тҥлек картасын тиісті ЖОО жҥйесімен ҥндестіреді. Ӛңдеу нәтижелері бойынша
тҥскен ӛтінішті ӛңдеу нәтижесі туралы хабарлама да электрондық мекен-жайға жіберіледі.
"Тҥлектер тізілімі" жобасы - бҧл тҥпнҧсқалықты тексеруге оңай қол жеткізуді қамтамасыз
ету, қағаз қҧжат айналымын азайту және бюджет қаражатын тиісті ҥнемдеуді қамтамасыз
ету, ведомстволар мен жҧмыс берушілерді жҧмысқа орналасуға ҥміткерлердің
біліктілігінің болуы туралы сенімді ақпаратпен қамтамасыз ету арқылы жалған
дипломдарды ӛндіруге және пайдалануға қарсы кҥрес. Ҥшінші жоба-сандық білім беру
ресурстары. Оқушылардың білім сапасын арттыру мақсатында мектептерде ҥш тілде:
қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде цифрлық білім беру ресурстары қолданылады.
Аталған сандық ресурстарға барлық мектептер қол жеткізе алды. Бҧл цифрлық ресурстар
online - және offline-режимдерде (6100 - online, шамамен 1000 - offline) қолжетімді, яғни
пән мҧғалімі дайын бейнематериалды алып, сабақта оқу материалын бекіту немесе
41
тҥсіндіру ҥшін оны қосады. Платформа ҥнемі жетілдіріліп, жаңартылып отырады. Ең кӛп
келетін пәндер қазақ тілінде-математика 1-ден 4-сыныпқа дейін, Қазақ әдебиеті, химия,
орыс тілінде - аудиохрестоматия, орыс әдебиеті, Симуляторлар, ағылшын тілінде -
mathematics, physics, chemistry. Бҥгінгі таңда 2000 жаңа сабақ және 50 000 Жаңа тест
енгізілді. Республика бойынша 697 тренинг және 126 вебинар ӛткізіліп, 15 050 мҧғалім
оқудан ӛтті. Сондай-ақ, мҧғалімдердің ақпараттық - коммуникациялық технологияларды
қолдану сапасын арттыру мақсатында Астана, Алматы, Шымкент, Талдықорған және
Орал қалаларында бес ресурстық орталық ашылды. ҚР Премьер-Министрі Бақытжан
Сағынтаевтың тапсырмасын іске асыру мақсатында 2017 жылғы 11-13 сәуірдегі АҚШ-қа
сапарының қорытындысы бойынша ӛткен жылдың қыркҥйек айынан бастап Шығыс
Қазақстан, Павлодар және Солтҥстік Қазақстан облыстарының ауылдық мектептеріндегі
"Bilim book" білім беру жҥйесі апробациядан ӛтті. Пилот сыныптарды арнайы
интерактивті планшеттерде қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде дербестендірілген
контентпен жабдықтауды қамтыды. Интерактивті планшеттерге қҧрылғылар-
компьютерлік техниканы сақтауға және зарядтауға арналған шкаф ҧсынылды. Қосымша
ай сайын әдіскерлермен бірлесіп білім беру қҧрылғысы мен АКТ қҧралдарын қолдану
бойынша тренингтер ӛткізілді. Бҥгінгі таңда Қазақстан бойынша 451 мектеп
жабдықталған. Мҧғалімдердің пікірлеріне сҥйене отырып, "Bilim book"білім беру жҥйесін
қолдану бойынша пилоттық жобаның жоғары нәтижесі байқалады. Атап айтқанда,
мҧғалімдер бҧл шешімді жеке мазмҧнмен қолдану сандық білім беру мазмҧны арқылы оқу
материалын игеру сапасын жақсарту арқылы ҥлгерім деңгейін арттырғанын атап ӛтті.
Сондай-ақ, бҧл білім беру жҥйесінің ерекше маңыздылығын білім беру контентін
интернетсіз пайдалану мҥмкіндігінде атап ӛтеді. Пилоттық жоба Microsoft компаниясымен
және Lenovo, сондай-ақ Acer планшеттік-компьютерлік қҧрылғыларының жетекші
ӛндірушілерімен бірлесіп жҥргізілді. Цифрлық білім беру ресурстары ауылдық және
қалалық мектептер арасындағы білім беру сапасындағы алшақтықты қысқартуға, білім
алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз етуге мҥмкіндік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Әлеуметтік-
экономикалық жаңғырту — Қазақстан дамуының басты бағыты» атты халыққа жолдауы //
Егемен Қазақстан., 2012. — № 41–42 (27114). — 28 қаңт.
2.Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Қазақстан мҧғалімі. — 1999.
— 23 шілде. — 2–5-б.

УДК 378

ПУТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ ИНФОРМАЦИОННОЙ СИСТЕМЫ


ЭЛЕКТРОННОГО ТАМОЖЕННОГО ДЕКЛАРИРОВАНИЯ «АСТАНА-1» НА
ПРИМЕРЕ КОМПАНИИ ТОО «ДХЛ ИНТЕРНЕШНЛ КАЗАХСТАН»

Змановский А.В. – магистрант 1 курса


Научный руководитель: Кегенбеков Ж.К. – к.т.н., доцент
Казахстанско-Немецкий Университет

Аннотация. В настоящее время в Казахстане происходит становление и


активное развитие современной системы электронного таможенного декларирования.
Для этого используется информационная система (ИС) Комитета государственных
доходов МФ РК «АСТАНА-1». В статье рассматриваются сущность и основные
принципы электронного таможенного декларирования, недостатки в работе ИС
«АСТАНА-1», также пути совершенствования системы в компании ТОО «ДХЛ
42
Интернешнл Казахстан». В заключении были даны рекомендации по совершенствованию
ИС «АСТАНА-1».
Ключевые слова: информационная система, таможенное декларирование,
информация, модернизация, технология.

Введение. Реформы по совершенствованию и улучшению таможенной системы в


Казахстане проводились с первых лет обретения независимости. Они сопровождались
процессами внедрения новых IT-технологий, а также стремлением к полной
автоматизации работы таможенных служб.
В настоящее время в Казахстане функционирует система электронного
таможенного декларирования ИС «АСТАНА-1», однако она имеет как ряд преимуществ,
так и ряд недостатков, связанных с ее функционированием. Следовательно, требуется
провести модернизацию данной системы. Потребность в дальнейшем развитии и
модернизации казахстанской таможенной администрации заключается в ее стремлении
быть интегральным механизмом помощи предпринимателям в нашей стране.
Компания ТОО «ДХЛ Интернешнл Казахстан» является лидером в сфере экспресс
доставки срочных грузов как по Казахстану, так и за рубежом. По совместительству,
компанию также может выступать в роли таможенного брокера, оказывая своим клиентам
услуги по декларированию импортных и экспортных грузов.
Основные принципы работы ИС «АСТАНА-1». Осуществление таможенных
операций и формальностей без необходимости участия таможенного инспектора,
исключение необходимости в физическом присутствии декларанта в таможенных органах,
предъявление документов в электронном формате доказывают реализацию в нашей стране
системы электронного таможенного регулирования [1].
Основные принципы, которые присущи ИС Комитета государственных доходов
МФ РК «АСТАНА-1» следующие:
- безостановочная работа в системе с момента заполнения таможенной декларации до
конечного ее анализа системой;
- общая модель используемых данных;
- единая база бизнес-процессов;
- единое хранилище форм всей используемой документации;
- единые механизмы, обеспечивающие контакты с внешними системами [2].
Переход на систему электронного декларирования повысил эффективность
деятельности не только организаций, которые ведут внешнюю торговую деятельность, но
и всех таможенных органов. Сотрудникам таможенных органов была предоставлена
возможность анализировать большое количество информации о грузах за меньшее время.
Это, в свою очередь, дало возможность значительно уменьшить время выпуска товаров.
Преимущества системы электронного таможенного декларирования. Система
электронного таможенного декларирования обладает рядом особенностей и преимуществ
относительно механизма проведения традиционного декларирования. К основным
преимуществам система электронного таможенного декларирования, можно отнести
следующие:
- исключение прямого контакта таможенного инспектора и декларанта;
- уменьшение коррупционных рисков;
- месторасположение декларанта неважно для проведения декларирования;
- централизация процесса осуществления контроля над таможенной стоимостью
грузов;
- значительно уменьшение времени для проверки документации и информации о
грузе;
- возможность обеспечения единства и правомерности всех принимаемых решений;
- осуществление оптимизация штатной численности персонала таможенных органов;
- единообразная технологическая платформа на базе электронного декларирования;
43
- получение выпуска на груз в полностью автоматическом режиме;
- наличие у участников ВЭД единого лицевого счета;
- открытость всех проводимых в онлайн-режиме операций;
- возможность обратной связи с помощью отправки участнику ВЭД информации обо
всех статусах груза [3].
Недостатки в функционировании ИС «АСТАНА-1». Несмотря на все преимущества
системы электронного таможенного декларирования, также существуют определенные
сложности, в свою очередь ограничивающие эффективность и скорость проведения
электронного декларирования в компании ТОО «ДХЛ Интернешнл Казахстан.
К основным недостаткам ИС «АСТАНА-1» можно отнести следующие:
1. Частичное внедрение в информационную систему различных форм таможенного
декларирования.
В настоящее время в системе существует только одна форма электронного
декларирования – декларация на товары стоимостью свыше 200 EUR. До сих пор нет
механизмов, которые позволили бы проводить таможенную очистку грузов до 200 EUR по
заявлению на товары, грузов физических лиц для личного пользования по пассажирской
таможенной декларации (ПТД), а также грузов физических лиц для личного пользования с
превышением лимита в 200 EUR по стоимости с оформлением по таможенному
приходному ордеру (ТПО). Вышеперечисленные процедуры все еще требуют физического
присутствия таможенного представителя компании на таможенном посту.
2. ИС «АСТАНА-1» – это система, требующая глобальной поддержки IT-специалистов
для обеспечения бесперебойного функционирования. В текущий момент времени
наблюдаются технические неполадки в работе системы, например, случаи, когда
участники ВЭД в течение всего дня не могут зарегистрировать свои декларации на
товары.
Сложности декларирования в ИС заключаются как в сбоях работы серверного
оборудования, так и в периодических задержках обновления информации в системе.
Товарные позиции декларируемых товаров зачастую бывают разнообразны, в том числе
встречается скоропортящаяся продукция, а соответственно любая задержка по причине
неработоспособности ИС может привести к порче, затратам по простою или
несвоевременному закрытию таможенных процедур. Декларанты компании напрямую
зависят от технических аспектов, обеспечивающих эксплуатацию системы [4].
3. Система управления рисками в ИС «АСТАНА-1» делит подаваемые декларации по
различным коридорам. Всего существует 4 коридора: зеленый, синий, желтый, красный.
В случаях, когда ИС направляет декларацию по желтому или красному коридорам,
возникает необходимость проверки груза таможенным инспектором. Инспектор проверяет
документы, сведения о грузе или проводит физический контроль груза. В будущем очень
важно минимизировать возможность внедрения в процесс отработки профиля риска и
процесса выпуска декларации таможенного инспектора, это также относится к вопросам
по противодействию коррупции [5].
4. Отсутствие упрощенного доступа к электронному декларированию. В данный момент
каждый декларант в компании для того, чтобы запустить декларацию в ИС,
предварительно должен инициировать запрос департаменту государственных доходов, а
также запросить у них активацию в ИС «АСТАНА-1» как участника ВЭД. На обработку
данного запроса также уходит время.
5. ИС «АСТАНА-1» имеет ряд недостатков в части технических возможностей, таких как:
- невозможность сохранения декларации на товары на середине набора;
- нередко возникающие перезагрузки ИС.
По этим причинам декларанты компании вынуждены использовать посторонний
брокерский софт, коммерческое ПО, в котором полностью набирается ДТ, после этого в
готовом виде загружается в ИС «АСТАНА-1».

44
6. Отсутствие грамотного методического пособия, а также поэтапной инструкции,
закрепленной на законодательном уровне, по которым можно было бы работать в ИС.
Рекомендации по совершенствованию ИС «АСТАНА-1»
Можно предложить следующие рекомендации по совершенствованию системы
электронного таможенного декларирования в Казахстане:
- необходимо постепенно внедрить в ИС таможенных органов «АСТАНА-1» все
существующие формы таможенного декларирования. Проблему набора остальных форм
декларирования в компании ТОО «ДХЛ Интернешнл Казахстан» решают путем
использования сторонних программ, затем представитель компании несет все документы
на проверку таможенного инспектора.;
- необходимо оказывать всестороннюю поддержку со стороны казахстанских IT-
специалистов для обеспечения бесперебойного функционирования ИС «АСТАНА-1»;
- следует провести модернизацию возможностей ИС «АСТАНА-1» для полного
предотвращения физического досмотра груза таможенным инспектором;
- необходимо организовать свободный доступ всем налогоплательщикам к системе для
просмотра интересующих их сведений о грузе;
- нужно провести совершенствование технического уровня ИС «АСТАНА-1» для
упрощения процессов декларирования;
- МФ РК необходимо разработать грамотное методическое пособие и поэтапную
инструкцию, закрепленную на законодательном уровне, по которым можно будет
полноценно работать в ИС «АСТАНА-1» [6]. В компании проводят различные обучающие
тренинги по развитию и совершенствованию навыков работы в ИС «АСТАНА-1» как у
новых сотрудников, так и у действующих декларантов.
Заключение. Электронное таможенное декларирование в Казахстане на текущий
момент времени находится на этапе развития и постоянного совершенствования. При
проведении электронного таможенного декларирования возникает ряд сложностей,
которые препятствуют автоматизации и ускорению процесса.
На примере компании ТОО «ДХЛ Интернешнл Казахстан» моно увидеть, что проблемы
ИС «АСТАНА-1» пытаются решить на локальном уровне, однако для улучшения качества
и эффективности проведения электронного таможенного декларирования товаров
необходимо провести модернизацию технических возможностей ИС «АСТАНА-1» на
глобальном уровне, а именно добавить в систему новые формы таможенного
декларирования, оказывать постоянную поддержку системы со стороны IT-специалистов
для организации бесперебойной работы системы, разработать грамотное поэтапное
руководство по работе в системе.

Список использованных источников:


1. Республика Казахстан. Кодекс от 26 декабря 2017 года № 123-VI ЗРК «О таможенном
регулировании в Республике Казахстан» (с изменениями и дополнениями по состоянию на
25.06.2020 г.) [Электронный ресурс]. Режим доступа: URL:
http://adilet.zan.kz/rus/docs/K1700000123 (дата обращения: 29.11.2020).
2. Налоги в Казахстане. Электронное декларирование ИС «Астана-1» [Электронный
ресурс]. Режим доступа: URL: https://nalogikz.kz/docs/yelektronnoe-deklarirovanie-is-astana-
1-2.html (дата обращения: 13.11.2020).
3. Подмаркова И. П. ЭЛЕКТРОННАЯ ТАМОЖНЯ: ПРЕИМУЩЕСТВА,
ВОЗМОЖНОСТИ И ПЕРСПЕКТИВЫ //Донецкие чтения 2018: Образование, наука,
инновации, культура и вызовы современности. – 2018. – С. 183-186.
4. Зюзько Д. А. Механизм «Единого окна» и его реализация в Евразийском
экономическом союзе. – 2019.
5. Игнатьева Г. В., Алѐхина О. В. Перспективы и риски цифровых технологий в
таможенном деле //Экономическая безопасность и качество. – 2018. – №. 1 (30).

45
УДК 371.14

ЦИФРЛЫҚ ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ ҦШЫ-ҚИЫРЫ ЖОҚ ЦИФРЛЫҚ


ТЕХНОЛОГИЯЛАР

Изетулла А.Ж. – «Ақпараттық жүйелер»


мамандығы 2 курс, Нархоз университеті
Ғылыми жетекші: ф.-м.ғ.к., қауымд.проф.Тукенова Л.М.

Аңдатпа. Бұл мақалада сандық экономика материалдық емес активтерге


тәуелділікпен, мәліметтерді жаппай қолданумен, кӛпжақты бизнес модельдерін кеңінен
қолданумен және құру жүріп жатқан юрисдикцияны анықтаудағы қиындықтармен
сипатталатыны баяндалады.
Кілттік сӛздер: сандық, технология, цифрлық экономика, интернет, техника.

Сандық экономиканы қолдану қаншалықты пайдасын тигізеді? Сандық


экономиканы дамытудың дәлелді саясатын қалыптастырудың алғашқы қадамы негіз
ретінде қызмет етуге арналған оперативті тҧжырымдамалық аппарат қҧру болуы керек,
тиісті қҧбылыстар мен процестерді статистикалық ӛлшеу жҥйесін қҧру және қажетті
нормативтік қҧқықтық негіздерінде қҧрылады. Халықаралық тәжірибеде әлі кҥнге дейін
цифрлық экономиканың ҥйлестірілген анықтамасы жоқ. Шетелдік дереккӛздердің
кӛпшілігінде цифрлық сипаттама кезінде экономика, технологияларға және экономикалық
агенттердің ӛзара әрекеттесуіндегі онымен байланысты ӛзгерістерге баса назар
аударылады. Бҧл жағдайда немесе нақты технологиялар типтері, немесе экономикалық
процестердің ӛзгеруінің белгілі бір формалары. Кӛбінесе сандық экономиканың
анықтамасы оның экономикаға әсер ету бағыттарының тізімімен ауыстырылады және ол
әлеуметтік сала болып табылады.
Шетелдегі сандық экономиканың анықтамаларына мысалдар келтірсек:
Интернет пен мобильді және сенсорлық желілер сияқты платформалар қолдайтын
экономикалық және әлеуметтік қызметтердің ғаламдық желісі [Австралия ҥкіметі, 2009].
Сандық және білімге негізделген ҥнемдеудің жаңа тәсілі жаңа цифрлық
технологиялар қоғамның, бизнестің және ҥкіметтің дағдылары мен мҥмкіндіктері
[Дҥниежҥзілік банк, 2016].
Жеңілдететін сандық нарықтар ғаламтордағы электрондық сауданы қолдана
отырып тауарлар мен қызметтердің саудасы [Fayyaz, 2018].
Сандық технологияға тәуелді экономика [European Commission, 2014].
Жоғары сапалы жеткізуге қабілетті экономика АКТ инфрақҧрылымы және АКТ
мҥмкіндіктерін пайдаға жҧмылдыру қолданатын тҧтынушылар, бизнес және ҥкімет [The
Economist, 2014].
Статистикалық ӛлшеу мақсатында ғылымға, технологияға және инновацияға
байланысты статистиканың принципиалды жаңа салаларын қалыптастырудың кӛп
жылдық тәжірибесіне сҥйене отырып цифрлық экономиканың дамуына ӛзара байланысты
анықтамалар:
-цифрлық экономика - цифрлық технологияларды қҧру, тарату және пайдалану
жӛніндегі іс-шаралар және соған байланысты ӛнімдер мен қызметтер;
-сандық технологиялар - жинау, сақтау, ӛңдеу технологиялары, деректерді іздеу,
беру және электронды тҥрде ҧсыну.
Келесі ҧсынылатын тәсілдер толассыз цифрлық технологиялар бойынша:
«Ҧшы-қиырсыз» цифрлық технологиялар - жинау, сақтау, ӛңдеу, іздеу, беру ҥшін
қолданылатын технологиялар жҧмыс істеуі бағдарламалық-техникалық қҧралдарға
негізделген деректерді электронды тҥрде ҧсыну және экономиканың барлық салаларында
сҧранысқа ие, жаңа нарықтар қҧратын және ӛзгеретін бизнес-процестер жҥйелері.
46
1. Ҥлкен (кең ауқымды) мәліметтер - қҧрылымдық және қҧрылымдық емес
массивтерді жинауға, ӛңдеуге және сақтауға арналған, айтарлықтай кӛлемімен
сипатталатын және арнайы қҧралдар мен олармен жҧмыс істеу әдістерін қажет ететін
ӛзгерістердің жылдам қарқыны (оның ішінде нақты уақыт режимінде).
2. Жасанды интеллект - бҧл бағдарламалық жасақтама жҥйесі немесе белгілі бір
дербестігі бар ақпаратты қабылдауға, кӛп мӛлшердегі деректерді талдау негізінде білім
алуға және шешім қабылдауға, оның ішінде адамның мінез-қҧлқына еліктеуге қабілетті
аппараттық қҧрал.
Нейротехнологиялар - ішінара киберфизикалық жҥйелер немесе толықтай
ауыстыратын немесе толықтыратын жҧмыс биологиялық объектінің, оның ішінде
жасанды интеллектке негізделген жҥйке жҥйесінің функционалдығы.
3. Таратылған кітап технологиялары (блокчейн) -орталықтандырылмаған сақтау
мен ӛңдеу операцияларының алгоритмдері мен хаттамалары, оларды кейіннен ӛзгерту
мҥмкінсіздігіне байланысты блоктар тізбегі ретінде қҧрылымдалған.
4. Кванттық технологиялар - жаңа принциптерге негізделген есептеу жҥйелерін
қҧру технологиялары (кванттық эффекттер), ҥлкен кӛлемдегі мәліметтерді беру және
ӛңдеу тәсілдерін тҥбегейлі ӛзгертуге мҥмкіндік береді.
5. Жаңа ӛндіріс технологиялары - ӛндіріс процестерін цифрландыру
технологиялары ресурстарды пайдалану, жекелеген объектілерді жобалау және дайындау
тиімділігін арттыру, оның қҧны жаппай ӛндірілген ӛнімнің ӛзіндік қҧнымен салыстыруға
болады.
Аддитивті технологиялар - қабаттасқан технологиялар кҥрделі геометриялық
пішіндер мен профильдерден бҧйымдар жасауға мҥмкіндік беретін, олардың сандық
модельдеріне («егіздер») негізделген ҥш ӛлшемді нысандар.
Суперкомпьютерлік технологиялар дегеніміз параллельді және ҥлестірілген
(торлы) деректерді ӛңдеу және жоғары ӛткізу қабілеттілігі принциптерін қолдану арқылы
жоғары ӛнімді есептеуді қамтамасыз ететін технологиялар.
Компьютерлік техника - ӛмірлік цикл барысында объектілерді және ӛндірістік
процестерді цифрлық модельдеу және жобалау технологиялары.
6. Индустриялық интернет - датчиктер мен адамның араласуынсыз бір-бірімен
немесе сыртқы ортамен ӛзара іс-қимыл қабілетті жабдықталған ӛндірістік секторында
қҧрылғыларды біріктіретін деректер беру желілері.
7. Робототехника компоненттері (ӛндірістік роботтар) - қоршаған ортаны
қабылдауға, олардың әрекеттерін басқаруға және оның ӛзгеруіне бейімделуге қабілетті
датчиктер мен жасанды интеллект негізінде салынған ҥш немесе одан да кӛп
қозғалғыштық деңгейі (еркіндік).
Сенсорика - жинақтайтын қҧрылғыларды қҧру технологиялары және қоршаған орта
жағдайы туралы ақпаратты деректер желілері арқылы беру.
8. Сымсыз технологиялар - тарату технологиялары стандартталған радио
интерфейс арқылы деректер сымды желі байланысын пайдаланбай іске асыру.
5G - бесінші буын сымсыз технологиясы, олар жоғары ӛткізу қабілеттілігімен (кем
дегенде 10 Гбит / с), желінің сенімділігі мен қауіпсіздігімен, деректерді берудің тӛмен
кідірісімен (бір миллисекундтан аспайтын) сипатталады, нәтижесінде ҥлкен деректерді
тиімді пайдалану мҥмкін болады.
9. Виртуалды шындық технологиялары - ҥш ӛлшемді бейнені немесе кеңістікті
компьютерлік модельдеу технологиялары, ол арқылы адам синтетикалық («виртуалды»)
ортамен кейіннен сенсорлық кері байланыста болады.
Толықтырылған шындық технологиялары - бҧл қолданушы тәжірибесі мен
интерактивтілігін жақсарту ҥшін графикалық және / немесе аудио мазмҧнын қабаттастыру
арқылы физикалық әлемге ақпарат немесе визуалды эффекттер қосуға негізделген
визуализация технологиялары.
Сандық технологияларды медицинада қолдану мысалдарын келтіре кетсек:
47
Маңызды жаңалық CRISPR / Cas геномын редакциялау технологиясы болды, соның
арқасында цифрлық технологиялар мҥмкін болды. Бҧл редакциялау жҥйесі ӛсімдіктердің
гендік инженериясында (соның ішінде ауыл шаруашылығы дақылдары - соя, кҥріш,
бидай) және жануарлар мен балықтардың жаңа тҧқымдарын жасауда қолданылады. Бҧл
технологияларды әр тҥрлі ауруларды емдеу ҥшін қолдануға болады: мысалы, вирустық
(АИТВ инфекциясын қоса), онкологиялық, тҧқым қуалаушылық.
Қорытындылай келе, цифрландыру технологиялық кҥрделенудің және бірқатар
дәстҥрлі кәсіптердің жойылуының себебі болып отыр, сәйкес еңбек операцияларын
автоматтандыруға және сонымен бірге жаңа мамандықтардың пайда болуына және
есептелмеген еңбек пен шығармашылыққа деген сҧраныстың ӛсуіне байланысты
«адамгершілік адамда» деген принципке қарсы келетін секілді. Шынымен де, қазіргі даму
ҥстіндегі заманда әлем сандық экономика мен технологияға қарай бет бҧрды. Бірақ, мені
алаңдататыны - біздің болашағымыз, маған болашақта адамдарға жҧмыс жоқ болып
қалатын сияқты кӛрінеді. Біздің орнымызға сандық технологиямен жасалған саналы
роботтар істейтін болса, әлеміміз қандай болмақ, қай жағына қарай ӛзгермек? – деген
сҧрақ әркімді толғандырмай қоймайды деп ойлаймын.

Пайдаланылған дереккӛздер тізімі:


1. https://www.kt.kz/kaz/economy/_1377900799.html
2. https://digitalkz.kz/kz/cifrovizaciya-otraslei-economiki/
3. http://kazgazeta.kz/news/64791

УДК 577.352
ПРОБЛЕМА ГЕННОГО РЕДАКТИРОВАНИЯ В БИОИНФОРМАТИКЕ
Каблашева Г.Д. – магистр 1 курса
ОП «Цифровые технологии в бизнесе» университет Нархоз
Научный руководитель: к.э.н., асс. профессор Астаубаева Г.Н.

Аннотация. Динамичное развитие генного редактирования влияет на


соответственное развитие инструментариев, используемых в биоинформатике.
Использование программных продуктов для анализа и моделирования процессов генного
редактирования значительно облегчает работу исследователям, и дает возможность не
проведения лабораторных исследований и экспериментов, а лишь проведения
математических расчетов. Используя программные продукты, можно не только
рассчитать результаты проводимых геномных модификаций, но также визуализировать
проводимую работу, показывая проведенные изменения. Тем не менее, в связи с новизной
данной области исследований, возникает ряд проблем, в частности в области
биоинформатики и разработки соответствующих программных продуктов. Цель данной
статьи показать основные направления разработки программных средств, а также
появляющиеся в ходе разработки проблемы биоинформатики, в частности, в
направлении генного редактирования, а также причины их появления.
Ключевые слова: CRISPR/Cas9, генное редактирование, генетическая
последовательность, ДНК.

Система CRISPR-Cas является передовой технологией, которая произвела


революцию в геномной инженерии, а ее создатели стали обладателями Нобелевской
премии 2020 года в области химии. Использование нуклеазы Cas9 в настоящее время
является основным предпочтительным методом в большинстве задач, требующих
модификации ДНК. Данная технология направлена на произведения редактирования ДНК
48
геномов, с целью улучшения организма. Основным перспективным развитием генного
редактирования является излечение таких болезней, как рак, ВИЧ, заболевания крови, а
также вырабатывание иммунитета к вирусным заболеваниям. Быстрое развитие в области
CRISPR-Cas отражается в постоянно расширяющейся экосистеме вычислительных
инструментов, направленных на облегчение экспериментального проектирования и
анализа результатов. Инструменты для работы с генным редактированием разделяются на
группы, в зависимости от цели их применения, и осуществляющие подзадачи, на которые
делится генное редактирование. Первая группа инструментов, связанных с генным
редактированием, а в частности с системой CRISPR/Cas9, предназначена для помощи в
разработке дизайна РНК путем прогнозирования их эффективности и специфичности.
Методы прогнозирования эффективности работают на основе алгоритмов обучения.
Вторая, относительно новая группа инструментов использует наблюдаемые
систематические ошибки в результатах восстановления для прогнозирования результатов
генного редактирования. В следствие того, что инструменты генного редактирования и
генной модификации являются относительно новыми, то для моделирования результатов
исследования, а также возникающих проблем, разрабатываюстя соответствующие
инструменты. Третий класс инструментов разработан для помощи в оценке результатов
редактирования путем анализа данных секвенирования. Эти утилиты сопровождаются
соответствующими репозиториями и базами данных. В данной статье рассматривается
проблема разработки инструментов для моделирования ситуаций, возникающих при
проведении генного редактирования, а также перспектива разработки инструментов
модификации ДНК.
Что такое генное редактирование технологией CRISPR/Cas9?
Система CRISPR-Cas9 стала передовой технологией, которая произвела
революцию в области генной инженерии, именно эту технологию используют
большинство инструментов биоинформатики. Эта технология основывается на
наблюдении за иммунной системой бактерий, которые при встрече с вирусами,
запоминают их участки генетического кода, вставляют их в свою ДНК, поэтому, при
повторной встрече с этим штаммом вируса, бактерии не подвергаются повторному
заболеванию. Таким образом, можно сделать вывод о том, что за определенные болезни в
организмах отвечает определенный участок генетического кода[1]. В системе
CRISPR/Cas9 интерпретируется данное наблюдение следующим образом, CRISPR
использует фермент Cas9, который использует молекулу РНК, называемой направляющей
РНК, в качестве ориентира для навигации к целевой ДНК. Затем он редактирует или
модифицирует ДНК, таким образом, что в последствии может деактивировать гены или
вставить желаемую последовательность для достижения определенного поведения, к
примеру, излечению от болезни. По причине того, что чаще всего при использовании
CRISPR/Cas9 происходит «вырезание» и замена неугодного участка генетического кода на
более здоровый, данную технологию прозвали «генетическими ножницами».
Применение информационных технологий в генном редактировании
Основная группа вычислительных инструментов CRISPR-Cas9 предназначена для
помощи в разработке и вычислении направляющей РНК путем прогнозирования их
эффективности и специфичности. Эти инструменты варьируются от простых подходов,
основанных на выравнивании последовательностей, секвенировании, до детальной оценки
несовпадений в любом положении направляющей РНК и оценки характеристик
последовательностей. Также существуют инструменты, которые исследуют и
прогнозируют возможные ошибки в результате проведения генного редактирования
системой CRISPR/Cas9.
Предсказание с высокой точностью результатов восстановления организма
является одной из важнейших задач при разработке инструментов для работы с
технологией CRISPR/Cas9. В зависимости от цели редактирования генома, а также
разработки программного продукта, необходимо учитывать различные продукты
49
репарации, такие как вставки сдвига рамки считывания, используемые для вырезания
гена, или, наоборот, делеции внутри рамки считывания, поддерживающие
транскрипционную активность гена.
Для облегчения работы с системами генного редактирования разрабатываются
продукты и алгоритмы предназначена для постэкспериментального анализа результатов
проведенного генного редактирования. По сути, алгоритмы постэкспериментального
анализа обеспечивают количественную оценку и визуализацию результатов генной
модификации системы CRISPR-Cas9 в табличном виде с соответствующими графиками.
Эти алгоритмы показывают частоту вставок и типов исправлений, упрощая
интерпретацию данных.
Основными проблема биоинформатики в использовании данной технологии
является то, что данная система является достаточно новой и плохо изученной. Поэтому
при проведении генного редактирования тяжело смоделировать поведение организма, а
также его восстановление после проведения модификации. В 2014 году, на основе
проведения моделирования в разработанном приложении, провели лабораторные
исследования на рис, редактирование генов произошло почти в 50 % клеток, которые
получили комплекс Cas9-РНК[2]. То есть, не смотря на то, что программный инструмент
рассчитал изменяемые участки генома риса, организм с вероятностью 50% отторгал
данные изменения.
Следующей большой проблемой программирования генного редактирования
является феномен «нецелевых эффектов» [3]. По причине того, что тяжело выявить
определенные генетические участки кода, отвечающих за различные мутации, при
проведении генного редактирования, программный инструмент может рассчитать
нецелевой участок генетического кода, и в следствие ДНК разрезается на участках,
отличных от предполагаемой цели.
Необходимо отметить проблему прогнозирования направляющей РНК.
Наблюдаемые вариации в активности направляющей РНК привели к необходимости
идентификации взаимосвязи между характеристиками направляющей последовательности
и эффективностью расщепления белка Cas9. Для этого необходимо проведение
крупномасштабных скрининговых экспериментов с анализом активности сотен или тысяч
направляющих РНК в разных локусах высокопроизводительными методами [3]. Было
продемонстрировано, что точность прогнозов многих разработанных моделей является
переменной, и нет лучшего алгоритма с точки зрения надежности для разных наборов
данных [4]. Наиболее правдоподобное объяснение наблюдаемой несогласованности
заключается в том, что для создания наборов обучающих данных для каждой модели
прогнозирования используются разные экспериментальные настройки. Особое различие,
которое, как было установлено, имеет важное значение, - это метод экспрессии и доставки
направляющей РНК. Способ доставки направляющей РНК может влиять на кинетику
расщепления и, следовательно, на эффективность редактирования.
Вычислительные инструменты служат ценной поддержкой экспериментов по
редактированию генома. Несмотря на значительный прогресс в разработке алгоритмов
оценки, большинство прогнозных моделей основаны на относительно основных
характеристиках геномной последовательности. Все еще есть необходимость для
улучшения понимания точной роли структуры генома, термодинамики нуклеиновых
кислот или возникновения нецелевых расщеплений. Тем не менее, технология CRISPR /
Cas9 - это революционный подход к редактированию генома с широким применением в
молекулярной биологии, генетике и медицине. Она имеет большой потенциал для анализа
функций генов, моделирования заболеваний и редактирования генов человека для
лечения. Количество публикаций в этой области удваивается каждый год с момента ее
появления, тем самым положительно влияя на разработку соответствующих программных
продуктов.

50
Список использованных источников:
1. Fu Y., Sander J.D., Reyon D., Cascio V.M., Joung J.K. Improving CRISPR-Cas
nuclease specificity using truncated guide RNAs. Nat. Biotechnol. 2014;32(3): p. 279-284.
2. Смирнов А.В., Юнусова А.М., Лукьянчикова В.А., Баттулин Н.Р. Система
CRISPR/Cas9 – универсальный инструмент геномной инженерии. Вавиловский журнал
генетики и селекции. 2016; 20(4): с. 493-510.
3. Fujii W., Kawasaki K., Sugiura K., Naito K. Efficient generation of large-scale genome-
modified mice using gRNA and CAS9 endonuclease. Nucl. Acids Res. 2013;41(20): p.187..
4. 16. Gonzales A.P.W., Yeh J.R. Cas9-based genome editing in Zebrafish. Methods
Enzymol. 2014;546: p.377-413.

УДК 004.041

ПРИМЕНЕНИЕ БОЛЬШИХ ДАННЫХ В ГОРОДСКИХ ИССЛЕДОВАНИЯХ


Камалиев С.Ж. – магистр 1 курса
ОП «Цифровые технологии в бизнесе. Анализ данных» университет Нархоз
Научный руководитель: д.э.н., профессор Байтенова Л.М.

Аннотация. Внедрение использования больших данных в городских исследованиях


открывает показательные перспективы того, как эти новые потоки данных, которые в
основном поступают от датчиков, встроенных в окружающею среду, могут помочь нам
лучше понять город. Эти, данные которые намного, больше, чем все, что мы имели до
последнего времени. Они имеют большой объем, потому что передаются в реальном
времени, большие данные также разнообразные, по причине фиксации всех вариаций,
которые возникают при генерации данных. Эти данные меняют наш взгляд на город,
перенося наш фокус с долгосрочной на краткосрочную перспективу, на то что
происходит в городах в течении некоторых секунд, минут или часов, а не недель и даже
лет, которые традиционно были в центре внимания в городских исследованиях и
планировании.
Цель данной статьи показать зарождающиеся источники больших данных и их
использование городских исследованиях. В определенной степени, большие данные в
контексте городов ассоциируются с сенсорами или же с данными сгенерированными
пользователями. Однако, имеется огромное количество источников данных, которые
имеют ценность для различных групп исследователей и пользователей.
Ключевые слова: городские исследования, большие данные, управление данными,
анализ данных.

Введение
Городской и региональный анализ включает в себя огромное количество подходов
для понимания и управления такими секторами городской инфраструктуры, как
транспорт, окружающая среда, здравоохранение, недвижимость и экономика. Городские
исследования имеют много целей, и включают в себя теоретическое понимание
инфраструктурных, физических и социально-экономических систем, разработка новых
подходов для улучшения городского взаимодействия и управления, долгосрочное
планирование, и оценка влияния городских административных решений.
В целом в мире людей живущих в городах больше чем в сельской местности,
примерно 54% городского населения проживает в городах, данный факт привел до этого
51
невиданному спросу к различным ресурсам и к значительному беспокойству в отношении
городского администрирования. Лица принимающие решения столкнулись с огромным
количеством вопросов таких, как: Что делает экономику устойчивой и сильной и что нам
нужно делать для развития городов устойчивых к потрясениям? Какие стратегии нужно
применить чтобы управлять городами более эффективно? Что нужно сделать чтобы
больше горожан участвовало в городском развитии?
Также, как и многие другие дисциплины, большие данные затронули и городские
исследования. Большие данные развили интерес со стороны практиков и лиц,
принимающих решения, которые хотели бы с помощью больших данных найти решения
для администрирования, планирования и взаимодействия с различными секторами города.
В данной статье будет рассмотрены способы применения больших данных в городских
информационных исследованиях.
Что есть Большие данные?
Для многих, Большие данные очередное непонятное словосочетание и в какой-то
степени, неоднозначность значения отражает возможность различных способов их
использования в разных дисциплинах. Неоднозначность также переплетается с
множеством концепций, которые стали ассоциироваться с данной темой. К сожалению,
неясность и заезженность, касающиеся данную тему, затмили потенциальные
возможности применения в некоторых хорошо продуманных случаев использования.
На основе множества статей, касающихся термина «Большие данные»,
исследователи столкнулись четырьмя типами определения больших данных. Данные
определения направлены на: характеристики больших данных, такие как массивные,
быстроизменяющиеся, комплексные, неструктурированные и т.д., технологические
потребности, связанные с обработкой огромного количества данных, например, огромные
вычислительные мощности или же масштабируемая архитектура для хранения,
манипуляции и анализа данных, превышение определенного порога вычисления, к
примеру, превышение вычислительных мощностей традиционных систем баз данных,
влияния больших данных в развитии общества, например, сдвиги в том как мы
анализируем и трансформируем информацию для понимания и организации общества
[1][2].
Более того, термин «Большие данные» также ассоциируется не с самими данными,
но также с любопытством и с задачами, направленными для вывода информации с
данных, с фокусом на автоматизацию всего научно-исследовательского процесса, начиная
со сбора до обработки данных для моделирования. Отчасти, это результат близкого
взаимодействия между большими данными и науки о данных, которая направлена на
моделирование на основе данных, постройку гипотез и представление данных в
визуальном понятном виде [3].
Применение Больших данных
В городских исследованиях, большие данные называют структурированные или
неструктурированные данные сгенерированные естественным путем как часть
операционных, плановых, социальных взаимодействий, или же как связь подобных
данных со специально созданными наборами данных. Использование подобных данных
порождает технологические и методологические проблемы и сложности в отношении
научной сферы и политической экономии поддерживающей исследования.
Установленные и только зарождающиеся источники городских больших данных показаны
в таблице ниже: сенсорные системы, контент, созданный пользователями,
административные данные (открытые и конфиденциальные данные), транзакционные
данные частного сектора и т.д. [4]. Несмотря на то, что имеются много различных
способов организации данных для городских исследований и применения на практике,
группировка здесь в основном предоставляется пользователями связанными с каждым
типом данных, также идет учет других факторов, таких методы генерации данных и
вопросы владения и доступа к данным [5].
52
Таблица 1 - Типы городских больших данных и их пользователей

Городские большие Примеры Пользователи


данные
Сенсорные системы Сенсорные системы Государственные и частные
(инфраструктурные датчики управления, окружающей городские организации,
или датчики движения средой, водой, транспортом, независимые ИТ
объектов) постройки. Связанные разработчики,
системы. Интернет вещей. исследователи в
инженерных науках
Контент, сгенерированный Научные проекты граждан, Бизнес, государственные
пользователями социальные сети, организации направленные
(«социальные» или использование интернета, на клиентов, независимые
«человеческие» сенсоры») GPS и другие данные разработчики и
сгенерированные исследователи в науке о
обществом данных и городских
социальных науках
Административные Открытые Открытые данные:
(правительственные) данные административные данные о исследователи,
(открытые и налогах, выручке, платежах правительство
конфиденциальные микро- и регистрациях.
данные) Конфиденциальные микро- Конфиденциальные данные:
данные персонального государственные агентства
уровня о занятости, по данным, городские
здоровье, социальных социологи связанные с
выплатах, образовательных исследованиями
данных экономических и
социальных решений,
здравоохранения
Данные частного сектора Транзакционные записи Бизнес, общественные
(записи клиентов и клиентов с карточек организации, независимые
транзакций) магазинов или банковских разработчики и
карт. Данные анкет исследователи в науке о
пользователей. данных и городских
Использование данных с социальных науках
ЖКХ и финансовых
учреждений.
Данные связанные с Тексты, изображения,Организации, связанные с
искусством и звукозаписи, языковыегородским дизайном,
гуманитарными науками данные, фильмы, цифровые архитектурой, искусством и
объекты и т.д. цифровыми гуманитарными
науки. Аналитики данных и
разработчики, частные
организации
Гибридные данные Данные переписи населения Организации связанные с
(связанные и синтетические или опросов городским планированием и
данные) социальной политики,
государственные агентства
53
по данным, частный сектор
и консультанты

Заключение. Использование Больших данных в городских исследованиях это не


отдельная технологическая фаза, а скорее продолжительный процесс поиска новых
источников информации для решения проблем появляющихся из высоких цен при
разработке и операционных ограничений. Несмотря на то, что большие данные часто
используются очень узко, как при сенсорных системах или данных сгенерированными
пользователями, имеется много других типов данных которые ценны для разных
исследователей городов и сообществ, но что еще более важно это собрать все эти данные
которые раскинуты в различных областях исследований, для более целостного изучения
городов.

Список использованных источников:


1. Andrea De Mauro, Marco Greco, Michelle Grimaldi. A Formal Definition of Big Data
Based on its Essential Features – 2016. Library Review
2. Thomas H. Davenport, D.J. Patil. Data Scientist: The Sexiest Job of 21st Century – 2012.
Harvard Business Review. pp. 70-76
3. Wolfgang Pietsch. Big Data – The New Science of Complexity – 2013.
4. Catherine Lido, Kate Reid and Michael Osborne - Lifewide learning in the city: novel big
data approaches to exploring learning with large-scale surveys, GPS, and social media – 2019.
Oxford Review of Education.
5. Catherine Lido, Kate Reid and Muir Houston – The Role of Big Data in elucidating
learning cities ancient, present and future – 2018. Learning Cities in Late Antiquity.

УДК 004.9

ЗАЩИТА ПЕРСОНАЛЬНЫХ ДАННЫХ В СЕТИ ИНТЕРНЕТ

Киоссе И.В. – «Информационные системы», гр. ИС-18-2, 3 курс


Научный руководитель – Кренгауз И.Н., университет Туран

Аннотация. В статье рассматриваются основные аспекты обеспечения защиты


личных данных в сети Интернет. Рассмотрели некоторые угрозы и способы защиты
персональных данных пользователями в сети Интернет.
Ключевые слова: защита персональных данных, сеть Интернет,
информационная безопасность.

Проблемы защиты персональных данных в сети интернет изучали такие авторы


как: А.О. Малахов [1], И.А. Андреев, М.М. Калабишка, Е.А. Солдатова [2], А.В.
Толбанова [3], В.А. Германова, А.С. Атабекян [4].
А.О. Малахов пишет о том, что сейчас следует отметить, что большинство
почтовых сервисов и социальных сетей сотрудничают с рекламными компаниями,
которым могут предоставлять сведения о пользователях. В данное время люди
используют множество различных сайтов на которых их просят пройти регистрацию,
наиболее распространенные из них являются социальные сети и электронные почты, тем
самым пользователь вынужден оставлять свои персональные данные. При регистрации, в
пользовательском соглашении есть такой пункт, как предоставление таргетированной
рекламы, с помощью нее может быть обработана информация, несущая в себе набор
54
персональных данных, а именно cookie файлы. Данная обработка данных позволяет
вычислить: IP-адрес пользователя, используемую операционную систему, используемый
браузер, последний сайт на котором находился пользователь, адрес электронной почты и
другую информацию, это способствует взлому персональных данных и использованию их
в приступных целях. Взлом таких аккаунтов может принести угрозу
несанкционированной утечки персональных данных, находящихся в почтовых ящиках,
или опубликованных на странице профиля социальной сети, так как нередко с помощью
электронной почты пересылаются ксерокопии документов, паспортные данные и иные
данные, содержащие конфиденциальную информацию [1].
А.В. Толбанова пишет, что есть меры, направленные на защиту персональных
данных. Они обширны, но комплексное использование мер снижает риск взлома куда
больше, нежели чем их использование по отдельности.
Основные меры защиты личной информации:
1. Безопасные пароли. Пароли от социальных сетей, электронных почт, банковских
счетов и т. д. не должны быть похожими друг на друга и должны быть максимально
сложными. Может быть это неудобно, зато злоумышленник взломав один ваш аккаунт не
сможет с легкостью зайти в другие ваши аккаунты. Сложный пароль представляет собой
набор букв, цифр, специальных символов, использованием верхнего и нижнего регистров;
2. Не заходите в свои аккаунты с чужих устройств. Если же приходится работать за
чужим устройством, то нужно обязательно выходить из аккаунта по окончании работы.
Не стоит сохранять свои пароли в чужих устройствах;
3. Следите за безопасностью вашего устройства. Телефоны, планшеты, ПК и
прочие гаджеты могут быть заражены вредоносными программами. Стоит всегда
проверять их антивирусами и регулярно обновлять программы. Не стоит устанавливать
приложения с неизвестных или подозрительных сайтов. Не стоит посещать
подозрительные сайты и открывать ссылки в спам-письмах;
4. Не вестись на рекламу сайтов. При заходе на сайт вам говориться о том, что вы
стали миллионным посетителем, и вам предлагают множество различных призов, но для
получения призов вам нужно заполнить анкету. Также могут предлагать легкий и
прибыльный заработок за короткий промежуток времени, или высокооплачиваемую
легкую работу лишь за заполнение анкеты, будьте осторожны это может быть обман. В
анкете вам предлагают оставить свои персональные данные для получения приза или
получения работы. Если вы ввели свои данные в анкету, но в конце догадались что вас
обманывают, вы закрываете сайт и думаете, что ваши данные злоумышленник не получил,
но даже не нажимая кнопку отправит ваши данные уже записаны так как вы вводили их в
строки анкеты;
5. Даже на доверенных сайтах могут быть мошенники. Всегда внимательно читайте
данные к предлагаемым товарам в магазине. Если есть сомнения в продавце, то лучше не
покупать его товар;
6. Ограничьте доступ к вашим устройствам. Для обеспечения безопасности
гаджетов стоит поставить надежные пароли на их блокировку. Не забывайте блокировать
экраны телефонов и планшетов по окончании работы с ними. Компьютеры и ноутбуки
стоит выключать;
7. Используйте общественные сети с осторожностью. Домашний Wi-Fi стоит
защитить паролем. Так же не забывайте сменить пароль на интерфейсе роутера – взломав
его, злоумышленник может заблокировать доступ к вашему же Интернету [3].
В.А. Германова, А.С. Атабекян выделяют 3 способа защиты данных от кражи:
1. Смотреть на содержанием ваших сообщений и на то, кому вы их отправляете;
2. Внимательно изучать пользовательское соглашение на различных сайтах если
его нет лучше не доверять такому сайту;
3. Не сохранять банковские реквизиты на сайтах [4].

