Вы находитесь на странице: 1из 104

Biz maddi dәyәrlәri insan kapitalına çevirmәliyik.

İlham Əliyev
ISSN 2664-4770
TƏSİSÇİ: AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI
TƏHSİL NAZİRLİYİ E-ISSN 2706-7858
Cild 3, №2, 2020
Vol. 3, №2, 2020

Peşә tәhsili vә insan kapitalı Том 3, №2, 2020


İldә dörd dәfә nәşr olunur.
Vocational education and human capital
Профессиональное образование и человеческий капитал
Elmi-praktiki, metodiki jurnal * Scientific-practical and methodological journal
*
Научно-практический, методический журнал

*****
Redaksiya heyәtinin sәdri Baş redaktor
Mustafayev F.F. (i.e.d., prof.) Balakişiyev Ş.Ş. (f.e.f.d.)
Redaksiya heyәtinin üzvlәri
Əlizadә R.İ. (t.e.d., prof.), Ağayev F.H. (t.e.f.d.), İbrahimov M.A. (i.e.d., prof.),
İlyasov M.İ. (p.e.d., prof.), Quliyev N.Ə. (p.e.d., prof.), Vәliyev F.H. (t.e.d., prof.),
Hәsәnov Q.H. (i.e.f.d.), Tanırverdiyev T.M. (a.e.f.d.), Əmiraslanov T.İ. (әmәkdar mәdәniyyәt
işçisi), Əsgәrov R.B. (әmәkdar müәllim), Zeynalov V.E., Əlili A.A., Mehdiyeva N.B.,
Camalov H.E.
*****
Chairman of the editorial board Chief editor
Mustafayev F.F. (prof., dr.) Balakishiyev Sh.Sh. (a.s.s.dr.)
Members of the editorial board
Alizadeh R.I. (prof., dr.), Agayev F.H. (a.s.s.dr.), Ibrahimov M.A. (prof., dr.), Ilyasov M.I. (prof., dr.),
Guliyev N.A. (prof., dr.), Veliyev F.H. (prof., dr.), Hasanov G.H. (a.s.s.dr.), Tanirverdiyev T.M.
(a.s.s.dr.), Amiraslanov T.I. (honored cultural worker), Asgarov R.B. (honored teacher), Zeynalov V.E.,
Alili A.A., Mehdiyeva N.B., Jamalov H.E.

*****
Пред. ред. коллегии Главный редактор
Мустафаев Ф.Ф. (д.э.н., проф.) Балакишиев Ш.Ш. (k.ф.н.)
Члены редакционной коллегии
Ализаде Р.И. (д.т.н., проф.), Агаев Ф.Г. (д.ф.т.н.), Ибрагимов М.А. (д.э.н., проф.), Ильясов М.И.
(д.ф.н., проф.), Гулиев Н.А. (д.ф.н., проф.), Велиев Ф.Г. (д.т.н., проф.), Гасанов Г.Г. (д.ф.э.н.),
Танырвердиев Т.М. (д.ф.с.н.), Амирасланов Т.И. (заслуженный деятель культуры), Аскеров Р.Б.
(заслуженный учитель), Зейналов В.Е., Алили А.А., Мехтиева Н.Б., Джамалов Х.Е.

“Peşә tәhsili vә insan kapitalı” jurnalında pedaqogika, texnika, iqtisadiyyat, informatika, ekologiya
vә digәr fundamental elm bölmәlәri üzrә mәqalәlәr, metodiki yazılar dәrc edilir.
*****
The journal “Vocational Education and Human Capital” publishes clauses, and other pieces of
information on pedagogy, technology, economics, informatics, ecology and other fundamental sciences,
including methodical articles.
*****
В журнале “Профессиональное образование и человеческий капитал” публикуются статьи по
педагогике, технике, экономике, информатике, экологии и других фундаментальных науках,
а также методологические статьи.
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.2-4

M Ü N D Ə R İ CAT

Rәsmi sәnәdlәr
5 “Ümumi tәhsil müәssisәlәrindә peşәyönümü xidmәtinin hәyata keçirilmәsi
Qaydası”nın tәsdiq edilmәsi haqqında Azәrbaycan Respublikası Nazirlәr Kabinetinin
Qәrarı

Pedaqogika
9 F.Rüstәmov. Distant tәhsil texnologiyaları: üstünlüklәri vә çatışmazlıqları
15 S.Bәhrәmova. Dәrslәrin onlayn şәkildә keçirilmәsinin pedaqoji aspektlәri
18 T.Piriyeva. Peşә tәhsili pillәsindә partnyorluq işi dünya tәcrübәsindә
22 H.Camalov. Mühәndis-pedaqoji heyәtin ixtisaslarının formalaşdırılması vә
inkişaf etdirilmәsindә qabaqcıl tәcrübәnin rolu

İqtisadiyyat
25 A.Hüseyn, A.Əlili. Dövlәt qulluqçularının motivasiyası vә rotasiyası problemlәri
33 N.Mәmmәdov. Enerji effektivliyi vә mikroiqlim
36 V.Novruzov, F.İsayeva. Azәrbaycanın bәzi sәnaye şәhәrlәrinin lixenobiotası
vә bioindikasiya xüsusiyyәtlәri
41 A.Salahov. Azәrbaycanda inhisarçılıq problemi vә antiinhisar siyasәtinin aparılması
zәrurәti
46 M.Yusifzadә. Azәrbaycanın xarici ticarәt әlaqәlәri
51 N.Qasımova. Turizm sәnayesindә idarәetmәnin әsasları
57 B.Hәsәnova. Qloballaşma şәraitindә transmilli korporasiyaların rolu vә
rәqabәtqabiliyyәtli inkişaf meyarları

Texnika
64 R.Əlizadә. Kosmik robotlar vә manipulyatorlar
70 Ş.Kazımov, M.Əsgәrova. Texniki modellәşdirmәnin elm vә texnikada rolu, sәmәrәliliyi
73 F.Daşdәmirov. Anylogic mühitindә marşrut şәbәkәsinin imitasiya modellәşdirilmәsi

Monitorinq vә qiymәtlәdirmә
78 A.Fәrәcova. Müasir vә klassik test nәzәriyyәlәri, onların tarixi, tәtbiqi vә inkişaf
dinamikası
82 N.Hüseynova. Beynәlxalq qiymәtlәndirmәlәrin tәhsildә perspektivlәrin müәyyәn
edilmәsindә rolu

İdarәetmә
86 Z.Cәfәrli. Peşә Tәhsil Mәrkәzindә tibbi maska vә digәr qoruyucu vasitәlәrin istehsalı

Metodika vә innovasiyalar
Onlayn dәrs nümunәlәri
88 T.Namazova. Azәrbaycan dövlәtinin yaranması vә yüksәlişi
94 R.Nağıyeva. Ekoloji şәraitin yaxşılaşdırılmasına yardımçı olan üsullar
98 Ş.Cәfәrzadә. Yarma vә dәnli bitkilәrdәn yemәk – qarnirlәrin hazırlanması
101 Mәqalәlәrin tәrtibatı qaydaları

2
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.2-4

CONTENTS

Official documents
5 Resolution by the Cabinet of Ministers of the Republic of Azerbaijan on the approval
of the Rules for providing career orientation service in general education institutions

Pedagogy
9 F.Rustamov. Distant learning technologies: advantages and disadvantages
15 S.Bahramova. Pedagogical aspects of taking online classes
18 T.Piriyeva. Global practice of partnership at the vocational training level
22 H.Jamalov. Role of the advanced practice in the development and
improvement of qualifications for engineering and pedagogical staff

Economics
25 A.Huseyn, A.Alili. Motivation and rotation issues of civil servants
33 N.Mammadov. Energy effectiveness and microclimate
36 V.Novruzov, F.Isayeva. Lichen biota and bioindication characteristics of some
industrial cities in Azerbaijan
41 A.Salahov. Monopoly issue and necessity of following antimonopoly policy in
Azerbaijan
46 M.Yusifzada. Foreign trade relations of Azerbaijan
51 N.Gasimova. Fundamentals of management in tourism
57 B.Hasanova. Role of transnational corporations in the globalisation and the
competitive growth criteria

Technology
64 R.Alizada. Space robots and manipulators
70 Sh.Kazimov, M.Asgarova. Efficiency and role of technical modelling in science
and technology
73 F.Dashdamirov. Imitation modelling of route network in AnyLogic environment

Monitoring and Assessment


78 A.Farajova. Modern and classical test theories: History, application and
evolution dynamics
82 N.Huseynova. Role of international assessments in identifying prospects in education

Management
86 Z.Jafarli. Production of surgical masks and other protective equipment in the
Vocational Center

Methodology and innovations


Samples for online classes
88 T.Namazova. Establishment and rise of the Azerbaijani government
94 R.Nagiyeva. Auxiliaries for improving the environmental conditions
98 Sh.Jafarzada. Making foods and garnish of cereals
101 Guidelines for writing articles

3
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.2-4

ОГЛАВЛЕНИЕ

Официальные документы
5 Решение Кабинета Министров Азербайджанской Республики об утверждении
«Правил реализации профессиональных услуг в общеобразовательных
учреждениях»

Педагогика
9 Ф.Рустамов. Технологии дистанционного образования: преимущества и недостатки
15 С.Бахрамова. Педагогические аспекты проведения занятий онлайн
18 Т.Пириева. Партнерство на уровне профессионального образования в мировой
практике
22 Х.Джамалов. Роль лучших практик в формировании и развитии специальностей
инженерно-педагогических кадров

Экономика
25 А.Гусейн, А.Алили. Проблемы мотивации и ротации государственных
служащих
33 Н.Мамедов. Энергоэффективность и микроклимат
36 В.Новрузов, Ф.Исаева. Особенности лихенобиоты и биоиндикации некоторых
промышленных городов Азербайджана
41 А.Салахов. Проблема монополии в Азербайджане и необходимость
антимонопольной политики
46 М.Юсифзаде. Внешнеторговые отношения Азербайджана
51 Н.Касымова. Основы менеджмента в индустрии туризма
57 Б.Гасанова. Роль транснациональных корпораций в контексте глобализации
и критерии конкурентного развития
Техника
64 Р.Ализаде. Космические роботы и манипуляторы
70 Ш.Казимов, М.Аскерова. Роль и эффективность технического моделирования
в науке и технике
73 Ф.Дашдамиров. Имитационное моделирование маршрутной сети в среде Anylogic
Мониторинг и оценивание
78 А.Фараджова. Современные и классические тестовые теории, их история,
применение и динамика развития
82 Н.Гусейнова. Роль международного оценивания в определении перспектив
в образовании
Управление
86 З.Алиева. Производство медицинских масок и других средств защиты
в Центре профессионального обучения
Методика и инновации
Примеры онлайн уроков
88 Т.Намазова. Создание и подъем Азербайджанского государства
94 Р. Нагиева. Методы помогающие улучшить условия окружающей среды
98 Ш.Джафарзаде. Приготовление блюд и гарниров из злаков
101 Правила составлению статей

4
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.5-8

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ
NAZİRLƏR KABİNETİ

QƏRAR

№ 167

Bakı şәhәri, 12 may 2020-ci il

“Ümumi tәhsil müәssisәlәrindә peşәyönümü xidmәtinin hәyata keçirilmәsi


Qaydası”nın tәsdiq edilmәsi haqqında

“Ümumi tәhsil haqqında” Azәrbaycan Respublikasının 2019-cu il 29 mart tarixli, 1532-VQ


nömrәli Qanununun tәtbiqi barәdә” Azәrbaycan Respublikası Prezidentinin 2019-cu il 27 may
tarixli, 711 nömrәli Fәrmanının 1.1.10-cu yarımbәndinin icrasını tәmin etmәk mәqsәdi ilә
Azәrbaycan Respublikasının Nazirlәr Kabineti QƏRARA ALIR:
“Ümumi tәhsil müәssisәlәrindә peşәyönümü xidmәtinin hәyata keçirilmәsi Qaydası” tәsdiq
edilsin (әlavә olunur).

Əli Əsәdov,
Azәrbaycan Respublikasının Baş Naziri

5
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.5-8

Azәrbaycan Respublikası
Nazirlәr Kabinetinin 2020-ci il
12 may tarixli, 167 nömrәli
Qәrarı ilә tәsdiq edilmişdir.

Ümumi tәhsil müәssisәlәrindә peşәyönümü xidmәtinin hәyata keçirilmәsi

QAYDASI

1. Ümumi müddәalar
1.1. Bu Qayda “Ümumi tәhsil haqqında” Azәrbaycan Respublikası Qanununun 13.29-cu
maddәsinә uyğun olaraq hazırlanmışdır vә tәhsilalanların peşә seçiminә vә әmәk fәaliyyәtinә
hazırlanması mәqsәdi ilә ümumi tәhsil müәssisәlәrindә peşәyönümü xidmәtinin tәşkili vә hәyata
keçirilmәsi qaydasını müәyyәn edir.
1.2. Ümumi tәhsil müәssisәlәrindә peşәyönümü xidmәti tәhsilalanların peşә seçiminә vә әmәk
fәaliyyәtinә hazırlanması mәqsәdi ilә onların maraqlarını, bacarıqlarını, qabiliyyәtlәrini vә şәxsi
keyfiyyәtlәrini gәlәcәk peşә bacarıqlarının öyrәnilmәsinә, düzgün ixtisas seçiminin edilmәsinә,
әmәk fәaliyyәtinә dair tәlәb olunan biliklәrin formalaşmasına, karyera planlaşdırılmasına vә
ömürboyu tәhsil imkanlarının araşdırılmasına yönәldilmiş tәdbirlәrdir.
1.3. Peşәyönümü xidmәti ümumi tәhsil müәssisәlәrinin ibtidai, ümumi orta vә tam orta tәhsil
sәviyyәlәrindә tәhsilalanlar üçün tәşkil edilir.
2. Peşәyönümü xidmәtinin mәqsәdlәri
2.1. Peşәyönümü xidmәtinin mәqsәdlәri aşağıdakılardır:
2.1.1. tәhsilalanların peşә vә ixtisaslar üzrә tәlәb olunan bilik, bacarıq vә sәriştәlәr barәdә
mәlumatlandırılması;
2.1.2. tәhsilalanlarda ixtisas vә peşә seçimi prosesindә bilik, bacarıq vә sәriştәlәrdәn istifadәetmә
qabiliyyәtinin formalaşdırılması;
2.1.3. maraqlarına, bacarıqlarına, qabiliyyәtlәrinә vә şәxsi keyfiyyәtlәrinә uyğun olaraq tәh-
silalanların müvafiq ixtisas vә peşә seçiminә yönәldilmәsi vә onlara peşә mәslәhәtlәrinin verilmәsi;
2.1.4. insan kapitalının inkişaf etdirilmәsi üçün tәhsil-әmәk bazarı arasında әlaqәnin tәmin
edilmәsinә vә tәhsildәn әmәk bazarına keçidin tәmin olunmasına dair mәlumatlandırmanın hәyata
keçirilmәsi;
2.1.5. әmәk fәaliyyәtinin başlanılması üçün tәlәb olunan minimal bacarıqların formalaşdırılması-
na kömәkliyin göstәrilmәsi;
2.1.6. tәhsilalanların karyera planlaşdırılması vә ömürboyu tәhsil imkanları barәdә mәlumat-
landırılması;
2.1.7. tәhsilalanlara ilkin sahibkarlıq bacarıqlarının aşılanması vә onların gәlәcәkdә öz iş yerlәrini
yaratmalarına hәvәslәndirilmәsi;
2.1.8. karyera planlaşdırılmasında sәrbәst seçim imkanı verilmәklә tәhsilalanlarda peşә tәhsili ilә
bağlı ilkin bilik vә bacarıqların ümumi tәhsil pillәsindә formalaşdırılması.
3. Peşәyönümü xidmәtinin tәşkili
3.1. Ümumi tәhsil müәssisәlәrindә peşәyönümü xidmәtinin tәşkili fәrdi yanaşmanın tәtbiqi ilә
tәhsilalanların inkişaf sәviyyәlәri, yaş, fәrdi psixoloji xüsusiyyәtlәri, meyil, maraq vә qabiliyyәtlәri
nәzәrә alınmaqla, onlara pedaqoji, psixoloji, tibbi, fiziolojiyönümlü mәzmun vә metodlar әsasında
aşağıdakı tәdbirlәr vasitәsilә hәyata keçirilir:
3.1.1. maariflәndirmә tәdbirlәri. Bu tәdbirlәrә şagirdlәrin yaş xüsusiyyәtlәri nәzәrә alınmaqla,
müxtәlif peşәlәr barәdә mәlumatların tәdris prosesinә inteqrasiya edilmәsinin, peşә әldә etmәk üçün
hәvәslәndirmә tәdbirlәrinin görülmәsinә vә әmәk bazarı haqqında tәsәvvürlәrin formalaşdırılmasına
xidmәt edәn fәaliyyәtlәrin (layihә әsaslı tәlim, müxtәlif fәnlәrin mәzmununda ayrı-ayrı peşәlәri

6
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.5-8

tәsvir edәn mәzmun, müxtәlif müәssisәlәrә ekskursiyalar, mәktәbdәnkәnar fәaliyyәt vә s.), şagirdlәr
arasında müsabiqәlәrin vә sәrgilәrin, elәcә dә ayrı-ayrı peşә sahәlәri üzrә mütәxәssislәrin iştirakı ilә
mәruzәlәrin tәşkili daxildir;
3.1.2. peşә marağının vә qabiliyyәtlәrin öyrәnilmәsi. Bu tәdbirlәrә pedaqoji işçilәr vә valideynlәr
cәlb olunmaqla, tәhsilalanın fәrdi vә psixoloji xüsusiyyәtlәrinin öyrәnilmәsi, habelә hәr hansı peşә
istiqamәti üzrә әmәk vә sahibkarlıq fәaliyyәtinә marağının öyrәnilmәsi daxildir;
3.1.3. diaqnostik tәdbirlәr. Bu tәdbirlәrә peşә seçimi üçün psixoloji motivasiyanın ölçülmәsi,
tәhsilalanların bacarıq vә maraqlarının müәyyәn edilmәsi mәqsәdi ilә sorğuların vә testlәrin
keçirilmәsi, müşahidәlәrin aparılması daxildir;
3.1.4. mәslәhәt tәdbirlәri. Bu tәdbirlәrә tәhsilalanların diaqnostika zamanı müәyyәn edilmiş
xüsusiyyәtlәri, o cümlәdәn meyil vә maraqları nәzәrә alınmaqla, ali, orta ixtisas vә peşә tәhsili
müәssisәlәri tәrәfindәn tәklif edilәn proqramların vә peşәlәrin seçimindә düzgün, şüurlu qәrar qәbul
edilmәsindә, peşә özünütәyinindә kömәyin göstәrilmәsi, karyeranın planlaşdırılması üzrә
mәslәhәtlәr, inkişaf yolunun seçilmәsi vә әmәk bazarında perspektivlәrin müәyyәn edilmәsinә dair
dәstәk tәdbirlәri daxildir;
3.1.5. tәlim tәdbirlәri. Bu tәdbirlәrә tәdris planında nәzәrdә tutulmuş fәnlәrin mәzmununda vә
dәrsdәnkәnar mәşğәlәlәrdә әmәk bazarında ehtiyac duyulan praktik bacarıqların inkişaf
etdirilmәsinә, seçilmiş peşә üzrә sәriştәlәrin tәkmillәşdirilmәsinә yönәlmiş tәlimlәr, tam orta tәhsil
sәviyyәsindә peşә tәmayüllü siniflәrin tәşkilinә, ümumi tәhsil müәssisәlәri ilә peşә tәhsili
müәssisәlәri arasında әmәkdaşlıq layihәlәrinin icrasına yönәldilmiş tәdbirlәr daxildir.
3.2. Bu Qaydanın 3.1-ci bәndindә nәzәrdә tutulan tәdbirlәr ümumi tәhsil müәssisәlәrinin pedaqoji
işçilәri, qeyri-hökumәt tәşkilatları, özәl müәssisәlәr tәrәfindәn Azәrbaycan Respublikasının Tәhsil
Nazirliyi (bundan sonra – Nazirlik) ilә razılaşdırılmaqla hәyata keçirilir.
3.3. Maariflәndirmә tәdbirlәri ümumi tәhsilin ayrı-ayrı sәviyyәlәrindә tәhsil alan uşaqların yaş
xüsusiyyәtlәri nәzәrә alınmaqla, mütәmadi olaraq tәhsilalanların iştirakı ilә tәşkil edilir. Tәdbirlәr
Pedaqoji Şuralarda müzakirә edilir vә illik fәaliyyәt planında nәzәrdә tutulur.
3.4. Peşә marağının vә qabiliyyәtlәrin öyrәnilmәsi, diaqnostik tәdbirlәr psixoloq cәlb edilmәklә
ümumi tәhsil müәssisәlәrinin rәhbәrliyi tәrәfindәn mütәmadi olaraq ümumi orta vә tam orta tәhsil
sәviyyәsindә tәşkil edilir.
3.5. Mәslәhәt tәdbirlәri Nazirliyin tabeliyindәki ali, orta ixtisas vә peşә tәhsili müәssisәlәri vә
qanunvericiliklә müәyyәn edilmiş qaydada bu sahәdә mәslәhәt xidmәti hәyata keçirәn tәşkilatlar
tәrәfindәn ümumi orta vә tam orta tәhsil sәviyyәsindә tәhsilalanlar üçün hәyata keçirilir.
3.6. Tәlim tәdbirlәrinin mәzmunu tәhsilalanların yaş vә öyrәnmә xüsusiyyәtlәri, müxtәlif ümumi
tәhsil müәssisәlәrinin yerlәşdiyi әrazinin iqtisadi xüsusiyyәtlәri nәzәrә alınmaqla Nazirlik tәrәfindәn
müәyyәn edilir.
3.7. Maariflәndirmә vә mәslәhәt tәdbirlәrinin tәşkili zamanı ümumi tәhsil müәssisәlәri tәrәfindәn
valideynlәrin dә yaxından iştirakı tәmin edilir.
3.8. İbtidai tәhsil sәviyyәsindә peşәyönümü xidmәti tәdbirlәri tәhsilalanlarda әmәk vә peşәlәr
haqqında ilkin tәsәvvürlәr, müxtәlif peşә sahәlәrinin әsas xüsusiyyәtlәri, o cümlәdәn ünsiyyәt,
әmәkdaşlıq, yaradıcılıq, tәnqidi tәfәkkür vә mәsәlә hәlli kimi vacib sәriştәlәrin formalaşması
mәqsәdilә fәnlәrin vә dәrsdәnkәnar mәşğәlәlәrin mәzmununda nәzәrdә tutulur. Bu sәviyyәdә
tәhsilalanlar üçün әsasәn peşә marağının vә qabiliyyәtlәrin öyrәnilmәsi, maariflәndirmә tәdbirlәri
tәşkil olunur. Bu fәaliyyәt “әmәk nәdir”, “valideynlәrimin peşәsi” vә s. bu kimi mövzularda
tәqdimatların vә sәrgilәrin keçirilmәsi, müxtәlif peşә sahәlәrinә aid videofilmlәrin nümayiş
etdirilmәsi, yaxın әrazidә yerlәşәn müәssisәlәrә ekskursiyanın, peşәlәrә dair oyunların keçirilmәsi vә
digәr tәdbirlәrlә müşayiәt olunur.
3.9. Ümumi orta tәhsil sәviyyәsindә peşәyönümü xidmәti tәdbirlәri tәhsilalanlarda ibtidai tәhsil
sәviyyәsindә formalaşmış ilkin bacarıqların dәrinlәşmәsi, onların müxtәlif peşә sahәlәri ilә yaxından
tanış olması vә bu sahәlәrin iqtisadiyyatda oynadığı rolu anlaması, müxtәlif peşә sahәlәri üzrә әsas

7
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.5-8

işәgötürәnlәrlә tanışlıq, tәhsilalanların peşә seçimi zamanı meyil vә maraqları nәzәrә alınmaqla
müxtәlif peşәlәrә istiqamәtlәndirilmәsi, psixoloji hazırlığının tәmin edilmәsi mәqsәdi ilә fәnlәrin vә
dәrsdәnkәnar mәşğәlәlәrin mәzmununda nәzәrdә tutulur. Bu fәaliyyәt peşә maraqları vә
qabiliyyәtinin qiymәtlәndirilmәsi üçün diaqnostik testlәrin vә sorğuların keçirilmәsi, peşә tәhsili
müәssisәlәrinә vә yaxın әrazidә yerlәşәn müәssisәlәrә ekskursiyanın, peşә hәftәsinin tәşkili, peşәlәrә
dair oyunların vә yarışların keçirilmәsi, müxtәlif peşә sahәlәrinә aid videofilmlәrin nümayiş
etdirilmәsi, peşә seçiminә dair konfransların tәşkili, müxtәlif peşә sahәlәrinin nümayәndәlәri ilә
görüşlәrin keçirilmәsi, ixtisaslaşmış sәrgilәrin vә digәr tәdbirlәrin hәyata keçirilmәsi ilә müşayiәt
olunur.
3.10. Tam orta tәhsil sәviyyәsindә peşәyönümü xidmәti tәdbirlәri Nazirliyin qәrarı ilә onların
maddi-texniki tәdris imkanları, әrazi (yerlәşmә) prinsiplәri (rayon (şәhәr) mәrkәzinә yaxınlığı,
nәqliyyat qovşaqlarına münasibәtdә yerlәşmәsi), tәhsilalanların vә pedaqoji heyәtin sayı vә digәr
infrastruktur göstәricilәri nәzәrә alınmaqla müәyyәn edilmiş ümumi tәhsil müәssisәlәrindә peşә
tәmayüllü siniflәrin tәşkili ilә hәyata keçirilir. Peşә tәmayüllü siniflәrin tәşkili bu Qaydanın 4-cü
hissәsi ilә tәnzimlәnir.
3.11. Peşәyönümü xidmәtinin tәşkili ilә bağlı metodik dәstәk tәdbirlәri (mәzmun, müxtәlif meto-
dik vәsaitlәr, ixtisasartırma tәlimlәri) Nazirlik tәrәfindәn hәyata keçirilir.
4. Tam orta tәhsil sәviyyәsindә peşә tәmayüllü siniflәrin tәşkili
4.1. Peşә tәmayüllü siniflәrdә ölkә vә regional sәviyyәdә mövcud olan әmәk bazarı ehtiyacları
nәzәrә alınmaqla, praktik bilik vә bacarıqların formalaşdırılması üçün müxtәlif peşә sahәlәrinә aid
modullar tәdris edilir.
4.2. Peşә tәmayüllü siniflәr üçün tәdris planı vә tәdris resursları Nazirlik tәrәfindәn hazırlanır.
Peşә sahәlәrinә aid modullar vә ya ümumi peşә sәriştәlәrinin tәdrisinә ayrılan saatların miqdarı (o
cümlәdәn tәcrübә mәşğәlәlәri nәzәrә alınmaqla) Azәrbaycan Respublikası Nazirlәr Kabinetinin
2010-cu il 3 iyun tarixli, 103 nömrәli Qәrarı ilә tәsdiq edilmiş “Ümumi tәhsil pillәsinin dövlәt
standartı vә proqramları (kurikulumları)”nda nәzәrdә tutulan tam orta tәhsil sәviyyәsi üzrә hәftәlik
dәrs saatlarının maksimum miqdarının әn azı 1/3-ni tәşkil etmәlidir. Tәmayül siniflәrindә
istiqamәtlәr üzrә ixtisasları tәdris edәcәk tәhsilverәnlәr üçün ixtisasartırma tәlimlәri tәşkil olunur.
4.3. Praktiki ixtisaslar üzrә tәdris edәcәk tәhsilverәnlәr peşә tәhsili müәssisәlәrindәn cәlb oluna
bilәrlәr. Tәlim proqramının praktiki hissәsinin mәnimsәnilmәsi mәqsәdi ilә tәhsilalanlar peşә tәhsili
müәssisәlәrinin tәlim-istehsalat, tәsәrrüfat sahәlәrindә, işәgötürәn tәşkilatlarda tәcrübә sәfәrinә cәlb
olunurlar.
4.4. Peşә tәmayüllü siniflәrә hәmin ümumi tәhsil müәssisәsinin vә (vә ya) inzibati әrazidәki
(qәsәbә, rayon, şәhәr) digәr ümumi tәhsil müәssisәlәrinin IX sinfini bitirmiş şәxslәr qәbul edilirlәr.
Qәbul könüllülük prinsipi әsasında hәyata keçirilir.
4.5. Peşә tәmayüllü siniflәrdә tәhsil almaq istәyәnlәr hәmin siniflәrin tәşkil olunduğu müәssisәnin
rәhbәrliyinә әrizә ilә müraciәt edirlәr.
4.6. Peşә tәmayüllü siniflәr 15 nәfәrdәn az, 20 nәfәrdәn artıq şagird olmamaqla tәşkil olunur.
Qәbul zamanı eyni tәmayüllü sinfә müraciәt edәnlәrin sayı 20 nәfәrәdәk olduqda, müraciәt edәnlәr
tәmayüllü sinfә müsabiqәsiz qәbul edilirlәr, 20 nәfәrdәn çox olduqda isә müәssisәnin rәhbәrliyi
tәrәfindәn müsabiqә tәşkil olunur. Müsabiqә tәhsilalanların IX sinif buraxılış imtahanları üzrә
nәticәlәrinә әsasәn hәyata keçirilir vә hәmin nәticәlәrә әsasәn göstәricilәri daha yaxşı olanlar qәbul
edilirlәr.
4.7. Tәhsilalanların peşә fәnlәri üzrә bilik, bacarıq vә sәriştәlәrinin qiymәtlәndirilmәsi peşә tәhsili
pillәsindә tәhsilalanların attestasiyasının aparılması qaydasına uyğun hәyata keçirilir.
4.8. Peşә tәmayüllü siniflәrin mәzunlarına müәyyәn edilmiş nümunәli tam orta tәhsil haqqında
attestatla yanaşı, peşә istiqamәtinin adı göstәrilmәklә sertifikat verilir. Peşә tәhsili müәssisәlәrinә
tәlәbә qәbulu zamanı sertifikatı olan şәxslәr peşә tәhsili müәssisәsinә müsabiqәdәnkәnar qәbul edilir
vә müvafiq ixtisasın tәhsil proqramında tәdris olunmuş modullar nәzәrә alınır.

8
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.9-14

DİSTANT TƏHSİL TEXNOLOGİYALARI:


ÜSTÜNLÜKLƏRİ VƏ ÇATIŞMAZLIQLARI

Fәrrux Rüstәmov,
Azәrbaycan Dövlәt Pedaqoji Universitetinin İbtidai tәhsilin
pedaqogikası vә metodikası fakültәsinin dekanı,
pedaqoji elmlәr doktoru, professor, Əmәkdar elm xadimi
e-mail: farrukhrustamov@gmail.com

UOT: 37
Xülasә. Mәqalәdә distant tәlimin nәzәri mәsәlәlәri araşdırılır, üstünlüklәri vә çatışmazlıqları
öyrәnilir. Distant tәlim dedikdә, әhalinin geniş tәbәqәlәri üçün tәhsil şәraitinin yaradılması başa
düşülür. Distant tәlim (telekommunikasiya, elektron poçtlar, sputnik televiziya, radio, kompüter vә
internet әlaqәlәr) informasiya mübadilәsi vasitәsi ilә hәyata keçirilir. Hәmçinin tәlim fasilәsiz tәhsil
formalarından biridir. Bu tәlim – mәktәbliyә, tәlәbәyә, hәrbi vә hüquqi şәxslәrә, ölkә daxilindә vә
xaricdә universitetlәrdә mәsafәdәn tәhsil almağa imkan verir vә insanlara әlavә tәhsil almaq üçün
şәrait yaradır.

Açar sözlәr: distant tәhsil, tәhsil texnologiyası, testlәşdirmә, modul, qiymәtlәndirmә.


Key words: distance learning, educational technologies, testing, module, assessment.
Ключевые слова: дистанционное обучение, образовательные технологии, тестирование,
модуль, оценка.

B
әşәriyyәtin ilk informasiya inqilabı Elektrikin kәşfi әvvәlki iki inkişafa böyük tәkan
yazının meydana gәlmәsi ilә bağ- verdi. Yeni kommunikasiya texnologiyalarının –
lıdır. Yazı meydana gәlmәzdәn әv- teleqraf, telefon, radio vә televiziyanın meydana
vәl informasiyanın ötürülmәsi şәx- gәlmәsi informasiya vә biliklәrin yayılma dairә-
si ünsiyyәt vasitәsi ilә hәyata keçirildiyindәn sini daha da genişlәndirdi. Radio vә televiziya
informasiyanın yayılması zaman vә mәkan baxı- vasitәlәri informasiyanı operativ şәkildә istәnilәn
mından çox mәhdud idi. Müәllim yeganә infor- mәsafәyә ötürmәyә imkan verdiyinә görә infor-
masiya mәnbәyi vә informasiya daşıyıcısı idi. masiya-kommunikasiya vasitәlәri tәdricәn tәhsil
Kitab çapının meydana gәlmәsi ilә ikinci infor- sisteminә gәtirildi. Tәlimin әyanilәşdirilmәsindә
masiya inqilabı baş verdi. Bu, informasiyanın bu vasitәlәrdәn geniş istifadә olunmağa başla-
kütlәvi şәkildә çoxaldılmasına vә yayılmasına nıldı. Televiziya әn kütlәvi pedaqoji texnologiya
sәbәb oldu. Belәliklә, informasiya mәnbәlәrinin – İKT vasitәlәrindәn birinә çevrildi [3, s. 13].
sayı artdı, onun yayılması imkanları xeyli ge- Öyrәdici teleproqramlar bütün dünyada yeni bir
nişlәnmiş oldu. Dәmir yolu sisteminin vә poçt tәhsilalma formasının – distant tәhsilin yaran-
xidmәtinin yaranması informasiyanın tәdris masının әsasını qoydu. Geniş auditoriya tәhsil
materiallarının yayılması coğrafiyasını geniş- almaq imkanı әldә etdi. Mәsafәdәn tәhsil imkanı
lәndirdi, elmi-mәdәni mәrkәzlәrdәn uzaqda ya- tәhsil müәssisәsinin lokal infrastrukturasına yeni
şayan insanların da tәhsil almasına şәrait yaratdı. bir dәyişiklik gәtirdi.

