Вы находитесь на странице: 1из 14

AZƏRBAYCAN MƏKTƏBİ / АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ШКОЛА / 2018.

№4 МЕТОДИКА

Тренинговая форма работы в рамках


предпрофильной подготовки старшеклассников
София Гапонова 1, Ирина Ревина 2

Авторы: Аннотация. Необходимость самостоятельно осо-


1
София Александровна Гапонова — знать свои интересы, склонности и способности
доктор психологических наук, — задача трудная и далеко не всегда доступная
профессор кафедры психологии и каждому старшекласснику. Поэтому проблема це-
реабилитационных технологий. ленаправленной помощи психолога в процессе
Федеральный научно-клинический предпрофильной подготовки в школе является,
центр реаниматологии и несомненно, актуальной для осуществления мо-
реабилитологии, г. Москва.
лодыми людьми осознанного выбора своей будущей
E-mail: sagap@mail.ru
профессии. Разработанная нами программа пси-
2 хологической помощи старшеклассникам в выборе
Ирина Ароновна Ревина —
кандидат психологических наук,
профессии включает в себя теоретический, диаг-
педагог-психолог. МАОУ «Школа ностический и тренинговые блоки. В статье пред-
№42», Нижний Новгород. ставлены результаты апробации и оценки эффек-
E-mail: reviar@mail.ru тивности тренингового блока профориентационной
программы, адресованной учащимся 9-х классов.
Сравнение результатов исследования мотивов вы-
Ключевые слова: бора будущей профессии старшеклассниками до
предпрофильная подготовка тренинга и после его проведения, свидетельствует
старшеклассников, тренинг, о достоверном повышении готовности к выбору,
мотивация выбора профессии. его большей осознанности и определённости.

DOI: 10.32906/AJES/683.2018.04.26

Цитировать статью: Гапонова С., Ревина И. (2018) Тренинговая форма работы в рамках предпрофильной
подготовки старшеклассников. «Азербайджанская школа». № 4 (685), стр. 27–34.

Статья поступила в редакцию: 14.11.2018

http://journal.edu.az 27
Azerbaijan Journal of Educational Studies. 2018. №4 METHODOLOGY

Training form of preprofile preparation works


within high school students
Sofiya Gaponova 1, Irina Revina 2

Authors: Abstract. The need to realize independently


1
Gaponova Sofiya Alexandrovna, their interests, aptitudes and abilities is a
Doctor of psychological Sciences, difficult task and it is not always available for
Professor, Department of psychology and every seniors. Therefore, the problem of
rehabilitation technologies FBGNU federal targeted assistance by a psychologist for
scientific clinical Centre for resuscitation preprofile preparation process in school is
and rehabilitation, Moscow, Russia. certainly relevant to the implementation of the
E-mail: sagap@mail.ru young people informed choice of their future
profession. Our program of psychosocial
2
Revina Irina Aronovna, assistance to the students for choosing of their
Candidate of psychological Sciences, profession includes theoretical, diagnostic and
educational psychologist. Secondary training units. The article presents the results of
school No. 42 «MAOU», Nizhny Novgorod, testing and evaluating of the effectiveness of
Russia. E-mail: reviar@mail.ru career-oriented block of the training program
for students of 9th classes. Comparison of the
results of the investigations of the motives for
Keywords: the future profession choice of students before
Preprofile high school students and after the training, demonstrates authentic
preparation, training, motivation, choice improving of preparedness for choice, greater
of profession. awareness and definition.

DOI: 10.32906/AJES/683.2018.04.26

To cite this article: Gaponova S., Revina I. (2018) Training form of preprofile preparation works within high school
students. Azerbaijan Journal of Educational Studies. Vol. 685, Issue IV, pp. 27–34.

Article history
Received: 10.10.2018; Accepted: 14.11.2018

28 http://journal.edu.az
София Гапонова, Ирина Ревина
Тренинговая форма работы в рамках предпрофильной подготовки старшеклассников