55
Все перечисленные способы защиты персональных данных, по нашему мнению,
являются немаловажными и могут быть применимы простым пользователем без особых
знаний компьютера или телефона. Мы выделили из всех способов 5 наиболее
эффективных:
 Использование специализированного программного обеспечения;
 Безопасные пароли. Пароли к аккаунтам соц. сетей, почтовых ящиков, банковскому
счету и т. п. не должны повторяться и должны быть максимально надежными;
 Следите за безопасностью вашего устройства. Телефоны, планшеты, ПК и прочие
гаджеты могут быть заражены вредоносными программами. Стоит всегда проверять их
антивирусами и регулярно обновлять программы;
 Внимательно изучать пользовательское соглашение на сайтах;
Гипотеза - если использовать более сложную регистрацию пользователя с
подробным подтверждением личности, то это снизит процент фальшивых аккаунтов.
В процессе написания статьи были использованы методы: индукция и дедукция.
Что же такое ПД, это есть любая информация, относящаяся к прямо или косвенно
определенному или определяемому физическому лицу.
На данный момент есть множество различных видов кибер-преступлений.
Злоумышленники пытаются заполучить следующую информацию: пароль от электронной
почты, реквизиты карт и банковских счетов, номер соц. страхования. Есть множество
различных способов добычи информации: установка на компьютер грязного ПО, взлом
аккаунта и т. д. Украв данные, злоумышленники чаще всего обкрадывают жертв, продают
ПД 3-им лицам или выдают себя за них, либо наживаются за банковский счет [3].
В данное время электронные покупки стали естественным явлением для
большинства людей. Разработчики интернет-магазинов стали пользоваться ПД о
покупателе. Например, в пользовательском соглашении (ПС) интернет магазина
―Aliexpress‖ прописаны все права и обязанности магазина и покупателя, кроме привязки
банковской карты к платежной системе сайта, что может нести за собой дополнительный
риск утраты ПД.
Рассмотрим вектор атак на роутеры (маршрутизаторы) и основные методы охраны
от них. Так как такое оборудование все больше применяется для DDoS-атак. По данной
проблеме были произведены исследования одной Испанской организацией это институт
национальной кибер-безопасности (INCIBE). Специалисты INCIBE выявили что
численность ежедневных атак на роутеры за последние несколько недель возросло на
5000.
Кибер-преступники заражают роутер вредоносной программой которая делает из
него составную часть бот-сети, с помощью данного бота они воспроизводят DDoS-атаки.
Для DDoS-атаки требуется группа компьютеров или других устройств с выходом в
Интернет, лишь с одной целью, отправление множества запросов на атакуемый сервер
чтобы завершить его работу на некоторое время.
Каждый взломанный роутер активировал опцию удаленного администрирования,
что предоставляет к нему доступ с любой точки мира, что дает возможность осуществлять
контроль его настроек с любого IP-шника.
Еще INCIBE указала на то, что обладатели таких устройств не меняют стандартные
логин и пароль, установленные заводом изготовителем. Хакерам не составляет особого
труда взломать стандартные настройки роутера и захватить управление над ним.
Эти условия позволяют кибер-преступникам менять настройку роутера и давать
доступ к LAN сети. Позже, достаточно установить вредоносное программное обеспечение
(ПО), которое заставляет роутер функционировать в качестве бота, исполняя
многочисленные атаки.
OSI чтобы избежать атаки на роутеры предлагает поменять логин и пароль которые
были уже прописаны изготовителем при покупке. Кроме того, они не советуют
активировать опцию удаленного доступа. В случае если же необходимость в этом
56
появляется, то необходимо активировать данную опцию на максимально небольшой срок,
для того чтобы никак не давать взломщикам возможность его обнаружить [2].
В постиндустриальном обществе секретная информация означает, что она
недоступна одним но доступна другим. Конфиденциальность предполагает неразглашение
ПД, в наш век сохранить в конфиденциальности свои данные от других людей
невозможно. Важно поддерживать баланс между скрытностью и открытостью, об этом
позаботиться сами пользователи установив браузер или соц. сеть. Информация в
информационный век она стала главным оружием. Интернет на сегодняшний день
является развивающийся средой, которая объединяет людей [4].
Для снижения взлома аккаунтов можно использовать более сложную регистрацию
пользователя с подробным подтверждением личности. Но если это реализовать
большинство пользователей не обладающими начальными навыками пользования с
компьютером или телефоном не смогут зарегистрироваться в социальных сетях или на
других сайтах. Это снизит посещаемость этих ресурсов, что приведет к убыткам, поэтому
большинство сайтов используют 2-ю аутентификацию личности, это когда вам после
введения своих данных на указанный вами номер или почтовый ящик приходит код для
подтверждения личности. Гипотеза частично доказана.
В заключении хотелось бы сказать, что количество уязвимостей и механизмов
защиты постоянно растет, все представленные методы борьбы за свою безопасность могут
быть не актуальны через некоторое время.

Список использованной литературы:


1 Малахов А.О. Правовые методы защиты персональных данных в сети Интернет//
Тихоокеанский государственный университет. -2017. [Электронный ресурс] // URL:
https://elibrary.ru/item.asp?id=32492084
2 Андреев И.А., Калабишка М.М., Солдатова Е.А. Методы обеспечения
безопасности передачи персональных данных// Санкт-Петербургский национальный
исследовательский университет информационных технологий механики и оптики. -2017.
[Электронный ресурс] // URL: https://elibrary.ru/item.asp?id=32245660
3 Толбанова А.В. Основные меры по защите личных и персональных данных при
работе в сети Интернет// Омский государственный институт сервиса. -2016. [Электронный
ресурс] // URL: https://elibrary.ru/item.asp?id=28785586
4 Германова В.А., Атабекян А.С. Проблемы защиты персональных данных в сети
интернет// МАДИ. -2016. [Электронный ресурс] // URL:
https://elibrary.ru/item.asp?id=28322564

УДК 371.14

ЦИФРЛЫҚ ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ ТОЛАССЫЗ ЦИФРЛЫҚ


ТЕХНОЛОГИЯЛАР

Кӛпеева А.Р – «дінтану» мамандығы,


Ғылыми жетекшісі: п.ғ.к., қауымд. профессор Исабаева С.Н.
Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті студенті

Аңдатпа. Бұл мақалада мен цифрлік экономика және толласыз цифрлік


технологиялардың маңыздылығы мен қажеттілігін қарастырады. Ақпараттың осы
тәсілдері осы бағаттың әр түрлілігін зерттеледі. Жұмыстың нәтижесі әртүрлі
мекемелер мен ұйымдарда жеке деректерді ӛңдеуді сақтау және оңтайландыру бойынша
бірқатар маңызды ұсыныстар болып табылады Кӛптеген мәліметтер қоғамға пайдалы
57
болады деген үміттемін,бұл деректер әлемдік жаңа цифрлі технологиялардан жиналған
соңғы жаңалықтар және кең ауқымды жиналған.
Тҥйінді сӛздер: деректер, жаңа технологиялар, цифрлық қолдану, кеңістік, цифрлық
ақпарат.

Цифрлық экономика - бҧл сандық технологияларды қолдануға негізделген


экономикалық, әлеуметтік және мәдени қатынастар жҥйесі. Кейде оны интернет
экономикасы, жаңа экономика немесе веб-экономика деп атайды.
Цифрлық экономиканың дамуы цифрлық революциядан басталды. Сандық
революция-бҧл механикалық және аналогтық электронды технологиядан 1950 жылдардың
аяғында пайда болған сандық электроникаға кӛшу.
Бҧл Термин ХХ ғасырдың екінші жартысындағы сандық есептеу және байланыс
технологияларынан туындаған тҥбегейлі ӛзгерістерді де білдіреді. Ауылшаруашылық
және ӛнеркәсіптік тӛңкерістерге ҧқсас, сандық жаңа, бірақ сандық дәуірдің басталуын
белгіледі.
Сандық экономиканың ӛтпелі технологиялары-бҧл ҥлкен деректер,
нейротехнологиялар, жасанды интеллект, таратылған тіркеу жҥйелері (блокчейн),
кванттық технологиялар, жаңа ӛндіріс технологиялары, ӛнеркәсіптік интернет,
робототехника, сенсорика, сымсыз байланыс, виртуалды және кеңейтілген шындық.
Ҥлкен деректер
Ҥлкен деректер (ағылш. big data)-2000-шы жылдардың соңында пайда болған және
дәстҥрлі дерекқорды басқару жҥйелері мен Business Intelligence класының шешімдеріне
балама, кӛлденеңінен масштабталатын (scale-out) бағдарламалық қҧралдармен тиімді
ӛңделетін ҥлкен кӛлемдегі және едәуір сан алуан қҧрылымдалған және қҧрылымданбаған
деректерді белгілеу.
Кең мағынада, "ҥлкен деректер" ҥлкен кӛлемдегі деректерді талдауға арналған
технологиялық мҥмкіндіктердің пайда болуымен байланысты әлеуметтік-экономикалық
қҧбылыс ретінде айтылады, кейбір проблемалық аудандарда — бҥкіл әлемдік деректер
кӛлемі және одан туындайтын трансформациялық салдарлар.
Ҥлкен деректер ақпараттың ҥлкен кӛлемін талдаудан гӛрі кӛп нәрсені білдіреді.
Мәселе мынада, ҧйымдар деректердің ҥлкен кӛлемін жасайды, бірақ олардың кӛпшілігі
дәстҥрлі қҧрылымдалған дерекқор форматына сәйкес келмейтін форматта ҧсынылған —
бҧл веб-журналдар, бейнелер, мәтіндік қҧжаттар, машина коды немесе, мысалы,
геокеңістіктік деректер. Мҧның бәрі әртҥрлі қоймаларда, кейде тіпті ҧйымнан тыс
жерлерде де сақталады. Нәтижесінде, корпорациялар ӛз деректерінің ҥлкен кӛлеміне қол
жеткізе алады және осы деректер арасындағы байланысты орнатуға және олардың
негізінде маңызды қорытынды жасауға қажетті қҧралдар болмауы мҥмкін. Мҧнда
деректердің жиі және жиі жаңартылып отыратындығын қосыңыз, және сіз ақпаратты
талдаудың дәстҥрлі әдістері ҥнемі жаңартылып отыратын деректердің ҥлкен кӛлеміне
жете алмайтын жағдайға ие боласыз, нәтижесінде бҧл ҥлкен деректер технологияларына
жол ашады.
Шын мәнінде, ҥлкен деректер ҧғымы жҧмыстың тиімділігін арттыру, жаңа ӛнімдер
жасау және бәсекеге қабілеттілікті арттыру мақсатында ӛте жиі жаңартылып, әртҥрлі
кӛздерде орналасқан ҥлкен кӛлемдегі және әртҥрлі қҧрамдағы ақпаратпен жҧмыс істеуді
білдіреді. Forrester консалтингтік компаниясы қысқаша тҧжырым жасайды: ҥлкен
деректер практикалық шектегі деректерден мағынаны алатын технологиялар мен
технологияларды біріктіреді.
Нейротехнологиялар
Нейротехнологияның анықтамалары:
1. жҥйке жҥйесінің жҧмыс істеу принциптері негізінде қҧрылған технологиялар
жиынтығы;

58
2. жаңа нарықтарды, ӛнімдерді, кӛрсетілетін қызметтерді дамыту ҥшін қажетті, оның
ішінде ӛмір сҥру ҧзақтығы мен сапасын арттыруға бағытталған жаһандық бәсекеге
қабілетті технологиялардың жаңа сыныбын қҧру ҥшін негіз.
Нейротехнологиялар миды нейрондық желі, яғни ӛзара байланысқан нейрондардың
жиынтығы ретінде қарастырады. Нейрондық желілерді екі тҥрге бӛлуге болады: "дымқыл"
және "қҧрғақ". "Дымқыл" — бҧл біздің басымыздағы биологиялық нейрондық желілер,
ал" қҧрғақ " - жасанды; биологиялық нейрондық желілер қағидаты бойынша қҧрылған, ӛте
кҥрделі мәселелерді шешуге және ӛзін-ӛзі ҥйренуге қабілетті математикалық модельдер.
Нейротехнологияның ең перспективалы салалары:
Нейрофармакология. Гендік және жасушалық терапияның дамуы, ерте жеке
диагностика, нейродегенеративті ауруларды емдеу және алдын-алу (Кәрілік деменция,
Альцгеймер ауруы және т.б.), сондай-ақ сау адамдарда ақыл-ой қабілеттерін жақсарту.
Нейромедтехника. Жасанды сезім мҥшелерін қоса, органдардың нейропротезін
дамыту, қозғалғыштығын жоғалтқан аяқ-қолды дамытуға кӛмектесетін
нейротехнологияларды қолдана отырып оңалту қҧралдарын жасау.
Нейро тҥзілу. Оқытудағы виртуалды және Толықтырылған шынайылық
нейроинтерфейстері мен технологияларын дамыту, білім беру бағдарламалары мен
қҧрылғыларын әзірлеу, жадыны кҥшейтуге және ми ресурстарын пайдалануды талдауға
арналған қҧрылғылар жасау.
Нейроразвлечения және спорт. Миға арналған брейн-фитнес-жаттығуларды дамыту,
нейрогаджеттерді, оның ішінде нейрордамыту ойындарын пайдалана отырып ойындар
жасау.
Нейрокоммуникация және маркетинг. Нейромаркетинг технологияларын дамыту
(сатып алушылардың мінез - қҧлқын, оған әсер ету мҥмкіндіктерін, сондай-ақ
нейротехнологияларды пайдалана отырып, осындай әсерге реакцияларды зерттеу
әдістерінің кешені), нейро-және биометриялық деректер негізінде мінез-қҧлықты болжау.
Нейроассистенттер. Табиғи тілді тҥсіну технологиясын дамыту, терең машиналық
оқытуды дамыту (сӛйлеуді тану, компьютерлік кӛру және табиғи тілді ӛңдеу сияқты
алгоритмдерді жетілдіруге кӛмектесетін нейрондық желілерге негізделген Машиналық
оқыту), жеке электронды кӛмекшілерді қҧру (виртуалды хатшының рӛлін атқаратын веб-
қызметтер немесе қосымшалар) және гибридті адам-машина интеллектісі.
Жасанды интеллект
Жасанды интеллект (АИ; ағылш. Artificial intelligence, AI) — (1) зияткерлік
машиналарды, әсіресе зияткерлік компьютерлік бағдарламаларды жасаудың ғылымы мен
технологиясы; (2) зияткерлік жҥйелердің дәстҥрлі тҥрде адамның қҧзыреті болып
саналатын шығармашылық функцияларды орындау қасиеті.
Енді AI-ге бірқатар алгоритмдер мен бағдарламалық жҥйелер кіреді, олардың
ерекшелігі-олар кейбір мәселелерді ӛз шешімдері туралы ойлайтын адам сияқты шеше
алады.
АИ - дің негізгі қасиеттері-тілді тҥсіну, ҥйрену және ойлау қабілеті, ең бастысы,
әрекет ету. AI-сапалы және жылдам дамып келе жатқан байланысты технологиялар мен
процестер кешені, мысалы:
табиғи тілде мәтінді ӛңдеу
Машиналық оқыту
сараптамалық жҥйелер
виртуалды агенттер
ҧсынымдар жҥйесі
Бҧл сапалы жаңа клиенттік тәжірибе мен ӛзара әрекеттесу процесін қҧруға
кӛмектеседі.
АИ дамуының екі бағытын бӛлуге болады:

59
мамандандырылған AI жҥйелерін адамның мҥмкіндіктеріне жақындатумен және
олардың адам табиғаты жҥзеге асыратын интеграциясымен байланысты мәселелерді
шешу;
жасанды интеллект қҧру, қазірдің ӛзінде қҧрылған AI жҥйелерін адамзат мәселелерін
шешуге қабілетті біртҧтас жҥйеге біріктіруді білдіреді.
Блокчейн
Блокчейн технологиясы-бҧл қаржы саласына ғана емес, кӛптеген басқа салаларға да
әсер ететін ӛте ауыр салдары бар серпіліс.Блокчейн - бҧл деректерді сақтау қҧрылғылары
ортақ серверге қосылмаған таратылған мәліметтер базасы. Бҧл дерекқор блоктар деп
аталатын реттелген жазбалардың ҥнемі ӛсіп келе жатқан тізімін сақтайды. Әр блокта
уақыт белгісі және алдыңғы блокқа сілтеме бар.
Шифрлауды қолдану пайдаланушыларға жеке кілттері бар, оларсыз Файлға жазу
мҥмкін емес деген мағынада "иелік ететін" блокчейннің бӛліктерін ғана ӛзгерте
алатындығына кепілдік береді. Сонымен қатар, шифрлау барлық пайдаланушылар ҥшін
таратылған блокчейннің кӛшірмелерін синхрондауға кепілдік береді.
Блокчейн технологиясы бастапқыда мәліметтер базасы деңгейінде қауіпсіздікті
қамтамасыз етеді. 2008 жылы Сатоши Накамото (Satoshi Nakamoto) блокчейн
тҧжырымдамасын ҧсынды. Ол алғаш рет 2009 — да цифрлық валютаның қҧрамдас бӛлігі
ретінде іске асырылды-биткоин, онда блокчейн биткоиндермен барлық операциялар ҥшін
негізгі жалпы тізілім рӛлін атқарады. Қазір короновирус кезіндеде 2020 жылы ӛте
актуалды болып келеді.Блокчейн технологиясының арқасында биткоин кез-келген беделді
органды немесе орталық серверді пайдаланбай-ақ (физикалық монеталардан немесе
таңбалауыштардан айырмашылығы, электронды файлдар екі рет қайталануы және ысырап
болуы мҥмкін) қос шығындар мәселесін шешетін алғашқы сандық валюта болды.
Блокчейн технологиясындағы қауіпсіздік уақыт белгілерін қоятын
орталықтандырылмаған сервер және тең-теңімен Желілік қосылыстар арқылы қамтамасыз
етіледі. Нәтижесінде деректер базасы қҧрылады, ол бір орталықсыз дербес басқарылады.
Бҧл блокчейндерді оқиғаларды тіркеуге (мысалы, медициналық жазбаларды енгізуге)
және деректермен жҧмыс істеуге, сәйкестендіруді басқаруға және дереккӛздің
тҥпнҧсқалығын растауға ӛте ыңғайлы етеді.
Биткоиндер жағдайында мҧндай кілттер тікелей қаржылық қҧндылықты білдіретін
валютадағы кейбір сомалар сақталатын мекенжайларға қол жеткізу ҥшін қолданылады.
Бҧл ақша аударымын тіркеу функциясын жҥзеге асырады, әдетте бҧл рӛлді банктер
атқарады.
Сонымен қатар, тағы бір маңызды функция жҥзеге асырылады: сенім қатынастарын
орнату және жеке тҧлғаның тҥпнҧсқалығын растау, ӛйткені ешкім тиісті кілттерсіз
блокчейнді ӛзгерте алмайды. Осы кілттермен расталмаған ӛзгерістер қабылданбайды.
Әрине, кілттерді (физикалық валюта сияқты) теориялық тҧрғыдан ҧрлауға болады, бірақ
компьютерлік кодтың бірнеше жолын қорғау әдетте ҥлкен шығындарды қажет етпейді.
Кванттық технологиялар
Кванттық технология-кванттық механиканың, ең алдымен кванттық интегралдың
ӛзіндік ерекшеліктерін қолданатын физика саласы. Кванттық технологияның мақсаты-
кванттық принциптерге негізделген жҥйелер мен қҧрылғыларды қҧру, олар әдетте
мыналарды қамтиды:
Энергия деңгейлерінің дискреттілігі (квантталуы) (кванттық ӛлшемді эффект,
кванттық холл эффектісі)
Гейзенбергтің белгісіздік принципі
Жҥйелердің таза кҥйлерінің кванттық суперпозициясы
Ықтимал кедергілер арқылы кванттық туннельдеу
Кванттық кҥй байланысы

60
Мҥмкін практикалық іске асыруларға кванттық есептеу және кванттық компьютер,
кванттық криптография, кванттық телепортация, кванттық метрология, кванттық
сенсорлар және кванттық кескіндер жатады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:


1. Крис Скиннер «Цифровой человек». 45-46 бет.
2.Эрик Шмид , Джарерд Коэн «Новый цифровой мир». 84-85 бет.

УДК 004.7

ЖОЛ КӚЛІК ОҚИҒАЛАРЫН ЖЕЛІЛІК ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ


АРҚЫЛЫ АЗАЙТУ

Қаңтарбаев Б.А. - "Ақпараттық жүйесі" мамандығы, 4 курс


Ғылыми жетекші: аға оқытушы Батырхан С.К.

Аңдатпа. Компьютерлік технологиялар ғасыры әлемді жақсы жаққа ӛзгертті.


Бүгінгі күнге дейін IT технологиясының ғалымдары мен IT саласының мамандары
кӛптеген пайдалы гаджеттерді, бағдарламаларды, қосымшаларды және т.б. ойлап
тапты. Технологияның эволюциясы мұнымен тоқтаған жоқ. Нарыққа жаңа ғалымдар
мен ӛнертапқыштар келіп, ескі технологияларды жетілдіре бастады. Енді
технологиялар бізге кӛмектесіп қана қоймай, олар қазір біздің досымызға айналды. Жаңа
функцияларға ие болған ескі технологиялар қазір ойлана алады, сӛйлей алады, қысқа
шешім қабылдай алады, олар ақылды бола бастады және қазір олардың жасанды
интеллектісі бар. Зерттеу жұмысы желілік технологияларды модельдеу процесіне
негізделген жәнеде жолдардағы кӛлік апаттарын азайтуға мамандандырылған жол
технологиясына бағытталған. Жоба негізінде Cisco компаниясының технологиялары тҧр.
Бҧл жобаның моделі CiscoPacketTracer эмуляторында жасалған.
Кілттік сӛздер: ақылды датчиктер, кҥн батареялары, статистика, апаттар, IoT, жол
белгілері, алкотормоз.

Қазіргі таңда елімізде тіпті бҥкіл әлемде кӛлік аппатарының саны артып келеді. Бҧл
кӛлік оқиғаларының себебін бірі автокӛлікті ішімдікке салынып жҥргізгеннен десе енді
бірі бҧған қала жолдарындағы жол белгілерімен бағдаршамдардың жоқ болу немесе
олардың жиі бҧзылуынан жәнеде ақауларынан деген пікір береді. Әрине екі себепте ойға
қонымды әрі дҧрыс. Себебі қазіргі кезде кӛлікті басқаруға ішімдік ішкен адамдар кӛп
отырады. Әрі бҧл адамдар кӛлік қозғалысына едәуір кері әсерін тигізіп, тіпті кӛлік
қағтығысынада кӛптеген себебін тигізеді. Сол себептіде кӛлік қақтығысының
статистикасы кҥннен кҥнге біршама артып келеді.
Статистика бойынша елімізде 2019 жылдын басынан бастап болған жол кӛлік
апаттарының саны 16 614-ке жетіп отыр (1-cуретте кӛрсетілген). Бҧл жол кӛлік
оқиғаларында 2405 адам қаза тауып, 22 780 адам аса қатты жарақат алған[1]. Ал кӛршілес
жатқан Ресей Федерациясында 2019 жылдын басына бастап ішімдік ішкен адамдардың
кесірінен 32 500 кӛлік оқиғасы тіркелген[2].
Әлемде осындай жол кӛлік оқиларының кӛбеюіне байланысты Евро Одақ 2019
жылы 29 наурызда кезекті жиналысында 2025 жылдың басынан бастап барлық кӛліктерге
61
―Алкозамок‖ қҧрылғсын орнату жӛнінде шешім қабылдады. Бҧл қҧрылығы жҥргізушінің
дем шығару арқылы алынған сынақ бойынша жҥргізушіге кӛлікті басқаруға болатынын
жәнеде болмайтындығын анықтап кӛрсетеді. Егерде жҥргізушінің демінен ішімдік
нормасы асып тҥсетін болса, ол кезде автокӛлік ӛз-ӛзін блоктап тастайды. Бҧл кезде
кӛлікті оталдыру мҥмкін емес болады. Ал жҥргізушінің демінен халықаралық стандартқа
сәйкес ішімдік кӛрсеткіші 0,39 промилледен аспауы қажет. Сол себептіде Евро Одақ
мҥшелері осы қҧрылғыны автокӛліктерге орнату арқылы жол апаты статистикасын
тӛмендетуге оңтайлы шешім деп отыр. Және кӛптеген жҥргізушілер мен басқада адамдар
бҧл шешіммен толықтай келісіп отыр. Дегенмен алда не болатынын болжап білу мҥмкін
емес, бірақ бҧл қҧрылға арқылы бҧл мәселені шешуге болат деген ҥміт, мҥмкін емес
дегенге қарағанда кӛбірек.

1-сурет. Жол кӛлік апаттарының статистикасы


(*Qamqor мемлекеттік статистика комитетінің Facebook парақшасынан алынған)

Жол кӛлік оқиғаларына тағыда бірден бір себеп ол әрине жол белгілерінің
қарыңғыда кӛрінбеуі немесе бағдаршамдарда болатын ақаулар мен олардың бҧзылуы.
Жҥргізушілердің басым кӛпшілігі осы бір мәселеге бірден бір назар аударады. Себебі
қандай алып шахар болмасын немесе қандайда бір қала болмасын іштерінде жарықпен аз
қамтылған кӛшелер кӛп кездеседі. Мысалға, кҥндіз кӛрініп тҧрған басты жол немесе
басты жолдың аяталғанын кӛрсететін жол белгісі тҥнде кӛрінбейді. Сол себептіде белгіні
кӛрмеген жҥргізушілер, белгіні кӛрмеген басқа бір автокӛлік жҥргізушілермен жол кӛлік
қақтығыстарына тҥсіп жатады.
Жол кӛлік оқиғаларымен, жол кӛлік апаттары қараңғы қиылыстармен, қараңғы
кӛшелерде кӛп болады. Бҧл мәселені шешу ҥшін желілік технологиялармен жол
белгілерін бір-біріне жалғау арқылы шешуге болады деген жеке ӛз ойым бар. Яғни қазіргі
таңда аса танымал болып келе жатқан IoT технологияларын пайдалану бҧл мәселені
шешуге арналған бірден бір жақсы ҧсыныс.
Бҥгінгі кезде нақты ала келгенде қаомпьютер заманында ақылды шамдар, ақылды
дыбыс белгілері жалпы алғанда ақылды қҧрылғылардың тҥрлері уақыт артқан сайын
артып келеді. Және олардың ӛздерін жҧмыс кезінде ӛз-ӛзі жақсы жағынан кӛрсетуі
адамды таң қалдырады. Сол себептіде менің ойымша ақылды шамдардың ӛзімен ақ
кӛптеген жол кӛлік аптаттарын азайтуға болады. Мысалы, ақылды шаммен жол белгісін
айналдыра орау немесе қоршау арқылы біз жол белгісін қараңғыда жҥргізушіге кӛрінетін
етіп жасадық десек, жҥргізуші бҧл белгіні кӛріп ешқандай қателіксіз, ереже арқылы
жҥретін болады. Жәнеде бҧл ақылды шамды кҥн энергиясы арқылы қуатталатындай етіпте
жасауға болады. Яғни кҥндіз кҥн энергиясын жинайтын плиталар арқылы, энергияны
акумуляторға жинап, ал тҥн уақытында ақылды шамды кҥндіз жиналған энергия арқылы

62
қуаттандыруға болады. Сол арқылы біз жол кӛлік апатының статистикасын тағыда тӛмен
тҥсіре аламыз (2-сурет).
Автокӛлік жҥргізу әлемдегі ең қауіпті істердің бірі болып саналады. Автокӛлік
кесірінен жыл сайын миллиондаған адамдар қаза тауып жатады. Сол себепті бҧл салдарды
болдырмас ҥшін кӛлік қозғалысын ыңғайлы ету бірден бір маңызды шаралардың бірі
етуіміз керек. Тек сонда ғана біз бҧл мәселені бір жақты ете аламыз.

2-сурет. Жол белгісін шаммен орау немес қоршауды моделі


CiscoPacketTracer (программа терезесінен скриншот)

Cisco Packet Tracer - бҧл пайдаланушыларға желілік топологияларды қҧруға және


заманауи компьютерлік желілерді имитациялауға мҥмкіндік беретін Cisco Systems
жасаған платформалық визуалдық модельдеу қҧралы. Бағдарламалық жасақтама
пайдаланушыларға Cisco маршрутизаторлары мен коммутаторлардың конфигурациясын
командалық жол интерфейсін қолдана отырып модельді жасауға мҥмкіндік береді.
Бағдарламалық жасақтама CCNA-ның негізгі тҧжырымдамаларын білуге кӛмектесетін
білім беру қҧралы ретінде Cisco Network Associate Academy студенттеріне бағытталып
жасалған [3].

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:


1. [Электрондық ресурс]
https://www.facebook.com/kpsisu/videos/899492680532705/?__so__=watchlist&__rv__=vi
deo_home_www_playlist_video_list&redirect=falseTP-LinkTechnologies Qamqor
мемлекеттік статистика комитетінің Facebook парақшасы
2. [Электронный ресурс] - https://www.gazeta.ru/business/2020/06/08/13111603.shtml Газета
ру онлайн журналынан
3. Пакет К., Тир Д. Создание масштабируемых сетей Cisco. Учебник для инжинеров.
Издательство «Вильямс», 2002. – 522 с.

УДК 004.42

ПЕРВЫЙ СОБСТВЕННЫЙ ДВИЖОК НА ОСНОВЕ ПАТТЕРНА MVC

Максутбеков З.К – магистр 1 курса


ОП «Цифровые технологии в бизнесе» университет Нархоз

63
Научный руководитель: к.с.н., ассоц. проф. Скакова А.Ж.

Аннотация. Практически во всех организациях, компаниях в ходе поиска PHP-


разработчика, устанавливаются определенные требования для каждой позиции(Junior,
Middle, Senior). Если брать в качестве образца Junior PHP-разработчика, то для него
основными требованиями будет являться в первую очередь понимание принципов ООП,
опыт работы с реляционной базы данных(MySQL, Oracle, PostgreSQL), опыт работы с
Linux-серверами, знание одного из фреймворков (Laravel, Yii, Zend), понимание принципов
построения архитектуры приложения, и конечно же знание построения шаблонов
проектирования(MVC). Цель данной статьи показать, что представляет собой язык
программирования PHP, как работает MVC, и реализация первого движка на основе MVC
с помощью языка программирования PHP.
Ключевые слова: язык программирования PHP, MVC, паттерн, шаблон
проектирования, ООП.

Cкриптовый язык PHP.


PHP (аббревиатура от PHP: гипертекстовый препроцессор) - это скриптовый язык,
который обычно используется в серверной веб-разработке. Чтобы разобраться во всем
этом, очень важно сначала понять, что такое скриптовый язык. Скриптовые языки
(семейство языков программирования, включая PHP, а также такие языки, как JavaScript и
Ruby) - это подмножество языков программирования, используемых для автоматизации
процессов, которые в противном случае должны были бы выполняться шаг за шагом в
коде сайта каждый раз, когда они происходят.
Это включает в себя такие вещи, как диалоговые окна, открывающиеся на экране в ответ
на действия пользователя, чат-боты, реагирующие на определенное поведение
пользователя соответствующими сообщениями, или анимация, которая происходит, когда
пользователь прокручивает определенную точку на странице, любые динамические
функции веб-сайта, которые должны происходить на экране без необходимости вручную
перезагружать сайт. Скриптовые языки, такие как PHP, отличаются от языков разметки,
таких как HTML и CSS, в том смысле, что в то время как HTML и CSS определяют макет
и внешний вид веб-страниц, скриптовые языки говорят статической веб-странице
(построенной с использованием HTML и CSS) выполнять определенные действия. Если
вы потратили какое-то время на чтение о JavaScript, это может показаться знакомым. Так
является ли PHP просто еще одним способом достижения того, что вы можете сделать с
помощью JavaScript? Не совсем.
Как упоминалось ранее, PHP обычно используется в качестве серверного языка (в
отличие от такого языка, как JavaScript, который обычно выполняется на стороне
клиента). Так что же это значит? В терминах программирования клиентская сторона
относится к деятельности веб-сайта, которая происходит локально на компьютере
пользователя через веб-браузер пользователя. Клиентские языки, такие как HTML, CSS и
JavaScript, дают инструкции, которые веб-браузеры могут анализировать и переводить в
контент на экране вашего компьютера. Обратите внимание, что JavaScript (скриптовый
язык, такой как PHP) находится в этом списке. Опять же, процессы, написанные
JavaScript, происходят на стороне клиента JS предоставляет инструкции, которые могут
быть поняты и выполнены в вашем веб-браузере. Клиентская сторона - это та сторона,
которую вы видите, когда пользуетесь интернетом.
С другой стороны, серверная деятельность включает в себя отправку веб-
браузером запросов на веб-сервер (программное или аппаратное обеспечение, хранящее
страницы веб-сайтов, изображения, медиа-ресурсы и другие ресурсы), который затем
отвечает на запрос HTML-кодом, который может быть обработан и визуализирован веб-
браузером и превращен в контент на экране пользователя. Основное отличие здесь от
64
клиентской деятельности заключается в том, что этот процесс включает в себя связь с
сервером и не завершается полностью в браузере клиента. Другими словами, клиентский
язык сценариев, такой как JavaScript, может автоматизировать задачи, связанные с
контентом, который уже доступен пользователю в его веб-браузере, но серверный язык
сценариев, такой как PHP, используется для запроса контента с сервера или базы данных
веб-сайта и делает этот контент видимым и доступным для пользователя сайта. Чтобы
поддерживать эффективность веб-сайта, скорость загрузки и емкость хранилища, не все
ресурсы могут храниться локально на веб-страницах в любое время.
Шаблон проектирования MVC.
Model-View-Controller (MVC, Модель-Представление-Контроллер) - схема
разделения данных приложения, пользовательского интерфейса и управляющей логики на
три отдельных компонента: модель, представление и контроллер. Такой подход облегчает
саму разработку приложения так, что модификация каждого компонента может
осуществляться независимо друг от друга. В основном модель отвечает за запросы в базу
данных, сущности таблицы и все действия, связанные с подготовкой и обработки данных.
Представление (View) - это репрезентация и представления дизайна (front) нашего
приложения. В ней мы не пишем никакой логики, только дизайн (в нашем случае это -
HTML, CSS, JavaScript, JQuery). Ну и контроллер (Controller) - это компонент которая
связывает View и Model, при помощи которого мы интерпретируем действия
пользователя.
В мире существуют различные MVC фреймворки, на разных языках
программирования PHP, такие как Laravel, Codeigniter, YII, Zend, Kohana и так далее. Все
они владеют готовыми разработанными классами и библиотеками, чтобы разработчик мог
как можно быстрее и более поверхностно мог разрабатывать от гигантские систем, до
простых сайтов. Наша задача, попробовать создать собственный движок, по принципу
Model-View-Controller, чтобы мы могли разбить наше приложение по компонентам. Для
реализации данной задачи, нам потребуется грамотно организовать разделение проекта по
папкам и файлам.

Рисунок - 1 – Процесс работы паттерна


Примечание: составлено авторами

Давайте начнем с самого главного, у нас будет страница - index.php, вокруг которого
будет строиться весь проект. Получается, с этого момента у нас будет только один
файл index.php, куда мы будем ссылаться.
Принцип работы будет выглядеть таким образом(Рис-2):

65
Рисунок - 2 – Принцип работы проекта
Примечание: составлено авторами

Давайте теперь приступим к разработке самого кода. Начнем с того что мы


создадим главный файл, под названием index.php. Вся основная часть будет проходить
именно тут. Все нужные классы будут инициализированы тут. Все запросы будут
попадать именно сюда, но вот потом дальше уже мой контроллер будет обрабатывать их у
себя в отдельных функциях. В первую очередь, я подключу функцию автозагрузки
классов.

index.php
<?php

function __autoload($className){
require_once($className.'.php');
}

?>
Далее, мы создадим 4 папки: models, views, controllers и core. Начнем с папки core. В
данной папке у нас будут находится базовые классы, то есть основа нашего проекта.
Конечно, в дальнейшем вы можете смело добавлять собственные файлы и классы в
зависимости от нужды. Но, как минимум мы создадим 2
файла: Controller.php и DBManager.php.

Controller.php
<?php
namespace core;

66
class Controller{
public function process(){
if(isset($_GET['act'])){
return $this->{$_GET['act']}();
}else{
return $this->{"index"}();
}
}
}
?>

Данный файл является ключевым в нашем проекте. Он как раз таки обрабатывает
все запросы. Код $this->{$_GET['act']}() работает таким образом. Она вызывает функцию
по названию. Например, если напишу $this->{'test'}(), то я вызову функцию test().
Получается, в моем контроллере, я вызываю функцию со значением GET параметра act. И
если этот GET параметр отсутствует, то она по умолчанию вызовет функцию index.

А теперь давайте создадим второй файл DBManager.php в нашей папке core.


DBManager.php
<?php
namespace core;
use PDO;
class DBManager{
private $connection;
public function __construct($host, $dbname, $user, $password){
try{
$this->connection =
new PDO("mysql:host=".$host.";dbname=".$dbname,$user,$password);
}catch (Exception $e) {
echo "Error!: " . $e->getMessage() . "<br/>";
}
}
public function getConnection(){
return $this->connection;
}
}
?>

Файл DBManager.php отвечает за подключение в базу данных, в котором есть клас


с DBManager. В конструкторе класса мы передаем хост, наименование базы, имя
пользователя и пароль. В итоге, после инициализации объекта, мы будем обращаться к
функции getConnection(), которая возвращает объект $connection, то есть, наше
подключение.
В файле DBConnection мы написали для того чтобы при автозагрузке
класса PDO (функция автозагрузки класса в главном файле index.php) функция знала
откуда именно надо подгружать. Если я не напишу эту строку, то функция автозагрузки
класса подгрузит файл PDO с папки core (то есть, он подумает что у нас в папке core есть
файл PDO.php).
Давайте теперь попробуем создать файлы CarModel.php и Car.php в папке models.
Класс Car нам нужен для объектного представления нашей таблицы cars, которую мы
создадим у себя в базе данных. А класс CarModel.php нам нужен для создания всех

67
функции операции по работе с таблицей cars. (Добавление, изменение, удаление или
вывод полного списка).

Наша таблица cars выглядит таким образом:


cars (id-int(11), name - varchar(255), model - varchar(255), price - int(9))

Объектное представление данной таблицы будет выглядеть таким образом:


Car.php
<?php
namespace models;
class Car{
public $id;
public $name;
public $model;
public $price;
}
?>

CarModel.php
<?php
namespace models;
use models\Car;
use core\DBManager;
use PDO;
class CarModel{
private $dbManager;
public function __construct(){
$this->dbManager = new DBManager("localhost", "bitlab", "root", "");
}
public function getAllCars(){
$result = array();
try{
$query = $this->dbManager->getConnection()->prepare("SELECT * FROM cars");
$query->execute();
$result = $query->fetchAll(PDO::FETCH_CLASS, "models\Car");
}catch(Exception $e){
echo $e->getMessage();
}
return $result;
}
public function addCar(Car $car){
try{
$query = $this->dbManager->getConnection()->prepare("
INSERT INTO cars (id, name, model, price)
VALUES (NULL, :name, :model, :price)
");
$query->execute(array("name"=>$car->name, "model"=>$car-
>model, "price"=>$car->price));
}catch(Exception $e){
echo $e->getMessage();
}
}
68
}
?>

Вот тут и начинается самое интересное. В конструкторе мы инициализируем


объект класса DBManager, передавая ему в аргументы конструктора данные нашего
подключения. Далее, я создаю две функции getAllCars() и addCar(Car $car), где первая
возвращает список машин, а вторая добавляет машину в базу. В первую очередь начнем с
функции addCar(Car $car). Заметьте, что в аргументах мы передаем не параметры
таблицы cars, а целиком объект класса Car. Это очень важный и тонкий момент, которую
всегда нужно придерживаться при разделении проекта на модули. Всегда легче передать
данные в объект, чтобы далее функция сама начала разбирать объект по параметрам и уже
вносила в базу данных. При изменении, например таблицы, и добавлении каких то
дополнительных полей, нам не нужно будет изменять аргументы функции, и вызов этих
функции соответственно.
Теперь давайте разберем функцию getAllCars(). Здесь уже надо обратить внимание
на строку кода $result = $query->fetchAll(PDO::FETCH_CLASS,
"models\Car"). Код PDO::FETCH_CLASS предназначен для того чтобы конвертировать
результат запроса (которая обычно возвращается ассоциативным массивом) в объект. То
есть, мы в результате автоматический упаковываем наш объект, и получим объектный
массив машин. Далее, уже можно смело обработать результат при выводе списка.

Сейчас давайте разберем модуль контроллера.


В папке controllers я создаю файл MainController.php.
MainController.php.
<?php
namespace controllers;
use core\Controller;
use models\CarModel;
use models\Car;
class MainController extends Controller{
private $carModel;
public function __construct(){
$this->carModel = new CarModel();
}
function index(){
$cars = $this->carModel->getAllCars();
$_REQUEST['CAR_LIST'] = $cars;
return "index";
}
function addcar(){
$car = new Car();
$car->name = $_POST['car_name'];
$car->model = $_POST['car_model'];
$car->price = $_POST['car_price'];
$this->carModel->addCar($car);
header("Location:index");
}
}
?>

Класс MainController наследует от класса Controller из нашей папки core.


Наследуя от класса Controller, он автоматический присваивает все функции и параметры.
69
Получается, функция process() автоматический будет внутри класса MainController. В
нашем классе названия функции - это те названия GET параметра 'act' из родительского
класса Controller. То есть, код $this->{$_GET['act']}() как раз таки вызывают эти
названия функции, которые находятся в классе MainController. Таким образом, мы
должны ориентироваться по значению GET параметра 'act'.
А теперь давайте обратим внимание на возвращение функции. Значения возврата функции
- это наименования php файлов в папке views (представления). То есть если
функция index() возвращает текст - index, значит у нас подгружается файл index.php в
качестве представления.
Код $_REQUEST['CAR_LIST'] = $cars означает что мы в атрибуту запроса
передаем список машин, чтобы файл представления мог смело считать этот список.
А теперь будем поработаем над представлениями, то есть с папкой views. В основном у
нас будет чистый дизайн.
index.php
<?php
$carList = $_REQUEST['CAR_LIST'];
?>
<!DOCTYPE html>
<html>
<head>
<title></title>
</head>
<body>
<form action="addcar" method="post">
NAME <input type="text" name="car_name">
MODEL <input type="text" name="car_model">
PRICE <input type="text" name="car_price">
<button>ADD CAR</button>
</form>
<table>
<?php
if($carList!=null){
foreach($carList as $car){
?>
<tr>
<td>
<?php
echo $car->id;
?>
</td>
<td>
<?php
echo $car->name;
?>
</td>
<td>
<?php
echo $car->model;
?>
</td>
<td>
<?php
70
echo $car->price;
?>
</td>
</tr>
<?php
}
}
?>
</table>
</body>
</html>

Тут все просто. Мы получаем список машин через глобальный массив $_REQUEST.
Далее, просто через foreach() выводим список преобразовывая их в HTML.
А теперь давайте внесем поправку в наш главный файл index.php в главной директории.
Добавим пару строк, инициализации объектов класса MainController.
index.php
<?php
function __autoload($className){
require_once($className.'.php');
}
use controllers\MainController;
$controller = new MainController();
require_once "views/".$controller->process().".php";
?>

В итоге мы вызываем функцию process(), в качестве страницы, которую мы хотим


показать. А теперь главный вопрос - как ссылаться на различные ссылки (функции
контроллера)? Тут в качестве решения, мы добавим один специальный файл - .htaccess.
Данный файл предназначен для перезаписи адресной ссылки, то есть например, если я в
адрес введу /index то он преобразует эту ссылку как /index.php?act=index. А как раз таки
GET параметр 'act' нам нужен чтобы подгружать нужный контроллер. То есть, для каждой
ссылки я создам собственный псевдоним. Файл будет выглядеть таким образом, и будет
находиться в корневой папке:
.htaccess
RewriteEngine On
RewriteRule ^index index.php?act=index&%{QUERY_STRING}
RewriteRule ^addcar index.php?act=addcar&%{QUERY_STRING}

Получается, если я захочу добавить еще одну ссылку, то я добавлю еще одну
строку с названием ссылки. В итоге, я получу собственный скромный MVC движок, и
могу смело на основе этого проекта разрабатывать более крупные системы.

Список использованной литературы:


1. PHP 7: учебник / Д.В. Котеров, И.В. Симдяков. – СПб.: БХВ-Петербург, 2016. –
1088с.
2. Паттерны проектирования, Эрик Фримен, Элизабет Фримен - СПб.: БХВ-
Петербург, 2011. – 656с.
3. Читаемый код, или Программирование как искусство, Босуэлл Д., Фаучер Т. -
СПб.: БХВ-Петербург, 2012. – 208с.

71
УДК 311

АНАЛИЗ ТЕКУЩЕГО ПОЛОЖЕНИЯ СОЦИАЛЬНЫХ СЕТЕЙ

Мамеев И. – магистрант 1 курса


ОП «Цифровые технологии в бизнесе» университет Нархоз
Научный руководитель: к.т.н, ассоц.проф. Куламбаев Б.О.