9
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.9-14

Distant tәlim dedikdә, әhalinin geniş tәbәqә- regional sistemlәr yaradılarkәn, konkret dövlәt
lәri üçün ölkә daxilindә vә xaricdә xüsusi tәhsil standartlarının tәlәblәri nәzәrә alınmalıdır.
informasiya – tәhsil şәraitinin yaradılması başa Lokal distant tәlim sistemi bir şәhәr, yaxud bir
düşülür. Kompleks tәhsil xidmәtlәrinә әsaslanan universitet vә hәr hansı professional bilik sahәsi
distant tәlim mәsafәdәn (telekommunikasiya, çәrçivәsindә reallaşdırılır.
elektron poçtlar, sputnik televiziya, radio, kom- Distant tәlimin tәşkili istiqamәtlәri aşağı-
püter, internet әlaqәlәr vә s.) tәlim informasiyası dakılardır:
mübadilәsi vasitәsilә hәyata keçirilir. Distant – Distant tәlimin konseptual aspektlәri;
tәlim fasilәsiz tәhsil formalarından biridir vә – Distant tәlimin didaktik aspektlәri.
insanın tәhsil vә informasiya almaq hüquqlarını Müәllim-mәslәhәtçilәr sistemi vә onların
reallaşdırır, ölkә daxilindә vәtәndaşların tәhsil tәhsilalanlarla әlaqә formaları aşağıdakı ki-
imkanlarını genişlәndirir. Distant tәlim mәktәb- midir:
liyә, tәlәbәyә, hәrbi vә hüquqi şәxslәrә, ölkә – distant tәlimdә testlәşdirmә;
daxilindә vә xaricdә işsizlәrә aparıcı univer- – distant tәlim şәraiti vә texnologiyaları;
sitetlәrin, institutların, akademiyaların, mütә- – informasiyaların verilmәsi qaydaları;
xәssis hazırlığı, ixtisasartırma vә ixtisasdәyişmә – kommunikasiya formaları [1, s. 18].
mәrkәzlәri vә digәr tәhsil müәssisәlәrinin elmi Distant tәlim sisteminin әsas vasitәsi telekom-
vә tәhsil potensialından faydalanmağa imkan munikasiya sistemidir. Bunlar aşağıdakı vәzifә-
verir. Distant tәlim әsas fәaliyyәt vә tәhsillә lәrin hәllinә yönәldilir:
yanaşı, әlavә tәhsil üçün dә şәrait yaradır. – zәruri tәdris vә tәdris-metodik materialın
Distant tәlim sistemi müxtәlif sәviyyәlәrdә tәmin edilmәsi;
tәşkil olunur: – öyrәdәn vә öyrәnәn arasında әks-әlaqәnin
– qlobal (xalqlararası vә federal) distant yaradılması;
tәlim sistemlәri vә onların tәminatı; – distant tәlim sistemi daxilindә idarәetmә
– regional distant tәlim sistemlәri vә onların informasiyası mübadilәsi;
tәminatı; – xalqlararası informasiya şәbәkәsinә qo-
– lokal distant tәlim sistemlәri vә onların şulmaq.
tәminatı. Respublikamızda distant tәlim sistemini for-
Bütün dünyada distant tәlimi reallaşdırmaq malaşdırmaq üçün birinci, interaktiv sputnik
mәqsәdi ilә tәdris proqramlarının translya- televiziyası yaradılmalıdır. O, mәrkәzi vә regio-
siyasından geniş istifadә olunur. Bu zaman geniş nal tәdris telestudiyalarından ibarәt olmalı vә
auditoriya üçün müxtәlif tәlim idrak proqramları, sputnik kanalları ilә birlәşdirilmәlidir. İkinci,
mühazirәlәr nümayiş etdirilir. Distant tәlimin bu regionlarda ali mәktәb kompüter telekommuni-
formasından – iqtisadi, hüquqi, ekoloji, elmi, kasiya sistemlәrinin (RUNNET, UNJCOR,
mәdәni vә digәr biliklәrin әldә edilmәsindә RELARN) inkişafını vә onların inteqrasiyasını
istifadә olunur. “Qlobal mühazirә zalı”, “Dün- tәmin etmәk lazımdır. Üçüncü, respublika
ya universiteti”, “Xalqlararası elektron uni- daxilindә mövcud olan sahә ilә distant tәlim sis-
versitet” vә digәr distant tәlim sistemlәri bütün temlәrinin әlaqәsi tәmin edilmәlidir. Dördüncü,
dünyada geniş yayılmışdır. Bu elektron sistemlәr kompüter telekommunikasiya üçün müvafiq
dünyanın müxtәlif yerlәrindә yaşayan insanlar tәlim xarakterli informasiya ehtiyatlarının
arasında ünsiyyәt yaratmağa, insan hәyatının sistemini yaratmaq vә nәhayәt, әn başlıcası
müxtәlif sferaları haqqında biliklәr mübadilәsi elektron kitabxanalar sistemini inkişaf etdirmәk
vә diskussiya tәşkil etmәyә şәrait yaradır. lazımdır.
Distant tәlimin regional sistemlәri ayrıca Kütlәvi auditoriya üçün nәzәrdә tutulan
götürülmüş region daxilindә, regionun xüsu- distant tәlim formasından başqa, ünvan xarak-
siyyәtlәri nәzәrә alınmaqla tәhsil vәzifәlәrini terli mühazirә vә mәşğәlәlәr sistemi dә möv-
hәyata keçirir. Hәmin sistem federal distant tәlim cuddur. Bu halda müvafiq kursu bitirәn şәxs
sisteminin tәrkib elementidir. Bu sәbәbdәn dә imtahan verib, müvafiq diplom, sertifikat vә ya

10
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.9-14

başqa sәnәd ala bilәr. materialları qlobal kompüter şәbәkәsinin arxi-


Distant tәlim texnologiyası dedikdә, insanın vindә saxlanılır vә kompüter şәbәkәsinә qoşulan
müәyyәn biliklәri müstәqil surәtdә әldә etmәsi, sifarişçiyә operasion rejimdә, yaxud sinxron
habelә bu prosesә nәzarәt etmәyә imkan verәn (yunanca, “a” inkar şәkilçisi, “sunchrons” eyni
metod, forma vә vasitәlәrin mәcmusu başa vaxtda demәkdir) elektron poçt vasitәsi ilә
düşülür. çatdırılır.
Distant tәlim texnologiyası aşağıdakı Video – distant tәlimin çox faydalı texnolo-
vәzifәlәrin hәllini tәmin etmәlidir: giyasıdır. Videoplyonka әn yaxşı müәllimlәrin
– tәhsilalanlara öyrәnilәn materialın әsas mühazirәlәrini dinlәmәyә imkan verir. Bun-
mәzmununu çatdırmaq; lardan hәm videoauditoriyalarda, hәm dә ev
– öyrәnәn vә öyrәdәnlәrin interaktiv qarşılıqlı şәraitindә istifadә etmәk mümkündür. Distant
münasibәtini tәmin etmәk; tәlimin әn müfәssәl texnologiyalarından biri
– tәdris materialının müstәqil surәtdә mәnim- elektron dәrsliklәr vә mәlumat kitablarıdır.
sәnilmәsi üçün әlverişli şәrait yaratmaq; Müvafiq texnologiya tәlim materialını saxla-
– qiymәtlәndirmә. mağa vә istәnilәn anda istifadәyә vermәyә imkan
Dünya praktikasında bu vәzifәlәrin hәllini yaradır. Bu zaman material hәm adi, hәm dә SD-
tәmin edәn texnologiyalar aşağıdakılardır: ROM tipli lazer diskә yazılmış formada tәqdim
– tәdris vә digәr çap materialının tәqdim edilir. Müvafiq texnologiyalar özünütәhsil vә
edilmәsi; özünüyoxlama üçün әlverişli şәrait yaradır. Bu
– öyrәnilәn materialların kompüter telekom- texnologiyaların bir üstünlüyü dә ondadır ki,
munikasiya vasitәsi ilә göndәrilmәsi; kitabdan fәrqli olaraq materialı qrafik formada
– kompüter telekommunikasiya vasitәsi ilә tәqdim etmәyә imkan verir.
diskussiya vә seminarların keçirilmәsi; Distant tәlim texnologiyalarının mühüm tәr-
– videoplyonka; kib elementlәrindәn biri öyrәdәnlә öyrәnәnlәr
– milli vә regional televiziya vә radiostan- arasındakı yaranan ünsiyyәtdir. Ünsiyyәtin sin-
siyalar vasitәsi ilә tәdris proqramlarının xron sistemi informasiya mübadilәsi (suallar,
translyasiyası; mәslәhәtlәr, әlavә material, kontrol tapşırıqlar vә
– kabel televiziyası; s.) üçün şәrait yaradır. Sinxron ünsiyyәtin geniş
– sәsli poçt; yayılmış forması sәsli poçtdur. Öyrәnәn müәy-
– ikitәrәfli videokonfrans; yәn nömrәyә zәng edir vә verdiyi suallar plyon-
– birtәrәfli videotranslyasiya vә telefonla әks- kaya yazılır. Öyrәdәn bu plyonkanı dinlәyir vә
әlaqә; cavabı başqa plyonkaya yazdırır, öyrәnәn isә
– lazer disklәrindә kompüter elektron dәrs- sinxron rejimdә onu dinlәyir.
liklәr, yaxud elektron dәrsliklәr. Müasir dövrdә sinxron kommunikasiyanın
Distant tәlimdә informasiya texnologiya- daha geniş yayılma forması qlobal telekom-
larının geniş spektrinә baxmayaraq, çap mate- munikasiya şәbәkәsidir. İndi bütün dünyada
rialları onun mühüm tәrkib hissәsidir. Bütün İNTERNET-dәn geniş istifadә olunur. İnternet
distant texnologiyalar baza dәrsliklәrinә әsaslan- tәdqiqat vә tәhsil-idrak xarakterli kompüter
malıdır. Ola bilәr ki, dәrsliklәr heç dә distant şәbәkәlәrini özündә birlәşdirәn dünya kompüter
tәlim üçün nәzәrdә tutulmasın. Lakin dәrsliklәr şәbәkәsidir. İnkişaf etmiş bütün ölkәlәrdә tәdris
әsas informasiyaları vә biliklәri әks etdirmәlidir. müәssisәlәri bu şәbәkәyә qoşulmaq imkanlarına
Universal baza dәrsliklәri ilә yanaşı, müxtәlif malikdir. Bunun üçün istәnilәn kompüterin vә
çap materiallarından da istifadә oluna bilәr. Hәr modemin olması kifayәtdir. İnternetin regional
bir kursa aid metodik materialların da olması çox mәrkәzlәri adi telefon xәtlәrinә qoşulur. İnternet-
vacibdir. elektron poçtu informasiyanı sinxron olaraq bir
Əsas materialın tekst (mәtn), yaxud qrafik istifadәçidәn digәrinә ötürmәyә imkan verir.
şәkildә tәqdim edilmәsinin әn sadә texno- Distant tәlim texnologiyaları müәyyәnlәş-
logiyaları İnternet, Batnet, EuNet tipli kompüter dirilәrkәn aşağıdakı kriteriyalar (K) nәzәrә
şәbәkәsidir. Öyrәnilәcәk materiallar vә mәlumat alınmalıdır [2, s. 346]:

11
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.9-14

Kriteriya (K1) – Mәqsәdli tәhsil sәviyyәsi sifarişçinin sәviyyәsinә uyğunlaşdırılır;


K1.1 – ali tәhsil; K8.2 – distant tәlim sisteminә adaptasiya
K1.2 – әlavә tәhsil (әlavә kvalifikasiya); komponentlәri daxil edilmir.
K1.3 – professional hazırlıq (yenidәn hazır- Distant tәlim sistemi aşağıdakı xüsusiy-
lıq); yәtlәrә malikdir:
K1.4 – şәxsi maraqlar. • Çeviklik. Distant tәlim iştirakçıları müha-
Kriteriya (K2) – Tәhsilalanların (öyrәnәnlә- zirә vә seminar mәşğәlәlәrinә müntәzәm olaraq
rin) kateqoriyaları gәlmirlәr. Özlәrinә uyğun vaxtda, şәraitdә vә
K2.1 – uşaqlar (mәktәblilәr); tempdә işlәyirlәr. Bu da öz hәyat tәrzini dәyişә
K2.2 – tәlәbәlәr; bilmәyәn, yaxud bunu istәmәyәnlәr üçün çox
K2.3 – yaşlılar; әlverişlidir.
K2.4 – işsizlәr (yaxud ixtisası dәyişmәk istә- • Modulluq. Distant tәlim modul prinsipi әsa-
yәnlәr); sında qurulur. Hәr bir kursun proqramı – modulu
K2.5 – әlillәr. müәyyәn bilik sahәsi haqqında tam tәsәvvür
Kriteriya (K3) – Tәlim prosesindә distant tә- yaradır.
lim sisteminin tәtbiqi • İqtisadi sәmәrәlilik. Dünya tәhsil sistem-
K3.1 – әnәnәvi tәlim formalarının köklü su- lәrinin orta qiymәti göstәrir ki, distant tәlim
rәtdә yenisi ilә әvәz olunması (bütün tәlim әnәnәvi tәlimdәn 50% ucuz başa gәlir.
prosesi distant formada cәrәyan edir, öyrәdәn vә • Tezlәşdirmә. Distant tәlimdә nәzarәt mәq-
öyrәnәnlәrin әyani görüşü baş vermir. Öyrәdәn sәdi ilә vahid dövlәt testlәri müәyyәnlәş-
vә öyrәnәn yalnız buraxılış imtahanında, yaxud dirilmәlidir. Nәzarәt formaları kimi distant imta-
buraxılış işinin müdafiәsindә görüşür). hanlar, müsahibәlәr, kurs vә proyekt işlәri,
K3.2 – әnәnәvi tәlim qaydalarının tamam- eksternat, intellektual testlәr tәtbiq oluna bilәr.
lanması (әlavәlәr edilmәsi). Test sistemi mәnimsәmә prosesinә nәzarәt et-
Kriteriya (K4) – Tәlimin tәşkili metodları mәklә yanaşı, öyrәnәn haqqında (mәnimsәmәnin
K4.1 – fәrdi; dәrinliyi vә sürәti, unutmanın tezliyi vә s.)
K4.2 – qrup; mәlumat toplamaqla ona (öyrәnәnә) öyrәnmәnin
K4.3 – qarışıq. sәmәrәli yollarını göstәrmәlidir.
Kriteriya (K5) – Öyrәnilәn bilik sahәsi Deyilәnlәri nәzәrә alsaq, distant tәlimin
K5.1 – humanitar elmlәr vә fәnlәr; prinsiplәrini aşağıdakı kimi müәyyәnlәşdir-
K5.2 – tәbiәt elmlәri vә fәnlәri; mәk olar:
K5.3 – mühәndislik; – didaktik prosesin tәlimin qanunauyğunluq-
K5.4 – professional bacarıqlar. larına әsaslanması;
Kriteriya (K6) – İnformasiya mübadilәsi qay- – nәzәri biliklәrin aparıcı rolu;
daları – tәlimin tәhsilverici, tәrbiyәedici vә inki-
K6.1 – poçta (prokat); şafetdirici funksiyalarının vәhdәti;
K6.2 – faks vә telefon (konsaltinq); – tәhsilalanların tәlimә stimullaşdırılması vә
K6.3 – radio vә televiziya; motivlәşdirilmәsi;
K6.4 – telekommunikasiya sistemlәri (kom- – tәlim prosesindә kollektiv işlә fәrdi işin
püter şәbәkәlәri). uzlaşdırılması;
Kriteriya (K7) –İnformasiya daşıyıcısının – tәlimdә әyaniliklә mücәrrәd tәfәkkürün vәh-
növlәri dәti;
K7.1 – çap materialı; – öyrәdәnin (müәllimin) rәhbәrliyi altında
K7.2 – audio; öyrәnәnlәrin şüurlu, aktiv vә müstәqil fәaliyyәti;
K7.3 – video; – tәlimdә sistemlilik vә ardıcıllıq;
K7.4 – softvare (elektron nәşrlәr). – mәnimsәmәnin möhkәmliyi.
Kriteriya (K8) – Adaptasiya sәviyyәsi (intel- Ümumi didaktik prinsiplәrdәn başqa, dis-
lekt sәviyyәsi) tant tәlimin spesifik prinsiplәri dә möv-
K8.1 – adaptiv distant tәlim sistemi konkret cuddur:

12
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.9-14

• Distant tәlimin humanistlәşdirmә prin- tinliklәri ilә bağlı mәnfi әhvallar;


sipi. Tәlim vә tәhsil prosesi şәxsiyyәtә istiqa- – diskussiya mövzularının hәddindәn ziyadә
mәtlәnmәli, onda yaradıcılıq qabiliyyәtlәrinin, fraqmentlәşdirilmәsi;
әxlaqi, intellektual vә fiziki keyfiyyәtlәrinin – vaxtla bağlı problemlәr (vaxtın azlığı, sinx-
inkişafı, vәtәndaşlıq mövqeyinin formalaşması ronluq vә s.);
üçün şәrait yaratmalıdır. – tәlәbәlәrin tәhsil sәviyyәsindәki fәrdi xüsu-
• Yeni informasiya texnologiyalarının siyyәtlәrinin nәzәrә alınmaması;
tәtbiqinin mәqsәdәuyğunluğu prinsipi. Yeni – tәhsilalanların internet problemi yaşaması;
informasiya texnologiyaları tәlim sisteminin – öyrәdәn vә öyrәnәnlәr arasında canlı ünsiy-
bütün komponentlәrinә, tәlimin mәqsәdlәrinә vә yәtin itirilmәsi;
mәzmununa, tәlimin vasitәlәrinә, metod vә – tәlim prosesindә interaktivliyin tәmin edil-
tәşkili formalarına tәsir göstәrir ki, bu da mәmәsi;
pedaqogika elminin aktual vәzifәlәrinin hәllini, – mükәmmәl qiymәtlәndirmә sisteminin olma-
xüsusәn dә insanın intellektual vә yaradıcı ması;
potensialının, analitik tәfәkkürünü vә müstә- – distant tәhsilin yekunlarına görә verilәn
qilliyinin inkişafını realaşdırmağa imkan verir. diplom vә ya sertifikatın hәlәlik keyfiyyәtli tәhsilin
• Tәlimin “qabaqlama” prinsipi. Bu prin- göstәricisi kimi qәbul edilmәmәsi vә s. [4, s. 363].
sipin mahiyyәti gәnc nәsli bәşәriyyәtin yaratmış Distant tәlim iştiarkçılarının davranışına ve-
olduğu biliklәrlә silahlandırmaq, dünyagörüşünü rilәn tәlәblәr – fәallıq, çeviklik, mәsuliyyәt, digәr
vә tәfәkkür tәrzini inkişaf etdirmәk, onların iştirakçıları dәstәklәmәk, mәlumatlandırmanın
sürәtlә dәyişәn alәmә adaptasiyasını tәmin qısa vә dәqiq olmasıdır.
etmәkdәn ibarәtdir. Distant tәlim idrak vә tәlim Müәllimdәn (metodistdәn) isә diskussiyanı
strategiyasına yönәlmәli, şәxsiyyәtin idrak idarә etmәk, onu lazımi istiqamәtә yönәltmәk,
resurlarını – potensialını (mәsәlәn, uzunmüddәtli eyni zamanda onun sәrbәst gedişini tәmin etmәk,
hafizә, mәrkәzlәşdirilmiş vә uzunmüddәtli diskussiyanı yekunlaşdırmaq vә qiymәtlәndir-
diqqәt vә s.) tәlim mәqsәdlәrinin icrasına sәfәr- mәk bacarığı tәlәb olunur.
bәr etmәlidir. Nәticә. Dünyanı “olum-ölüm” dilemması
Distant tәlim qiyabi tәhsillә formaca ey- qarşısında qoyan koronavirus pandemiyası
nilik tәşkil etsә dә, onun bir sıra üstünlüklәri Azәrbaycanda mәsafәdәn tәhsilin tәtbiqini
var: zәrurilәşdirdi. Bu sahәdә xeyli zәruri tәdbirlәr
– tәlim vә ünsiyyәt üçün әlverişli vasitәlәrin hәyata keçirildi. Koronavirus pandemiyası ilә
olması; әlaqәdar olaraq tәhsil sistemindә yaranan
– işin qrup formasında tәşkili imkanlarının forsmajor situasiyası Tәhsil Nazirliyi tәrәfindәn
geniş olması; ilk gündәn düzgün dәyәrlәndirildi, tәhsilin
– müәllimlә (metodistlә) ünsiyyәtin daha fasilәsizliyini tәmin etmәk mәqsәdi ilә tәdrisin
sәmәrәli olması; tәşkilinin alternativ formalarından istifadәsinә
– müәllimin (metodistin) cavabı üçün az vaxt qәrar verildi. Tәdrisin onlayn rejimdә tәşkili ilә
tәlәb olunması; bağlı verilәn qәrarlara müәllimlәr adekvat cavab
– öyrәnәnlәrin kitabxana vә digәr informa- verdilәr. Dәrslәrini “Zoom”, “Microsoft
siya ehtiyatlarından istifadә etmәsinin asan Teams”, “Skype” proqramından, e-poçt
olması; xidmәtindәn, “YouTube” kanalından istifadә
– ev tapşırıqlarının qısa vaxt әrzindә alın- etmәklә tәşkil etmәyә başladılar. Müәllimlәrin
ması vә göndәrilmәsi; böyük әksәriyyәti qısa bir zaman kәsiyindә öz
– testlәşdirmәnin birbaşa keçirilmәsinin fәaliyyәtlәrini onlayn rejimdә tәşkil etmәyә nail
mümkünlüyü. oldular. “Teledәrs”, “Virtual mәktәb” vә
Distant tәlimin nöqsanlı cәhәtlәri dә var: “Dәrsdәn sonra” layihәlәri tәdrisin tәşkilinә
– şәbәkәyә tez-tez qoşulmaq zәruriliyi; yenilik kimi daxil olundu. Qısa bir zamanda
– informasiyalarla “yüklәnmә”; peşәkar vә sәriştәli müәllimlәrin kömәyi ilә
– diskussiyanın gedişini çevik izlәmәyin çә- zәngin tәdris resursları yaradıldı. Ali tәhsil

13
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.9-14

müәssisәlәrindә tәhsil alan tәlәbәlәrin computers, e-mail, satellite TV, radio, computer
әksәriyyәtinin onlayn dәrslәrә qoşulmasına nail and Internet communications) is carried out
olundu, tәlәbәlәrin hamısı elektron tәdris mate- through the exchange of information. Also
rialları ilә tәmin edildi. distance learning is a form of continuing edu-
cation. Such training provides conditions for the
ƏDƏBİYYAT distance learning of schoolchildren, students,
1. Rüstәmov F. Distant tәlim texnologiyaları. military and legal entities both domestically and
“Tәhsildә İKT” elmi-metodik jurnalı. Bakı, in foreign universities and allows people to get
ADPU, 2012, №1, sәh.18-25. additional education.
2. Rüstәmov F., Dadaşova T. Ali mәktәb pe-
daqogikası (dәrslik). Bakı, Nurlan, 2007, 567
sәh. Ф.Рустамов
3. Asadpour K. Tәlimin sәmәrәsinin yüksәl- Технологии дистанционного
dilmәsindә müasir pedaqoji texnologiyalardan образования: преимущества и недостатки
istifadәnin imkanları vә yolları. Fәlsәfә doktoru Аннотация
elmi dәrәcәsi almaq üçün tәqdim edilәn disser- В статье рассматриваются теоретические
tasiya. Bakı, BDU, 2012, 154 sәh. вопросы дистанционного обучения, преиму-
4. Кузнецова О.В. Дистанционное обу- щества и недостатки. Дистанционное обу-
чение: за и против. Международный журнал чение означает создание образовательных
прикладных и фундаментальных исследо- условий для широких слоев населения.
ваний. 2015, № 8-2, с. 362-364. Данное обучение (телекоммуникации, элек-
тронная почта, спутниковое телевидение,
F.Rustamov радио, компьютерные и интернет-комму-
Distant learning technologies: никации) осуществляется посредством обме-
advantages and disadvantages на информацией. Дистанционное обучение
Abstract также является формой непрерывного обра-
The article discusses the theoretical issues of зования. Это обучение позволяет школьни-
distance learning, its advantages and disadvan- кам, студентам, военным и юридическим
tages. Distance learning refers to the creation of лицам дистанционно получать обучение в
educational conditions for the general popula- университетах страны и за рубежом, а также
tion. Distance learning (telecommunications, создает условия для получения людьми

14
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.15-17

DƏRSLƏRİN ONLAYN ŞƏKİLDƏ


KEÇİRİLMƏSİNİN PEDAQOJİ ASPEKTLƏRİ

Sevil Bәhrәmova,
Azәrbaycan Dövlәt Pedaqoji Universitetinin Ümumi tarix vә
tarixin tәdrisi texnologiyası kafedrasının müәllimi
e-mail: sevil_behremova@mail.ru

T
arix dәrslәri tәlәbәlәrin, әsasәn, dırılması yollarının alternativlәri tәlәbәlәrin
şifahi şәkildә öyrәndiklәrini tәsvir biliklәrә birtәrәfli deyil, müxtәlif yollarla yiyә-
etmәklә reallaşdırdığı dәrs forma- lәnib onların yaddaqalan vә lazımlılıq sәviy-
larından biridir. Hәmçinin şifahi yәsinә uyğun çatdırılması üçündür.
tәqdim edilәn biliklәrin әldә edilmәsi çox vaxt Son dövrdә dünyada baş vermiş qlobal prob-
dәrslikdә vә digәr әdәbiyyatlarda öz әksini tapan lemlәr, virus infeksiyası insanların hәyatındakı
materiallar toplusundan әldә edilәn mövzuların düzәni vә yaşayış tәrzinin axınını tamamilә dә-
oxunulması kimi dә xarakterizә edilir. Tәlәbәlәr yişә bildi. İllәrlә mәktәb vә tәlәbә tәmasını tәn-
daim tarix dәrslәrindә müәllimin auditoriyadakı zimli saxlayaraq müxtәlif reytinqlәrә yiyәlәnmәk
işinin bütün elementlәri ilә – tәkrarını nәzәrә üçün fәaliyyәt göstәrәn dünya ölkәlәrinin tәhsil
almaqla, müәllimin şәrhi vә ya mühazirәsi ilә öy- sistemi yeni yaranmış vәziyyәtdәn çıxmaq vә öy-
rәnmә vәrdişlәrinә yiyәlәnmiş, oxu bacarıqları rәnәnlәrin bilik sistemindә kәskin dәrәcәdә azal-
vasitәsi ilә öz öyrәnmә tәrzlәrinә uyğun şәkildә manı görmәmәk üçün müxtәlif fәaliyyәt istiqa-
biliklәrini ötürmәyә çalışmışlar. Tәlәbәlәrlә üz- mәtlәrini müәyyәn etmәyә başladı. Belә ki, dün-
bәüz olmaq, auditoriyaya daxil olmaqla onlarla yada aparıcı proqramlar sırasına daxil olan Zoom
görüşmәk ilk növbәdә, dәrsin özünәmәxsus vә Microsoft Teams kimi proqramlar vasitәsi ilә
hissәsidir. Uzun illәr dәrs deyәndә bizim üçün dәrslәrin tәşkili, konfranslar vә seminarların
müәllim-tәlәbә ünsiyyәtinin canlı şәkildә real- davamlı sürәtdә aparılması imkanları açıldı. Bәs
laşdırılması, dәrsin izahının verilmәsi, yaxud da tarix dәrslәrini bu proqramların kömәyindәn
dәrsin soruşulması kimi mәsәlәlәr hәr kәs üçün istifadә etmәklә necә tәşkil etmәk olar?
adi bir proses kimi bilinmәkdә vә qәbul edil- Mövcud şәraitә uyğunlaşdırılmış tәhsil siste-
mәkdә idi. Bu o demәk deyil ki, bu element ol- minin dәrslәrin tәşkilinә vә davamlı şәkildә bu
madan heç bir dәrs ola bilmәz, bәzәn bütün dәrslәrin hәyata keçirilmәsinin tәmin edilmәsinә
dәrsin keçirilmәsi İKT vasitәlәrinin kömәyi ilә yönәldilmәsi hәr kәsin kompüter vә ya mobil
dә hәyata keçirilә bilәr. Son illәrdә aparılan telefonların funksiyalarından daha sәmәrәli
islahatlar, fәal tәlim texnologiyalarının zәruri şәkildә istifadәsinә şәrait yaratdı.
hala çevrilmәsi, fәnn kurikulumlarının tәtbiqi Tәhsil mәqsәdlәri üçün tәşkil edilәn onlayn
İKT-dәn istifadәsini daha da aktuallaşdırdı. dәrslәr tәkcә yeni biliklәrin mәnimsәnilmәsi ki-
Elektron lövhә vә ya proyektorun kömәyi ilә mi özünü göstәrmәklә kifayәtlәnmәmәlidir.
müxtәlif slaydların, video materialların tәqdim Onlayn dәrs sistemindә dә tarix dәrslәrinin keçi-
edilmәsi dәrsin daha canlı, tәlәbәlәrin isә daha da rilmәsi zamanı bacarıqların formalaşdırılması,
fәal olmasına imkanlar açmış oldu. Dәrslikdә öz bilik, bacarıq vә qabiliyyәtlәrin tәtbiqi dәrslәrini
әksini tapmış materialların tәlәbәlәrә çat- dә hәyata keçirtmәk olar. Bu dәrslәrin tәşkilindә

15
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.15-17

metod dәrs-mühazirә, dәrs-söhbәt, tәlәbәlәrin yazılmış vә öz baxışları sistemindә qurulmuş


müstәqil işlәri, tapşırıqların icrası, müxtәlif proq- mәtn olmaqla sual vә tapşırıqla da әhatәlәnә
ramlardan istifadә etmәklә tәqdimatların hazır- bilәr. Bu tip tapşırıqları biz canlı dәrs zamanı da
lanması, internet resurslarından daha sәmәrәli hәyata keçirә bilәrik. Lakin canlı dәrs zamanı
istifadә ilә mәnbәlәrin seçilib tәqdim edilmәsi vә daha çox dәrsliklә, dәrslikdә verilmiş sual vә tap-
s. kimi vasitәlәr dә dәrsin tәşkilinin bacarıqlar şırıqlarla işlәmәyә çalışırıq. Onlayn dәrs sistemi
sisteminә dayanmasına kömәk etmiş olar. Yeni isә bizә imkan verir ki, bunun әksi olaraq
materialın öyrәnilmәsi dәrsliklәrdәn istifadә tәlәbәlәr müstәqil mәtn yazma vә dәrsi öz mәtni
olunmaqla hәyata keçirilsә dә, bunlarda möv- әsasında öyrәnmә metodunu hәyata keçirtsin.
zunun әsas müddәalarının qısa mәzmunu vә Onlayn dәrs sistemini hәyata keçirәrkәn
bloklarda müәllimin әtraflı hekayәsi yer ala bilәr. dәrslәrdә tәhsil, inkişaf vә tәrbiyә vәzifәlәri
Dәrsliklәrdә tәqdim edilmiş mövzuların bәzisi mütlәqdir. Tәhsil mәqsәdlәri üçün yeni biliklәrin
çәtin olduğu üçün bәzәn müәllim sadәcә öyrә- mәnimsәnilmәsi, bacarıq vә vәrdişlәrin formalaş-
nilmiş materialın sorğusunu aparmaqla tәlәbәlәrә dırılması, bilik, bacarıq vә qabiliyyәtlәrin tәtbiqi
müxtәlif tapşırıqlar da verә bilәr. Qruplarla vә ya dәrslәri mühümdür. Bunların aparılmasının әsas
cütlәrlә işin tәşkili üçün әvvәlcәdәn müәyyәn metodları: dәrs-mühazirә, dәrs-söhbәt, tәlәbәlә-
tapşırıqlar qruplara vә ya cütlәrә verilmәklә tәlә- rin müstәqil işinin vә s. tәşkilidir. Yeni material-
bәlәr tәrәfindәn Zoom vә ya Microsoft Teams ların öyrәnilmәsi yalnız dәrslikdәn deyil, şifahi-
proqramında hazırlanmış hәr hansı bir tәqdimat illüstrativ, induktiv, deduktiv, axtarış, problem-
vә ya sxem, cәdvәl şәklindә rahatlıqla tәqdim axtarış, müstәqil iş kimi formalardan istifadә ilә
edilә bilәr. Qrup üzvlәri öz tәqdimatlarını tәqdim dә hәyata keçirilә bilәr. Onlayn şәkildә işlәmә
edәrkәn biri digәrinә rahatlıqla kömәk edә vә ya formaları ümumi sinif, frontal, qrupla da ola bilәr.
qrup adından qrup lideri çıxış etmәklә materialın Dәrslәrdә elmilik, hәyatla әlaqә, әlçatanlıq prin-
necә vә nә cür hazırlanması, tapşırığın icrasında siplәri mövcud olmalıdır.
hansı mәsәlәlәrә toxunduqlarını söylәmәk Tәlәbәlәrin onlayn dәrs vaxtının sәmәrәli vә
imkanına da malik ola bilәrlәr. İnternet mәkanına mövzuya maraq göstәrmәklә keçmәsini tәmin
çıxış tәlәbәlәr üçün rahat olsa da, bәzәn onlar etmәk üçün onlara qeydlәr aparmaq, suallar
üçün lazımi bilik mәnbәlәrini seçmәk olduqca hazırlamaq vә ya müәllimin şifahi tәqdim etdiyi
çәtin olur. Müәllimin istiqamәti ilә axtarış materialları ağ vәrәq üzәrindә cәdvәllәşdirәrәk
sistemindәn düzgün istifadә qaydaları vә lazımi tәqdim etmәk kimi tapşırıqlar da vermәk olar.
resursların әldә edilmәsi imkanı onlayn dәrs Onlayn dәrs sisteminin tәşkili zamanı yaş vә
sistemindә dә rahatlıqla hәyata keçirilir. psixoloji xüsusiyyәtlәr, bilik sәviyyәsi, fәrdi ya-
Daim standart dәrslәrә öyrәşәn tәhsil mühiti naşma kimi prinsiplәr unudulmamalı, әksinә
onlayn dәrslәrin keçirilmәsi zamanı qeyri- daha hәssas şәkildә onların reallaşdırılmasına
standart dәrslәrin keçirilmәsinә istiqamәtlәnir. yardım edilmәlidir. Tarix dәrslәrindә sorğulardan
Tarix müәllimlәri dәrslәrin qeyri-standart for- da istifadә etmәk olar. Bu sorğuları müasirliklә
malarını seçmәklә heç dә tәlimin nәticәlәrini әlaqәli tәşkil etmәk, lazım gәlәrsә, sorğuda vali-
aşağı salmış olmurlar, әksinә tәlәbәlәrdә yeni deynlәr üçün dә müәyyәn yer ayırmaq olar ki,
öyrәnmә tәrzi formalaşdıraraq yeni bacarıqlar valideyn-tәlәbә vә müәllim әmәkdaşlığının tәmi-
sistemini qurmuş olurlar. Qeyri-standart dәrslәr natını onlayn dәrs prosesindә dә hәyata keçirt-
zamanı müәllim tәlәbәlәrlә birgә hәr hansı bir mәk olsun.
muzeyә daxil olaraq öyrәndiklәri dövrlә әlaqәli Bildiyimiz kimi, tәdris prosesindә müәllimin
muzey eksponatları ilә yaxından tanış olduqdan canlı sözü aparıcı rol oynayır. Şifahi tәqdimat
sonra müәllim tәlәbәlәrә muzeydә gördüklәri tәkcә bilik mәnbәyi deyil, eyni zamanda digәr
eksponatlar әsasında müxtәlif suallar verә bilәr mәnbәlәrin istifadәsi ilә müşayiәt olunur. Da-
vә ya onlara muzeydә gördüklәri әsasında mәtn nışıq sözünün kömәyi ilә tәlәbәlәrin zehni
hazırlanmasını tapşıra bilәr. Hazırlanmış mәtn fәaliyyәti idarә olunur. Tarix dәrslәrindә müәlli-
dәrslikdә verilmiş mövzunun mәtninә faktlarla min sözü aşağıdakı funksiyaları yerinә yetirir:
uyğunluq tәşkil etsә dә, tәlәbәnin dilindәn – mәlumat vermәklә keçmişin obrazını ya-

16
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.15-17

radır; masına şәrait yaratmasın.