Введение профильной подготовки в школе для осу-


ществления молодыми людьми осознан-
Психологическая готовность к поступ- ного выбора своей будущей профессии.
лению в ВУЗ и успешное обучение в нем Предпрофильная подготовка — это си-
требует от старшеклассника сформиро- стема педагогической, психолого-педаго-
ванного профессионального самоопреде- гической, информационной и организа-
ления. Необходимость самостоятельно осо- ционной деятельности, содействующая са-
знать свои интересы, склонности и спо- моопределению учащихся старших классов
собности — трудная и далеко не всегда основной школы относительно избираемых
доступная каждому школьнику задача. ими профилирующих направлений буду-
Кроме того, неопределенность и неста- щего обучения и широкой сферы после-
бильность современной жизни, неясность дующей профессиональной деятельности
перспектив будущей занятости в той или (Горбачева Е.Ю., 2011, Пинский, 2004 и др.)
иной профессии, из-за «перепроизводства» и в современной школе она является важ-
одних специалистов и недостатка других нейшим условием индивидуализации об-
— увеличивают тревожность учащихся, учения и подготовки учащихся к жизненно
делающих свой профессиональный выбор. важному выбору, точность которого будет
Недостаток жизненного опыта старше- зависеть от умения реально оценивать
классников приводит к вовлечению в при- свои силы, принимать и осуществлять ре-
нятие жизненно важного решения о выборе шения, нести ответственность за этот вы-
будущей профессии, учебного заведения бор.
и предполагаемого места работы членов Предпрофильная подготовка — это, по
семьи, приоритеты которых в этих со- сути, хорошо знакомая школьным психо-
вместных решениях часто определяются логам профориетационная работа. Разли-
традициями, экономическими интересами, чия заключаются в том, что школьная
национальными особенностями, модой на профориентация, компонентами которой,
профессию и др. (Селиванова Л.И., 2013). как известно, являются профессиональное
Такое «стихийное» развитие представлений информирование и профессиональное кон-
о будущей профессии «приводит к фор- сультирование, не требовала от старше-
мированию узких, ограниченных рамками классника профессионального выбора в
актуальной ситуации», профессиональных стенах школы, откладывая его на неопре-
представлений (Е.И.Рогов,1995, с.493). По- делённое время. Профильное обучение
этому молодые люди, закончив вуз, не го- «подталкивает» учащихся к этому выбору
товы к конкурентоспособному выходу на уже в школе, форсируя процесс профес-
рынок труда, не ориентированы в его ре- сионального самоопределения, поэтому,
гионально-отраслевой специфике, слабо по мнению многих авторов, в настоящее
мотивированы на работу в выбранной про- время существуют серьёзные основания
фессии и продолжают искать себя в аль- к пересмотру традиционно сложившихся
тернативных формах занятости, поскольку приёмов профориентации молодёжи в сто-
никак не могут «нащупать» ту отрасль рону предпрофильной подготовки (Гор-
деятельности, где они могли бы получить бачева Е.Ю., 2011; Митина Л.М., 2002; Пин-
наибольшее профессиональное удовлетво- ский А.А., 2004).
рение (Селиванова Л.И., 2013; Гапонова
С.А., Зыкова А.В., 2015). Программа исследования
Поэтому такой актуальной является
проблема заблаговременной и целенаправ- Разработанная нами программа психо-
ленной помощи психолога в процессе пред- логической помощи в рамках предпро-

http://journal.edu.az 29
МЕТОДИКА

фильной подготовки для учащихся 8-10 зрелые годы. Занятия в тренинговой группе
классов включает в себя теоретический, позволяет заложить начало для формиро-
диагностический и тренинговые блоки. вания некоторых новообразований, кото-
Целью настоящей работы явилась апро- рые способствуют развитию автономности,
бация и оценка эффективности тренинго- уже в подростковый период. Именно в про-
вого блока профориентационной програм- цессе тренинга человек имеет возможность
мы, адресованной учащимся 9-х классов. получить концентрированную обратную
Выбор именно этой возрастной группы связь на свои мнения и поступки. В ходе
объясняется тем, что раннее выявление групповой работы развивается стремление
интересов, склонностей и способностей в к самопознанию и саморазвитию, а спе-
образовательной сфере, где учащиеся про- циально подобранные темы для обсужде-
являют себя наиболее успешно, призвано ния и проработки способствуют форми-
не только оказать психологическую под- рованию образов реального и идеального
держку в выборе своей будущей образо- «Я» и установлению связей между ними.
вательной направленности, но и создать Работа в группе — это возможность спо-
у них положительную мотивацию к об- койно, без напряжения общаться, выска-
учению. заться и быть выслушанным. В кругу себе
Предлагаемый нами вариант был раз- подобных быстрее усваиваются опреде-
работан, на основе программы формиро- лённые навыки поведения. Именно поэто-
вания профессиональной зрелости А.П.Чер- му, даже в случае полной пассивности, под-
нявской (2004), школьным психологиче- росток может многое понять и почерпнуть
ским центром специально для данного для себя в групповой работе.
курса. Общая цель работы состоит в на- Информированность. Часть занятий
хождении своего образа «Я, приобретении тренинга посвящена анализу источников
умений, необходимых при выборе профес- и самой получаемой информации, развитию
сии, и формировании готовности к осо- умений по их поиску. Занятия построены
знанному выбору будущей профессии. так, что в ходе их участники группы пони-
А.П. Чернявская выделяет пять основных мают, какой информации им не хватает и
параметров профессиональной зрелости: где ее можно получить.
1. Автономность; При изучении ценностей, способностей,
2. Информированность о мире профес- особенностей личности и общения участ-
сий и умение соотнести информацию со ники группы получают знания о себе, на
своими особенностями; занятиях по умению планировать и при-
3. Умение принимать решения. нимать решения — о соответствующих
4. Умение планировать свою профес- алгоритмах и необходимых для этого зна-
сиональную жизнь. ниях, навыках и т.д.
5. Эмоциональная включенность в си- Умение принимать решение. Трени-
туацию решения. ровка принятия решений проводится в
Выделенные факторы профессиональ- двух направлениях: умение увидеть си-
ной зрелости формируются и развиваются туацию как требующую принятия решения
у человека не одновременно и на разных и умения использовать известный алго-
этапах могут достигать различного уровня, ритм.
при этом развитие одного фактора часто Умение планировать свою профес-
влечёт за собой развитие ещё нескольких. сиональную жизнь. Занятия программы
Автономность. Формирование авто- построены таким образом, чтобы члены
номности чаще всего начинается в раннем группы задумались о целостной картине
юношеском возрасте и заканчивается в своей жизни. В ходе занятий они учатся

30 AZƏRBAYCAN MƏKTƏBİ / АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ШКОЛА / 2018. №4


София Гапонова, Ирина Ревина
Тренинговая форма работы в рамках предпрофильной подготовки старшеклассников