Аннотация. В настоящее время одним из факторов успешной деятельности


большинства предприятий и организаций является эффективное использование анализа
высказываний со стороны их покупателей или клиентов. В качестве данных выступают
реальные публичные комментарии пользователей на любую тему в режиме реального
времени, а также анализ того, к какому уровню оно относится: положительное,
отрицательное и нейтральное.
Ключевые слова: анализ, фактор, социальная сеть, Python, твиттер.

Анализ показал, что наиболее популярными социальными сетями являются


Snapchat, Instagram, Facebook и Linkedin. Самой востребованной оказалась популярная
мобильная социальная сеть для обмена сообщениями в виде фото и видео Snapchat, ее
предпочитают 55.8% всех опрошенных респондентов. 26.9% людей указали Instagram,
14.5% Facebook и только 2.8% Linkedin (Рисунок - 1).

1.1. Рисунок – 1. Анализ наиболее популярных социальных сервисов в США и


Европе

Помимо вопроса о том какую социальную сеть пользователи предпочитают,


респондентам были заданы более 130 уникальных вопросов. С помощью популярного
приложения для анализа и визуализации данных все ответы были детально изучены и
показаны в виде графиков, чтобы видеть картину пользования социальными сетями.
Среди примеров вопросов были указаны в виде пользования мобильной или
компьютерной версии приложения, гендерное различие, учащиеся школ, колледжей и
университетов и др (Рисунок - 2).

72
Рисунок – 2. Анализ наиболее популярных сервисов в Казахстане

Предыдущий опыт уже продемонстрировал, как казахстанцы используют


социальные виртуальные пространства, но для детального анализа необходимо наглядно
показать использование социальных сетей в Казахстане. За 2019 год в Казахстане было
зарегистрировано порядка 6 556 000 активных пользователей внутри наиболее
популярных социальных сетей (Рисунок – 3).

Рисунок - 3 – Фрагмент Mashup’а об активных пользователях социальных сетей в


Казахстане
Примечание: составлено автором.

Использованная среда разработки для написания рабочего кода


Для разработки и написания рабочего кода для создаваемого программного
комплекса за основу была взята популярная интегрированная среда разработки Sublime
Text 3. При работе в Sublime Text программа не затрагивает большое количество ресурсов
компьютера, в связи с чем различных казусов с производительностью при работе не
возникает. За 2019 год были проанализированы предпочтения разработчиков со всего
мира в вопросе об основной среде разработке (рисунок 4):

73
Рисунок - 4 – сравнение Sublime Text 3 с другими средами разработки
Примечание: источник [2]

Языки программирования и библиотеки для разработки программного комплекса


Данный проект будет написан на одном из самых популярных языков
программирования на сегодняшний день Python. Python – один из самых популярных
языков программирования на сегодняшний день [1]. Благодаря нему проект будет
выполнять построение модели машинного обучения для выявления тональности
настроений текстов, сообщений и твитов внутри социальной сети Twitter в режиме
реального времени. Чтобы собрать данные, необходимо произвести предварительную
подготовку для того чтобы Твиттер предоставил доступ к своим ресурсам. Основным из
них является создание приложение, внутри которого и будет происходить вход и
обеспечение доступа к твитам и сообщениям из Твиттера. На этом уровне необходимо
подтвердить свои намерения команде разработчиков Твиттера на сайте
developer.twitter.com.

Рисунок - 5 – Ключи и жетоны для доступа к API-методам Твиттера


Примечание: составлено автором

Определение структуры программного комплекса


Любая программа должна начинаться с построения правильной и корректной
архитектуры. В качестве архитектуры была построена блок-схема, которая показывает
полный ―жизненный цикл‖ проектного приложения (Рисунок - 6).

74
Рисунок - 6 – Блок схема программного комплекса
Примечание: составлено автором

Получение тональности каждого полученного сообщения


После получения результатов в виде таблицы сообщений с их эмоциональными
оценками.

Список использованной литературы:


1. Интернет-источник: https://ru.wikipedia.org/wiki/Python (дата обращения: 22.12.2020)
2. Интернет-источник: https://itvdn.com/ru/blog/article/top10-html (дата обращения:
22.12.2020)

УДК 004.056

ОСОБЕННОСТИ ИНФОРМАЦИОННОЙ БЕЗОПАСНОСТИ РЕКЛАМНОГО


АГЕНТСТВА

Матчанов Д. – спец. «Вычислительная техника и программное обеспечение» 4 курс


Научный руководитель – к.э.н., ассоциированный профессор Алдажаров К.С.

Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы информационной


безопасности рекламного агенства. Основная идея – как сохранить конфиденцальную
информацию. Рассматривается основные функции рекламы, как защищается этот вид
информации на законодательном уровне.
Ключевые слова: Реклама, угрозы, конфиденцальная информация, цензор,
несанкционированный доступ, специальное программное обеспечение.
75
В период, когда необходимо, чтобы о тебе узнали все представители целевой
аудитории, предприятия, причѐм, очень часто, в условиях жѐсткой конкуренции на рынке,
проводятся различные мероприятия по стимулированию сбыта продукции или услуги.
Именно в этот момент и появляется опасность утечки конфиденциальной информации. В
настоящее время такая угроза становится всѐ актуальнее.
Но как можно сохранить конфиденциальную информацию? Как уберечь еѐ от
утечки? В чем особенность проведения мероприятий в условиях защиты информации?
Эти и другие вопросы я попытаюсь рассмотреть в этом статье. При этом, как и со стороны
заказчика, так и со стороны компании-исполнителя.
Реклама подразумевает направленное действие на потребителя, то есть, можно
сказать, что она функциональна. Какие же функции выполняет реклама. Прежде чем
проводить любое рекламное мероприятие в организации, где имеются конфиденциальные
сведения, необходимо составить концепцию, что хочет в данном случае получить
организация, какими средствами и методами? Не будет ли используемая информация
убыточно влиять на организацию-заказчика? В идеале, нужно было бы создать
определѐнную комиссию, куда были бы включены: маркетологи, юристы, различные
специалисты, технологи организации, и обязательно представитель интересов владельца
информации, например, представитель службы безопасности, в качестве цензора.
Цензор в этом случае необходим, чтобы следить за циклом информации, и в том
числе конфиденциальной. Важную роль в этой ситуации играет проведение
маркетинговых исследований, направленных на изучение рынка, потребностей целевых
покупателей, исследование конкурентов организации и многое другое. Здесь уже и имеет
место быть пункт договора «Конфиденциальные сведения».
В нѐм чаще всего указываются сведения: о клиенте-заказчике, о проводимой акции,
ее подготовке, условиях, бюджете, и дополнительной информации, необходимой для
более точной реализации рекламного проекта или любой другой ставшей известной
компании-исполнителю, но, тем не менее, относящейся к конфиденциальным сведениям
организации. Здесь, в этом же пункте договора необходимо прописать цену этой
информации. В зависимости уже от еѐ стоимости, компания-исполнитель в случае
разглашения секретной информации, может понести как материальную ответственность (а
это чаще всего – 100 % от заказа), так и уголовную, предусмотренную Законодательством
РК [1].
Необходимо учитывать требование Закона о защите прав потребителей о том, что
информация, размещенная на сайте продавца (как средстве связи) о товарах, реклама
которых в силу Закона о рекламе ограничена или запрещена, обязана быть размещена
продавцом. В свою очередь, Закон о рекламе прямо гласит о том, что его действие не
распространяется на информацию, раскрытие или распространение либо доведение до
потребителя которой является обязательным в соответствии с законом. Таким образом,
одной из особенностей правового регулирования фактически складывающихся
общественных отношений по рекламе в сети Интернет состоит в том, что нормы
законодательства о защите прав потребителей, в отдельных случаях исключают
применение норм Закона о рекламе при распространении информации в сети Интернет о
товарах, подпадающей под определение рекламы в том случае, когда такая информация
размещена на сайте продавца, а сам товар не запрещен к продаже. Одной из проблем
практического характера, связанной с распространением рекламы в сети Интернет
является вопрос о еѐ признании в качестве таковой. Зачастую, указания на
соответствующий интернет-сайт не могут быть квалифицированы в качестве источника
рекламной информации.
Существует проблема коллизии между нормами различных законов, при которых
фактически существующие рекламные отношения в сети Интернет не получают правовой

76
защиты законодательством о защите прав потребителя, что вызывает острую
необходимость приведения в соответствие актов законодательства.
Проблемы подтверждают тезис о необходимости включения в структуру Закона о
рекламе самостоятельной группы норм, посвященной правовому регулированию рекламы
в сети Интернет. На наш взгляд, юридическая конструкция указанных норм может быть
применена по аналогии с иными видами способов распространения рекламы в рамках
одной статьи.
Наиболее предпочтительным при этом видится вариант принятия специального, не
противоречащего законодательству о рекламе нормативного правового акта,
регулирующего вопросы распространения рекламы в сети Интернет
Основными направлениями защиты информации в ходе рекламной деятельности
являются: подготовка и экспертиза материалов, предназначенных для использования в
рекламной деятельности, на предмет отсутствия у них информации с ограниченным
доступом; анализ материалов в процессе их подготовки реклама-производителем и
реклама-распространителем к размещению в средствах рекламы; постоянный контроль
порядка распространения и содержания распространенных рекламных материалов,
независимо от способа, формы и периодичности их распространения. В целях
недопущения утечки информации о деятельности фирмы, содержащей сведения
конфиденциального характера, на фирме планируется и проводится работа по анализу
содержания материалов, предназначенных для открытого распространения.
Как можно защищать информацию.
Средство защиты информации – техническое, криптографическое, программное и
иное средство, предназначенное для защиты информации, средство, в котором оно
реализовано, а также средство контроля эффективности защиты информации.
Установить четкие правила и регламенты работы с информацией, назначить наказания за
их нарушение.
Закрыть информацию от несанкционированного доступа с помощью технических
инструментов: аппаратуры или специального программного обеспечения.
Средства разграничения доступа, системы аккаунтов и паролей, которые закрывают
посторонним доступ к информации.
Использование специального программного обеспечения (ПО) эффективно контролирует
способы обмена информацией, нуждающейся в защите, и ограничивает доступность к
секретным данным. Категорически запрещается использовать на предприятиях
программные продукты, не имеющие лицензии либо специальные сертификаты
безопасности. Нелицензионное ПО чревато распространением вирусов, способных
собирать и передавать информацию третьим лицам.

Список использованных источников:


1. Закон РК «О персональных данных и их защите» от 21 мая 2013 года N 94-V.
2. Проблемы защиты информации. https://scienceforum.ru/2017/article/2017036040
3. Техническая защита информации, данных, информационных систем.
https://integrus.ru/blog/it-decisions/tehnicheskaya-zashhita-informatsii.html
4. Меры по обеспечению информационной безопасности.
https://searchinform.ru/informatsionnaya-bezopasnost/osnovy-ib/osnovnye-aspekty-
informatsionnoj-bezopasnosti/osnovnye-printsipy-obespecheniya-informatsionnoj-
bezopasnosti/mery-po-obespecheniyu-informatsionnoj-bezopasnosti/
5. Информационная безопасность. Общие проблемы информационной безопасности.
https://infopedia.su/8xee1b.html
6. Майофис Л.И. Совершенствование рекламного бизнеса с применением
информационных технологий // T-Comm -Телекоммуникации и Транспорт. 2016. № 1.

77
УДК 004.43

VISUAL STUDIO ОРТАСЫНДА КИНОТЕАТР ІСІНІҢ ЖҦМЫСЫН


АВТОМАТТАНДЫРУ

Мүсілім А.Е. – «Ақпараттық жүйелер» мамандығы, 4-курс


Ғылыми жетекші: э.ғ.к.,қауымд.проф. Алдажаров Қ.С.
Нархоз Университеті

Андатпа. Мақалада жаңа ақпараттық технологияларды пайдаланып, кинотеатр


қызметкелеріне қолдануына ыңғайлы мәліметтер қорын жасау процесі келтіріледі. Бұл
қосымша қолданушыға сеанс және билет бағаларын білу, прокатта болып жатқан жаңа
фильмдерді кӛру, жанр, уақыт, күнін кӛрсету сынды мүмкіндіктер тудырады.
Экспорттау сияқты іс-әрекеттерді қолдану үшін Visual Studio ортасында C# объктілі-
бағытталған бағдарламалау тілін қолдана отырып,кинотеатр қызметкерлеріне және
тҧтынушыларға нәтижелі бағдарламаны әзірлеу.
Кілттік сӛздер: Microsoft Visual Studio 2017, C#, .NET Framework, Ақпараттық
жүйелер, деректер қоры.

Ашық Ҥкімет, ашық қоғам қҧруды мақсат етіп қойған Қазақстан ақпараттық-
телекоммуникациялық технологияның электронды есептегіш техникасымен жҧмыс
істеуге, компьютерді пайдалануға, модельдеуге, электронды оқулықтарды, интерактивті
қҧралдарды қолдануға, интернетте жҧмыс істеуге, компьютерлік оқыту бағдарламаларына
басты назарды аударып отыр. Ақпараттық әдістемелік материалдар коммуникациялық
байланыс қҧралдарын пайдалану арқылы ҥнемі білім беруді жетілдіріп жҥруді кӛздейді.
Ӛйткені, ақпараттық-коммуникациялық технологияның келешек ҧрпақтың жан-жақты
білім алуына, іскер әрі талантты, шығармашылығы мол, еркін дамуына жол ашатын
педагогикалық, психологиялық жағдай жасау ҥшін де тигізер пайдасы мол болмақ. Себебі,
ХХІ ғасыр – бҧл ақпараттық қоғам дәуірі, технологиялық мәдениет заманы, айналадағы
дҥниеге, адамның денсаулығына, кәсіби мәдениетіне мҧқият қарайтын дәуір. Оның
жарқын мысалы – Біріккен Ҧлттар Ҧйымының шешімімен «ХХІ – ғасыр ақпараттандыру
ғасыры» деп аталғаны. Қуанарлығы, қазіргі кезде біздің еліміз де ғылыми-техникалық
прогрестің негізгі белгісі – қоғамды ақпараттандыру болатын жаңа кезеңіне еніп отыр [1].
Кино – кез келген мемлекеттің мәдениет айнасы іспетті. Ол сол халықтың тҧрмыс-
салты мен дәстҥрін дәріптейтін қҧрал болып саналады. Сондықтан да бҥгінде бҥкіл әлем
кино мен телехикая саласына салғыртпен қарамай, ҥлкен ден қойып жҥр. Жыл сайын ең
ҥздік туындылар таңдалып, оның авторлары қҧрмет даңқпен марапатталып келе жатыр.
Мҧның бәрі ҧлттың ажырамас бӛлігі мәдениет пен ӛнердің дамуына ҥлкен ҥлес қосатыны
сӛзсіз. Біздің елімізде де кино саласына жіті кӛңіл бӛлініп, кеңінен насихатталып келеді
[2]. Сондықтан қолда бар ресурстарды тиімді және ҧтымды пайдаланып, кинотеатр санын
арттыру қажеттігіне әкеледі. Осы жағдайларда бизнесті табысты жҥргізу ҥшін оны қолдау
мен дамытудың қҧралдарын инвестициялау қажет. Сонымен қатар кинотеатр санын
арттырып қана қоймай тҧтынушыларға, қызметкерлерге тиімді мәлеметтер қорын
ыңғайластыру қажет. Бҧл жҧмыс кинотеатрдың кинотеатр қорын есепке алу, деректер
қорына фильмдер енгізу және оны тҧтынушыларға ҧсыну мәселелерін қамтиды.
Кинотеатр қызметі кӛптеген операцияларды есепке алумен байланысты, кӛптеген
фильмдер мен тҧтынушылар кинотеатр қызметкерлердің жҧмысын баяулатады. Каталогта
қажетті фильмді іздеу қиын әрі ҧзақ уақытты алады және қызметердің қҧзыреттілігіне
толықтай сҥйенеді.
78
Мҧнда басқару ҥрдісінің маңыздылығы зор болғандықтан, қызметкерлердің
жҧмысы жеңілдетіледі және тҧтынушылар әлеуметтік желі арқылы толық мәлімет ала
алады.
Программаның жобасын қҧру ҥшін Microsoft Visual Studio 2017 программалау
ортасында С# программалау тілі қолданылды. Visual Studio ортасында жасалған бҧл жоба
тҧтынушыларға және кинотеатр қызметкерлеріне арнайы жасалған жоба. Бҧл жҧмыс
барысында кинотеатр қорын есепке алу, деректер қорына фильмдер енгізу және оны
тҧтынушыларға ҧсыну мәселелерін қамтиды. Кинотеатр қорын дҧрыс ҧйымдастыру
қызметкелерге мәліметті тез арада тауып бере алуға және тҧтынушылардың талаптарын
тез орындауға мҥмкіндік береді. «Кинотеатр ісі» ақпараттық жҥйесінің программалық
жабдығы Microsoft Visual Studio ортасында C# программалау тілінде қҧрылған.
Программаның басты беті 1-суретте кӛрсетілген. Бҧл басты беттен «Сеанстарды кӛру»
және «Прайс-лист» батырмаларын кӛруге болады.
Microsoft Visual Studio программалық жабдықты қамтамасыз ететін әмбебап
қызметтер жиынтығы.
C# - бҧл .NET Framework жҥйесінде жҧмыс істейтін объектілі бағытталған тіл.
Қауіпсіз, әрі сенімді қосымшаны қҧруға мҥмкіндік береді. Visual C# кеңейтілген код
редакторын, қолданушыға ыңғайлы интерфейсті .NET Framework платформасында
ҧсынады.

1-сурет – Басты бет


Ескерту: автормен қҧрастырылған

Келесі суретте басты беттегі «Сеанстарды кӛру» батырмасын басқан кездегі


нәтиже. Яғни фильмдер, жанр, уақыты және кҥні бойынша толық мәлемет шығарылады
(2-сурет).

2-сурет – Фильмдер кестесі


Ескерту: автормен қҧрастырылған
79
Сонымен қатар, фильмдер кестесімен біз прокатқа жаңадан енетін фильмдерді
базаға қоса аламыз. Бҧл бағдарламаны қолдану интерфейсінің қарапайымдылығын,
оңайлығын осы басты беттен кӛре аламыз. Ӛйткені біз жаңадан шыққан фильмдерді еш
қиындықсыз базаға енгізе аламыз
Ақпараттық технологиялар дамыған заманда ақпарат алмасу тәсілі анағҧрлым
жоғары деңгейге кӛтерілді. Кез келген кәсіптің жҧмысын автоматтандыру ҥшін кӛптеген
программалар бар. Бірақ программалар кӛбейген сайын программаның сапасы тӛмендейді,
осыған орай бағасы да артады.
Жалпы бағдарлама ӛндірістік процесті ҧйымдастыру ҥшін қажетті барлық
ӛнімдердің тізімін қҧрауы керек. Жобаның тағы бір маңызды технологиялық мәселесі
қарапайым және тҥсінікті пайдаланушы интерфейсін қолдана отырып, деректерге қол
жеткізуді ҧйымдастыру болып табылады. Дерекқор жеткілікті ҥлкен болғандықтан,
мәселені шешудің ең тиімді әдісі – бҧл жҥйе іске қосылып, операциялық жҥйені
пайдаланушыларының сҧрауларын орындау кезінде сервер іске қосылған арнайы
бағдарлама арқылы жҥзеге асырылатын дерекқорға қол жетімділікті қамтамасыз ету.
Жаңа ақпараттық технологияларды пайдалана отырып, кинотеатр қызметкелеріне
қолдануына ыңғайлы мәліметтер қорын жасадым. Экспорттау сияқты іс-әрекеттерді
қолдану ҥшін Visual Studio ортасында C# объктілі-бағытталған бағдарламалау тілін
қолдана отырып, кинотеатр қызметкерлеріне және тҧтынушыларға нәтижелі
бағдарламаны әзірледім.
Осы жҧмыстың нәтижесінде кинотеатр жҧмысы айтарлықтай жеңілдеді. Деректерді
ӛңдеу ҥшін қҧрылған АЖ оның қызмет кӛрсету жылдамдығын арттырып, уақытын тиімді
пайдаланауына септігін тигізгені анық.
«Кафе-мейрамхана ісі » ақпараттық жҥйесі – бҧл кӛп функционалды және оңай
оңтайландырылатын мейрамхана қызметтерін баcқаруға арналған ақпараттық жҥйе болып
табылады
Зерттеу жҧмысын жазу барысында кӛптеген тәжірибе жинақтадым. Осы жоба
арқасында қойылған мақсатқа жету, материалды жинау және сҧрыптау, MS Access-те
деректер қорын қҧруды, С# программалау тілінің мҥмкіндіктерін ауқымды тҥрде
қолданып, интерфейстік бағдарлама қҧруды ҥйрендім.
Осы жҧмыстың нәтижесінде мейрамхана жҧмысы айтарлықтай жеңілдеді.
Деректерді ӛңдеу ҥшін қҧрылған Ақпараттық жҥйелер оның қызмет кӛрсету
жылдамдығын арттырып, уақытын тиімді пайдаланауына септігін тигізгені анық.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі


1. Ақпараттық технологиялар: бҥгін және ертең. [Электрон.ресурс]. – URL:
https://qamshy.kz/article/7550-aqparattyq-tekhnologiyalar-bugin-dgane-ertenh (қатынасу кҥні:
02.12.2020).
2. Патриотизм және кино. [Электрон.ресурс]. – URL: https://el.kz/news/archive/content-
26615/ (қатынасу кҥні: 02.12.2020).
3. Visual Studio-да ақпараттық жҥйесінің прототипі. [Электрон.ресурс]. –
URL:https://portal.tpu.ru/SHARED/s/SKIRNEVSKIY/academic/discipline/Tab2/LB_05.IS_prot
otype.pdf (қатынасу кҥні: 03.12.2020).
4. Ю.С.Манга. NI Measurement Studio. Практика разработки систем измерения и
управления на C#. М.:Издатеьство «ДМК Пресс», 2016. - 190 c.
5. А.И.Хейлсберг. Язык программирования C#. M.: Издательство «Питер», 2016. –
78с.

80
УДК 004.855.3:159.9

АНАЛИЗ СОЦИАЛЬНЫХ СЕТЕЙ С ПОМОЩЬЮ МАШИННОГО


ОБУЧЕНИЯ ДЛЯ ВЫЯВЛЕНИЯ МОЛОДЕЖИ, ПОДВЕРЖЕННОЙ
ДЕПРЕССИВНОМУ ИЛИ СУИЦИДАЛЬНОМУ ПОВЕДЕНИЮ
Ӛмірбай Ш. –студентка спец. «Информационные системы» 4 курс
Научный руководитель – старший преподаватель Неверова Е.Г.
Университет Нархоз

Аннотация: В статье рассматривается основная причина создания программного


обеспечения для анализа эмоционального состояния пользователей социальных сетей.
Проблема самоубийств, депрессивных настроений среди молодых людей в Казахстане
может быть выявлена заранее, так как часто поднимается в их личных профайлах, что
может стать ключевым решением по профилактике и предотвращению как
девиантного поведения, так и суицида молодежи. Разбор причин и ключевых слов
поможет в дальнейшем сформировать необходимую базу данных и программное
обеспечение для поиска и анализа состояния молодых пользователей социальных сетей
для организации мер по их купированию, например, своевременной психологической
помощи.
Ключевые слова: программное обеспечение, анализ социальных сетей, молодежь,
суицидальное настроение, машинное обучение.

Социальные сети стали основным средством коммуникации молодежи, особенно в


период карантина, связанного с мировой пандемией COVID -19.
По сравнению с обычными масс-медиа они представляют собой не только
массовое, но и групповое, и межличностное общение. Пользователи социальных сетей, в
частности школьники и студенты, могут в свободной мере выражать свои эмоции в
социальных сетях. И это представляет собой интересную базу для различного рода
исследований. Анализ и изучение поведения людей в интернете может внести вклад в
различные сферы наук.
Как верно заметил казахстанский известный политик Имангали Тасмагамбетов:
«Казахстан входит в тройку лидеров по суицидам среди лиц в возрасте от 15 до 29 лет.
Это позор для нашего народа. Потому что уход креативной и творческой молодежи – это
национальная трагедия.» [1]
Взглянув на социальные сети с неожиданной стороны, можно отметить, что они
являются кладбищем или же мемориальной доской тех ее пользователей, которые
совершили самоубийство и писали об этом на своих страницах, оказались под влиянием,
так называемых, «групп смерти», целью которых является подталкивание детей и
подростков к суициду, либо тех, кто был подвержен травле в интернете или в реальной
жизни, страдающих от депрессии. Этих молодых людей можно было спасти, вовремя
оказав психологическую помощь или консультацию, только обычно никто не обращает на
них внимания. По официальным данным Всемирной Организации Здравоохранения,
Казахстан находится в лидирующей десятке стран по количеству суицидов среди
населения от 15 до 29 лет. [2]
Было проведено исследование суицидального настроения среди молодежи
Казахстана от 16 до 29 лет разных этнических групп. В опросе приняли участие ученики и
работающая молодежь, и те, кто, в силу социально-экономических причин, не работают и
не учатся.
81
На вопрос о распространенных причинах суицида молодежь ответила, что ими
являются проблемы с психическим здоровьем, депрессия, долги или проблемы с
деньгами, чувство одиночества и покинутости, проблемы с родителями и неразделенная
любовь. Но также нельзя забывать и о других не менее важных проблемах, приведенных
ниже на рисунке 1.

Рисунок 1 – Гистограмма распространенных причин суицида среди молодежи Казахстана


Примечание: рисунок взят из источника
https://forbes.kz/stats/bolee_23_molodyih_kazahstantsev_schitayut_sebya_sposobnyimi_na_samoubiystv

По мнению опрошенных респондентов, чаще всего в казахстанских семьях в


качестве спускового крючка к совершению самоубийства могут являться строгая
дисциплина, контроль и давление со стороны родителей, высокие требования и критика
друг друга. Рисунок 2.

82
Рисунок 2 – Гистограмма социальных катализаторов суицидального поведения
Примечание: рисунок взят из источника
https://forbes.kz/stats/bolee_23_molodyih_kazahstantsev_schitayut_sebya_sposobnyimi_na_samoubiystv

Из числа молодых людей, которые ответили положительно на вопрос, считают ли


они себя способными на суицид, было выявлено, что чуть больше половины тех, кто
никому об этом не расскажут. Нашей целью в проекте являются именно они. (см Рисунок
3.)

Рисунок 3 – Гистограмма ответов молодежи при обсуждении темы самоубийства с


окружением
Примечание: рисунок взят из источника
https://forbes.kz/stats/bolee_23_molodyih_kazahstantsev_schitayut_sebya_sposobnyimi_na_samoubiystv

В Казахстане сегодня работают мониторинговые группы, которые просматривают


страницы людей по основным тегам поиска, но из-за человеческого фактора многое
остается вне поля их зрения. Наш проект нацелен на помощь таким группам в более
эффективном поиске и выявлении данных зависимостей. Диаграмма вариантов
использования для планируемого проекта приведена на рисунке 4. [3 с.42]
В целях распознавания людей, с депрессивно настроенными постами или
суицидальными мыслями, коротко – группы риска, необходимо создать специальное
программное обеспечение. Программа для анализа пользовательских аккаунтов с
признаками, соответствующими группе риска, с использованием машинного обучения
должна их автоматически выявлять. В дальнейшем данная информация должна
передаваться психологам и специалистам для оказания своевременной помощи.

83
Рисунок 4 – Диаграмма Use-case
Примечание: рисунок взят из источника http://injoit.org/index.php/j1/article/view/524

Программное обеспечение будет представлять собой десктопное приложение,


которое будет устанавливаться администратором на рабочий компьютер оператора.
Оператор должен следить за функционированием системы, которая в свою очередь
автоматически собирает и анализирует данные, отображает результаты анализа, его
критерии и формирует поисковой запрос. Также постоянно пополняет базу данных
новыми пользовательскими профилями.
За основу программного обеспечения предполагается взять язык R.

Список использованных источников:


1. Platon.Asia. «Тасмагамбетов: Мы в лидерах по суицидам, уход талантливой
молодежи – национальная трагедия» [Электронный ресурс]. – Режим доступа:
https://platon.asia/news/tasmagambetov-my-v-liderakh-po-suitsidam-ukhod-talantlivoi-
molodezhi-natsional-naya-tragediya (дата обращения: 25.11.2020)
2. Информационный портал NoNews. Рейтинг стран по уровню самоубийств
[Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://nonews.co/directory/lists/countries/suicide-
rate (дата обращения: 25.11.2020)
3. Алымов А.С. Проектирование системы определения группы риска аккаунтов,
подверженных влиянию квестовой игры суицидального характера / А.С. Алымов, О.С.
Крылова (Смирнова)// International Journal of Open Information Technologies ISSN: 2307-
8162 vol. 5 – 2017 – №12 – С. 39 – 47.

84
УДК 004.41

ХАЛЫҚТЫҢ ТҦРМЫС ДЕҢГЕЙІНІҢ ДАМУЫНА ЦИФРЛЫ


ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ ӘСЕРІ

Пердебек М.Б. - "Матеметика және статистика" мамандығы 1 курс,


Ғылыми жетекші: аға оқытушысы, т.ғ.м., Батырхан С.К.
Нархоз университеті

Аңдатпа. Жұмыс сандық технологиялардың халықтың ӛмір сапасына микро және


макродеңгейде әсерін талдауға арналған. Халықтың ӛмір сапасының макродеңгейдегі
цифрлық технологиялардың дамуына тәуелділігі еліміз үшін сызықтық және сызықтық
емес регрессиялық модельдер құру арқылы сыналды. Логорифимдік түзу немесе
модификацияланған экспоненциалдық қисық түрінде кӛрсетілуі мүмкін ӛмір сапасы
кӛрсеткіштері мен цифрлық технологиялардың дамуы арасында айтарлықтай
сызықтық емес байланыс бар екендігі анықталды.
Жоғары экономика мектебінің РЛМС мәліметтер базасы негізінде жеке
тұлғалардың ӛмір сапасының олардың сандық технологияларды қолдану деңгейіне,
мысалы, жеке компьютер, ұялы телефон, интернет және әлеуметтік желілерге
тәуелділігіне талдау жүргізілді. Ӛмір сапасы бақыт пен ӛмірге қанағаттану туралы
сұраққа жауап негізінде анықталды. Осы сұрақтарға жауаптардың номиналды реттік
масштабына байланысты цифрлық технологияларды қолданудың ӛмір сапасына әсер ету
дәрежесін бағалау үшін реттік регрессия аппараты қолданылды. Осылайша, ӛмірге ең
қанағаттанарлық сандық технологияларды белсенді қолданатын жас тұрғындар.
Кілттік сөздер: цифрландыру, ақпарат және байланыс, интернет, коммуникация.

Цифрландыру қазіргі таңда ақпараттандыруды, автоматтандыруды, роботтандыруды


және жасанды ақылды қоғамға енгізудің ҥздіксіз тҥрленетін, динамикалық ӛзгерістерге
ҧшырайтын, масштабталатын және ықпалдасуға бейімделетін қасиетімен ерекшеленеді
[1].
Жалпы ақпараттық-коммуникативтік технологияға тоқталатын болсақ,
коммуникация – ақпаратты тасымалдап жеткізу әдістері мен механизмдерін және оларды
жазып жинақтап жеткізу қҧрылғыларын қамтитын жалпы ҧғым, ал оқытудың ақпараттық
технологиясы – қазіргі компьютерлік техника негізінде ақпаратты жинау, сақтау, ӛндеу
және тасымалдау істерін қамтамасыз ету, білімді бҥгінгі заман талабына сай жаңаша,
ҧтымды және тиімді тҥрде оқырманның санасына жеткізе білу, педагогикалық іс-әрекетке
ӛзгеріс енгізу, білімді қабылдау, білім сапасын бағалау, оқу-тәрбие ҥрдісінде оқушының
жеке тҧлға ретінде жан-жақты қалыптасуы ҥшін жаңашылдық енгізу деп тҥсінуге болады
[2].
Комиссия мен Ҧлттық статистика бюросы ортақ цифрландыру мҥмкіндіктерін
саралаған болатын. Бҧл ҥдеріс жҥріп жатыр. Цифрландыру одақтас мемлекеттер, халық
арасында қашықтықты қамтамасыз етіп, шекараларды жояды. R бағдарламасының озық
жетістіктерін кӛрсету арқылы жобаның сапасын кӛрсететін боламыз.
Қазақстанның ақпараттық байланысын жақсарту ҥшін мемлекет жҥзеге асырып
жатқаны жыл Корреляциялық талдау екі кездейсоқ шамалар арасындағы статистикалық
байланыстың сандық сипаттамасын беруге мҥмкіндік береді, ал регрессиялық талдау -
тәуелділіктің және тәуелсіз айнымалылардың тәуелділік функциясын қҧру арқылы осы
қатынасты модельдеуге мҥмкіндік береді. саласының бӛлімдерін негіздеу ҥшін біз
анықтаймыз ЖІӚ-нің Ақпарат және коммуникация саласының сандық тәуелділігін
бірнеше индекаторлар негізде кӛрсетіледі.
Қазақстанның статистика комминетінің ҧлттық мәліметтер сайтынан 2007-2019
жылдар аралығында мәліметтер жиналынған болатын. Негізігі тәуелсіз айнымалыға ЖІӚ-
85
нің ақпарат және байланыс саласы бойынша тәуелді факторлы анықтап алынған болатын.
Ол мәліметтер: АКТ жҧмсалған жалпы шығындар; Ақпарат орналастыру немесе
хабарламалармен шапшаң алмасу; 16-74 жас аралығында Интернет желісін
пайдаланушылардың ҥлесі; Интернет желісі арқылы тауарлар мен кӛрсетілетін
қызметтерге тапсырыс беретін ҧйымдар ҥлесі [3].

1-кесте. 2007-2019жж Ақпарат және байланыс саласына индекаторлар

Жылдар Ақпарат АКТ Ақпарат 16-74 жас Интернет


және жҧмсалған орналастыру аралығында желісі
байланыс жалпы немесе Интернет арқылы
шығындар хабарламалармен желісін тауарлар
шапшаң алмасу пайдаланушыла мен
рдың ҥлесі кӛрсетілетін
қызметтерге
тапсырыс
беретін
ҧйымдар
ҥлесі
У Х1 Х2 Х3 Х4
2007 480482 53486 15 14 19
2008 534212 78159 19 15 15
2009 602159 126597 41 18 15
2010 675234 147538 38 32 16
2011 698971 214180 32 50 4
2012 811346 309821 33 68 4
2013 946161 220848 37 68 6
2014 1005229 237079 28 68 8
2015 1071815 375600 26 77 15
2016 978417 269527 64 80 7
2017 1089262 349944 72 82 6
2018 1182682 305217 75 83 5
2019 1349562 337713 76 87 8

Осы мәліметтерді кесте бойынша R бағдарламасында сипаттамалық статистискасын,


яғни, орташа мәнін медиана, модасын сонымен қоса дисперсиясын анықтап алған
болатынбыз. Сипаттамалық статистика бізге мәліметтерің орташа мәнін кӛрсетіп береді.
Алынған нәтиже бойынша ЖІӚ-нің ақпарат және байланыс саласының орташа мәні
878,8мың тг қҧрады. Кездейсоқ шаманың дисперсиясы статистикадағы негізгі
кӛрсеткіштердің бірі болып табылады. Ол деректердің орташа арифметикалық ортаға
таралу ӛлшемін кӛрсетеді. R бағдарламасында жасалынған дисперсияның бір тҥріне
тоқтала кетсек, ақпарат орналастыру немесе шапшаң алмасу тәуелді айнымалысы
бойынша кӛрсеткіш 464,4 кӛрсеткен болатын.
Корреляциялық талдау екі кездейсоқ шамалар арасындағы статистикалық
байланыстың сандық сипаттамасын беруге мҥмкіндік береді. Статистикада кӛбінесе
сериядан сәйкес мәндердің барлық жҧптары ізделетін Пирсонның ҥлгі корреляция
коэффициенті қолданылады. Cor.test () функциясы маңыздылық деңгейін бағалай отырып,
R ішіндегі Пирсон корреляция коэффициентін есептеу ҥшін қолданылады[4].

86
2-кесте. Коррелесия матрицасы( ақпарат және байланысқа индекаторлардың байланыс
коэффициентін анықтау)
У Х1 Х2 Х3 Х4
У 1
Х1 0,878687416 1
Х2 0,747188102 0,603652008 1
Х3 0,935679831 0,940086207 0,674994783 1
Х4 -0,558756373 -0,608676496 -0,536090678 -0,721607807 1

Ал, енді ЖІӚ-нің ақпарат және байланыс саласы бойынша факторладың әсерін
коррлеция арқылы анықтап алынған болатын. Нәтиже бойынша, Чеддок шкаласы
бойынша (r2 = 0,74) корреляция коэффициенті жоғары және оң дегенді білдіреді екі
айнымалы арасындағы байланыс, бҧл Ақпарат тығыз орналастыру немесе хабарламамен
шапшаң алмасу факторының ЖІӚ-нің Ақпарат және коммуникация саласымен байланысы
тығыз екендігін білдіреді инвестицияға байланысты. АКТ жҧмсалған жалпы
шығындардың әсері болса оң, тығыз ӛйтені байланыс мәні (r1 = 0,87). 16 мен 74 жас
аралығындағы адамдардың интернет желісін пайдаланушылардың ЖІӚ бойынша
коммуникация саласына әсері оң, ӛте тығыз (r3 = 0,93). Корреляция коэффициенті: -1≤ r
≤1 аралығында болатындығын белгілі келесі Интернет арқылы тауарларға таппсырыс
беретін ҧйымдардың ҥлесінің әсері орташа теріс байланыста болыып отыр. Ал, келесі
Интернет желісі арқылы тауарлар мен қызметтерге тапсырыс беретін ҧйымдар ҥлесі
бойынша ЖІӚ-нің коммуникация саласына әсері теріс, орташа (r3 = 0,56).
Ал, регрессиялық талдау - тәуелділіктің және тәуелсіз айнымалылардың тәуелділік
функциясын қҧру арқылы осы қатынасты модельдеуге мҥмкіндік береді[4]. Бҧл
байланысты кӛрсетеді, яғни, тәуелді у мен тәуелсіз айнымалы х арасында, егер x
айнымалысы болса, y қабылдаған мән қанша бірлікке ӛседі оның ӛзгеру бірлігі бойынша
ӛзгереді. Бҧл байланысты кӛрсетеді тәуелді у мен тәуелсіз айнымалы х арасында, яғни
кӛрсетіледі егер x айнымалысы болса, y қабылдаған мән қанша бірлікке ӛседі оның ӛзгеру
бірлігі бойынша ӛзгереді. 16-74 жас арасындағы интернетті пайдаланатын халықтың R =
0.925 еселігі - корреляция коэффициенті. R-квадрат = 0,919 - анықтау коэффициенті.
Коэффициент анықтау R 2 - y, in регрессиясымен тҥсіндірілген вариация ҥлесін
сипаттайды тиімді белгінің жалпы вариациясы. Анықтау коэффициенті диапазонында: 0 ≤
R² ≤ 1. Анықтау коэффициенті неғҧрлым жақын болса біреуі, регрессия ӛрісінің нҥктелері
жолға соғҧрлым жақсы қосылады регрессия, басқаша айтқанда, модельдің «сәйкес келу»
деңгейі соғҧрлым жоғары болады.
АКТ шығындары бойынша тәуелді фактор ЖІӚ-нің ақпарат саласы бойынша R =
0.823 еселігі - корреляция коэффициенті. R-квадрат = 0,81 - анықтау коэффициенті.
Коэффициент анықтау R 2 - y, регрессиясымен тҥсіндірілген вариация ҥлесін сипаттайды
тиімді белгінің жалпы вариациясы. Ақпарат орналастыру немесе хабарламалармен
шапшаң алмасу бойынша тәуелді ЖІӚ-нің коммуникация саласына байланыс орташа
болып отыр, R = 0.52 еселігі - корреляция коэффициенті. R-квадрат = 0,48-қа тең.
1-сурет бойынша Интернет арқылы тауарлар мен қызметтерге тапсырыс беретін
ҧйымдардың R = 0.37 еселігі - корреляция коэффициенті. R-квадрат = 0,32-ге тең болып
отыр. Бҧдан байқайтынымыз ЖІӚ-ге байланысы әлсіз дегенді білдіреді, яғни, біріншіден
әлсіз екенін теріс орналасқандығынан, екіншіден нҥклердің регрессия тҥзуінен алшақ
орналасуынан байланыстың әлсіз екенін кӛре аламыз.

87
1-сурет. Регрессияның логорифимдік түзу арқылы байланысын анықтау

Болжам дегеніміз - болашаққа кӛз жҥгіртуге және белгілі бір шешімдердің салдарын
бағалауға кӛмектесетін кез келген тҧрақты процестің одан әрі дамуының нақты
перспективалары туралы арнайы ғылыми тҧжырым. Процестің нәтижесі адекватты шешім
қабылдау ҥшін кез-келген болжам тҥрінде кӛрінеді. Экономика мен бизнес ҥшін болжам
дегеніміз - бҧл процестің барлық заңдылықтарын болжау кезінде зерделеу шартымен
белгілі бір ықтималдылықпен тәуекелдерді болдырмауға мҥмкіндік береді. 2-сурет
бойынша 16-74 жас аралығында Интернет желісін пайдаланушылардың ҥлесі және
ақпарат және байланыс саласына болжамды кӛрсетесек 2019-2023 жылдарға арналған
интернет пайдаланушылардың ең аз және ең кӛп шекті мәндерін анықтап алдық. Болжам
мәні [75;140] аралығында екенін анықтап алдық. Ал, нақты кҥтіліп отырылғаны
2021жылға 100пайызға сай келетінін анықтап отырмыз.

2-сурет.2019-2023жылға жүргізілген болжам

Ӛйткені, 2020жылдың кӛктемінен бастап қашықтықтан оқутуға ӛткендңктен ,


соның ішінде 16 жастан асқандар студенттер онлайн платформаларды қолдана
бастағандықтан олардың ҥлесі әлдақайда артып отыр. АКТ саласына жҧмсалған
шығындар және ақпарат және байланыс саласына болжамды кӛрсете кетсек 2019-2023
жылдарға арналған интернет пайдаланушылардың ең аз және ең кӛп шекті мәндерін
анықтап алдық. Болжам мәні [-100000;600000] аралығында екенін коре аламыз[5].
Интернет желісі бойынша 2020жылы пандемия салдарының жылдамдығы анық
байқалды десек болады. Біздің елімізде де ауылдық немесе аудандық ӛңірлерде
кемшліктер бар болғаныменен ӛзге елдердің деңгейімен салаысырар болсақ, бізде ахуал
әлдеқайда жақсы деуге болады. Себебі, кӛршілес Ресей елі бол жағдайға кӛшкіші

88
келгенімен желінің ӛте әлсізсіздігің салдарынан тіпті, платформаларға еркін кіре
аламағандықтан қалыпты жағдайға қайта ауысып, тек шараларды қатаң сақтап отыр.
Жобаны жҥргізу нәтижесінде еліміздің цифрлық дамуына деген кем кетік тҧстарын
кӛрсете отырып, оны жақсарту жағдайын қарастыруды және басым тҧстарын анық
кӛрсетуді ҧсына аламыз.
Барлық индекаторлардың әсері жоғары болып отыр. Тек Интернет желісі арқылы тауарлар
мен кӛрсетілетін қызметтерге тапсырыс беретін ҧйымдардың ҥлесі ақпарат және байланыс
саласын а кері және әлсіз байланыста екенін жоғарыда айтып ӛткеніменен алдағы кҥтіліп
отырған болжам бойынша оның ҥлесі артуы әбден мҥмкін. Пандемияның әсері толығымен
қоғамды виртуалды әлемге кӛшіргендіктен интернет арқылы тапсырыс беру тек ҧйымдар
да ғана емес, қарапайым халық арасында жҥріп жатқанын кӛріп жатырмыз. Сондықтан,
бҧл алынған жобаның сапасы ӛте жоғары болып отыр.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:


1. «Ақпараттық Қазақстан - 2020» және ақпарат маңыздылығы-
https://abai.kz/post/82759
2. «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы
https://primeminister.kz/kz/documents/gosprograms/cifrovoi-kazahstan
3. Қазақстан елінің статистика комитеті https://stat.gov.kz/official/industry/11/statistic/6
stat.gov сайты
4. Глава 5-7 Основы статистики - https://tsamsonov.github.io/r-geo-course/stat-
analysis.html#stat_analysis_prerequisites
5. Прогноз динамики роста ключевых отраслей обрабатывающей промышленности в
R - https://rpubs.com/aleksander_chuikov/420425

УДК 004.056

ПОСТРОЕНИЕ ИНФОРМАЦИОННОЙ СЕТИ АВТОПИЛОТИРУЕМОГО


АВТОМОБИЛЯ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ НАДЕЖНЫХ НИЗКОУРОВНЕВЫХ
СЕТЕВЫХ ПРОТОКОЛОВ

Сапаров А.Е. – магистрант 2 курса


ОП «Ресурсосберегающая производственная логистика»,
Научный руководитель: Кегенбеков Ж.К. – к.т.н., доцент
Казахстанско-Немецкий Университет

Аннотация. Сравнение двух популярных низкоуровневых сетевых протоколов CAN


Bus и I2C для передачи текущих данных отдельных устройств подсистем автомобиля
для реализации функций усовершенствованной системы помощи водителю. Путем
композиции информационных потоков отдельных подсистем в единый, позволит создать
алгоритмы и сценарии движения автомобиля, которые будут обеспечивать функции
мониторинга и контроля над транспортным средством, а главное повысить
безопасность движения по дороге. В конце будет представлена концептуальная
иерархическая схема построения информационной сети автомобиля, для передачи разных
типов данных.
Ключевые слова: ADAS, Сетевые протоколы, CAN, I2C

С тех самых пор, как аппаратное обеспечение, программное обеспечение и


телекоммуникационные сети достигли огромной производительности и мощности и
повлияли на большинство сфер человеческой жизни, многие обычные объекты
89
повседневной жизни человека, которые раньше были вне сети приобрели огромное
количество функций. Масштаб данных функций как по количественному, так и по
качественному диапазону впечатляет. Один из таких предметов - автомобиль, в котором
каждый год появляются новые функции с использованием новейших разработок и
технологий. И если при создании первых моделей об этом никто не мог подумать, а
полвека назад это считалось вымыслом, то сегодня это реальность. Эти функции
предназначены для снижения затрат и издержек транспортных компаний, повышения
производительности бизнеса и увеличении его прибыли, а также не мало важным является
вопрос безопасности дорожного движения. Сегодня на рынке есть ряд производителей
автомобилей, которые разрабатывают новую концепцию автомобилей –
автопилотируемые автомобили. Крупные компании и концерны, такие как Mercedes,
Tesla, Audi, BMW, Waymo разрабатывают свои технологии или объединяются с
производителями компьютерного оборудования (Intel, AMD, NVidia, Cisco), чтобы решить
одну задачу – разработать автономный, безопасный, экономичный автомобиль. Цели
исследования: сравнить низкоуровневые протоколы для реализации сети передачи данных
автономного автомобиля. Объект исследования: сетевые протоколы.
Автопилотируемый автомобиль - это сложный механизм, состоящий из множества
механических, электронных и программных компонентов. Большую роль в создании
автоматизированных систем управления и автономного автомобиля играют электронные и
программные компоненты. Так, например, в текущих современных моделях
обыкновенных автомобилей имеется система ADAS (Advanced Driver-Assistance Systems -
Усовершенствованная система помощи водителю), которая берет на себя часть
автоматизированных рутинных действий при движении автомобиля, но не берет
полностью управление под свой контроль. На это есть огромное количество ограничений
со стороны аппаратной реализации (например, сбор и обработка дынных об окружающей
среды). Данные недочеты призваны решить исследования и технологии в сфере
сверхточных нейронных сетей и машинного зрения. Данные технологии будут являться
модулем, который будет интегрироваться в имеющуюся базовую систему ADAS и
расширять ее функционал. На рисунке 1 представлена декомпозиция эталонной модели
автопилотируемого автомобиля, уровень декомпозиции средний, примерно 3 уровень, так
как требуется продемонстрировать общее представление объектов в системе, их
классификацию и потоки передаваемых данных.