– mәntiqi tәhlillәrlә tәlәbәlәri tarixi keçmişin Nәticә. Onlayn dәrs internetin sürәtindәn asılı
şәkillәrindәn vә tәsvirlәrindәn nәticәlәrә, qiy- olduğu üçün bәzәn bizim işimizi әngәllәyә bilәr.
mәtlәndirmәlәrә, anlayışlara, tarixi prosesin qa- Bu zaman nәzakәtli olmaq vә anlayışla rәftar
nunlarını dәrk etmәyә aparır; etmәk zәruridir. Tәlәbәlәrә auditoriyada olduğu
– müstәqil düşünmәyә tәşviq edir, tәlәbәlәrin kimi nәzarәt etmәk daha canlı şәkildә olmasa da,
vәtәnpәrvәrlik hislәrini vә mәnәvi keyfiyyәtlәrini onları nәzarәtdә saxlamaq vacibdir. Nәzarәt
inkişaf etdirir, maraqlarını genişlәndirir. funksiyaları pedaqoji analizin funksiyası ilә sıx
Müәllimin tәqdimatı, mәntiqi, öz sözlәrini bağlıdır, çünki pedaqoji analizin predmeti nә-
dәqiq idarәetmә bacarığı, tәlәbәlәr üçün nümunә zarәt zamanı әldә edilәn mәlumatlardır. Nәzarәt
olmaqla yanaşı, onların nitq vә tәfәkkürünün mәqsәd vә nәticә arasındakı uyğunsuzluqlar haq-
formalaşmasına da kömәk edir. Mәktәblәrdә ge- qında geniş, sistemli bir mәlumat verir vә peda-
niş istifadә olunan tarix dәrslәrinin tәdrisindә qoji analiz bu fәrqlәrin meydana gәlmәsinin sә-
şifahi tәqdimat metodlarına aşağıdakılar daxildir: bәblәrini, şәrtlәrini müәyyәnlәşdirmәyә yönәl-
rәvayәt, izah, izahat, söhbәt. Tarix dәrsindәki he- dilmişdir. Belәliklә, nәzarәt vә pedaqoji analizin
kayәni dәrslikdәki materiallar vә faktiki material mәzmunu müәllim fәaliyyәtinin eyni sahәlәrini
әsasında qurmaq lazımdır. Ancaq unutmamalıyıq әks etdirir.
ki, dәrslikdә yalnız qısa bir konkret xülasә verilir ƏDƏBİYYAT
vә müәllimin vәzifәsi dәrslikdә qeyd olunan 1. Əliyeva F., Mәmmәdova Ü. Müasir tәlim
tarixi hadisәlәrin daha dolğun, әtraflı mәn- texnologiyaları. Bakı, 2014, 196 sәh.
zәrәsini vermәk, auditoriyanın fәalları ilә yanaşı, 2. Əmirov M.M. Ümumtәhsil mәktәblәrindә
geri qalan tәlәbәlәrә dә tәlim materialını daha tarixin fәal/interaktiv tәlimi metodikası (Ali
asan vә dәrindәn öyrәtmәkdir. Bunun üçün mәktәblәrin tarix fakültәsi tәlәbәlәri üçün dәrs
müәllim onlayn dәrs vaxtı tәlәbәlәrә mәtnә vәsaiti). Bakı, 2014, 678 sәh.
baxmağı, oxumağı vә izah edilmәli olan mәsә- 3. Cәbrayılov İ. Ali mәktәblәrdә Azәrbaycan
lәlәrә toxunmağı tapşırmalıdır. Müәllim tәq- tarixinin tәdrisi: nәzәriyyә vә tәcrübә mәsәlәlәri.
dimatını әyani vәsaitlәr, sәnәdlәrdәn vә ya sәnәt Bakı, Mütәrcim, 2008, 264 sәh.
әsәrlәrindәn çıxarışlarla müşayiәt edir vә bu- 4. Cәbrayılov İ. Azәrbaycan tarixinin tәdrisi
nunla da müxtәlif tәdris metod vә vasitәlәrindәn metodikası. Bakı, 2006, 236 sәh.
istifadә edәrәk tәlәbәlәrә materialın mәzmununu 5. Feyziyev C.Ə., İbrahimov F.N., Bәdiyev
daha yaxşı mәnimsәmәyә kömәk edir. Onlayn S.R. Didaktika. Bakı, Mütәrcim, 2011, 655 sәh.
dәrs şәraitindә bu tәqdimatlar әvvәlcәdәn tәlә- 6. Шоган В.В. Методика преподавания
bәlәrә göndәrilmәklә iş prosesini daha da rahat- истории в школе. М.: Феникс, 2007, 275 с.
laşdıra bilәr. Tәqdim edilmiş tәqdimatlar elmi 7. Студеникин М.Т. Методика преподава-
faktlar vә ümumilәşdirmәlәr әsasında olmalı, ния истории в школе: Учебник для студентов
material tәlәbәlәrin yaş xüsusiyyәtlәri vә idrak высш. учеб. заведений. М.: Гуманит. изд.
qabiliyyәtlәri nәzәrә alınmaqla seçilmәlidir. центр ВЛАДОС, 2003, 240 с.
Mütlәq emosionallıq tәmin edilmәlidir. Müәl- 8. Саплина Е.В. История в начальной школе
limin monoton monoloqu tәlәbәlәrin marağını // Преподавание истории в школе. №4, 2008.
azaldan vә düşüncәlәrini oyatmayan tarixi bir 9. Computer Application and Information
hadisә ilә bağlı sadә mәlumatlarla әhatә olun- Technology. Ilorin: Nathadex Publishers.
mamalıdır. Mütlәq tәqdimatlar motivasiya xa- Shikshak S. (2009), pp. 36-45.
rakterli olmalı, tәlәbәlәrin onlayn dәrslәrә ma- 10. Bruce A. Van Sledright, Assessing Historical
rağını tәmin etmәlidir. Müәllimin nitqi yüksәk, Thinking and Understanding: Innovativ Designs
aydın, düzgün olmalıdır ki, kompüter arxasında for New Standards. New York: Routledge, 2014.
әylәşmiş hәr kәs onun fikirlәrini rahatlıqla 11. Parker W. Social studies in elementary
anlaya bilsin. Onlayn dәrslәrin keçirilmәsi uzun education. (12th ed.) Upper Saddle River, NJ:
vә yorucu olmamalı, bir dәrs saatını әhatә Pearson Merrill Prentice Hall, Inc. (2005).
etmәlidir ki, tәlәbәlәrin onlayn dәrsdәn yayın-

17
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.18-21

PEŞƏ TƏHSİLİ PİLLƏSİNDƏ PARTNYORLUQ


İŞİ DÜNYA TƏCRÜBƏSİNDƏ

Tәranә Piriyeva,
Bakı Qızlar Universitetinin Pedaqogika kafedrasının müәllimi,
Azәrbaycan Respublikası Tәhsil İnstitutunun doktorantı
e-mail: piriyeva.tarana.zakir@gmail.com

UOT: 37
Xülasә. XXI әsr tәhsilin qabaqcıl dünya tәcrübәsinә inteqrasiya olunduğu bir әsrdir. Bu mәqsәdlә
Azәrbaycan tәhsil sisteminin modernlәşdirilmәsi әsas strateji istiqamәtlәrdәn biri kimi keyfiyyәtin
yüksәldilmәsini, ona nәzarәtin idarә olunmasını, әsaslı formada tәkmillәşdirilmәsini zәruri edir.
Fasilәsiz xarakter daşıyan tәhsil sisteminin pillәlәrindәn biri olan peşә tәhsili sahәsindә dünya
tәcrübәsinin öyrәnilmәsi, daha dәqiq desәk, partnyorluğun imkan vә tәtbiqi mexanizmlәrinin
dәrindәn tәdqiq edilmәsi xüsusi әhәmiyyәt kәsb edir. Müxtәlif sosial-iqtisadi inkişaf mәrhәlәlәrindә
olan ölkәlәrin tәcrübәsinin tәhlili partnyorluq işinin digәr sektorlarla yanaşı, tәhsil sahәsindә dә
uğurla tәtbiq edildiyini göstәrir.

Açar sözlәr: dünya tәcrübәsi, peşә tәhsili pillәsi, partnyorluq, partnyorluğun növlәri, sosial
partnyorluq, dövlәt-özәl partnyorluq, inkişaf etmiş ölkәlәrin tәcrübәsi, ikili sistem, Amerika Bir-
lәşmiş Ştatları, Almaniya.
Key words: world experience, professional education, partnership, type of partnership, social
partnership, public-private partnership, experience of developing countries, dual system, United
States, Germany.
Ключевые слова: мировой опыт, профессиональное образование, партнерство, виды парт-
нерства, социальное партнерство, государственно-частное партнерство, опыт разви-
вающихся стран, двойная система, США, Германия.

T
әhsilin günün tәlәblәrinә cavab ver- sisteminә inteqrasiyası, beynәlxalq standartlara
mәsini tәmin etmәk mәqsәdi ilә hә- cavab verәn tәhsil şәraitinin vә mühitinin yara-
yata keçirilәn islahatlar zamanı döv- dılmasını tәmin etmәk dövlәtin әsas vәzifәlә-
lәtçilik prinsiplәri, milli әnәnәlәr rindәn biri kimi qeyd edilmişdir [1].
nәzәrә alınaraq dünyәviliyi dә tәmin edilmәlidir. İnkişaf etmiş ölkәlәrdәn fәrqli olaraq, keçid
Dövlәtin tәhsil sahәsindәki siyasәtinin әsas iqtisadiyyatlı ölkәlәrdә partnyorluq üçün priori-
prinsiplәrindәn biri olan tәhsildә inteqrasiya mil- tet sahә tәhsil deyildir. Belә ölkәlәrdә partnyor-
li tәhsil sisteminin dünya tәhsil sisteminә sә- luq forması kimi konsessiya, hasilatın pay böl-
mәrәli formada qoşulması, uyğunlaşması vә qo- güsü sazişlәri vә birgә müәssisәlәr daha çox
vuşması әsasında inkişaf yolu ilә tәhsilin dün- enerji sektoru, nәqliyyat kimi sahәlәrdә tәtbiq
yәviliyinin tәmin edilmәsinә xidmәt edir. edilir. Dünyada partnyorluq ilә bağlı tәşkilati-
Azәrbaycan Respublikasının “Tәhsil haqqında” hüquqi, nәzarәt, monitorinq vә digәr mәsәlәlәrin
Qanununda milli tәhsil sisteminin dünya tәhsil tәnzimlәnmәsi mәqsәdi ilә ayrıca mәrkәzin

18
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.18-21

yaradılması tәcrübәsindәn geniş istifadә olunur. üzvlüyü, fәaliyyәtlәrini vә işәgötürәnlәrin cәlb


Partnyorluq Mәrkәzi 1992-ci ildә Böyük Brita- edilmәsi üçün mandatları müәyyәnlәşdirmәyә
niyada, sonra Cәnubi Koreya Respublikasında, imkan verәn xüsusi qanunvericilik sisteminә
daha sonra isә Avstraliyada yaradılmışdır. Yerli malikdir. Şuralar peşә tәhsili istiqamәtindә güclü
ehtiyaclara cavab verәn vә onları hәll edәn partn- qәrar qәbul etmәk imkanına malikdirlәr. Bәzi
yorluq, xüsusәn dә Avropada, son zamanlar ölkәlәr qanunvericiliyin yaradılması vә hökumәt
Avstraliyada dövlәt siyasәtinin getdikcә әhә- tәrәfindәn şuraların fәaliyyәti üçün digәrlәrindәn
miyyәtli bir xüsusiyyәtinә çevrilmәkdәdir. Trend daha çox irәlilәyiş göstәrmiş vә hәmin ölkәlәrdә
eyni zamanda İqtisadi Əmәkdaşlıq vә İnkişaf işәgötürәnlәrin cәlb edilmәsi işi xeyli sürәt-
Tәşkilatı, YUNESKO vә Dünya Bankı kimi in- lәndirilmişdir [4, 50].
kişaf planlaşdırma agentliklәri tәrәfindәn fәal ABŞ-da isә hәr peşә üzrә tәlimә yerli biznes-
şәkildә tәbliğ olunur. Ümumi siyasәtin niyyәti menlәrdәn ibarәt xüsusi şura rәhbәrlik edir. Bu
qәrarların qәbul edilmәsini mәrkәzlәşdirilmiş şura tәdris proqramının mәzmununda dәyişiklik
idarәetmә formalarından daha tez vә asanlıqla aparmaq iqtidarına malikdir [5, 117].
hәyata keçirildiyi yerli sәviyyәyә vermәkdir. İnkişaf etmiş ölkәlәrdә peşә tәhsili vә tәli-
Müasir dünyanın bir sıra ölkәlәrindә dövlәt-biz- mindә aparılan islahatlarda әsas amillәrdәn biri
nes partnyorluğu milli tәhsil sistemlәrinin inno- onun maliyyәlәşdirilmәsi hesab olunur. Real hә-
vativ inkişafının vacib istiqamәti kimi çıxış edir. yat tәcrübәlәri göstәrir ki, kimin tәrәfindәn
Tәhsil sahәsindә bu cür partnyorluq hәr iki tәrә- maliyyә vәsaiti verilirsә, o da qoyulan mәqsәdә
fin sәylәrini güclәndirmәyә vә әldә olan re- vә peşә tәlimi siyasәtinә tәsir göstәrir. Eyni
surslardan daha rasional istifadә etmәklә, tәhsilin zamanda o, standartların müәyyәn olunmasına,
keyfiyyәtini yüksәltmәyә imkan verir, kadr imtahanların gedişinә vә keyfiyyәtinә nәzarәt
hazırlığını әn yüksәk sәviyyәdә tәmin etmәyә edilmәsini dә hәyata keçirir. Belә ki, Fransada
şәrait yaradır. peşә tәhsilinin maliyyәlәşdirilmәsindә höku-
Dövlәt-özәl partnyorluq peşә tәhsili pillәsindә mәtdәn başq, bütün müәssisәlәr dә әmәkhaqqı
müxtәlif sәviyyәlәrdә vә formalarda – milli fondunun 0,6 faizә qәdәrini “şagird vergisi”nә
sәviyyәdә işәgötürәnlәrin sәrmayәsinin tәşviqi, keçirtmәklә iştirak edir [5, 123].
yerli sәviyyәdә isә peşә tәhsili pillәsindә tәhsil Braziliya tәhsili üçün xarakterik olan әks-
alan tәlәbәlәrin iş yerlәri ilә tәmin etmәk yolları mәrkәzlәşdirmә peşә mәktәblәrinin dә fәaliyyәtinin
әtrafında müzakirә yolu ilә baş verә bilәr. Dövlәt әsasını tәşkil edir. Ona görә dә mәktәblәrin yara-
tәhsil müәssisәlәri vә işәgötürәnlәr arasında dılması vә fәaliyyәt göstәrmәsindә bu cәhәtin
mәlumat mübadilәsi mәsәlәsinә yönәlmiş nәzәrә alınması xüsusi tәlәb kimi icra olunur [6, 84].
dövlәt-özәl partnyorluğun müxtәlif formaları Avropa ölkәlәrinin bir qismindә maliyyәlәş-
cәdvәl 1-dә ümumilәşdirilmişdir. dirmә sistemi nәticәyönümlü olduğundan dövlәt
Cәdvәl 1. vә özәl peşә tәhsili müәssisәlәri istehsalçıya
Ölkәlәr üzrә işәgötürәnlәrlә әlaqә xülasәsi daha yaxın olmağa çalışırlar [7, 5].
Beynәlxalq tәcrübә göstәrir ki, işәgötürәnlәrin
әksәriyyәti iş zamanı öyrәnmә vә istehsalat
tәcrübәsi proqramlarının layihәlәndirilmәsindә
aparıcı rol oynayır vә bu da öyrәnmә nәticәlәrinin,
peşә tәhsili vә tәlimi tәhsilalanların әmәk qabi-
liyyәtinin keyfiyyәtinin yüksәk olmasını tәmin
edir. İşәgötürәnlәr yalnız kifayәt qәdәr mәnfәәt
Qeyd: müntәzәm olaraq aparılır; X nizamsız әldә etdiyi tәqdirdә peşә tәhsili vә tәlimi dә inkişaf
әsaslarla aparılır; tәtbiq olunmayıb. edir. Bu sәbәbdәn dә peşә tәhsili vә tәlimi xәrc
Cәnub-Şәrqi Asiya ölkәlәri Assosiasiyası kimi deyil, mәhz sәrmayә kimi görünür [8, 45].
(ASEAN+6-Association of Southeast Asian Almaniya, Danimarka, Avstriya, İsveçrә kimi
Nations) ölkәlәri arasında Kamboca, Hindistan, ölkәlәrdә peşә tәhsili sisteminin maliyyәlәş-
İndoneziya vә Filippin müvafiq şuraları, şuralara dirilmәsi vә idarәedilmәsindә dövlәtlә yanaşı,

19
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.18-21

sosial partnyorlar da mühüm rol oynayır. Döv- peşә mәktәblәrindә әhatә edilәn bir tәcrübә proq-
lәt-ictimai xarakterli idarәetmә modelindә әsa- ramıdır. Müәssisәlәr könüllü olaraq öz hesab-
sәn, peşә tәhsili sahәsindә yerli qurumlar peşә larına tәlim verirlәr. Apententlәr vә işәgötürәnlәr
tәhsilinin keyfiyyәti vә nәticәlәrinә görә cavab- ikili sistemdә peşә tәhsilinin әsasını tәşkil edәn
dehlik daşıyırlar. Bu ölkәlәrdә sosial partnyorlar bir iş tәcrübәsi (müqavilә) bağlayırlar.
tәrәfindәn çәkilәn xәrclәr tәhsil müәssisәlәrinә Avropada mövcud olan daul sistemin iki fәrqli
deyil, tәhsilalanlara yönәldilmişdir. Bu mәsәlәdә növü müәyyәn edilә bilәr: dövlәtin vahid nә-
Almaniyanın tәcrübәsi daha çox diqqәti çәkir. Bu zarәti vә mәsuliyyәti altında olan dövlәt vә
ölkәdә mövcud dual sistemә görә peşә tәhsili iqtisadiyyat arasında bölüşdürülәn (mәsәlәn,
almaq istәyәnlәrlә işәgötürәnlәr arasında bağ- İsveçrә); dövlәtin mәsuliyyәti altında olan әsasәn
lanmış müqavilә әsasında hәmin şәxslәr peşә dә iqtisadiyyat tәrәfindәn idarә olunan sistem
tәhsili müәssisәlәrinә qәbul edilir, nәzәri tәlim (mәsәlәn, Almaniya) [11, 48].
dәrslәrini peşә mәktәblәrindә, tәcrübә dәrslәrini İtaliyada yeniyetmәlәrin peşә tәhsilinә
isә hәmin müәssisәlәrdә keçirlәr. Hәmin işә- hәmkarlar tәşkilatları xüsusi diqqәt yetirir, fәhlә
götürәnin verdiyi tövsiyә vә digәr müvafiq tәhsil hazırlığına, onların yenidәn hazırlanmasına
göstәricilәri әsasında tәhsilalan dövlәt imta- kömәklik göstәrir. İtaliyada üç il müәyyәn peşә
hanlarına buraxılır vә müstәqil Dövlәt İmtahan hazırlığına yiyәlәnmiş gәnclәr böyük firma vә
Komissiyasının (ixtisas palatasının) qәrarı ilә müәssisәlәrә yenidәn hәmin istehsalatda әlavә
ona tәhsil sәnәdi verilir. Belәliklә, işәgötürәn tәlim keçdikdәn sonra işә qәbul olunurlar [5,
müәssisә özünün gәlәcәk işçisinin mütәxәssis ki- 122]. Böyük Britaniya hökumәtinin “14-19 yaşlı
mi hazırlanmasında bağlanmış müqavilәyә әsa- gәnclәr üçün tәhsil vә bacarıqlar üzrә sәnәd”indә
sәn, götürdüyü öhdәliklәrә görә mәsuliyyәt işәgötürәnlәr hökumәt tәrәfindәn aparıcı qüvvә
daşıyır vә prosesdә birbaşa iştirak edir [12, 145]. kimi müәyyәnlәşdirilmiş vә qeyd edilmişdir ki,
Almaniyada peşә tәhsili vә tәlimi sahәsindә işәgötürәnlәr tәhsilalanlara keçirilәn dәrslәrin vә
aparıcı yer tutan dual peşә mәktәblәrindә lazımi kurikulumların mәzmununa dair qәrar veril-
xәrclәr hökumәt vә müәssisәlәr tәrәfindәn ödә- mәsindә әsas rol oynayırlar. Rumıniyada peşә
nilir. Peşә hazırlığında әsas mәsuliyyәt dövlәt tәhsili müәssisәlәri ilә biznes qurumları arasında
üzәrinә deyil, sәnaye müәssisәlәri üzәrinә düşür. әmәkdaşlıq mәktәb, vilayәt vә regional sәviy-
Peşә hazırlığı ilә mәşğul olan mühәndis-pedaqoji yәlәrdә qurulur vә işәgötürәnlәr bu qurumlarda
kadrların ixtisas sәviyyәsinә ciddi tәlәblәr xüsusi rol oynayır [12, 145].
göstәrilir. Bu sistemdә hazırlanan mütәxәssis vә İnkişaf etmәkdә olan Qәrbi Afrika ölkәsi
qulluqçular alman ictimaiyyәtindә yüksәk qiy- Nigeriya Respublikasında peşә tәhsili müәssisә-
mәtlәndirilir. Dual tәlim sistemindә hökumәt pe- lәri ilә işәgötürәnlәr vә sәnaye qurumları arasında
şә hazırlığının mәktәbә aid olan fәaliyyәt his- әlaqәlәrin zәif olduğunu, peşә tәhsilini bitirmiş
sәsinә nәzarәt edir. İkili sistem peşә tәhsili ilә mәzunların işә qәbulu zamanı yenidәn tәlimә cәlb
әlaqәli tәhsil müәssisәlәrindә vә iş yerlәrindә baş edilmәsini müşahidә etmәk olar [13, 3].
verir. İkili tәhsil dinamik dәyişәn iqtisadiyyatın Nәticә. Yekun olaraq onu demәk olar ki, peşә
tәlәblәrini tәhsil müәssisәlәrini bitirәnlәrin ba- tәhsili sahәsindә partnyorluq dünya miqyasında
carıq profillәrinә uyğunlaşdırmaq mәqsәdi da- tәtbiq edilir, hökumәtlәr daha konkret siyasi
şıyır. Almaniyada dual sistem işәgötürәnlәrlә mәqsәdlәrә çatmaq üçün yerli vә ictimai dәstәyi,
tәhsilalanlar arasında bağlanmış müqavilә әsa- marağı әlaqәlәndirir. Qarşılıqlı maraqların tәmin
sında peşә tәhsili müәssisәlәrinin tәlәbә kon- edilmәsinә xidmәt edәn partnyorluq yerli
tingenti fomalaşdırılır [12, 145]. Almaniyada fәaliyyәtlәrin müştәrәk fәaliyyәtlәr vasitәsi ilә
olduğu kimi, İsveçrәdә dә mәcburi tәhsil müd- hәll edilmәsi üçün bir vasitә vәd edir. Bu
dәtini başa vurmuş şagird bir iş tәcrübәsi mü- baxımdan yeni partnyorluğa әsaslanan idarәetmә
qavilәsi bağlayarsa, peşә mәktәbinә getmәlidir. praktik nümunәlәri tәqdim edir vә iyerarxik
Avstriyada tәtbiq edilәn dual (ikili) tәlim sis- idarәetmәdәn mәrkәzlәşdirilmәmiş, üfüqi qәrar
temindә tәlim iki tәdris yerindә – tәdris vaxtının qәbuletmә sәviyyәsinә qәdәr dәyişikliyi özündә
80%-i şirkәtlәrdә vә tәdris vaxtının 20%-i isә ehtiva edir. Partnyorluğa әsaslanan idarәetmә

20
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.18-21

sisteminin yaradılması rәqabәtqabiliyyәtli kadr tries Partnership // İnternational Journal of Scien-


hazırlığı sahәsindә qlobal hәdәflәrә çatmağa tific and Research Publications, Volume 3, İssue
sәbәb olacaq vә bu prosesin qabaqcıl beynәlxalq 4, april 2013, pp. 1-4.
tәcrübә әsasında yenidәn qurulması vacibdir. T.Piriyeva
Global practice of partnership at the
ƏDƏBİYYAT vocational training level
1. “Tәhsil haqqında” Azәrbaycan Respublika- Abstract
sının Qanunu. Bakı, 2009. The 21st century is a century when education
http://www.e-qanun.az/alpidata/framework/- is integrated into advanced world practice. To
data/18/c_f_18343.htm this end, the modernization of the education
2. Azәrbaycan Respublikasında peşә tәhsili vә system in Azerbaijan, as one of the main strategic
tәliminin inkişafına dair Strateji Yol Xәritәsi. directions, makes it necessary to improve the
Bakı, 2016. quality, control and substantial improvement.
http://edu.gov.az/upload/file/serencama-ela- The study of world experience in the field of
ve/2016/peshe-tehsil-yol-xeritesi.pdf vocational education, which is one of the stages
3. Mustafayev O.S. Tәhsil sahәsindә dövlәt- of the continuous education system, or more
biznes partnyorluğu sisteminin yaradılması // precisely, the in-depth study of the opportunities
“Azәrbaycan müәllimi” qәzeti, №9, 7 mart and application mechanisms of partnership is of
2014, sәh. 17-19. particular importance. The analysis of the expe-
4. Education Systems in ASEAN+6 Countries: rience of countries at different stages of socio-
A Comparative Analysis of Selected Educational economic development shows that partnership
İssues, Education Policy Research Series Dis- work has been successfully applied in the field of
cussion Document №5, YUNESCO, 2014. education, along with other sectors.
5. Orucov Z.H. Peşә mәktәbi vә liseylәrindә
ixtisaslı fәhlә kadrların hazırlığının pedaqoji Т.Пириева
әsasları: Ped. fәls.dok ...dis. Bakı, 2005, 365 sәh. Партнерство на уровне
6. Abbasov Ə.M. İnkişaf etmiş xarici ölkә- профессионального образования в
lәrdә tәhsil. Bakı, Elm vә tәhsil, 2020, 108 sәh. мировой практике
7. Mәmmәdov N.Ə. Peşә tәhsilinin müasir Аннотация
problemlәri. “Sәnәtkar” jurnalı, №1, 2015, sәh. 3-8. XXI век – это век, когда образование ин-
8. Sonneveld H. Peşә tәlimindә iş zamanı öy- тегрировано в передовую мировую практику.
rәnmә vә istehsalat tәcrübәsi. “Peşә tәhsili vә С этой целью модернизация системы обра-
insan kapitalı” jurnalı, №1, 2018, sәh. 44-47. зования в Азербайджане, как одно из основ-
9. Mәmişzadә M.N. Azәrbaycanda dual peşә ных стратегических направлений, делает
tәhsilinin tәtbiqi әhәmiyyәti. “Peşә tәhsili vә необходимым повышение качества, контроля
insan kapitalı” jurnalı, №3, 2019, sәh. 73-78. и существенного улучшения. Особое значе-
10. https://vet.edu.gov.az/az/centers/cat/1 ние имеет изучение мирового опыта в сфере
11. Eicker F., Haseloff G., Lennartz B.Voca- профессионального образования, которое
tional Education and Training in Sub-Saharan является одним из этапов системы непрерыв-
Africa, Germany: W. Bertelsmann Verlag GmbH ного образования, или, точнее, углубленное
& Co. KG, 2016, 346 p. изучение возможностей и механизмов приме-
12. Əsgәrov R.B., Qurbanov M.R. İlk peşә- нения партнерства. Анализ опыта стран на
ixtisas tәhsili: problemlәr vә perspektivlәr. разных этапах социально-экономического
“Şahin-MB” MMC, Bakı, 2016, 250 sәh. развития показывает, что партнерская работа
13. Refai A.A, Kagara B.A.Technical Voca- успешно применяется в сфере образования
tional Education (TVE) İnstitutions and İndus- наряду с другими секторами.

21
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.22-24

MÜHƏNDİS - PEDAQOJİ HEYƏTİN


İXTİSASLARININ FORMALAŞDIRILMASI VƏ
İNKİŞAF ETDİRİLMƏSİNDƏ QABAQCIL
TƏCRÜBƏNİN ROLU

Hikmәt Camalov,
Abşeron-Ceyranbatan Peşә Liseyinin ixtisas fәnn müәllimi
e-mail: camalov@bk.ru

UOT: 37
Xülasә. Peşә tәhsili sistemindә tәlim prosesinin tәkmillәşdirilmәsindә, müәllim vә istehsalat tәlimi
ustasının әmәyinin sәmәrәli tәşkil edilmәsindә qabaqcıl pedaqoji tәcrübәnin öyrәnilmәsi vә tәtbiq
edilmәsinin rolu böyükdür. Bu baxımdan da mәqalәdә mәqsәd peşә tәhsili müәssisәsinin mühәndis
vә pedaqoji işçilәrinin pedaqoji ixtisaslarının formalaşdırılması vә inkişaf etdirilmәsinin yolları,
onların qabaqcıl pedaqoji tәcrübәlәri, özlәrinin müstәqil metodiki işlәri, pedaqoji özünü-tәrbiyәsi,
tәlәbәlәrin tәrbiyәsindә özlәrinin şәxsi tәcrübәlәrinin tәhlilini öyrәtmәk vә s. kimi tәkliflәr verilir.

Açar sözlәr: qabaqcıl tәcrübә, tәdris prosesi, tәlim, dәrs dinlәmә, tәtbiq, tәhlil, tәkmillәşdirmә,
ümumilәşdirmә.
Key words: best practices, teaching process, training, listening, application, analysis, improvement,
generalization.
Ключевые слова: передовой опыт, учебный процесс, обучение, аудирование, применение,
анализ, улучшение, обобщение.

P
edaqoji tәcrübә pedaqoji elmin, mişdir. Qabaqcıl pedaqoji tәcrübә tәdris prose-
tәcrübәnin “qızıl fondudur” – desәk, sinin, tәhsilin, inkişafın keyfiyyәtinin, sәmә-
yanılmarıq. Pedaqoji tәcrübә öyrә- rәliliyinin artırılması yolları vә vasitәlәri kimi
nilmәsә, ümumilәşdirmәlәr geniş yaradıcı axtarış üçün müәyyәnlәşdirilmiş vә
yayılmasa vә tәtbiq olunmasa pedaqoji fәaliy- işlәnilmiş yeni orijinal formalara, metodlara,
yәtlәr sәmәrә vermәzdi. Pedaqoji tәcrübә sonrakı vasitәlәrә dair metodikalar rolunu ifadә edir,
nәsillәr üçün pedaqoji fәaliyyәtlәrin vәziyyәtini desәk, yanılmarıq. Ən yaxşı tәcrübә ilk növbәdә,
müәyyәnlәşdirәn, özlәrinin pedaqoji fәaliy- bir müәllimin güclü tәrәflәrindәn bacarıqla
yәtlәrinin әsasıdır. Tәhsildә pedaqoji fәaliyyәtin istifadә edә bilmәsidir, tәkcә pedaqoji yeniliklәr
addımları heç vaxt dondurulmur, daim inkişaf deyil. Ən yaxşı tәcrübәlәri öyrәnәrkәn әn vacib
edir, tәkmillәşir vә dәrinlәşir. didaktik vә metodoloji prinsip vә qaydaları
Qabaqcıl pedaqoji tәcrübәnin mahiyyәti tәdris sistemli şәkildә tәtbiq edәn müәllimlәrin peda-
prosesindә yüksәk nәticәlәrә gәtirәn fәrdilәş- qoji fәaliyyәt addımlarını gözardı etmәk olmaz,
dirilmiş pedaqoji sistem kimi müәyyәn edil- әksinә, onun tәcrübәsini qeyd edәrәk, fәaliy-

22
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.22-24

yәtinin effektivliyini izlәyәrәk öz tәcrübәlәrindә fәrqlәndirilmәli, әsaslandırılmalıdır. Tәhsil


sınaqdan çıxarmalıdırlar. Pedaqoji fәaliyyәt- müәssisәsindә bu işlәrin tәşkilatçıları vә icrasına
lәrindә ilkin potensialları üzrә yenilik yarat- nәzarәt edәnlәr direktorun tәdris-istehsalat vә
mayan, lakin tәdrisin qarşıya qoyduğu tap- metodiki işlәr üzrә müavini, baş usta, metodiki
şırıqların effektiv hәlli üçün әldә etdiyi komissiyanın sәdri olmalıdır. Qabaqcıl pedaqoji
nailiyyәtlәrdәn mәharәtlә istifadә edәn ustanın, tәcrübәni effektiv öyrәnmәkdәn ötrü tәşkilatçılar
müәllimin fәaliyyәti gәnc kolleqaları üçün dәrslәrә vә müәllimlәrә, qabaqcıl tәcrübәnin
araşdırma mövzusu olmalıdır. Öyrәnilmәsi vә “daşıyıcıları”na baş çәkmәli, planlaşdırma
mәnimsәnilmәsi nәzәrdә tutulmuş hәr hansı sәnәdlәrini öyrәnmәli, “açıq” dәrslәri dinlәmәli
tәcrübәni seçәrkәn onun xüsusiyyәtlәrini qiymәt- vә tәhlil etmәlidirlәr.
lәndirmәk vә imkanlarınızla әlaqәlәndirmәk çox İstehsalat tәlimi ustaları vә müәllimlәr,
vacibdir. xüsusәn dә pedaqoji fәaliyyәtә yeni başlayanlar
Qabaqcıl pedaqoji tәcrübәnin әsas meyarı qabaqcıl pedaqoji tәcrübәni öyrәnәrkәn öncә
onun effektivliyidir. Ən yaxşı tәcrübә müsbәt hәmin müәllimin dәrslәrә hazırlıq sistemini –
nәticәlәr әldә etmiş konkret bir insanın tәcrü- onun perspektiv-tematik planlarını, tәdris vә
bәsidir. Görkәmli rus pedaqogikasının klassiki istehsalat işlәrinin siyahısını, tәlimat, texnoloji
K.D.Uşinski yazmışdır: “Fakt öz-özünә bir şey vә digәr tәdris sәnәdlәrindәn, didaktik mate-
deyildir, faktın yalnız ideal tәrәfi vacibdir, riallardan, tәdris resurslarından, tezislәrdәn,
mәqsәd ondan irәli gәlir vә onu güclәndirir”. Bu metodiki vәsaitlәrdәn necә istifadә etmәsini
deyim o zamandan bugünәdәk tәcrübәli müәl- araşdıraraq tәhlilini aparmalı vә nәticә çıxar-
limlәr tәrәfindәn dәstәklәnmişdir. malıdırlar. Sonra isә tәcrübәli müәllimin, is-
Pedaqoji tәcrübәyә dair digәr mütәrәqqi fi- tehsalat tәlimi ustasının dәrslәri dinlәnilmәlidir.
kirlәrlә dә sizlәri tanış edәk: Dәrs müәllimin imkanlarını, hazırlıq dәrәcәsini,
• “Ən yaxşı tәcrübә fәrdi metod vә tex- bacarığını, tәhsilini, pedaqoji tәcrübәsini vә
nikanın işinizә mexaniki ötürülmәsi deyil, bacarığını göstәrir.
fikirlәrin ötürülmәsidir”. Qabaqcıl pedaqoji tәcrübәnin öyrәnilmәsi vә
• “Yalnız fikirlәr qәbul edilmәlidir vә bu fi- yayılmasının digәr effektiv yolu tәcrübәli
kirlәrin imkanları nәzәrә alınmaqla müstәqil müәllimin açıq dәrslәrini keçirtmәk vә müzakirә
şәkildә inkişaf etdirilmәlidir”. etmәkdir. Xüsusilә dәrsi dinlәyәnlәr tәrәfindәn
• “Başqalarının tapdıqlarına әsaslanaraq müzakirә mәrhәlәsi xüsusi әhәmiyyәt daşıyır.
özünüz axtarın. Bununla da öz işlәriniz doğu- Prosesin vә dәrsin nәticәlәrinin belә bir kollektiv
lur, kopyalanmır”. müzakirәsinin dәyәri odur ki, burada müәllim vә
• “Tәcrübәni kopyalaya bilmәzsiniz, ancaq ustanın nümayiş etdirdiyi tәdris metodları
bunun davamçısı ola bilәrsiniz” vә s. hәrtәrәfli vә çoxölçülü tәhlilә mәruz qalır,
Qabaqcıl tәcrübәnin tәhlilindә әn başlıca nәinki, nailiyyәtlәr, eyni zamanda yol verilәn
cәhәt pedaqoji işin, onun aparıcısının pedaqoji sәhvlәr aşkar olunur. Ən yaxşı tәcrübәlәri öy-
üslubunu, müsbәt nәticәlәr әldә etmәk üçün rәnәnlәr üçün belә müzakirәlәr onun mahiyyәtini
istifadә etdiyi pedaqoji vasitәlәrin әsas mahiy- daha dәrindәn anlamaq, açıq dәrs keçirәn
yәtini, işdә uğur qazanmasını tәmin edәn tәşkilati müәllimin tәcrübәsini tәhlil etmәk baxımından
forma vә metodların öyrәnilmәsidir. Yuxarıda faydalıdır.
göstәrilәn qaydaları, tövsiyәlәri rәhbәr tutaraq Nәticә. Tәkzib edilmәzdir ki, әn yaxşı tәc-
pedaqoji fәaliyyәtdә bütün işlәr qabaqcıl peda- rübәlәrin öyrәnilmәsi pedaqoji fәaliyyәtdә çox
qoji tәcrübәnin öyrәnilmәsi vә istifadәsi üzәrindә vacibdir. Lakin bu müәllim vә istehsalat tәlimi
qurulmalıdır. ustalarının pedaqoji ixtisaslarının artırılması
Ən yaxşı tәcrübәlәrin öyrәnilmәsini vә isti- hesab edilmir, öyrәnilәn tәcrübә yalnız tәtbiq
fadәsini tәşkil etmәyin zәruriliyi xüsusi qeyd edildikdә, mәnimsәnildikdә vә istifadә edildikdә
edilmәlidir. Axı tәcrübәlәrdәn öyrәnilmiş peda- müsbәt nәticә verәcәkdir. Başqa sözlә, pedaqoji
qoji addımların tәtbiqi bu tәcrübәnin özü deyil, tәcrübәnin öyrәnilmәsi vә tәtbiq edilmәsi işindә
tәcrübәdәn irәli gәlәn düşüncәdir vә bu düşüncә mәqsәdyönlülük vә sistematiklik olmaqla, o hәm

23
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.22-24

dә tәlimin keyfiyyәtinin vә tәlәbәlәrin bilik, practice trainer. In this regard, the article
bacarıqlarının yaxşılaşdırılmasına imkan ver- provides suggestions such as how to develop and
mәlidir. improve the pedagogical qualifications of the
Qabaqcıl pedaqoji tәcrübәnin mәhsuldarlığı engineering and pedagogical staff of a vocational
vә istifadәsi onun sәmәrәli şәkildә öyrәnil- educational institution, their advanced peda-
mәsindәn asılıdır. Əgәr müәllim başqasının gogical practices, independent methodical
tәcrübәsindәn istifadә etmәyin pedaqoji ma- works, pedagogical self-education, study of the
hiyyәtini aydın şәkildә dәrk edirsә, bu onun analyisis of their own practices in training the
pedaqoji üslubuna uyğundursa, әgәr özü şәxsәn students, etc.
öyrәndiyi vә ya pedaqoji әdәbiyyatdan götürül-
müş tәcrübәlәrdәn istifadә etmәyә kifayәt qәdәr
hazırdırsa, bu onun pedaqoji yolunda bir isti- Х.Джамалов
qamәtverici mayak ola bilәr. Роль лучших практик в формировании и
развитии специальностей инженерно-
ƏDƏBİYYAT педагогических кадров
1. Orucov Z.H. Peşә tәliminin nәzәri vә Аннотация
praktik mәsәlәlәri. Bakı, 1977. Роль изучения и применения передового
2. Скакун В.Ф. Организация и методика педагогического опыта в совершенствовании
профессионального обучения. Москва, 2009. учебного процесса в системе профессио-
нального образования, эффективной орга-
H.Jamalov низации труда преподавателей и мастеров
Role of the advanced practice in the производственного обучения велика. С этой
development and improvement of точки зрения целью статьи является обучение
qualifications for engineering and способам формирования и развития педаго-
pedagogical staff гических специальностей инженеров и педа-
Abstract гогических работников учреждения профес-
The study and application of the advanced сионального образования, их передовых
pedagogical practice plays an important role in педагогических практик, самостоятельной
the improvement of the training process in the методической работы, педагогического само-
vocational education system and efficiently образования, анализу личного опыта в обу-
managing the labour of a teacher and field чении студентов и т. д.