выделять события, являющиеся единицами критерия Стьюдента для процентильной


анализа жизненного и профессионального выборки и G — критерия знаков.
пути (выбор будущего образовательного
профиля обучения, поступление на под- Результаты исследования
готовительные курсы в ВУЗ, выбор работы
и т.д.) Важным фактором профессионального
Эмоциональная включенность. Чем самоопределения является определённость
больше человек заинтересован в принятии и профессиональная направленность вы-
решения, тем больше оно соответствует бора. Под определённостью понимается
его особенностям, и с тем большей эффек- выбор определённой профессии или хотя
тивностью оно будет претворяться в жизнь. бы определённого профиля и полимоти-
Осознание и коррекция, в случае необхо- вированность этого выбора. Действитель-
димости, эмоциональных отношений важ- но, выбор будет тем осознаннее, чем больше
ны, поскольку они являются индикаторами причин для этого выбора существует на
уровня развития личности и того, насколь- данный момент. Под направленностью же
ко имеющиеся у человека знания и навыки мы будем понимать то, как выступает для
(в том числе психологические) соответ- молодого человека профессиональная дея-
ствуют той ситуации, в которой он ока- тельность — то ли как деятельность, поз-
зался. воляющая развить свои способности, реа-
Результативность тренинга оценивалась лизовать себя и принести пользу людям,
по субъективным оценкам учащихся (от- то ли всего лишь как средство, позволяю-
зывы о тренинге — письменная рефлексия щее удовлетворить иные потребности. В
в конце тренинга, динамика эмоциональ- первом случае мы говорим о профессио-
ного состояния — по рисункам в ходе тре- нальных требованиях к профессии (внут-
нинга), а также по результатам анкетиро- ренняя, интринсивная мотивация), во вто-
вания учащихся 9-х классов перед тренин- ром — о непрофессиональных требованиях
гом и в конце тренинговой работы по сле- к профессии (внешняя, экстринсивная мо-
дующим вопросам: тивация).
— Определились ли вы с выбором бу- Результаты исследования динамики вы-
дущей профессии? (хотя бы ориентиро- бора профессии до и после тренинга —
вочно) представлены на рис.1.
— Если не определились, то почему? Представленная диаграмма, свидетель-
(чего не достаёт для выбора?) ствует о значительном увеличении коли-
— Если определились, то укажите вы- чества учащихся, определившихся с буду-
бранную профессию? (или между какими щей профессией на данный момент, причём
выбираете?) эта разница является статистически до-
— Перечислите все причины своего вы- стоверной (P ≤ 0,01). Безусловно, это не
бора. значит, что задача решена, и все девяти-
В настоящем эксперименте участвовало классники уже однозначно выбрали свой
120 старшеклассников школ №186 и №42 дальнейший образовательный профиль.
г. Нижнего Новгорода. Полученные резуль- Этот выбор может ещё не раз измениться,
таты анализировались с точки зрения но то, что он сделан, хотя бы предвари-
структуры и иерархии мотивов выбора тельно, мотивирует теперешнюю деятель-
методом контент-анализа и соотносились ность и стимулирует прикладывать силы
с признаками осознанности мотивов вы- и способности, чтобы подтвердить этот
бора. Статистическая обработка получен- выбор, или убедиться в его ошибочности.
ных данных проводилась с помощью t — Таким образом, мы можем говорить о том,

http://journal.edu.az 31
МЕТОДИКА

Рис. 1. Процентное соотношение Рис. 2. Динамика показателя


учащихся, определившихся с выбором полимотивированности выбора
будущей профессии профессии (в относительных единицах)

Рис. 3. Динамика соотношения внешних и внутренних мотивов выбора профессии


учащимися

что в результате тренинга повысилась саний мотивов выбора профессии. Затем


определённость выбора. эти мотивы группировались по качествен-
Полимотивированность выбора опре- ным характеристикам (внешние и внутрен-
делялась как отношение количества всех ние мотивы) и по структуре мотивации. Ре-
мотивов к количеству всех профессиональ- зультаты анализа представлены на рис. 3.
ных выборов. Результаты представлены Как видно из рисунка 3, после проведе-
на рис. 2. ния тренинга доля внутренних мотивов
Из рисунка 2 видно значительное по- выбора профессии существенно увеличи-
вышение показателя мотивированности лась (р ≤ 0,05). Этот факт также свиде-
выбора профессии (р≤0,05), свидетель- тельствует о положительной динамике в
ствующее об увеличении числа причин, осознанности выбора будущей профессии
подкрепляющих сделанный учащимся девятиклассниками. Из рисунка 3. видно,
предварительный выбор. что после проведения тренинга доля внут-
Важной характеристикой осознанности ренних мотивов выбора профессии суще-
выбора профессии, безусловно, является ственно увеличилась (р ≤ 0,05). Этот факт
профессиональная направленность, кото- также свидетельствует о положительной
рая в нашем исследовании оценивалась динамике в осознанности выбора будущей
методом контент-анализа свободных опи- профессии девятиклассниками.

32 AZƏRBAYCAN MƏKTƏBİ / АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ШКОЛА / 2018. №4


София Гапонова, Ирина Ревина
Тренинговая форма работы в рамках предпрофильной подготовки старшеклассников