Рисунок 1 - Структура автопилотируемого автомобиля

Исходя из схемы можно разделить компоненты на следующие классы, основываясь


на выполняемых функциях. Классификация условная, так как на более детальном уровне
присутствуют свои интерфейсы и протоколы. Классы:
90
 Механические части автомобиля, осуществляющие движение (двигатель, рулевое
управление, подвеска, трансмиссия, тормоза);
 Сеть, для передачи данных между автомобилем и инфраструктурой/серверами
(протоколы, сетевые устройства и интерфейсы);
 Программное обеспечение (нейронные сети, алгоритмы, системы управления и
контроля);
 Сенсоры, оперативно собирающие данные из окружающей среды и состояния
автомобиля (радары, лидары, камеры и внутренние сенсоры);
 Аппаратное обеспечение (память, процессоры, контроллеры, приводы).
Как было сказано выше ADAS является базовым компонентом в автоматизации
автомобиля и ее функционал располагается на всех выше перечисленных классах. В
таблице 1 приведен список выполняемых функций и их классификация к компоненту
автомобиля. Данные для таблицы взяты из данных источников [1][2][3]. Следует отметить
что, функции не исполняются по отдельности, а работают вместе. Например, функции PD
и AEB.

Таблица 1 - функции ADAS

Название функция ADAS Класс Выполняемое действие


Адаптивный круиз-контроль (ACC) Сенсор, Механика Подстройка скорости движения
Антиблокировочная система (ABS) Сенсор, Механика Предотвращение блокировки колес при
торможении
Центрированное движение по Сенсор, Механика Постоянный контроль рулевым
полосе (LCA) управлением
Предупреждение о прямом Сенсор Обнаружение объектов спереди
столкновении (FCW) автомобиля и информирование о
возможном столкновении
Автоматическое экстренное Механика Активирует тормозные системы при
торможение в городе или на возможном лобовом столкновении или при
автобане (AEB, CAEB, HAEB) парковке
Обнаружение пешеходов (PD) Сенсор Обнаружение положения и траектории
движения пешеходов или велосипедистов
Предупреждение о выезде с полосы Сенсор Контроль положения автомобиля в полосе
движения (LDW) движения и предупреждение при выезде
Помощь при удержании полосы Механика Удержание автомобиля в пределах полосы
движения (LKA) движения
Предупреждение и мониторинг Сенсор Информирование о задних или боковых
слепых зон (BSW/ BSM) слепых зонах
Предупреждение о столкновении Сенсор Информирование при движении задним
при заднем движении (RCTW) ходом/при парковке
Распознавание дорожных знаков Сенсор Вывод предупреждения или блокировка
(TSR) отдельных функций при наличии знака
Адаптивная система переднего Механика Регулировка оптических осей передних
освещения (AFS) осветительных приборов, смена режима
освещения между дальним и ближним
светом
Помощь при парковке (APA) Сенсор Оповещение о столкновении и измерение
дистанции до объектов
Автомобильная навигационная Сеть Определение текущего местоположения
система
Система автомобильной связи Сеть Передача данных между серверами,
другими автомобилями или
инфраструктурой города

Таблица выше показывает разнообразие отдельных систем, объединенных в


единую сеть автомобиля. Однако для объединения подсистем автомобиля нельзя
использовать стек протоколов TCP/IP, который используется для построения и
91
объединения компьютерных сетей. Главное ограничение - это нагромождѐнность и
большое количество инкапсуляций, которые маломощные устройства обрабатывают с
трудом. Для передачи данных между подсистемами были разработаны специальные
протоколы. В таблице 2 будут сравнены два протокола: CAN (Controller Area Network) и
I2C (Inter-Integrated Circuit). Данные для сравнения были взяты из следующих источников
[4][5].

Таблица 2 – сравнение параметров протоколов CAN и I2C

Параметры CAN I2 C
Год 1986 1982
Последний стандарт ISO 16845-2:2018 (2018) UM10204 (ver. 6 2014)
Архитектура Одноранговая сеть Master/Slave
Топология Общая шина Общая шина
Цель обеспечение низкоуровневого обеспечение простого
сетевого доступа для взаимодействия между
высокоскоростной связи в системах устройствами, с низкой
автоматизации стоимостью и скоростью
Элементы электронный блок управления (ECU) Микроконтроллер (MCU)
Среда передачи низковольтная дифференциальная две двунаправленные линии
пара (5 V или 3.3 V) связи (SDA, SCL 5 V или 3.3 V)
Protocol Data Unit кадр пакет
(PDU)
Адресация уникальный идентификатор с Slave адрес
приоритетом
Метод доступа к CSMA/CD, арбитраж доступа Контроль со стороны Master
несущей и передача флагами Start, Stop и тактовой
данных частотой SCL
Диапазон длины 40м - 5000м 10 см - 2.5 м
передающей среды
Диапазон пропускной 1 Мбит/с - 10 кбит/с 100 кбит/с, 400 кбит/с, 1
способности Мбит/с, 3,2 Мбит/с [6]
Размер адреса 11/26 бит 7 бит
Размер полезной 8 байт 1 байт
нагрузки
Максимальное 2048 128 (желательно 8-10)
количество устройств в
сети
Структура полезной Raw Bytes Побайтовый поток с флагами
нагрузки разделения ACK/NACK
Контроль доставки и CRC код Start, Stop, ACK/NACK флаги
ошибок

Протокол CAN обеспечивает низкоуровневый доступ систем к разделяемой сети


передачи данных. Применяется в промышленной автоматизации, робототехнике,
автомобильной промышленности. Сеть одноранговая, вследствие чего каждое устройство
получает данные и самостоятельно принимает решение, что делать с ними. Перед
передачей данных устройство проверяет состояние шины, если сеть свободна, то
записывает кадры в нее. Если несколько узлов пытаются передать сообщение на шину
CAN одновременно, узел с наивысшим приоритетом (наименьшим идентификатором
арбитража) автоматически получает доступ к шине. Узлы с более низким приоритетом
должны дождаться, пока шина станет доступной, прежде чем пытаться передать снова [7].
Протокол передает данные в неструктурированном виде, поэтому были разработаны
протоколы высокого уровня OBD-2, CANopen, которую определяют формат
92
передаваемых данных для разных топов устройств и подсистем в сети. Преимущества:
работа в режиме реального времени, простота и надежность реализации, высокая
устойчивость к помехам, малые затраты на реализацию, контроль нежадный ошибок и
передачи данных. К недостаткам относятся: малый размер полезный данных, большой
размер управляющих-данных в кадре, отсутствие единого стандарта на кодирование
данных и создания структуры.
Протокол I2C так же, как и CAN обеспечивает низкоуровневое взаимодействие
компонентов системы, однако делает это с большей скоростью передачи данных.
Подключение компонентов осуществляется через топологию общей шины, и для работы
необходим минимум один Master – арбитр потока данных. Сама шина представляет из
себя два провода, один на передачу данных, другой для передачи тактового сигнала
работы сети. Это и обеспечивает простоту и дешевизну протокола, однако накладывает
ряд ограничений. Данные недостатки описаны выше в таблице.
Исходя из перечисленных преимуществ и недостатков протоколов CAN и I2C,
можно сделать следующие умозаключения. Главное преимущество протокола CAN –
способность работать на больших расстояниях, в отличии от I2C, ограниченный
несколькими метрами. Так же в CAN можно подключить гораздо больше количество
устройств и подсистем автомобиля. Однако I2C более быстр, и имеет готовую кодировку
передаваемых данных, которая определяется по битам адреса. В итоге одна из
возможностей использования данных протоколов совместно проиллюстрирована на
рисунке 2. Протокол I2C используется в отдельных электронных блоках управления
каждой подсистемы автомобиля, для связи сенсоров, управляющих устройств и
микроконтроллеров. Блоки мониторят и управляют механическими частями автомобиля.
Каждый блок подключен в единую сеть CAN для передачи данных между подсистемами,
для реализации функций ADAS и выполнения сложных автоматизированных сценариев.
CAN контроллер в свою очередь подключен к центральному компьютеру и операционный
системе, для доступа к протоколам стека TCP/IP. Данное подключение можно
использовать для реализации подключения между другими автомобилями,
инфраструктурой города или серверами и сервисами компаний.
Автопилотируемый автомобили обладают огромным потенциалом. В ближайшем
будущем их количество увеличится, и они войдут во многие сферы жизни человека. Как
уже говорилось выше, автомобиль - это очень сложная система, состоящая из множества
компонентов. И механический, и программный. Каждую секунду тысячи операций
выполняются, передаются и сохраняются в аппаратном обеспечении автомобиля. Самой
главной частью современного автомобиля является сеть передачи данных. Без нее
автомобиль имел бы множество обособленных подсистем, каждая из которых выполняла
бы свою поставленную задачу, без возможности создания сложных сценариев поведения и
сбора данных для мониторинга текущего состояния автомобиля, записи показателей в
базу данных, для последующего статистического изучения.

93
Рисунок 2 – общая сеть передачи данных автономного автомобиля

Для создания подобных сетей используется множество сетевых протоколов,


каждый из которых работает со своими типами данных и на своих площадях
распространения. Именно в сочетании различных протоколов на разных уровнях, можно
добиться четкой иерархии и контроля над общей информационной системой
автопилотируемого автомобиля.

Список использованных источников:


1. Редакция сайта. Cars With Advanced Safety Systems // Consumer Reports. - 2020 //
https://www.consumerreports.org/car-safety/cars-with-advanced-safety-systems/ (был доступен
29 ноября 2020)
2. Редакция сайта. All functions of ADAS (Advanced Driver Assistance System:
Advanced Driving Support System) // Robot of Everything. - 2020 //
https://www.zmp.co.jp/en/knowledge/adas_dev/adas_func/ (был доступен 1 декабря 2020)
3. Stephen St. Michael. The I2C Bus: When to Use an I2C Buffer // All About Circuits. -
2018 // https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/i2c-bus-when-to-use-an-i2c-buffer/
(был доступен 1 декабря 2020)
4. Stephen St. Michael. Introduction to CAN (Controller Area Network) // All About
Circuits. - 2019 // https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/introduction-to-can-
controller-area-network/ (был доступен 3 декабря 2020)
5. Robert Keim. Introduction to the I2C Bus // All About Circuits. - 2015 //
https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/introduction-to-the-i2c-bus/ (был доступен
3 декабря 2020)
6. Telos Systementwicklung GmbH. The I2C Clock Speed – Why Accuracy Doesn’t Matter
// I2C Bus. - 2015 // https://www.i2c-bus.org/speed/ (был доступен 3 декабря 2020)
7. Gokul Thiagarajan. Differences between I2C and CAN protocol // Quora. - 2016 //
https://www.quora.com/What-are-the-differences-between-the-I%C2%B2C-and-CAN-
protocols#:~:text=Most%20MCUs%20with%20i2c%20buses,how%20you%20look%20at%20it)
.&text=look%20at%20it).-
,You%20can%20broadcast%20with%20i2c%2C%20although%20i2c,node%20addresses%20for
%20most%20messages (был доступен 5 декабря 2020)

УДК 004.4
IOS МОБИЛЬДІ ҚОСЫМШАСЫ
Сәлімбай Н.Б. –«Есептеу техника және программалық қамтамасыз ету» мамандығы 4к
Ғылыми жетекші – Алдажаров К.С., э.ғ.к., қауым. профессор, Нархоз университеті

Андатпа. Мобильді қосымша бизнесті бірегей маркетингтік мүмкіндіктермен


қамтамасыз ететеді. Қазіргі уақытта барлығы компания туралы ақпаратты
интернеттен және мобильді қосымшадан кӛре алады. Мобильді қосымшалармен
сайттармен кӛп нәрсе жасауға болады. Кітаптар оқуға, сабақ оқуға, бағдарламалар
құруды уйренуге, ойын ретінде қолдануға және т.б.
Тҥйінді сӛздер: IOS, Операиондық жҥйе, App Store, Instagram.

Бҥгінгі таңда мобильді қосымшалар адам ӛмірінің бір бӛлігі болып кетті деп айтуға
болады. Мобильді қосымша мағынасын тҥсініктірек айтқанда ол - телефонға немесе
планшетке орнатылған және белгілі бір функционалдылықты қамтитын арнайы
94
бағдарлама. Мысалы, қҧжат қҧру, редактордағы фотоны редакциялау, валютаны
айырбастау, таксиге тапсырыс беру, киім таңдау және сатып алу және т.с.с. мобильді
қосымшаны сайттың мобильді нҧсқасымен шатастыруға болмайды - ереже бойынша бҧл
жергілікті сипаттамаға ие. Кӛптеген қосымшалар Интернеттен тыс жҧмыс істей алады, ал
мобильді сайттардың бҧндай қасиеті жоқ. Мобильді қосымшалар функционалдылық
жағынан бірнеше топтарға бӛлінеді, олар:
Бизнеске арналған қосымшалар, бҧл сізге компанияның имиджін жақсартуға
мҥмкіндік береді, ӛйткені сапалы мобильді қосымша клиенттерге сіздің бизнесіңіздің
ӛрлеп келе жатқандығын кӛрсетеді. Осылайша, клиентке сіздің компанияңыздың
дәлелденгендігі және бәрін тиімді жасайтындығы тҥсінікті болады.
Фото немесе видео ӛңдеуге арналған қосымшалар. Ақыр соңында, бҧл қосымшалар
сізге бейнені немесе фотосуреттерді қалауыңыз бойынша ӛңдеуге кӛмектеседі. Олар
сіздің фотосуреттеріңізді жақсартуға және жақсартуға кӛмектеседі. Осылайша, егер сіз
Instagram моделі болсаңыз, фотосуреттер алға және алға қарай жылжиды.
Instagram, VK, Whatsapp сияқты әлеуметтік желілер және т.б. Олардың кӛмегімен
адамдар қашықтықта сӛйлесе алады. Әлеуметтік желілер клиенттерге компанияға жақын
болуға мҥмкіндік береді. Науқанның әлеуметтік желілердегі белсенділігі сіздің
брендіңізді алға және алға жылжытуға мҥмкіндік береді.
Ойындар - уақытты қуанышпен ӛткізуге мҥмкіндік береді. Ойынсыз біздің ӛміріміз
онша тҥрлі-тҥсті болмас еді. Ақыр соңында, ғалымдар компьютерлік ойындар адамның
ӛмірін ҧзартатынын дәлелдеді. Оларды бәріміз кҥніне кем дегенде 30 минут
ойнағанымыз жӛн.
Қосымшаның айрықша артықшылығы ретінде айта кету керек, ол іске қосылғаннан
кейін App Store сияқты онлайн-қызметтердегі жаңа ӛнімдер қатарына енеді. Бҧл жерде
телефонға қосымшаның жҥктелуі ықтимал. Егер қосымша қызықты немесе пайдалы
болса, оны хиттер тізіміне қосуға болады, бҧл оны ҥнемі сҧранысқа ие етеді және
пайдаланушыларға қол жетімді етеді. Мҧның бәрі смартфон пайдаланушылары арасында
тауардың немесе қызметтің қосымша жарнамасы ретенде болады.
Неліктен незізгі идея IOS платформасында мобильді қосымша қҧру? IOS
қосымшаларының бірінші және басты ерекшелігі - бҧл қҧрылғылар паркі Android
смартфондарының санынан әлдеқайда аз. Бҧл дегеніміз, мобильді қосымшаның сыртқы
тҥрін нарықтағы қазіргі iPhone қҧрылғыларына бейімдеу оңайырақ болуы керек.
Қазіргі заманғы iOS қҧрылғыларының экрандары жақсы сапаға ие. Бҧл жіңішке
шрифттерді қолдануға мҥмкіндік береді: олар тӛмен сапалы дисплейлерге ие
қҧрылғылар сияқты бҧрмаланбайды.
Сондай-ақ, сол типтегі қҧрылғылардың архитектурасы қосымшаның басында
қосымша тексерулер жҥргізбеуге мҥмкіндік береді: камераның, GPS сенсорының немесе
акселерометрдің болуын тексерудің қажеті жоқ.
IOS платформасында мобильді қосымша қҧрудың бағдарламалық жасақтама
жасаушыға қатысты кемшіліктері бар. Әрбір жаңа қҧрылғының шығуы және
операциондық системаның жаңаруымен мобильді қосымшалардың басым кӛпшілігі жаңа
жағдайларға бейімделуі керек. App Store статистикасы iPhone пайдаланушылары ОЖ-
ның ең соңғы нҧсқасын жаңартуға ынталы екенін кӛрсетеді. Сондықтан қосымшалар
оның талаптарына сай болуы керек.
Сурет 1-дегі диаграммалардан iOS 13-тің тҧсаукесерінен бастап бір ай ішінде
қолданушылардың 50% -ы жаңартылғанын кӛруге болады.

95
Сурет -1. 2019 жылғы 15 қазан IOS-тағы операциялық жҥйенің жаңарту
статистикасы

Бҧл сурет - 2 дегі статистикамен салыстырғанда қызықты кӛрінеді.

Сурет - 2. 2019 жылдың 7 мамырында Android ОЖ нҧсқаларын тарату

Pie (Android 9) соңғы нҧсқасы қҧрылғылардың тек 10% -ына ғана орнатылған. 5.x
нҧсқалары (Lollipop) нарықтың 20% -дан астамын алады.

Жоғарыда кӛрсетілген статистикадан IOS платформасының қолданушылары


операциондық жҥйені белсендірке жаңартатынын кӛруге болады, ал бҧл дегеніміз жаңа
ОЖ-ның қажет ететін жаңа стандарттары, функционалдылықтары қосылады. Бҧл
бағдарламалық жасақтама жасаушыға кемшілік болғанымен, бизнеске жақсы ықпалын
тигізеді.

Пайдаланылған дереккӛздер тізімі:


1. Зачем нужны мобильные приложения. scan-pro.ru/service.php?id=71
2. Зачем нужно мобильное приложение для бизнеса. wellsoft.pro/blog/business-prilozhenie
3. Для чего нужны мобильные приложения и как они создаются. vc.ru/services/148223
4. Александр Мурзанаев. Разработка мобильных приложений для iOS.
appcraft.pro/blog/razrabotka-ios-prilozhenij/

96
УДК 004

МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА SCRATCH АРҚЫЛЫ БАҒДАРЛАМАЛАУ ТІЛІН


ҤЙРЕТУ

Саймасай Г.Б. - Сулейман Демирел университетінің


Инженерия факультеті Ақпараттық Жүйелер мамандығы студенті
Ғылыми жетекші: Баймұратов О.

Аңдатпа. Мақала дамыған технология дәуірінде мұғалімнің білім берудегі рӛлін


қарастырады Цифрлық технологияның білім беруде қолданылуы жағдайына анализ
жасалады. Технология жетістіктерін білім беру ісінде қолдануда «ұлттық код»,
ұлттық сананың жаһандық білім мен технологияға ашықтығы» ұғымдарын негізге
алады. Білім беру саласында цифралық технлогияны пайдалануда негізге алынатын
факторларды анықтап кӛрсетеді.
Мектеп оқушыларына ойын-жобасы түрінде Scratch ортасында бағдарламалауды
үйретудің мүмкіндіктерін қарастырады. Ойын арқылы бағдарламалау тілін үйретуде
негізге алынатын педагогикалық, психологиялық әдістемелер мен баланың ортасы,
дүниетанымы факторларының ғылыми теориялық, тәжірибелік негіздері кӛрсетіледі.
Scratch арқылы ойын жасауда «ұлттық код», «ұлттық сананың жаһандық білім мен
технологияға ашықтығы» кӛзқарасы негізге алынған. Зерттеу жұмысы «шынашақ
саусақтар бағдарламалау тілін жазсын» деген концепциямен жолға шығып, балаларға
кішкене жастан бастап бағдарлама тілін үйретудің ӛзектілігі мәселесін шешуге
бағытталады.
Тірек сөздер: Scratch, ойын тілі, қазақша ойын, ұлттық код, бағдарламалау

Цифрлық технологияның барлық жерде қолданылуы, ӛмірімізге ҥлкен ӛзгерістер


әкеліп отырғаны шындық. Жаһанда жҥріп жатқан осы ӛзгерістерге біздің де бейімделуіміз
керек. Елбасы атап кӛрсеткендей, жаһандық білім мен технологияны «ҧлттық код» ҧғымы
мен «ҧлттық сананың тҥрлі полюстерін қиыстырып, жарастыра» отырып қолдану арқылы
бҧл ӛзгеріске қосыла аламыз.[1]
Технологияның шарықтап дамуы жағдайында болашақта мҧғалімдердің дәстҥрлі
сыныптарда сабақ беруінің керегі боламай қалады. Электрондық кітаптар, имитациялық
ғылыми материалдар, аудио, видео секілді кӛрнекіліктерді қолданудың қызықты, әрі
жеңіл екенін ешкім жоққа шығармайды. Мектеп оқушылары, студенттер компьютерді
қолданып ӛздеріне керек ақпараттар мен мәліметтерге қол жеткізіп, тапсырмаларын
орындайды. Кейбіреулер онлайн курстар арқылы білім алады. Онлайн курстардың
беретін жеңілдіктері де аз емес. Материалды жеңіл, әрі тез ҥйренесің, тҥсінбеген жеріңді
тоқтатып, қайтадан пысықтай аласың. Онлайн мҧғалім ашуланбайды, жалықпайды,
тҥсінбей жатсаң қанша сҧрасаң, сонша рет қайталап береді. Білім алу, ҥйрену кезінде
дҥние жҥзі бойынша ең мықты, білімді адамдарды ӛзің таңдай аласың. Уақыт ҥнемдейсің,
қай жерде орналассаң, сол жерде тҧрып білім ҥйрене аласың. Бірнеше шақырым жерге
баруыңның да керегі болмай қалады. Технологияның бізге беріп отырған осындай
мҥмкіндіктері болашақта мҧғалімдер сыныптарда бала оқытпайды ма деген сҧрақ туралы
ойлануға мәжбҥр етеді. Болашақта «Әр пәнге әр мҧғалім емес, жҥз мектепке бір мҧғалім»
жететін болады. Бҧлай деуіміздің себебі, барлық ақпарат бармақтардың ҧшында болады.
Десекте, ешқандай технология қаншалықты ақылды, дамыған болса да мҧғалімнің
орнын ауыстыра алмайды. Цифрлық технологиялар шын мәнінде мҧғалімнің орнын ала
алмайтын болуы ҥшін, бҥгінде біздің әрқайсымыз болашақта жҥз мектепке мҧғалім бола
алатын келешектің бір мҧғалімі болуымыз керек. Бҧл дамыған технологиялар арқылы
білім мен ақпаратты балаларға ӛңдеп жеткізе білу, ақпарат ағымында жол кӛрсетуші бола
алу мҥмкіндігіне ие болғанда ғана мҥмкін. Мҧғалім тек «ӛткізгіштік» қызмет атқармауы
97
керек, яғни ақпаратты алып, сол кҥйінде балаларға берсе, ол тек ӛткізгіштік қызмет
атқарған болады. Шет тілдерін меңгерудің маңыздылығын ӛз тәжірибемнен айта кетейін.
Ана тілім қазақ тілін терең білуім маған ақпаратты «ҧлттық код», ҧлттық сана сҥзгісінен
ӛткізуіме, тҥрік тілі бҥкіл тҥркі тілдеріндегі әдебиеттерге қол жеткізуіме мҥмкіндік берсе,
ал орыс тілі мен ағылшын тілі білім кӛкжиегімді одан ары кеңейте тҥседі. Сондықтан да,
болашақтың мҧғалімі ҥшін аз дегенде ҥш тіл білудің ӛзі жеткіліксіз болып қалады.
Болашақта бірінші қандай тіл білесің дегеннің орнына , қандай бағдарламалау тілін
білесің деген сҧрақ сҧралып, бағдарламалау тілін білмегендер сауатсыз саналатын болады.
Қазіргі кезде мамандар бағдарламалауды меңгерген балалардың ойлау, креативтілік,
нақты шешім қабылдау секілді қабілеттерінің бағдарлама тілін ҥйренбегендерге қарағанда
жақсы дамитынын дәлелдеп отыр. Аталған себептерден қазіргі кезде білім беруде де
балаларды бағдарламалау тіліне ҥйрету ӛзекті мәселелердің біріне айналды. Алғашқы
бағдарламалау 1953 жылы пайда болды деп есептесек, қазір ӛте кӛптеген бағдарлама
тілдері жазылды. 50 жылда білім мен технология мҥлде жаңарды. Бағдарламалау туралы
кӛп мәселе айтуға болады, бірақ бҧл жерде одан да маңызды жайт – біздің осы мәселе
тӛңірегінде не жасап жатқанымыз және не жасай алатынымыз.
Қазіргі кезде бағдарламалау бҥкіл білім беру жҥйесін ӛзгертті. Біз де бҧл
ӛзгерістерге қарай бейімделуімізді талап етіп отыр. Жаһандық білім мен технологияға сай
келетін «ҧлттық код» ҧғымы мен «ҧлттық сананың тҥрлі полюстерін қиыстырып,
жарастыра» отырып жобалар жасау арқылы бҧл ӛзгеріске қосыла аламыз. Адамдарды
ӛмірдің басқа салаларында ағарту керек болғандай, технология мен интернетті қолдануда
да ағарту керек. Интернет индустриясының да ӛзіндік мақсаттары бар. Америка, Еуропа
секілді елдер ӛз рухани, мәдени қҧндылықтарына сай жҥйе жасап жатқанда, біз сол
жаңалықтарға кинода отырғандай, не кӛрсетсе сол мазмҧнға қадалып қарап отырмауымыз
керек. Сценарийлер кӛбінесе қолданушының ойланбастан тҧтынатындай етіп жасалып,
сатылады. Адам ойланбайтын болған сайын, барлық нәрсені барынша кӛп тҧтынады.
Киноның сценарийін біз де жазуымыз керек.
Scratch әлемдік зерттеушілері бҧл бағдарлауды қолдана отырып білім беруге,
әртҥрлі қабілеттерді дамытуға болатыны туралы ғылыми тҧжырымдама жасады. Осының
негізінде ойынды қазақ тілінде, ҧлттық дҥниетаным негізінде жасауға болады. Жақсы
жасалған жоспар арқылы балалардың осы қабілетін дамыту ӛте маңызды, содан кейін
әрбір ойында болатын секілді бағдарламалаудың да ӛзіндік ережесі бар екенін кӛрсету
жеткілікті. Егер дҧрыс бағыттаса, бала қиялын қолданып, қызығушылығына байланысты,
саналы тҥрде ӛзіне керек шешімді ӛзі тауып алады. Біздің білім мен технология
жетістіктерін ҥйретуде ҧстанатынымыз осы бағытта болуы керек. Бізден де Цукерберктер,
С. Джобстар шықсын, технологияға тәуелді емес, технологияны қолдарында ҧстаған
жасампаз ҧрпақ ӛсіп жетілсін.
Технология бізге жеңілдік береді, бірақ әрқашан баланың мҥмкіндігі, қандай істі де
жасай алатынына сенімін, қызығушылығын оята алатындай ҥйретудің әдісін таңдай
білудің маңыздылығы жойылмайды. Жақсы жасалған кӛрнекі қҧрал арқылы балалардың
осы қабілетін дамытуға болады. Балалардың жалпы дамуымен бірге, рухани дамуына
кӛңіл бӛлу ӛте маңызды. Оқытудың инновациялық модельдерін қолдану арқылы
балаларға «ҧлттық код» ҧғымын пайдалана отырып, қазақ тілінде жаһандық білімді
меңгерту, ҧлттық сананы жаһандық білім мен технологияға ашық болатындай білім мен
тәрбие беруге болады. Егер дҧрыс бағыттаса, бала қиялын қолданып, қызығушылығына
байланысты, саналы тҥрде ӛзіне керек шешімді ӛзі тауып алады. Біз білім мен технология
жетістіктерін ҥйретуде осы бағытты ҧстанасақ ҧтатын боламыз. Мақатымыз – балаларда
технологияны тек қана тҧтынушы емес, жасаушы дағдыларын дамыту.
Қазіргі дәуірдің балаларымен араласудың ең қызықты жолы – ойын. Ойын– ӛте
қарапайым болғанымен іші жҧмбақтарға толы. Ойын ойнамайтын бала болмайды.
Технология тілі беріп отырған мҥмкіндіктерді пайдаланып, жасампаздықпен
(креативтілік), қиялымызды қолданып, ӛз балаларымызға жақсы ойындар ойлап табуымыз
98
керек. Ойын жобасында балалардың жас ерекшелігі ескеріліп, сол жастағы балалардың
ортасына сай әңгімелер, кӛрнекі, дыбыстық қҧралдар қолданылады, ойын ережелерінің
ана тілінде болуы, ойындардың уақытының нақты белгіленуі секілді білім берудің
педагогикалық, жас ерекшелік, психологиялық, басқа сабақтармен байланысы
методологиясы негізге алынса тиімділігі арта тҥседі.
Scratch 2003 жылдары 8-16 жастағы балалар ҥшін жасалған болса да, қазіргі кезде
әр жастағы балалар да қолданыла алатын бағдарлама ортасы болып отыр. Бҧған негіз
болған – Scratch бағдарламалау ортасының код орнына код блоктарын «сҥйреу-жіберу»
әдісі арқылы оңай қолдана алады. Балалар ӛздеріне қызықты материалдар жасай алады.
Scratch программасы музыка, сурет элементтері, ойын, видео, анимация және тағы
басқа мультимедия элементтерімен жаңа жобалар жасауға мҥмкіндік беретіндіктен,
әртҥрлі сабақтарда қолданыла алады. Алгоритма және программа ҥйретуден басқа
математика, физика, шет тілі әлеуметтік ғылымдар сабақтарында ҥйретілуі қиын болатын
кейбір мәселелерді Scratch арқылы қызықты ӛткізуге болады. Бҧл мәселелер балаларға
ойын ойнату арқылы ҥйретіле алады. Scratch бағдарламалау ортасы бізге «ҧлттық код»
ҧғымын пайдалана отырып, қазақ тілінде жаһандық білімді меңгерту, ҧлттық сананы
жаһандық білім мен технологияға ашық болуын дамытатын ойындар жасауға
мҥмкіндіктер береді. Ойын жасауда балалардың жас ерекшелігі ескеріліп, сол жастағы
балалардың ортасына сай әңгімелер, кӛрнекі, дыбыстық қҧралдар қолданылуы, ойын
ережелерінің ана тілінде болуы, ойындардың уақытының нақты белгіленуі секілді әдістер
қолданылуы керек. Білім беруде қолданатын әдіс-тәсілдер технологияның дамуымен
әрқашан ӛзгеріп отырады. Технология бізге жеңілдік береді, бірақ әрқашан баланың
мҥмкіндігі, жасай алатынына сенуі, қызығушылығын оята алатындай ҥйретудің әдісін
таңдай білу ғана табысқа жеткізеді.
Цифрлық технологияны білу, оқу және қҧрастыру аса ҥлкен маңызға ие болатын
әлемге қарай жылдам жҥйіткіп барамыз. Сондықтан осы технологияны қолдануды
балаларымызға дҧрыс ҥйрету болашақ ҥшін маңызды.
Қорытынды
Қазіргі кезде оқытудың жақсы жетілдірілген инновациялық-технологиялық әдіс-
тәсілдері мҧғалімнің жҧмысына жәрдемші болады. Технология қанша дамыса да,
мҧғалімнің сыныптағы рӛлін ауыстыра алмайды. Ӛйткені компьютерлер, ешқандай
техника мҧғалімнің балаларға деген сҥйіспеншілігі мен интербелсенділігін кӛрсете
алмайды. Цифрлық технологияны білу, оқу және меңгерудің аса ҥлкен маңызға ие әлемге
қарай жылдам жҥйіткіп барамыз. ―Баптай білсе, балапан қыран болар‖ демекші, осы
технологияны қолдануды балаларымызға дҧрыс ҥйрету санасында болуымыз болашақ
ҥшін маңызды. «Кӛгілдір экран аздырады, Компьютер ойыны тоздырады, бәрінен де білім
сені оздырады», деп технологияға тәуелді емес, технологияны қолдарында ҧстаған
жасампаз балалар санасын қалыптастырайық.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:


1. Н. Назарбаев «Болашаққа бағдар:рухани жаңғыру» атты мақаласы,
2017.www.akorda.kz/kz/
2. ScratchED
3. scratched.gse.harvard.edu/.../learn program scratch new boo...

99
УДК 623.618
ПРИМЕНЕНИЕ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА В МЕДИЦИНЕ
Cаясат Б.Н. – ОП «Цифровые технологии в бизнесе» 1 курс НПМ
Научный руководитель – д.э.н., профессор Байтенова Л.М.

Аннотация. В современном мире Искусственный интеллект (ИИ) приобрел


большую популярность, так как позволяет решать сложные задачи за минимальное
количество времени. Одной из перспективных сфер применения ИИ является медицина.
Внедрение искусственного интеллекта в медицинскую отрасль решает множество
задач, которые занимают много времени у врачей. Сейчас ИИ дополняет врача и
помогает ставить диагнозы, предлагать оптимальное лечение для определенной болезни,
выявлять патологии и даже решать организационные вопросы. Применение ИИ
освобождает врачей от обыденных задач, но которые очень времязатратные. ИИ в
медицине работает благодаря анализу медицинских данных и на основе анализа этих
данных разрабатываются алгоритмы для решения конкретных задач.
Цель данной статьи показать наиболее успешные примеры применения
искусственного интеллекта в медицине и как они работают.
Ключевые слова: искусственный интеллект, машинное обучение в медицине,
компьютерное зрение, диагноз.

В двадцать первом веке человечество имеет колоссальное количество данных и эти


данные требуют обработки. Хоть и современные компьютеры являются довольно
производительными, иногда и они долго справляются с различного рода задачами.
Решением стал Искусственный интеллект (ИИ), который в ближайшие десятилетия
повлияет на развитие человечества. В современном мире из каждого угла слышно про
искусственный интеллект, так как сейчас это является прорывной технологией. Но термин
ИИ в основном используется в маркетинговых целях.
Несмотря на то, что ученые еще далеки от создания настоящего искусственного
интеллекта, который сравнится с человеческим сознанием и разумом, они на данный
момент очень эффективны для решения конкретных задач. На сегодняшний день методы
ИИ используются во многих сферах, чтобы ускорить получение результатов и
минимизирования ошибок. Одной из важнейших сфер является медицина.
Применение ИИ в сфере медицины и здравоохранения развивается стремительно,
так как эта область является перспективной с точки зрения эффективности внедрения ИИ.
ИИ уже используется для диагностирования пациентов с большой точностью, в
обнаружении патологии по снимкам и для ускорения разработки лекарств.
Что есть искусственный интеллект?
Возникновение термина искусственный интеллект произошло в 1956 г. на
Дартмутской конференции. В этой конференции приняли участие такие ученые, как Дж.
Маккарти, А. Тьюринг, К. Шеннон и М. Минский, которые сыграли большую роль в
становлении ИИ и в дальнейшем были названы основателями этой сферы [1]. В начале
1980-х годов ученые в области вычислений Файгенбаум и Барр предложили следующее
определение ИИ: «Искусственный интеллект— это область информатики, которая
занимается разработкой интеллектуальных компьютерных систем, то есть систем,
обладающих возможностями, которые мы традиционно связываем с человеческим
разумом, понимание языка, обучение, способность рассуждать, решать проблемы и т.д.»
[2]. На данный момент к ИИ относят программы и методы, которые применяются для
решения, нтеллектуальных задач так, как это решил бы человек.
В настоящее время накоплены разнообразные подходы для решения задач с
100
помощью ИИ. Ученые пришли к выводу, что самые эффективные и удачные реализации -
это решения, которые построены на методах глубоких нейронных сетей и машинного
обучения [3].
Нейронные сети - это попытка воссоздать искусственный мозг. При соединении и
взаимодействии искусственных нейронов между собой получается искусственная
нейронная сеть, которая получает входные данные и на выходе дает ответ.
Машинное обучение - это машинный анализ, который с помощью данных ищет
закономерности и на их основе создает алгоритмы для дальнейшего прогноза. Данные
алгоритмы позволяют делать выводы на основе предоставленных данных.
Применение ИИ в медицине
На данный момент ИИ и его методы активно применяются в медицине для
решения широкого круга задач. ИИ позволяет ускорить процессы анализа медицинских
данных для выявления закономерности, что позволяет ставить диагнозы с большой
точностью. Наиболее часто ИИ используют для обнаружении патологии, так как данные
задачи решаются быстро и точно на основе многочисленных данных. Для выдачи
результатов о заболевании на основе снимка компьютеру понадобиться несколько секунд.
Такой результат не может выдать ни один высококвалифицированный специалист. Но, в
связке ИИ и специалиста, можно ускорить процесс обработки и уменьшить количество
ложных диагнозов, так как ИИ помогает выявлять сложные ситуации. Уже сейчас на
основе накопленных данных, классификация снимков патологии определяется с
вероятностью до 100 процентов [4].
Одним из крупнейших проектов по применению ИИ в медицине по праву можно
назвать IBM Watson. Watson - это когнитивная система, которая изначально применялась
в онкологии и помогала врачам выявлять онкологические заболевания и ставить точные
диагнозы. В Watson загружено около 605 тысяч медицинских заключении. Благодаря этим
данным, Watson может с высокой точностью проанализировать заключения и на их основе
выявить самый подходящий метод лечения. Эксперт страховой компании WellPoint
привел пример, что после диагноза рака легких в США только 50% врачей назначают
оптимальное лечение. IBM Watson точность назначения правильного лечения 90%, что
является колоссальным результатом. Теперь в США врачи могут прямо в больнице с
помощью планшета дополнять информацию о болезни набрав текст и через несколько
секунд Watson выдаст подкорректированный курс лечения. Благодаря облачным
технологиям во многих больницах США теперь можно обращаться к IBM Watson [5].
ИИ и методы могут помогать не только в выявлении диагноза, но и определять
пациентов, кому нужна неотложная помощь. В конце мая 2018 года Клиника
Университетского колледжа Лондона в Блумсбери (UCLH) объявила, что будут
использовать ИИ для определения таких пациентов. В клинике отметили, что почти 80%
обращений пациентов не являются серьезными и можно обойтись без тщательных
проверок по типу анализа крови, рентгена. ИИ же позволит делать это точнее и поможет
найти те 20% серьезных случаев на основе озвученных пациентом симптомов [6]. В итоге,
пациент с серьезной проблемой становится приоритетным и его лечение становится
первоочередной задачей.
Заключение
Использование Искусственного интеллекта в медицине набирает большую
популярность, так как имеет множество особенностей. На данный момент, благодаря
многим компаниям, ИИ является неотъемлемым помощником врача. С помощью ИИ
можно находить патологии на снимках, определять диагнозы почти со стопроцентной
вероятностью. ИИ позволяет врачам работать с наибольшей эффективностью, так как они
освобождаются от рутинных задач и могут быстро выявлять болезни пациентов и лечить
их. Все больше компании инвестируют в эту отрасль, что привнесет множество новых
решении для задач, которые еще не отданы ИИ. С каждым годом ученые открывают

101
новые способы работы ИИ, что в будущем позволит полностью автоматизировать
выявление диагноза и назначения лечения.

Список использованных источников:


1. Nilsson, Nils J. The Quest for Artificial Intelligence: a History of Ideas and
Achievements. Cambridge ; New York :Cambridge University Press, 2010.
2. Искусственный интеллект (ИИ) / Artificial Intelligence (AI) как ключевой фактор
цифровизации глобальной экономики // URL: https://www.crn.ru/news/detail.php?ID=117544
(дата обращения 06.12.2020)
3. Andrew Ng. What Artificial Intelligence Can and Can’t Do Right Now // Harvard
Business Review. URL: https://hbr.org/2016/11/whatartificial-intelligence-can-and-cant-do-
right-now (дата обращения 06.12.2020)
4. . Choy G, Khalilzadeh O, Michalski M, Do S, Samir AE, Pianykh OS, Geis JR,
Pandharipande PV, Brink JA, Dreyer KJ. Current applications and future impact of machine
learning in radiology. Radiology. 2018;288(2):318–28.
5. IBM's Watson Gets Its First Piece Of Business In Healthcare // URL:
http://www.forbes.com/sites/bruceupbin/2013/02/08/ibms-watson-gets-its-first-piece-of-
business-in-healthcare/ (дата обращения 06.12.2020)
6. Pinkstone, J. Major London hospital is replacing doctors with ROBOTS to tackle
mounting A&E waiting times and prioritise the sickest patients. // URL:
https://www.dailymail.co.uk/health/article-5757979/London-hospital-replacing-doctors-AI-
technology-help-tackle-mounting-E-wait-times.html (дата обращения 06.12.2020)

УДК 64.852
СИСТЕМА AMBROSUS

Тоберт А.А. - магистрант 1-го курса Казахстанско-немецкого университета,


специалист отдела оборудования в ТОО «Rhenus Intermodal Systems»
Научный руководитель: Ж. К. Кегенбеков, к.т.н., доцент

Аннотация. Научная статья посвящена вопросу обеспечения качества продуктов


при помощи внедрения системы AMBROSUS.
Ключевые слова: цепочка поставок, AMBROSUS, блокчейн.

Тенденции логистической отрасли зависят от значительных изменений, вызванных


внедрением технологических инноваций в бизнес-процессы. Нововведения для
управления логистикой делают глобальные цепочки поставок более ориентированными на
клиента и придают устойчивость процессу управления. Автоматизация логистических
процессов позволяет значительно повысить производительность и эффективность
рабочего процесса. Повышение прозрачности процесса и возможность отслеживания
цепочки поставок важно для поддержания гибких и динамичных отношений между
сторонами.
Одной из таких разработок является AMBROSUS. Данная разработка создаѐт
«экосистему» на основе блокчейн для цепочек поставок, при этом обеспечивая качество
перевозки, отслеживание, надлежащую обработку товаров. Сфера деятельности
AMBROSUS включает в себя улучшение цепочки поставок продуктов, в основном
продуктов питания и лекарств, а также могут быть продукты с высокой добавленной
стоимостью и другие. AMBROSUS стремится изменить управление цепочки поставок,
используя при этом технологию блокчейн и системы IOT.
AMBROSUS решает проблему подделки или фальсификации информации. В наше
время сложность цепочек поставок заключается именно в этом. Время, необходимое для
102
выявления и определения того, где и когда в цепочке поставок возникли проблемы может
стоить компании больших денежных сумм, потраченных на судебные иски за продажу
испорченных продуктов. Помимо фальсифицированной или искаженной информации,
цепочки поставок включают в себя множество процессов перехода от одной компании к
другой, включая производителей, склады, дистрибьютеров, розничных торговцев и
других. При внедрении данной разработки каждый участник логистической цепочки,
включая конечного потребителя, может проверить достоверную информацию о продуктах
просто обратившись к записям.
Ключевой частью «экосистемы» AMBROSUS являются взаимосвязанные датчики
контроля качества, способные регистрировать всю историю перевозимых продуктов
питания от места производства до конечного потребителя. Децентрализованных характер
блокчейна является наиболее защищенным. Система помогает упростить процесс
отслеживания потока товаров от сотен поставщиков, производителей, дистрибьютеров,
розничных торговцев и клиентов, делая при этом этот процесс чистым и простым.
Дополнительная возможность прослеживаемости по всей цепочки поставок выгодна для
любой системы цепочки поставок. Информация является ключом к успеху в
производственном процессе.
Существует несколько вариантов использования AMBROSUS:
- Отслеживание пищевых продуктов: поставщики и дистрибьютеры подписывают
партии товаров, там самым привязывая свои личные данные к подписям. Это позволяет
точно определить ответственность за обеспечение качества, тем самым позволяет
предотвратить мошенничество;
- Улучшение процесса транспортировки: комбинация датчиков температуры и
датчиков определяющих окружающую среду для оценки любых физических параметров
контейнера позволяет обеспечить контроль и быстрое реагирование в случае изменения
параметров и оповестить об этом заинтересованные лица.
Решения для цепочек поставок становится одной из первых областей массового
внедрения технологий. AMBROSUS в значительной степени ориентирован на
обеспечение качества продуктов, в частности продуктов питания и лекарств. Это
гарантируется с помощью датчиков, прикреплѐнных к продукту в течение его жизненного
цикла. AMBROSUS имеет уникальное отличие от других блокчейн-компаний,
ориентированных на пишевую промышленность: у них есть поддержка нескольких
крупных организаций, в том числе ООН и несколько государственных учреждений в
Швейцарии.
Используя технологию блокчейн и сенсорные системы, AMBROSUS стремится
изменить то, как мы обрабатываем ингредиенты в нашей пище и продукты. Цель состоит
в том, чтобы обеспечить наиболее эффективное управление цепочкой поставок,
обеспечить еѐ прозрачность для потребителей. Существует несколько разработок в этой
области, такие как Te-Food, VeChain, OriginTrail, Devery, Wab и другие, работающие над
различными частями инфраструктуры цепочки поставок, однако система AMBROSUS
объединить воедино лучшие части этих проектов и создать очень амбициозную
платформу «всѐ в одном».

Список использованных источников:


1.Официальный сайт «AMBROSUS» // https://ambrosus.com/ru/#community/ (был
доступен на 04 декабря 2020 г.)
2. Современные технологии в цепочке поставок // https://www.tcleducation.net/ (был
доступен 04 декабря 2020 г.)