24
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.25-32

DÖVLƏT QULLUQÇULARININ MOTİVASİYASI VƏ


ROTASİYASI PROBLEMLƏRİ
UOT: 33
Xülasә. Mәqalәnin mәqsәdi dövlәt qulluqçularının motivasiyasında vә rotasiya edilmәsindә
mövcud problemlәri müәyyәnlәşdirmәkdir. Mәqalәdә dövlәt idarәçiliyindә motivasiyanın sәmә-
rәliliyi qiymәtlәndirilir, gәlirdә iştirakın tәmin edilmәsinә dair müxtәlif yanaşmaların xüsusiyyәtlәri
müәyyәn edilir. Azәrbaycanda dövlәt qulluğu sistemindә gәlirlәrin tәnzimlәnmәsi, rotasiya üzrә
qanunvericilik bazası, o cümlәdәn mükafatlar tәhlil edilir. Dövlәt qulluğunda kadrlarla işin
optimallaşdırılmasına vә motivasiya mexanizmlәrinin tәkmillәşdirilmәsinә xüsusi diqqәt yetirilib.
Hәmçinin mәqalәdә müqayisәli analiz, mәntiqi ümumilәşdirmә vә sintez metodlarından istifadә
olunmaqla, dövlәt qulluqçularının vә ölkә üzrә orta aylıq nominal әmәkhaqqının müqayisәli tәhlili
aparılıb. Tәdqiqat nәticәsindә dövlәt qulluqçularının sәmәrәliliyini artırmaq üçün motivasiya vә
rotasiya ilә bağlı tövsiyәlәr hazırlanmışdır.

Açar sözlәr: motivasiya, dövlәt qulluqçuları, rotasiya, әmәkhaqqı, mükafat.


Key words: motivation, civil servants, rotation, salary, premium performance.
Ключевые слова: мотивация, госслужащие, ротация, зарплата, доход, бонус.

İ
nsan resurslarının sosial-iqtisadi inki- Dövlәt qulluğu sistemi ilә özәl bölmә arasında
şafda önәmli yer tutması, әmәyin tәşkili, funksiyalar müxtәlif olduğu kimi, qarşıya qoyu-
normalaşdırılması, keyfiyyәtinin artırıl- lan mәqsәdlәr dә müxtәlif olur. Bu baxımdan
ması, kadrların motivasiyasının yeni dövlәt qulluğunda vә dövlәt bölmәsindә mәh-
prinsiplәr üzәrindә qurulması, beynәlxalq tәcrü- suldarlıq göstәricisi kimi qәnaәt, sәmәrәlilik,
bә vә elmi әsaslar nәzәrә alınmaqla, әmәyin ödә- xәrclәrin azaldılmasından başqa, işin yerinә
nilmәsinin tam yeni sistemlәrinin formalaş- yetirilmәsi müddәti, işin kәmiyyәt göstәricilәri
masını zәruri edir. Müxtәlif ölkәlәrdә işçilәrin vә digәr sayca heç dә az olmayan funksiya,
mәnfәәtdә iştirakı dövlәt qanunvericiliyi ilә tәn- hәrәkәt vә mәqsәdlәr qarşıya qoyulur. Dövlәt
zimlәnir. Mәsәlәn, Skandinaviya ölkәlәrindә, müәssisәlәri vә orqanlarında mәnfәәtin bölgüsü
Fransa vә Almaniyada işçilәrin maliyyә iştira- dә nisbәtәn başqa cür hәyata keçirilir. Yәni
kının dövlәt tәrәfindәn tәnzimlәnmәsi mövcud- nisbәtәn az bir hissәsi işçilәrә әlavә әmәkhaqqı
dur. ABŞ vә İngiltәrәdә әnәnәvi olaraq müәssisә- vә ya mükafat formasında ödәnilә bilәr. Bunun
lәrin işinә dövlәtin zәif müdaxilәsi vә mәnfәәtdә üçün isә çox vaxt yuxarı hakimiyyәt orqanlarının
iştirakın nizamlanmayan forması var. Qeyd et- icazәsi vә göstәrişi zәruri hesab edilir. Lakin
mәk lazımdır ki, işçilәrin әlavә gәlir әldә etmә- işçilәrin mәnfәәtdә iştirakı müәssisә fәaliy-
sini tәmin edәn mәnfәәtdә iştirak әslindә әmәk yәtinin sәmәrәsinin yüksәldilmәsinә yönәlәn,
ödәnişlәrindә hәvәslәndirici sistemlәrindәn müәssisәnin işçi heyәtinin idarә edilmәsi vasi-
fәrqlәnir vә mahiyyәt etibarı ilә әlavә güzәşt tәlәrindәn biridir. Mәhz texniki imkanların, ida-
forması kimi çıxış edir. Əgәr әmәk ödәnişlәrinin rәetmәyә tәlәblәrin dәyişdiyi bir dövrdә dövlәt
hәvәslәndirici sistemi bilavasitә ayrı-ayrı işçi- qulluqçularının әmәyinin ödәnilmәsi sisteminin
lәrin (vә ya onların qruplarının) istehsal nәti- tәkmillәşdirilmәsi, onların fәaliyyәtinin nәti-
cәlәri ilә әlaqәdardırsa, işçilәrin mәnfәәtdә cәlәrinә әsaslanan hәvәslәndirmә sisteminin ya-
iştirak sxemlәrinә görә aldıqları ödәnişlәr bütün radılması aktuallıq daşıyır.
müәssisәnin mәnfәәti ilә bağlıdır. Sonuncu, Mәqalәdә aşağıdakı istiqamәtlәr üzrә vә-
tәkcә işçilәrin sәylәrindәn yox, digәr amillәrdәn, zifәlәr qarşıya qoyulmuşdur:
o cümlәdәn fәaliyyәtin tәşkilindәn vә idarә- – işçilәrin mәnfәәtdә iştirakına dair nәzәri-
etmәnin sәmәrәliliyindәn, avadanlığın keyfiy- praktiki yanaşmaları tәdqiq etmәk;
yәtindәn vә s. asılıdır. – rәhbәr vә icraçı dövlәt qulluqçularının әmә-

25
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.25-32

yinin ödәnilmәsi sisteminin, onların fәaliyyәtinin xidmәtlәri) satışından alınan mәnfәәt, satış-
nәticәlәrinә әsaslanan hәvәslәndirmә sisteminin dankәnar әmәliyyatlardan gәlirlәr vә xәrclәr
araşdırılması vә bu sahәdә real vәziyyәtin tәhlili; (satışdankәnar nәticәlәr), vergi tutulan mәnfәәt,
– rotasiya sahәsindә movcud problemlәr vә bu yәni vergiyә cәlb olunan mәnfәәt, güzәştli
istiqamәtdә qanunvericiliyin tәkmillәşdirilmәsi mәnfәәt, yәni mәnfәәt vergisi hesablanarkәn
üçün tәkliflәrin verilmәsi. hesaba alınmayan mәnfәәt, müәssisәnin sәrәn-
Tәdqiqat zamanı yalnız istifadә üçün açıq camında qalan mәnfәәt, xalis mәnfәәt vә rein-
olan mәlumatlara әsaslanmışıq. Tәdqiqat prose- vestisiya edilmiş mәnfәәt göstәricilәrindәn
sindә dövlәt qulluğu vәzifәlәrinin әmәyin ödә- istifadә olunur. Mәnfәәt sahibkarlıq fәaliyyәtinin
nilmәsi vә motivasiya olunmasının rәqabәt- mәqsәdidir. Lakin onu firma vә şirkәtlәrin
qabiliyyәtliliyini tәyin etmәk üçün ölkә üzrә orta әvvәlcәdәn nәzarәt olunmuş gәlir forması hesab
әmәkhaqqı vә dövlәt qulluğunda çalışanların orta etmәk dә olmaz. Çünki bir sıra obyektiv vә sub-
aylıq nominal әmәkhaqqının müqayisәli tәhlilini yektiv sәbәblәr üzündәn gәlirlәr, o cümlәdәn
vermәyә, rotasiya ilә bağlı problemlәri açıqla- onun başlıca hissәsi olan mәnfәәt müәyyәn risk-
mağa çalışmışıq. lәrin qurbanı ola bilәr. Bazar münasibәtlәri
İşçilәrin gәlirdә iştirakına dair nәzәri ya- şәraitindә belә risklәrin ehtimalı daha çox olur.
naşmalar vә praktiki çәtinliklәr Ona görә dә müәssisәlәrin gәlirlә, mәnfәәtlә
İşçi heyәtinin işә yanaşma tәrzi müәssisәnin bağlı iqtisadi vәziyyәtini tәhlil edәrkәn, bu
gәlirinin artıb-azalmasına tәsir edәn әsas amil- problemә qiymәt verilәrkәn aşağıdakı istiqa-
lәrdәn hesab olunur. Bu baxımdan müәssisәnin mәtlәrә diqqәt yetirmәk lazımdır:
gәlirinin bölgüsündә işçi heyәtin iştirakının – mәnfәәtin formalaşdırılması mәnbәlәrinә;
müәyyәnlәşdirilmәsi xüsusi әhәmiyyәt kәsb edir. – firma vә şirkәtlәrin bilavasitә әsas fәaliyyәt
Müxtәlif tәsәrrüfat formalarında müәssisәnin sahәlәri ilә bağlı olan әmәliyyat, investisiya vә
gәlirinin bölüşdürülmәsindә işçi heyәtinin maliyyә fәaliyyәti ilә әlaqәdar gәlirlәrinә;
iştirakı da müxtәlifdir. Tәsәrrüfat hesablı vә ya – gәlirlәrin, mәnfәәtin formalaşdırılması döv-
özünü maliyyәlәşdirәn müәssisәlәrdә әldә edilәn rünә;
gәlir tәkcә әmәyin ödәnilmәsinә yönәldilә – sәrәncamda qalan ümumi mәnfәәtin hәc-
bilmir, ayrılıqda icarәçi bu gәlirdәn vә ya onun minә vә s.
bir hissәsindәn öz marağı çәrçivәsindә istifadә Bütün bu mәsәlәlәrin hәlli aşağıdakı iki vә-
edә bilmir. Çünki bu müәssisәlәrin gәliri ümumi zifәnin yerinә yetirilmәsini tәlәb edir:
әmәk kollektivinin gәliri hesab olunaraq istehsal – müxtәlif bilik vә bacarıqlara yiyәlәnmiş, nә-
tәlәblәrinә yönәldilir. Şәxsi tәlәbә isә, bu gәlirin zәriyyәsini mәnimsәmiş kadrların formalaş-
müәyyәn bir hissәsi yönәldilә bilәr ki, bu da dırılması;
işçilәrin real tәlәblәrinә vә istehlakına uyğun ola- – müәssisәnin maraqlarının maksimum tәmi-
raq әmәyin ödәnilmәsinin artım tempinә nis- nini hәyata keçirәn funksional bölmәlәrin qar-
bәtәn әmәk mәhsuldarlığının artım tempinin şılıqlı әlaqә mexanizminin işlәnilib hazırlanması.
yüksәk olmasının gözlәnilmәsi әsasında tәyin Hәr iki amildәn birinin nәzәrә alınmaması
edilir. istehsalın hәcminin vә sәmәrәliliyinin azal-
Xarakterindәn, әldә olunması şәrtlәrindәn vә masına gәtirib çıxarır.
fәaliyyәt istiqamәtlәrindәn asılı olaraq gәlirlәrin Qeyd edilәn bu amillәr nәzәrә alınmaqla,
aşağıdakı formaları vardır: müәssisәnin gәlәcәk fәaliyyәtinin geniş-
– adi fәaliyyәtdәn gәlirlәr; lәndirilmәsi vә ya sabit inkişafı üçün daha vacib
– әmәliyyat gәlirlәri; olan onun gәlirinin formalaşdırılması vә böl-
– reallaşdırılmamış gәlirlәr; güsündә işçi heyәtin rolu da diqqәt mәrkәzindә
– fövqәladә gәlirlәr. olmalıdır. Bu baxımdan müәssisәnin gәlirinin
Hazırda qüvvәdә olan qanunvericiliyә görә bölgüsündә işçi heyәtin iştirakının müәyyәn-
idarәetmә işlәrindә, o cümlәdәn planlaşdırma vә lәşdirilmәsi xüsusi әhәmiyyәt kәsb edir. İstehsal
proqnozlaşdırma, mühasibat uçotu, audit hesabat prosesinin bütün iştirakçılarının istehsalın sәmә-
vә tәhlil işlәrindә balans mәnfәәti, mәhsul (iş rәliliyinin artırılmasında vә mәhsulun (xidmәtin)

26
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.25-32

keyfiyyәtinin yüksәldilmәsindә rolunun dәrk тина И.А. 2013, с. 424-425):


edilmәsi, işçilәrin yaradıcılıq potensialının, 1. Mükafatın әsasәn yerinә yetirilmiş plan
“lazımolma hissinin” artırılması bir çox müәs- göstәricilәrinә uyğunlaşdırılması zamanı әsas
sisәlәrin istehsal qәrarlarının qәbulu prosesindә kәmiyyәt göstәricilәri nәzәrә alınır vә stimul-
işçilәrin real istirakının genişlәndirilmәsini tәlәb laşdırılma nәticәyә görә tәyin olunur. Mәsәlәn,
edir, insan kapitalının aktivlәşmәsinin qeyri- görülәn işlәrin sayı plan üzrә nәzәrdә tutul-
әnәnәvi metodlarının tәtbiqini zәruri edir. Bu duğundan artıq olduqda mükafat tәyin olunur.
metodlar “әmәk hәyatının keyfiyyәti”, “әmәyin 2. Mükafat işçinin şәxsi keyfiyyәtlәrinә,
tәrkibinin zәnginlәşdirilmәsi”, “işçilәrin iştirakı” professionallığına vә işә münasibәtinә görә tәyin
konsepsiyalarına әsaslanır, işçinin imkan vә olunur. Bu zaman stimullaşdırma işçinin mәsu-
bacarıqlarının tam açılması, nәhayәt, onun iş liyyәtini, işә professional yanaşmasını, nizam-
qüvvәsinin sәmәrәli istifadәsi üçün әmәyin intizamını, etik davranışını vә s nәzәrә alır.
tәrkibinin vacibliyi, işçinin istehsal vә sosial ak- 3. Mükafatlandırma sistematik xarakter daşı-
tivliyinin zәruriliyi haqqında fikir forma-laş- mayan, lakin müәyyәn nailiyyәtlәr vә yaradıcı-
dırmağa imkan verirlәr. Mәhz işçinin yaradıcı vә lıqla bağlı olan fәaliyyәtlә әlaqәlәndirilir. Bu
bilik potensialının reallaşması, istehsala dair hәm fәrdi, hәm dә kollektiv işin nәticәsinә görә
qәrarların qәbulunda iştirakı, müәssisәnin işlә- verilә bilir. Əsasәn, ilin sonunda vә tәklif etdiyi
rinә görә mәsuliyyәt daşıması vә başqa aspektlәr yeniliyin tәtbiqindәn sonra tәtbiq olunur. Əmә-
bu yanaşmanı digәrlәrindәn, mәsәlәn, “insan yin sәmәrәliliyinin artırılması, qәnaәt vә key-
münasibәtlәri” nәzәriyyәsindәn fәrqlәndirir. Bü- fiyyәtin yüksәldilmәsi istiqamәtindә müәyyәn
tün bu amillәr işçi axınının qarşısının alınma- tәkliflәr vә s. üzrә müәyyәnlәşdirilә bilir.
sında, boşdayanma vә işdәn yayınmaların azal- Ümumilikdә mükafatlandırma qaydaları hәm
masında, mәhsulun keyfiyyәtinin artırılmasında, özәl sektorda, hәm dә dövlәt qulluğu sistemindә
әmәk mәhsuldarlığının yüksәldilmәsindә önәmli aşağıdakıları özündә әks etdirmәlidir:
rol oynayır. – müxtәlif kateqoriyalı heyәtin mükafat-
Bәzi iqtisadçılar qeyd edirlәr ki, mәnfәәtdә landırılmasının göstәricilәri vә şәrtlәrini;
“iştirak iqtisadiyyatına” keçid inflyasiyanın – mükafatlandırmanın ölçülәrini;
azalmasına vә stabillәşmәsinә sәbәb olan әmәyin – mükafatlandırılan işçilәrin dairәsini;
stimullaşdırılması mexanizmini yaradır (Wеitz- – mükafatlandırmanın dövrülüyünü (perio-
man М.L. 1984, 94 p.). Mәsәlәn, yapon profes- dikliyini).
soru Tadao Kaqono qeyd edir ki, “işçilәr vә Gәlirlәrin formalaşdırılmasının bazar tәrәfinә
qulluqçuların motivasiyası vә cәlb olunması, nәzәr saldıqda, burada bazarın konyukturası,
istehsalın nәticәlәrindә onların iştirakı yapon mütәxәssis vә adi işçilәrin, top-menecerlәrin
menecmentinin әsasını tәşkil edir” (Monthly bazar sәviyyәli әmәkhaqları, dövlәtin bu sahәdә
Labour Review, august 1998, 36 p.). әmәkhaqqı siyasәti barәdә mәlumatı mühüm rol
Dünya tәcrübәsinә mәnfәәtdә iştirakın müx- oynayır. Ənәnәvi mikroiqtisadi yanaşmaya әsa-
tәlif sxemlәri mәlumdur. Lakin bu müxtәlifliyә sәn, sadәcә gәlirlәrin bazar sәviyyәlәrinin tәhlili
baxmayaraq, onların hamısını 3 әsas variantda hәyata keçirilir. Amma real vәziyyәtdә әmәk-
tәqdim etmәk olar: haqqının real dәrәcәlәri bazar sәviyyәsin-
– yalnız mәnfәәtdә iştirak; dәkindәn xeyli fәrqli ola bilәr. Bu özünü top-
– sәhmlәrә malik olmaq vasitәsi ilә mәnfәәtdә menecerlәrin әmәkhaqqı sәviyyәsindә daha
iştirak; kәskin büruzә verir.
– hәr hansı partnyorluq formasına uyğun ola- Müasir şәraitdә xüsusi seqmentin – idarә
raq mәnfәәtdә iştirak. edәnlәrin potensialından istifadә xüsusi tәhlil
Bu variantların son ikisindә özәl sektorda obyektinә çevrilmәlidir. Bazarın dәyişәn şә-
çalışanlardan fәrqli olaraq, dövlәt orqanında raitindә top-menecerlәrin real gәlirlәri onların
işlәyәn dövlәt qulluqçusu iştirak edә bilmir. xidmәtlәrinin ödәnilmәsinin bazar sәviyyәsini dә
Mükafatlandırma sistemi 3 istiqamәt qrupu üstәlәyir. Belә gәlirlәr bir çox inkişaf etmiş
әsasında müәyyәn olunur (Генкин Б.М., Ники- ölkәlәrdә, xüsusilә ABŞ-da “әmәyin ödәnil-

27
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.25-32

mәsinin sәmәrәli sәviyyәsi” adlanır (Milgrom P., olunmalıdır. Aparılan araşdırmalara görә
Roberta J. 1999, p.p. 360-365). Bu sәviyyә (respublikada mövcud olan orta, iri vә kiçik
әsasәn, әmәk bazarında deyil, müәssisә daxilindә müәssisәlәrdә keçirilәn sosial sorğuya vә xarici
formalaşdığından ayrı-ayrı işçinin fәrdi bacarıq әdәbiyyatlardakı mәlumatlara әsasәn) rәhbәr
vә xidmәtlәrini әks etdirir, tәqribi olaraq işçinin gәliri müәssisәnin orta gәlirli işçinin
müәssisәnin gәlirlәri haqqında tәsәvvürlәrin gәlirini 2-5 dәfә, aşağı gәlirli işçinin gәlirini 10-
formalaşmasına tәsir edir. Nәhayәt, müәssisә 15 dәfә üstәlәyә bilәr. Lakin bu nisbәtlәr heç dә
işçilәrinin gәlirlәrinә tәkcә bazar amillәri deyil, ixtiralardan, rasionallıqla bağlı olan tәklif-
hәm dә müәssisәnin әmәkhaqqı sahәsindә lәrindәn, yeni tәşkilati vә sahibkarlıq ideya-
siyasәti dә tәsir edir vә daha aktual olaraq larından әldә edilәn gәlirә aid edilmir. Ancaq
müәssisәnin gәlirinin formalaşdırılması vә bütün bu fәaliyyәtdәn әldә edilәn gәlir daha çox
artırılmasında әvәzsiz rola malikdir. Bu gün olur.
müәssisәnin işçi heyәti arasında top-mene- Hazırda yaradıcı işin hesablanması vә әmәk
cerlәrin әmәkhaqlarının formalaşdırılmasında, haqqında әks olunması çәtinlik yaradır. Vәzi-
onların müәssisәnin gәlirinә, o cümlәdәn xalis fәnin yerinә (strukturda ştat vahidinin yerinә)
mәnfәәtinә tәsiri nәzәrә alınaraq, müәyyәn görә ödәmә, dövlәt orqanının mәqsәdlәrinә
stimullaşdırıcı tәdbirlәrdәn ibarәt müәssisә daxili çatmaqda iştirak әsasında müәyyәn edilir. Yәni
әmәkhaqqı siyasәti tәdbiq edilir. tәminedici vә ya yardımçı şöbәnin әmәkdaşı
Qeyd etmәk lazımdır ki, hәr iki halda – istәr olma әmәk haqqında fәrqlәndirilir. Lakin dövlәt
bazar, istәrsә dә tәşkilati amillәr vә onların qarşı- orqanlarında әmәk müqavilәsi bağlayarkәn
lıqlı әlaqәsi nәzәrә alındıqda düzgün әmәkhaqqı әmәkhaqqı vә sosial müavinәt qanunla müәyyәn
siyasәti yürütmәk olar. Başqa sözlә, gәlirlәrin edilir vә bu gün yalnız mükafatlandırma
formalaşdırılması sistemini tәhlil edәrkәn mәsәlәlәri müzakirә edilir. Bir iş üçün ödәnişin
istifadә hüquqları vә mülkiyyәt hüququnun işçinin yerinә yetirdiyi funksiyalara uyğun olaraq
qarşılıqlı әlaqәsini, yәni işçi idarәedәnlәrin sıralana vә faizlә tәyin oluna bilәr. Ancaq
potensialları ilә yanaşı, әmtәә, mәhsul vә maddi- problem bәzi işçilәrin funksiyalarından daha çox
enerji resurslarının әlçatan olması nәzәrә iş görmәlәri vә ya bütün funksiyaların iş tә-
alınmalıdır. Eyni zamanda işçi heyәtin vә limatlarında tam әks olunmamasıdır.
idarәedәnlәrin gәlirlәrinin formalaşdırılmasında Azәrbaycanda dövlәt qulluqçularının әmә-
әsas tәsiredici amillәrdәn biri dә müәssisәnin yinin ödәnilmәsi vә mükafatlandırılması vә-
gәlirlәri haqqında informasiyaya malik olmadır. ziyyәtinin tәhlili
Belә ki, idarәedәnlәr qrupu bu informasiyaya Müxtәlif ölkәlәrdә әmәkhaqqı dәrәcәlәri
malik olduğundan vә müәssisә sahiblәri onlara fәrqli tәtbiq edilir. Çox vaxt әmәyin ödәnilmәsi
kommersiya sirlәrini bildirdiklәrindәn idarә- vә baza okladın (vәzifә maaşın) ölçülәrinin tәyin
edәnlәrin, çox vaxt isә top-menecerlәrin gәlir- olunması üçün әmәk bazarındakı vәziyyәt
lәrinin formalaşdırılmasında vә digәr işçi heyәtin analoji vәzifәlәr üzrә qeyri-dövlәt sektorunda
gәlirlәrinә nisbәtәn fәrqli olmasında, mәhz bu nәzәrә alınmaqla müqayisә edilir. Mәsәlәn, әmәk
amil aparıcı rola malik olur. bazarında orta әmәkhaqqının dәrәcәlәri müәyyәn
Digәr tәrәfdәn rәhbәr işçinin gәlirini tәyin olunur vә әn aşağı baza oklad (vәzifә maaşı)
edәrkәn әmәyin çәtinlik dәrәcәsi, onun inten- buna uyğun tәyin edilir. Bu zaman aşağı vә yu-
sivliyi vә uzun müddәtliyi (gün әrzindә 8 saatlıq xarı әmәkhaqqı bir vәzifә üzrә müxtәlif sahә-
iş saatı әvәzinә 10-12 saat tәşkil etmәsi), çox lәrdә (dövlәt vә qeyri-dövlәt sektorunda) gö-
zaman iş hәftәsinin 6 günlük olması vә bәzәn türülür. Yaponiyada Milli Kadrlar İdarәsi hәr il
istirahәt günlәrinin belә işә sәrf edilmәsi amillәri sorğular keçirir vә sorğuların nәticәsindә müka-
dә nәzәrә alınmalıdır. Ona görә dә rәhbәr işçinin fatlandırma sistemindә dәyişikliklәr edir ki, döv-
әmәkhaqqı vә ümumilikdә gәliri onun işçilә- lәt sektorunda mәvacib özәl sektordakına bәra-
rindәn yuxarı olmalı, bu üstünlük әsasәn, әmәk bәr olsun.
kollektivinin işinin nәticәlәrindәn asılı olaraq Azәrbaycan Respublikasında dövlәt qulluq-
artırılmalı, ya da mükafat formasında tәyin çularının әmәkhaqqı ölkә prezidentinin 2019-cu

28
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.25-32

il 18 iyun tarixli, 1268 nömrәli Sәrәncamı ilә xindәn qüvvәyә minmiş “Dövlәt qulluğu haq-
tәsdiq edilmiş “Azәrbaycan Respublikasında qında” Azәrbaycan Respublikası Qanununun
dövlәt qulluqçularının aylıq vәzifә maaşları” 2 maddә 24.1 әsasәn, “dövlәt qulluqçusunun
nömrәli әlavәdә qeyd edilmişdir. Qeyd etmәliyik vәzifә borclarını yerinә yetirәrkәn sәylә ça-
ki, dövlәt qulluğunda çalışanların әmәyinin lışması hәrtәrәfli mükafatlandırılır. Dövlәt qul-
ödәnilmәsi mütәmadi olaraq nәzәrdәn keçirilir. luqçularının mükafatlandırılmasının növlәri vә
Son illәr bu istiqamәtdә bir sıra mütәrәqqi qaydaları qanunvericiliklә müәyyәnlәşdirilir”.
addımlar atılmışdır. Mәsәlәn, dövlәt qulluqçula- Dövlәt qulluğunda mәvacib әmәk haqqından
rının aylıq vәzifә maaşlarının minimum mәblәği (baza hissә hesab olan vәzifә maaşındәn), әla-
2008-ci ildә inzibati vәzifәlәr üçün 175 manat- vәlәrdәn (staja, dәrәcәyә, vәzifә sәlahiyyәtlәri vә
dan 2018-ci ildә 410 manata, yardımçı vәzifәlәr s.) vә mükafatdan (dövlәt qulluğunda qanun-
üçün isә 120 manatdan 300 manatadәk artırıl- vericiliklә il әrzindә 3 vәzifә maaşı qәdәr mü-
mışdır. Diqqәtdә saxlanılan әsas mәsәlәlәrdәn kafat verilә bilәr) ibarәtdir. İl әrzindә 1 vәzifә
biri dә ölkә üzrә dövlәt qulluqçularının әmәyinin maaşı qәdәr sosial müavinәtin verilmәsi dә
ödәnilmәsinin özәl sektorla müqayisәdә rәqa- nәzәrdә tutulub. Eyni zamanda müxtәlif dövlәt
bәtqabiliyyәtli olmasıdır. 2005-2018-ci illәr üzrә orqanlarında fәaliyyәtin nәticәlәrinә görә әlavә
apardığımız tәhlil onu göstәrir ki, dövlәt qullu- maddi stimullar tәqdim edilir. Mәsәlәn, Azәr-
ğunda inzibati vәzifәlәr üzrә rәhbәr işçilәrin orta baycan Respublikasının Prezidenti yanında
aylıq nominal әmәkhaqqı artırılaraq, 2018-ci ildә Vәtәndaşlara Xidmәt vә Sosial İnnovasiyalar
ölkә üzrә orta aylıq nominal әmәkhaqqını demәk üzrә Dövlәt Agentliyinin Kollegiyasının 10 mart
olar ki, 1,8 dәfә üstәlәmişdir. Eyni zamanda 2016-cı il tarixli, 1/1-04 №-li Qәrarı ilә “Azәr-
2005-ci illә müqayisәdә 2018-ci ildә dövlәt baycan Respublikasının Prezidenti yanında
qulluğunda inzibati vәzifәlәr üzrә rәhbәr işçilәrin Vәtәndaşlara Xidmәt vә Sosial İnnovasiyalar
orta aylıq nominal әmәkhaqqı 4,3 dәfә artmasına üzrә Dövlәt Agentliyinin öz xәzinә hesabına
(bax: Diaqram 1.) baxmayaraq, özәl sektorla dövlәt rüsumlarından daxil olan vәsaitdәn
müqayisәdә rәqabәtqabiliyyәtli olması istiqamә- istifadә Qaydası” tәsdiq edilmiş vә bu qayda-
tindә işlәr davam etdirilir. Prezidentin 2019-cu il larda mükafatlandırma ilә bağlı xüsusi müd-
iyunun 18-dә imzaladığı fәrman vә sәrәn- dәalar nәzәrdә tutulmuşdur. Lakin belә orqan-
camlarla minimum әmәkhaqqının 250 manata ların sayı çox deyil, bu dövlәt qulluğu sistemi
çatdırılması, bütün mәrkәzi vә yerli dövlәt or- daxilindә dövlәt qulluqçularının kütlәvi halda
qanlarının, onlara bәrabәr tutulan orqanların, maddi stimulları yüksәk tәqdim edәn dövlәt
habelә güc strukturlarının, hәrbi qulluqçuların orqanına keçmәsi ilә nәticәlәnir. Sistemin daya-
әmәkhaqlarının 2019-cu ilin sentyabrın 1-dәn 40 nıqlığı baxımından maddi stimulların bütün
faiz artırılması nәzәrdә tutulmuşdur. Bu artım dövlәt orqanlarında verilmәsi imkanları vә yol-
әmәyin ödәnilmәsinin tәkcә baza hissәsinә ları tapılmalıdır.
(әmәk haqqına) aiddir. Dövlәt qulluğunda çalışan istedadlı, yaradıcı
Diaqram 1. mütәxәssislәri iş yerindә saxlamaq üçün moti-
vasiya sistemini tәkmillәşdirmәyә ehtiyac vardır.
Hazırda dövlәt qulluğunda әmәyin ödәnilmәsi
sistemindә tәsnifat üzrә ardıcıllıq götürülür vә
vәzifәlәrarası әmsal tәtbiq edilmir. Vәzifәlәrarası
әmsalları tәtbiq etmәklә, әmәkhaqqına görә sti-
mulu artırmaq olar. Hazırda әvәzçiliyә görә yal-
nız vәzifә maaşındakı fәrq ödәnilir (әgәr o da
varsa), halbuki, әvәzetmә müddәtindә dövlәt
qulluqçusunun gördüyü işin hәcmi artır vә Azәr-
baycanda Əmәk Mәcәllәsinә әsasәn, әvәz etmә-
Mәnbә: stat.gov.az yә görә әvәz edilәnin vәzifә maaşının 50%-i
Qeyd etmәliyik ki, 2001-ci il 1 sentyabr tari- nәzәrdә tutulub. Bunun tәdbiqi sahәsindә tәk-

29
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.25-32

millәşdirmә aparılmalıdır. aşağı olan vәzifәyә keçirilmә) vә 25.2.4-cü (daha


Dövlәt qulluğunda rotasiya mexanizminin aşağı tәsnifatdan olan vәzifәyә keçirilmә)
tәkmillәşdirilmәsi maddәlәrinә әsasәn, inzibati tәnbeh tәdbiri kimi
“Korrupsiyaya qarşı mübarizәyә dair 2012- qәbul edilmәmәlidir. Çünki maddә 4.1.10-a
2015-ci illәr üçün Milli Fәaliyyәt Planı”nda әsasәn, rotasiya motivasiya mexanizmi rolunu
dövlәt qulluğunda rotasiyanın tәtbiqi әsas anti- oynamalıdır.
korrupsiya mexanizmi kimi nәzәrdә tutulmuşdur. Zәnnimizcә, rotasiyanın aparılması üçün aşa-
Qeyd etmәliyik ki, rotasiyanın tәtbiqi dövlәt ğıdakılar әsas olmalıdır:
qulluqçusunun potensialından daha sәmәrәli – dövlәt qulluqçusunun xidmәti vә peşәkarlıq
istifadәnin tәmin edilmәsi vә korrupsiya riski sәviyyәsinin artırılması üçün onda yeni peşә
daha çox olan vәzifәlәr üzrә risk halının aradan bacarıq vә biliklәrinin artırılması;
qaldırılması mәqsәdi ilә nәzәrdә tutulmuşdur. – dövlәt qulluqçusunun peşә bacarıq vә
Dövlәt qulluqçularının potensialının sәmәrәli biliklәrinin digәr işçilәrlә bölüşmәsinә ehtiyacın
istifadәsi, xidmәti vә peşәkarlıq sәviyyәsinin olması;
artırılması mәqsәdi ilә onların rotasiyası “Dövlәt – dövlәt qulluqçularının potensialının üzә
qulluğu haqqında” Azәrbaycan Respublikası çıxarılması.
Qanununun 4.1.10-cu maddәsinә әsasәn, dövlәt Ona görә Qanunun maddә 21.3-ә әsasәn,
qulluğunun prinsiplәrindәn biri kimi nәzәrdә “dövlәt qulluqçusu inzibati tәnbeh hallarından
tutulub. Lakin Qanunda rotasiya mexanizm başqa yalnız öz razılığı ilә aşağı maaşlı vәzifәyә
olaraq tam açıqlanmır. Qanunda rotasiyanın keçirilә bilәr”. Bu prosesdә dövlәt qulluq-
açıqlanması verilmәklә, hәm dә istiqamәti aşa- çusunun rotasiya olunan tәminatlarının müәyyәn
ğıdakı kimi qeyd edilmәlidir: edilmәsinә gәldikdә qeyd etmәliyik ki, Qanunun
Rotasiya hәyata keçirilir: 29.2.-ci maddәsinә görә “dövlәt qulluqçusu
– dövlәt orqanları arasında; qulluq keçdiyi orqanda öz razılığı ilә aşağı
– dövlәt orqanının daxilindә. vәzifәyә keçirilәrkәn, habelә tutduğu inzibati
Hәmçinin qanunda rotasiya, vәzifәdә yük- vәzifә tәsnifatına uyğun vәzifәnin adı eyni olan
sәliş, aşağı vәzifәyә keçirilmә kimi müddәalar vәzifәyә keçirilәrkәn (birinci-beşinci kateqoriya
arasında әlaqә vә fәrq qeyd edilmir. Belә ki, dövlәt orqanlarında inzibati vәzifәlәrin birinci-
Qanunun 32.1-ci maddәsindә qeyd edilir ki, döv- yeddinci tәsnifatlarına uyğun olan vәzifәlәrdә)
lәt qulluqçusu qulluqda yüksәliş yolu ilә dövlәt müsabiqә vә ya müsahibә hәmin dövlәt qulluq-
qulluğunda irәli çәkilә bilәr. Maddә 32.2.-yә çusuna tәtbiq edilmir”. Maddә 30.5.-ә görә
görә “dövlәt qulluğunda irәli çәkilmәk hüququ “müvәqqәti olaraq başqa yerә qulluğa keçirilәn
dövlәt qulluqçularının öz vәzifәlәrini müvәf- dövlәt qulluqçusunun ailәsini özü ilә aparmağa
fәqiyyәtlә vә vicdanla yerinә yetirmәsi, vakant ixtiyarı vardır. Ona müәyyәn edilmiş yaşayış
vәzifә olması, habelә vakant vәzifәnin tәlәb- normalarına uyğun gәlәn mәişәt lәvazimatı ilә
lәrinә uyğun olaraq әlavә tәhsilalmanın nәticәlәri komplektlәşdirilmiş xidmәti mәnzil verilir,
nәzәrә alınmaqla hәyata keçirilir”. Bu mexanizm habelә әvvәl qulluq keçdiyi yerdәki yaşayış
olaraq rotasiya mexanizmlәrindәn biri kimi sahәsi saxlanılır. Dövlәt qulluqçusunun ailә
qәbul edilә bilәr. Qanunun 29-cu maddәsinә görә üzvlәrinә işә vә ya tәhsil müәssisәsinә düzәl-
“dövlәt qulluqçusu müsabiqә vә müsahibә tәtbiq mәkdә kömәk göstәrilir, mәktәbәqәdәr tәhsil
edilmәdәn digәr dövlәt orqanında tutduğu müәssisәlәrindә yer verilir vә lazım gәldikdә,
inzibati vәzifә ilә eyni tәsnifatdan vә ya aşağı onu göndәrәn orqanın vәsaiti hesabına haqqı
tәsnifatdan olan vәzifәyә hәmin dövlәt orqanları ödәnilәn tibbi xidmәt dә göstәrilir. Müvәqqәti
rәhbәrlәrinin qarşılıqlı razılığı ilә keçirilә bilәr”. olaraq başqa yerә qulluğa keçirilmәklә bağlı
Yәni burada dövlәt qulluqçusunun yerdәyişmәsi digәr mәsәlәlәr Azәrbaycan Respublikasının
dә rotasiya mexanizmi kimi çıxış edir. Lakin onu Əmәk Mәcәllәsi ilә tәnzim olunur”.
da qeyd etmәliyik ki, rotasiya “Dövlәt qulluğu Əsas tәminatlardan biri isә xüsusi vә mülki
haqqında” Azәrbaycan Respublikası Qanununun dövlәt qulluğu sistemlәri arasında rotasiya olun-
25.2.3. (eyni tәsnifatdan olan, lakin vәzifә maaşı ma zamanı tәminatların qanunvericiliklә tәn-