Рис. 4. Динамика структуры мотивации выбора профессии

после тренинга

Движущей силой профессионального «иначе не могу», является важным пока-


самоопределения личности выступают зателем профессионального самоопреде-
противоречия между понятиями: «хочу» ления личности. Результаты анализа струк-
— «могу» — «есть» — «ты обязан» («надо»), туры мотивации выбора профессии, по
которые трансформируются в «я обязан», этому показателю представлены на рис.4.
«иначе не могу» (Гапонова С.А., Ревина Рис. 4. Динамика структуры мотивации
И.А.,2009). выбора профессии
«Хочу» — это мотивы и цели, которыми Из рисунка 4 видно, что хотя изменения
руководствуется человек при выборе про- структуры мотивации выбора профессии
фессии. «Могу» и «есть» — возможности, не столь значительны, как у предыдущих
склонности и личностные свойства, кото- показателей, но и здесь по результатам
рые могут помочь в достижении профес- тренинга мы можем отметить некоторую
сиональных планов и целей. «Надо» — вос- положительную динамику.
требованность на рынке труда данной спе-
циальности. «Иначе не могу» — соотнесе- Выводы
ние своих желаний и наличных качеств —
с требованиями, предъявляемыми обще- 1. Анализ эффективности тренинговой
ством, и присвоением общественных цен- работы в рамках профориентационного
ностей. курса, направленного на оказание психо-
В психологическом плане профессио- логической помощи старшеклассникам в
нально самоопределившаяся личность, го- выборе будущей профессии, свидетель-
товая к осознанному выбору профессии ствует о том, что эти формы, являются
— это субъект, осознавший, что он хочет, весьма перспективными, поскольку акти-
что он есть, что он может, что от него хочет визируют процесс психологической готов-
или ждет коллектив, общество, субъект, ности подростков к профессиональному
готовый функционировать в системе об- самоопределению, дают возможность осо-
щественных отношений. Поэтому полнота знать свои чувства, получить информацию,
уровня соотнесённости противоречий меж- осмыслить ее и отработать навыки, помо-
ду «хочу» — «могу» — «есть» — «надо» — гающие сделать осознанный выбор.

http://journal.edu.az 33
МЕТОДИКА

2. Результаты исследования мотивов • изменении соотнесённости противо-


выбора будущей профессии девятикласс- речий «хочу» – «могу» – «есть» – «надо» –
никами до тренинга и после его проведе- «иначе не могу», которое говорит о большей
ния, указывают на повышение готовности осознанности того, что человек хочет, что
к выбору, его большей осознанности и он есть, что он может, чего от него хочет
определённости, что выражается в: или ожидает коллектив, общество, о том,
• увеличении определённости выбора; что это субъект, готовый функционировать
• увеличении полимотивированности; в системе общественных отношений.
• изменении соотношения внутренних 3. Включение тренинговой работы в
и внешних мотивов выбора в сторону уве- программу предпрофильной подготовки
личения внутренних, а это в свою очередь девятиклассников позволит ускорить про-
свидетельствует о профессиональных тре- цесс формирования их профессиональной
бованиях к выбираемой профессии; зрелости.

Литература конкурентоспособной личности. — М.-


Воронеж. — 2002.
1. Гапонова С.А., Зыкова А.В. Развитие 5. Пинский А.А. «Предпрофильная
конкурентоспособности личности в подготовка учащихся выпускных классов
период юношества как одно из условий основной школы: результаты первого
жизнестойкости и психологического года эксперимента» // Профильная
благополучия взрослой личности // школа.- 2004.- №6.- С.29-33.
Горизонты зрелости. — Сборник тезисов 6. Пряжников Н.С. Основы организации и
участников Пятой всероссийской научно- планирования профориентационной
практической конференции по работы в школе // Психол. наука и
психологии развития. — М.: ГБОУ ВПО образование — 2004. — № 4. — С.85-94.
МГППУ, 2015. — С.16-19. 7. Ревина И.А. Исследование готовности
2. Гапонова С.А., Ревина И.А. Опыт школьников к осознанному
исследования профессионального выбора профессиональному выбору // Пед.
(на примере абитуриентов обозрение. — 2007. — №3. — С.100-106.
радиофизического факультета ННГУ) // 8. Резапкина Г.В. Я и моя профессия:
Коммуникативистика ХХI века: программа профессионального
актуальные социально-гуманитарные самоопределения для подростков. М. —
проблемы //Мат. V Всероссийской 2000.
научно-практической конференции: 9. Рогов Е. И. Настольная книга
Н.Новгород, Ниж.ф-л ГУВШЭ, 2009. — практического психолога в образов
С.245-251. Учебное пособие. – М., Владос, 1995. – 529 с.
3. Горбачева Е.Ю. Особенности 10. Селиванова Л.И. Психология первичной
предпрофильной подготовки как адаптации молодых специалистов на
компонента профильного образования // рынке труда // Личность профессионала
Личность, семья и общество: вопросы в современном мире / Отв. ред. Л.Г.Дикая,
педагогики и психологии: сб. ст. по матер. А.Л.Журавлев. М.: Изд-во «Институт
V международной научно-практичнской психологии РАН», 2013. С. 498-514.
конференции, Часть I. — Новосибирск: 11. Чернявская А.П. Психологическое
СибАК. — 2011. — С.19-29. консультирование по профессиональной
4. Митина Л.М. Психология развития ориентации. М.: Владос-пресс. — 2004.