103
УДК 004.7

МӘДЕНИЕТ САЛАСЫНДАҒЫ МЕРЕКЕЛІК ІС-ШАРАЛАРДЫҢ БОЛУЫНА


ӘСЕР ЕТУШІ ФАКТОРЛАР АРАСЫНДАҒЫ БАЙЛАНЫСҚА R
БАҒДАРЛАМАСЫНДА СТАТИСТИКАЛЫҚ ТАЛДАУ ЖҤРГІЗУ

Тоқболат Ф. - "Матеметика және статистика" мамандығы 1 курс


Ғылыми жетекші: аға оқытушысы, т.ғ.м., Батырхан С.К.
Нархоз университеті

Аңдатпа. Қазірде мәдениет саласын қолға алу үшін түрлі ұсыныстар қабылдануда.
Еліміздің ділін, салт-дәстүрін, қолӛнер шеберлігін, ұлттық би және ән ӛнерін, қоғамдық
құндылықтарын, кӛркемдік позициясын жоғалтып алмау мақсатында кӛптеген
мерекелік іс-шаралар ұйымдастырылған. Сондай-ақ материалдық емес, рухани
құндылықтарды да ӛз бойымызда жетік меңгеруіміз үшін де жаңа идеяларға толы,
ӛзекті іс-шаралар жүргізіліп жатыр.
Мәдениет саласын дамыту белгілі бір ӛңірдің жалпы рухани, дәстүрлі деңгейінің
ӛсуіне әсер етеді. Елдегі мәдени іс-шараларды дамытуға арналған бағдарламалар халық
құндылықтарын жақсартуға бағытталған. Осы мәселелерді алға қойып, Қазақстан
мәдениетіне әсер ететін мерекелік іс-шаралар мен тәрбие сағаттарына әсер ететін
индикаторларды пайдалана отырып, R бағдарламасында статистикалық талдау жүргізу.
Кілттік сӛздер: анализ, импорт, коэффициент, ауытқу , квадрат, критерий,
динамика, индикатор.

Зерттеу әдістері. Stat.gov.kz сайтынан 2009-2019 жылдар аралығындағы мәдени іс-


шаралардың индикаторларының динамикалық мәліметтері жиналды. Осы мәліметтерге:
1) статистикалық талдау салыстырмалы тҥрде жҥргізілді;
2) корреляция-регрессиялық талдау әдісімен факторлар арасындағы байланыс
тығыздығы, тәуелді факторға әсер ететін индикаторлардың коэффициенттері
маңыздылығы және модельдің сапасы тексерілді;
3)алдағы 4 жылға болжам жасалды.
Зерттеу барысы
Деректер кестесінде 2009-2019 жылдар аралығындағы ҚР мәдениет статистикасы
берілген. Зерттеу барысында ең алдымен, деректер кестесін R бағдарламасына
импорттаймыз. Статистика бойынша, 2009 жылы ӛткізілген іс-шаралар саны 246,3 мың
бірлікті қҧраса, 2019 жылы 304,9 мың бірлік болып 25 %-ға артқан. Себебі, ҚР алғашқы
президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Мәдени мҧра» атты бағдарламасында қойылған талаптың
бірі-ҧлттық әдебиет пен жазулар тәжірибесін ортақтастыру, кеңейтілген бейне және
жҧмыс қатарларын қҧру еді. Сәйкесінше, мәдени жҧмыстарды ҧйымдастырушы ҧжымдар
саны 9% –ға артқан. Ал қатысушылар саны 2019 жылы 183 мың адамды қҧрап, 2009
жылға қарағанда 11 жыл ішінде 7%-ға артып отыр. Себебі, бҧл мәдени іс –шаралар
материалдық емес мәдени қҧндылық болып табылатын салттар, тҥсiнiктердің және
пайымдардың нысандары, бiлiм мен дағдылар, сондай-ақ олармен байланысты
қҧралдарды берумен ғана шектелмей, қатысушыларға мәдени іс-шара шығармашылық
жағынан жаңа идея мен ой жҥйріктігін сыйлайды деп ойлаймын. Одан соң бҧл деректер
кестесінде орналасқан факторлардың бір-бірімен байланысын анықтап алу ҥшін
корреляциялық талдау жасадым.

104
Жалпы, корреляция (латын тілінен алынған «арақатынас») немесе корреляцияға
тәуелділік дегеніміз - бҧл екі немесе одан да кӛп кездейсоқ шамалардың (немесе кейбір
қолайлы дәлдік дәрежесімен осындай деп санауға болатын шамалардың) статистикалық
байланысы[1]. Корреляцияны есептеу кезінде екі немесе одан да кӛп айнымалылар
арасында статистикалық маңызды байланыс бар-жоғын анықтауға тырысады. Егер
нәтижесінде, оң корреляция кезінде бір айнымалының мәндерінің ӛсуі (немесе тӛмендеуі)
екінші айнымалының табиғи ӛсуіне (немесе тӛмендеуіне) әкеледі, яғни типтің
қатынастары ҧлғаю-ӛсу (тӛмендеу-тӛмендеу). Теріс корреляция кезінде бір айнымалының
мәндерінің жоғарылауы (немесе тӛмендеуі) екінші айнымалының табиғи тӛмендеуіне
(немесе жоғарылауына) әкеледі, яғни типтің қатынастары ӛсу-кему (тӛмендеу-ӛсу) [2].
Екі тҥрі болады: жҧптық және кӛптік. Біздің қарастыратын корреляциялық талдау-
жҧптық.
Жҧптық корреляциялық талдау нәтижесінде, у-мәдени іс-шаралар кӛлеміне х1-
ҧйымдастырушы ҧжымдар саны оң әрі тығыз байланысып отыр ryx1=0,82. Бҧл кӛрсеткіш
Қазақстанда ҧжымдардың іс-шаралар саны ҥшін маңызы зор екендігін кӛрсетеді. Ал х2-
қатысушылар кӛлеміне оң әрі орташа байланысады екен ryx2=0.53. Корреляциялық
талдауда кӛрсеткіш 1-ге жақын болған сайын, байланыс тығыздала тҥседі және
регрессиялық талдау жасауға да тиімдірек болады. Бҧл жобада корреляция оң нәтиже
кӛрсетуде, сондықтан у-тің х1 факторына байланысы бар деп тҥсінеміз.
Жалпы регрессия дегеніміз-аргументтің ӛзгеру тәуелділігіне байланысты
функциялардың (тәуелді белгілердің) ӛзгеруі. Регрессиялық талдау әдісі корреляциялық
байланыстарды зерттеуде маңызы ӛте зор. Бір белгінің ӛзгергіштігі басқа бір белгі
ӛзгергіштігіне тәуелді шамасының дәрежесін және осы белгінің басқа шамасын біле тҧра,
белгілі ҥлестегі ықтималдықтың бірінші белгісін болжай отырып, осы белгінің тікелей
шамасын анықтамауға болады[3]. Зерттеу барысында, «SS» баған - ауытқулар
квадраттарының қосындысы, «df» - еркіндік дәрежесі, «MS» баған - орташа квадрат, «F» -
нақты F - таралу критерийі. «P-мән» - теңдеу арқылы шығарылған дисперсияның қалдық
дисперсиясына тең болу ықтималдығы деген параметрлерді қарастырдым.
Жҧптық регрессиялық талдау нәтижесінде, (у,х1) У*=-144+3,09х1 R2=Мәдени іс-
шаралардың 67%-ы ҧжымдар санының ӛзгеруіне тәуелді,қалған 33%-ы ескерілмеген
факторлар ҥлесінде. b1=3.09,егер ҧжымдар саны 1 %-ға ӛзгеретін болса,онда мәдени іс-
шаралар орта есеппен 3,09 мың бірлікке артуы мҥмкін. Аорт=2.9%, табылған
регрессияның нақты теңдеуі у* бастапқы мәндерге дҧрыс таңдалған. F нақты >F
кесте,сәйкесінше 18,5>5,12 болды, регрессия теңдеуінің сапасы жоғары. t нақты >t кесте,
сәйкесінше 4,29>2,26, сонда b параметрі статистикалық маңызды екен. Р мәні регрессия
коэффициентінің маңыздылығын анықтауға мҥмкіндік береді. P нақты мәні – 0.0019, P
кестелік мәні - 0,05.Бҧл Pн>Pк шартын орындап тҧр. [1.46:4.72]- b1 параметрінің сенімділік
аралығы. у* регрессия теңдеуі адекватты, сапасы жоғары, параметрлері статистикалық
маңызды, олай болса теңдеуді болжамға қолдана аламыз. График ретінде логарифмдік
регрессия графигін қҧрамыз(1-сурет).

105
1-сурет.Регрессиялық талдау нәтижесінде қҧрылған логарифмдік график.

Болжам (грек тілінен аударғанда forρόγνωση «болжау») - зерттеу объектісінің


болашақ кҥйі туралы ықтималдық шешім.Болжам арқылы мәдениет саласының
динамикасын және болашақта қалай, қанша кӛлемге дамитынын біле аламыз.
ҚР мәдени статистикасын зерттей отырып, болашаққа болжам жасалды. Болжам
жасау барысында, R бағдарламасында (forecast) пакеттер жазылынып алынды және
арнайы болашақтағы 4 жылға график қҧрылды. Болжам нәтижесі бойынша, мәдени іс-
шаралар саны 2020 жылы 273 мың,2021 жылы 261 мың,2022 жылы 247 мың және 2023
жылы 230 мың болуы мҥмкін деген болжамға келіп отырмын,яғни кеміп жатыр. Менің
ойымша, кему себебі, мәдени іс-шаралар ҧйымдастырушы ҧжымдардың кеміп кетуінде.
Жоғарыда айтып ӛткенімдей, мәдени іс-шаралардың ӛткізілуінің 67%-ы, яғни кӛп бӛлігі
ҧйымдастыратын ҧжымдар кӛлеміне қарай ӛзгеріп отырады(2-сурет).

2-сурет.ҚР мәдениет саласында ӛткізілетін іс-шаралардың даму графигі және


болашаққа болжам

Ең соңғы 2020 жылы сенімділік аралығы [-192:654] қҧрады. Ал y = -0,379x2 + 5,621x


+ 122,0 R² = 0,948 екінші ретті полином теңдеуімен 2020-2023 жылдар аралығында
ҧжымдар саны ҥшін болжамды қарастырар болсақ, ҧйымдар саны 2020 жылы 13,5 мың,
2021 жылы 13,1 мың, 2022 жылы 12,6 мың және 2023 жылы 12,1 мың топты қҧрап отыр.
Кӛріп отырғанымыздай, динамикасы тӛмендеп бара жатыр (3-сурет).

106
800
653,73
600

400 261,71
247,42
200 273,65 230,78
248,16
0
2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023
-200
-192,17
-400

У болжамның төменгі деңгейі У болжам


У болжамның жоғарғы деңгейі

3-сурет. ҚР мәдениет саласында ӛткізілетін іс-шаралардың даму графигі және


болашаққа болжам(Excel форматында)

Бҧл мақалада біз мәдениет іс-шарасы кӛлемі мен оның индикаторларының жҧптық
регрессиясын талдадық. Екі кӛрсеткіштің ӛзара байланысы анықталып, бір кӛрсеткіштің
екіншісіне әсері анықталды. Сондай-ақ, талдау барысында корреляция коэффициенті,
анықтау коэффициенті, студенттің t-тесті, Фишердің F-тесті және жҧптасқан регрессияны
талдауға арналған басқа да маңызды кӛрсеткіштер табылды. Шамамен орташа қателік
табылды және алдағы 4 жылға болжам жасалды. Президент қаулысы бойынша
жасалынған «Мәдени мҧра » бағдарламасы аясында мысал келтірілді. Талдауымызда
кӛрсетілгендей, мәдениет саласында қаншалықты ҧйымдастырушы ҧжымдар кӛп болса ,
ӛткізілетін мәдени іс-шара кӛлемі де соғҧрлым артады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:


1.http://vvg.nspu.ru/mod/resource/view.php?id=968
2. https://statpsy.ru/correlation/correlation/
3. https://science.wikia.org/ru/wiki/

УДК 004

ПАНДЕМИЯ КЕЗІНДЕГІ САНДЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ МАҢЫЗЫ

Тӛлеуханов Н.Е. – «Бағдарламалық инженерия»


мамандығының 2-курс студенті, Нархоз университеті
Ғылыми жетекші: ф.-м.ғ.к., қауымд. проф. Тукенова
Л.М.

Аңдатпа. Бұл мақала бүгінгі таңдағы қашықтықтан оқыту жүйесі қалай


атқарылып жатыр, мұнда қандай технологиялар қолданылады және оның қандай
артықшылығы бар екендігі туралы.
Кілттік сӛздер: сандық технология, қашықтықтан оқу, интернет-технология,
МООС.

Бҥгінгі таңда әлеуметтік желі парақшаларында болсын, ғаламторда да, газет


беттерінде де «ХХІ ғасыр – сандық технологиялардың заманы»-, деген сӛздерді жиі кӛзім
шалып қалады. Расымен де, бҧл тҧжырыммен келіспеске болмайды. Ҥйде отырып қай
бҧрышқа кӛз жіберіп қарасаң да дамудың ҧзақ ҥрдісін артқа салып, кҥнделікті
107
қолданысқа тастай батып кеткен гаджеттер мен девайстарды кӛресің. Кез-келген кәсіпті,
жҧмыс саласын алып қарайтын болсақ, бҧларды техникасыз мҥлдем елестете алмайсың.
Бҧл ақпараттық технологиялардың қарқынды дамып, озық инновацияның дәуірі
орнағанының бірден бір дәлелі. Еліміздің алдыңғы қатарлы отыз елдің тізіміне кіруі ҥшін
де нақ осы сандық технологиялар саласына жіті кӛңіл бӛліп, оны дамыту ауадай қажет деп
ойлаймын. Осы орайда Елбасымыз Нҧрсҧлтан Әбішҧлы Назарбаевтың «Ғаламторға
телмірген заманда ІТ технологияны мемлекет барынша қолдап, қарапайым халыққа ілгері
дамыған бағдарламаларды ҥйрету қажет»,- деген сӛздерін тілге тиек еткім келеді. Осы
мақсатта елімізде цифрландыру жобасы бойынша бірқатар пилоттық жобалар
қабылданып, жҥзеге асырылуда.
Қазір бҥкіл әлемді «КОВИД-19» атты вирус жалмап жатқаны барлығымызға аян.
Осы себепті оқушылар ҥйде білім алып, ҧстаздар онлайн тҥрде сабақ беріп, студенттер
ауыл-ауылдарына тарап, қызметкерлердің ӛзі де жҧмысты қашықтықтан атқарып отыр.
Пандемия салдарынан барлығы онлайн, яғни қашықтықтан жҥзеге асырылып
жатқандықтан ғаламтор, компьютер, ноутбук, телефон және т.б. қҧрылғыларға сҧраныс
артып отыр. Міне, дәл осы сәтте ақпараттық жҥйелер мен цифрлық технологиялардың
маңызы бҧрынғыдан бетер артып кетті деп нық сеніммен айта аламын.
Қашықтықтан білім беру
Қашықтықтан білім беру – компьютерлер, телекоммуникациялық технологиялар
және басқа да қҧралдардың кӛмегімен толық немесе ішінара жҥзеге асырылатын білім
беру болып табылады. Қашықтықтан білім беру субъектісі педагогтан немесе оқу
қҧралдарынан және білім беру ресурстарынан алыстатылған, яғни қашықтыққа
ажыратылған.
Бҧл білім беру типінің оқу процесінде қашықтықтан білім беру технологиялары,
оқыту нысандары, әдістері мен қҧралдары басым болып келеді, сондай-ақ ғаламтор
желісіндегі ақпараттар мен білім беру массивтерін пайдалана отырып жҥзеге асырылады.
Қашықтықтан оқыту технологиялары - білім алушыларға оқытылатын
материалдың негізгі кӛлемін жеткізуді, оқыту процесінде білім алушылар мен
оқытушылардың интерактивті ӛзара арақатынасын, студенттерге зерттелетін материалды
игеру бойынша, сондай-ақ оқыту процесінде ӛз бетінше жҧмыс істеу мҥмкіндігін беруді
қамтамасыз ететін ақпараттық технологиялар.
Қашықтықтан білім беру түрлері сан алуан
Елімізде қашықтықтан білім алушыларға берілетін мҥмкіндіктерінің саны кҥннен-
кҥнге ӛсіп келе жатыр. Кӛптеген оқу орындары мектеп оқушыларынан бастап жоғары
білім алу мен магистр деңгейіне дейінгі барлық оқу форматтарында қашықтықтан оқыту
курстары белсенді тҥрде дамуда.
Бҥгін таңда қашықтықтан оқу арқылы тӛмендегі дәрежелерді ала аласыз:
 жоғары білім алу;
 магистратурада білім алу;
 аспирантурада оқу;
 екінші жоғары білім алу;
 қашықтықтан шет тілін ҥйрену;
 интернет-тренингтерге қатысу;
 кәсіби курстарда біліктілігіңді арттыру;
 мектеп және орта білім алу.
Қашықтықтан білім алу кімге қолайлы?
 Жҧмыста немесе ҥйде жҧмыс істейтін және сабаққа қатысуға және бір сағаттық
дәрістерді тыңдауға мҥмкіндігі жоқ адамға;
 Ӛз біліктілігін арттыруға, таланттарын ашуға және мансаптық сатыға кӛтерілуден
қол ҥзбей жаңа білім алуға ҧмтылатындарға;

108
 Таңдауды ҧнататын адамға (әр оқушының әрқашан таңдауы бар: ӛзі қалаған сала
бойынша, қалаған уақытында, қалаған жерде оқу мҥмкіндігі бар).
 Ӛмірден бәрін алғанды ҧнататын және кәсіби байланыстары мен кӛкжиегін кеңейту
мҥмкіндігін ешқашан жіберіп алмайтын адамдарға. Ӛйткені қашықтықтан білім берудің
арқасында сіз бір уақытта бірнеше курстарда оқи аласыз.
Қашықтықтан оқыту қаншалықты тиімді және сұранысқа ие?
Қашықтан білім алған мамандар Қазақстанның еңбек нарығында қаншалықты баға
белгіленгені туралы сҧраққа жауап айқын. Жҧмыс берушілер ӛздерінің жҧмыс уақытын
оқуға, білім алуға ҥзбейтін, бірақ та жҧмыстан бос уақытта ӛзін-ӛзі жетілдіріп отыратын
тәжірибелі мамандарды бағалайтыны баршамызға мәлім.
Қашықтықтан оқыту жоғары білімді жҧмыспен қатар алып жҥруге мҥмкіндік
береді, адамдардың шетелде оқуға, халықаралық білім беру қауымдастығы таныған
ғылыми дәрежелерді алуға мҥмкіндіктері артады. Қазіргі еңбек нарығында қандай маман
сҧранысқа ие: беделді оқу орнында қашықтықтан оқыту тҥрінде білім алған практик па
әлде белгісіз жергілікті университеттің кҥндізгі бӛлімін бітірген теоретик пе? – Әркімнің
таңдауы ӛзінде.
Қашықтықтан білім беру қанша тұрады?
Айта кету керек, қашықтықтан білім беру бағдарламалары дәстҥрлі жҥйеде
ӛткізілетін ҧқсас Білім беру курстарына қарағанда әлдеқайда арзан. Оқу орындары жалдау
ақысын, электр энергиясын және қымбат техниканы ҥнемдейді, ӛйткені оқыту ҥшін жеке
бӛлмелер мен компьютерлер қажет емес. Сонымен қатар, студенттер кӛбінесе ӛз бетінше
жҧмыс жасайды, яғни мҧғалімдер бір уақытта кӛптеген студенттерді оқыта алады, соның
арқасында қашықтықтан білім беру бағасы қол жетімді болып қалады.
Заманауи интернет-технологиялар
Қашықтықтан оқытудың заманауи интернет-технологиялары келесі қҧралдар
негізінде қҧрылады:
1. веб-сервер
2. электрондық пошта;
3. форумдар мен блогтар;
4. чат және ICQ;
5. теле-және бейнеконференция;
6. виртуалды сыныптар;
7. вики-энциклопедиялар;
Бейнеконференция технологиясы
Ҧялы телефоннан интернет желісіне дейін әлем ең заманауи технологияларға
негізделген. Кең жолақты және цифрлық байланыс желілерінің арқасында бҥгінгі таңда
бейнеконференциялар оқытушыларға жаңа білім беруге, дәрістер оқуға, нақты уақыт
режимінде кеңес беруге мҥмкіндік береді және ӛзіңді нақыты аудиторияда қатысып
отырғандай сезіне аласың.
Қашықтықтан тиімді білім берудің негізгі бӛлшегін бейнеконференцбайланыс
технологиясы қҧрайды. Бейнеконференция арқылы мҧғалім студенттер мен оқушылардың
реакцияларына назар аудара отырып, студенттерді жаңа компьютерлік технологиялармен
таныстыра алады.
Білім берудегі соңғы инновациялардың бірі онлайн режимінде электронды курстар
арқылы қашықтықтан оқыту мүмкіндігі болды.
Оқытудың интернет-жазықтыққа ауысуы 2000-шы жылдары ашық интернет-
курстардың пайда болуына байланысты басталды, сол кезде белгілі әлемдік
университеттер жазылған дәрістерді еркін қол жетімді ете бастады. Мҧндай білім беру
қызметтеріне 2008 жылы сҧраныс ӛте жоғары болды. Олар ЖАОК (жаппай ашық онлайн
курстар; ағылш. MOOC – Massive Open Online Course) деп аталады.
MOOC аббревиатурасы тӛрт бӛлек терминнен тҧрады.

109
Massive (жаппай): интернеттегі оқытудың бҧл тҥрі географиялық орналасуымен
шектелмеген кӛптеген студенттерді қамтиды.
Open (Ашық): онлайн оқыту барлық ниет білдірушілер ҥшін тегін.
Online (онлайн): қашықтықтан оқыту курстары онлайн байланыс қҧралдарын
пайдалана отырып жҥргізіледі. Барлық материалдар электронды тҥрде еркін қолжетімді.
Course (курс): белгілі бір мақсаттар, жҧмыс ережелері және уақыт шектеулері бар
ақпаратты қҧрылымдалған және реттелген тҥрде беру.
Қашықтықтан білім берудің артықшылықтары:
 Қашықтан білім беру жырақ орналасқан аудан, ауылдар ҥшін ӛте қажет, мҧнда
адамдар қалаған білім алуға мҥмкіндіктері жоқ. Мысалы маман жеткіліксіз немесе қажетті
қҧрылғылары болмауы мҥмкін. Қашықтықтан олар осы бір қажетті білім деңгейін ала
алады.
 Оқу ҥшін ҥйден, отбасыңыздан, достарыңыздан, жҧмысыңыздан кетудің қажеті
жоқ, сонымен қатар жол жҥру мен жатақханада немесе пәтерде тҧру ҥшін ақшалай
шығындар шықпайды.
 Қашықтықтан білім беру жеке оқу жоспарлары бойынша жҥргізіледі, соның
арқасында білім алушы курстың, пәннің ӛзіне қызықты аспектілері туралы сҧрақтар қоя
алады. Былайша айтқанда, ӛзіне ҧнаған кез-келген сала бойынша білімін толықтыратын
мҥмкіндігі туады.
 Студент қажетті ақпаратты ӛз бетінше іздеу дағдыларын, сондай-ақ ӛз бетінше
жҧмыс істеу және шешім қабылдау әдетін дамытады.
 Қашықтықтан оқыту мобильді, демек, студент ӛзекті материалдарға қол жеткізе
алады, алған білімдерін іс жҥзінде қолдана алатын кәсіпқойға айналады.
Қорытындылай келе қашықтықтан оқытудың да кез-келген оқыту тҥрі сияқты
ӛзінің артықшылықтары да, кемшіліктері де бар. Оның еркіндігі мен икемділігі,
географиялық жағдайға қарамайтын, кез-келген тҧлғаның білім алу қажеттіліктерін
қанағаттандыруға мҥмкіндік тудыратын артықшылығы бар болғанымен, қашықтықтан
жҧмыс істеу кезінде қатысушылардың бір-бірімен жеке байланысы аз, кейде мҥлдем жоқ
деп те айтуға болады. Сондықтан мҧндай оқыту нысаны коммуникабельділік, сенімділік,
командада жҧмыс істеу дағдыларын дамыту ҥшін қолайлы емес. Дегенмен, карантин
аяқталып, ӛз жҧмыс орнымызға оралған жағдайда дәстҥрлі оқыту тҥрімен қатар
қашықтықтан оқыту тҥрін де бірге ала жҥреміз деген ойдамыз. Себебі
жаңа ғасыр адамзаттан оның кәсіби қызметіндегі барлық ӛзгерістерді біліп, ҥнемі білім
деңгейін жетілдіріп отыруды қажет етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:


1. «Электрондық оқыту ортасында педагогтардың қҧзырлылығын қалыптастыру»
Ахметова Г.К., Мҧхамбетжанова С.Т. Алматы, 2012
2. https://etu.ru

УДК 004

ИНФОРМАЦИОННЫЕ СИСТЕМЫ АНАЛИЗА ДЛЯ БИЗНЕС ПРОЕКТОВ В


УСЛОВИЯХ COVID-19

Тузелбек Д.Қ. – ОП «Цифровые технологии в бизнесе» 1 курс НПМ


Научный руководитель – д.э.н., профессор Байтенова Л.М.

Аннотация. Основной идеей данной статьи является актуальность введения новых


стандартов работы с бизнес проектами посредством облачных информационных
систем. Использование платформ для расчета бюджета на основе работы по
110
назначению и норм ресурсов. Выводя системы на общедоступный ресурс и разделять
возможности редактирования индивидуально.
Ключевые слова: анализ, бизнес, бюджет, Microsoft Project, COVID-19

Сегодня развитие информационных систем является незаменимой частью в сфере


технологий XXI века. Это дает возможность детально отслеживать все бизнес-процессы
еще на стадии разработки и подсчета. Сейчас, мир основывает любой бизнес проект
посредством анализа расчета. Каждый рабочий проект не остается без этапа планирования
самого проекта.
Анализ бизнес проектов является неотъемлемой частью начала разработки любой
идеи. Возвращаюсь на некоторое время назад можно заменить что планирование было
всегда первым шагом любого проекта, но с каждым годом бизнес проекты становятся все
масштабнее и масштабнее. Мир нашел возможность модернизировать саму систему
анализа бизнес процессов, которая называется Microsoft Project. Microsoft Project – это
программный продукт для управления проектами, разработанный и продаваемый
компанией Microsoft. Он предназначен для оказания помощи руководителю проекта в
разработке расписания, распределении ресурсов по задачам, отслеживании прогресса,
управлении бюджетом и анализе рабочих нагрузок. Microsoft Project был третьим
приложением компании на базе Microsoft Windows. В течение нескольких лет после
своего запуска он стал доминирующим программным обеспечением для управления
проектами на базе ПК. Он является частью семейства Microsoft Office, но никогда не был
включен ни в один из офисных пакетов. В настоящее время он доступен в двух изданиях:
стандартном и профессиональном. Собственный формат файла Microsoft Project -. mpp.
Microsoft Project и Microsoft Project Server являются краеугольными камнями продукта
Microsoft Office enterprise project management (EPM). Но даже эта система на сегодняшний
день устарела. Рынок настольных и корпоративных решений для Microsoft остается
вакантным для своих продуктов. Другие игроки, предоставляющие продукты управления
проектами в облаке, начали играть определенную роль в этом сегменте [1].
Однако, отталкиваясь от ситуации в мире называемой COVID-19, развитие в сфере
бизнеса было масштабно изменено. Основной проблемой данной ситуации считается
проблема решения развития. То есть сейчас анализ, ресурсы, бюджет уже совсем не похож
на тот, что был до самого карантина. В период самого карантина миру было сложно
подстроиться под новый стандарт. А именно в сфере бизнеса произошло
полномасштабное обновление. Мир начал ориентироваться под новый стандарт.
Анализировать масштабные проекты посредством старого продукта стало еще сложнее.
Причиной данных сложностей стала передача актуальной информации в режиме оффлайн.
Решением этой проблемы стал ответ компании Microsoft. Используя актуальность
информационных систем, компания возвела обновленный продукт посредством старого.
Компания Microsoft запустила новый продукт для анализа бизнес проектов под названием
Microsoft Project Online. Затрагивая актуальность данной области в сфере анализа бизнес
проектов, можно сказать, что данная проблема есть в любом направлении.
С выходом продукта Project Online начинается новая эра развития рынка
программных продуктов, связанных с управлением проектами в облаке, с учетом того, что
продукты других облачных вендоров не позволяют управлять строительными и
производственными проектами, не позволяют управлять механизмами и материалами, что
легко реализуется в Microsoft Project Online.
При составлении плана проекта вы помещаете все задачи в свое программное
обеспечение для управления задачами и назначаете их своим товарищам по команде. Но
на этом процесс не заканчивается. Вы должны постоянно проверять, выполняются ли
задачи в отведенное время или нет. Если они задерживаются, вам также придется
выяснить причины. В любом проекте всегда будет набор критических задач. Те, которые
во многом определят успех вашего проекта. Это те, на которых вам нужно будет
111
сосредоточиться во время анализа. Анализ процесса при правильном проведении позволит
вам даже прогнозировать задержки и разработать план действий по их устранению. По
этому принципу есть возможность предоставить коммерческим платформам возможность
отслеживать процесс работы. Задача системы анализа бизнес проектов предоставить
актуальный способ как упростить планирование малого и среднего бизнеса. Помогая
таким предприятиям усовершенствовать их работу и предоставить людям комфорт для
повышения качества итогового результата. Не каждая компания сегодня может
предложить качественную информацию. Расписывать каждый шаг бизнес-процессов
стало не выгодно. Индивидуальностью нового продукта Microsoft Project Online является
возможность работы уже с общедоступным файлом.
Проводя регулярный анализ, вы убедитесь, что проблемы решены до того, как они
станут слишком дорогостоящими для компании. Исследование Harvard Business Review
указывает, что только провал ИТ-проектов обходится экономике США в 50-150
миллиардов долларов ежегодно [2]. Анализ в сочетании с сильной оценкой также
показывает вам проблемы, которые могут возникнуть в будущем, и неэффективность,
которая преследует проект в настоящее время. Это гарантирует, что вы разработаете
соответствующие планы и настроите свою команду на правильный путь. Когда вы
устраняете все эти проблемы, вы неизбежно помогаете своевременному выполнению
задач и успешной реализации проекта. Это затем помогает команде оставаться
мотивированной с высокой производительностью. В целом, хотя анализ проекта может
потребовать времени и усилий, при правильном его выполнении выгоды от него будут
многообразны.
Основными проблемами развития информационных систем анализа бизнес проектов
в условиях COVID-19 является доступность в прямом эфире. То есть при работе команды
над одним проектом в период карантина, доступность каждого затрудняется во времени
передачи. Информация, которая может быть актуально на время передачи может быть уже
не нужна во время самого анализа. Так как проектирование бизнес-процессов является
цифирным понятием, с этой сферой ошибки достаточно плачевны.
Рекомендацией для решения данной проблемы предоставила компания Microsoft,
создав продукт, используемый на основе облачных технологий. Данный продукт решает
все основные проблемы в расчете бюджета и назначения норм ресурсов. Так же, как и
планирование проектов, данную структуру можно приводить в других сферах, что
позволит сэкономить время работы любого проекта.

Список использованных источников:


1. Описание службы Microsoft Project: https://docs.microsoft.com/en-
us/office365/servicedescriptions/project-online-service-description/project-online-service-description
(интернет ресурс)
2. What is Project Analysis: https://www.smarttask.io/blog/project-analysis (интернет
ресурс)

УДК 004

IT САЛАСЫ МЕМЛЕКЕТТІҢ, КӘСІПТІҢ НЕГІЗГІ ДАМУ ФАКТОРЫ

Тұрсынжан С.А. – 1курс студенті «Әлеуметтану» мамандығы


Ғылыми жетекші – аға оқытушы Г.С. Мухамеджанова
Нархоз университеті

112
Аңдатпа: бұл мақалада ақпараттық технологиялардың мемлекеттің, жалпы
кәсіпте де орын алуы арқылы жетуге мүмкін болатын жетістіктері жайлы, оның
қамтамасыз ете алатын құралдары жайлы,Қазақстандағы қалыптасқан жағдайына
қатысты ақпарат берілген. Ӛз кезегіне салыстырмалы түрде басқа мемлекетті мысалға
алып, бұл салада жетістікке жеткен адамдардың тәжірибелеріне тоқталған.
Кілттік сӛздер: IT, кәсіп, мемлекет, жетістік, себептер, әлеуметтік ӛзгерістер.

IT – біздің ӛміріміздің маңызды бӛлігіне айналған сала. XXI ғасырда техника мен
қоғамның тығыз байланысқан кезеңінде бҧл сала адамның кҥнделікті тірлігін
жеңілдедіп,кәсіп пен жалпы мемлекеттің негізгі дамушы факторына айналды.
Жаңа технологиялар кҥнделікті жҥмыстарға да әсер етті. Екі ең ҥлкен ӛзгеріс -
бақылаудың кӛбеюі және жҧмыс орнынан қашық жерде тҧрып жҧмыс істеу мҥмкіндігі.
Қазіргі уақытта компьютерлер мен видеотехнологиялар менеджерлер мен жҧмыс
берушілерге жҧмысшыларды сырттан бақылауға мҥмкіндік береді. Мысалы, азық-тҥлік
дҥкеніндегі бақылау ӛткізу орнында қолданылатын сканерлік қҧралдар сатушының
жылдамдығын және қателік жасағанын бақылау ҥшін қолданылады. Кейін осы мәліметтер
нәтижесінде кімді жҧмыста қалдыру және кімді жҧмыстан шығару керектігі шешіледі.
Яғни айтылып кеткендей жҧмыс тҥрлерінде технологиялардың тікелей осы саладағы
қызметкерлердің жҧмыс ӛнімділігін бақылауда ҧстауға кӛмегін беруде [1,395 б].
Шағын компьютерлер, телефондар, видеомагитофондар және т.б. қҧрылғылар
Алматыда ӛмір сҥре отырып, Нью-Йоркте жҧмыс жасауға және ӛзіне ыңғайлы жҧмыс
уақытын таңдауға мҥмкіндік берді. Сонымен қатар жаңа технологиялардың арқасында
кәсіпқой мамандарды табу оңайға тҥседі және телефон, әлеуметтік желілер арқылы олар
әрдайым байланыста болады деген сенім қалыптасты. «Access from all over the world»
ақпарат кӛзіне жету мҥмкіндігі нығайды, жҧмыс аралық байланыс ҧстау, кәсіпті де
бақылауда жеңілдеді. [1,396 б].
Кирилл Голуб негізін қалаған «Aheadworks» компаниясы электронды сауда
айналымына арналған бағдарлама жасаумен айналысады. 16 жыл ішінде бизнесті
дамытқаннан кейін, 2019 жылдың наурыз айында Голуб «Aheadworks-ті» американдық
компаниямен тиімді келісімге келіп сатқан.Енді ӛзінің уақыты мен кірісін инвестиция
салуға жҧмсауды мақсат қылған: «Басқа IT бизнесті қҧру мен ҥшін қарапайым әрі
тҥсінікті, алайда қазір бҧл менің негізгі мақсатым емес. Мен ӛзіме мақсат ретінде жаңа
технологиялық стартаптарды қҧрастыратын жастарға қаржылай кӛмегіммен жәрдем беру
арқылы әлемге жаңа дҥркін инновация алып келгім келеді». Кирилл Голуб IT-ді ӛзінің
жеке кәсібімен сабақтастыра отырып ҥлкен жетістіктерге жетіп отыр. Бҧл тағыда осы
саланың тек белгілі бір қҧрылымдарға тәуелді емес екенін, керісінше әртҥрлі салаларда
ӛзінің актуалдылығын кӛрсете алатынын мойындатып отыр [2].
Жалқау адамдар ғана байқамаған ҥрдіс - IT-дің ҧтқырлығы, кез-келген гаджеттен,
кез-келген жерден ақпарат пен транзакцияларға қол жеткізу мҥмкіндігі, әлеуметтік
желілердің ӛмір мен бизнестің барлық салаларына енуі. Компаниялар ақпараттық
модельден коммуникациялық модельге жаппай кӛшуде, ал «кері байланыс» термині
сайттағы стандартты бӛлім ғана емес, қызмет сапасы мен іскерлік тиімділікті арттырудың
нақты қозғалтқышына айнала бастады. «Интернет-жарнама және SMM ӛте тез дамып
келеді. Инстаграм арқылы не сатуға болатындығын тіпті ҥй шаруасындағы әйелдер де
тҥсіне бастады ».Яғни ғаламтор желісі арқылы кез келген адам ӛзінің кәсібін
жарнамалауға мҥмкіндік алып отыр.Ӛз кезегіне одан әрі сатушыға қатысты ӛзінің ӛнімін
сапалы әрі айқын орындау арқылы каузалды атрибуцияның ореол эффектісіне ие болу
мҥмкіндігі жеңілдеді.Ӛзіңнің кәсібіңе қатысты каузалды атрибуцияның ореол эффектісін
қалыптастыру жеңілдеген.
Бҧлттық технологиялар - бҧл ақпаратты сақтау және ӛңдеу, жабдықты,
лицензияланған бағдарламалық жасақтаманы, байланыс арналарын және
пайдаланушыларға техникалық қолдауды біріктіретін ыңғайлы орта. 1 қыркҥйектен
113
бастап Нархоз университетінің студенттері бҧлтқа толығымен кӛшіп, онда жеке ақпаратты
да, корпоративті ақпаратты да сақтайды. Егер компьютерде бірдеңе болса, ештеңе
жоғалып кетпейді. Бірнеше секунд ішінде кез-келген қҧрылғыдан ақпаратты табуға
болады. Бҧлттық технологиялар - бізге керек ақпаратты әлемнің кез келген бӛлігінен, кез
келген қҧрылғының кӛмегімен қолжетілімді қылуға мҥмкін беретін технология. Қазіргі
пандемия кезінде ерекше актуалды болғаны бәрімізге айқын. Енді белгілі бір сҧрақ
туындайды: «Егерде IT саласы жоғарыда айтылып, кӛрсетіліп кеткендей кез келген салада
жақсы нәтиже кӛрсететін болса, онда біздің ӛмірде бҧл технологияның бизнеспен
сабақтасуы неліктен әлсіз дамуда?» [3].
Бҧл саланың біздің ӛмірде әлсіз дамуына негізгі себеп - IT саласының барлық негізгі
қатысушылары (ҥкімет, ІТ-компаниялар, ІТ-менеджерлер, ірі бизнес) арасында
Қазақстанда IT алдында тҧрған нақты қиындықтар туралы ортақ тҥсінік болмауы. ... Біз IT
саласынан не кҥтеміз? ЖІӚ-дегі ҥлесі бар және экономиканың басқа негізгі салаларымен
салыстырмалы тҥрде жҧмыс орындарын қҧратын нақты экономиканың секторына
айналуы керек пе? Мҥмкін инновацияға және әлемдік кӛшбасшылардың ӛнімдерімен
бәсекеге тҥсетін жаңа ӛнім жасауға болса назар аудару керек шығар? Немесе ІТ-индустрия
Қазақстандағы экономиканың дәстҥрлі салаларына қатысты сервистік рӛл атқарып, тек
олардың қажеттіліктеріне қызмет етуі керек пе? Отандық компаниялар халықаралық
нарыққа шығу ҥшін ӛршіл мақсаттарды қоюы керек пе немесе ішкі нарыққа назар аудару
керек пе? «ІТ саласында міндеттерді тҥсінуде жалпы мақсатқа қол жеткізілмейінше,
оларды жҥзеге асыруға жалпы кҥш-жігерді жҧмылдыру мҥмкін емес. Бҧл назарсыз біз
нақты жетістікке жете алмайсыз». Яғни бҧл тҧжырымдаудан біздің мемлекетте IT
саласының бағдары нақ белгіленбегендіктен даму процессінің одан әрі жалғасуына
кедергі болуы ықтимал деген ой айта аламыз[4].
Егер бағдарламалық жасақтаманы әзірлеуге мамандандырылған компаниялар туралы
айтатын болсақ, олардың басты қиыншылығы - салықтық жеңілдіктердің болмауы,
сондықтан олар озық және әр тҥрлі бағдарламалар мен қызметтерді дамытуға қаражат
сала алмайды. «Басты проблема - ІТ саласының мемлекет, бизнес және жалпы қоғам ҥшін
маңыздылығын тҥсінбеуі, осы тарихи және технологиялық кезеңде оның қажеттіліктеріне
ҥстірт қатынасы». Кӛптеген мемлекеттер осындай қиындықтарды бастан ӛткерді, ал қазір
әлемде IT-ны айқын қҧндылық ретінде қарастырған елдер ҥстемдік қҧрып отыр, олар осы
инновациялық бағытта жарқын және ҧзақ мерзімді болашақты болжай білді. Мысалға
дамушы Европа елдеріне ғана тән қҧбылыс деп ескеруден алшақ болу ҥшін, ТМД
қҧрамына кіретін, Шығыс Европа елі – Беларуссияны алсақ.
Беларуссияда негізгі заңды бастамасын 2005 жылдан алған бҧл сала. Қазір IT
саласындағы алып 20 мемлекеттердің ішінде 13-ші орынды алуға дейін жеткен болатын
және де одан әрі дамуда. Дҥниежҥзілік қаржылық корпорацияның тҧжырымдауынша,
егерде даму қарқыны осылай жалғаса берсе, Белоруссия 2020 жылы ӛзінің 2012 жылғы
ЖІӚ нен 3-4 млрд. долларға озуы мҥмкін.Бҧл мемлекет инвестициясының жартысынан
кӛбін тікелей Ақпараттық Технологияларға салуда. Қазір барлығымызға танымал Viber
платформасы Skype бағдарламасымен пайдаланушылар саны бойынша бірдей деңгейге
жеткен, World of Tanks атты онлайн ойыннан келетін кіріс саны 200 млн долларды
қҧрайды және жыл ӛтіп кіріс ҧлғаюда. (Факт: бҧл ойын Гиннес рекордтар кітабіне бір
серверде бір уақытта 1 млн 114 мың адам ойнаған деген рекордпен кірген екен,яғни
нарықта әлі де актуалдылығын кӛрсетуде). IBA grouр дҥниежҥзі бойынша жоғарғы
технологиялардың әр елде кӛптеген филиалдары бар компания болып табылады.Яғни
жоғарыда айтылып кеткен идеяны қорытындыласақ,бҧл мемлекет IT саласынан
болашақты кӛре алған,дамуына сеніммен қараған.Нәтижесінде,қазіргі кҥні ӛзінің
шешімінің ӛнімін алуда.Кӛрсетілген Қазақстанның нәтижелеріне қатысты әрине ӛзгеріс
байқалады,алайда әліде ҧмтылатын жақтары бары белгілі [5].
Егер де бизнес пен IT саласын байланыстыра алатын бағдарламалық жҥйе
қҧрастырсақ, акцияларды не болмаса олардың бӛліктерін әртҥрлі компаниялардың
114
арасында бӛлуге кӛмегін беретін, жиналыстар ҧйымдастыра алатын қҧрылғыда
тоқталушы еді. Бҧл қҧрылғы абсолютті тҥрде конфиденциалды болады. Себебі
пайдалануға мҥмкіндік алу ҥшін жҥйеге кіруші 3 тҥрлі тексеруден ӛтеді:
1. Саусақ ізінің сәйкесітігін растау;
2. FaceID;
3. Пайдаланушымен бекітілген қҧпия сӛз [6].
Ӛз кезегіне бҧл қҧрылғыға рҧқсатты тек кәсіп басқарушылары алады. Осындай
қорғау мҥмкіндігі ақпараттың қҧпия қалуына мҥмкіндік береді. Тікелей байланысқа шығу
барысында пайдаланушылар видеобайланыспен шығып, келісімнің растылығына қатысты
ӛз ойларын білдіре алады. Келісім шарт орын алған кезде, екі кәсіпкер тікелей сол жерден
электронды тҥрде ӛз қолын қоюға мҥмкіндік алады. Бҧл қолдың маңыздылығы, шын
ӛмірде қойылатын келісіммен теңестірген.Осы бағдарламаның кӛмегімен, компаниялар
арасындағы, тек компаниялар емес, әртҥрлі салаларда да уақыт жоғалтпай,т ікелей
байланысқа тҥсу мҥмкіндігі жоғарылаушы еді.

Пайдалынылған әдебиеттер тізімі:


1. Бринкерхоф Д.,Уейтс Р.,Ортега С«Әлеуметтену негіздері» [Мәтін] / ауд.
М.И.Амандосова, Ж.Бӛрібаева, Г.Ғ.Қалдыбаева [ж.т.б.] // Рухани жаңғыру. Жаңа
гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық.- Алматы, 2018, 455бет
2. DW.MadeForMinds «В чем секрет успеха белорусского IT-бизнеса» [Электрондық
ресурс]- Режим доступа: https://www.dw.com/ru/в-чем-секрет-успеха-белорусского-it-
бизнеса/a-50705487 – Қатынау кҥні: 2.12.2020ж.
3. Kapital «Будущее за сервисной моделью продаж» [Электрондық ресурс]- Режим
доступа: https://kapital.kz/experts/38356/budushcheye-za-servisnoy-model-yu-prodazh.html –
Қатынау кҥні: 4.12.2020ж.
4. Forbes Kazakhstan/«IT-отрасль в Казахстане стабильно прибавляет в весе
[Электрондық ресурс]- Режим доступа:
https://forbes.kz/process/technologies/v_rejime_ojidaniya – Қатынау кҥні: 6.12.2020ж.
5. TutBelarus/«Беларусь вошла в список стран-лидеров сферы IT-аутсорсинга»
[Электрондық ресурс]- Режим доступа: https://42.tut.by/201631 – Қатынау кҥні:
6.12.2020ж.
6. BelarusEconomy/« IT-индустрия» [Электрондық ресурс]- Режим доступа:
http://belarusfacts.by/ru/belarus/economy_business/key_economic/it/ – Қатынау кҥні:
7.12.2020ж.

УДК 311

СОЦИОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕРДЕ АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ


ҚОЛДАНУ

Умирбай Д. – 1курс студенті «Әлеуметтану» мамандығы


Ғылыми жетекші – аға оқытушы Г.С. Мухамеджанова
Нархоз университеті

Аңдатпа: Бұл мақалада күнделікті зерттеулердің кӛп бӛлігін


автоматтандыратын әлеуметтік зерттеулерге заманауи ақпараттық
технологияларды енгізу туралы айтылады. Сауалнама мысалында қызметтерді және
әлеуметтік желілерді (Google forms, Instagram, Анкетолог) пайдалануды кӛрсетеді.
Кілттік сӛздер: IT саласы, Google forms, Instagram, Анкетолог.