30
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.25-32

zimlәnmәsindә olan problemlәrdir. Xüsusi döv- Alternativ qismindә ödәniş sistemlәrinin uyğun
lәt qulluğu növünә aid olan mәsәlәlәr “Dövlәt istifadәsinә әsaslanan әmәk ödәnişlәri
qulluğu haqqında” Qanunla tәnzimlәnmәdiyi sistemindә dәyişikliklәrin hәyata keçirilmәsini,
sәbәbindәn bu mәsәlә xüsusi diqqәt çәkir. Ha- insanlara әmәklәrinә görә ödәniş edilmәli
zırda dövlәt orqanlarının sayının optimallaş- olduğundan problemin hәlli üçün yanaşmaların
dırılması gedir. Bu sәbәbdәn müxtәlif növә aid baza prinsiplәrinә yenidәn baxmağı tәklif etmәk
olan dövlәt orqanlarının birlәşdirilmәsi fonunda olar. Bu problemlәrin hәlli üçün mәnfәәtdә
rotasiya vә onun nәticәsi olaraq tәminatlara dair iştirakda fәrdi, yәni ünvanlı (mәsәlәn,
diqqәt artır. Ona görә dә bununla bağlı xüsusi yaradıcılığa görә vә s.) olaraq verilәn stimulların
qaydaların qәbul edilmәsi zәruridir. olması mütlәqdir.
Rotasiyanın müddәti ilә bağlı mәqama gәl- 1. Əmәkhaqları, mәhsuldarlıq vә sәmәrәlilik
dikdә görürük ki, burada “müvәqqәti olaraq baş- sәviyyәlәri arasında sıx әlaqәni tәmin etmәk la-
qa yerә qulluğa keçirilәn dövlәt qulluqçusu” ifa- zımdır. Yalnız bu halda işçi öz işinin sәmәrәli-
dәsi işlәnilir. Qeyd edәk ki, tәcrübәdә rotasiya liyinin yüksәldilmәsi üçün kifayәt qәdәr güclü
müddәtli (müvәqqәti) vә müddәtsiz (daimi) xa- stimul hiss edәcәk vә işçi qüvvәsinә xәrclәrin
rakter daşıya bilәr. Bu sәbәbdәn qanunda aşa- stabillәşmәsi üçün şәrait yaradılacaqdır.
ğıdakı mәqamların daxil edilmәsini tәklif edirik: 2. Dәyişkәn vә stabil ödәnişlәrin payı mәh-
• Müddәtli rotasiya – dövlәt qulluqçularının suldarlıqdan vә mәnfәәtdәn asılı olaraq dә-
әvvәlcәdәn müәyyәn olunmuş müddәtә mü- yişmәlidir. Hәr bir işçi öz әmәyinin sәmәrәli-
vәqqәti rotasiyasının hәyata keçirilmәsidir. liyindәn asılı olaraq daha yüksәk әmәkhaqqı
Dövlәt qulluqçusu müvәqqәti olaraq rotasiya almaq imkanına malik olmalıdır.
edildiyi vәzifәdә әn çoxu 1 il çalışa bilәr. 3. Əmәk ödәnişlәri sistemi tәşkilat çәr-
• Müddәtsiz rotasiya – dövlәt qulluqçularının çivәsindә işçilәrin bir-birindәn әlaqәlәrini kәs-
müddәt tәyin edilmәdәn rotasiyasının hәyata mәsi, işçilәr arasında konflikti deyil, birliyi
keçirilmәsidir. tәmin edәn әmәkdaşlığı stimullaşdıran şәkildә
• Dövlәt qulluqçusu vәzifәdә azı 1-3 il işlә- yaradılmalıdır.
dikdәn sonra onun rotasiyası aparıla bilәr. Rotasiya ilә bağlı hәm dövlәt qulluğunun xü-
Nәticә. Müәssisәlәrin böyük әksәriyyәti mәn- susi növünә, hәm dә mülkü dövlәt qulluğu nö-
fәәtin әldә edilmәsi şәraitindә onun miqdarından vünә aid edilәcәk vahid, xüsusi qaydaların qәbul
asılı olaraq mükafatlandırmanın müxtәlif sistem- edilmәsi, hәmçinin “Dövlәt qulluğu haqqında”
lәrindәn istifadә edirlәr. Lakin mükafata işçi Azәrbaycan Respublikası Qanununa dәyişik-
heyәtin mәnfәәtdә iştirakına ilin yekunlarına gö- liklәr etmәk zәruridir.
rә (tez-tez ay vә rübün) baxmaq lazım deyil.
Şübhәsiz ki, dövlәt qulluqçularının mükafat- ƏDƏBİYYAT
landırılması zamanında doğru atılmış müәyyәn 1. 21 iyul 2000-ci il tarixli, 926-IQ nömrәli
addımdır. Lakin göründüyü kimi, әsas problemin “Dövlәt qulluğu haqqında” Azәrbaycan Res-
– iş effektivliyi ilә әmәk ödәnişlәrinin hәcmi publikasının Qanunu.
arasında sıx әlaqәlәni qurmağı, mәhsuldarlığın 2. Azәrbaycan Respublikası Prezidentinin
daimi artımını stimullaşdırmağı, ümumi mәq- 2019-cu il 18 iyun tarixli, 1268 nömrәli Sә-
sәdlәr әldә olunarkәn işçilәrin yaradıcı yanaş- rәncamı ilә tәsdiq edilmiş “Azәrbaycan Res-
masının tәmin olunmasını tam hәll edә bilmir. publikası dövlәt qulluqçularının aylıq vәzifә
Eyni zamanda respublikada dövlәt qulluğunda maaşları” (2 nömrәli әlavә).
olan әmәk ödәnişlәri sistemini tәkmillәşdirmәk 3. Azәrbaycan Respublikasının Prezidenti
kifayәt qәdәr çәtindir. Əsasәn dә büdcәdәn yanında Vәtәndaşlara Xidmәt vә Sosial İnno-
mәhdud maliyyәlәşmә sәbәbindәn vә strateji vasiyalar üzrә Dövlәt Agentliyinin Kolle-
әhәmiyyәtli olması sәbәbi ilә ödәnişli xidmәt giyasının 10 mart 2016-cı il tarixli, 1/1-04 №-li
tәqdim edә bilmәdiyindәn dövlәt orqanları Qәrarı “Azәrbaycan Respublikasının Prezidenti
mükafatlandırma vә maddi motivasiyanı hәyata yanında Vәtәndaşlara Xidmәt vә Sosial İnno-
keçirtmәk üçün kifayәt qәdәr resursa malik deyil. vasiyalar üzrә Dövlәt Agentliyinin öz xәzinә

31
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.25-32

hesabına dövlәt rüsumlarından daxil olan vә- author considers the relationship between the
saitdәn istifadә Qaydası”. quality of civil servants and their income. As a
4. Генкин Б.М., Никитина И.А. Управление result of the study, recommendations on moti-
человеческими ресурсами. М.: Норма: vation were developed to increase the efficiency
ИНФРА-М., 2013. of public servants.
5. Milgrom P., Roberta J. Economics, Orga-
nization and Management. St. Petersburg: А.Гуссейн, А.Алили
School of Economics, 1999. Проблемы мотивации и ротации
6. Monthly Labour Review, august 1998, 36 p. государственных служащих
7. Remuneration of Japanese National Public Аннотация
Employees 9 september 2011. Expert Meeting on Целью данной статьи является выявление
Compensation of Public Employees существующих проблем в мотивации и ро-
http://www.oecd.org/gov/pem/48668483.pdf тации государственных служащих. В статье
8. Wеitzman М.L. The Share Economy: Con- дается оценка эффективности мотивации в
quering Stagflation-Cаmbridgе. 1984, 96, 17 p. государственном управлении, выявляются
особенности различных подходов к обес-
A.Huseyn, A.Alili печению участия в доходах. Проанализи-
Motivation and rotation issues ровано регулирование доходов в системе
of civil servants государственной службы в Азербайджане,
Abstract законодательная база для ротации, а также
The purpose of the article is to identify exis- премии. Особое внимание было уделено оп-
ting problems in the motivation of civil servants. тимизации работы персонала на государс-
The article discusses the difference between the твенной службе и совершенствованию ме-
motivation of civil servants and private sector ханизмов мотивации. В статье используются
workers. The effectiveness of motivation in pub- методы сравнительного анализа, логического
lic administration is also assessed. The objective обобщения и синтеза. Проведен сравнитель-
of the article is to determine the features of ный анализ среднемесячной номинальной
various approaches in providing motivation, заработной платы государственных служа-
opportunities and freedoms in the decision- щих в стране. Автор рассматривает связь
making process on the regulation of motivation. между качеством и доходами чиновников. В
The tasks also consist in determining, on the результате исследования были разработаны
basis of statistical data, a correlation between the рекомендации по мотивации и ротации для
incomes of public servants and their expenses, to повышения эффективности работы госу-
find out how the goals, costs, quality of public дарственных служащих.
administration and incomes of public servants
are related; evaluate the effectiveness of the
employee and satisfaction with motivation. The Afaq Hüseyn,
reforms in the model of public administration in Azәrbaycan Dövlәt İqtisad Universitetinin
Azerbaijan are considered, the legislative fra- (UNEC) Biznes Mәktәbinin İqtisadiyyat vә
mework for the regulation of income, including biznesin idarә edilmәsi kafedrasının dosenti
premiums, is analyzed. Particular attention was e-mail: afag.huseyn@unec.edu.az;
paid to optimizing the work with staff in the civil a.huseyn@mail.ru
service and improving the mechanisms of
motivation in recent years. The article uses met- Amil Əlili,
hods of comparative analysis, logical genera- Azәrbaycan Dövlәt İqtisad Universitetinin
lization and synthesis. The author analyzed (UNEC) Biznes Mәktәbinin İqtisadiyyat
practical methods of motivation. A comparative vә biznesin idarә edilmәsi kafedrasının
analysis of the salaries of civil servants and baş müәllimi
private sector workers was carried out. The e-mail: a.alili@mail.ru

32
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.33-35

ENERJİ EFFEKTİVLİYİ VƏ MİKROİQLİM

Nurmәmmәd Mәmmәdov,
Azәrbaycan Memarlıq vә İnşaat Universitetinin Mühәndis
sistemlәri vә qurğularının tikintisi kafedrasının müdiri,
texnika elmlәri üzrә fәlsәfә doktoru, dosent
e-mail: nurmammad.mammadov@azmiu.edu.az

M
üasir dövrdә әhalinin yaşayış sanların sağlamlığı, normal iş vә hәyat fәaliyyәti
şәraitinin tәhlükәsizliyini tәmin bilavasitә mikroiqlimin parametrlәrindәn asılıdır.
etmәk böyük әhәmiyyәt kәsb Müәyyәn edilmişdir ki, insanların sağlamlığı
edir. Bilavasitә yaşayış vә icti- әhalinin sıxlığından da asılıdır. Sıxlıq böyük ol-
mai binaların tikintisi ilә mәşğul olan mütә- duqda, әhali arasında psixo-fiziki dәyişiklik daha
xәssislәr tәkcә bina vә qurğuların, mühәndis vә çox olur. Bu qanunauyğunluq çoxmәrtәbәli bi-
nәqliyyat infrastrukturunun, sәsin, radiasiyanın, nalar olan şәhәrlәrdә daha xarakterik nәzәrә çar-
elektromaqnit şüalanmasının insanlara tәsirini pır. Digәr tәrәfdәn yaşayış tikintisinin yüksәk
nәzarәtdә saxlamaqla kifayәtlәnmәmәli, eyni sürәtlә inkişafı vә sosial-mәişәt, mәdәni, mü-
zamanda binaların daxili mikroiqlimi insanların hәndis-nәqliyyat infrastrukturunun tikintinin
yaşayış tәrzinә, iş şәraitinә tәsir etdiyindәn onu sürәtindәn geri qalması sosial-psixoloji atmos-
xarakterizә edәn parametrlәr dә ciddi nәzarәtdә ferin dә pislәşmәsinә sәbәb olur. Əhalinin bir
saxlanılmalıdır. kvadrat kilometrinә düşәn adamların sayına görә
ABŞ-ın “Yaşayış yerlәrinin tәhlükәsizliyi vә keçmiş sovetlәr birliyindә birinci yeri Azәr-
sağlamlığı” üzrә Milli İnstitutunun araşdır- baycan (111 nәfәr), ikinci yeri Ermәnistan (101
malarına görә Amerikada bir milyon binanın nәfәr), üçüncü yeri isә Moldova (86 nәfәr) tu-
daxili mikroiqlim keyfiyyәtinin pis olması ilә turdu. Rusiyada bu rәqәm 8,56-ya bәrabәrdir.
әlaqәdar işçilәrin әmәk mәhsuldarlığı aşağı Respublikamız isә 195 ölkә arasında 72-ci
düşmüş, nәticәdә isә bir il әrzindә 60 milyard yerdәdir.
dollar itki yaranmışdır. Müәyyәn olunmuşdur ki, Rusiya Memarlıq vә İnşaat Akademiyasının
bu problemin yarıdan çox hissәsi binaların alimlәrinin gәldiklәri qәnaәtә görә, bu gün qüv-
isitmә, ventilyasiya vә kondisiyalaşdırma sistem- vәdә olan vә keçmiş sovetlәr dönәmindәn bu-
lәrinin layihәlәrinin düzgün yerinә yetirilmәmәsi günümüzәdәk miras qalan inşaat norma vә qay-
üzündәn yaranmışdır. dalarında göstәrilәn adambaşına düşәn yaşayış
Xüsusәn son vaxtlarda dünyanı cәnginә almış sahәsi çox kiçikdir vә insanlar üçün komfort
koronavirus pandemiyasına görә bir milyarddan şәrait yaratmaq mümkün deyildir. Mәsәlәn,
artıq insanın mәcburiyyәt üzündәn ev şәraitindә, ekoloji cәhәtdәn komfort sayılan adambaşına
qapalı yerlәrdә qalması mikroiqlimin ekologiyası düşәn yaşayış sahәsi Amerikada – 68,9 m2,
mәsәlәsini bir daha gündәmә gәtirir. Statistika İsveçdә – 65 m2, Niderlandda – 55-60 m2,
göstәrir ki, insan adi günlәrdә öz gündәlik hәyat
fәaliyyәtinin 80-90%-ni qapalı mühitdә – evdә, Almaniyada – 45 m2, Norveçdә – 73 m2-dir.
işdә, avtomobildә vә s. keçirir. Ona görә dә in- Bizdә isә bu rәqәm 5-8 dәfә azdır.

33
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.33-35

İnsanların normal vә komfort yaşayışı üçün “ekoev”lәrin tikintisinә geniş yer verilir. Bu evlәr
tәlәb olunan mikroiqlim şәraitini memarlar, az tullantılı, az enerji tәlәbatı olan avtonom vә ya
dizaynerlәr vә kommunikasiya mühәndislәri mәrkәzlәşdirilmiş mühәndis sistemlәrinә malik
birlikdә yaratmalıdırlar. Ona görә dә istәnilәn infrastrukturlu evlәrdir. Azәrbaycanda da bu tip
tәyinatlı binanın layihәlәndirilmәsindә bu üç evlәrin tikintisinә geniş yer verilmәlidir. Bir
sahәnin mütәxәssislәri birlikdә işlәmәlidirlәr. rәqәmi nәzәrinizә çatdırım ki, sәrt iqlim şәraitinә
Mәn deyәrdim ki, buraya psixoloqları da cәlb malik әksәr Avropa ölkәlәrindә (Norveç, Alma-
etmәk lazımdır. Çünki artıq sübut olunmuşdur ki, niya vә s.) yeni tikilәn yaşayış binalarında 1m2
mәnzillәrin daxili planlaşdırılması, hәndәsi yaşayış sahәsinin bir il әrzindә isitmә vә
formaları da insanların әhval-ruhiyyәsinә tәsir ventilyasiya sistemlәrinә sәrf olunan enerji
edir. Mәnzillәrin daxili planlaşdırılması elә tәlәbatı 50-60 kVt/saatdır. Daha mülayim iqlim
olmalıdır ki, orada yaşayan insanların hәyati şәraitinә malik Bakı şәhәrindә isә bu rәqәm 2,5-
funksiyaları optimallaşdırılsın. Digәr tәrәfdәn 3 dәfә böyükdür. Qeyd edim ki, “Azәrişıq” QSC-
binaların daxilindә normal temperatur, nәmlik, nin verdiyi mәlumata görә qış dövründә Bakı
havanın hәrәkәt sürәti vә sәs sәviyyәsi tәnzim- şәhәrinә normadan 2,5 dәfә artıq elektrik enerjisi
lәnmәlidir. Mәişәtimizә daxil olan split-sistemli verilmәsinә baxmayaraq, enerji çatışmır. Bu
kondisionerlәrin tәhlükәli olduğu artıq tәsdiqini qәdәr әlavә enerji binaların isitmә vә ventil-
tapıb. Onlar tam dövretmә ilә işlәyir, xaricdәn yasiya sistemlәrinә sәrf olunur. Araşdırmalarımız
tәzә hava götürülmür, eyni hava isidilib- göstәrir ki, binaların layihәlәndirilmәsi düzgün
soyudularaq yenidәn mәnzilә verilir. Belәliklә, aparılarsa, nisbәtәn mülayim iqlim şәraitinә
split-sistemli kondisionerlәr mәnzilin daxilindә malik olan Bakı şәhәrindә isitmә sistemlәrinә
havanın ion tәrkibini pozur vә onu “ölü” vә- ehtiyac olmayacaq.
ziyyәtә gәtirir. “Xәstә binalar sindromu” anlayışı Dünya tәcrübәsindә enerji effektivli binaların
da bunu tәsdiq edir. Artıq bir çox Avropa tikintisi mәcburi tәlәbatdır vә bu tәlәbat hәr yeni
ölkәlәrinin inşaat norma vә qaydalarında yaşayış layihәlәndirilәn vә ya rekonstruksiya olunan
binaları üçün mexaniki ventilyasiya sistemi binaya aiddir. Bundan әlavә, son illәrdә dünya
nәzәrdә tutulduğu halda, respublikamızda tәcrübәsindә layihәlәrin sertifikatlaşdırma tәcrü-
qüvvәdә olan normativlәrdә yaşayış binaları bәsi yaranıb. Bura istifadә olunan enerjinin
üçün bu sistemlәr nәzәrdә tutulmayıb. İnsanın effektivliyi, әtraf mühitә atılan zәrәrli tullan-
normal fәaliyyәti üçün onun qәbul etdiyi havanın tıların miqdarının azaldılması, insanın yaşayış
әn azı 30%-i tәzә, yәni xaricdәn götürülәn hava mühitinin keyfiyyәti vә s. parametrlәr daxildir.
olmalıdır. Bu qәdәr hava isә tәbii yolla otağa Belә ki, “Platin”, “Qızıl” vә ya “Gümüş” ser-
daxil olmur. Enerji effektivli binalar layihә- tifikatı alan layihәlәr vergi güzәştlәri vә qrantlar
lәndirilәrkәn binaların xarici konstruksiyalarını alırlar. Bu binaların kirayәsi vә satışı da yüksәk
tam hermetiklәşdirmәk olmaz. Azәrbaycanda isә olur.
bir qayda olaraq hermetik plastik qapı- Bütün sahәlәrdә ilk növbәdә inşaat sekto-
pәncәrәlәrdәn istifadә olunur. Yaşayış binalarının runda enerji effektivliyinin yüksәldilmәsi vә
ventilyasiya sistemi elә hesablanmalıdır ki, qapı- enerji resurslarından sәmәrәli istifadә edәn
pәncәrәlәrin boşluqlarından otaqlara tәmiz hava texnologiyaların tәtbiqi milli iqtisadiyyatımız
daxil olsun. Qüvvәdә olan normalara әsasәn, üçün strateji mәsәlәdir. Respublikamız daxili
yaşayış binasının 1 m2 sahәsinә bir saat әrzindә resursları hesabına energetik tәlәbatlarını tama-
3m3 tәmiz hava – xarici hava daxil olmalıdır. milә ödәyir. Lakin buna baxmayaraq, enerji da-
Plastik qapı-pәncәrәlәr bu prosesin qarşısını alır, şıyıcılarının qiymәtlәrinin daim artması, üzvi
nәticәdә isә binaların daxili ekoloji şәraiti vә yanacaq mәnbәlәrinin (neft, qaz vә s.) tükәn-
mikroiqlimi pozulur. mәsi, әtraf mühitә neqativ tәsir edәn zәrәrli
Bu gün әksәr Avropa ölkәlәrindә enerji tullantıların getdikcә artması, regionun ekoloji
effektivli vә ekoloji tәmiz binaların, sıfır enerji durumunun pis vәziyyәtdә olması vә s. kimi
tәlәbatlı, müsbәt enerjili vә “passiv” evlәrin, amillәr bizi inşaat sәnayesindә vә binaların istis-
marında alternativ bәrpa olunan enerji mәn-

34
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.33-35

bәlәrindәn istifadә vә enerji effektivliyi mәsә- azaltmaq üçün tәdbirlәr görülmәlidir.


lәsinә ciddi yanaşmağa sövq edir. Tәsadüfi de- Bir neçә il bundan әvvәl biz Beynәlxalq Mәk-
yildir ki, son 10 ilin statistikasına görә keçmiş tәbli Layihәsi (SPARE) çәrçivәsindә Azәrbay-
sovetlәr birliyindә, elәcә dә bir sıra qabaqcıl Av- canın orta mәktәb binalarının enerji effektivliyinin
ropa ölkәlәrindә enerji effektivliyi, bәrpa olunan öyrәnilmәsi vә artırılması yollarını araşdırdıq. Bu
enerji mәnbәlәri, mühәndis kommunikasiya mәqsәdlә Qax, Ucar vә Lәnkәran rayonlarının hәr
sistemlәri әn prestijli ixtisaslar siyahısındadır. birindә iki orta mәktәb binasında enerji auditi
Bu gün tәkcә Azәrbaycanda deyil, bir çox apardıq. Auditin nәticәlәri göstәrdi ki, bu
ölkәlәrin yaşayış, elәcә dә ictimai vә sәnaye binalarda istehsal olunan istilik enerjisinin demәk
binalarında qapı vә pәncәrәlәrdәn, isidilmәyәn olar ki, yarıdan çoxu havaya sovrulur. Mәsәlәn,
zirzәmi vә çardaqlardan, tәmirsiz vә izolya- Lәnkәran şәhәrindәki 4 saylı tam orta mәktәbdә
siyasız xarici divarlardan itirilәn istilik enerji- verdiyimiz tәkliflәr әsasında çox kiçik maliyyә
sinin, köhnәlmiş vә aşağı faydalı iş әmsalına vәsaiti hesabına enerji tәlәbatının 20%-ә qәdәr
malik avadanlıqların sәrf etiyi enerjinin miqdarı aşağı salınmasına nail olduq.
normativ qiymәtlәrdәn dәfәlәrlә çoxdur. Halbuki Biz, eyni zamanda Beynәlxalq INOGATE
çox da mürәkkәb olmayan vә az maliyyә vәsaiti layihәsi çәrçivәsindә Buzovna qәsәbәsindә iki-
hesabına istilik itkilәrini kәskin azaltmaq vә mәrtәbәli uşaq bağçasının vә Binәqәdi rayonu,
enerji effektivliyini artırmaq mümkündür. Hazır- Naxçıvani küçәsi 27 ünvanında yerlәşәn 8 blok-
ladığımız metodika ilә bu iş üçün sәrf olunan lu, 9 mәrtәbәli “Leninqrad” layihәli yaşayış bina-
vәsait 1,5 ilә tam geri qaytarılır vә ondan sonra sının enerji auditini apardıq. Uşaq bağçasının
gәlir gәtirir. Bu isә çox böyük qәnaәt demәkdir. enerji effektivliyini 70%, yaşayış binasının enerji
Dünya tәcrübәsindә sәrf olunan investisiyanın 5 effektivliyini 49% artırmaq üçün tәkliflәr verdik.
il müddәtindә qaytarılması müsbәt qәbul edilir. Yeri gәlmişkәn onu da qeyd etmәk istәrdim ki,
Son iyirmi ildә bütün dünyanın inşaat sekto- Azәrbaycanda 6 nәfәr enerji auditi üzrә Norveçin
runun mütәxәssislәrinin diqqәt mәrkәzindә iki ENSİ Konsaltinq kompaniyası tәrәfindәn
әsas problem durur: enerji sәmәrәliliyi vә mik- Beynәlxalq Sertifikata layiq görülüb. Onlardan 4
roiqlimin keyfiyyәti. Bu gün rәsmi statistikaya nәfәri universitetimizin әmәkdaşlarıdır.
görә respublikamızda istehsal olunan enerjinin Nәticә. Yuxarıda deyilәnlәri ümumilәşdirәrәk
40%-ә qәdәri inşaat materiallarının hazır- enerji effektivliyinin siyasәtini vә ölkә üçün
lanmasına, bina vә qurğuların isitmә, ventil- vacibliyini müәyyәn edәn 3 әsas strateji prinsipi
yasiya, kondisiyalaşdırma, soyuqluq vә isti su aşağıdakı kimi formalaşdırmaq olar:
tәchizatı sistemlәrinә, başqa sözlә, tikinti sek- 1. Enerji resursları tәkcә ölkәnin energetik
toruna sәrf olunur. Lakin apardığımız natura tәhlükәsizliyi üçün deyil, hәm dә insanların
eksperimentlәri göstәrir ki, bu rәqәm 50%-dәn hәyat şәraitinin yüksәldilmәsi üçün vacibdir.
yuxarıdır. Bütün dünyada isә bu rәqәm orta 2. XXI әsrin energetika sahәsindә siyasәti
hesabla 40%-ә yaxındır. alternativ bәrpa olunan enerji mәnbәlәrindәn
Hazırda Bakı şәhәrindә, elәcә dә respublika- istifadә edәn texnologiyalara әsaslanmalıdır.
mızın bir sıra iri şәhәr vә rayonlarında әhalinin 3. Enerji effektivli texnologiyalar seçilәrkәn
böyük bir hissәsi “Stalin”, “Xruşşov”, “Le- binaların daxili mikroiqliminin keyfiyyәtinin
ninqrad”, “Kiyev” tipli layihәlәr әsasında tikil- yaxşılaşdırılmasına yönәldilmiş texniki vasitә-
miş binalarda yaşayır. Bu binalar ümumdünya lәrә üstünlük verilmәlidir.
enerji böhranından әvvәl tikilәn binalardır ki, Sonda qeyd etmәk istәrdim ki, mikroiqlim
onların tikintisi zamanı bütün seysmik para- parametrlәrinin normativlәrә uyğun tәmin olun-
metrlәr gözlәnilsә dә demәk olar ki, heç bir ması insanların sağlamlığı, normal yaşayışı vә
enerji effektivli tәdbirlәr görülmәmişdir. Bu tip hәyat fәaliyyәtinin tәminatıdır. Enerji effektiv-
binaların qızdırılması üçün çox böyük miqdarda liyinin artırılması vә müasir tәlәblәrә cavab
istilik enerjisi sәrf olunur vә bundan sonra da verәn enerji effektivli, ekoloji tәmiz binaların
uzun müddәt istismarda olacağını nәzәrdә tutsaq, tikintisi ölkәmizin enerji tәhlükәsizliyinin tәmin
onların istilik enerjisinә olan tәlәbatını kәskin olunmasıdır.

35
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.36-40

AZƏRBAYCANIN BƏZİ SƏNAYE ŞƏHƏRLƏRİNİN


LİXENOBİOTASI VƏ BİOİNDİKASİYA
XÜSUSİYYƏTLƏRİ
Vaqif Novruzov,
Gәncә Dövlәt Universitetinin Botanika kafedrasının
müdiri, biologiya elmlәri doktoru, professor,
Əmәkdar elm xadimi, AMEA-nın müxbir üzvü
e-mail: vnovruzov1@rambler.ru

Fidan İsayeva,
Gәncә Dövlәt Universitetinin Botanika
kafedrasının müәllimi, doktorant
e-mail: mamedovafidan08gmail.com

UOT: 579; 58
Xülasә. Mәqalәdә bioloji monitorinqin nәzәri mәsәlәlәrinә baxılmış, bәzi sәnaye şәhәrlәrinin
(Gәncә, Mingәçevir, Yevlax, Qazax, Daşkәsәn, Şirvan) şibyәlәri tәdqiq olunaraq urboekosistemlәrin
lixenobiotasının 24 fәsilә 31 cinsә aid 63 növdәn ibarәt olması müәyyәn edilmişdir. Bu zonaların
lixenoindikasiya metodu ilә әtraf mühitinin çirklәnmә sәviyyәsi qiymәtlәndirilmişdir. Atmosfer
havasının çirklәnmә sәviyyәsini tәyin etmәk üçün dendoxronoloji, lixenometrik metodlarından
istifadә edilmişdir. Lixenometrik metodla atmosfer havasının çirklәnmә sәviyyәsi, ağac gövdәsindә
şibyәlәrin miqdarı, gövdәdә şibyәlәrin yayılma hündürlüyü, sıxlığı vә s. göstәricilәrә әsaslanır.

Açar sözlәr: bioindikasiya, biotestlәşdirmә, lixenoindikasiya, poleotolerantlıq, park zonası.


Key words: bioindication, biotesting, lichen indication, poleotolerance, park zone.
Ключевые слова: биоиндикация, биотестирование, лихеноиндикация, полеотолерантность,
парковая зона.