34 AZƏRBAYCAN MƏKTƏBİ / АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ШКОЛА / 2018. №4


AZƏRBAYCAN MƏKTƏBİ. 2018. №4 METODİKA

Yuxarı sinif şagirdlərinin peşə seçiminə hazırlığı


məqsədilə keçirilən təlim metodları*
Sofiya Qaponova 1, İrina Revina 2

Müəlliflər: Annotasiya. Öz maraqlarını və bu maraqlara


1
Sofiya Qaponova — Psixologiya və istiqamətlənmiş meyil və qabiliyyətləri müstəqil
Reabilitasiya Texnologiyaları şəkildə müəyyənləşdirmək yuxarı sinif şagirdləri
kafedrasının professoru, psixologiya üçün çətin və heç də həmişə əlçatan olmayan
elmləri doktoru, Federal məsələdir. Bu səbəbdən məktəbdə peşə seçiminə
Reanimatologiya və Reabilitologiya hazırlıq prosesi çərçivəsində gənclərin seçdikləri
Elmi Klinik Mərkəzi. Moskva, Rusiya. sahəyə istiqamətləndirilməsi üçün psixoloqun
E-mail: sagap@mail.ru məqsədyönlü köməyinə ehtiyac duyulur. Peşə seçimi
məqsədi ilə yuxarı sinif şagirdləri üçün hazır-
2
İrina Revina — psixologiya elmləri ladığımız psixoloji yardım proqramı özündə nəzəri,
namizədi, pedaqoq-psixoloq, MAOU diaqnostik və təlim bloklarını birləşdirir. Məqalədə
«42 nömrəli tam orta məktəb». 9-cu sinifdə təhsil alan şagirdlərə ünvanlanmış peşə
Nijniy Novqorod, Rusiya. təlimi blokunun səmərəliliyinin yoxlanılması və
E-mail: reviar@mail.ru nəticələrin qiymətləndirilməsindən bəhs edilir, təlim
öncəsi və sonrası yuxarı sinif şagirdlərinə gələcək
peşə seçimi üçün gərəkli olan motivlər müəyyən-
Açar sözlər: ləşdirilir və nəticələrin müqayisəsi aparılır. Təlimin
Yuxarı sinif şagirdlərinin peşə seçiminə sonunda aparılan müqayisə işləri peşə seçimi
hazırlığı, təlim, peşə seçimi zamanı hazırlıq səviyyəsinin əhəmiyyətli dərəcədə
motivasiyası. artdığını göstərir.

Məqaləyə istinad: Qaponova S., Revina İ. (2018) Yuxarı sinif şagirdlərinin peşə seçiminə hazırlığı məqsədilə keçirilən
təlim metodları. «Azərbaycan məktəbi». № 4 (685), səh. 35–40.

* Məqalə rus dilindən tərcümə olunub. Mənbə: Гапонова С., Ревина И. (2018) Тренинговая форма работы в
рамках предпрофильной подготовки старшеклассников. «Азербайджанская школа». № 4 (685), стр. 27–34.

http://journal.edu.az 35
METODİKA

Giriş Peşə seçimi hazırlığı xüsusiyyət baxımından


məktəb psixoloqlarına yaxşı tanış olan ixti-
Ali məktəbə qəbul olmaq üçün yuxarı sinif sasyönlü fəaliyyət sahəsidir. Fərq yalnız ondan
şagirdlərindən psixoloji hazırlığa malik olmaq ibarətdir ki, məktəbdə ixtisasyönlü işin əsas
və mükəmməl təhsilə yiyələnmək, həmçinin hissəsi olan peşəkar məlumatlandırma və
öz müqəddəratını təyin etmək bacarığı tələb məsləhətvermə yuxarı sinif şagirdlərindən
edilir. Öz maraqlarını və bu maraqlara məktəb daxilində peşə seçimini tələb etmir,
istiqamətlənmiş meyil və qabiliyyətlərini onu qeyri-müəyyən müddətə təxirə salır. İxtisas
müstəqil şəkildə müəyyənləşdirmək yuxarı istiqaməti üzrə təlim artıq məktəbdə şagirdləri
sinif şagirdləri üçün heç də həmişə əlçatan seçdikləri peşəyə doğru istiqamətləndirir ki,
məsələ deyil. Bundan əlavə, müasir həyatın bu da öz növbəsində onların qərarvermə pro-
qeyri-sabitliyi, bu və ya digər peşənin pers- sesini sürətləndirir. Bir çox müəlliflərin fikrincə,
pektivinin qeyri-müəyyənliyi, ayrı-ayrı sahələrə hazırkı dövrdə gənclərin peşə hazırlığı
mütəxəssis tələbatının fərqliliyi peşə seçən prosesində ənənəvi şəkildə qurulmuş üsulların
şagirdlərin narahatlığını artırır. Yuxarı sinif yenidən nəzərdən keçirilməsinə ciddi səbəblər
şagirdlərində həyat təcrübəsinin olmaması vardır (Горбачева Е.Ю., 2011; Митина Л.М.,
da onların gələcək peşə seçiminə mənfi təsir 2002; Пинский А.А., 2004).
göstərir. Araşdırmalar göstərir ki, gənclər peşə
seçimində ailə ənənələrini, iqtisadi maraqları, Araşdırma proqramı
milli xüsusiyyətləri nəzərə alır, eyni zamanda,
dəbdə olan peşələrə üstünlük verirlər (Сели- Hazırladığımız nəzəri, diaqnostik və təlim
ванова Л.И., 2013, c. 498-514). Gələcək peşə bloklarını özündə birləşdirən psixoloji yardım
seçiminə istiqamətlənmiş bu cür «təbii» proqramı 8–10-cu sinif şagirdləri üçün nəzərdə
yanaşma mövcud aktual vəziyyəti dar və tutulub. Bu proqramın əsas məqsədi 9-cu sinif
məhdud çərçivəyə salır (Рогов Е. И., 1995, c. şagirdlərinə ünvanlanmış təlim blokunun ef-
529). Bu səbəbdən də gənclər universiteti fektivliyini təhlil edərək qiymətləndirməkdir.
bitirən zaman əmək bazarında rəqabətə hazır Təlim zamanı məhz bu yaş qrupunun
olmurlar. Seçdikləri peşə üzrə motivasiyaları seçilməsində məqsəd şagirdlərin maraq, meyil
demək olar ki, aşağı səviyyədə olur. Belə olan və qabiliyyətlərini erkən vaxtda müəyyən-
halda, gənclər digər alternativ məşğuliyyət ləşdirməklə yanaşı, onların gələcək ixtisas
sahələrində öz bacarıqlarını sınamaq qərarına seçimi istiqamətlərinə psixoloji dəstək vermək-
gəlirlər. Halbuki onlar peşə seçimi zamanı dir. Bu vəziyyət ümumilikdə dərs prosesinin
özlərinə münasib fəaliyyət sahələrini seçsələr, yüksək səviyyədə təşkil olunması üçün
daha yüksək peşəkar uğurlar əldə etmiş şagirdlərdə müsbət motivasiya yaratması ilə
olardılar (Селиванова Л.И., 2013; Гапонова izah olunur.
С.А, Зыкова А.В., 2015). Buna görə də peşə Təklif etdiyimiz variant A.P.Çernyavskayanın
seçimi ərəfəsində olan şagirdlərə psixoloq (2004) peşəkar yetkinliyi formalaşdırma
köməyinə ehtiyac duyulur. Qeyd etmək proqramı və məktəb psixoloji mərkəzinin
lazımdır ki, bu, hazırda mövcud sahədə ən məlumatları əsasında hazırlanmışdır. İşin
aktual məsələyə çevrilib. ümumi məqsədi ixtisas seçərkən şagirdin öz
Peşə seçiminə hazırlıq sistemi – pedaqoji, «Mən» obrazını tapmaq, seçilən ixtisas üzrə
psixo-pedaqoji, informasiya və təşkilati hazırlıq dərəcəsini müəyyənləşdirmək və bu
fəaliyyətləri özündə birləşdirir. Bu sistemdə hazırlıqların formalaşdırılmasına dair
gələcək təhsilin əsas istiqamətləri, gənclərin bacarıqlar əldə etməkdir.
seçdiyi peşə fəaliyyətinin genişliyi təşviq edilir A.P.Çernyavskaya peşəkar yetkinliyin 5 əsas
(Горбачева Е.Ю., 2011, Пинский А.А., 2004 parametrini müəyyən edir:
və b.). 1. Sərbəstlik;