115
XXI ғасыр-жаһандану заманы. Әр кҥні жаңа ӛзгерістер мен жаңа белестер. Ертең
сені не кҥтіп тҧрғанын ойлау да мҥмкін емес. Неше тҥрлі технологиялар мен адамзатқа
пайдалы жаңа дҥниелер әртҥрлі саланы қамтый отыра жҧмыс істеуде. Соңдай салаларға
психология, саясаттану, білім беру, программалау, ІТ (Information Technology),
әлеуметтану жатады. Барлығы әр тҥрлі әрекеттер мен сфераны қажет етеді. Бір-біріне
мҥлдем қатысы жоқ, ӛте алшақ мазмҧндас екі сала- әлеуметтану мен ІТ. Дегенмен де осы
мақала барысында, айталып ӛткен екі саланың қандай ортақ тҧстары бар екеніне тоқталып
ӛтеміз.
Ең алдымен, сҧраққа жауап табу ҥшін екі саланың тҥп тарихы қай елдерді
қҧрайтынына тоқталып ӛткен жӛн. Ақпараттық технологиялар саласы ең алғаш Америка
Қҧрама Штаттарында пайда болған. Бҧған себеп 1957 жылы КСРО-ның ғарышқа ӛздерінің
жасанды серіктерін атқаруы. Осылайша, олар АҚШ-тан біршама қадам алға шығып кеткен
болатын. Ӛз еселерін қайтармау барысында АҚШ әлемге жаңа IT атты саланы алып келді
[1]. Ал, әлеуметтану ше? Қай жерде пайда болды? Негізінен әлеуметтану осындай ҥлкен
салаға жеткізген ағылшын философы Герберт Спенспер болған болатын. Кейіннен, тағы
да ҧлы тҧлға француз философы Эмиль Дюргейм әлеуметтану саласын тереңірек зерттеп,
ӛз еңбектерін қалдырған болатын. Байқап тҧрсаңыздар, қос саланың тҥп тӛркіні батысты
қамтиды. Осыны пайдалана отыра «Әлеуметтану мен ІТ-ді не байланыстырады?» деген
сҧраққа Американдық сайттардан жауап іздей бастадық. Нәтижесінде Quora сайт арқылы
кӛп мәліметтерді жинай алдық 1- суретте кӛрсетілген [2].

1-сурет. Quora сайт

Quora- бҧл әлеуметтік білім алмасу қызметі, Адам Д'Анжело мен Чарли Чивер
(Facebook әлеуметтік желісін қҧрушылардың бірі) 2009 жылдың маусым айында қҧрған
сҧрақтар мен жауаптар веб-сайтының бір тҥрі. Бҧл қызмет алдыңғы жауаптардың
бағалары негізінде әр пайдаланушының жауаптарының қҧндылығын бағалау алгоритмін
қолданады. Сондай-ақ, пайдаланушының сҧрақтары мен жауаптарының тарихына
негізделген сҧрақ тақырыптарын жіктеу ҥшін машиналық оқыту алгоритмін қолданады
[3].
Олай болса, осы сайтта АҚШ азаматтарының жауап берген мәтіндеріне тоқтала
ӛтейік.Ең бірінші жауап Дейв Сандерс атты жігіттен келген. Біз, адамның ойлау
қабілетінің шығармашыл және логикалық тҥрде болатынын білеміз. Яғни, әлеуметтану
саласында адамға шығармашылық, еркін ойлау қажет болса, ал IT аласында логика мен
және миымызды арнайы жҥйемен жасатуымыз керек 2-суретте анықталған.

116
2-сурет. Адамдардың ойлау қабілеті

Екінші жауап: ол Томанс Оуэнс атты жігіттен келген. Бҧл жауаптан біз
әлеуметтанудың біршама қиын екенін, бірақ компьютерлік технологияның әлеуметтік
аспектілері барын да білеміз. Бҧл жағдай әсіресе интернетке байланысты, соның ішінде ең
алдымен қарым-қатынасқа қатысты. Технология қоғамға және адамдардың қарым-қатынас
пен мәдениетті қалай бӛлісетініне айтарлықтай әсер етті 3-суретте кӛрсетілген.

3-сурет. Әлеуметтану мен IT байланысы

Ал, үшінші жауап мынандай мәтінде болды: әлеуметтану мен информатиканың


ойлағанынан гӛрі ортақ жақтары кӛп. Адамның компьютермен ӛзара әрекеттесуі,
машиналық оқыту, UI дизайны-бҧл адамдар қалай ойлайтыны, тҥсінетіні және ӛзара
әрекеттесуі туралы ақпаратты модельдеуге / пайдалануға тырысатын кейбір салалар.
Жауап берішінің қызығушылығы және әлеуметтану туралы оқуы осы тақырыптар туралы
тҥсінігін толықтыруға және оларға ҥлес қосуға кӛмектесті [4].
Әлеуметтік сауалнама нақты адамдар тобына сҧрақтар қою арқылы алғашқы
ақпаратты жинау әдісі.

- Google forms. Google forms кӛмегімен сіз сауалнамалар жҥргізіп,


мәліметтерді электронды кестеге ақысыз жинай аласыз. Қонақтар тізімін қҧра аласыз,
ақпараттық бюллетеньге электрондық пошта мекен-жайларын жинай аласыз, тіпті
викторина ӛткізе аласыз. Сҧрақ тҥрлерін, қарапайым мәтін ҧяшықтарынан бастап, кҥрделі
масштабтар мен торларға дейін таңдай аласыз. Ӛз формаңызға YouTube бейнелері мен
фотосуреттерін қоса аласыз (4-суретте).

117
4-сурет. Google forms сауалнамасы

Instagram - әлемдегі ең танымал қосымшалардың бірі. Ӛзіңіздің жеке


суреттеріңізді, достардың фотосуреттерін кӛру ҥшін, пікірлер, сауалнама жазу, лайк қойу
немесе сатып алу Instagram-да жасауға болады. Instagram қолданбасы ҥнемі жаңа
мҥмкіндіктермен және функционалдылықтармен толықтырылып отырады. Жақында
Instagram Stories-те сҧранысқа ие интерактивті стикер пайда болды. Бҧл сіздің
жазылушыларыңыз арасында сауалнамалар ҧйымдастыруға мҥмкіндік береді.
Инстаграмға саулнама жҥргізу қарастырайық 5-сурет.

5-сурет. Instagram Stories-те саулнамасы

- сауалнамалардың ыңғайлы қҧрастырушысы. Сіз


сауалнама қҧра аласыз немесе дайын сҧрақтармен шаблон таңдай аласыз. Сҧрақтарға
тҥсініктемелер немесе фотосуреттер қосуға болады, бірақ файлдарды бос жоспарда сақтау
ҥшін жадының мӛлшері тек 2 МБ қҧрайды. Сауалнамада алдау нәтижелерінен қорғаныс
бар. Анкетолог сервисте саулнама жҥргізе қарастырайық 6-сурет.

118
6-сурет. Анкетолог саулнамасы

Басты тҥйін: егер сіз әлеуметтануды зерттейтін болсаңыз, онда бҧл сабақтар әр
тҥрлі ортадан келген клиенттерге арналған қосымшаларды әзірлеу кезінде бағдарламалау
сабақтарына кӛмектеседі. Әлеуметтану-бҧл адамзат қоғамының дамуын, қҧрылымын және
қызметін зерттеу.

Пайдалынылған әдебиеттер тізімі:


1. Интернет_тарихы [Электрондық ресурс]- Режим доступа:
https://kk.wikipedia.org/wiki/Интернет_тарихы – Қатынау кҥні: 2.12.2020ж.
2. Социалогия [Электрондық ресурс]- Режим доступа:
https://ru.wikipedia.org/wiki/Социология – Қатынау кҥні: 2.12.2020ж.
3. Does-Sociology-Psychology-complement-Computer-Science [Электрондық ресурс]-
Режим доступа: https://www.quora.com/Does-Sociology-Psychology-complement-Computer-
Science – Қатынау кҥні: 5.12.2020ж.
4. Quora [Электрондық ресурс]- Режим доступа: https://ru.wikipedia.org/wiki/Quora –
Қатынау кҥні: 5.12.2020ж.

119
СЕКЦИЯ 2: «Молодежь и инновации: конкурс идей и проектов»

УДК 004.852

РЕШЕНИЕ ЗАДАЧИ ОПТИМИЗАЦИИ РАБОТЫ ПРИЛОЖЕНИЙ С ПОМОЩЬЮ


АНАЛИЗА ТЕКСТОВОЙ ИНФОРМАЦИИ

Ақылбеков А. – спец. «Вычислительная техника и программное обеспечение» 4 курс


Научный руководитель – старший преподаватель Неверова Е. Г.

Аннотация: В статье рассматривается задача повышения качества


размещенных в AppStore и Google Play программных приложений на основе анализа
комментариев пользователей.
Математической базой для реализации поставленной задачи выбран метод
кластеризации текстового массива, который получен в результате парсинга данных
сайтов и обработки текстовых сообщений пользователей популярных приложений
AppStore и Google Play. Сделанные в статье выводы убедительно демонстрируют
правильность выбранной стратегии анализа, который будет способствовать получению
корректных и объективных оценок пользователей и служить ориентиром для выбора
необходимого каждому пользователю программного продукта, а также послужит
руководством для разработчиков для повышения качества и функциональности своих
программ.
Ключевые слова: машинное обучение, анализ текстов, кластеризация, AppStore,
Google Play.

На сегодняшний день мобильные телефоны стали неотъемлемой частью почти каждого


человека. Мир пользователей мобильных телефонов во много раз превышает мир
пользователей персональных компьютеров. Не секрет, что мобильные телефоны
перестали быть только лишь средством связи, в них заключен целый мир новостей,
различных развлекательных приложений, полезных программ для отслеживания
состояния своего здоровья.
Для мобильных устройств непрерывно создаются различные дополнительные
программные компоненты: игры, социальные сети, промо-приложения (приложения для
заказов товаров и услуг), контентные сервисы (программы для быстрого доступа к
определенному виду информации).
Разработчики мобильных приложений предлагают свои программные продукты на
различных платформах. Самыми популярными являются две платформы для загрузки
приложений на мобильные устройства: Google Play и App Store. Для таких ОС как Android
(Google Play) и IOS (App Store) соответственно.
Эти платформы насчитывают огромное количество приложений, большинство из которых
придерживается спиральной модели жизненного цикла программного обеспечения. С
каждой новой версией продукта пользователи получают не только дополнительные
возможности в данном приложении, но и новые ошибки (баги), которые учесть не так
просто, если брать в расчет то, что каждая модель с ОС имеет ряд своих особенностей.
В такие моменты разработчикам на помощь приходят отзывы пользователей о том или
ином приложении, размещенные на данных площадках. Люди могут ставить оценки: как
пять звезд с хорошим комментарием, так и одну звезду с комментарием о том, что у них
что-то не работает или же просто не понравилось приложение.
С точки зрения разработчика, комментарии — это мощный инструмент, чтобы понять, где
и как неправильно ведет себя приложение.
Но что делать если у приложения миллионы пользователей и огромное количество
комментариев, которые разработчику приложения невозможно перечитать?
120
Поскольку речь идет о больших данных, решение данной проблемы видится в
применении моделей машинного обучения для выявления и распознавания смысла
оставленных комментариев.
Предложенная в проекте информационная система (ИС) будет выявлять ошибки в
приложении, разделяя их по классам.
Сам процесс анализа состоит из 3 частей.
1) Парсинг данных с вышеупомянутых платформ (Google Play и App Store).
Парсинг является неотъемлемой частью, так как готовых датасетов с которыми мы могли
бы работать нет в открытых источниках. Но положительным моментом для исследования
является то, что все комментарии к приложениям находятся в открытом доступе. Таким
образом, вся необходимая информация может быть извлечена (спарсена) напрямую из
данных платформ. [1]
2) Нормализация данных.
Не все извлеченные данные будут полезны. Например, если человек поставит одну звезду,
но при этом в комментарии будет пусто, этот комментарий будет считаться негативным,
но неинформативным. Или же комментарий с оценкой без правильно транслируемых и
понятных символов, к примеру, 3 звезды и комментарий ―$$$%%‖ так же ничего не
прояснит разработчику. Источником анализа будет являться не общий рейтинг
приложения, а именно полноценная текстовая информация в виде комментария,
поясняющая почему именно такую оценку поставил пользователь. [4]
3) Кластеризация информации с помощью методов машинного обучения. [2]
Постановка задачи для проведения кластеризации комментариев:
Дано: X — пространство объектов; X ℓ = xi ℓ i=1 — обучающая выборка; ρ: X × X →
[0,∞) — функция расстояния между объектами.
Найти: Y — множество кластеров и a : X → Y — алгоритм кластеризации, такие, что: —
каждый кластер состоит из близких объектов; — объекты разных кластеров существенно
различны.
Кластеризация относится к видам машинного обучения без учителя.
После того, как будет проведена нормализация данных, целесообразно использовать
модель, которая будет классифицировать комментарии как негативные, позитивные и
нейтральные, а затем следует уделить внимание текстовой части именно негативных
комментариев, так как разработчиков больше интересует какие ошибки присущи новой
версии приложения, а такого рода сообщения содержаться обычно в плохих комментариях
с низкими рейтингами. После этого проводится разделение плохих комментариев на
классы. [3]
Например, жалоба на черный экран, жалоба на неработающую кнопку и т. д. Таким
образом, будет выявлено с какими проблемами и какое количество пользователей
столкнулись в определѐнный промежуток времени. [4]

121
Общий контекст системы представлен на диаграмме активности (Рисунок 1).

Рисунок — 1 Диаграмма активности проекта оптимизации работы приложений


Примечание: диаграмма разработана авторами

Входные данные будут считаны путем парсинга и преобразованы к следующему виду:


1) Имя пользователя
2) Оценка
3) Дата комментария
4) Комментарий
Выходные данные планируется представить в виде, приведенном в таблице 1
Таблица 1 — Выходные данные проекта оптимизации работы приложений
Выявленная проблема Количество Отслеживаемы период
с приложением комментариев
отслеженных на каждый
баг
Черный экран 56 05.11.2020 – 07.11.2020
Проблема с оплатой 20 07.11.2020 – 07.11.2020
… … …

Ведение базы данных реализуется на СУБД MySQL.


Для осуществления проекта используется язык программирования Python версии 3.9 и
IDE Jupiter Notebook.

122
В итоге получаем полезный для разработчиков программный продукт, который поможет
выявить неисправности в приложениях, что, в свою очередь, способствует
своевременному устранению неполадок.
С одной стороны, кажется, что небольшой баг не повлияет на общую функциональность
приложения и его можно исправить со следующим обновлением, но с другой стороны, для
промо-приложений, которые предназначены для выполнения заказов и услуг клиентов,
это может обернуться большой проблемой, из-за которой компания может потерять
немалые деньги, только из-за того, что клиент не может осуществить заказ из-за вовремя
не выявленной ошибки в приложениях.
Так же, может возникнуть вопрос: ―А не легче ли просто следить за комментариями
пользователей и учитывать их замечания?‖. Но сделать это не представляется возможным
в силу многомиллионной аудитории пользователей приложений. Если даже каждый пятый
пользователь будет оставлять комментарии, будет физически невозможно уследить за
комментариями и выявить закономерности в обнаруженных неполадках.

Список использованных источников:

1. Митчел Р. Скраппинг веб-сайтов. – М.: ДМК Пресс, 2016. – 280 стр. Луис П.
Построение систем машинного обучения на языке Python/ Луис П., Вилли Р. – М.: ДМК
Пресс, 2016. – 302 стр.
2. Обзор алгоритмов кластеризации данных. – [Электронный ресурс] URL:
https://habr.com/ru/post/101338/
3. Алгоритмы кластеризации на службе Data Mining. [Электронный ресурс] URL:
https://loginom.ru/blog/data-mining-clustering
4. Как мы анализировали отзывы о мобильном приложении с помощью машинного
обучения. [Электронный ресурс] URL: https://habr.com/ru/company/sberbank/blog/416399/

УДК 336.73

ВЛИЯНИЕ КРИПТОВАЛЮТЫ «BITCOIN» НА МИРОВУЮ ЭКОНОМИКУ

Ермагамбетов Д.А. – студент 2 курса университета Туран


Научный руководитель Кренгауз И.Н., Ким Е.Р.

Аннотация. В данной статье рассматривается влияние криптовалюты «bitcoin»


на мировую экономику. Проанализированы ее ключевые особенности, выявлено
положительное и отрицательное влияние «Bitcoin» на мировую экономику.
Ключевые слова: криптовалюта, мировая экономика, риски, биткойн.

Криптовалюты с каждым годом становятся все более популярнее, несмотря на их


относительно недавнее появление на рынке. Во многом этому поспособствовало
интенсивное развитие IT-технологий. На сегодняшний день, большинство населения
работают в удаленном режиме. В связи с этим, возросла популярность онлайн-покупок и
расчетом в режиме онлайн. Все это способствовало к появлению электронных денег,
которыми стало проще оплачивать товар. В современной экономике криптовалюта
становится неотъемлемой частью нового финансового мира, а ее перспективы привлекают
не только множество индивидуальных инвесторов, но и крупные корпорации.
На сегодняшний день, существуют большое количество виртуальных валют, но лишь
немногие из них становятся популярными. В настоящее время самой популярной

123
криптовалютой является Bitcoin. При этом, это одна из первых в мире криптовалют, у
которой изначально был установлен лимит на выпуск.
С появлением Биткойна началась новая эпоха – эпоха цифровой экономики. Благодаря
технологии блокчейн, биткойн стал криптовалютой, которая решает проблему двойных
расходов: в отличие от обычных денег, электронные файлы можно использовать
повторно, по несколько раз. Никаких общих серверов или централизованных механизмов
управления не требуется.
Создателем криптовалюты «Bitcoin» является Сатоши Накамото. В 2008 году Накамото
установил количество биткойнов, генерируемых децентрализованной компьютерной
сетью, равным 21 миллиону. Это ограничение предложения биткойнов обеспечивает
спрос на денежные единицы и приводит к повышению цен.
По состоянию на конец марта 2020 года установленная рыночная стоимость биткойнов
приближалась к 13000 долларов за биткойн. Это намного выше цены на золото, которая в
этот же период составляла около 1500 долларов США за унцию.
«Bitcoin» не связан с государственными или банковскими учреждениями. Платежная
система работает без централизованного управления. Работы по техническому
обслуживанию выполняются самими участниками, а благодаря непрерывной работе
множества компьютеров, разбросанных по всему миру, появляются другие новые виды
биткойнов.
Торговля биткойнами похожа на отправку электронного письма. Отправитель генерирует
текст (количество биткойнов) и подтверждает его подписью. Затем нужно указать адрес
другой стороны и отправителя.
В 2009 году курс одного биткоина составлял 0.000008 долларов. Постепенно его курс рос,
и в 2020 году достиг невероятной отметки в 19025 долларов. Мировые аналитики
утверждают, что стремительный рост обусловлен признанием общества криптовалюты не
как просто виртуальной денежной единицей, а нечто уже физической единицей. В течении
всего это периода, ряд стран начали признавать значимость крипотовалюты для
экономики.
Анализируя изменения курса биткойна по годам, можно сделать выводы и прогнозы на
будущее. По утверждениям экономистов, стоимость биткойна будет продолжать расти на
фоне всеобщего признания важности криптовалюты. По их мнению, к 2021 курс биткойна
может достичь уровня, превышающего 100 000 долларов. Но стоит понимать, что
существуют внешние факторы, которые могут повлиять на снижения курса.
Ключевым признаком популярности Bitcoin является ее анонимность. Население устало
от постоянной «слежки» их действиями со стороны государства, а криптовалюта быстро
решила эту проблему. Именно конфиденциальность транзакций использования монет
объясняет такую популярность данной криптовалюты.
Bitcoin имеет следующие особенности:
1. Отсутствие инфляции. Лимит выпуска - 21 миллион монет. Их количество понемногу
увеличивается, совпадая со скоростью добычи золота. В этой системе вряд ли будет
инфляция, так как на нее не влияют крупные корпорации и политические силы. Это делает
Bitcoin более стабильной, чем золото, так как он никогда не обесценится.
2. Надежная защита. Криптовалюта никем не контролируется, и изменения в экономике
или законах определенных стран / регионов не повлияют на обменный курс биткойнов.
Она не имеет единого центрального управления, только миллионы компьютеров по всему
миру могут повлиять на выпуск монет. Он обеспечивает пользователям высокий уровень
анонимности, предотвращает взлом аккаунтов и использует специальное шифрование.
3. Неограниченность. Владельцы кошельков могут совершать транзакции любых
размеров, так как их нельзя контролировать или запретить. Монеты нельзя подделать или
скопировать. Это обеспечивает целостность системы. Переводы можно осуществлять в
любой точке мира, и количество предприятий и ресурсов, принимающих биткойны,
увеличивается с каждым месяцем.
124
Несмотря на множество преимуществ, у криптовалюты есть и недостатки. Никто не
контролирует систему, в результате неопытные люди часто попадаются на уловки
мошенников. В последнее время, например, появилось много обменников, но
большинство из них не настоящие. Также существует множество мошеннических
инвестиционных проектов и вирусов. Поскольку обменные курсы колеблются, а
нестабильность обменного курса зависит в первую очередь от новостей и стимулов,
потенциал BTC как способа оплаты значительно снижается (смотри таблицу 2).
Таким образом, мы можем сделать вывод, что влияние криптовалют на текущую
ситуацию в мировой экономике значительно. Это связано с увеличением количества
криптовалют и объемом инвестиций в них. Такая растущая востребованность связана с
защищенностью от вмешательства со стороны. Однако, существует серьезный риск
коллапса, а последствия потерянных средств могут оказать негативное влияние на
мировую экономику в целом.
Таблица2- Влияние кpиптoвaлюты нa миpoвую экoнoмику

Факторы влияния Описание влияющих факторов


Уменьшение доли реальных денег В настоящее время количество криптовалют в обращении
в финансовом секторе страны в развитых странах не превышает 0,3% от суммы,
доступной по всей стране. Нельзя исключать возможность
значительного увеличения этого показателя в будущем,
так как из колебания курса валют, количество биткойнов в
обращении может резко увеличиться.
Изменения денежных средств Торговля в виртуальном пространстве с использованием
виртуальной валютыоказывает прямое влияние на
скорость движения денежных средств, влияя на снижение
реального спроса на средства и вызывая колебания в
общей сумме. Распространение криптовалют привело к
уменьшению балансов центральных банков и
эффективности процентной политики. Замена валюты
криптовалютой затрудняет оценку финансовых активов и
делает невозможным поддержание ожидаемого уровня
инфляции.
Подавление национальной валюты Размер рынка электронных денег не так важен по
отношению к мировому обороту. Однако, если учитывать
объем торговли криптовалютой в развивающихся странах,
это оказывает серьезное влияние на стоимость их
национальной валюты.
Примечание: составлено автором по данным [21].

Список использованной литературы:


1. Кудряшова Е.В. Криптовалюты в правовом поле // Финансы и кредит.-2018.-
№24(778).-С.2175-2183.
2. Енник А.В. Перспективы развития криптовалют // Economics.-2018.-№2(34).-С.53-
57.
3. СтарининИ.С. Семиотическая сущность криптовалюты // Economics.-2016.-
№5(14).-С.83-85.

125
УДК 372.583

ПРИМЕНЕНИЕ ЭЛЕМЕНТОВ РОБОТОТЕХНИКИ НА УРОКАХ ФИЗИКИ В 9


КЛАССЕ ПРИ ИЗУЧЕНИИ ЗАКОНОВ КЛАССИЧЕСКОЙ МЕХАНИКИ

Катаева А.С. – студентка 4 курса,


ФГБОУ ВПО «АГГПУ им. В. М. Шукшина»
Сафронова С.А. – студентка 4 курса,
ФГБОУ ВПО «АГГПУ им. В. М. Шукшина»
Захаров П.В. – д.ф.-м.н., профессор,
ФГАОУ ВО «Санкт-Петербургский политехнический
университет Петра Великого»

Аннотация. В данной статье рассмотрены возможности применения


робототехники как методического инструмента преподавания физики. Приведены
аргументы в пользу повышения качества и уровня знаний обучающихся в области физики
с включением в учебный процесс образовательной робототехники. Рассмотрены
методические материалы по использованию некоторых роботов в рамках лабораторных
работ при изучении кинематики в 9 классе общеобразовательной школы.
Ключевые слова: робототехника, методика физики, законы движения в
классической механике.

Образовательная робототехника – это новое междисциплинарное направление


обучения школьников, интегрирующее знание о физике, технологии, математике,
кибернетике и ИКТ, позволяющее подготовить детей к современной жизни, наполненной
высокими технологиями.
Изучение физики с применением элементов робототехники помогает детям не
только с легкостью и интересом осваивать достаточно сложный учебный материал, но и
развивать логику, фантазию и мышление. Обучение, в рамках данной дисциплины, может
основываться на использовании специальных конструкторов, содержащих
программируемое устройство [1-2].
Наиболее популярным конструктором для организации занятий по физике с
использованием элементов робототехники является конструктор LEGO Mindstorms
(производится с 1998 года). LEGO Mindstorms Education EV3 – это новое поколение
роботизированных конструкторов. Стандартный набор датчиков позволяют создать
сложных роботов, которые позволяют изучить физические процессы на практике [3].
Каждый специализированный набор сопровождается соответствующим методическим
пособием.
Использование роботов, как дополнительного инструмента повышения мотивации
и раскрытия творческого потенциала обучающихся при изучении курса физики основного
общего образования, помогает определить его резервные возможности, осознать свою
личность в окружающем мире, способствует формированию стремления стать мастером,
исследователем, новатором. Полученное знание служит при этом и доказательством
истинности (или ложности) выдвинутых юными экспериментаторами тех или иных
теоретических предположений, поскольку именно в ходе творчества они подтверждаются
или опровергаются практикой.
Вопрос внедрения робототехники в естественные науки актуален, так как старый
подход к исследованию физических процессов при помощи только теоретического
анализа или натурного эксперимента уже не отвечает реалиям сегодняшнего дня.

126
Законы классической механики не потеряют своей актуальности в силу их повсеместного
применения при конструировании любых движущихся механизмов. Активное применение
робототехники при изучении движения материальных тел и взаимодействия между ними
позволит не только наглядно рассмотреть тот или иной процесс, но и изучить его более
детально.
Для этого при изучении законов движения в разделе кинематика в курсе физики 9
класса рекомендуем проводить лабораторные работы с использованием стандартного и
дополнительного робототехнических наборов LEGO Mindstorms Education EV3. Ниже
приведены примеры лабораторных работ по изучению равномерного и равноускоренного
движения по прямой.
В лабораторной работе ―Равномерное движение робота по прямой‖ обучающимся
необходимо продемонстрировать данный вид механического движения с помощью
образовательного робота ―Валли 1.0‖ и доказать, что скорость при равномерном движении
не изменяется.
Равномерным движением называется движение, при котором тело в любые
промежутки времени проходит равные расстояния. В ходе работы обучающимся на
первом этапе предлагается собрать установку ―Валли 1.0‖ (рис.1), которая конструируется
из робототехнического набора LEGO Mindstorms EV3 и состоит из механизмов движения
(рычаги, шестеренки, колеса и т.п.), двух желтых флажков, микрокомпьютера,
позволяющего создавать и настраивать программы непосредственно на нем. Либо
установка собирается преподавателем заранее с целью экономии времени.

Рисунок 1. Модель ―Валли 1.0‖

Обучающимся необходимо проявить свое творчество и придумать самое удобное


расположение датчика цвета, который определит положение желтых флажков, для более
эффективного снятия измерений с минимальными погрешностями.
Далее в программе LEGO Mindstorms Education EV3 необходимо запрограммировать
равномерное движение робота с постоянной скоростью 0,2 м/с. При обнаружении
датчиком желтого флажка, робот должен автоматически фиксировать время, прошедшие с
начала движения.
Подключив датчик цвета и загрузив программу на микрокомпьютер EV3,
обучающимся предлагается произвести серию запусков робота при различных
положениях желтых флажков при неизменном расстоянии между ними. Результаты
измерений заносятся обучающимися в таблицу с параметрами: номер опыта, координата

127
первого флажка (X1), координата второго флажка (X2), время прохождения через первую
координату (t1), время прохождения через вторую координату (t2).
Для достижения цели также необходимо определить путь, пройденный роботом между
флажками, промежуток времени и скорость движения.
На заключительном этапе обучающиеся должны сделать вывод, проанализировав
полученное значение скорости в каждом опыте, и ответить на контрольные вопросы.
В лабораторной работе ―Равноускоренное движение робота по прямой‖ обучающимся
необходимо продемонстрировать данный вид механического движения с помощью
образовательного робота ―Валли 1.0‖, убедиться в равноускоренном характере движения,
определить его мгновенную скорость и ускорение.
Равноускоренным движением называется движение, при котором скорость тела за равные
промежутки времени изменяется на одну и ту же величину.
Если тело начинает движение из состояния покоя и за первый интервал времени t1
совершит перемещение S1, за следующий интервал времени t2=2t1 перемещение S2, затем
за время t3=3t1 перемещение S3 и т.д., то можно заметить следующую закономерность:
S1:S2:S3:…:Sn=12:22:32:…:n2=1:4:9:…:n2.
Если эта закономерность выполняется для измеренных в работе модулей векторов
перемещений, то это будет доказательством того, что движение тела по наклонной
является равноускоренным.
Экспериментальная установка идентична установке из предыдущего опыта
(рисунок 1). Обучающимся необходимо в программе LEGO Mindstorms Education EV3
(прилагается к набору) запрограммировать время начало движения робота - через 30
секунд после запуска. При обнаружении датчиком желтого флажка, робот должен
автоматически фиксировать время, прошедшие с начала движения.
Далее установив скамью на α=5˚ выше стола, подключив датчик цвета и загрузив
программу на микрокомпьютер EV3, устанавливается робот в начале скамьи. Следующим
этапом осуществляется серия запусков робота при положениях желтого флажка на
участках разной длины.
Результаты опытов заносятся в таблицу с параметрами: номер опыта, пройденный
путь в метрах (S, м), время прохождения пути (t). По данным составленной таблицы
обучающиеся определяют характер движения робота по наклонной, ускорение и
мгновенную скорость в разные моменты времени.
На заключительном этапе обучающиеся должны построить график зависимости
мгновенной скорости от времени, отложив по оси ординат мгновенную скорость, а по оси
абсцисс промежутки времени. Сделать вывод, проанализировав данные таблицы и
графика, ответить на контрольные вопросы.
Таким образом, внедрение робототехники в образовательную среду позволяет не только
повысить интерес к курсу физики и наглядность изучаемых тем, но и осознанно
формировать экспериментальные навыки обучающихся.
В данной работе были рассмотрены практические аспекты применения
образовательной робототехники на уроках физики в 9 классе при изучении отдельных тем
раздела кинематики, представлена методическая разработка лабораторных работ с
использованием робототехнического конструктора LEGO Mindstorms EV3. Применение
образовательной робототехники позволяет проводить расширенные физические
эксперименты, что может приводить к улучшению качества физического образования в
школе.

Список использованных источников:


1. Захарова И.Г. Информационные технологии в образовании: учебное пособие. – М.,
2003. – 183 с.
2. Тузикова, И.В. Изучение робототехники – пути к инженерным специальностям. – М.:
Школа и производство. – 2013. - №5. –с. 45-47.
128
3. LEGO Еducation [Электронный ресурс]. – Режим доступа: URL:
https://education.lego.com/ru-ru (Дата обращения: 01.12.2020).

УДК 004.946

ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ТЕХНОЛОГИИ ДОПОЛНЕННОЙ РЕАЛЬНОСТИ В


МАРКЕТИНГОВЫХ ЦЕЛЯХ

Кривцов А. Т., Маратов Н. С. – спец. «Вычислительная техника и программное


обеспечение» 4 к
Научный руководитель – старший преподаватель Неверова Е.Г.

Аннотация: Статья посвящена технологии дополненной реальности (AR) и


вопросам внедрения данной технологии в повседневную жизнь каждого человека. В
статье рассматриваются области применения инновационной технологии, в частности,
в рекламные компании отдельных предприятий. Представленная технология может
быть интегрирована в любую бизнес-среду для продвижения тех или иных продуктов с
учетом имеющихся аппаратных возможностей конечных пользователей. Учтена
кроссплатформенность сервиса, а также максимальная экономия времени с момента
первого контакта до совершения целевого действия конечным пользователем компании,
которая будет иметь доступ к системе. Технология может иметь иные цели, помимо
своего огромного коммерческого потенциала, сценарии использования которых
прорабатываются и будут представлены в скором времени.
Ключевые слова: дополненная реальность, нейросеть, искусственный интеллект,
маркетинг, эксперименты.

Современные темпы развития свободного рынка ставят перед предпринимателями


первостепенные задачи – нужно быть конкурентноспособным и уметь выделяться! Для
этого необходимо следить за трендами в сферах маркетинга и IT-технологий, и как можно
быстрее внедрять их в свои бизнес-процессы.
Одной из перспективных тенденций является внедрение новых AR-технологий в рынок
Казахстана. Для повышения конкурентоспособности отдельные крупных компании,
идущие в ногу со временем, могут воспользоваться техникой и аксессуарами,
предназначенными для создания дополненной реальности
Сейчас же гиганты IT-технологий от всемирно известных брендов, таких, как Apple
и Amazon стараются изо всех сил подготовить почву для дальнейшей максимальной
коммерциализации технологии. Например, компания Apple в последних iPhone добавили в
камеру скрытую возможность сканировать окружение. Информация сразу же попадает в
базу, данные из которой использует нейросеть во время обучения. Следует отметить, что
каждая компания видит практический интерес дополненной реальности в применении с
различными целями.
Компании Стива Джобса и Марка Цукерберга видят перспективу в массовом
использовании дополненной реальности для повседневных целей – увидеть весь заданный
маршрут, перелистывать музыкальные альбомы, играть в игры, рисовать 3D модели и не
только. А вот Google видит возможности в другом направлении – машиностроении,
инженерии, архитектуре. Примечательно то, что компания Google уже использует
достижения дополненной реальности в тестовом режиме для того, чтобы заранее обучить
программы искусственного интеллекта.
Наша же AR-разработка предназначена для другой цели. Она обеспечивает
просмотр рекламного контента в дополненной реальности. Здесь главным аргументом в
129
выборе направления для успешного применения дополненной реальности является тот
факт, что вся будущая коммерциализация технологии будет происходить благодаря
рекламе, как и в 90% приложений на данный момент. Конечно, на сегодняшний день, она
представляет из себя набор инструментов и библиотек, которые позволяют изучать
возможности AR, пока говорить об искусственном интеллекте рано. Но всѐ же,
продвижение у проекта есть, а это самое главное.
Если подробнее говорить об инструментах, то нами были использованы Vuforia –
пакет для среды разработки Unity, который позволяет создавать простые приложения на
основе технологий с дополненной реальностью. Пакет обладает уже готовыми
настраиваемыми и гибкими параметрами, использование которых может обойтись без
знаний программного кода и синтаксиса C# [1].
Что касается браузерных решений, то это в первую очередь, очень интересная библиотека
– AR.JS, которая открывает массу возможностей для создания MVP решения, которое уже
можно коммерциализировать! Здесь уже требуется более сложная и ручная настройка, с
использованием синтаксиса JavaScript [2].
На рисунке 1 продемонстрирован пример разработки для мобильных приложений,
созданный с помощью пакета Unity Vuforia.

Рисунок - 1 Скриншот прототипа приложения с телефона автора


Примечание: приложение разработано авторами

На рисунке 2 представлен рабочий пример использования технологии в браузере, при


помощи библиотеки AR.JS.

130
Рисунок - 2 Скриншот web-приложения с телефона автора
Примечание: приложение разработано авторами

Представляет интерес применения технологий дополненной реальности в кейсах


мировых компаний, которые должны полностью закрыть вопросы о реальной пользе и
огромных перспективах технологий с дополненной реальностью.
1) Примерочная Timberland
Популярная американская компания по производству и продаже брендовой одежды и
обуви Timberland в своих магазинах установила специальные зеркала, с помощью которых
любой желающий может примерить понравившуюся вещь, не надевая еѐ!
По словам компании, установка (рисунок 3) помогла им увеличить продажи в бутиках в
три раза [3], что еще раз подтверждает идею о том, как с помощью AR-технологии можно
увеличить показатели для любого сегмента бизнеса.

Рисунок 3 - AR-зеркало в магазине Timberland. Источник: lemonorange

2) Domino’s Pizza и еѐ конструктор пиццы


Также широко известная американская компания по доставке пиццы выдвинула на рынок
своѐ интересное приложение-конструктор, которое позволяет покупателям собрать свою
пиццу в дополненной реальности.
Данный конструктор (рисунок 4) приносит франшизе 2000000 дополнительных заказов
[4], что, несомненно, является очень хорошим показателем!

131
Рисунок 4 – Интерфейс приложения Domino’s Pizza. Источник: dominos

Реализация AR-технологии вносит новые краски в рекламную компанию, а также, в связи


с невысокой стоимостью разработки и внедрения, оптимизирует бюджет рекламодателя,
так как не требует дополнительных технических модификаций.
Подводя итоги следует заметить, что технология дополненной реальности действительно
имеет огромные возможности применения, а самое главное – перспективы, которые
можно и нужно развивать. Особенно это касается предпринимателей и маркетологов,
которые желают поднять средний чек своего продукта, благодаря удивительной
виртуальной разработке.

Список использованных источников:


1. Дополненная реальность с помощью Unity и Vuforia - [Электронный ресурс] URL:
https://unity3dschool.ru/dopolnennaya-realnost-s-pomoshchyu-unity-i-vuforia.html
2. Библиотека AR.js / Дополненная реальность в браузере- [Электронный ресурс] URL:
https://itproger.com/news/biblioteka-ar-js-dopolnennaya-realnost-v-brauzere
3. 6 интересных идей применения дополненной реальности (AR) - [Электронный ресурс]
URL: https://habr.com/ru/company/funcorp/blog/440698/
4. Пицца в дополненной реальности: собери свою пиццу в конструкторе – [Электронный
ресурс] URL: https://arvar.org/ru/cases/dominos/

УДК 004.41

ПРИМЕНЕНИЕ ТЕОРИИ СИСТЕМЫ МАССОВОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ В


ПОВЫШЕНИИ ПАССАЖИРОПОТОКА МЕЖДУНАРОДНОГО АЭРОПОРТА
«НУРСУЛТАН НАЗАРБАЕВ» В УСЛОВИЯХ ПАНДЕМИИ

Курманбек Ш.А. – студент 3 курса


ОП «Системы Информационной Безопасности»,
Международный Университет Информационных Технологии
Научный руководитель: Макиленов Ш.Н. – Лектор кафедры КИИБ, АО МУИТ

Аннотация. Приведены формулы для расчетов системы, предназначенной для


обслуживания и обработки каких-либо заявок, поступивших на нее в случайные моменты

132
времени. Различая классификации СМО, был выбран наиболее подходящий вид и, имея
основные показатели работы терминала аэропорта, были произведены расчеты.
Ключевые слова: система массового обслуживания (СМО), авиационный транспорт,
международный аэропорт (МА), многоканальные системы массового обслуживания с
ограниченной емкостью.

Теория систем массового обслуживания — область прикладной математики,


занимающаяся анализом процессов в системах производства, обслуживания, управления,
в которых однородные события повторяются многократно, например, на предприятиях
бытового обслуживания; в системах приема, переработки и передачи информации;
автоматических линиях производства и др. Обслуживаемый объект в теории систем
массовогообслуживания называется требованием или заявкой. В общем случае под
требованием {заявкой) обычно понимают запрос на удовлетворение некоторой
потребности. Роль требований или заявок выполняют клиенты, посетители, покупатели,
документы, товары, суда и так далее. Средства, обслуживающие требования (заявки),
называются обслуживающими устройствами или каналами обслуживания. Роль каналов
обслуживания играют кассиры, специалисты, каналы телефонной связи, товароведы,
компьютеры, мастера-ремонтники, погрузочно-разгрузочные точки на базах и складах и
так далее [1].
Многоканальная СМО с накопителем ограниченой емкости(M/M/N/r)
Пусть на вход СМО, имеющей n каналов обслуживания, поступает пуассоновский поток
заявок с интенсивностью λ. Интенсивность обслуживания заявки каждым каналом равна
μ, а максимальное число мест в очереди равно m. Граф такой системы приведен в
рисунке-1 [2]:

Рисунок-1. Граф переходов [2]

S0 - все каналы свободны, очереди нет;


Sl- заняты l каналов (l = 1, n), очереди нет;
Sn+i- заняты все n каналов, в очереди находится i заявок (i = 1, m ).

Финальные вероятности состояний выражаются формулами [2]:


Для случая, когда y ≠ n
y r -1
y y2 yn yn+1 1-( )
p0 = (1+ + +…+ + n
y ) (1)
1! 2! n! n n! 1-
n

;( ) (2)

( ) (3)

133
Международный аэропорт «Нурсултан Назарбаев» является вторым по пассажиропотоку в
Казахстане после международного аэропорта Алматы. Ежесуточно из аэропорта
осуществляется до 140 вылетов в регионы ближнего и дальнего зарубежья [3].
Необходимо снизить распространение вируса, без влияния на пассажиропоток в условиях
пандемии.
Регистрация билетов и оформление багажа вылетающих пассажиров по направлению
«Алматы –Астана» рассматривается как многоканальная система, и производится на 10-и
стойках регистрации. В течении суток по данному рейсу вылетает 3576 пассажира. Из
этого следует что, пассажиропоток составляет 149 пассажира в час. Среднее время
обслуживания одного пассажира составляет 4 мин. [4].
Предположим что, 149 человек пришли на рейс. Все пассажиры должны быть
зарегистрированными в течении 2 часов до полета. При опозданий на регистрацию,
пассажир не допускается к полету.

Рисунок-2. Граф переходов [составлен автором]


Определим характеристики СМО и проведем анализ работы.
1. Интенсивность нагрузки.
y = λb = 149 * 4/60 = 9.93333
2. Вероятность отсутствия пассажиров на стойках (все стойки свободны):
y r -1
y y2 yn yn 1 1-( )
p0 = (1 … n
y ) = 4.0872323308952424e-06
1 2 n nn 1-
n
Следовательно, 0,0004 % в течение часа канал будет не занят, время простоя равно tпр =
0,0002452338 мин = 0,014714028 секунд.
3. Загрузка системы
ρ = 0.24883023960619347
Число работающих приборов k = 0.49766047921238693
Коэффициент простоя системы: ƞ = 0.7511697603938066
Среднее число заявок в очереди: l = 0.009513023062876652
Среднее число заявок в системе: m = 0.5071735022752636
Вероятность потери заявок: π = 1.677457967946203e-106
Производительность системы: λ’ = -289.50624904
Интенсивность потока потерянных заявок: λ’’ = 2.4994123722398427e-104
Среднее время ожидания заявок: w = -3.28594739989957e-05
Среднее время пребывания заявок: u = -0.0017518568388663325

134
Рисунок-3. Схема расположения компонентов системы [составлен автором]
Как показано на рисунке-3, в целях обеспечения социального дистанцирования мы
разделили очереди на несколько очередей, вместо одной длинной, тем самым снизили
число взаимодействии между пассажирами. Рассмотрим 1 из 10 представленных систем.
Данную систему можем представить в виде одноканальной СМО с накопителем
ограниченной емкости.
Определим характеристики СМО и проведем анализ работы.
1. Интенсивность нагрузки.
y = λb = 15 * 4/60 = 1
2. Вероятность, что все стойки свободны

p0 = 0.0625
Следовательно, 6.25 % в течение часа канал будет не занят, время простоя равно tпр = 3.75
мин
3. Загрузка системы:
ρ = 0,9375
Коэффициент простоя системы: ƞ = 0,0625
Среднее число заявок в очереди: l = 5.6875
Среднее число заявок в системе: m = 6.625
Вероятность потери заявок: π = 0.0625
Производительность системы: λ’ = 14.0625
Интенсивность потока потерянных заявок: λ’’ = 0.9375
Среднее время ожидания заявок: w = 0.40444
Среднее время пребывания заявок: u = 0.47111

Исходя из полученных результатов, можем предположить, что:


 Люди которые стоят в очереди зачастую находятся близко друг к другу,
следовательно риск заболевания очень высок.
 В добавок к этому мы не можем снизить число пассажиров, так как это
отрицательно повлияет на финансовую составляющую авиакомпании и аэропорта в
целом.
Следовательно, для достижения поставленной задачи, необходимо:
 Соблюдать меры предосторожности такие как, социальное дистанцирование,
проверка температуры, птр-тестов и масочный режим.

135
 Кроме этого, необходимо разделить очередь для регистрации на несколько групп,
вместо одной длинной очереди.
В любом случае, мы практически не снижая пассажиропоток, снизили риски
распространения вируса.

Список использованных источников:


1. H.B. Кошуняева, H.H. Патронова. Теория массового обслуживания. (практикум по
решению задач). Учебно-методическое пособие. Архангельск 2013. – 13 с.
2. Лаврусь О.Е. Миронов Ф.С. Теория массового обслуживания. Самара 2002. – 21 с.
3. Википедия - URL: https://ru.wikipedia.org/wiki/Нурсултан_Назарбаев_(аэропорт)
4. Официальный сайт международного аэропорта Нурсултан Назарбаев - URL:
https://www.nn-airport.kz/

УДК 004
«GAMING BROWSER OPERA GX» МҤМКІНДІКТЕРІ
Жұмамұратов Досан П3У тобы студенті, 3 курс
Ғылыми жетекші – Сигаева Венера Мухидановна

Аңдатпа. Біз веб-сайтты үнемі жетілдіріп отырамыз, бұл оны одан да пайдалы
және ыңғайлы етеді. Cookie файлдары арқылы біз анонимді деректерді жинаймыз, содан
кейін оларды статистика және жекелендіру үшін қолданамыз.
Тҥйінді сӛздер: Microsoft Windows және MacOS, Opera GX.