M
üasir biologiya vә ekologiyanın bioindikasiya xüsusiyyәtlәri tәdqiq olunmuş,
әn perspektiv problemlәrindәn hәmçinin şibyәlәr vasitәsi ilә lixenoindikasiya
biri “CİTY EFFECT”-dir. Ətraf probleminin nәzәriyyә vә praktikasının öyrәnil-
mühitin çirklәnmә sәviyyәsini mәsinә dair İngiltәrә, Amerika vә Pribaltikada
qiymәtlәndirmәk üçün artıq bir neçә onilliklәrdir (Skye, 1968, Havksvorth, 1973; Gilbert, 1971,
ki, lixenoindikasiya metodundan istifadә olunur Hilston, Малышева, 2004) bir çox tәdqiqatların
[1, 2, 5, 8]. nәticәlәri nәşr olunmuşdur.
Son illәrdә bir çox şәhәrlәrin – Moskva (Slu- Müasir sәnaye mәrkәzlәrinin tәbiәtә tәsir
ka, Abramova, 1984; Byazrov, 2002), Sankt Pe- spektri çox genişlәnmiş, hazırda artıq katastrofik
terburq (Malışeva, 2003), Yekaterinburq (Pau- tәbii faktorlara çevrilmişdir. Nәticәdә isә tәbiәtlә
kov, 1997), Qroznı (Zakutnova, 1988), Lvov cәmiyyәt arasındakı münasibәtlәrdә keyfiyyәt
(Kuçeryavı, 1990), Yoşkar Ola (Suetina, 1997), dәyişmәlәrinә gәtirib çıxarmışdır.
Volqa (Liyv, 1984), Madrid (Qrespo, Bueno, Azәrbaycanda lixenoindikasiya problemi ilk
1982), Berlin (Leuckert, 1982), London (Hav- dәfәdir ki, hәyata keçirilir. Respublikada şib-
ksvorth, Mc Manus, 1982), Münhen (Macher, yәlәrin taksonomik strukturunun kifayәt qәdәr
1987), Paris (Derulle, Qarsia Schaeffer, 1983), öyrәnilmәsinә baxmayaraq, biomonitorinq kimi
Praqa (Liska, Vezda, 1990), Hamburq (Alma- istifadә olunma imkanlarına dair mәlumatlar
niya, John, 1989) vә digәr şәhәrlәrin şibyәlәrinin azdır. Bu proses Azәrbaycanın inkişaf etmiş

36
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.36-40

sәnaye şәhәrlәri – Mingәçevir, Gәncә, Yevlax, sәviyyәsindә istifadә olunma sәviyyәsi artdıqca
Daşkәsәn, Qazax, Şirvan әrazilәri üçün dә orta davamlı növlәrin miqdarı da artır, gemorofil
sәciyyәvidir [2, 3, 4]. növlәr isә azalır. İP indeksi әsasında tәdqiq
Planlı tәdqiqatlar 2014-2017-ci illәrdә Gәncә, olunan әrazilәrdә atmosfer çirklәnmәlәrinin
Qazax, Mingәçevir, Yevlax, Daşkәsәn, Şirvan yüksәk sәviyyәdә olması qeydә alınmışdır. Heç
şәhәrlәrinin urboekosistemlәrindә aparılmışdır. bir model әrazidә “normal zona” aşkar
Tәdqiqat obyekti kimi şibyәlәr götürülmüşdür. olunmamışdır. Ancaq “şibyә sәhralarının”
Yığılmış materialların işlәnmәsi vә tәyini Gәncә miqdarı artmışdır. Tәdqiq olunan Фурье-ИК
Dövlәt Universitetinin Botanika kafedrasında spektroskopik analizi göstәrir ki, Arthonia
aparılmışdır. Şibyәlәr vasitәsi ilә lixenoindi- radiata (Pers.) Ach. Candelariella aurella, Can-
kasiya probleminin nәzәriyyә vә praktikasının delariella vitellina bütün model әrazilәrdә
öyrәnilmәsinә dair İngiltәrә, Amerika vә Pribal- çirklәnmә mәnbәyi oxşar olan әrazilәr üçün
tikada aparılmış bir çox tәdqiqatların nәticә- (kükürd anhidridi vә kükürdün digәr birlәş-
lәrindәn istifadә olunmuşdur. mәlәri, azot oksidi vә digәr ağır metal birlәş-
Tәdqiq olunan sәnaye şәhәrlәrinin lixeno- mәlәri) bu model növlәr hesab oluna bilәr. Çirk-
biotası aşağı sәviyyәli növ bolluğuna malikdir. 6 lәnmiş әrazilәrin lixenobiotasının tәbii әrazilәrlә
şәhәrdә qoyulmuş 60 nümunә meydançasında biomorfoloji strukturu ilә müqayisәsini tak-
cәmi 24 fәsilә 31 cinsә aid 63 növ şibyә müәyyәn sonomik vә biomorfoloji fәrqlәrin olması büruzә
olunmuşdur (cәdvәl 1). Tәdqiq olunan әrazilәrdә verir. Azәrbaycanın sәnaye şәhәrlәrindә plan-
qazmaqvari formalar üstünlük tәşkil edir (28 növ, laşdırma işlәrinin aparılması üçün 3 ekoloji
45%). Yarpaqvari formaların payına 22 növ vәziyyәtin yaxşılaşdırılması istiqamәtindә xüsusi
(34,9%), kolvari formaların payına isә 13 növ tәdbirlәrin hәyata keçirilmәsi vacibdir.
(20,6%) düşür. Tәdqiq olunan sәnaye şәhәr- Cәdvәl 1.
lәrindә gemerofob növlәr 45%, orta davamlı Azәrbaycanın bәzi sәnaye şәhәrlәrinin
34,9%, gemerofil 20,6%-dir. Şәhәrlәrdәn sәnaye lixenobiotası

37
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.36-40

Cәdvәl 1-dәn mәlum olur ki, Daşkәsәn şәhә- holocarpa, Lecanora hagenii, P(4) haeophyscia
rindә 32, Qazax şәhәrindә 26, Mingәçevir orbicularis vә s. növlәrin ekoloji aktivliyi vә
şәhәrindә 24, Yevlax şәhәrindә 23, Gәncә vә rastgәlmә yerlәrinin spektrlәrinin genişliyi Min-
Şirvan şәhәrlәrindә isә 17 növ yayılmışdır. gәçevir vә Yevlax şәhәrlәrinin növlәrinә
Gәncә vә Şirvan şәhәrlәrinin çirklәnmә sә- yaxındır.
viyyәsi eynilik tәşkil edir. Sәnaye şәhәrinin lixenobiotasının öyrәnilmәsi
Şәhәrlәrin lixenoflorasında әsas yeri Ca- nәticәsindә aşağıdakılar müәyyәnlәşdirilmişdir:
loplaca-6, Lecanora-6, Xhantoria-5 cinslәri • Şәhәrlәrdә şibyәlәrin bioloji müxtәlifliyi
tutur. Caloplaca cerina C. lobulata C saxicola, C azalır;
holocarpa, Physcia stellaris, Physconia distorta, • Növ müxtәlifliyi şәhәrin kәnarından mәr-
Xhantoria parientina, X polycarpa, X elegans kәzә doğru getdikcә azalır.
növlәri Şirvanın park vә sәkilәri üçün xarakterik • Şәhәr şibyәlәrindә atmosfer çirklәnmәlәrinә
növlәrdir. mәruz qalmış soredia әmәlәgәlmә bolluğu ço-
Şәhәr yaşıllıqlarında Xhantorina parentina xalır.
daimi sakindir. Hәssas növlәr atmosfer çirk- • Şәhәrdәn 2,5 km aralıda olan, nisbәtәn şәhәr
lәnmәlәrinә qarşı davamsızdır. landşaftında bu vә ya başqa dәrәcәdә antropogen
Xhantoria parientina, Parmerliopsis ambi- tәsirlәrә mәruz qalmamış әrazilәr yoxdur.
gua, Physcia pulverulenta, Ph ciliata, Ph Şibyәlәrin bioindikasiya xüsusiyyәtlәri tәdqiq
stellaris, Physconia grisea, Phaeophycia ciliata, olunan şәhәrlәrin atmosferinin tәmizlik indeksi
Candelariella vitellina әn çox rast gәlәn şәhәr (Declybepe – Leblanka) vә poleolerantlıq in-
şibyәlәri nitrofitlәridir. Caloplaca cerina, C. dekslәri H.H. Trassa (9) görә hesablanmışdır.

38
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.36-40

Sәnaye şәhәrlәri vә şәhәr әtrafı әrazilәr problemlәri” mövzusunda Beynәlxalq elmi


şibyәlәrin növ müxtәlifliklәrinә görә 3 zonalı, 4 konfrans materialları. Gәncә, 2016, sәh. 40-43.
zonalı, 7 zonalı әrazilәrә ayrılmışdır. 5. Пауков А.Г. Лихенофлора урбоэкосис-
Urboekosistemlәrin mәrkәzi vә periferik тем. Автореф. Дисс. …канд. Растительный
zonaları bir-birindәn az miqdarda fәrqlәnir мир азиатской России, 2008, №2. 3340 с.
(9,71±0,05 vә ya 9,58±0,03). Park vә şәhәr әtrafı 6. Стаселько Е.А. Биоиндикация и эколо-
zona indeksin orta göstәricisi uyğun olaraq гическое районирование урбанизированных
(8,78±0,15 vә ya 8,35±0,15) bәrabәrdir. Hәm- территорий (на примере города Элиста):
çinin tәrәfimizdәn şәhәr mәrkәzindәn uzaqlaş- Автореф. Дисс. канд.биол.наук. – Астрахань,
dıqca poleotolerantlıq indeksinin orta sәviy- 2007, 32 с.
yәsinin azalması müşahidә olunur. Mәrkәzi, 7. Трасс Х.Х. Проблемы охраны низших
perferik, park vә şәhәr әtrafı zonalar üçün растений. // В кн. Охрана генофон да природ-
poleotolerantlıq indeksi 9,1-10 bala qәdәr yük- ной флоры. Новосибирск, Наука 1983, 92 с.
sәlir. Poleotolerantlıq indeksinin 8,1-dәn 9,0-a 8. Бархалов Ш.О. Листоватые и кустистые
qәdәri şәhәr әtrafı әrazi üçün xarakterikdir. лишайники Азербайджана. Баку, 1969, 307 с.
Poleotolerantlıq indeksinin 8 baldan aşağı olması 9. Бязров Л.Г. Лишайники в экологическом
şәhәr әtrafı vә park zonaları üçün xarakterikdir. мониторинге. М.: Изд-во «Научный Мир»,
Nәticә. Tәdqiq olunan bütün şәhәrlәrdә po- 2002, 336 с.
leotolerantlıq indeksinin 9,0 baldan yuxarı ol- 10. Гайдыш И.С. Биоиндикация природ-
ması atmosfer havasının yüksәk dәrәcәdә çirk- ной среды малого северотаежного промыш-
lәnmәs ilә xarakterizә olunur. Bu da tәdqiqat әra- ленного города: на примере г. Костомукша:
zisinin 77,08%-ni әhatә edir. Orta çirklәnmә sә- Автореф.дисс. ...канд.биол.наук. Пет роза-
viyyәsi tәdqiqat әrazisinin 22,89%-ni, atmosferin водск, 2012, 23 с.
aşağı çirklәnmә hәddi isә tәdqiqat әrazisinin 11. Анищенко Л.Н., Азарченкова Е.А.
0,03%-ni tәşkil edir. Лихнофлора урбоэкосистемы г. Брянска в
Sәnaye şәhәrlәrindә rast gәlinәn Arthoniara- биомониторинге показателей экологической
diata (Pers.) Ach., Candelariellaaurella, Can- безапосности//сб.ст. Междунар.науч-практ
delariella vitellina, Leprariaincana şibyәlәri конф.естеств.-геогр.факультета. Брянск: РИО
toksitolerant növlәr olub bioloji monitorlar kimi БГУ, 2011, с. 13-21.
tövsiyә olunmuşdur. 12. Методика выполнения измерений мас-
совой доли металлов и оксидов в порошко-
ƏDƏBİYYAT образных пробах почв методом рентген
офлуоресцентпого анализа. М.: 049-П-04.-
1. Малышева Н.В. Лишайники города СПб.: ООО НПО «Спенкрон», 2004, 20 с.
Пскова. 2. Распределение эпифитных лишай-
ников // Ботанический журнал. Т. 89, №8, V.Novruzov, F.Isayeva
2004, с. 1276-1283. Lichen biota and bioindication
2. Novruzov V.S., İsayeva F.M. The Biolo- characteristics of some industrial cities
gical Diversity of lichens in Azerbaijan and their in Azerbaijan
protectон. SEAB, 2015, 144 sәh. Abstract
3. Novruzov V.S., İsayeva F.M. Bәzi sәnaye The article reviewed the theoretical matters of
şәhәrlәri (Mingәçevir, Yevlax) şibyәlәrinin bio- the biologial monitoring and studied lichnes of
indikasiya xüsusiyyәtlәri. “Biologiya vә Kim- some industrial cities (Ganja, Mingachevir,
yanın aktual problemlәri” mövzusunda elmi- Yevlakh, Gazakh, Dashkasan, Shirvan) and
praktik konfrans materialları. Gәncә, 2015, sәh. found out that the lichen biota of urbecosystems
3-7. consisted of 63 types belonging to 31 species of
4. Novruzov V.S., İsayeva F.M. Bәzi sәnaye 24 families. The level of pollution was assessed
şәhәrlәrinin (Qazax, Daşkәsәn) lixenobiotasi vә in such zones through the lichen indication
poletolerantlığı. “Biologiya vә Kimyanın aktual method. Dendochronology and lichenometry

39
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.36-40

methods were used to identify the level of air


жа, Мингячевир, Евлах, Газах, Дашкасан,
pollution. In the lichenometry method the level
Ширван) и определяется, что лихенобиота
of air pollution is based on the amount of lichens
урбоэкосистем состоит из 63 видов 31 рода в
in the trunk of tree, height of distribution of
24 главах. На основе показателей уровень
lichens int the trunk, dense of lichens, etc.
загрязнения окружающей среды в этих
районах оценивался методом лихеноиндика-
В. Новрузов, Ф.Исаева ции. Дендохронологические и лихенометри-
Особенности лихенобиоты и ческие методы были использованы для опре-
биоиндикации некоторых деления уровня загрязнения воздуха. Лихе-
промышленных городов Азербайджана нометрический метод определяет уровень за-
Аннотация грязнения воздуха, количество мусора в ство-
В статье рассматриваются теоретические ле дерева, высоту, плотность мусора в стволе
вопросы биологического мониторинга, иссле- и т. д. на основе показателей.
дуются ряды промышленных городов (Гянд-

“Peşә tәhsili pillәsindә tәhsilalanların attestasiyasının


aparılmasının müvәqqәti Qaydası” tәsdiq edilib

P
eşә tәhsili müәssisәlәrindә ümumi tәhsil fәnlәri üzrә tәhsilalanların attestasiyası Azәrbaycan
Respublikasının Tәhsil Nazirliyinin Kollegiyasının 2020-ci il 21 may tarixli, KQ-03
nömrәli Qәrarı ilә tәsdiq edilmiş “Ümumi tәhsil pillәsindә tәhsilalanların attestasiyasının
(mәktәbdaxili qiymәtlәndirmә) aparılmasının müvәqqәti Qaydası”na, yekun attestasiyası
isә Azәrbaycan Respublikası Nazirlәr Kabinetinin 2016-cı il 12 dekabr tarixli, 498 nömrәli qәrarı ilә
tәsdiq edilmiş “Ümumi tәhsil pillәsindә tәhsilalanların yekun qiymәtlәndirilmәsinin (attestasiyasının)
aparılması Qaydaları”na uyğun olaraq hәyata keçirilir.
Tәhsilalanların sәriştәsinin qiymәtlәndirilmәsi Azәrbaycan Respublikasının Tәhsil Nazirliyi yanında
Peşә Tәhsili üzrә Dövlәt Agentliyi tәrәfindәn yaradılan Dövlәt Attestasiya Komissiyası (DAK) tәrә-
findәn keçirilir. Komissiyanın tәrkibinә tәlәbәnin tәhsil aldığı peşә tәhsili müәssisәsinin direktoru,
tәdris-istehsalat işlәri üzrә direktor müavini, baş usta, ixtisası tәdris edәn istehsalat tәlimi ustaları vә
sahә üzrә mütәxәssis daxil edilir. DAK-ın sәdri DAK-ın üzvlәri arasından Agentlik tәrәfindәn tәyin
olunur. DAK-ın qәrarları üzvlәrinin sadә sәs çoxluğu ilә qәbul edilir. Qәrar qәbul edilәrkәn sәslәr
bәrabәr olduqda, DAK sәdrinin sәsi hәlledicidir.
Peşә tәhsili pillәsindә tәhsilalanların peşәlәr üzrә bilik, bacarıq, sәriştә sәviyyәsini vә müstәqil işә
hazırlığını müәyyәnlәşdirmәk mәqsәdi ilә tәhsil proqramının sonunda onların yekun qiymәtlәndirilmәsi
keçirilir. Yekun qiymәtlәndirmә tәhsil proqramında yer alan hәr bir modulun tәlim nәticәlәri üzrә nәzәri
biliklәrin vә tәtbiqi (praktik) bacarıqların müәyyәn edilmәsi üçün tәhsilalanın sәriştәsinin qiymәt-
lәndirilmәsindәn ibarәtdir. Yekun qiymәtlәndirmәdә tapşırıqvermә üsulundan istifadә olunur.
Modulun tәlim nәticәlәri üzrә nәzәri biliklәrin vә tәtbiqi (praktik) bacarıqların müәyyәn edilmәsi
üçün sәriştәnin qiymәtlәndirilmәsi nәticәlәri 5 ballıq qiymәt şkalası (2,3,4,5) ilә ölçülür. Tәhsilalanlar
tapşırıq üzrә meyarları 20%-dәk yerinә yetirdikdә “2”, 20%-60% yerinә yetirdikdә “3”, 60%-80%
yerinә yetirdikdә “4”, 80%-100% yerinә yetirdikdә “5” balla qiymәtlәndirilir. Tәhsilalanın sәriştәsinin
qiymәtlәndirilmәsindәn aldığı qiymәt onun yekun qiymәti hesab olunur. Yekun qiymәtlәndirmәnin
nәticәlәri imtahan protokoluna yazılır vә DAK-ın sәdri vә üzvlәri tәrәfindәn imzalanır. Qiymәt-
lәndirmәnin nәticәlәri ilә razılaşmayan tәhsilalanlar, onların valideynlәri vә ya digәr qanuni nüma-
yәndәlәrinin müraciәtlәrinә Agentlik tәrәfindәn baxılır.
Bu Qaydanın 13-cü hissәsinә uyğun olaraq yekun qiymәtlәndirmәdә iştirak etmәyәnlәrә Azәrbaycan
Respublikası Nazirlәr Kabinetinin 2010-cu il 21 yanvar tarixli, 12 nömrәli Qәrarı ilә tәsdiq edilmiş
“Müxtәlif sәbәblәrdәn tәhsilin hәr hansı pillәsini vә sәviyyәsini başa vurmayan şәxslәrә arayışın veril-
mәsi Qaydası”na әsasәn arayış verilir.
Qәrar 2020-ci il oktyabrın 1-dәk qüvvәdәdir.
40
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.41-45

AZƏRBAYCANDA İNHİSARÇILIQ PROBLEMİ,


ANTİİNHİSAR SİYASƏTİNİN APARILMASI
ZƏRURƏTİ

Arif Salahov,
Azәrbaycan Dövlәt İqtisad Universitetinin (UNEC)
Beynәlxalq Magistratura vә Doktorantura Mәrkәzinin magistr tәlәbәsi
e-mail: arifmastersalahov@gmail.com

UOT: 33
Xülasә. Mәqalәdә inhisarçılıq, inhisarı rәqabәtdәn fәrqlәndirәn cәhәtlәr, inhisarizmin for-
malaşması mexanizmlәri tәbii inhisar növlәri tәhlil edilir. Hәmçinin dövlәtin inhisarçılığa qarşı
hәyata keçirdiyi tәdbirlәrdәn, dövlәtin anti-inhisarçılıq siyasәtindәn danışılır.

Açar sözlәr: inhisar, Azәrbaycan, tәnzimlәmә, siyasәt, rәqabәt.


Key words: monopoly, Azerbaijan, regulation, policy, competition.
Ключевые слова: монополия, Азербайджан, регулирование, политика, конкуренция.

İ
qtisadiyyat sahәsini daha dәrindәn öy- cәdә mәhsul daha keyfiyyәtli vә ucuz tәklif
rәnmәk istәyәn araşdırmaçılar müasir olunur. Buna görә dә müasir dövrdә bazarlarda
dövrdә “sәmәrәli bazar münasibәti” sağlam rәqabәtin formalaşdırılması, inhisar-
anlayışının mәhsul istehsalı vә satışının çılığın mәhdudlaşdırılması aktual problem olaraq
rәqabәtliliyinin tәmin olunduğu hallarda yaran- diqqәtdәdir.
dığı bildirilirlәr. Rәqаbәt әmtәәlәrin istеhsаlı vә Kapitalizmin inkişafı, iri müәssisәlәrin yara-
rеаllаşdırılmаsı üçün iсtimаi nоrmаl şәrаitin yа- dılması inhisarçılığı әn çox araşdırılan mövzu
rаnmаsınа şәrait yaradır. Mütәxәssislәr qeyd edib. Bu problemin hәlli istiqamәtindә iqtisad-
edirlәr ki, tәsәrrüfat subyektlәrinin әmtәә vә xid- çılar bugünәdәk müxtәlif fikirlәr söylәyiblәr.
mәtlәr üzәrindә qiymәt diktә etmәsi digәr rә- Mәnası “tәk satmağı” ifadә edәn bu anlayış milli
qiblәrin bazara daxil olmasına mane olur, is- iqtisadiyyatın әsas problemi sayılır. Hәlә ötәn
tehsal prosesindә elmi-texniki tәrәqqinin mәh- әsrlәrdәn satıcılar gәlirlәrini artırmaq mәqsәdi ilә
sullarından istifadә edilmir. Belә olan halda inhi- bazarın digәr nümayәndәlәri ilә müqayisәdә
sarçı firma malın keyfiyyәtinә deyil, qiymәtinin antirәqabәt hәrәkәtlәrinin tәtbiqi metodlarını
vә hәcminin artırılmasına çalışır. araşdırırdılar. Mәşhur şotland iqtisadçısı A.Smit
Bazarda mәhsulun bir neçә satıcısının olması qeyd edirdi ki, eyni ticarәt vә sәnәtkarlıq nü-
qiymәtlәrin aşağı, mәhsul keyfiyyәtinin isә yük- mayәndәlәri xalqa qarşı sui-qәsd vә ya qiymәt-
sәk olmasına birbaşa tәsir göstәrir. İstәr-istәmәz lәri qaldırmaq üçün istәmәdәn belә görüşürlәr.
firmalar istehsal etdiklәri әmtәә vә xidmәtlәrin İqtisadçılar rәqabәtin iki növünün olduğunu
istehlakçı maraqlarına uyğunlaşdırmaq üçün qeyd edirlәr: haqlı (sağlam) rәqabәt; haqsız
ETT-nin nailiyyәtlәrindәn istifadә edirlәr. Nәti- (qeyri-sağlam) rәqabәt. Birinci rәqabәt növü

41
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.41-45

qanuni üsullarla müәssisәlәrin rәqiblәrindәn әvәzedicisi olmadığı üçün daha çox mәnfәәt әldә
daha çox mәnfәәt әldә etmәyә cәhd göstәrmәsi etmәk istәyir. Bu cür fәaliyyәt zamanı qiymәtlәr
nәticәsindә yaranır. Haqlı rәqabәt olan bazar- yüksәlir, islehlakçı hüquqlarının müdafiәsi
larda işçi qüvvәlәri, kapitallar maneәsiz hәrәkәt nәzәrә alınmır. Əgәr bazarda inhisarçı mövqeyi
edir. Lakin müasir dövrdә bazarlarda sağlam mövcuddursa, digәr iştirakçıların bazara daxil
rәqabәtә çox az rast gәlinir. Alıcı sayını artırmaq, olmasında maneәlәr yaranır.
yüksәk mәnfәәt әldә etmәk üçün müәssisә qeyri- Sxem 1. İnhisarizmin formalaşması mexa-
qanuni metodlardan istifadә edәrәk öz rәqibinә nizmi
qalib gәlmәyә çalışır. Qeyri-iqtisadi metodlara
yüksәk vәzifәli şәxslәrin himayәsindәn istifadә,
reklamlar aparmaq, marka hazırlamaq kimi
mәsәlәlәr aiddir. Azәrbaycanlı iqtisadçı alim
Əvәz Bayramov “İnhisarizm” әsәrindә yazır ki,
tәkcә “xalis” yox, “kamil” rәqabәt anlayışları da
qәbuledilmәzdir. İqtisadçı bu fikrini belә izah
edir: “Kamil rәqabәt, ümumiyyәtlә rәqabәtin
yoxluğu demәkdir. Hәqiqәtәn dә, ayrı-ayrı kor-
porativ mәnafelәrdәn çıxış edәn bazar sub-
yektlәrindәn hansı mәntiqlә rәqabәt müba-
rizәsindә “insaflı” olmalarını tәlәb etmәk müm-
kündür? Əgәr rәqabәt “qeyri-müәyyәnlikdәn”
doğursa (nәticәsi mәlum olan hadisә rәqabәt
yarada bilmәz) vә “mәnә mәxsus olmalıdır”
şüarı altında hәrәkәtә gәlirsә, onda hansı Dövlәtin inhisarçılığa qarşı hәyata keçirdiyi
“kamillikdәn” danışmaq mümkündür. Mәhz bu tәdbirlәr sәmәrәli iqtisadiyyatın formalaşdırıl-
baxımdan K.Marksın “İnhisar vә rәqabәtin masına, sağlam maliyyә mühitinin yaradılmasına
sintezi formula yox, hәrәkәtdir” fikri çox sönük yönәldilir. Azәrbaycanda ilk dәfә olaraq dövlәt
görünür. Hәmin sintezin inhisarçı rәqabәt şәk- tәrәfindәn antiinhisar tәdbirlәrinin hәyata keçi-
lindә, mәhz formula olduğunu G.Çemberlin yu- rilmәsinә “Azәrbaycan Respublikasının Antiin-
xarıda söz açdığımız әsәrindә inandırıcı dә- hisar siyasәti vә Sahibkarlığa Kömәk Komi-
lillәrlә sübut etmişdir. Belәliklә, “klassik” ba- tәsinin yaradılması haqqında” Azәrbaycan Res-
zarın tәdqiqatçıları inhisarçıların meydana çıx- publikası Prezidentinin 23 iyun 1992-ci il tarixli
masını kapital vә istehsalın tәmәrküzlәşmәsi pro- Fәrmanından sonra başlanıldı. Sonralar Azәr-
sesi ilә әlaqәlәndirirlәr vә bu araşdırdığımız baycan Respublikası İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin
problemdә yeganә cәhәtdir ki, fikir yekdilliyi tabeliyinә keçәrәk, dәfәlәrlә hüquqi status vә
mövcuddur” [3]. daxili strukturu yenilәnәrәk Nazirliyin tәrkibindә
Bazar subyektlәrinin qanunsuz üsul vә vasi- olan quruma çevrildi. Antiinhisar fәaliyyәtinә
tәlәrlә rәqiblәri üzәrindә üstünlük әldә etmәsi dövlәt nәzarәtini tәmin etmәk mәqsәdi ilә
inhisarçılığı formalaşdırır. Antiinhisar siyasәtinin Komitә 1993-cü ilin 4 mart tarixindәn “Anti-
aparılmasında müxtәlif metodlardan istifadә inhisar fәaliyyәti haqqında” Qanunu qәbul etdi.
olunur ki, bu metodlar da әsasәn qanunvericiliyin “Antiinhisar fәaliyyәtin tәnzimlәnmәsi haq-
tәlәblәrini pozan subyektlәrin fәaliyyәtinә tәtbiq qında” Azәrbaycan Respublikasının Qanunu
edilmәklә inzibati tәnzimlәmә xarakteri daşıyır. “Ümumi müddәalar”, “İnhisarçılıq fәaliyyәti”,
İnhisarı rәqabәtdәn fәrqlәndirәn әsas cәhәt- “Antiinhisar tәnzimlәmә vasitәlәri”, “Yekun
lәrdәn biri dә qiymәti tәyin etmәsidir. Mәlumdur müddәalar” olmaqla 4 bölmә vә 19 maddәdәn
ki, eyni әmtәә vә xidmәtlәrinin satışı ilә mәşğul ibarәtdir. Qanunun birinci bölmәsi – qanunun
olan müәssisә istehsal etdiyi mәhsulun yeganә mәqsәdlәrini, antiinhisar qanunvericiliyini, qa-
satıcısı olduğu, istehsal etdiyi әmtәәnin yaxın nunun tәtbiq dairәsini, antiinhisar siyasәtini

42
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.41-45

hәyata keçirәn Azәrbaycan Respublikasının hüququnun pozulmasına gәtirib çıxarır. XX әsrin


dövlәt orqanlarını vә әsas anlayışlarını әhatә edir. 50/60-cı illәrindәn başlayaraq, istehsal vә ka-
İkinci bölmә – müvafiq olaraq dövlәt inhisar- pitalın tәmәrküzlәşmәsi bu prosesi daha da
çılığı, sahә inhisarçılığı, yerli inhisarçılıq, tә- sürәtlәndirdi. Korporativ vә maliyyә kapitalının
sәrrüfat subyektlәrinin inhisarçılığı, maliyyә- meydana gәlmәsi, hәmçinin iri özәl müәssisә-
kredit inhisarçılığı, bazar subyektlәrinin üfüqi vә lәrin yaradılması monopolist mövqeyini dә-
şaquli sazişlәri nәticәsindә yaranan inhisarçılıq, rinlәşdirdi.
tәbii inhisarçılıq, patent-lisenziya inhisarçılığı, İnhisarçılıq iqtisadiyyat üçün mәnfi hal hesab
yerin tәkindәn istifadә inhisarçılığından bәhs edilsә dә, tәbii inhisar növlәrinә dövlәt dәstәyi
edir. Üçüncü bölmә – antiinhisar fәaliyyәtә döv- mövcuddur. Belә ki, dövlәtlәr tәbii inhisarçılığı
lәt nәzarәti mexanizmlәrindәn, konkret olaraq qorumaqda maraqlıdırlar. İqtisadiyyatda tәbii
tәsәrrüfat subyektlәrinin vә onların birliklәrinin inhisarçılıq әn strateji sahәlәr üzrә yaradılır.
yaradılması, yenidәn tәşkili vә lәğv edilmәsi za- Mәqsәd sosial tәbәqәnin rifahının yaxşılaş-
manı antiinhisar qanunvericiliyinә riayәt edil- dırılmasından ibarәtdir. İqtisadçılar qeyd edirlәr
mәsinә dövlәt nәzarәti, sәhmlәrin (payların) әldә ki, kommunal xidmәtlәr tәklif edәn vә dövlәt
olunması zamanı tәsәrrüfat subyektlәri arasında üçün strateji әhәmiyyәt kәsb edәn subyektlәri bir
bağlanılmış әqdlәrin hәyata keçirilmәsindә an- neçә şirkәtin sәlahiyyәtinә vermәk olmaz. Əgәr
tiinhisar qanunvericiliyinә riayәt edilmәsinә döv- belә olarsa, sosial narazılıq arta bilәr. Ölkәmizdә
lәt nәzarәti, inhisarçılıq fәaliyyәtinin mәh- mövcud olan tәbii inhisar növlәri aşağıdakılardır:
dudlaşdırılması, inhisarçılıq fәaliyyәtinin aradan • Azәrbaycan Respublikasının vә xalqının
qaldırılması, müvafiq icra hakimiyyәti orqanının qiymәtli xәzinәsi olan neft-qaz mәhsullarının
mәlumat әldә etmәk hüququnu müәyyәn edir. çıxarılması vә yeni yataqların kәşfi ilә mәşğul
Dördüncü bölmә – qanunun pozulması nәti- olan Dövlәt Neft Şirkәti. (Düzdür, SOCAR
cәsindәn bu hallar baş verdiyi zaman tәsәrrüfat sәhmlәri tam olaraq dövlәtin balansındadır,
subyektlәrinin, onların rәhbәrlәrinin vә müvafiq lakin tәbii inhisar subyekti kimi fәaliyyәt
icra hakimiyyәti orqanlarının vәzifәli şәxslәrinin göstәrir).
mәsuliyyәtini müәyyәn edir. • Kommunal xidmәtlәr tәklif edәn “Azәrsu”
Antiinhisar fәaliyyәti haqqında Azәrbaycan Açıq Sәhmdar Cәmiyyәti, “Azәrişıq”, “Azә-
Respublikası Qanununa uyğun olaraq 1 müәssisә riqaz”.
satışın 33%-nә, 3 müәssisә 50%-nә, 5 müәssisә • Ölkәmizin aviadaşıyıcı şirkәti olan AZAL
66,6%-nә malik olduğu hallarda inhisarçı hesab (Azәrbaycan Hava Yolları).
olunur. Ölkә iqtisadiyyatı böyüdükcә Azәrbay- • Dövlәt dotasiyası әsasında fәaliyyәt gös-
canda bu rәqәmin getdikcә aşağı salınması tәrәn yeraltı sәrnişin daşıyıcı şirkәti olan “Bakı
istiqamәtindә tәdbirlәr görülür. Metropoliteni” Qapalı Sәhmdar Cәmiyyәti vә
Araşdırmalar onu göstәrir ki, Avropada inhi- başqaları dövlәt inhisarları vә ya tәbii inhisarlar
sarçılıq orta statistik 25%, ABŞ-da 6% civa- hesab olunur.
rındadır. Lakin iqtisadiyatı kiçik olan ölkәlәrdә Tәbii inhisarlar, hәm dә istehsal miqyasının
inhisarçılıq rәqәminin az olması şirkәtlәrin artırılmasının böyük hәcmdә qәnaәt edilmәsinә
böyümәsinә ciddi tәsir edir vә bu da qәnaәtbәxş şәrait yaradır. Bu növ inhisarlar tәsәrrüfat
hesab oluna bilmәz. Mәsәlәyә başqa tәrәfdәn subyektlәri arasında rәqabәtin mümkün olmadığı
yanaşsaq görәrik ki, inhisarçı firmaların ölkә sahәlәrdә dә yaranır [5].
daxilindә olması işsizliyin müәyyәn qismini Antiinhisar siyasәtinin dünya ölkәlәrindә
azaldır. Belә ki, transmilli şirkәtlәrin ölkә tәhlil olunması üçün ilk olaraq ölkәlәri inki-
daxilindә yerlәşmәsi yüzlәrlә, minlәrlә insanın şafetmә, idarәetmә xüsusiyyәtlәrinә görә qruplar
orada işlәmәsinә şәrait yaradır. üzrә aşağıdakı kimi tәsniflәşdirmәk lazımdır:
Ümumiyyәtlә, inhisarçı fәaliyyәtindә әn vacib – qüdrәtli sәnayesi olan inkişaf etmiş ölkә-
mәsәlә qiymәtlә bağlıdır. İnhisar qiymәti rәqa- lәrdә antiinhisar siyasәti;
bәtin minimuma endirilmәsinә vә istehlakçı – Avropa Birliyi ölkәlәrindә antiinhisar si-

43
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.41-45

yasәti; Apardığımız tәdqiqatlar nәticәsindә aşağı-


– iqtisadiyyat sistemindә keçid yaşanan ölkә- dakı tәkliflәri veririk:
lәrdә inhisar tәnzimlәmә üsulları. • İqtisadiyyatın rәqabәtә uyğunlaşdırılması
Dövlәtin antiinhisar siyasәti bazar iştirak- üçün mövcud tәsәrrüfat subyektlәrinә nәzarәt
çılarının mәhsul satışında haqsız rәqabәt üsul- mexanizmlәri planlaşdırmaq.
larından istifadә etmәklә qiymәt tәyinetmә • İnhisarçı müәssisәlәrә dövlәt orqanları vә
hallarının qarşısının alınmasına, rәqabәtin artırıl- onların vәzifәli şәxslәri tәrәfindәn qanunveri-
masına, inkişafına, tәkmillәşdirilmәsinә yönәl- ciliyә uyğun tәdbirlәr görmәk.
dilir. Milli qanunvericiliyimizdә inhisarların • Antiinhisar qanunvericiliyinin tәlәblәrini
aşağıdakı növlәri fәrqlәndirilir: tәsәrrüfat sub- nәzәrә almaqla sahibkarları mәlumatlandırmaq.
yеktlәrinin inhisarçılığı, dövlәt inhisarçılığı, • Əlverişli investisiya mühitini formalaşdır-
sahә inhisarçılığı, yеrli inhisarçılıq, maliyyә- maqla xarici investorları ölkәmizә cәlb etmәk.
krеdit inhisarçılığı, bazar subyеktlәrinin üfüqi • Ölkәmizdә fәaliyyәt göstәrәn xarici şir-
vә şaquli sazişlәr nәticәsindә yaranan inhi- kәtlәrә vergi güzәştlәri etmәklә qiymәtlәrin
sarçılıq, tәbii inhisarçılıq, patеnt-lisеnziya in- tәnzimlәnmәsini aparmaq.
hisarçılığı. • Özәl bölmәnin payının artırılması hesabına
İnhisarçılığa qarşı aparılan tәdbirlәr digәr dövlәtin iqtisadi yükünü yüngüllәşdirmәk.
arzuolunmaz halların, xüsusәn korrupsiya vә • Şirkәt rәhbәrlәri ilә görüşlәrdә onları qa-
süni bahalaşmanın da qarşısını alır. Lakin bәzi nunvericiliyә zidd әmәllәrә yol vermәmәk haq-
iqtisadçılar qeyd edirlәr ki, bazarda inhisarçılıq qında tәlimatlandırmaq.
faizini müәyyәn edәn dәqiq mexanizm yoxdur. • Bazarda eynicinsli mәhsullar tәklif edәn
Bu baxımdan mәsәlәnin araşdırılıb öyrәnil- müәssisәlәrin qiymәt strategiyasına nәzәrәti güc-
mәsinә ciddi ehtiyac vardır. lәndirmәk.
Ölkә Prezidenti İlham Əliyev sosial-iqtisadi • Haqsız rәqabәtә yol verәn hallara qarşı cә-
sahә ilә bağlı müşavirәlәrindә 2019-cu ilin rimә vә cәzaları sәrtlәşdirmәk.
islahat ili olduğunu qeyd edәrәk, ölkәmizdә • Bazarda rәqabәt mühitinin formalaşmasına
inhisarçılıq fәaliyәtinin qarşısının alınması üçün mәnfi tәsir edәn amillәri mәhdudlaşdırmaq.
zәruri islahatların aparıldığını bildirib. Dövlәt
başçısı iqtisadi inkişafı şәrtlәndirәn sağlam ƏDƏBİYYAT
rәqabәt mühitinin tәmin olunmasında inhisar-
çılıqla mübarizәnin mütәşәkkil aparılmasına 1. Abbasov A.B., Abbasov S.A. Biznesin
çağırışlar edib. әsasları (Dәrslik-Monoqrafiya). Bakı, “Elm vә
Nәticә. Mәlumdur ki, ölkәlәr sosial-iqtisadi tәhsil” nәşriyyatı, 2017, 456 sәh.
potensialını artırmaq üçün ilk növbәdә, iqtisa- 2. Allahverdiyev H., Qafarov K., Əhmәdov Ə.
diyyatında rәqabәtqabiliyyәtli mühit formalaş- Milli iqtisadiyyatın dövlәt tәnzimlәnmәsi
dırmalıdır. Dövlәtlәr inhisarçı davranışını mәh- (Dәrslik). Bakı, “İqtisad Universiteti” nәşriyyatı,
dudlaşdırmaq, real mәnfәәt gәtirәn tәlәb vә tәklif 2007, 256 sәh.
әsasında satış yaratmaq üçün öz idarәetmә 3. Bayramov Ə.İ. İnhisarizm. Bakı, “Elm”
sistemlәrinә uyğun olaraq müxtәlif mexanizm- nәşriyyatı, 2002, 390 sәh.
lәrdәn istifadә edirlәr. Antiinhisar qanun- 4. Əzizov Y.S. Monetar tәnzimlәmә (mono-
vericiliyi sisteminin dünya tәcrübәsi dedikdә, qrafiya). Bakı, 2014, 375 sәh.
daha çox inkişaf etmiş ölkәlәrin fәrqli idarәetmә 5. Vәliyev T.S., Babayev Ə.P., Meybullayev
vә tәnzimlәmә xüsusiyyәtlәrini nәzәrә almaq M.X. İqtisadi nәzәriyyә. Bakı, “Çaşıoğlu”
lazımdır. Bu baxımdan fәrqli ölkәlәrin tәnzim- nәşriyyatı, 2011, 691 sәh.
lәmә mexanizmlәrini öyrәnib, növbәti illәrdә 6. Ken Koury. Monopoly Strategy. ISBN-13:
Azәrbaycanda tәtbiq olunmasına nail olmaq olar. 978-1105854668. 2012, 194 p.