36 AZƏRBAYCAN MƏKTƏBİ. 2018. №4


Sofiya Qaponova, İrina Revina
Yuxarı sinif şagirdlərinin peşə seçiminə hazırlığı məqsədilə keçirilən təlim metodları

2. Peşə aləmi haqqında məlumatlılıq və bu məlumatlar şagirdlərə peşə seçimində çox


məlumatları peşənin xüsusiyyətləri ilə əlaqə- böyük kömək edir.
ləndirmək bacarığı; Qərar qəbuletmə bacarığı. Qərar qəbul-
3. Qərar qəbuletmə bacarığı; etmə bacarığının inkişafı 2 istiqamətdə olur:
4. Peşəkar həyatını planlaşdırmaq bacarığı; 1. Vəziyyəti tələb olunan qərarın qəbulu
5. Qərarvermə vəziyyətinə emosional kimi görmək bacarığı;
yanaşma. 2. Tanınmış alqoritmi istifadə etmək
Qeyd edilən peşəkar parametrlərin for- bacarığı.
malaşması və inkişafı bütün insanlarda eyni Peşəkar həyatını planlaşdırmaq bacarığı.
vaxtda yaranmasa da, o, insan həyatının Məşğələ proqramı elə formada təşkil olunur
müxtəlif mərhələlərində və fərqli şəkildə özü- ki, qrup üzvləri gələcək həyatının tam təsviri
nü büruzə verir. barədə düşünsünlər. Onlar məşğələ zamanı
Sərbəstlik. Gənclərdə sərbəstliyin həyat və ixtisasyönlü məsələlərə diqqət
formalaşması, adətən, erkən yaşlarında yaranır, ayıraraq, gələcəkdə təhsil alacaqları istiqaməti
yetkinlik yaşına çatanda yekunlaşır. Təlim müəyyənləşdirirlər (universitetə daxil olmaq
qrupundakı məşğələlər yeni düşüncə tərzinin üçün hazırlıq kurslarını, iş yerini və s.).
yaranmasına başlanğıc verərək, gənclərin Qərarvermə vəziyyətinə emosional
yeniyetməlik mərhələsində müstəqil inkişafı yanaşma. Əgər bir şəxs hər hansı qərarı qəbul
üçün şərait yaradır. Məxsusi olaraq təlimdə etməkdə çox maraqlı və israrlıdırsa, onda bu,
insan öz düşüncə və hərəkətləri barədə dolğun böyük effektlə həyata keçəcək. Fərdi inkişaf
rəy almaq imkanı əldə edir. Qrup işinə daxil səviyyəsi göstəricilərinin şəxsin bilik və
olarkən, şagirdlərdə özünəinam və özünü bacarıqlarına (psixoloji də daxil olmaqla)
inkişaf etdirmək istəyi formalaşır. Bununla uyğunluğu emosional yanaşmada əsas şərtdir.
yanaşı, müzakirə və tədqiqat üçün xüsusi Təlimin nəticələri təhsilalanların subyektiv
seçilmiş mövzular real və ideal «Mən»in qiymətləndirilməsinə, eyni zamanda 9-cu sinif
formalaşmasına və onlar arasında əlaqələrin şagirdləri ilə təlimdən əvvəl və sonra aşağıdakı
qurulmasına kömək edir. Qrup işi şagirdləri suallar əsasında aparılan anket sorğusuna
istənilən situasiyalarda ünsiyyət qurmağa, əsaslanır:
fikrini tam, sərbəst şəkildə ifadə etməyə – Gələcək peşə seçiminə qərar verdinizmi
istiqamətləndirir. Buna görə də, yeniyetmə, (təxmini olsa da)?
hətta tam passivlik vəziyyətində olsa belə, – Qərar verməmisinizsə, bunun səbəbi
qrup işində hər şeyi çox rahat şəkildə anlayır nədir (seçim üçün nə çatışmır)?
və öyrənə bilir. – Qərar verdinizsə, o zaman seçdiyiniz
Peşə aləmi haqqında məlumatlılıq və bu peşəni qeyd edin;
məlumatları peşənin xüsusiyyətləri ilə əlaqə- – Seçiminizin bütün səbəblərini əsas-
ləndirmək bacarığı. Təlim məşğələlərinin landırın.
bir hissəsi mənbələrin və qəbul edilən Bu eksperimentdə Nijniy Novqorod şəhə-
informasiyaların təhlilinə, onların axtarışı üzrə rinin 42 və 186 nömrəli tam orta məktəblərinin
bacarıqların inkişaf etdirilməsinə həsr olunur. 120 şagirdi iştirak edib. Əldə edilən nəticələr
Məşğələlər elə bir formada qurulur ki, bu təhlil metodu və seçmə mo-tivlərinin quruluşu
məşğələyə daxil olan hər bir qrup iştirakçısı baxımından, məlumatlılıq əlamətləri ilə
burada hansı məlumatın çatışmadığını və əlaqələndirilərək təhlil olunub.
məlumatı hansı mənbələrdən əldə edə bilə-
cəyini anlayır. Qrup iştirakçıları məşğələlərdə Tədqiqatın nəticələri
dəyərlər, qabiliyyətlər, şəxsi xüsusiyyətlər və
ünsiyyət yaratmaq haqqında biliklərə yiyələnir, Peşəkar səviyyədə öz müqəddəratını təyin
zəruri məlumatlar, bacarıqlar əldə edirlər. Bu etmək üçün ən əsas amil dəqiqlik və seçimin