Opera GX-бҧл норвегиялық Opera Software компаниясы Microsoft Windows және MacOS
операциялық жҥйелеріне арналған ойыншыларға арналған веб-шолғыш.
Opera GX 11 маусымда, E3 2019 кезінде жарияланды.
Opera GX әлі пайдалануға ерте.
== Браузердің ерекшеліктері = = Mozilla-дан айырмашылығы керемет браузер.
Кірістірілген VPN сияқты кейбір Opera GX мҥмкіндіктері стандартты Opera функциялары
болып табылады. Сондай-ақ, шолғышта GX corner парағы бар, онда сіз алдағы және
шығарылған ойындарды, ойын жаңалықтарын және басқаларын кӛре аласыз.
Ойыншылар ҥшін арнайы жасалған Opera GX бірегей мҥмкіндіктері, мысалы, браузердің
жҧмысына қанша жедел жады жҧмсалатынын барынша реттеу мҥмкіндігі. Сондай-ақ, сіз
CPU-ны басқара аласыз, бҧл браузерді ресурстарды аз шығындармен жҧмыс істеуге
ыңғайлы етеді.
Сондай - ақ, шолғыштың ресми сайтында 32 және 64 биттік ОЖ нҧсқалары бар.
Жаңартуда LVL 2 пайда болды: Discord - командамен, достармен және қауымдастық
мҥшелерімен бҥйірлік тақтадағы Discord арқылы байланысыңыз, қойынды менеджері -
компьютерді тездету ҥшін тым кӛп ресурстарды алатын қойындыларды табыңыз және
жабыңыз, веб-беттердің қараңғы тақырыбы - бета: кез-келген бетті қараңғы режимде
ашыңыз, сондықтан кӛзді шамадан тыс жҥктемеңіз, кеңістіктер - қажет нәрсені оңай табу
ҥшін қойындыларды топтарға бӛліңіз.
Зерттеудің міндеті:
Веб-шолғыш ӛндірушілері ойыншыларды еске тҥсіріп, оларға гейминг ҥшін
толығымен ӛткірленген функцияны ҧсынды. Бҧл жадты ҥнемді пайдалануды, Ойындар,
әлеуметтік желілер, Twitch қызметі туралы жаңалықтар арналарына қол жеткізуді,
сонымен қатар бағдарламаға ерекше кӛрініс беретін мҧқабаларды қолдауды білдіреді.

136
2019 жылдың жазында барлық осы талаптарға жауап беретін Opera GX браузері
ҧсынылды. Бҧл ойыншы ҥшін әлемдегі алғашқы шолғыш.
Осының бәрімен Opera GX-бҧл толыққанды веб-шолғыш, онда сайттарды қарауға,
сайттардағы интрузивті жарнамаларды бҧғаттауға, файлдарды жҥктеуге және кірістірілген
VPN арқылы бҧғатталған ресурстарға қосылуға қажетті барлық нәрсе бар.
Жоғарыда айтылғандай, ойын браузері классикалық Opera шолғышының негізінде
жасалған және оның барлық функционалдығын қолдайды — бҧл плагиндер, VPN және
жҥйеде орнатылған басқа браузерлерден деректерді экспорттау-импорттау (айталық,
Chrome-дан барлық бетбелгілер және тіпті кіру паролдері жаңа бағдарламаға кӛшті).
Сонымен қатар, бағдарламаға бірнеше жаңа мҥмкіндіктер қосылды. Ең қызықты және
пайдалы арасында мыналарды атап ӛтеміз:
1.GX Control бағдарлама пайдаланатын жад пен процессордың кӛлемін шектейді. Егер сіз
онлайн ойын ойнайтын болсаңыз, онда браузер барлық қол жетімді ресурстарды
пайдаланудың қажеті жоқ. GX басқару қҧралы жад тҧтынуды азайтады.
2.GX Corner-геймердің ақпараттық орталығы. Бҧл терезе ресейлік онлайн-порталдардың
соңғы ойын жаңалықтарын кӛрсетеді-бҧл әртҥрлі платформаларға арналған компьютерлік
ойындар туралы ӛте ыңғайлы ақпарат агрегаторы.
3.Twitch интеграциясы. Opera GX жаңа ағымның басталғаны туралы автоматты тҥрде
хабарлайды. Таңдалған арналар және олардың қол жетімділігі мен белсенділігі бҥйірлік
тақтада кӛрсетіледі.
GX Control деп аталатын бағдарламаның негізгі функцияларының бірі арқасында
браузер жедел жады мен процессордың кӛп уақытын қажет етпейді. Ресурстарды кӛп
қажет ететін ойынды бастамас бҧрын, сіз Opera GX ойын шолғышының тәбетін
айтарлықтай шектей аласыз.
Мҥмкін, мҧндай шектеумен барлық беттер жҥктеле алмайды, бірақ жадының
жетіспеушілігінен ойын зардап шекпейді. Мысалы, трансляторлар ойынды тарату кезінде
кӛрермендерді қызықтыратын ойнату тізімдерін ойнату ҥшін браузердің бір қойындысына
қанша жад пен процессор уақытын бӛле алады. Немесе жеке монитордағы шолғыш
терезесінде чат жазбаларын кӛрсету ҥшін.
Opera GX шолғышының негізгі мүмкіндіктері:
Жедел жады мен орталық процессор ресурстарын пайдалану лимитін орнату мҥмкіндігі.
Пайдаланушыларға хабарландырулар алуға, сҥйікті арналар мен ағындарды кӛруге
мҥмкіндік беретін Twitch кіріктірілген панелі.

137
GX Corner-геймер әлемінің жаңалықтар бӛлімі. Мҧнда жаңа ойын релиздері туралы
жаңалықтар, жеңілдіктер туралы ақпарат, сонымен қатар ойын әлемінің барлық
жаңалықтары кӛрсетілген.
Жеке терезеде бейнені кӛру мҥмкіндігі.
Кеңейтімдерді қолдау. Opera дҥкенінен кеңейтімдер бар. Сонымен қатар, Opera GX
сонымен қатар Google Chrome кеңейтімдерімен ҥйлесімді.
Браузердің сыртқы тҥрін теңшеу мҥмкіндігі.
Тегін VPN.
Жарнаманы бҧғаттау.
Егер сіз сондай-ақ Twitch-тегі кейбір ойын ағындарын ҧнататын болсаңыз, сіз
оларды тікелей шолғышта таратудың басталуы туралы біле аласыз. Сізге тек кіру керек
және бағдарлама транслятордың ойынды бастағаны туралы автоматты тҥрде хабарлайды.
Мысалы, мен Ресейлік және батыстық трансляторлардың Exile Path of ойыншықтарын жиі
кӛремін. Сондықтан Бҧл функция Opera GX қатты бестікті қоямын.

Қолданылған дереккӛздер тізімі:


1. https://www.opera.com/ru/gx#download
2. https://diakov.net/13611-opera-gx-660351575.html

УДК 004.042

ВНЕДРЕНИЕ ЭЛЕМЕНТОВ РОБОТИЗАЦИИ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЙ ПРОЦЕСС


ВЫСШЕГО УЧЕБНОГО ЗАВЕДЕНИЯ

Мордачева А.С. – магистрант


Мордачев Р.С. – магистрант
ОП «Цифровые технологии в бизнесе», университет Нархоз
Научный руководитель: к.э.н., профессор Уандыкова М.К.

Аннотация: в статье рассмотрены предметная область учебного процесса и


методика контроля знаний, описана проблематика механических процессов в работе
человека. В результате выведен алгоритм описания бизнес-процессов с целью
последующей роботизации. В качестве практического примера применения робота
описан процесс технической реализации массива тестовых вопросов для
автоматизированного контроля успеваемости учащихся высшего учебного заведения

138
через web-платформы. Показано как новые информационные технологии, такие как RPA,
экономят человеко-часы в рутинных процессах по выполнению задач копирования и
вставки данных из одного программного средства в другое, не нарушая текущую
инфраструктуру рабочей области. Сделаны выводы по перспективам использования
роботизированных процессов для улучшения рабочего пространства педагога и/или
сотрудников учебного заведения.
Ключевые слова: роботизация, тестирование, формы обучения, бизнес процесс,
RPA.

Образование – социальный процесс, направленный на развитие мышления и


творческих способностей у человека. В настоящее время образование представлено
разными формами информации, методиками преподавания, использованием материала,
анализом, самостоятельным воспроизведением практических приемов и т.д.
Программное обеспечение накладывает ограничение на социальный процесс обучения. Но
с другой стороны дает совершенно новые инструменты при работе с информационными
кластерами. Технологический материализм динамично трансформирует саму суть
человеческого мышления при исследовании информационного контента окружающего
мира. Ежедневно образовательный процесс включает в свой состав новые
коммуникационные и аудиовизуальные технологии, что в свою очередь позволяет
выдвигать новые требования к формализации учебного материала [1].
Тестирование – популярный способ проведения контроля знаний в учебных заведениях,
пришедший из западных методик. Метод довольно неоднозначно определен в
педагогическом сообществе на пост советском пространстве с точки зрения оценки
знаний учащихся [2]. На протяжении многих лет тестирование зарекомендовало себя как
эффективный комплекс с обучающими и воспитательными функциями. В современном
мире учащийся встречается с огромным объемом научных данных, что может вызывать
серьезные затруднения в фильтрации и подборе действительно нужной информации. Суть
тестовых вопросов в захвате ключевых моментов по теме и выдачи в лаконичной форме к
запоминанию. Воспитательная функция заключается в периодичном выполнении
тестового комплекса в указанный промежуток времени, что в свою очередь
дисциплинирует учащегося и систематизирует восприятие учебного материала.
Особое значение тестирование приобрело в условиях пандемии, когда все учебные
заведения перешли на дистанционную форму обучения. Внедрение дополнительной
формы контроля там, где она ранее не практиковалась вносит некоторые коррективы в
работу педагога. Тестовые задания должны соответствовать утвержденным учебным
планам и стандартам. Реализация осуществляется по правилам технического оформления
в рамках использования дополнительного программного обеспечения или же
образовательных платформ.
Компьютерное тестирование имеет ряд особенностей в плане автоматизации определения
качества успеваемости учащегося и выставления объективных оценок по теме. Как мы
знаем, компьютерные алгоритмы не позволяют «смягчать» уровень ответственности
студентов к обязательному информационному контенту в рамках дисциплины.
Объективность оценки определяет однозначность засчитывания баллов успеваемости,
избегая эмоциональные отклонения. Существуют различные оффлайн и онлайн
инструменты тестирования: MyTest, quizizz.com, kahoot.com, socrative.com и т.д. Но
техническая реализация создания теста для любой платформы сводится к единственному
алгоритму:
1. Формулировка вопроса;
2. Подбор массива ответов с единственным или множественным ответом;
3. Создание базы знаний вопросов и ответов;
4. Многократный «сopy-paste» при переносе в автоматизированную
платформу.
139
Таким образом мы подводим процесс к формированию концептуальной модели
роботизации. С точки зрения цифровой обработки данных, процесс создания теста
формируется за счет повторения ряда алгоритмических действий пользователя при
взаимодействии с интерфейсом одного или нескольких программных средств.
Унифицированные и четко разграниченные действия пользователя выводят формулу
успеха роботизированных систем. Напомним, что под роботом не подразумевается
исключительно физический механизм. Роботы бывают программными, эмулирующими
действия пользователя в текущей операционной системе.
Сформулируем концепцию программной роботизации. Деятельность сотрудников бизнес-
компаний, в том числе и образовательных учреждений, на 90% процентов связана с
использованием вычислительной техники и программного обеспечения [3]. Процессное
решение и ориентированность на клиента вынуждены иметь в своем арсенале
многофункциональные и гибкие системы. Сотрудник не ограничен в своих творческих
порывах и может использовать абсолютно любое программное средство от разных
компаний-разработчиков. Суть этих приложений в том, чтобы принимать входящие
данные от человека, производить обработку и выдавать готовый результат. Но
необходимо помнить, что выходные данные полученные таким путем могут быть
использованы в следующем звене производственного процесса. Таким образом
информационные данные могут претерпевать серьезные форматные преобразования, что
существенно влияет на процесс дальнейшей передачи по конвейеру бизнес-машины [4].
Цель роботизации: не внося изменений в существующую инфраструктуру, выполнять
операции по преобразованию информационных потоков в понятные форматы для каждого
типа прикладного программного обеспечения.
Вернемся к проблемной области реализации тестовых заданий для контроля
успеваемости. Как было указано выше, процесс переноса материала на платформу
автоматизированного тестирования полностью алгоритмичен, технически постоянен и не
требует творческого принятия решения.
Входящие данные процесса представлены на рисунке 1 и имеют ряд ключевых
характеристик. Во-первых, это документ формата .docx, в котором содержаться данные.
Во-вторых, входными данными также будет являться интерфейс web-платформы. Мы
имеем два программных продукта, связку между которыми выполняет пользователь. С
использованием новых методик программирования в качестве связки может выступать
робот. При этом нам не нужно изменять и перепрограммировать текущие системы.
Обратите внимание, что структура документа имеет определенные параметры:
1. Это строковые данные;
2. Вопрос и массив ответов разделены символом каретки;
3. Каждый тестовый комплекс разделен пустой строкой и знаком «Q»;
4. Правильный ответ на вопрос в каждой первой строке.
На web-платформе мы выделяем функциональный массив объектов взаимодействия; поля,
кнопки, картинки, их идентификаторы, внешний вид и т.д.
Рассмотрев все эти особенности, в результате мы получаем описательную модель
процесса, которая подходит логически унифицированному алгоритму робота. На практике
пользователь-заказчик очень часто игнорирует описание некоторых действий в работе в
силу их тривиальности. Однако для повышения качества работы робота аналитика
процесса проводится вплоть до программного хранения типа данных.

140
Рисунок 1 – Входящие данные
Источник: выполнено авторами

Существует различное программное обеспечение для роботизации бизнес-процессов. В


рамках текущего вопроса используются средства IDE UiPath и языка программирования
С#. На рисунке 2 представлен конечный обобщенный результат алгоритмизации
программного робота:

Рисунок 2 – Обобщенный алгоритм программного робота

Робот имеет исполняемую структуру, которую пользователь инициирует как запуск


любой программы на компьютере. Далее происходит полная или частичная передача
управления операционной системы роботу. Он самостоятельно запускает прикладные
программы, фоновые процессы и т.д. в рамках заложенного алгоритмом процесса.
Выполнение процесса занимает некоторое время после чего, робот самозавершается и
141
восстанавливает права управления компьютером. Сами действия робота могут быть
визуальными или фоновыми. При необходимости можно настроить подсветку объектов с
которыми взаимодействует робот.
Роботизированная операционная обработка входных данных различного типа в сравнении
с ручной работой имеет высокую точность, более эффективна и менее трудоемка. Робота
можно запустить в любое удобное время, экономя человеческие ресурсы и выполняя
единовременно множество задач. Роботизируемые процессы расширяемы благодаря
структуре ветвления и модульности пакета действий. Таким образом, в образовательной
системе можно добиться больших результатов в области организации учебного процесса и
личной эффективности сотрудников.

Список использованных источников:


1. Серѐдкина Е. В. Проблемы философии высоких технологий / Е.В. Серѐдкина //
Россия: тенденции и перспективы развития. – 2011. – №6-1, С. 5.
2. Попов Алексей Владимирович Тестирование как метод контроля качества знаний
студентов / А.В. Попов // ТРУДЫ СПБГИК. – 2013. – С. 4.
3. Васильева Е. В., Точилкина Т. Е. Синергия подходов дизайн-мышления и
процессной трансформации / Е. В. Васильева, Т.Е. Точилкина // Управление. – 2020. – №1
С. 6.
4. Данилова Мария Анатольевна Цифровые технологии современного офиса //
Вестник Саратовского государственного социально-экономического университета. – 2020.
– №2 (81), С. 3.

УДК 621.39.004.05

ИДЕЯ СОЗДАНИЯ ИНФОРМАЦИОННОЙ СИСТЕМЫ III ПОКОЛЕНИЯ ДЛЯ


ИНТЕГРАЦИИ МЕДИЦИНСКОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ РОССИИ И КАЗАХСТАНА

Широков И.А. – магистрант 1 курса


ОП «Веб-технологии», ФГАОУ ВО
Университет ИТМО

Аннотация: В статье описаны особенности идентификации пациентов в


Российской Федерации и Республике Казахстан при оказании медицинских услуг. Эти
особенности учитываются при разработке социальной информационной системы III
поколения «Здоровье», которая является преемником разработанной автором ранее
системы SocShield, и будет, в отличие от «родителя», работать в медицинской сфере в
целом. Описываются модернизированные механизмы работы системы и сравнение
системы нового поколения с действующими аналогами. Предложен метод интеграции
информационных систем медицинского обслуживания двух стран.
Ключевые слова: ИИН, ИНН, СНИЛС, идентификатор, электронный паспорт
здоровья

Сегодня Российская Федерация и Республика Казахстан являются странами-


участниками содружества, называемого Евразийским Экономическим Союзом. В рамках
142
этого союза происходят интеграционные процессы, связанные с упрощением трудовой
деятельности граждан, являющихся нерезидентами стран, в которых они проживают и
трудятся. Однако, для осуществления трудовой деятельности в этих странах каждый
гражданин должен быть зарегистрирован в определенных службах страны, где он
осуществляет трудовую деятельность. Так, в Республике Казахстан для работы
иностранному гражданину нужно встать на учет в Министерстве Юстиции Республики
Казахстан и получить ИИН [1]. Для работы в Российской Федерации гражданин должен
встать на учет в местном управлении федеральной налоговой службы и местного
отделения пенсионного фонда России или многофункционального центра [2,3]. В
результате этих действий гражданин получает индивидуальный номер налогоплательщика
(далее ИНН) и страховой номер индивидуального лицевого счета (далее СНИЛС).
Исходя из вышеперечисленных правил, можно сделать вывод, что граждане - нерезиденты
имеют ровно такие же идентификаторы, как и резиденты. Данный вывод делает
возможным создание интегрированной информационной системы медицинского
обслуживания для этих двух стран. Из-за разницы в страховой политике по медицинскому
обслуживанию для резидентов и нерезидентов булет разработан сервис, подчиняющийся
главному сервису и отвечающий за управление страховыми полисами двух стран.
Автором ранее был проведен анализ разработанных им информационных подсистем в
социальной сфере и был сделан вывод, что текущие системы могут быть разделены на
поколения, которые классифицируются по степени инновационности, а именно:
информационная система E-Medicine обозначена как система I поколения, а система
SocShield как система II поколения [4].
На данный момент ведется разработка системы III поколения, именуемой «Здоровье».
Система позволит оцифровать сектор медицинского обслуживания в Российской
Федерации. Инновационность системы заключается в том, что она, в отличие от прежней
системы, будет иметь значительный потенциал в части масштабируемости, а также, что
является основным ее преимуществом, – это будет открытая система, позволяющая по
мере необходимости наращивать дополнительные программные модули для повышения
функциональности.
Для того, чтобы в системе информация о гражданах двух стран отображалась корректно,
стоит обратить внимание на принцип идентификации пациентов в Российской Федерации
и Республике Казахстан. В случае с Республикой Казахстан, абсолютно любой пациент
идентифицируется по ИИН, в то время как в Российской Федерации роль идентификатора
личности берет на себя СНИЛС. Разница в формате и правилах присвоения этих
идентификаторов разная, соответственно, риск дублирования данных практически
исключен.
Формат ИИН включает в себя 12-символьный цифровой код, в случае с СНИЛС – это код,
состоящий из 11 цифр, которые разделены на группы следующего шаблона: «000-000-000
00». Однако, этот формат можно считать условностью, так как форматирование может
быть произведено программным путем.
Как и в казахстанском электронном правительстве, так и в российском,
наблюдается некоторая децентролизованность данных. Данные в казахстанском egov
постоянно обновляются автоматически. Данные в egov не зависят от статуса
«зарегистрированный» у пользователя. С другой стороны, в российских госуслугах для
получения той или иной услуги требуется регистрация и ручной ввод всех базовых
данных, в том числе паспортных данных, ИНН и СНИЛС с последующей проверкой в
соответствующих органах.
Ожидается, что в систему будет внедрена возможность хранения базовых
идентификаторов человека. К базовым идентификаторам относятся ИИН, ИНН, СНИЛС.
Личный кабинет каждого пациента будет полностью автоматизирован, исключая ввод
базовых идентификаторов и базовой информации о пациенте, и, тем самым, создавая
эргономичную среду для работы с системой.
143
Опираясь на опыт разработки SocShield, будет выведен алгоритм генерации единого
идентификатора пользователя. Данный идентификатор будет защищен от возможности
подстановки. Проблема подстановки имеется в ИИН и ИНН. В ИИН первые 7 разрядов
означают дату рождения и пол. Первые 6 разрядов ИНН определяют точное
местоположение постановки на государственный учет. Исходя из этого, будет разработан
новый алгоритм, который позволит создать единый идентификатор для всех
пользователей системы.
В 2021 году в Российской Федерации начинается тестирование паспортов нового
поколения, которые позволят хранить большую часть информации о человеке в цифровом
виде. Идея предполагает, что доступ к данным будет происходить с помощью
сканирования QR-кода. При этом цифровизации на первых этапах подлежат только те
данные, которые включал в себя паспорт старого типа. Создание электронного паспорта
здоровья позволит дополнить базовую инфраструктуру паспорта нового поколения.
Образец одного из вариантов паспорта Российской Федерации, который будет впервые
внедрен в г. Москва в конце 2021 года [5] представлен на рисунке 1.
Для обеспечения стабильности и качества безопасности система унаследует
большую часть алгоритмов предшественника, которые будут модернизированы.
Модернизации будет подлежать метод вычисления цепи Blockchain, а также алгоритм
шифрования. Модернизация позволит улучшить степень безопасности, а также
стабильность работы системы.

Рисунок 1. Образец возможного варианта паспорта Российской Федерации 2021 года.

Автором было проведено исследование, которое сравнивало эффективность языка


PHP и платформы NodeJS при вычислении цепи Blockchain. Исследование на
эффективность показало, что язык PHP имеет тенденцию на уменьшение скорости в конце
проверки цепи Blockchain, а также резкое уменьшение скорости при завершении
операции. NodeJS, который показал существенно медленную скорость выполнения
алгоритма, имеет тенденцию на увеличение скорости, которая при обработке большого
массива данных может сравняться со скоростью выполнения алгоритма, реализованного
на языке PHP. Однако, эта разница в скорости рассчитывается в микросекундах, поэтому
при эксперименте на наборе данных, состоящим из 12 тысяч записей разница оказалась
максимально незаметной.

144
При интеграции системы в сектор медицинского обслуживания будет максимально
взят под контроль вопрос о точности SQL-запросов, используемых при обращении
системы к базе данных. Проблема главного конкурента «Здоровья» системы «Damumed»
заключается в том, что в системе уже на уровне проектирования были допущены
серьезные ошибки, повлекшие за собой огромные проблемы в достоверности данных
пациентов. Примером недостоверности данных являются неверные диагнозы, неверные
направления и т.д. Множественные проблемы с «Damumed» вынуждают предложить
более инновационную систему в сфере медицинского обслуживания.
Предусматривается возможность внедрения разрабатываемой информационной
системы для сферы медицинского обслуживания «Здоровье» не только для Российской
Федерации и Республики Казахстан, но и для тех стран-участников ЕАЭС, где
наблюдается схожесть идентификации участников системы медицинского страхования.
Разрабатываемая система будет прямым приемником предыдущей системы II поколения,
наследуя основные алгоритмы обработки и защиты данных. Система будет общей для
Российской Федерации и Республики Казахстан благодаря описанным методам хранения
идентификаторов граждан этих стран, а также генерации единого идентификатора для
защиты информации. На данный момент в Российской Федерации нет аналогичных
активных сервисов, в то время как для Республики Казахстан этот сервис будет
полноценной заменой существующему сервису «Damumed».

Список использованных источников:


1. Получение ИИН для нерезидентов (иностранцев) в РК [Электронный ресурс] URL:
https://uchet.kz/news/poluchenie-iin-dlya-nerezidentov-inostrantsev-v-
rk/#:~:text=Для%20получения%20ИИН%20иностранные%20граждане,регис (дата
обращения: 02.12.2020)
2. Нужен ли ИНН иностранному гражданину и для чего иностранцу нужен ИНН?
[Электронный ресурс] URL: https://migrantmedia.ru/inn-inostrannogo-grazhdanina-kak-
inostrantsu-vstat-na-nalogovyy-uchet-v-rf-i-poluchit-svidetelstvo-inn-
migranta/#nuzhen%20li%20inn%20inostrancu (дата обращения: 02.12.2020)
3. Нужно ли получать СНИЛС для иностранных граждан и для чего нужен СНИЛС
иностранцу в России в 2020 году? [Электронный ресурс] URL:
https://migrantmedia.ru/snils-dlya-inostrannykh-grazhdan-nuzhen-li-snils-inostrantsam-v-rossii-
kak-i-gde-ego-poluchit/#nuzhen-li-snils-inostrancam (дата обращения: 02.12.2020)
4. Широков И.А., Неверова Е.Г. Концепция информационной системы III поколения
для социальной сферы // Наука и образование в современном мире: вызовы ХХI века:
сборник материалов VII Международной научно-практической конференции (Нур-
Султан, 20-22 октября 2020г.). 2020. Т. 1. № 4. С. 207-211.
5. В России начнут выдавать электронные паспорта в 2021 году [Электронный
ресурс] URL: https://3dnews.ru/1026499/v-rossii-nachnut-vidavat-elektronnie-pasporta-v-
2021-godu (дата обращения: 02.12.2020)

145
Секция 3. «Вопросы современных научных исследований. Общая
секция»
УДК 004

SIMULATION OF GAMMA RADIATION USING THE GEANT 4 APP - ―GATE‖

Massalimova A.N.-2nd year master's student,


Medical Physics of Nuclear Medicine, National Research
Nuclear University "MEPHI"

Annotation: The article was about obtaining the dose and energy distribution over the volume
of a cube, the material of which changes when a point isotropic source of gamma radiation is
located in the center of the cube.
Key words: ionizing radiation with matter, modeling of ionizing radiation, Monte Carlo method,
dose, energy distribution.

Introduction
Simulating photon propagation using the Monte Carlo method is a flexible, accurate approach to
simulating the propagation of gamma rays[1]. In this method, the local rules for the propagation
of gamma radiation are represented as probability distributions that describe the step size of the
photon between the points of interaction with the tissue and the angles by which the trajectory of
the photon is deflected during scattering. This method is equivalent to simulating the propagation
of gamma radiation using an analytical radiation transfer equation (RTA), which describes the
motion of photons using differential equations[2]. However, analytical solutions of the UPI are
often impossible to obtain; for some geometric shapes, the diffusion approximation can be used
to simplify the PIE, although this, in turn, introduces many inaccuracies, especially near sources
and boundaries[3]. At the same time, Monte Carlo simulation can be made arbitrarily accurate by
increasing the number of photons.
Simulation commands
Main script in which all commands are executed in an orderly and sequential manner.First, we
need to specify the library that we will use, in this case the list of available materials is defined in
the GateMaterials.db file. and data / patient-HUmaterials.db.Let's create a workspace by building
a world in which the modeling will be:
/gate/water_box/geometry/setXLength 30 cm
/gate/water_box/geometry/setYLength 30 cm
/gate/water_box/geometry/setZLength 30 cm
/gate/water_box/placement/setTranslation 0.0 0.0 0.0 cm
setXLength 40. Cm - defines dimensions
The world can contain child geometry of the desired configuration and density, to create it use
the command:
/gate/world/daughters/name vol_name
The following commands were used to set the characteristics of the child geometry in the form
of a cubic phantom and a spherical detector:

# phantom

/ gate / world / daughters / name phantom create a child geometry named Phantom.

To simulate a cube made of water, the following macros were written:

146
Main.mac is the main macro that initiates the beginning and end of work, as well as connecting
additional macros or constant files (physical and geometric data of materials, sources and cross-
sections of interactions).
Word is a macro that creates a workspace of the required size and shape, and can also be made
from any material recorded in a constant file.
Geometry is a macro that determines the shape, size and material of the object under study.
Source is a macro describing the geometry, size, power and type of the ionizing radiation source.
Physics - a macro responsible for physical processes, connects a macro that determines the types
of interaction.
Visu - the macro is needed for visualization (displaying the trajectories of particles, object and
workspace), you can disable it.
Actor is a macro that sets the calculation and output of physical quantities such as: dose, energy,
etc.
After creating macros for different cases, they were launched through the terminal of the virtual
machine using the Gate –qt command. The calculations were performed (Fig. 1), and the data
files were saved in the Output folder.

Figure 1. Calculation process: with visualization of the detector; without visualization of the
detector.

Figure 2 shows the dose distribution over the volume of an object (in our case, a 15 × 15 × 15
cm3 cube) filled with water with a gamma radiation source with an energy of 1.25 MeV in the
center of the cube:

Figure 2. Dose distribution over cube volume from water. A gamma-ray source with a gamma-
ray energy of 1.25 MeV, located in the center of the cube.

Dose distribution analysis: Figure 2 shows slices along the Z coordinate with a step of 3 cm.On
each slice, the maximum dose is concentrated in the center of the cube, in addition, the closer to
the central slice, the greater the dose value (the increase obeys an exponential law) and less
spatial distribution, this is due to the fact that high-energy gamma radiation has a small
147
ionization capacity, particles do not have time to be absorbed in the volume. Then, moving away
from the center leads to a decrease in the dose according to an exponential law and an increase in
the spatial distribution (particles lost energy during the passage of radiation in matter, increasing
the ionization ability of radiation and the probability of absorption of particles (but since the
energy is less, the dose introduced by radiation is small). The following figure 3 shows the
energy spectrum of the emitted particles from the cube.

Figure 3. Energy spectrum of particles emitted from the cube

Analysis of the graph: the graph shows the energy spectrum of primary photons (250,000
particles out of 700,000) that passed without interacting with matter, while the remaining
photons were scattered or absorbed in the matter as a result of the photoelectric effect, Compton
effect and the formation of e + -e- pairs.
Conclusion
In the article, all tasks were completed, namely:
1. The analysis of the literature on the topics: interaction of ionizing radiation with matter,
modeling of ionizing radiation, Monte Carlo method;
2. Operators and commands typical for Gate software studied; 3. Macros have been created to
simulate a cube, a filling substance and a source, as well as to enable operators for outputting
dose and energy characteristics;
4. The analysis and processing of the obtained data in the form of graphs or diagrams was carried
out.

References:
1. Ahrens J H and Dieter U 1972 Commun. ACM 15 873-82
2. Friedman J 1977a DIVONNE2, a program for multiple integration and adaptive
importance sampling SLAC Computation Research Group Tech. Memo CGTM No 188
3. Zaremba S K (ed) 1972 Applications of number theory to numerical analysis (Proc.
Symp. Centre for Research in Mathematics, University of Montreal, 9-14 September 1971) (New
York: Academic)

148
УДК 338.12
TRANSFORMATION PROCESSES IN INNOVATIVE MODEL OF SOCIAL AND
ECONOMIC DEVELOPMENT IN RUSSIA

N.A. Vershitskaya, GMU-181-b-o,


State and Municipal Management., Institute of economics and management, V.I. Vernadsky
Crimean Federal University, Simferopol, Russia
Scientific Advisor:
E.R. Vershitskaya, PhD, Associate Professor,
State and Municipal Management., Institute of economics and management, V.I. Vernadsky
Crimean Federal University, Simferopol, Russia

Annotation. The paper presents and analyzes the characteristics of the cyclicity and
transformation processes of the Russian Federation from 1992 to the present. A difficult and full
of challenges, the current period of Russia due to international sanctions has been marked off.
The global exponential growth of investment in knowledge, the rapid development of the digital
economy are presented as the need to take measures related to the intellectualization of the
Russian population and its full inclusion in the global networked economy, when knowledge is
transmitted through global network connections.
Keywords: social and economic development, government, cyclicity, knowledge-
intensive production.

These are natural processes, which are currently insufficiently studied by researchers-
economists, but at the same time represent a promising direction for theoretical and practical
research in the context of the transformation of the world economy.
The main goal of economic development in most countries of the world is to improve the quality
of life and health of the population. The process of social and economic development implies
raising incomes, improving the health of the population and raising the level of education;
creating conditions conducive to the growth of people's self-esteem as a result of the formation
of a social, political, economic and institutional system focused on respect for human dignity;
increasing the degree of freedom of people, including their economic freedom.
Transformational crises determine the challenges in the social and economic development
of Russia. The collapse of the USSR at the end of the last century and the emergence of a new
state with a new political establishment, a new Constitution and an economic development
model of the state are associated with a transformational cyclical decline of the Russian
economy. Since 1992, the transition from the planned economy to a market economy has begun.
The stages of social and economic development of Russia from the end of the 20th century up to
the present moment are presented in Table 1.
Table 1 Periods of social and economic development of Russia

Period, Characteristics
years
1992– transformational cyclical recession of the country's economy (more than 30,000
1995 factories stopped their functioning, the first stage of privatization began)
1996– overcoming the transformational cyclical recession (the government short-term bonds’
1997 pyramid was initiated, the Central Bank of the Russian Federation introduced a
currency corridor)
1998– циклический спад или замедление роста в связи с российским финансово-
1999 долговым кризисом 1998 г. (Правительство объявило дефолт по основным
149
видам государственных ценных бумаг, по внутреннему долгу)
2000– revival of the crisis cyclicality in the economy due to the rise in prices for raw
2008 materials (GDP grew by 72%, additional income from oil exports compared to 1992-
99, adjusted for inflation, amounted to about $ 500 billion)
2008– cyclical downturn or slowdown in growth due to the global financial and debt
2009 economic crisis of 2008 (falling oil prices, the capitalization of companies in 2008 fell
by three quarters; foreign exchange reserves decreased by 25%)
2010– cyclical development in the context of the global financial and debt economic crisis
2013 and modernization (in 2010 the economy is emerging from the recession, but since
2012 economic growth has slowed down, the SES of Russia, Belarus and Kazakhstan
(Eurasian Economic Space) begins to operate, and "offshore capitalism" is
developing)
2014– crisis cyclicality in the context of integration, instability of prices for raw materials
2020 and sanctions processes (household income fell by 8%, while the international
reserves of the Russian Federation reached $ 550 billion)
2020– overcoming the crisis cyclicality in the context of the transition to the sixth
2030 technological order (probably a decrease in raw material prices, capital outflow from
the country and a new global crisis are possible)

Compiled and supplemented by the author based on [1], [2].


Transformational processes characterize the Russian economy at the moment, since the
tasks of finding an effective vector for the country’s development that is currently being the
object of sanctions are extremely urgent. From 2014 to the present, the United States, the
countries of the European Union and some Western countries have applied a policy of sanctions
against the Russian Federation. These are mainly financial, visa and trade and economic
restrictions against the budget-forming sectors of the country's economy and individuals.
According to the Ministry of Economic Development, Russia's losses as a result of sanctions
reached $ 6.3 billion in 2019.
In addition, the Government of the Russian Federation faces an urgent need to address issues of
socio-economic development in the conditions when knowledge and practical competence are
full factors of production, on an equal level with capital and labor. In this regard, we note the
decline in high-tech production and, as a consequence, the reduction of its material and technical
base, which is typical for the country throughout the entire period under consideration since
1992. According to leading world experts, economic success today is primarily due to the
development of the knowledge economy. The share of new knowledge and technologies in
developed countries accounts for up to 85% of GDP growth. The world's accumulated material
wealth makes up 16% of the total wealth; natural resources - 20%; and the accumulated
investment in a human or human capital - 61% [2]. The global exponential growth of investment
in knowledge, the rapid development of the digital economy determine the need to take measures
related to the intellectualization of the Russian population and its full inclusion in the global
networked economy, when knowledge is transmitted through global network connections. These
measures, based on the development of knowledge-intensive production, digitalization and
intellectual human capital, can become the locomotive of Russia's socio-economic development
[3].
In conclusion, we note that since 1992 in Russia there have been such transformations that have
determined the country's transition from an industrial economy to a
resource economy. At the same time, the economy of the state turned out to be ineffective, did
not meet the challenges of the new world economy and, therefore, had to be radically revised.
Modern transformational processes determine the orientation of the country's economy towards
the intellectualization of socio-economic processes and the development of digital technologies.
Therefore, the transition of the economy to an innovative model, the knowledge economy, which
is designed to improve the quality of life of the population, increase the ability to adapt to the
150
consequences of sanctions and increase the efficiency of public administration and business, is
extremely relevant in this period of Russia's socio-economic development.
References:
1. Зоидов К.Х. Эволюция трансформационных экономических систем стран
европейской части СНГ в условиях интеграции и глобальной нестабильности / К.Х.
Зоидов, В.В. Медников, Ш. Кобил // Региональные проблемы преобразования экономики.
– 2014. – № 11 [Электронный ресурс]. – Режим доступа:
https://cyberleninka.ru/article/n/evolyutsiya-transformatsionnyh-ekonomicheskih-sistem-stran-
evropeyskoy-chasti-sng-v-usloviyah-integratsii-i-globalnoy-nestabilnosti.
2. Иванов П.Н. Инструментарий экономической политики россии по обеспечению
перехода к экономике нового типа / П.Н. Иванов // Социально-экономические явления и
процессы. – 2011 [Электронный ресурс]. – Режим доступа:
https://cyberleninka.ru/article/n/instrumentariy-ekonomicheskoy-politiki-rossii-po-
obespecheniyu-perehoda-k-ekonomike-novogo-tipa.
3. Вершицкий А.В. Трансформации регуляторной политики и альтернативные
издержки регулирования / А.В. Вершицкий // Финансовая экономика. – 2018. – № 6. – С.
681-683.

ӘӚЖ 94.3

КӘСІПОРЫННЫҢ БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУ ҚҦРАЛЫ РЕТІНДЕ


БИЗНЕС-ПРОЦЕСТЕРДІ ҚАЙТА ҚҦРУ

Абатоллаева Ж., Энгельс Б. –


«Стандарттау және сертификаттау»
мамандығы 4 курс студенттері
Ғылыми жетекші: а.ш.ғ.к.. проф.
Есенкулова Ж.Ж.

Аңдатпа. Мақалада бизнес-процестерді қайта құрылымдау мен реинжинирингті


қолданудың орындылығы, қажеттілігі және тиімділігі туралы тауарлар нарығында
кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін арттырудың негізгі құралдары ретінде
қарастырылады.
Түйінді сөздер: қайта құрылымдау, реинжиниринг, бизнес-процестердің бәсекеге
қабілеттілігі.

Қайта қҧрылымдау негізінен ҧйымдастырушылық қҧрылым мен басқару


функцияларын жақсартуға бағытталған шаралар кешенін қамтиды: компанияның
маркетингтік және ӛндірістік қҧрылымын ӛзгерту; ӛндірістің техникалық аспектілерін
жаңарту; қаржы-экономикалық саясатты жетілдіру; ӛндіріс пен маркетинг
шығындарының тӛмендеуі; материалдық және еңбек ресурстарын тиімді пайдалану;
заманауи ақпараттық жҥйені қҧру және жҧмыс процесі.
Әдебиеттерде ҧсынылған қайта қҧрылымдау анықтамаларының кӛптеген авторлары
бҧл категорияның генезисін ашпайды, оның тҥрлерін, принциптері мен әсерлерін
жҥйелемейді, негізінен тізіммен шектеліп, әрдайым жҥйеленуден кӛріну формалары,
қайта қҧрылымдау тҥрлері мен бағыттары бойынша шектеледі.
Алайда қайта қҧрудың ең маңызды қағидасы - оның дәйектілігі. «Қҧрылым»
ҧғымының ӛзі басқарудың ішкі және сыртқы шарттары ӛзгерген кезде оның тҧтастығын,
негізгі қасиеттерінің тҧрақты сақталуын қамтамасыз ететін жҥйенің тҧрақты
буындарының жиынтығын білдіреді. Сондықтан жеке бӛлімшелер мен кәсіпорынның
функционалдық қызмет салаларында қайта қҧрылымдау ӛзгерістерінің мазмҧнын
151
қарастыру мҥмкін емес. Қайта қҧру объектісін тек толық тҧтастық - жаһандық, ҧлттық,
меза-экономика және оның алғашқы субъектілері деп санауға болады.
Қайта қҧрылымдаудың толықтығы жҥйелілікпен тығыз байланысты, бҧл алты
негізгі бағыт бойынша ҥйлесімді ӛзгерістерді болжайды:
 Маркетинг - тҧтынушылардың сҧраныстарын, шығындары мен бағаларын,
бәсекелестердің әрекеттерін, корпорация агенттері және қоғаммен қарым-қатынасты
зерттеу, нарықтың орнын қалыптастыру және таңдау, стратегия, баға моделі,
логистикалық ҧйымдастыру схемалары (жеткізу, тасымалдау, сату), ӛнімді жылжыту,
мердігерлермен қарым-қатынас , іскерлік беделді арттыру шаралары.
 Ӛндіріс - ӛнімдер мен технологиялардың бәсекеге қабілеттілігін талдау, ӛндірістік
циклды рационализациялау, ӛнімнің сапасын бақылау, ӛндіріс орындары мен аудандарын
кәдеге жарату, негізгі қҧралдарды жаңартуды, жӛндеуді және жаңартуды ҧйымдастыру.
 Қаржы - динамиканы талдау, ӛтімділікті, тӛлем қабілеттілігін, іскерлік
белсенділікті, қаржылық тҧрақтылықты, сату, активтер мен жҧмыс кҥшінің кірістілігін,
пайда динамикасын, кредиторлық және дебиторлық берешекті жақсарту бойынша
шараларды әзірлеу және жҥзеге асыру, меншікті айналым қаражатын қамтамасыз ету,
тәуекелдерді басқаруды жақсарту, инвестициялау және дивидендтік саясат.
 Персонал - еңбек ӛнімділігі, қызметкерлердің біліктілігі, материалдық және
материалдық емес ынталандырудың тиімділігі, персоналды дамытуға шығындар және
олардың тиімділігі. Қызметкерлердің, жергілікті қоғамдастықтардың, сондай-ақ билік
ӛкілдерінің мҥдделерін ескере отырып, компанияның ҧйымдастырушылық мәдениеті,
әлеуметтік жауапкершілігі.
 Инновация - ӛнімді, технологияны, жабдықты жаңарту, ӛндірісті, еңбекті және
маркетингті ҧйымдастыру, олардың тиімділігі.
 Басқаруды ҧйымдастыру және оның ақпараттық базасы [1].
Кәсіпорынның іс-әрекетін ауқымды қайта қҧру әдісі, оның бизнесін тҥбегейлі қайта
қҧру реинжиниринг деп аталады, Батыс елдерінде 1980 жылдары Реинжиниринг
теориясының негізін қалаушылар Майкл Хаммер және Джеймс Чампи болып табылады,
олар реинжинирингті «іс-әрекеттің негізгі ӛзекті индикаторлары - шығындар, сапа, қызмет
кӛрсету және қарқынмен айтарлықтай жақсартуға қол жеткізу ҥшін бизнес-процестерді
тҥбегейлі қайта қарау және тҥбегейлі қайта қҧру» деп анықтады.
Бизнес-процестер дегеніміз - тҥпкі мақсаты ӛнімді немесе оның жекелеген
компоненттерін шығару болып табылатын ішкі және ӛзара тәуелді функционалды
әрекеттердің кӛлденең иерархиялары. Бизнес-процестердің келесі санаттары бар:
 ӛнімдердің шығуын тікелей қамтамасыз ететін процестер;
 жоспарлау және басқару процестері;
 ресурстық процестер;
 трансформация процестері.
Сонымен қатар, бизнес-процестерге мыналар тән:
 бизнес-процестерді жҥзеге асыру технологиясы;
 кәсіпкерлік жҥйесінің қҧрылымы;
 процестің орындалуын қамтамасыз ететін автоматтандыру қҧралдары, жабдықтар,
механизмдер және т.б. [2].
Реинжинирингтің мақсаты - бизнесті ҧйымдастыру мен жҥргізудің ескі ережелерін
ӛзгерту. Реинжинирингке осы ережелерді анықтау және олардың кейбіреулерін жҧмысты
орындаудың жаңа тәсілдерінің пайдасына бас тарту жатады. Бҧл ӛнімділіктің айтарлықтай
ӛсуіне қол жеткізудің жалғыз жолы.
Тиімді реинжинирингті жҥргізу әдістемесі, әдетте, белгілі бір кәсіпорын ҥшін
немесе оған қатысты реинжиниринг жҥргізіліп жатқан бизнес-процестер тобы ҥшін
арнайы анықталады. Біз кӛптеген негізгі кәсіпорындар мен бизнес-процестерге тән
кеңейтілген әдістемені атап ӛтуді ҧсынамыз, ол келесі негізгі кезеңдерді қамтиды:
152
1.Кәсіптің даму бағытын анықтау.
2.Жобаның ауқымын және тҥпкі мақсаттарын анықтау.
3.Процесті жоспарлау.
4.Ҧйым қҧрылымын және кадрлық саясатты анықтау.
5.Технологиялық қолдау.
6.Физикалық инфрақҧрылымның анықтамасы.
7.Қолданыстағы заңнаманың әсерін ескере отырып, компанияның ішкі саясатын жҥзеге
асыру.
8.Жобаны іске асыру ҥшін ресурстарды жҧмылдыру.
9.Реинжинирингтік жобаны жҥзеге асыру.
Біздің ойымызша, қазіргі заманғы кәсіпорындағы бизнес-процестердің
реинжинирингі ішкі орта мен қоршаған орта факторларының ерекшеліктеріне сҥйене
отырып, кәсіпорында болатын процестердің барлық жиынтығының ӛзара тәуелділігі мен
ӛзара байланысын ескере отырып жҥргізілуі керек.
Сонымен қатар, қазіргі заманғы кәсіпорындағы реинжинирингтің кеңейтілген
әдістемесінен жоғары нәтижеге жету ҥшін реинжиниринг әдісі кӛп сатылы ӛмірлік циклге
ие болуы керек, ал реинжиниринг процесі жабық қҧрылымға ие болуы керек, яғни оны
ҥнемі жҥргізіп отырған жӛн.
Қорытындылай келе, қайта қҧрылымдау қаржылық-экономикалық дағдарыстың
алдында тҧрған кәсіпорын ҥшін ғана емес, сонымен қатар айтарлықтай ӛркендегендер
ҥшін де тиімді қҧрал болып табылады. Бҧл ең маңызды басқару шешімдерін қабылдау
қажеттілігін тҥсінуге, ӛндірісті дамытудың стратегиялық бағыттарын анықтауға
кӛмектеседі. Оны жҥзеге асыру экономикалық және қаржылық-шаруашылық қызметтің
жақсаруына, кәсіпорын қызметінің тиімділігінің артуына және олардың ӛзара тәуелділігін
ескере отырып жҥзеге асырылатын бизнес-процестердің реинжинирингіне әкеледі - бҧл
қазіргі заманғы кәсіпорынды басқару жҥйесіндегі ең перспективалық инновациялық
тәсілдердің бірі.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:


1. Лихачева О.Н. Кәсіпорындағы қаржылық жоспарлау: оқу қҧралы. –М.: ООО «ТК
Велби», 2003. - 263 б.
2. Нифаева О.В. Қайта қҧру ӛнеркәсіптік кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін
арттыру қҧралы ретінде // Қазіргі заманғы экономика мәселелері. - 2008. No 1. - С. 162-
165.