44
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.41-45

7. Kәrimli İ., Süleymanоv N. Milli iqtisa- A.Salahov


diyyatın әsasları (dәrslik). Bakı, 2000, sәh. 19- Monopoly issue and necessity of following
20-50. antimonopoly policy in Azerbaijan
8. Philip E. Orbanes. Monopoly, Money, and Abstract
You: How to Profit from the Game’s Secrets of The article analyses the monopoly, differences
Success. ISBN-13: 978-0071808439. 2013, 288 p. between the monopoly and competition,
9. Richard B. McKenzie, Dwight R. Lee. İn monopolism development mechanisms and types
Defense of Monoply. 978-0-472-116157. Mic- of natural monopoly. It also refers to the actions
higan publishing, 2008, 337 p. taken by the government against the monoply
10. Richard A. Posner. Economic Analysis of and public antimonopoly policy.
Law, 8. Basım, Kluwer, Law, New York, 2011.
11. Şәkәrәliyev A.Ş. Dövlәtin iqtisadi siya- А.Салахов
sәti: dayanıqlı vә davamlı inkişafın tәntәnәsi. Ba- Проблема монополии в Азербайджане и
kı, 2011, 542 sәh. необходимость антимонопольной
12. Vәliyev E.N. Şәffaflığın tәmin olunma- политики
sında maliyyә nәzarәtinin rolu (“Gәnc alimlәrin Аннотация
I Elmi festivalı” elmi konfansının materialları). В статье анализируются монополии, осо-
13-15 iyul 2011, sәh. 157-160. бенности, отличающие монополии от кон-
13. Платоновой Н.A., Шумаева B.А., Бу- куренции, механизмы формирования мо-
шуевой И.В. Государственное регулирование нополий, естественные типы монополий.
национальной экономики. М.: АЛЬФА-М, Также говорят о мерах, принимаемых госу-
ИНФРА-М, 2008. дарством против монополий, антимоно-
14. Капканщиков С.Г. Государственное ре- польной политике государства.
гулирование экономики. Москва, КНОРУС,
2006, 352 с.

45
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.46-50

AZƏRBAYCANIN XARİCİ TİCARƏT ƏLAQƏLƏRİ

Mir Yusif Yusifzadә,


Azәrbaycan Dövlәt İqtisad Universitetinin (UNEC)
Beynәlxalq Magistratura vә Doktorantura Mәrkәzinin magistr tәlәbәsi
e-mail: yusifzademiryusif96@gmail.com

UOT: 33; 338


Xülasә. Mәqalәdә Azәrbaycan Respublikasının son illәrdә xarici ticarәt istiqamәtlәri, gömrük
fәaliyyәtinin hәcmi araşdırılaraq әsas göstәricilәri müәyyәn olunub. Əsas idxal-ixrac әmәliyyatları
tәhlil olunub. Tәhlil olunan dövr әrzindә idxal-ixracın hәcmi, әsas idxal-ixrac әmәliyyatlarında
iştirak edәn tәrәfdaşlar müәyyәn edilib. Mәqalәnin yazılmasında әsas mәqsәd Azәrbaycanın xarici
ticarәt dövriyyәsindә idxal-ixrac әmәliyyatlarının hәcminin öyrәnilmәsi, hәmçinin respublikanın
iqtisadi inkişafında bu әmәliyyatların әhәmiyyәtinin qiymәtlәndirilmәsidir.

Açar sözlәr: idxal, ixrac, gömrük-tarif tәnzimlәnmәsi, idxal-ixrac әmәliyyatları.


Key words: import, export, customs-tariff regulation, import-export operations.
Ключевые слова: импорт, экспорт, таможенно-тарифное регулирование, импортно-
экспортные операции.

M
üstәqillik illәrindәn sonra Azәrbaycan xarici iqtisadi siyasәtini özü müәyyәn
etmәyә başladı. Ölkәmizin әlverişli coğrafi mövqedә yerlәşmәsi bu siyasәtin hәyata
keçirilmәsindә mühüm rol oynayırdı. Asiya vә Avropa ilә ticarәt әlaqәlәrinin qurul-
ması, istәr dәniz yolu, istәrsә dә digәr nәqliyyat növlәrindәn istifadә etmәklә xarici
ticarәtini inkişaf etdirilmәyә başlandı.
Müstәqil olduqdan sonra Azәrbaycanın әsas ixrac etdiyi mәhsul xam neft olmuşdur. Bu gün neft
vә neft mәhsullarından әlavә, respublikamız digәr mәhsullar üzrә dә idxal-ixrac әmәliyyatları edir.
Hazırda ölkәmiz dünyanın bir çox ölkәlәri ilә ticarәt әlaqәlәri qurub vә xarici ticarәt siyasәtini uğurla
davam etdirir.
Azәrbaycanın xarici ticarәtindә әsas rolu Dövlәt Gömrük Komitәsi oynayır. Komitәnin ümumi
fәaliyyәti çәrçivәsindә ölkәnin xarici ticarәtinin tәnzimlәnmәsi, dövlәt gәlirlәrinin yığılması vә s.
kimi istiqamәtlәr mövcuddur. Bu fәaliyyәt çәrçivәsindә ölkәnin xarici iqtisadi fәaliyyәtinin
tәnzimlәnmәsindә gömrük-tarif sistemi böyük rol oynayır. Komitә beynәlxalq standartların tәlәb-
lәrinә cavab verәn gömrük-tarif tәnzimlәnmәsi sistemi ilә idxal-ixrac әmәliyyatlarını hәyata keçirir.
Hazırda ölkәmizin ticarәt әlaqәlәrinin getdikcә güclәndiyini vә gәlәcәkdә dә uğurlu işlәrin
olacağını nәzәrә alsaq, son illәrdә respublikanın ticarәt әlaqәlәrinin inkişafını daha aydın şәkildә
görmәk olar. Bu istiqamәt Azәrbaycanın müstәqillik illәrindә daim aktual olub. İllik hesabatların
hazırlanması, illik plan üzrә inkişafın hәdәflәnmәsi, hәr keçәn il respublikamızın artan ticarәt
әlaqәlәri, idxal-ixrac әmәliyyatlarının hәcmi, dövlәt gәlirlәrinin gömrük yığımları ilә bağlı
hissәsindә olan artım bu mövzunun daim aktual olduğundan xәbәr verir.

46
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.46-50

Araşdırmamızda ilkin olaraq respublikamızın әsas xarici әlaqәdә olduğu ölkәlәr tәhlil olunmuş vә
ölkәlәr üzrә әsas idxal-ixrac әmәliyyatlarının son beş il üzrә hәcmi vә artımı müşahidә edilmişdir.
Son illәrdә әn çox әmәliyyat aparılan beş ölkә tәhlil olumuş vә göstәricilәr qrafikdә öz әksini
tapmışdır. Bundan sonra, ölkәlәr üzrә әsas idxal-ixrac olunan mallar araşdırılmış, son beş ildә әn çox
idxal edilәn vә әn çox ixrac edilәn beş malın hәcmi vә ümumi dövriyyәdәki payı müәyyәn edilmişdir.
Tәhlil son beş il üzrә aparılıb vә araşdırmaların nәticәsi aşağıdakı kimi tәsniflәşdirilmişdir:
Cәdvәl 1.
İxracda üstünlük tәşkil edәn ölkәlәr (min ABŞ dolları)

Mәnbә: Dövlәt Gömrük Komitәsinin rәsmi saytı (https://customs.gov.az/)


Qrafik 1: İxracda üstünlük tәşkil edәn ölkәlәr (min ABŞ dolları)

Mәnbә: Dövlәt Gömrük Komitәsinin rәsmi saytı (https://customs.gov.az/)


Cәdvәl 1-dә respublikamızın son beş ildә ixrac әmәliyyatlarının әn çox aparıldığı ölkәlәr tәhlil
olunub. Göründüyü kimi, sıralamaya әn çox ixrac әmәliyyatı ilә İtaliya başçılıq edir. Son illәrdә
İtaliya ilә aparılan ixrac әmәliyyatlarının artımı müşahidә olunur. Aparılan ixrac әmәliyyatlarının
hәcminә görә ikinci yerdә Türkiyә durur.
Cәdvәl 2.
İdxalda üstünlük tәşkil edәn ölkәlәr (min ABŞ dolları)

Mәnbә: Dövlәt Gömrük Komitәsinin rәsmi saytı (https://customs.gov.az/)

47
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.46-50

Qrafik 2: İdxalda üstünlük tәşkil edәn ölkәlәr (min ABŞ dolları)

Mәnbә: Dövlәt Gömrük Komitәsinin rәsmi saytı (https://customs.gov.az/)


İdxal әmәliyyatlarında isә respublikamızın әsas tәrәfdaşları tәhlil edilib. Cәdvәldәn dә göründüyü
kimi, Azәrbaycanın әn çox mal idxal etdiyi ölkә Rusiyadır. Son illәr әrzindә Rusiya ilә daim sıx
ticarәt әlaqәlәri rәqәmlәrdә dә özünü göstәrir. Hәm ixrac, hәm dә idxalda ticarәt әlaqәlәrimizin sıx
olduğu ölkә isә Türkiyәdir. Türkiyә ilә ticarәt әlaqәlәrindәn daha sıx qardaşlıq vә dostluq
әlaqәlәrimizin olması da buna bir sәbәbdir.
Ümumilikdә son beş ilә nәzәr saldıqda görәrik ki, ölkәmizin әn çox ticarәt әlaqәlәrinin olduğu
ölkәlәr Avropa ölkәlәridir. Lakin ümumilikdә götürdükdә dünya ölkәlәrini MDB, Avropa İttifaqı vә
digәr ölkәlәr kimi üç qrupa bölsәk, respublikamızın әn çox ticarәt әlaqәlәri ixrac üzrә Avropa İttifaqı
ölkәlәri ilә, idxalda isә MDB ölkәlәri ilә olmuşdur.
Cәdvәl 3.
İxracda әsas mallar (min ABŞ dolları)

Mәnbә: Dövlәt Gömrük Komitәsinin rәsmi saytı (https://customs.gov.az/)


Qrafik 3: İxracda әsas mallar (min ABŞ dolları)

Mәnbә: Dövlәt Gömrük Komitәsinin rәsmi saytı (https://customs.gov.az/)

48
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.46-50

Ölkәlәr üzrә tәhlil aparıldıqdan sonra respublikamızdan ixrac edilәn әsas mallar tәhlil olunub.
Bildiyimiz kimi, ölkәmiz dünya ticarәtindә daha çox neft vә neft mәhsulları satışı ilә tanınır. Bu
sәbәbdәn dә ilk üçlük – xam neft, neft mәhsulları vә qaz satışı istisna olmaqla, ixrac olunan malların
tәhlili aparılmışdır. Əsas ixrac edilәn mallar sırasında meyvә-tәrәvәz üstünlük tәşkil edir. Kәnd
tәsәrrüfatına dövlәt dәstәyi nәticәsindә bu sahәnin dinamik inkişafı öz әksini tapmış vә ixrac olunan
kәnd tәsәffüfatı mәhsulları tәhlil olunmuşdur. Meyvә-tәrәvәzdәn әlavә, son beş ildә әn çox satılmış
mallara – şәkәr, qara metallar, alüminium, plastik vә onlardan hazırlanan mәmulatlar aiddir.
Cәdvәl 4.
İdxalda әsas mallar (min ABŞ dolları)

Mәnbә: Dövlәt Gömrük Komitәsinin rәsmi saytı (https://customs.gov.az/)


Qrafik 4: İdxalda әsas mallar (min ABŞ dolları)

Mәnbә: Dövlәt Gömrük Komitәsinin rәsmi saytı (https://customs.gov.az/)


Cәdvәldәn göründüyü kimi, idxalda son beş ildә әsas üstünlük tәşkil edәn mallar – maşın,
mexanizm, elektrik aparatları, avadanlıqlar vә onların hissәlәridir. Ümumilikdә әn çox üstünlük
tәşkil edәn dörd mal – yeyinti mәhsulları, maşın, mexanizm, elektrik aparatları, avadanlıqlar vә on-
ların hissәlәri, nәqliyyat vasitәlәri vә onların hissәlәri, qara metallar vә onlardan hazırlanan
mәmulatlardır.
Nәticә. Aparılan tәhlildә respublikamızın son beş ildә xarici ticarәt әlaqәlәrinin artması, hәm neft,
hәm dә qeyri-neft sektorunun idxal-ixrac әmәliyyatlarında iştirak etmәsi, dünya ölkәlәri ilә
beynәlxalq ticarәt münasibәtlәrinin inkişafı öz әksini tapmışdır. Hәmçinin araşdırmalarda ölkәmizin
idxal-ixrac әmәliyyatlarında üstünlük tәşkil edәn ölkәlәrin sayı, idxal-ixrac olunan malların hәcmi
tәhlil olunmuş vә bu göstәricilәrә әsasәn, gәlәcәkdә beynәlxalq iqtisadi әlaqәlәrin inkişafı üçün
müxtәlif sahәlәr müәyyәnlәşdirilmişdir. Azәrbaycanda qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilmәsi üçün
potensial sahәlәrin müәyyәnlәşdirilmәsi vә ixracyönümlü, rәqabәtqabiliyyәtli mallara üstünlük
verilmәsi nәzәrdә tutulmuşdur. Tәhlillәrin nәticәsi olaraq qeyd edә bilәrik ki, Azәrbaycanın hazırda
artan ticarәt әlaqәlәri zamanı idxalın minimuma endirilmәsi vә ixrac mallarına üstünlük verilmәsi

49
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.46-50

ölkә iqtisadiyyatının möhkәmlәndirilmәsi üçün şәrait yarada bilәr. Eyni zamanda ixrac edilәn
malların rәqabәtqabiliyyәtli olması xammal şәkilindә deyil, hazır mәhsul şәklindә satılması milli
gәlirin artması vә sosial geriliyin aradan qaldırılmasında öz әksin tapacaqdır. Bu siyasәt xarici
iqtisadi әlaqәlәrdә öz әksini taparsa, ölkә iqtisadiyyatının möhkәmlәndirilmәsinә şәrait yarana bilәr.

ƏDƏBİYYAT

1. Bağırzadә E. Azәrbaycanın dünya iqtisadiyyatında inteqrasiya prosesi. Bakı, 2014.


2. Şәkәrәliyev A.Ş., Şәkәrәliyeva Z.A. Gömrük işinin tәşkili vә idarә edilmәsi (dәrs vәsaiti).
İqtisad Universiteti, Bakı, 2015.
3. Şәkәrәliyev A.Ş., Şәkәrәliyev Ş.Q. Azәrbaycan iqtisadiyyatı: reallıqlar vә perspektivlәr. Bakı,
2016.
4. https://customs.gov.az/ – Dövlәt Gömrük Komitәsinin rәsmi saytı
5. http://www.wto.az/
6. http://www.wcoomd.org/
7. hhtps://kitab.az – Elektron Kitabxana Şәbәkәsi
8. https://president.az/ – AR Prezident Aparatının rәsmi ünvanı

M.Yusifzada
Foreign trade relations of Azerbaijan
Abstract
The article examines the foreign trade directions of the Republic of Azerbaijan in recent years, the
volume of customs activities and identifies key indicators. The main import-export operations were
analyzed. During the analyzed period, the volume of import-export, partners involved in major
import-export operations were identified. The main purpose of writing the article is to study the
volume of import-export operations in the foreign trade turnover of Azerbaijan, as well as to assess
the importance of these operations in the economic development of the republic.

М.Юсифзаде
Внешнеторговые отношения Азербайджана
Aннотация
В статье рассматриваются направления внешней торговли Азербайджанской Республики за
последние годы, определяются основные показатели и объемы таможенной деятельности
Были проанализированы основные импортно-экспортные операции. За анализируемый
период были определены объемы импорта-экспорта, партнеры, участвующие в основных
импортно-экспортных операциях. Основной целью написания статьи является изучение
объема импортно-экспортных операций во внешнеторговом обороте Азербайджана, а также
оценка важности этих операций в экономическом развитии республики.

50
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.51-56

TURİZM SƏNAYESİNDƏ İDARƏETMƏNİN


ƏSASLARI

Nәrmin Qasımova,
Azәrbaycan Dövlәt İqtisad Universitetinin (UNEC)
Beynәlxalq Magistratura vә Doktorantura Mәrkәzinin magistr tәlәbәsi
e-mail: narmin.qasimovaa@gmail.com

UOT: 33; 640.4


Xülasә. Azәrbaycanda turizm kompleksinin inkişaf perspektivlәri bir çox baxımdan turizm sek-
torunun dövlәt sәviyyәsindә tәnzimlәnmәsinin regional sәviyyәli mәhsulların tanıdılması üçün
müasir strategiya ilә birlәşdirilmәsindәn asılıdır. Regionların turizm potensialının yüksәk olduğunu
nәzәrә alsaq, dövlәtin yeritdiyi siyasәtlә iqtisadi rayonları ixtisaslaşmış turizm bölgәlәrinә çevirә
bilәrik.
Mәqalәdә bu mәqsәdlәrә daha tez nail olmaq üçün ilk növbәdә, hava vә digәr nәqliyyat
vasitәlәrinә әlçatanlığın artırılması, çoxsaylı turizm növlәri üzrә infrastrukturun tәkmillәşdirilmәsi,
milli dәyәrlәrin beynәlxalq alәmdә yüksәk sәviyyәdә tәbliği mühüm әhәmiyyәt kәsb edir. Gәlәcәk
üçün böyük imkanlar vәd edәn turizm sektorunun inkişafının dәstәklәnmәsi düzgün qurulmuş turizm
strategiyasının hәmin sektora yatırdığı sәrmayәdir, hansı ki, nәticәlәri dövlәtin turizmә dair
siyasәtini vә planlarını indi vә gәlәcәkdә dәyişdirә bilәr.

Açar sözlәr: idarәetmә, turizm, dövlәt siyasәti, inkişaf.


Key words: governance, tourism, public policy, development.
Ключевые слова: управление, туризм, государственная политика, развитие.

T
urizm әhalinin ölkә daxilindә vә dәyәri turizm mәhsulunun bazar qiymәtlәri,
xarici ölkәlәrdә müvәqqәti yerdә- onun rentabellik sәviyyәsi vә mәhsulun tәklifi
yişmәsini tәmin edәrәk, müxtәlif üçün zәruri mәnfәәt norması ilә ölçülür. Turizm
növ xidmәtlәr tәklif etmәklә in- mәhsulunun vә göstәrilәn xidmәtlәrin key-
sanların mәnәvi istirahәti mәqsәdi ilә müalicә, fiyyәtinin artırılması ölkәmizin dövlәt siya-
mәdәni-elmi, әylәncәli vә işgüzar görüşlәrdә sәtindә mühüm yer tutur.
iştirak etmәsidir. Turizm mәhsulu xidmәt for- Azәrbaycan Respublikasının müstәqillik vә
masında öz istehlak dәyәri ilә insanların bir çox dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyası, neft strate-
tәlәbatlarını ödәyir. Turizm xidmәti istehlak dә- giyası vә beynәlxalq layihәlәrin respublikada
yәri kimi sığınacaq, sәnaye mәhsulu, qida vә aparıcı iqtisadi hәlqәyә çevrilmәsi, turizmin
xidmәt növü formasında tәzahür edir vә hәmin zәruriliyi, onun subyektlәrinin vә istehlak-
xidmәtdә istehlak vә onun istehsalı eyni vaxtda çılarının panaramasını dәyişdi. Turizmin bazar
baş verir. Turizm xidmәtinә nәqliyyat xidmәti, iqtisadiyyatı şәraitindә yeni mülkiyyәtçilәri,
otellәrlә, qida vә mәdәni xidmәtlә tәminolunma, kapital vә resurs tәminatçıları, hüquqi vә fiziki
müxtәlif gәzintilәrin tәşkili vә s. daxildir. Turizm şәxs kimi turizm bazarında öz turizm mәhsulu vә

51
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.51-56

onun istifadәsi kimi elementlәri meydana çıxır. mәsidir. Turizm müәssisәlәri insanlara gecә-
Ona görә dә turizm sahәsindә inkişaf imkanları lәmәk, qidalanma, әylәncә vә s. kimi xidmәtlәr
qәrar qәbulu, planlaşma vә tәnzimlәmә, idarә- göstәrәrәk sәyahәt edәn insanlara müxtәlif
etmә siyasәti, sәrbәst vә bir sıra sosial mәqsәdli, turizm mәhsulları tәklif edir. Turizm müәssi-
hәmçinin qlobal vә lokal meyarların әsasında sәlәrinin fәaliyyәtinin әhәmiyyәti aşağıdakılar-
yaranır. Bu mәnada Turizm artıq potensial dan ibarәtdir:
şәraitdәn iqtisadi vә sosial dövriyyәyә cәlb – sәyahәt edәnlәrin vaxtlarına qәnaәt edil-
olunan aktiv dövlәt siyasәtinin tәrkib hissәsi mәsi;
kimi formalaşır vә inkişaf edir. Dövlәt başçısının – turizm müәssisәlәrinin xidmәt tәqdim
turizm sahәsinә göstәrdiyi diqqәt vә bu edәnlәrlә daimi әlaqә vә turizmә tәsir edәn
istiqamәtdә görülәn işlәr demәyә imkan verir ki, amillәr (pasport-viza vә gömrük rәsmiyyәtçiliyi,
Azәrbaycanda turizm yüksәk inkişaf dövrünü nәqliyyat vә s.);
yaşayır. Qeyd etdiyimiz kimi, Azәrbaycanın – turizm müәssisәlәri tәrәfindәn tәqdim edilәn
turizm potensialı genişdir. Azәrbaycanın turizm nәqliyyat vә yerlәşmә sahәsindә daha aşağı
ehtiyatlarının zәnginliyi vә ölkәmizin bu sahәdә qiymәtlәrin qüvvәdә olması ilә turistin maddi
qazandığı genişmiqyaslı uğurları tәsdiq edir ki, xәrclәrinin kifayәt qәdәr azaldılması imkanları;
yaxın gәlәcәkdә ölkәmiz dünyada turizm döv- – mәslәhәt xidmәtlәrinin alınması (internet
lәtlәrindәn birinә çevrilәcәkdir. vasitәsilә turizm xidmәtlәrinin müstәqil şәkildә
Turizmdә düzgün idarәetmә sistemini qura- alınması imkanı turizm müәssisәlәrinin rolunu
raq, müәyyәn strateji hәmlәlәr edәrәk Azәr- nәinki azaldır, hәtta sәyahәtin tәşkilindә әhә-
baycanda bu sektoru inkişaf etdirә bilәrik. Bunun miyyәtini artırır).
üçün turizmin inkişafına әngәl törәdәn amillәr Turizm respublikada әmtәә vә xidmәt döv-
aşkarlanmalıdır. Azәrbaycanda turizmin inkişa- riyyәsinin hәcmini, onun strukturunu tәkmil-
fını lәngidәn amillәrdәn biri kimi, ölkәnin lәşdirmәyә imkan verir. Belә ki, elmi-texniki
nәqliyyat infrastrukturunun lazımi sәviyyәdә nailiyyәtlәrә vә ya beynәlxalq turistlәrin zövqü
olmamasını göstәrmәk olar. Nәqliyyat sahәsindә vә istehlakına uyğun turizm sәnayesini inkişaf
hәyata keçirilәn layihәlәrin respublikada tu- etdirmәk, hәmçinin ev tәsәrrüfatında mәşğul-
rizmin inkişafına tәsiri böyükdür. Qeyd edәk ki, luğun sәviyyәsini yüksәltmәk vә ixtisaslaşdır-
nәqliyyat növlәri arasında daxili turist daşı- maqla ölkәyә gәlәn turistlәrin sayını artırmaq
malarında aparıcı mövqe avtomobil nәqliyyatına olar.
mәxsusdur. Hәm ölkә daxilindә, hәm dә bey- Regionlara turist axınının çox olması hәmin
nәlxalq sәviyyәli yolların yenidәn qurulması, regionlarda mәnzil, kirayә evlәrin artımına sәbәb
yeni yolların çәkilişi ölkәnin Avropa vә Asiya olur. O cümlәdәn daha komfortlu mәnzil şәraiti
arasında yerlәşәn nәqliyyat qovşağı kimi vә mәnzil rәqabәti bütövlükdә hәr hansı
әhәmiyyәtini daha da yüksәldir. Turistlәrә sәrni- regionun vә kәndin mәzmununu dәyişir. Kәndin
şin nәqliyyatının müxtәlif növlәrindәn – qatar, sosial mühiti dәyişir, fәrdi evlәrin tikintisi, hәmin
dәniz vә çay gәmilәri, aviareyslәr, avtobuslar evlәrin milli vә arxitektura şәraitinin kompleks
tәklif edirlәr. Nәqliyyat sisteminin inkişafı vә şәkildә yaradılması zәruriyyәti meydana çıxır.
ixtisaslaşmış turist nәqliyyatının meydana çıx- Turizm bazarının regional xüsusiyyәtlәri region-
ması az vәsait sәrf etmәklә xarici ölkәlәrә turist ların tәbii-coğrafi şәraiti, әhalisinin mәşğulluğu,
sәfәrlәrini tәmin etmiş olur. Nәqliyyat vasitә- hәmçinin әnәnәvi istehsal vә istehlak davranışı
lәrinin seçimi turistin gәldiyi ölkәnin coğrafi ilә müәyyәnlәşir.
mövqeyindәn, turisti göndәrәn ölkәnin hansı Turizmin inkişafı respublikada daxili prob-
mәsafәdә yerlәşmәsindәn, eyni zamanda turistin lemlәrin vә region şәraitinin xarici turistlәrin
sosial vәziyyәtindәn vә onun maliyyә imkan- zövqünә vә tәlәbinә uyğun transformasiyası,
larından asılı ola bilәr. onların kapital qoyuluşuna şәraitin yaradılması
Digәr problemlәrdәn biri dә turizm müәssi- müәyyәn iqtisadi idarәetmә vә daxili maliyyә
sәlәrindә göstәrilәn xidmәtin keyfiyyәtinin aşağı büdcә mexanizmlәrini tәkmillәşdirir. Azәr-
olması, qiymәtin keyfiyyәtlә üst-üstә düşmә- baycan beynәlxalq turizm xartiyalarına qoşulur.

52
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.51-56

Dünya turizm tәşkilatlarına, Avropa turizm formasına görә ayrı-ayrı sahibkarların vәsait-
birliklәrinә daxil olmaq üçün müәyyәn stan- lәrinin istifadәsinә yönәldiyi üçün әlә gәlәn
dartlara uyğun transformasiya etmәk zәruriyyәti gәlirlәrin bölgüsü kapitalın bu sahәyә axınına vә
meydana çıxır. turizmin resurslarının cәmlәşmәsinә şәrait
Turizmin respublikada inkişafı, hәm dә res- yaradır. Bölgü sistemi vәsaitlәrin maddi-әşya,
publikadaxili struktur siyasәtinin vergi vә hәm- yaxud pul formasının miqdarına uyğun mәnfәәt
çinin maliyyә mexanizmlәri sisteminin tәkmil- әldә etmәk imkanları yaradır. Turizmin strateji
lәşmәsi ilә ölçülür. Belә ki, Beynәlxalq Maliyyә mәqsәd kimi qәbul edilmәsi turizm bazarının
korporasiyalarının turizm sahәsinә cәlb edilmәsi, tәlәb vә tәklifini tәmin edәn resursların vә
hәmçinin turizm infrastrukturu sahәlәrinin texnoloji proseslәrin, hәmçinin investisiya qoyu-
inkişafı üçün әlavә vәsaitlәrin ayrılması turizmin luşlarının planlaşmasına şәrait yaradır. İlk
beynәlxalq rolunu artırır. Artıq Azәrbaycanda növbәdә, turist obyektlәrinin vә turist mәhsulu-
neft gәlirlәrinin artması ilә turizmin inkişafına nun hәcmini artırmaq, onun strukturunun va-
yönәldilәn investisiyanın artması, sahibkarlığın riantlarını vermәklә, tәlәb strukturunda dәyiş-
turizmdә inkişafı üçün müәyyәn güzәştlәr vә mәnin dinamikasının tәsiri ilә yenidәn әks әlaqә
stimullar sisteminin yaradılması yolu ilә turizm yolu ilә vәsaitlәri vә resursları artırmaq olar.
vә onunla bağlı sahәlәrin kapital qoyuluşuna Respublikada islahatlar proqramının әsas istiqa-
şәrait yaradılır. Azәrbaycan respublikasında mәtlәrini tәkmillәşdirmәklә qarşıya turizmi
maliyyә ehtiyatlarının artımı, neft fondunun inkişaf etdirmәk vәzifәsi qoyulduğunu nәzәrә
investisiya mәqsәdi ilә istifadәsindә turizmin alıb, islahatların sәmәrәli olması üçün onların
sәmәrәli sahә kimi rolunu artırır. yerli resurslardan istifadә etmәyә stimul ya-
Ölkәdә turizmin inkişafına nail olmaq üçün ratması tәlәblәrini yerinә yetirmәk vacib şәrtdir.
dövlәt dәstәyi, büdcәdәn tәnzimlәnmә mütlәq Hәmçinin yerli resursların istifadәsi tәkrar
şәkildә hәyata keçirilmәlidir. Turizm bazarının istehsal mövqeyindәn baş verdikdә regionların
dövlәt tәnzimlәnmәsi onun iqtisadi artımını tә- kompleks inkişafına vә әhalinin rifahına şәrait
min edәrәk 2 әsas vәzifәni yerinә yetirir: yaradır. Regionların inkişafı onun tәbii resurs-
1. Mülkiyyәt formasından asılı olmayaraq larından sәmәrәli bazar seqmentlәrinә uyğun
turizmin inkişafını stimullaşdırmaq. istehsal vә istehlak mәqsәdi ilә istifadә edil-
2. Əhalinin yaşayış sәviyyәsinә tәsir etmәklә mәsindәn asılıdır. Yeni texnologiyaların iqtisadi
onların seçimini tәşkil etmәk. dövriyyәyә cәlb edilmәsi yollarına kapital axını
Birinci istiqamәt ümumi iqtisadi tәnzimlәmә üçün ilkin şәraitin yaradılması mәqsәdi ilә bazar
siyasәti olmaqla islahatların daha sәmәrәli tipli münasibәtlәr sistemi tәtbiq etmәk vә turizm
keçirilmәsi tәlәblәri ilә bağlıdır. Ümumi daxili mәhsuluna tәlәbatı artırmaq üçün gәlirlәrin
mәhsulun artımı ilә xarici investisiyaların bölgüsünü tәkmillәşdirmәk vacibdir.
axınının turizm bazarına cәlb edilmәsinә şәrait Turizmin sosial-iqtisadi sәmәrәsi onun iq-
yaratmaq vә bu sahәdә güzәştli sahibkarlıq tisadi artım vә tәhlükәsizliyi ilә bağlı olub,
fәaliyyәtini stimullaşdıran mexanizmlәr tәtbiq inteqral sәmәrә olaraq qiymәtlәndirilir. Dövlәtin
etmәk, hәmçinin yerli sahibkarlar vә fiziki turizm inkişafında әsas vәzifәsi, onun ilkin
şәxslәrin vergi vә kredit şәrtlәri ilә turizmә fәaliyyәt şәraitini yaratmaq vә sonrakı illәrdә
qoyulan vәsaitini artırmaq olar. turist fәaliyyәtinin maliyyә vә maddi dayaqlarını
Bazar strukturu olaraq turizmin inkişafında dövlәt vә yerli vәsaitlәrin stimullaşdırılması
kommersiya maraqları ilә yerli vә sosial hesabını tәşkil etmәkdir. Dövlәtin әsas iqtisadi vә
maraqlar uzlaşır vә tarazlı inkişaf meyarına tәşkilatı rolu turizmin әrazi vә sahә strukturunun
sazlanır. Turizm rәqabәti mühiti şәraitindә xәrc- tәkmillәşdirilmәsindә büdcә, investisiya, kredit
lәrinә uyğun mәnfәәt әldә etmәk marağı üs- ödәmәlәri, hәmçinin qeyri-dövlәt resurslarının
tünlük tәşkil edir. Bu mәqsәdlә idarәetmә cәlb edilmәsi yolu ilә yüksәk artım әldә etmәklә
prosesi, gәlirlәrin artırılması vә onun bölgüsünün müәyyәnlәşir. Dövlәt idarәçiliyinin rolu re-
optimal struktur modeli әsasında tәnzimlәnilmәsi gionun iqtisadi potensialının bazar şәraitindә
bir sıra infrastruktur obyektlәrinin vә mülkiyyәt iqtisadi dövriyyәyә cәlb etmәk, regionların

53
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.51-56

imkanlarının müxtәlifliyini nәzәrә almaqla Son illәrin tәcrübәsi göstәrir ki, daha çox xarici
regional siyasәti formalaşdırmaq vә hәmçinin turistlәri cәb edәn müәssisәlәrimiz müәyyәn
kredit, vergi vә investisiyanın tәşkili ilә stimullar inkişafa nail olmuşdur. Turistlәr (xüsusilә Avro-
sistemi yaratmaqdan ibarәt olmalıdır. İnvestisiya padan gәlәn turistlәr) daha çox evlәrdә qalırlar.
siyasәti müxtәlif mәnbәlәr hesabına tәtbiq Hәtta bәzi Avropa ölkәlәrindәn gәlәn turistlәrin
olunaraq regionlara ayırmaqla, prioritet sahә sayı ötәn ilә nisbәtәn 20-25% çoxdur, bu isә
kimi turizmin inkişafına yönәlmәlidir. Bey- turizm obyektlәri arasında rәqabәtin güclәnmәsi
nәlxalq turizm bazarına daxil olmaq, hәr bir ilә bağlıdır.
ölkәnin daxili imkanları, spesifik xüsusiyyәtlәri Hәmçinin dünyanın әn çox turist qәbul edәn
vә çevik iqtisadi-sosial siyasәti ilә mümkündür. ölkәsi sayılan Fransa tәcrübәsindәn yararlanmaq
Beynәlxalq turizm layihәlәrinә qoşulmaq, da turizmin inkişafına tәkan verә bilәr. Turist
inteqrasiya sisteminә daxil olmaq, yeni islahatlar fәaliyyәti Fransa hökumәtinin regional siya-
proqramının tәrtibi vә tәşkili üçün әsas rol sәtinin obyektlәrindәn biridir. Turizm biznesinin
oynayır [2]. inkişafı ölkәdәki әrazi fәrqlәrini hәll etmәyә
Dövlәt Statistika Komitәsinin aşağıdakı gös- kömәk edir vә bütövlüyünü möhkәmlәndirir.
tәricilәrinә diqqәt yetirәk: Buna görә turizm biznesi sahәsindә regional
siyasәt tәkcә Fransanın әnәnәvi turizm bölgә-
Cәdvәl 1.
Azәrbaycanda turizm müәssisәlәrindә çalışan işçilәrin sayı vә hәmin müәssisәlәrin
ümumi maliyyә göstәricilәri
2015 2016 2017 2018

Turizm üçün xarakterik sahәlәrdә çalışan iş- 49,449 43,477 46,837 53,222
çilәrin sayı, nәfәrlә
Turizm üçün xarakterik sahәlәrdә yaradılmış 2,437.3 2,746.1 3,151.0 3,464.3
әlavә dәyәrin hәcmi, milyon manatla
Turizm üçün xarakterik sahәlәrdә yaradılan 4.5 4.3 4.5 4.3
әlavә dәyәrin ölkәnin ümumi daxili mәhsu-
lunda xüsusi çәkisi, faizlә
Turizm üçün xarakterik sahәlәr üzrә qoyulan 1,063.9 363.0 267.3 229.7
investisiyaların hәcmi, milyon manatla