http://journal.edu.az 37
METODİKA

Diaqram 1. Diaqram 2.
Gələcək peşə seçimi haqqında qərar qəbul Polimotivasiya üzrə seçilən peşələrin
etmiş iştirakçıların faiz nisbəti dinamik göstəriciləri (nisbi vahidlərlə)

təlimdən əvvəl təlimdən sonra təlimdən əvvəl təlimdən sonra

Diaqram 3. Şagirdlərin peşə seçimi zamanı daxili və xarici motivlərin nisbət dinamikası

Təlimdən əvvəl daxili və xarici Təlimdən sonra daxili və xarici


motivlərin seçim nisbəti motivlərin seçim nisbəti

xarici
xarici
daxili
daxili

peşəkar şəkildə istiqamətləndirilməsidir. mi üzrə aparılan tədqiqat işinin nəticəsinin


Dəqiqlik seçilmiş peşənin konkret müəy- dinamikası Diaqram 1-də göstərilmişdir.
yənləşməsi mənasında başa düşülür. Hər hansı Təqdim olunan diaqram hazırda gələcək
bir peşəni seçmək üçün seçim səbəblərinin peşə seçiminə qərar verən iştirakçıların sayında
sayı daha çox olarsa, o zaman bu, həqiqətən əhəmiyyətli bir artım olduğunu göstərməklə,
də tam düşünülmüş seçim hesab oluna bilər. bu fərqin statistik cəhətdən etibarlı olduğunu
Bu cür istiqamətlənmə gənclərin seçdiyi peşə bildirir (r ≤ 0,01). Sözsüz ki, diaqram məsələnin
üzrə fəaliyyətinin insanlara faydalar verəcəyini, həll olunduğu anlamına gəlmir və bu o demək
öz bacarıq və qabiliyyətlərini inkişaf deyil ki, bütün 9-cu sinif şagirdləri artıq öz
etdirəcəyini və gənclərin özünü bu peşəyə gələcək ixtisas isiqamətlərini müəyyən-
uyğun işdə tapa biləcəyini aydın şəkildə ləşdiriblər. Bu seçim bir neçə dəfə dəyişə də
göstərir. Əks halda, gənclərin sahib olduğu bilər. Seçimin əvvəlcədən müəyyən olunması
peşə onların maddi və mənəvi ehtiyaclarını onun təsdiqi üçün faktik fəaliyyətə yönəlməklə,
ödəmək gücündə olmayan bir vasitə kimi şagirdlərin bütün güc və bacarıqlarını işə salır,
qalacaqdır. Birinci halda, biz peşəyə uyğun onlarda motivasiya yaradır. Nəticədə, şagirdlər
olan peşəkar tələblər, ikinci halda isə qeyri- seçimlərinin doğru və ya yanlışlığına əmin
peşəkar tələblər haqqında danışırıq. Peşə seçi- olurlar. Məhz bu üsulla təlim məşğələləri

38 AZƏRBAYCAN MƏKTƏBİ. 2018. №4


Sofiya Qaponova, İrina Revina
Yuxarı sinif şagirdlərinin peşə seçiminə hazırlığı məqsədilə keçirilən təlim metodları