УДК 378

ЭНЕРГОМЕНЕДЖМЕНТ ЖҤЙЕСІНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК МАҢЫЗЫ

Аскарова А. – «Стандарттау және сертификаттау» мамандығы 4 курс,


Ғылыми жетекшісі : а.ш.ғ.к., проф. Есенкулова Ж.Ж.

Аңдатпа. Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасының экономикасын


дамытудың маңызды бағыттарының бірі - энергияны тұтынуды азайту болып
табылады. Бұл кӛбінесе энергия ресурстарын тұтыну және тұтыну салдарынан
пайда болатын қалдықтардың қоршаған ортаға жағымсыз әсерін тӛмендету
қажеттілігінің пайда болуымен байланысты.
Түйінді сөздер: энергоменеджмент, басқару, стандарт, жүйе.

Энергетика саласындағы маңызды міндеттердің бірі - тиімділікті арттыру және


энергияны тҧтынуды азайту. Энергия тиімділігін арттыру жӛніндегі іс-шараларды
153
енгізу – энергия шығындарын азайтуға, бәсекеге қабілеттілікті және кез-келген
саланың кәсіпорындарының кіріс деңгейін арттыруға септігін тигізеді.
Энергоменеджмент - энергетикалық саясатты қалыптастыруда ҧйымның ӛзара
байланысты және әрекеттесетін элементтерінің, мақсаттар және осы мақсаттарға қол
жеткізудің жиынтығы.
ҚР СТ ИСО 50001-2012 «Энергияны басқару жҥйесі. Пайдалануға қойылатын
талаптар және нҧсқаулар» ҧлттық стандарты Қазақстан Республикасы Индустрия
және жаңа технологиялар министрлігінің Техникалық реттеу және метрология
комитетінің 2012 жылғы 7 тамыздағы № 379 бҧйрығымен бекітілген және
қолданысқа енгізілген[1].Бҧйрыққа сәйкес ҧлттық стандарт ISO 50001:2011
халықаралық стандартымен бірдей.
Стандарттың мақсаты - энергияны тҧтыну ҥрдісін оңтайландыру және процесті
жҥйелі басқару ҥшін компанияларды қҧрылымдық және жан-жақты басшылықпен
қамтамасыз ету.
2012 жылғы 13 қаңтардан бастап «Энергия ҥнемдеу және энергия тиімділігін
арттыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңы кҥшіне енді. Заңға және ИСО
50001 талаптарына сәйкес энергияны басқару жҥйесін енгізу мемлекеттік
энергетикалық тізілімге жататын кәсіпорындар ҥшін міндетті болып табылады.
Энергоменеджменттің белгіленген халықаралық стандарттарға сәйкестігін
растау ҥшін ҧйымдар аккредиттелген органдарда басқару жҥйелерінің сәйкестігін
растау және сертификаттау рәсімдерінен ӛтеді. Астана қаласындағы Қазақстан
Республикасының аккредиттеу субъектілерінің мемлекеттік тізілімінде басқару
жҥйелерінің сәйкестігін растайтын 20 орган тіркелген. Энергоменеджменті енгізу
және сертификаттау объектілері – ӛнеркәсіптің, қҧрылыс ҧйымдарының, кӛліктік
кәсіпорындардың, мемлекеттің объектілерінің иелері және т.б. болуы
мҥмкін.Энергоменеджменттің сертификатталған жҥйесі ҧйымға энергия тиімділігін
арттыруға, қаржы ресурстарын ҥнемдеуге және қоршаған ортаға зиянды әсерді
азайтуға кӛмектеседі.
Сертификаттау энергоменеджменттің ҥкімет талаптарына сәйкес
энергетикалық ресурстарды ӛндіру, тасымалдау және пайдалану процестерін алдын-
ала болжауға және басқаруға кепілдік береді.
Осылайша, энергетикалық экономиканы қалай тиімді басқару керек деген
сҧраққа сіз нақты жауап бере аласыз: ISO 50001 Энергия менеджменті стандартын
ҧйымға енгізу.
Энергоменеджменттің сертификатталған жҥйесі ҧйымға энергия тиімділігін
арттыруға, қаржы ресурстарын ҥнемдеуге және қоршаған ортаға зиянды әсерді
азайтуға кӛмектеседі.Энергоменеджмент кәсіпорынның энергия тиімділігін
арттырудың жҥйелік тәсілін жҥзеге асырады. Сонымен қоса энергетикалық саясатты
әзірлеуге, мақсаттар қоюға және оларды жҥзеге асыруға, тиімділіктің мониторингіне,
жҥйені жетілдіруге ықпал ететін ӛзгерістерді енгізуге мҥмкіндік береді.
Энергия менеджменті жҥйесінің кӛмегімен ҧйым энергия шығынын ҥнемдеу
арқылы ақша қаражаттарының баламасынан пайда кӛре алады, бҧл ӛндіріс қҧнын
тӛмендетуге әкеледі. Осылайша, энергия менеджменті жҥйесін енгізу сонымен қатар
кәсіпорынның табысты дағдарысқа қарсы стратегиясының қҧралы болып табылады.
ISO 50001 стандартының талаптарына сәйкес Қоғам Энергетикалық саясатты
әзірледі, энергетикалық ресурстарды тҧтынуға терең энергетикалық талдау
жҥргізеді, оның негізінде жыл сайынғы энергетикалық мақсаттар мен міндеттерді
және заңнамалық талаптар мен энергияны елеулі пайдалануға қатысты басқа да
ақпаратты ескеретін іс-қимылдар жоспарларын белгілейді.

154
1-суретте біз стандартты енгізудің не екенін кӛре аламыз.

Ҧйымдастырушылық Қаржылық әсері: Беделді әсер:


әсері:
-энергетикалық -Өндірістің энергия
-энергияны ресурстардың барлық тиімділігі саясатын
тиімді басқару түрлерін тікелей жинақтау жүзеге асыратын
арқылы компанияның компанияның іскер
қаржылық көрсеткіштерін әріптестерінің,
жақсарту қоғамның және биліктің
-өндірістік циклді жақсарту көз алдында суретінің
-шығындардың тартымдылығы
-Компанияның жалпы азаюы, өндiрiлмейтiн
ресурстарды -компанияның беделін
идентификациялау арттыру, оның энергия
және жою

-компанияның

Инвестициялық Компанияның
компанияның беделін және
қҧндылығын арттыру абыройын
сақтау
1-сурет- Стандарттың орындалуының нәтижелері

ЭМЖ Қоғамға энергетикалық саясатта бекітілген міндеттемелерге қол жеткізуге,


энергия тиімділігі деңгейін жақсарту ҥшін қажетті іс-қимыл жасауға және
сертификаттау жӛніндегі орган ӛткізетін сертификаттық және инспекциялық
аудиттерден ӛту кезінде ISO 50001 талаптарына ЭМЖ сәйкестігін кӛрсетуге
мҥмкіндік берді.
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында энергия ҥнемдеу және энергия
тиімділігін арттыру мәселелеріне кӛп кӛңіл бӛлінуде. Қазақстан Республикасының
Президенті Н.Ә. Назарбаев Қазақстан Республикасының 2020 жылға дейінгі
Стратегиялық даму жоспарына сәйкес Қазақстан Республикасының жалпы ішкі
ӛнімінің энергия сыйымдылығын 2020 жылға қарай 25% - ға тӛмендету бойынша
міндеттер қойды. Жалпы тауарлық ӛнімнің энергия сыйымдылығын тӛмендету және
соның салдарынан бәсекеге қабілеттіліктің, қаржылық тҧрақтылықтың, экологиялық
және энергетикалық қауіпсіздіктің ӛсуі арқылы кәсіпорынның тҧрақты дамуын
қамтамасыз ету ҥшін энергия ҥнемдеу және энергия тиімділігін арттыру
саласындағы қызметке назар аудару қажет.[2]
ISO 50001 стандарты энергия менеджменті жҥйесіне қойылатын талаптарды
белгілейді, оның негізінде ҧйым энергетикалық саясатты әзірлеп, енгізе алады,
заңнамалық талаптарды және энергияны едәуір пайдаланумен байланысты

155
аспектілерге қатысты ақпаратты ескере отырып, мақсаттар, міндеттер қоюды және
іс-шаралар жоспарларын әзірлеуді жҥзеге асыра алады.
ISO 50001 стандарты заңнамалық нормативтік-қҧқықтық актілерді ескере
отырып, энергетикалық саясатты, энергия менеджменті саласындағы мақсаттарды,
міндеттер мен іс-қимыл жоспарларын әзірлеуге және енгізуге қойылатын талаптарды
қамтиды. Стандарт ISO 9001 сапа менеджменті жҥйесінің және ISO 14001
экологиялық менеджмент жҥйесінің стандарттарымен қатар кез келген тҥрдегі
базалық ҧйымға айналады.[3]
Қорытындылай келе, энергияны басқару жҥйесін енгізу және де кәсіпорынды
дамытудың ең жақсы мҥмкіндігі болып табылатынын атап ӛткіміз келеді. Энергияны
басқару жҥйесін енгізу ҧйымның энергия тиімділігіне оң әсер етеді, энергия
ресурстарын тҧтынудың қалыпты деңгейін анықтауға кӛмектеседі. Бҧл, ӛз кезегінде,
ҧйымды басқару ҥдерісіне де тиімді етеді.

Қолданылған әдебиеттер тізімі:


1. Аскаров Е.С, учебное пособие «Стандартизация, метрология и
сертификация».- Алматы, изд-во «Экономика», 2011
2. Энергоменеджмент жҥйесі // Менеджменттің интеграциялық жҥйесі //
Компания // «ҚазТрансОйл» АҚ (kaztransoil.kz)
3. Энергоменеджмент (energypartner.kz)

ӘӚЖ 338.4

ОРГАНИКАЛЫҚ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ӚНІМДЕРІНІҢ


САПАСЫН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ

Атымтаева Д – 1-курс студенті,


Экология мамандығы, Нархоз университеті
Ғылыми жетекшісі: Сатбаева Г.С.
э.ғ.к., қауымдастық профессоры

Аңдатпа. Мақалада органикалық ӛнімді ӛндіру барысында оған қойылатын негізгі


талаптардың сипаты қарастырылған. Органикалық ӛнім ӛндіру барысында сапалық
талаптардың қатаңдатылуы халық денсаулығының кепілі болып табылады.
Кілттік сӛздер: органикалық ӛнім, сапа, ауылшаруашылығы, сапаны бақылау,
сертификаттау.

Органикалық ӛніммен қамтамасыз ету барысындағы басты кӛрсеткіш оның сапасы. Яғни
органикалық ӛнім деп танылатын ауылшаруашылық ӛнімінің сапалық деңгейі бірінші
орында қарастырылады. Осы саладағы тҧтынушылардың талаптары ӛте қатаң. Себебі, ол
дайындалу сапасымен, ӛндіріс технологиясын сақтаумен, қажет жағдайда қайта ӛңдеумен,
қораптаумен, тасымалдаумен тығыз байланысты. Себебі, мҧндай органикалық ӛнімнің
соңында оны тҧтынған тҧтынушының денсаулығы, ӛмірі мен қоршаған орта жай-кҥйі тҧр.
Органикалық ӛнімге деген қызығушылықтың артуы әртҥрлі бағыттағы органикалық
ӛнімдерді шығарумен байланысты. Бірінде сапа маңызды рӛл атқарса, екінші бір
органикалық ӛнім деп ӛндіруші ӛзі белгілеген тауарлардың сапасының тӛмендігі.
Органикалық ӛнімнің сапасын бақылауды қамтамасыз ету ҥшін, әртҥрлі әдістер мен
тәсілдер бар. Бірақ олардың басым кӛпшілігін қарапайым тҧрмыста қолдану шындығында
тиімсіз.

156
Органикалық ӛнімнің басты ерекшелігі ол ҥнемі «сапа», «стандарт», «бақылау»
тҥсініктерімен тығыз байланыста болуында. Себебі, органикалық ӛнім ең алдымен сапалы
болуы керек. Сапалы ӛнім міндетті тҥрде сертификатталады. Сертификатталған ӛнім
ҥнемі бақылаудан ӛтеді.
Органикалық ӛнімге деген талаптарды ҥнемі сақтап отыру ҥшін, ӛндіру ҥдерістерін ҥнемі
жетілдіру керек. Кәсіпорында сапаны басқару мен қамтамасыз ету ҥшін, органикалық
ӛнімге сәйкес басқару жҥйесі әзірленуі керек.
Органикалық ӛндірістің басты әдісі топырақтың табиғи жай-кҥйін сақтауға бағытталған.
Ал топырақты ҥнемі органикалық тыңайтқыштар есебінен қолдап отыру қажет.
Зиянкестермен кҥресуде міндетті тҥрде биологиялық әдістер қолданылады. Ал мал
шаруашылығы болса онда концентрленген жем-шӛптерді, гормондарды пайдалануға
рҧқсат етілмейді. Мал шаруашылығында емдеу антибиотиксіз жҥргізіледі.
Органикалық ӛнімнің сапасын қамтамасыз ету деген тҥсінікке біздіңше, органикалық
технологиялық ӛндіріске тән барлық параметрлердің сәйкестігі қарастырылады. Ӛмірлік
сапаны қамтамасыз етуге бағытталған ӛнім қауіпсіз және адам қажеттілігін
қанағаттандырып қана қоймай, қоршаған ортаға деген адамның жауаптылығын
қалыптастырады.
Осылайша органикалық ӛнім сапасын қамтамасыз ету деп – ӛнім бекітілген сапа
талаптарына сәйкес, қажеттілікті қанағаттандыруға бағытталған ҥдерістер, операциялар,
шаралар мен тәсілдер жиынтығынан тҧрады деп айтуымызға болады.
Теориялық зерттеулер, әдеби кӛздердегі талдаулар мен шолулар негізінде органикалық
ӛнімнің сапасын қамтамасыз ету қарастырылады. Ол ҥшін органикалық ӛнім сапасы сапа
менеджмент жҥйесіне қосылады.
Сапа менеджмент жҥйесі органикалық ӛнім ӛндірумен айналысатын кәсіпорынның
ерекшеліктері мен айырмашылықтарын білуі керек. Сонымен қатар, органикалық жерді
пайдаланудың принциптерін сақтау және ӛлшеу қажеттілігін де қоса қарастырады [1].
Қазақстан Республикасында органикалық ауыл шаруашылық ӛнімдерін ӛндіру және осы
шаруашылықты дамыту отандық деңгейде ӛндірілетін тауарлардың бәсекеге деген
қабілеттілігін арттырып қана қоймай, дәстҥрлі ауыл шаруашылығын органикалық ауыл
шаруашылығына айналдырған шағын және орта бизнес ӛкілдерінің табысын арттыруға,
игерілмей жатқан жерлердің айналымға тартылуына мҥмкіндік береді.
Органикалық ауыл шаруашылығы кәсіпорынды банкротқа ҧшырауының алдын-алып,
шағын және орта бизнестің дамуына себепші болады, экологиялық таңба берілген
органикалық ӛнім нарықтағы бәсекелік кҥресті арттыра отырып, гендік ӛзгеріске
ҧшыраған ӛнімдердің біртіндеп нарықтан жойылуына мҥмкіндік берері анық.
Қазақстан Республикасында 2015 жылдың қараша айында қабылданып, 2016 жылдан
мамыр айынан бастап қолданысқа енген «Органикалық ӛнім ӛндіру туралы» Заң
экологиялық таза бәсекеге қабілетті ҧлттық брендті қҧру туралы Елбасының тапсырмасы
бойынша жҥзеге асырылған. Аталмыш Заң қоршаған ортаны қорғауға бағытталған
органикалық ӛнім ӛндірудің қҧқықтық, экономикалық, әлеуметтік және ҧйымдық
негіздерін айқындауға мҥмкіндік береді («Органикалық ӛнім ӛндіру туралы» ҚРЗ, 2015
жыл, 27-қараша, №423-V) [1].
Әлемдік тәжірибедегі трендтің бірі болып саналатын органикалық ауыл шаруашылығы
ӛнімдері жоғары деңгейде даму ҥстінде. 1990 жылдармен салыстырғанда қазіргі таңда,
органикалық ауыл шаруашылығы ӛндірісінің жер аумағы 4 есеге артса, органикалық ӛнім
ӛндіру қҧжатымен сертификатталған ӛндірушілер саны 2 млн-нан асты. Органикалық
ауыл шаруашылығы ӛзінің дамуын дамыған елдерден бастағанымен де, соңғы
мәліметтерге сҥйенсек, мҧндай ӛндірістің тӛрттен ҥш бӛлігі дамушы елдерде
орналасқандығын байқауға болады.
Органикалық ауыл шаруашылығын зерттеу институтының (FiBL) және органикалық ауыл
шаруашылығы қозғалысының халықаралық федерациясының (IFOAM) мәліметтері
бойынша, 1998 жылы әлемде 8 млн га органикалық ауыл шаруашылық жерлері бар деп
157
есептелсе, ал 2014 жылы бҧл кӛрсеткіш 43,7 млн га қҧраған. Ал, ресми емес дерек кӛздері
бойынша Қазақстанда 29 органикалық ӛнім ӛндірушілер бар, олардың алып жатқан
аумағы 300 000 га, мҧнда кӛбіне астық, бҧршақ, жемдік ӛсімдіктер мен дәрілік шӛптер,
бау-бақша ӛнімдері ӛсіріледі. Сонымен қатар, елімізде органикалық ӛнімдерді қайта
ӛңдейтін, тасымалдайтын, сақтайтын және басқа да операцияларды орындайтын 19
компания жҧмыс жасайды. Осыған орай, «КазАгро» холдингінің алдында органикалық
ӛнім ӛндірушілерді мемлекеттік қолдау және оларды несиелендіру мәселелерін шешу
міндеттері тҧр. Дегенмен де, республикада органикалық ӛнім мен оның ӛндірісін
сертификаттайтын жҥйенің әзірге қалыптаспауы, ҧлттық отандық брендтегі органикалық
ӛнімдердің экспортталуын шектеуге әкеліп соқтырады.
Елімізге жаһандану ҥдерісінің әсері ӛте зор, бҧған мысал Қазақстан Республикасының
Кеден Одағына және БСҦ мҥше болуы. Қазақстан Республикасында техникалық реттеуді
әлемдік озық елдердің стандарттарымен ҥйлестіру кӛбіне кешенді, жҥйелік сипат алады
және тҧтыну нарығын, қоршаған ортаны, мҥлікті, азамат денсаулығын ӛмірін қорғау
секілді ӛзара байланысқан жҥйелердің бірегей механизмді әзірлеуді талап етеді.
Техникалық реттеу қҧралдарының әрбірін жҥзеге асыру ӛте кҥрделі кӛпкезеңдік
ҥдерістерден тҧрады. Ӛзара байланысқан кешен техникалық реттеудің жаңа жҥйесін
жасауға негіз қалайды, осыдан кейін отандық экономиканың артуына жаңа факторлар
ашылады [2].
Аграрлық салада жаңа технологияларды біртіндеп ендіру және пайдалану, тағамдық
қоспаларды шектен тыс пайдалану, тамақтанудың дәстҥрлі жҥйесінен бас тарту – тек адам
баласына ғана емес, қоршаған орта жағдайының кҥрт тӛмендеуіне де себепші болады. Ал
органикалық ауыл шаруашылығы ӛнімдерінің нарығы - бҧл тҧтынушыға кепілдендірілген
тауар мен қызметті ҧсынатын ӛзгеше нарық, мҧнда жоғары сапа, тҧтынатын тауарлардың
қауіпсіздігі, жергілікті және ғаламдық деңгейде қоршаған ортаны қорғау жоғары орынға
қойылады.
Органикалық ӛнімде адам ӛмірі мен денсаулығына қауіп тӛндіретін химиялық
қоспалардың, пестицидтердің, химяалық консерванттардың қалдықтары, дәм мен тҥсті
кҥшейткіштер, гендік ӛзгеріске ҧшыраған ингредиенттер болмайды. Дәстҥрлі ӛнімге
қарағанда, органикалық ӛнімдерде биологиялық белсенді заттардың қҧрамы ғалымдардың
дәлелдеуінше, 50 пайыз жоғары. Органикалық ӛнімнің сапасын бақылау жҥйесі мен
қауіпсіздігіне қойылатын талаптар да ӛте қатаң. Органикалық ӛнімді сертификаттайтын
тәуелсіз ҧйымдар ең алдымен ӛнімнің ӛмірлік циклін, яғни егістен бастап дҥкен
сӛрелеріне дейінгі ондағы зиянды химиялық қоспалармен гендік ӛзгеріске ҧшыраған
ӛнімдердің болмауын қадағалайды.
Органикалық ӛнім мен қызметтің қауіпсіздігі мен сапа кепілі болып арнайы таңба (белгі)
табылады. Кӛбіне мҧндай таңбалар «эко», «био», «органик» секілді экологиялық
таңбаланады.
Дегенмен де, елімізде органикалық ауыл шаруашылығын дамытуда бірқатар мәселелер
бар. Ең бастысы, органикалық ӛнім ӛндіруге стандарттардың және бақылау
қҧралдарының, сәйкестікті растау жҥйесінің болмауы.
Елімізде кҥн санап артып келе жатқан органикалық ӛнімге деген қызығушылық
органикалық ӛнімге деген техникалық реттеу қҧралдарының жҥйесін қҧруды және
белсендіруді талап етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:


1. Стамкулова К.У., Сатбаева Г.С. Экологиялық нарық жасыл экономиканың
инновациялық бағыты ретінде //КазЭУ Хабаршысы, №2.-2017ж.-31-40б.
2. Горбунов, С.И. Организационно-экономические проблемы рационального
природопользования в сельском хозяйстве/ С.И. Горбунов, И.Л. Воротников// Экономика
сельскохозяйственных и перерабатывающих предприятий. - 2010. - № 6. - с. 18-20.

158
3. ҚР 2015 жылғы 27 қарашадағы №423- V ҚРЗ «Органикалық ӛнім ӛндіру туралы»
Заңы

УДК 004
ҚАУІПСІЗ ТРАНЗАКЦИЯЛАРДАҒЫ БАНКИНГ

А.Ғ. Аскарова, А.Р.Қанаев «Стандарттау және сертификаттау»


мамандығының 4-курс студенттері
Ғылыми жетекші: Ж.Ж.Аканова т.ғ.к., қауымдасқан профессоры

Аңдатпа. Мақалада банктік қызметтердің сапасын жақсартуға және олардың


тізімін кеңейтуге, қашықтықтан қызмет кӛрсетудің ең танымал әдісі ретінде
Интернет-банкингтің қол жетімділігі мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған
цифрлық стратегияны әзірлеудің кейбір аспектілері қарастырылған. Экономикалық
қатынастардың жаңа моделі банктің негізгі ӛнімі Интернет арқылы сатылатын,
физикалық желі курьер қызметін атқаратын ӛзін-ӛзі қамтамасыз ететін электрондық
бизнесті қалыптастыру қажеттілігін кӛрсетеді.
Кілт сөздер: IBAN, ESBC, RBS, бенефициар қызметі,SWIFT.

Міндеттері. Интернет-банктік қауіпсіздік саласындағы ағымдағы индикаторларды


талдау, оның негізгі кемшіліктерін анықтау, Интернет-тӛлемдер тәуекелдерін басқару
саласындағы проблемаларды анықтау (және оларды шешу жолдары), осы басқарудың
ҧйымдастырушылық моделін жасау.
Әдістеме. Интернет-банкингтің ақпараттық қауіпсіздігі мәселелерін зерттеуде логикалық,
экономикалық талдау әдістері қолданылды.
Нәтижелер. Интернет-банкингтің қауіпсіздік кӛрсеткіштерін, жоғары
технологиялар саласындағы қылмыстың даму тенденциясын, сондай-ақ ақпараттық
қауіпсіздік қҧралдарын бағалау. Осының негізінде Интернет-банкингтің проблемалары,
болашағы мен даму бағыттары анықталды. Қауіпсіздікке қойылатын жоғарылатылған
талаптарды анықтайтын банктік қызметтің негізгі кемшіліктері мен ерекшеліктері
анықталды. Интернет-банкингтің ақпараттық қауіпсіздік жҥйесінің алдында тҧрған екі
деңгейлік міндеттер белгіленді. Онлайн тӛлемдер жасау кезіндегі тәуекелдер
тҧжырымдалады. Интернет-банктік қорғау саласындағы тәуекелдерді бақылаудың
ҧйымдастырушылық моделі ҧсынылған.

Қорытынды. Интернет-банкингтің қауіпсіздігін қамтамасыз ету банктен ақпаратты


беру технологияларын жетілдіруге, тҧтынушылардың қалауын зерделеуге және
функционалдығы мен интерфейсін ӛзгертуге, дағдарыс жағдайында экономикалық
мақсаттылық критерийлерін ескере отырып, барлық несиелік мекемелер ҥшін қолайсыз
болатын ақпараттық-жарнамалық кампанияларды әзірлеуге және ӛткізуге байыпты
қаржылық инвестицияларды қажет етеді.Интернет-банкингтің қауіпсіздігінің тиімді
саясатының ажырамас бӛлігі - әзірленген нормативтік қҧқықтық актілердің орындалуын
бақылау саласындағы міндеттер мен ӛкілеттіктерді шектеу.
IBAN (Халықаралық банктік шот нӛмірі), Халықаралық стандарттау ҧйымының
№13616 стандарты (ISO, Халықаралық стандарттау ҧйымы) [2] және Еуропалық банктік
стандарттар комитеті ECBS, банктік стандарттар жӛніндегі Еуропалық комитет [3] -
халықаралық банктік шот нӛмірі. IBAN кодын енгізу алғашында Еуропалық Одақтағы
банкаралық есеп айырысуды стандарттауға арналған, бірақ қазір ол әлемнің басқа
елдерінде қолданылады. Оны пайдалану жеделдетуге және банкаралық тӛлемдер қҧнын
тӛмендетуге мҥмкіндік береді. Американдық банкаралық есеп айырысу жҥйесінің IBAN
159
кодын қолдана отырып, есеп айырысу жҥйесіне интеграция процесі жҥріп жатыр. Бҧл ISO
стандартын SWIFT ресми тҥрде қолдайды [4]. Жаңа банктік технологиялардың
қарқынды дамуы жағдайында банктің бәсекелестік ортадағы кӛшбасшылық позициясын
сақтаудың кепілі қашықтықтан банктік қызмет кӛрсетудің (ҚБҚ) сапасын арттыру,
Интернет-банкинг қызметтерінің қол жетімділігі мен спектрін кеңейту, оның цифрлық
стратегиясы шеңберінде оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша шаралар кешені
болып табылады. Бҥгінгі таңда қарқынды дамып келе жатқан қаржы ӛнімдері мен
қызметтері нарығында бәсекеге қабілетті болу ҥшін тек веб-сайттың болуы, Интернет-
банкке қосылу мҥмкіндігі және терминалдық желідегі қызмет жеткіліксіз. Банктер
клиенттер бірінші кезекте сапалы Интернет қызметіне назар аударатынын тҥсінеді.
Шағын несиелік ҧйымдар платформалық шешімдерді белсенді тҥрде енгізуде, ал
ҥлкендері ӛздерінің командаларын жинап, функционалдығы, мҥмкіндіктері мен
ыңғайлылығы жағынан «қарулану жарысын» орналастырады. Зерттеулерді жариялау және
RBS қызметтерінің рейтингі нарық қатысушыларына ғана ықпал етеді. Рейтингтегі орын
жоба командасы қызметінің ең кӛрнекті параметрі ретінде қашықтағы банктік бӛлімшелер
ҥшін негізгі кӛрсеткіштердің біріне айналады. Тӛменде қызмет тиімділігінің бизнес
кӛрсеткіштері келтірілген:
 белсенді клиенттер саны (анықтаманы кӛптеген банктер қабылдайды: қызметті
тоқсанына бір реттен кем емес қолданған клиент транзакция жасады);
 RBS пайдаланатын клиенттердің ҥлесі (банктің жалпы клиенттік базасына
қатысты);
 қызметтердің комиссиялық кірісі.
Сандық-банктік парадигма да айтарлықтай ӛзгерді. Егер бірнеше жыл бҧрын техникалық
және пайдалану компоненттері - әдеттегі операцияларды беру, қызметтің
функционалдығын арттыру, мобильді қосымшаны әзірлеу және т.б. туралы болса, енді
маркетинг бірінші орынға шығады - клиенттерді желі арқылы тарту, Интернет-банкинг
және мобильді байланыс арқылы қосымша сатылымдар қосымшалар, сервис, сондай-ақ
электрондық пошта, SMS хабарламалар, әлеуметтік желілер арқылы клиенттермен ӛзара
әрекеттесу. Жаңа модель банктің негізгі ӛнімдері - несиелер мен салымдар Интернет
арқылы сатылатындығын, ал физикалық желі келісімшарттар мен карталарды жеткізетін
курьер қызметін атқаратындығын тҥсініп, ӛзін-ӛзі қамтамасыз ететін электрондық
бизнесті қалыптастыру қажеттілігі туралы айтады. Пішім IBAN код форматы кіреді:
 1-2 таңба - бенефициар банкі орналасқан елдің коды (ISO 3166-1 альфа-2
стандартына сәйкес);
 3-4 таңба - стандартқа сәйкес есептелген IBAN бірегей нӛмірін тексеріңіз (ISO
7064);
 5-34 таңба - банктік шоттың негізгі нӛмірі (BBAN), банктік шоттың негізгі нӛмірі,
оның ішінде кем дегенде шот нӛмірі және алушының банктік сәйкестендірілуі (банктің
филиалының кодын қоса).
IBAN-дің осы бӛлігінің ҧзындығы мен мазмҧны елге тән, бірақ ең кӛбі 30 таңбамен
шектеледі. IBAN жалпы ҧзындығы 34 таңбадан аспауы керек. Адамның қабылдауына
ыңғайлы болу ҥшін IBAN коды, әдетте, біріншісінен бастап бос орындармен бӛлінген 4
таңбадан тҧратын топтарда жазылады. Электрондық форматтағы тӛлемде және басқа
қҧжаттарда IBAN бос орынсыз енгізіледі. Бҧл жағдайда код кез-келген белгілеуден
басталмауы керек (мысалы: IBAN, A/C, Account No және т.б.). IBAN кодын қолдана
отырып тӛлемдер (01.04.2013 ж. - 62 елде): Австрия, Әзірбайжан Республикасы, Албания,
Андорра, Бельгия, Болгария, Босния және Герцеговина, Британдық Виргин аралдары,
Ҧлыбритания, Венгрия, Гватемала, Германия, Гибралтар, Греция, Грузия, Дания,
Доминикан Республикасы, Израиль, Ирландия, Исландия, Испания, Италия, Қазақстан,
Кипр, Лихтенштейн Княздығы, Бахрейн Корольдігі, Коста-Рика, Кувейт, Латвия, Ливан,
Литва, Люксембург, Маврикий, Мавритания, Македония, Мальта , Молдова, Монако,
Нидерланды, Норвегия, Біріккен Араб Әмірліктері, Палестина автономиясы, Пәкістан,
160
Польша, Португалия, Румыния, Сан-Марино, Сауд Арабиясы, Сербия, Словакия
Республикасы, Словения, Тунис, Тҥркия, Украина, Финляндия, Франция, Хорватия,
Черногория, Чехия, Швейцария, Швеция, Эстония.
Бір кездері ақшаны шетелге жіберіп, барып та бармай да қалған кездер басымыздан
ӛтті. Халықаралық банктік шот нӛмірі (IBAN) бҥкіл әлем бойынша ақшаны қауіпсіз және
жылдам аударуға мҥмкіндік береді,ӛйткені ол жҥзге жуық елдер мен аумақтардағы
банктік шоттарды анықтаудың әмбебап келісілген әдісі болып табылады.Ҧқсас қҧралды
жасау жақында ғана қайта қаралған екі бӛліктен тҧратын ISO 13616 стандартының
арқасында мҥмкін болды. ISO 13616-1 "Қаржылық қызметтер-IBAN халықаралық банктік
шот нӛмірі-1 бӛлім: IBAN қҧрылымы - деректер алмасу кезінде халықаралық деңгейде
деректерді ӛңдеуді жеңілдету ҥшін қолданылатын халықаралық банктік шот нӛмірінің
(IBAN) элементтерін анықтайды. Ол жақында жарияланған ISO 13616-2 "қаржылық
қызметтер - халықаралық банктік шот нӛмірі (IBAN)-2 бӛлім:тіркеу органының рӛлі мен
міндеттері", онда IBAN форматтарын тіркеу рәсімдері және тізілімді қҧрайтын деректер
элементтері егжей-тегжейлі сипатталған. ISO 13616 стандартын әзірлеу кезінде ISO
техникалық комитеті қаржы институттарының клиенттері ҥшін шот-фактураны және
банктік қатынастарды сәйкестендірудің бірыңғай әмбебап әдісі іс жҥзінде мҥмкін емес
және оны енгізу тым қымбатқа тҥсетінін мойындады.Осылайша,екі бӛліктен тҧратын ISO
13616 қаржы институттары ӛздерінің қазіргі ҧлттық сәйкестендіру әдістерін
мҥмкіндігінше сақтап қалғысы келетінін мойындайды.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:


1. Безопасность транзакций при использовании интернет-банкинга – тема научной статьи
по экономике и бизнесу читайте бесплатно текст научно-исследовательской работы в
электронной библиотеке КиберЛенинка (cyberleninka.ru)
2. Безопасность при использовании онлайн-банкинга | BanksToday

УДК 651
МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫНЫҢ ТҦРАҚТЫ ДАМУЫ ҤШІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
МӘДЕНИЕТ ПЕН БІЛІМ БЕРУДІ ОҢТАЙЛАНДЫРУ МҤМКІНДІКТЕРІН
ТАЛДАУ
Әбутаев Абзал –1 курс магистранты
Ғылыми жетекші: б.ғ.к. Бӛрібай Э.С.

Андатпа. Мақалада Маңғыстау облысының экологиялық ерекшеліктері мен


тұрақты дамуы үшін экологиялық білім беруді оңтайландыру мүмкіндіктері
қарастырылған. Экологиялық мәдениетті қалыптастыру отбасынан кезден басталады,
ал балаларға қоршаған орта туралы кӛзқарастарын үнемі кеңейтуге ұмтылу қажет.
Экологиялық ағарту осыны қанағаттандыра алады. Қоғамның экологиялық мәдениеті
негізі балалық шақтан қалыптасқан әр адамның экологиялық мәдениетінен тұрады.

Тірек сӛздер: экологиялық білім және дүниетаным, тұрақты даму, Біріккен


Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы, «Білім туралы» Заң, экологиялық білім
климаттың ӛзгеруі, биоәртүрлілікті сақтау.

Бҥгінгі қоғам алдында тҧрған негізгі мәселелердің бірі - экологиялық мәселелер,


табиғатты қорғау және табиғи байлықтарды ҧтымды пайдалану болғандықтан
Республикада қоршаған ортаны қорғау ҥкіметіміздің саяси, экономикалық және
әлеуметтік міндеттерінің негізі болып саналады [1].

161
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 2030 жылға дейінгі стратегиялық даму бағдарламасында
қоршаған ортаны ластауға, экологиялық тепе-теңдікті бҧзуға жол бермеуге зор кӛңіл
бӛлінгендіктен, білім алушыларға экологиялық білім беріп, табиғатты қорғауға
тәрбиелеу бҥгінгі кҥннің кезек кҥттірмейтін ӛзекті мәселелерінің бірі болып табылады.
Экология - бҥкіл адамзат баласының шалыс басқан әрбір іс-әрекетіне келешекте
шек қоятын, оның тыныс - тіршілігіне тікелей атсалысатын ғылымның жаңа саласы. Ол
қоршаған ортаны қолайсыз жағдайлардан, кейбір кӛлденең оқиғалардан сақтауға,
табиғатпен арадағы тепе-теңдікті қалпына келтіруге бағытталған маңызды мемлекеттік
және әлеуметтік шара.
Қазақстан Республикасы «Білім туралы» заңдарында (3-бап) экологиялық білім
мен тәрбие беру мемлекеттік саясаттың білім беру саласының негізі болып табылатыны
атап кӛрсетілген [2].
Маңғыстау облысы туралы сӛз бастағанда ең алдымен ӛңірдің басты экологиялық
проблемасы ретінде «Қошқар-Ата» қалдық қоймасын айтуға болады. Бір кездері мҧнда
Каспий аймақтық тау-кен металлургия комбинатының ҥш зауытынан барлығы 105 млн.
тоннадан астам қалдықтары жиналған. Ӛз кезегінде бҧл жиынтық белсендігі 11,2 мың
кюри және 51,8 млн. тонна әлсіз радиоактивтік қалдықдың жиналуына әкеп соқты.
Маңғыстау ойпатының оңтҥстік бӛлігінде арнаулы жоба жасақталмастан 1994 жылға
дейін химиялық-гидрометаллургиялық зауыттың қатты радиоактивті қалдықтары
кӛмілген [3,4].
Бҧл аймақтың экологиясы ӛткір. Сондықтан аймақта экологиялық білім беру мен
тәрбиелеудің міндеттеріне табиғат туралы, оның тҧтастығы және қоғаммен бірлігі
хақындағы ғылыми негізделген білімді меңгеру, оған ықпал етуге байланысты
туындайтын практикалық шараларды дәлелдеп орнықтыру, қоғам мен адам ҥшін
табиғаттың қҧндылығы шексіз екенін ҧғындыру, табиғи ортада дҧрыс жҥріп–тҧрудың
нормаларын сақтау, табиғат пен сырласа білу қабілетін дамыту қажет.
Табиғат пен қайта тҥлеген ортаны жақсарту жӛніндегі қызметті сауатты
ҧйымдастыру да жатады. Міне, осы міндеттерді шешу жастардың экологиялық білімін
арттырып, олардың табиғатқа деген қарым–қатынасын қалыптастыруға бағытталады.
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі мен Біріккен Ҧлттар
Ҧйымының Даму бағдарламасы 2020 жылдан бастап Қазақстандағы экологиялық білім
беруді дамыту жобасын бастады. Жобаның мақсаты - Ҥкіметтің азаматтардың белсенді
ӛмірлік ҧстанымын және қоғамның экологиялық мәдениетін қалыптастыру бойынша
тҧрақты даму қағидаттары қолдайтын шараларын қолдау. «Жобаның негізгі нәтижесі - 6
мыңнан астам мҧғалімдерді оқыту және қоршаған ортаны қорғау, табиғатты пайдалану
және экологиялық-экономикалық қауіпсіздік саласындағы оқу-әдістемелік қҧралдарды
әзірлеу» болып табылады.
Жоба аясында әртҥрлі деңгейдегі 17 білім беру ҧйымдары жасыл және ресурстарды
ҥнемдейтін технологиялармен жабдықталады; мектепке дейінгі білім беруді ҧйымдастыру
ҥшін экологиялық мәдениет бойынша әдістемелік материалдар дайындалады.
Бірлескен бастама барлық деңгейдегі мемлекеттік білім беру жҥйесінің ажырамас бӛлігіне
айналатын тҧрақты даму ҥшін ҥздіксіз экологиялық білім берудің кешенді моделін
қҧрудан басталады. Жоба қоғамда табиғи ресурстарды ҧтымды пайдалану, мемлекеттің
және жаһандық әлемнің толық және тҧрақты дамуы ҥшін заңнаманы жетілдіру және
экологиялық білім беруді Қазақстанның білім беру жҥйесіне енгізудің қҧқықтық базасын
қҧру арқылы қажет болатын экологиялық жауапкершілікті қалыптастыруға бағытталған.
Экологиялық білім климаттың ӛзгеруі, биоәртҥрлілікті сақтау, тҧрақты тҧтыну
және ӛндіріс сияқты жаһандық тҧрақты даму кҥн тәртібінің маңызды аспектілерін
қамтиды. Жобаны іске асыруда (2020-2024 жж.) Кӛмек Қазақстан Республикасының
Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі, Халықаралық жасыл
технологиялар және инвестициялық жобалар орталығы арқылы жҥзеге асырылады.

162
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Абдуқадырова Қ.А. Мҧнай және газ химиясы. - Алматы, 2016.
2.Қҧлжанов К.С., Алмабеков О.А., Нҧралы Ә.М. Экология Каспийского моря. - Алматы,
2018.
3.Диаров М.Д., Экология и нефтегазовый комплекс. - Том 9. Алматы.
4. Экология Мангистау – глазами студентов. 2015 ж

ӘӚЖ 007+57.047

КОМПЬЮТЕРЛІК ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ ТІРІ АҒЗАЛАРҒА ӘСЕРІ

Байбактинова А., Жапарова А – 1-курс студенттері,


Экология мамандығы, Нархоз университеті
Ғылыми жетекшісі: Сатбаева Г.С.
э.ғ.к., қауымдастық профессоры

Аңдатпа. Мақалада компьютерлік технологиялардың тірі ағзаларға әсері жайлы


айтылған. Бұл бүгінгі таңның ең ӛткір әрі ӛзекті мәселесі. Компьютерлік
технологиялардың тірі ағзаларға оң әсерінен теріс әсері басымдырақ. Сол себепті теріс
әсерінің алдын-алу жолдары мақалада қарастырылады.
Тірек сӛздер: сандық технологиялар, компьютер, тірі ағза, экология, ақпарат.

Қазіргі біздің ӛмір сҥріп жатқан ғасырымыз ақпараттандыру ғасыры екенін бәрі біледі.
Компьютерлік технологиялардың жылдам дамуымен оның тірі ағзаларға соның ішінда
адам баласына әсері туралы жиі айтылуда. Әсіресе, адамдардың психикалық және
физикалық даму деңгейін оң және теріс әсерлері жайлы мақалалар кӛп. Әрине,
компьютерлік қҧралдар арқылы жҧмыстар жылдам әрі тез орындалады. Дегенмен оны
пайдалану барысындағы дағдыларды да дҧрыс қалыптастыра білген жӛн.
Жер планетасы ерекше - оны тірі ағзалар мекен етеді. Біздің планетамыздың жабайы
табиғаты ӛзінің әртҥрлілігімен таң қалдырады. Тірі ағзалардың арасында соншалықты
кішкентайы кездеседі, оларды кӛзбен кӛру мҥмкін емес, ал ҧзындығы ондаған метрге
жететін және дене салмағы бірнеше тоннаға жететін алыптарды да жиі кездестіруге
болады. Мысалы, бактериялар барлық жерде кӛп мӛлшерде кездеседі, бірақ олар
соншалықты кішкентай, оларды тек микроскоппен анықтауға болады. Ал кӛк киттің
ҧзындығы 33 м және массасы 150 т жетуі мҥмкін.
Технология - бҧл еңбек әдістерінде, ӛндірістің материалдық, техникалық, энергетикалық,
еңбек факторларының жиынтығында, оларды белгілі бір талаптарға сай ӛнім немесе
қызметті жасау ҥшін біріктіру әдістерінде іске асырылатын ғылыми және инженерлік
білімдер кешені. Әсіресе компьютер бҥгінде барлық адамзат баласының ажырамас
бӛлігіне айналған. Компьютер - кҥрделі қҧрылғы, ол адамдардың ақпаратты іздеу, жіберу,
жазу, жҥйелеу ҥшін қажет. Сонымен қатар, қарым-қатынас, сатып алулар, ойын- сауық,
демалыс қҧралы да болып табылады.
Компьютерлердің кең таралуы еңбек нарығының дамуында маңызды рӛл атқаруда.
Нәтижесінде, компьютерлік технологиялар арқылы жаңа қызықты және жоғары ақы
тӛленетін мамандықтар пайда болды. Компьютерлер жобалау және есептеу қызметін
едәуір жеңілдете отырып, ғылымның дамуына ықпал етті. Енді ғалымдарға уақыттың кӛп
бӛлігін кҥрделі есептеулерге жҧмсаудың қажеті жоқ. Медицинада компьютерлік
технологиялар да таптырмайтын қҧрал болып саналады. Компьютерлердің кӛмегімен
дәрігерлер әртҥрлі аурулардың дамуының виртуалды модельдерін жасай алады. Сонымен
қатар, компьютерлер жасаған ақпарат базасы негізінде жаңа дәрі-дәрмектер әзірленуде.
163
Заманауи технологияларды қолдану мектепке дейінгі, орта және жоғары оқу
орындарындағы білім беру процесін жеңілдетеді. Қазіргі балалар технологиямен
туылғаннан кейін бірден танысады. Егер сіз дҧрыс оқу бағдарламалары мен ойындарды
таңдасаңыз, сіз кішкентай адамның логикалық ойлауын дамытуға, кӛз мен қолдың
ҥйлесімін жақсартуға ҥлес қоса аласыз.
Компьютерлер, ноутбуктер, смартфондар, плеерлер, автомобильдер, ӛнеркәсіптік
жабдықтар және сымсыз желілер — мҧның бәрі біздің кҥнделікті ӛміріміздің ажырамас
бӛлігі болды. Басқа қалада немесе елде тҧратын туыстарымен немесе достарымен
байланыс ҧялы немесе интернет байланысы арқылы да жҥзеге асырылады. Қазіргі
заманғы технологиялар қолданылмайтын адам қызметінің саласын елестету тіпті қиын.
Біз ақпараттық технологиялар дәуірінің адамдарымыз. Біз ақпарттың басым бӛлігін осы
технологиялардан жаңалықтармен танысып, ӛзімізге керекті нәрсенің бәрін таба аламыз.
Қазіргі таңда қай саланы алсақта ақпараттық технологиясыз саланы елестету қиын. Яғни,
бҧл дегеніміз біздің ӛміріміздің бір бӛлігіне айналғанын және біз ҥшін пайдасының кӛп
екенін кӛрсетіп береді. Алайда бҧл ӛмірде идеал, кемшіліксіз ешнәрсе жоқ екенін де
ҧмытпаған жӛн. Яғни, бҧл дегеніміз ақпараттық технологияныңда ӛз кемшіліктері бар.
Бірінші кезекте, психологияға әсер етеді. Екінші кезекте, ақпараттық технологияларға
тәуелділік пайда болады. Тіпті адам арасындағы қарым-қатынас осы заманауи
тенологиялар нәтижесінде алшақтап барады. Адамдардың кӛбіне виртуалды әлемге
тәуелділігі артуда.. Бҧл виртуалды әлемнің де жақсы жақтары болғанымен, зияныда аз
емес. Біздің қазіргі әлем виртуалды шындыққа бет бҧруда. Әркімнің смартфоны бар, оны
адам тәулік бойы бӛліспейді, біз онлайн режимінде оқимыз, интернет арқылы ӛнімдерге
тапсырыс береміз, Skype арқылы достарымызды кӛреміз. Бҧл режим адам ағзасы
ҥйренгеннен және біз мыңдаған жылдар бойы бейімделген жағдайлардан тҥбегейлі
ерекшеленеді. Осыған байланысты ақпараттық технол