Diaqram 4. Peşə seçimi üzrə motivasiya strukturunun dinamikası

təlimdən əvvəl
təlimdən sonra

İstəyirəm Bacarıram Lazımdır

nəticəsində sagirdlərin peşə seçiminin «İstəyirəm» – ixtisas seçimi zamanı insana


müəyyənliyi artır. istiqamət verən motiv və məqsədlərdir.
Seçimin polimotivasiyası motiv saylarının «Bacarıram» və «var» – peşəkar plan və
peşəkar seçimlərin sayına nisbəti kimi məqsədlərə nail olmaq üçün imkanlar, meyillər
müəyyən olunub. Diaqram 2-də ixtisas seçimi və şəxsi xüsusiyyətlər hesab olunur. «Lazımdır»
üzrə göstəricilərin əhəmiyyətli dərəcədə artdığı – uyğun ixtisas növünə əmək bazarında
müşahidə edilir (r ≤ 0,05) və seçimi gücləndirən tələbatın olduğunu bildirir. «Başqa cür bacara
səbəblərin sayının çoxluğu göstərilir. bilmərəm» – arzu və şəxsi keyfiyyətləri
Peşəkar istiqamətlənmə peşə seçiminin ən cəmiyyətin tələbləri ilə əlaqələndirərək, sosial
əsas xüsusiyyəti olduğundan, bu istiqamət- dəyərlərin mənimsənilməsi anlamına gəlir.
lənmə aparılan tədqiqat işində peşə seçimi Psixoloji planda və peşəkar səviyyədə özünü
üzrə sərbəst təsviri motivləri seçməklə, kontent təsdiq edən şəxsiyyət seçdiyi ixtisasın ona nə
– analiz metodu ilə qiymətləndirilir. Sonra bu üçün lazımlı olduğunu bilir. Bu şəxsiyyət
motivlər keyfiyyət xüsusiyyətlərinə (daxili və cəmiyyətin nə istədiyini bilən, özünün «var»
xarici motivlərə) və motivasiya quruluşuna olduğunu anlayan, kollektivin ondan nə
görə qruplaşdırılır. Nəticələrin təhlili diaqram gözlədiyini və nə istədiyini dərk edən bir
3-də təsvir edilib. üzvünə deyilir. Buna görə də, «istəyirəm» –
Diaqram 3-dən göründüyü kimi, təlimdən «bacarıram» – «lazımdır» – «başqa cür bacara
sonra peşə seçmək üçün daxili motivlərin payı bilmərəm» sözləri arasındakı ziddiyyətlər
əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır (r ≤ 0,05). Bu şəxsiyyətin öz peşəkar müqəddəratını təyin
fakt, eyni zamanda 9-cu sinif şagirdlərinin edən göstəricilərdir. Bu göstəricilərə əsasən
şüurunda peşə seçimini müsbət dinamikaya ixtisas seçimi zamanı təhlil olunan nəticələr
gətirib çıxarmasının göstəricisidir. Diaqram 4-də təsvir edilmişdir.
Şəxsiyyətin öz müqəddəratını təyin Diaqramdan aydın olur ki, peşə seçimi üzrə
etməsinin hərəkətverici qüvvəsi «istəyirəm» motivasiyanın strukturundakı dəyişikliklər
– «bacarıram» – «var» – «sən borclusan» əvvəlki göstəricilərdəki kimi əhəmiyyətli ol-
sözləri ilə «mən borcluyam» və «başqa cür masa da, biz burada təlim nəticələrinə əsasən
bacara bilmərəm» anlayışları arasında ziddiyyət bəzi müsbət dinamik göstəricilər qeyd edə
təşkil edir (Гапонова С.А., Ревина И.А., 2009). bilərik.

http://journal.edu.az 39
METODİKA

Nəticə

1. Təlim nəticələrinin effektiv təhlili gələcək


peşə seçimi zamanı şagirdlərə psixoloji hazırlıq
prosesinin perspektivli olduğunu göstərir.
Psixoloji hazırlıq prosesi çərçivəsində qazanılan
keyfiyyətlər gənclərin peşə seçimi üzrə öz
müqəddəratını aktiv və düzgün şəkildə təyin
etmək bacarıqlarını formalaşdırır. Bu zaman
gənclər ixtisas istiqaməti üzrə bütün baca-
rıqlarını düzgün şəkildə inkişaf etdirmək, öz
hislərini dərk etmək, ətrafdan aldığı məlumatı
düzgün formada anlamaq və s. bu kimi
keyfiyyətlərə malik olurlar.
2. 9-cu sinif şagirdlərinin təlimdən öncə
və sonrakı nəticələri aparılan tədqiqat işinə
təsir göstərir, seçim üçün hazırlıq səviyyəsinin
artırılması, dəqiqlik və etibarlılığı aşağı-
dakılarda öz ifadəsini tapır:
• seçimin dəqiqliyinin artımı;
• polimotivasiyanın artımı;
• daxili və xarici motivlərin nisbət dəyişikliyi
zamanı daxili motivlərin artımı; bu da öz
növbəsində seçilən ixtisasın peşəkar tələblərini
ifadə edir.
• ziddiyyətli dəyişkən ifadələr: «istəyirəm»
– «bacarıram» – «var» – «lazımdır» – «başqa
cür bacarmaram» insanın istəyini, onun var
olduğunu, nə bacardığını, kollektivin və
cəmiyyətin ondan nə istədiyini bildirir. Bu
xüsusiyyətlərə malik subyekt ictimaiyyətlə
əlaqələr sistemində fəaliyyət göstərməyə hazır
olan şəxs hesab olunur.
3. 9-cu sinif şagirdləri üçün peşə hazırlığı
proqramına təlimin daxil edilməsi onların
peşəkar yetkinliyinin formalaşdırılması pro-
sesinin sürətləndirilməsinə xidmət edir.

40 AZƏRBAYCAN MƏKTƏBİ. 2018. №4

Оценить