Mәnbә: Azәrbaycan Respublikasının Dövlәt Statistika Komitәsi

Son 4 ildә turzim sahәlәrindә çalışan işçilәrin lәrindә hәyata keçirilir, burada iqtisadi artım da
sayında artım müşahidә olunsa da, qoyulan mühüm amil rolunu oynayır, eyni zamanda
investisiyaların hәcmindә azalma müşahidә turizm biznesinin әlavә iş yerlәri yaratmağına
edilmişdir. Hәmçinin yaradılmış әlavә dәyәrin imkan yaradan daha az tanınan sahәlәrdә dә
artıq olmasını da müşahidә edirik. Dövlәt bu aparılır. Mәrkәzlә bölgәlәr arasında bütün
sahә üzrә investisiyaların hәcmini artıraraq yeni münasibәtlәr müqavilә әsasında qurulur. Hәr beş
layihәlәrә imza ata bilәr. Turizmin iadrә ildәn bir, ölkәnin növbәti beşillik inkişaf planı
edilmәsinin әsasını turizm müәssisәlәrinin idarә qәbul edildikdә, paytaxt әrazilәri, xaricdәki
edilmәsi tәşkil edir. idarәlәr vә xüsusi statuslu әrazi vahidlәri
Turizm müәssisәlәri qarşılama, qidalanma, Mәrkәzlә, o cümlәdәn turizm biznesi sahәsindә
yerlәşmә vә s. kimi xidmәtlәr göstәrәrәk turistlәr dә müqavilәlәr bağlayır. Bu müqavilәlәr gәlәcәk
üçün ilkin vә sonrakı tәәssüratı formalaşdırır. dövr üçün әsas iş sahәlәrini vә ayrılan ma-

54
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.51-56

liyyәnin hәcmini müәyyәnlәşdirir. Dövlәt müx- keçirәrәk, turizm sahәsi üzrә tәhsil alan tә-
tәlif yollarla yerli vә xarici turistlәri cәlb etmәk lәbәlәrә hәmin sektorda part-time iş imkanları
üçün nәzәrdә tutulmuş әrazilәrin turistik tәşkili yaradır, turizm müәssisәlәrindә turistlәr üçün
üçün yerli layihәlәri vә tәşәbbüslәri tәşviq edir. güzәştli kompaniyalar tәklif etmәklә turizm
Bu cür layihәlәr keyfiyyәt prinsiplәrinә әsaslanır sferasında müsbәt dәyişikliklәr әldә edә bilәr.
vә bütün maraqlı üzvlәrin birlәşmәsinә kömәk Aşağıdakı nüanslar turizm müәssisәlәrinin
edir. inkişafı üçün dövlәtin diqqәt mәrkәzindә sax-
Turizm biznesi sahәsindә dövlәt siyasәtinin, lamalı olduğu mәqamlardır:
xüsusilә vacib bir sahәsi ölkәnin turizm mәkanı 1. Mәlumatlandırıcı proqramların hazırlan-
kimi müsbәt imicinin yaradılması vә onun dünya ması vә bu işә mәqsәdyönlü, ardıcıl nәzarәt edәn
turizm xidmәtlәri bazarında daha da tanı- bir qurumun yaradılması vacibdir. Turizm sekto-
dılmasıdır. runun daha sürәtli inkişafı, rәqabәtqabiliy-
Nәticә. Bütün bu qeyd olunan problemlәri yәtliliyi vә yüksәk gәlir әldә edilmәsi üçün bu
nәzәrә alsaq deyә bilәrik ki, turizm müәssi- sahәdә iş müvәqqәti, dövri xarakter daşıma-
sәlәrinin idarә edilmәsi düzgün planlaşma malıdır.
sistemi ilә tәnzimlәnir. Planlaşmada ilk öncә re- 2. Kadr çatışmazlığı aradan qaldırılmalı, bu
gionda turistlәrin sosial demoqrafik tәrkibi, sektorun xidmәt sahәlәrinә ixtisaslı mütә-
tәlәblәri motivizasiyası qiymәtlәndirilir. Daha xәssislәr cәlb edilmәlidir. Turizm personalının
sonra müәssisә üçün zәruri olan şәrait, resurslar, mütәmadi olaraq kurslara göndәrilmәsi, maarif-
imkanlar qiymәtlәndirilir. Müәssisәnin biznes lәndirilmәsi, vaxtaşırı treninqlәrin keçirilmәsi
planında turizm mәhsulunun tәrkib hissәlәri problemin hәllinә müsbәt tәsir göstәrәr. Turizm
(miqdarı, keyfiyyәti, işçilәrin sayı, sahәdaxili sәnayesinin inkişafı ilә bağlı ehtiyacları ödәmәk
ötürmәlәr, gәlirlәrin nisbәti) planlaşdırılır. Biz- – turizmin balanslaşdırılmış şәkildә inkişafını
nes plan kommersiya gәlirlәri baxımından qiy- tәmin etmәk, düzgün idarәetmә vә turizm
mәtlәndirilir. Dövlәt sәviyyәsindә idarә olunan ehtiyatlarından sәmәrәli istifadә mexanizmlәrini
turizm sferasında menecerlәr dövlәt mexa- qorumaq üçün respublikamızın bütün bölgә-
nizmlәrindәn vә beynәlxalq sәviyyәli qanun vә lәrindә rәqabәtәdavamlı turizm xidmәti sahәlәri
müqavilәlәrdәn istifadә edir. Dövlәt turizmin yaradılmalı, inkişafı peşәkarlarla davamlı
inkişafı mәqsәdi ilә bu sahә ilә әlaqәli digәr etmәkdәn ötrü sәmәrәli işlәr görülmәlidir.
sahәlәrin (sәnayenin, kәnd tәsәrrüfatının, tikin- 3. Turistlәrә Azәrbaycanla tanışlıq mәqsәdi ilә
tinin vә s.) inkişafı üçün infrastruktur layihәlәr, kifayәt qәdәr әyani vәsait – turist xәritәlәri vә
hәmçinin turist tәlәbatının genişlәnmәsi mәqsәdi kitabçaları, broşurlar paylanmalıdır. Bu işdә
ilә investisiya layihәlәri hazırlayır. Turizmin tәbliğat vasitәsi kimi elektron marketinqin
infrastruktur bazasının yaradılması dövlәt Mәdәniyyәt vә Turizm Nazirliyi tәrәfindәn
proqramları әsasında baş verir. Turizm qanunları 2013-cü ildә yaradılmış, 7 dildә fәaliyyәt gös-
sahә vә regional idarәetmә xüsusiyyәtlәrinә görә tәrәn www.azerbaijan.travel rәsmi milli turizm
ixtisaslaşır. İxtisaslaşma dövlәtin maraqları ilә portalının rolu yüksәk dәyәrlәndirilmәlidir. Hәm
yerli maraqlar, habelә müәssisәlәrin fәaliyyәti minlәrlә istifadәçinin daxil olduğu sayt, hәm dә
arasında stimullar yaradır. Dövlәt proqramının dövlәt qurumları tәrәfindәn yaradılmış müvafiq
tәrkibindә perspektiv imkanları azad rәqabәt sәhifәlәr sırasında 4-cü yerdә olan Mәdәniyyәt
mühitindә dövriyyәyә cәlb etmәyә imkan yara- vә Turizm Nazirliyinin facebook sәhifәsi demәyә
dır. Dövlәtin turizm fәaliyyәtinin idarә sistemi әsas verir ki, Azәrbaycan turizm potensialının
qlobal mәqsәdlәrә yönәldilir. Yoxsulluğun azal- xarici ölkәlәrdә reklamının aparılması tәbliğat
dılması üçün yeni iş yerlәrinin açılması, region- siyasәtimizin prioritetlәrindәn biri hesab edilir.
larla paytaxtın müqayisәli inkişafının aradan 4. Turizmin obyektlәrindә qiymәtlәrin baha
qaldırılması vә ölkәyә kapital axınının tәmini olması sәbәbindәn, bu bir hәqiqәtdir ki, hәtta
hәmin mәqsәdlәrә nail olmağı asanlaşdırır. yerli turistlәr belә sәyahәt üçün ölkә daxilini
Dövlәt turizm fәaliyyәti ilә mәşğul olan deyil, әsasәn, qonşu ölkәlәri (Gürcüstan, Türkiyә
sahibkarlara stimullaşdırıcı tәdbirlәr hәyata vә s.) seçirlәr. Bu problemin hәlli üçün mәhz

55
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.51-56

dövlәt dәstәyinin olması çox vacibdir. Belә ki, these goals more quickly, it is important to
turizm şirkәtlәrindәn 18% hәcmindә әlavә dәyәr increase access to air and other vehicles, to
vergisi tutulur ki, bu da hәmin şirkәtlәrin yerli vә improve the infrastructure of numerous types of
xarici turistlәrә daha yüksәk mәblәğ qarşılığında tourism, and to promote national values at the
xidmәt tәklif etmәsinә sәbәb olur. İnkişaf etmiş international level. Support for the development
ölkәlәrin tәcrübәsinә nәzәr salıb bu sahәdә of the tourism sector, which promises great
dövlәt tәrәfindәn müәyyәn hәvәslәndirici gü- opportunities for the future is an investment of a
zәştlәr etmәk, müxtәlifyönlü dәstәklәyici tәd- well-established tourism strategy to this sector,
birlәr (aşağı dәyәr vergisinin tәtbiq olunması, tu- the results of which can change the state’s
rizm obyektlәrinin xәrclәrinin azaldılması vә s.) tourism policy and plans now and in the future.
keçirmәk zәruridir.

ƏDƏBİYYAT Н.Kасымова
1. Bilalov B.Ə., Gülalıyev Ç.G. Azәrbaycan Основы менеджмента в индустрии
Turizmi: bu gün vә sabah. 4-cü Respublika elmi туризма
konfransının materialları, Bakı, “Aypara-3” Аннотация
nәşriyyatı, 2013, 86 sәh. Перспективы развития туристического
2. Mәmmәdov E.Q. Azәrbaycanda Turizm комплекса в Азербайджане во многом зависят
bazarının formalaşması vә idarә olunmasının от государственного регулирования сектора
regional xüsusiyyәtlәri. Bakı, “Gәnclik” nәşriy- туризма с современной стратегией продви-
yatı, 2013, 172 sәh. жения продуктов регионального уровня.
3. Soltanova H.B., Bilalov B.Ə. Otel. Bakı, Учитывая высокий туристический потенциал
2008, sәh. 65-69 регионов, мы можем преобразовать эконо-
4. www.e-qanun.az мические районы в специализированные ту-
5. https://tourismnotes.com ристические зоны с политикой, проводимой
государством. Для более быстрого дости-
жения этих целей важно расширить доступ к
N.Gasimova воздушным и другим транспортным сред-
Fundamentals of management in tourism ствам, улучшить инфраструктуру много-
Abstract численных видов туризма и продвигать
The development prospects of the tourism национальные ценности на международном
complex in Azerbaijan depend in many respects уровне. Поддержка развития сектора туризма,
on the state-level regulation of the tourism sector который обещает большие возможности для
with a modern strategy for promoting regional- будущего, является убедительным доказа-
level products. Given the high tourism potential тельством долгосрочного вклада устоявшейся
of the regions, we can convert the economic туристической стратегии в этот сектор,
regions into specialized tourist areas with the результаты которого могут изменить поли-
policy pursued by the state. тику и планы государства в области туризма
According to the article, in order to achieve сейчас и в будущем.

56
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.57-63

THE ROLE OF TRANSNATIONAL CORPORATIONS


IN THE CONTEXT OF GLOBALIZATION AND THEIR
CRITERIA FOR COMPETITIVE DEVELOPMENT

Bilgeyis Hasanova,
Azerbaijan State University of Economics (UNEC),
Master of İnternational Masters and Doctors Center
e-mail: bellahasanova@gmail.com

UOT: 33
Abstract. At the moment, the strengthening of ties between individuals, companies and countries
as a whole plays a significant role. The relationship between these links is growing stronger every
day. Globalization is a process of integration of states and peoples in different areas of activity.
Globalization can be defined as the highest stage of internationalization, which should be
understood as a combination of processes and phenomena such as cross-border flows of goods,
services, capital, technology, information and cross-country movement of people.
Internationalization has accelerated economic progress. It contributed to the expansion of the
exchange of material and intellectual values had a beneficial effect on contacts between people. An
important part of the internationalization process and one of the main components of globalization
is the phenomenon of transnationalization, in which a certain share of the country’s production,
consumption, export, import and income depends on the decisions of international centers located
outside the given state. The leading forces here are transnational corporations (TNCs), which
themselves are both the result and the main actors of internationalization. The process of
globalization of the economy has deepened in recent decades, when markets, capital, technology,
goods and labor, became more interconnected and integrated into the multilayer network of
multinational corporations.
The strategy of TNCs is characterized by innovative aggressiveness and dynamism, continuous
improvement of the internal corporate structure, and the focus on the conquest of not only individual
segments of the world market, but key global economic positions in the production and sale of
products.
Key words: transnational corporations, the integration progress, the global economy, economic
development.
Açar sözlәr: transmilli korporasiyalar, inteqrasiya tәrәqqisi, qlobal iqtisadiyyat, iqtisadi inkişaf.
Ключевые слова: транснациональные корпорации, интеграционный прогресс, мировая
экономика, экономическое развитие.

The actuality of article: Continuous develop- cance of the study of the chosen topic. The re-
ment of the transnationalization process explains levance of this work is explained by the fact that
the relevance, usefulness and scientific signifi- in the modern period the world economy is

57
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.57-63

characterized by a high degree of globalization, dological techniques such as a logistic, applied,


which ensures and controls the unified func- historical analysis of the activities of TNCs were
tioning of the world economy. In modern times, applied.
a key indicator of the development of in- Analysis
ternational production is foreign direct in- There are many diverse reasons for the
vestment, which is the main instrument for emergence of TNCs. The most significant reason
building up international production. Direct among them is the process of internationalization
investment refers to the amount of systematic of economic activity, which leads to the deve-
statistical material needed to assess the parti- lopment of productive forces beyond national
cipation of multinational corporations in dif- borders. TNCs are the main participants in the
ferent countries in international production, international division of labor. The inter-
given their functioning in various sectors of the nationalization of production is the process of
economy. forming branches through the export of capital.
Transnational corporations are the main Thus, TNCs are the result of an interna-
driving force in this process. Being an important tionalization strategy that is in the nature of the
element in the development of the world expansion of economic ties.
economy and international relations, transna- The fundamental prerequisites of globali-
tional corporations reflect the intensification of zation are the transition from the centralization
international competition. of the economy to its decentralization, the use of
In recent years, TNCs have made a major new communication technologies, the transition
breakthrough on the world stage, turning into the from the national economy to the global one, the
main heroes of the global economy. Given all of transition from the industrial to the information
the above, it can be concluded that the study of society. One of the important directions of
this topic is quite significant. globalization is the activity of transnational
The object of the article is the transnational corporations (Fabienne Fortanier, 2007).
corporations, the role of TNCs in the process of The most important global financial and
world globalization, and their fate in the commodity flows that determine the deve-
conditions of constantly growing competition. lopment of the world economy pass precisely
The purpose of article is to study the through transnational corporations and the
effectiveness of TNCs, to identify the essential transnational banks associated with them. The
features of their functioning, to identify patterns, rapid growth of foreign direct investment, the
problems and possible difficulties in a deepening of the international division of labor,
competitive environment, modification of TNC in particular, the expansion of the company’s
in response to the rapid development of the technological division of labor has provoked the
world economy; the inevitable impact of glo- emergence of powerful international scientific
balization on their tendencies of formation. and industrial complexes with branches in
Methods different countries. A transnational corporation
The article is devoted to the study of the ever- (TNC) is a company that owns foreign assets and
increasing role of transnational corporations in unites several branches abroad under its wing.
the process of world production. The metho- This complex one has sufficient potential to have
dological basis of this article is a documentary a significant impact on many sectors of the
analysis and a deductive method. global economy. The relationship between bran-
The theoretical base of this article includes ches and the parent company is based on the
regulatory, statistical data of foreign sources, principle of transparency. Despite the fact that
online resources, and scientific developments of these branches are adapted to the environment of
various research centers. The study analyzed the the host country, the immanence of the nature of
works of world economists on contemporary this process can be traced, since in the end they
issues and the role of transnational corporations. operate under the motto of the main company. A
During the preparation of the article, metho- negative aspect of this form is the property

58
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.57-63

liability of the entire corporation, and not just the Fig. 1: The number of TNCs in the world
part that is owned by the branch. The by the end of 2018
independence of the branches is limited by strict
control of the home country. The limited
possibilities of the domestic market make the
idea of creating foreign representative offices
abroad attractive. TNCs allow not only access to
world markets, but also produce a competitive
assortment of goods. The main feature of TNCs
is the desire to break away from the national soil,
the global nature of functioning, the planning
structure, and centralized control over the supply
and marketing of products. Source: https://moluch.ru/archive/245/56546/
In order for a company to be called transna- Transnational corporations contribute to the
tional, compliance with at least one of the strengthening of scientific and technological
following traits is required: progress. Along with a large number of positive
– The location of all functioning branches points of transnational corporations, it is also
outside the territory on which the country of important to note the negative sides. An example
residence is located is the imposition of a non-characteristic sectoral
– Sales of products on the world market structure of production for developing countries,
– Representation of the subjective ownership environmental pollution, exploitation of local
structure by citizens of various countries. natural resources, and redirection of profits into
Sometimes companies meet all three of these their pockets. Regardless, Transnational corpo-
criteria at the same time. TNCs are able to rations still regulate a large part of world trade.
significantly reduce the risks of their operations Transnational corporations allow countries
by locating their production in different with technological advantage access to the
countries. Multinational corporations are an resources of other countries, which also provides
urgent requirement of the modern world eco- a competitive environment in the global market.
nomy. Currently, multinational corporations are increa-
In the definition of transnational corporations, singly focusing on the specialization of countries
two concepts that are important to note are the in the production of goods. Transnational corpo-
home country of the corporation and the host rations, placing their investments, pay special
country. The home country is understood as the attention to finding new markets, reducing
location of the headquarters of the multinational production costs, searching for resources.
corporation, and the host country is the country The process of formation of TNCs is also
in which the assets of the multinationals are explained by their economic efficiency, which is
directed. The parent company is located at the caused by an expanded spectrum of production
very beginning of the TNCs` management chain within the framework of individual sectors of the
and plans the entire future strategy of the economy.
corporation. Developed countries such as the An integral role in the creation of TNCs
USA, Western Europe and Japan often act as the belongs to the approving decision of the states in
home country. But in the modern period there are relation to them. This is due to the fact that it is
many TNCs from developing countries, for thanks to these formations that countries can
example, Taiwan, South Korea (Antonio Ma- survive in conditions of fierce competition,
jocchi, Roger Strange, 2007). profit, significantly reducing production costs. In
order to reinforce the activities of TNCs in the
international arena and provide them with

59
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.57-63

markets for the sale of manufactured products, the difference in exchange rates of their
countries conclude economic, trade, political affiliates. The diversified activities of TNCs
agreements and alliances with them. An example make them financially more stable than ordinary
of this is the promotion of Samsung by the corporations operating in one country. TNCs
Korean government (John H. Dunning, 2006). have a choice, determining the location for their
Due to the fact that TNCs are the primary units, based on such considerations as political
carriers of the innovation burden, they are the stability, resource availability, pace of economic
main source of investment for research and high- development, price factor.
tech industries; along with this they finance the Despite the wide range of their network
improvement of qualifications of working structure, TNCs are able to accumulate their
personnel. This inevitably leads, in turn, to the capital in the shortest possible time and redirect
fact that TNCs secure monopoly positions in to the most profitable channel, limiting
these areas. TNCs through their subsidiaries and production where it leads to losses. Foreign
branches carry out international operations, economic expansion carried out by transnational
which further consolidate their concentration of corporations is relatively better at managing
capital and production. market risks than the mechanisms of national
TNCs have incomparable resilience to crises, companies. TNCs on the basis of structural
as they operate in many corners of the earth, planning, determine the number of foreign
which gives them the ability to control and missions, while they can safely maneuver this
financial advantage. indicator, depending on material returns. They
The reasons for the formation of TNCs can can significantly reduce production if they are
also be called a number of arguments, which still able to profit even with small batches of
gives them an indisputable advantage in contrast production. Similar corporations also have
to companies having a single base point within access to information about the internal structure,
their own country. The effect of large-scale pro- about the upcoming development of national
duction and interethnic differences lead to super markets. They have access to data on local
profits of TNCs. The ability to enhance effi- competing companies (Бабанова К., 2006).
ciency and competitiveness, production, mana- The reasons why the choice falls on one or
gerial and marketing experience of TNCs are another country in the process of opening foreign
mobile assets that allow corporations to transfer branches may be: labor legislation of the host
their units to the territory of other countries. countries, wage level, antitrust law, taxation
TNCs have a significant priority in access to strategy, infrastructure, obligations to protect the
raw materials, to cheaper and, nevertheless, environment. The host country exercises close
professional personnel of the host country. They control over the functioning of foreign branches,
also use the markets of their affiliates to sell their defining a clear delineation of the nature of their
products. activities.
TNCs, in order to extend the life cycle, can The organizational and production structure
transfer obsolete technologies and products to of TNCs allows them to enjoy the privileges of
their overseas branches, meanwhile mobilizing the international division of labor to a greater
all their potential to develop innovations in the extent relative to local companies, and steadily
home country. maintain the reputation of the company.
Foreign direct investment, that is, sometimes The reason for the emergence of TNCs is due
allows corporations to overcome the obstacles to the fact that the TNC process deepens, which
created by tariff barriers that stand in the way of makes it inevitable to adjoin a single economic
export. Due to the fact that in the 60s Europe space, otherwise the company will have to deal
taxed exported goods, the United States began to with such negative reflections of the world eco-
import pure investments in order to circumvent nomy as transportation costs, monopoly power,
these tariffs (Конина Н.Ю., 2008). and customs barriers. In the end, it’s much more
TNCs are also able to benefit by manipulating advisable to be inside the system than outside.

60
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.57-63

TNCs have a number of privileges in contrast entire range of products without which we
to ordinary firms; this is due, for example, to the cannot imagine our everyday life. This is every-
fact that the national government provides thing from McDonald’s burgers to high-tech
support to foreign missions, thereby reinforcing products that are in high demand. In connection
their legal strategy. In the event of an inevitable with the growth of TNCs throughout and the
failure, the damage is proportionally divided strengthening of their power, we can say that
between all TNC structures, which make it they are the main subject of the global economic
feasible and metered. Profit is also distributed system. TNCs control not only production, but
among all participants in the process. also services (Karl P. Sauvant, 2008).
In order to get a big profit, TNCs resort to the Transnational corporations have a very large
use of transfer prices, artificially increasing market and scientific-production potential,
prices during deliveries. In the end, the need to which provides them with a stable position in the
create TNCs is explained by the fact that they are selected market segment, thereby correlating
better than anyone else in exercising control over behind them the receipt of high profits. TNCs
the movement of capital, being the main continue to grow, rapidly increasing their number
investors in developing countries, extending a from day to day.
helping hand to them. Table 2: Distribution of the largest TNCs by
Table 1: Most Profitable Transnational cor- production specialization to countries in 2018
porations in the world in 2019

Source: https://moluch.ru/archive/245/56546/
Source: https://fortune.com/global500/ Between branches of transnational corpo-
Transnational corporations, being the prota- rations and ordinary companies there is a clear
gonist of the world economy, act as the main distinguishing feature. It lies in the fact that,
incentive for the migration of personnel and the unlike foreign companies, material resources are
professional exchange of experience and know- allocated for the creation of TNC branches,
ledge. All of the above reasons in tandem played thanks to which a local businessman is formed as
the best motivators for creating TNCs. a national legal entity on the part of a local
As a rule, TNCs are located in developed businessman. This feature of TNCs provides
countries. This is due to many factors, among affiliates with great advantages, enabling them to
which it is important to highlight a noble participate in the interethnic relations of the local
infrastructure, an extensive network of relations country and privileges as a national entity. Being
and the position of such countries on the world a local business entity, branches of TNCs are
stage, investment potential and technological able to significantly reduce possible commercial
arsenal. All of us, regardless of our location, are and political risks. The branch of the multina-
under the pressure of TNCs. tional corporation is well informed about the
We can often not notice the world’s exposure local legislation of the country, as well as about
to the effects of transnational corporations, but in the state policy towards entrepreneurs. TNCs
everyday life we are surrounded by the results of form their branches in accordance with all
transnational corporations, this is almost the requirements of the legislation of the host

61
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.57-63

country, legally registering them in the form of cooperation and strengthening the ties of national
branches (branches), company associations or economies, but also to the equalization of
subsidiaries (A.Goldstein, 2008). economic conditions of countries through the
TNCs use various forms of expansion of the rational distribution of individual units of the
world market to spread their activities. These production process around the world. TNCs are
forms do not imply participation in the share the best opportunity to use stagnant capital
capital of foreign countries, but only operate on without using it, finding it a profitable solution in
contractual relationships. Such forms of the economies of other countries. The influence
transnational corporations include franchising, of the economic functioning of TNCs affects all
licensing, management contracts, the transfer of spheres of life. Corporations contribute not only
enterprises on a turn-key basis, the provision of to a deeper division of labor, but also to more
marketing services, and agreements on the detailed specialization. They become the cause
implementation of mutual operations at specified of structural changes in the economy and the
time intervals. dynamic transformation of economic relations.
Conclusion. The modern economic space is a Continuous struggle for the buyer leads to an
single whole system of interaction between all aggravation of relations between rivals, which
functioning entities. Recently, as a result of the entails the absorption by large corporations of
internationalization of the world economy, the small companies, improvement of the production
conditions of competition in the sphere of process, implementation of non-price measures
production of countries have become tougher, of competition and non-market means of
which leads to the transformation of all areas of struggle. The merciless struggle for a potential
the economy. Countries come to comprehend the buyer, for new sales markets and resources
fact that the do-it-yourself strategy is losing its encourages TNCs to take a more reasonable
significance in the context of the globalization of approach to assessing their own capabilities and
the economy, and for this reason they seek to pursuing an intelligence policy in order to
quickly join the process of spontaneous monitor the successful experience of other
integration of business operations. They are very corporations
willing to open up to the influx of foreign direct
investment by signing international investment REFERENCES
agreements. 1. Andrea Goldstein “Emerging Economies'
In order to attract TNCs, the host countries are Multinationals: Explaining the Case of Tata”,
creating favorable conditions in the form of tax Transnational corporations, vol. 17, 2008, pp. 85
easing, legal protection, and guarantees against -109.
political threats. This process contributes to the 2. Antonio Majocchi, Roger Strange “The FDI
exit of countries from the zones of peripheral location decision: does liberalization matter?”,
development of the world economy. The most Transnational corporations, vol. 16, 2007, pp. 1-40.
effective catalyst in this process are transnational 3. Fabienne Fortanier “Foreign direct
corporations. The strongest impetus for the investment and host country economic growth:
formation of TNCs was the increase in Does the investor's country of origin play a
production capacity and the desire to more role?”, Transnational corporations, vol. 16, 2007,
profitably realize sales, taking advantage of all pp. 41-76.
the advantages of comparative advantage. TNCs, 4. John H. Dunning “Towards a new paradigm
being an integral part of the global nature of the of development: implications for the deter-
economy, are not only an economically minants of international business” Transnational
important entity, but also a political and social corporations, vol. 15, 2006, pp. 173-227.
one. 5. Karl P. Sauvant (2008), The Rise Of Trans-
TNCs, being an economically important national Corporations From Emerging Markets
institution, contribute not only to liberalization, Threat or Opportunity, England. “Edward Elgar

62
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.57-63

Publishing Lmd”, 391 p. siyaların uğurlu tәcrübәsini izlәmәk üçün bir


6. Бабанова К. “Стратегии ТНК в условиях kәşfiyyat siyasәti aparmağa vadar edir.
глобальной экономики”, Экономические
стратегии №4, 2006, с. 128-133. Б.Гасанова
7. Конина Н.Ю. “Глобализация и изме- Роль транснациональных корпораций в
нение внешней среды деятельности ТНК”, контексте глобализации и их критерии
Экономические науки. №42. 2008, с. 398-401. конкурентного развития
8. https://moluch.ru/archive/245/56546/ Аннотация
9. https://fortune.com/global500/ Транснациональные корпорации были
главной движущей силой в последние годы.
B.Nәsәnova Транснациональные корпорации, которые
Qloballaşma şәraitindә transmilli являются важным элементом в развитии
korporasiyaların rolu vә rәqabәtqabiliyyәtli мировой экономики и международных отно-
inkişaf meyarları шений, отражают усиление международной
Xülasә конкуренции. Этот процесс помогает странам
Transmilli korporasiyalar son illәrdә әsas выйти из областей периферийного развития
hәrәkәtverici qüvvәlәrdir. Dünya iqtisadiyyatının мировой экономики. Самым сильным сти-
vә beynәlxalq әlaqәlәrin inkişafında mühüm мулом для формирования транснациональных
element olan transmilli korporasiyalar bey- корпораций было желание увеличить произ-
nәlxalq rәqabәtin güclәnmәsini әks etdirir. Bu водственные мощности и сделать продажи
proses ölkәlәrin dünya iqtisadiyyatının periferik более прибыльными, используя сравнительные
inkişafı sahәlәrindәn çıxmasına kömәk edir. преимущества.
Transmilli korporasiyaların formalaşması üçün Будучи экономически важным институтом,
әn güclü stimul, istehsal gücünün artması vә транснациональные корпорации способствуют
müqayisәli üstünlüyün istifadә edәrәk satışları не только либерализации, сотрудничеству и
daha sәrfәli hәyata keçirmәk istәyi idi. укреплению национальных экономик, но и
Transmilli korporasiyalar iqtisadi cәhәtdәn выравниванию экономического положения
vacib bir qurum olmaqla, yalnız milli iqtisa- стран посредством рационального распре-
diyyatların liberallaşdırılmasına, әmәkdaşlığına деления различных частей производственного
vә әlaqәlәrinin möhkәmlәnmәsinә deyil, hәm dә процесса в мире. Постоянная борьба за по-
istehsal prosesinin ayrı-ayrı hissәlәrinin dünyada купателя приводит к обострению отношений
rasional paylanması ilә ölkәlәrin iqtisadi vә- между конкурентами, что приводит к захвату
ziyyәtinin bәrabәrlәşdirilmәsinә öz töhfәlәrini крупных компаний мелкими корпорациями,
verir. Alıcı üçün davamlı mübarizә rәqiblәr улучшению производственных процессов,
arasında münasibәtlәrin kәskinlәşmәsinә sәbәb реализации неценовых мер конкуренции и
olur ki, bu da böyük şirkәtlәrin kiçik korpo- нерыночных средств борьбы. Непрекраща-
rasiyalar tәrәfindәn әlә keçirilmәsinә, istehsal ющаяся борьба за потенциальных покупателей,
prosesinin yaxşılaşdırılmasına, rәqabәtin qiymәt- новые рынки сбыта и источники вынуждает
dәnkәnar tәdbirlәrinin hәyata keçirilmәsinә vә транснациональные корпорации применять
bazarda olmayan mübarizә vasitәlәrinә sәbәb более приемлемый подход к оценке своих
olur. Potensial alıcı, yeni satış bazarları vә возможностей и проводить политику разведки,
mәnbәlәri uğrunda amansız mübarizә transmilli чтобы следовать успешной практике других
korporasiyaları öz imkanlarını qiymәtlәndirmәyә корпораций.
daha mәqbul yanaşmağa vә digәr korpora-

63
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.64-69

KOSMİK ROBOTLAR VƏ MANİPULYATORLAR

Rasim Əlizadә,
Azәrbaycan Texniki Universitetinin Maşın vә mexanizmlәr
nәzәriyyәsi kafedrasının müdiri, texniki elmlәr doktoru, professor,
Maşın vә Mexanizmlәr Nәzәriyyәsinin Beynәlxalq Federasiyasının
Azәrbaycan Komitәsinin (AzC IFToMM) sәdri
e-mail: alizada_rasim@hotmail.com; rasima@aztu.edu.az

UOT: 621.01
Xülasә. Kosmosda robotların missiyası, kosmik aparatların qovuşma manipulyatorları,
telemanipulyatorlar, Kanadarm, robot “vezdexod” avtonom olsa da, onlar kosmonavtların nәzarәti
altında olurlar. Uzaq kosmosda zondlar avtonom işlәmәlidirlәr. Günәş sistemindә ekzoplanetlәr vә
belә dünyalar mövcud olması mәlumdur. Ona görә dә zondlar, roverlәr avtonom olmaqla geodeziya
alәtlәri ilә tәmin olunmalı, astronavtların gәlmәsi üçün yerüstü infrastrukturu hazırlamalı vә
insanlar kimi işlәyә bilmәlidirlәr. İntellektual kosmik robototexnika problemlәri ilә yanaşı, yeni
tәdqiqatlarda – idarәetmә, enerji, mexanika, әlaqә, sensorlar vә digәr açıq problemlәr dә tәlәb
olunur.

Açar sözlәr: robotlar, manipulyatorlar, kosmik aparatlar, marsaxodlar.


Key words: robots, manipulators, space devises, robot-rovers.
Ключевые слова: роботы, манипуляторы, космические аппараты, марсоходы.

R
obotların vә manipulyatorların olur. Lakin Marsda mәsafә fәrqi böyükdür, ona
missiyası. Kosmosda istifadә ediәn görә dә tәdqiqat distansiyon olaraq Marsa enmiş
robot vә manipulyatorları şәrti astronotlar tәrәfindәn hәyata keçirilәcәk. Qeyd
olaraq aşağıdakı siniflәrә bölmәk etmәk lazımdır ki, bu zaman gecikmә mәsafәyә
olar: robotlaşdırılmış tәdqiqat missiyaları, görә (Ay üçün 2-3 san., Mars üçün 0,5 saata
robotlaşdırılmış kommersiya vә istismar missi- yaxın vә bir çox başqa şәrtlәr isә asteroidlәr vә
yaları, insan tapşırığı ilә qurulacaq yol üçün digәr planetlәrin peyki üçün) tәyin edilir, ancaq
robotlaşmış missiya, kosmik tәdqiqatlar üçün radionun olması – planet vә Yer әtrafında,
insanın robotlaşmış qurğularla missiyası, mobil- orbitdә transilyasiya olunur. Bu radioyayımı
liyi artırmaq üçün insanın nәqliyyatla missiyası, artırmaq üçün Marsәtrafı orbitdә әlaqә peyklәri
arxeoloji qurğuların tәdqiqi vә istismarı üçün qoymaq vә kosmik gәmilәrin qovuşma mani-
insan missiyası [1, 4]. pulyatorlarından istifadә etmәk olar (şәkil 1).
Pilotsuz uçuşlarda vacib faktorlardan biri İnsanın lazımlı yerdә olması problemi әhә-
qurğunun Yerdәn hansı uzaqlıqda işlәmәsidir. Ay miyyәtli dәrәcәdә asanlaşdırır, baxmayaraq ki,
missiyasında isә distansiyon idarәetmә müm- müәyyәn qәdәr avtonomiya olmalıdır. Mәsәlәn,
kündür. Digәr şәraitlәrdә mәsafәlәr daha da az aşağı sәviyyәli nәzarәt insanlara hәvalә olun-
olmalıdır, belә ki, insan – nәzarәtçi yaxınlıqda mamalıdır, çünki onlar daha vacib mәsәlәlәri hәll

64
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.64-69

etmәlidirlәr. Mәsәlәn, yüksәk sәviyyәli yolun planlaşdırılır. Yenә dә tәlәb olunan avtonomiya
funksiyasının planlaşdırılması, onlara nәzarәt vә mәsafәdәn asılıdır. Belә ki, Ayın vә bәzi Yerә
verilәnlәrin bәrpası avtomatik şәkildә çәtin icra yaxın obyektlәrin tәdqiqi teleoperator vasitәsi ilә
olunur. ola bilәr, buna görә uzaq mәsafәdәki yerlәr üçün
avtonomiyanı artırmaq lazımdır.
İnsanların missiyası üçün meydançaların
hazırlanmasında istifadә edilәn avtomatik ma-
şınlar geniş spektrli qurğulardan ibarәtdir. Ay-
dakı istәnilәn nöqtә әsasәn yerә nәzәrәn poza-
laşdırılıb. Mәskunlaşma әrazisini möhkәm-
lәndirmәklә radiasiyadan qorunmaq vә bütün
hazırlıq işlәrini aparmaq lazımdır. Marsdan geri
qayıtmaq üçün yanacaq sәrfi arta bilәr, ona görә
dә Marsda yanacaq istehsalı zәruridir. Tәlәb
olunur ki, marsoxod enmә aparatından nüvә
reaktorunu düşürtsün, sonra isә münasib yer
Şәkil 1. Kosmik gәmilәrin qovuşma mani- taparaq onu quraşdırsın vә zavodu istismara
pulyatoru versin. Digәr tapşırıqlar içindә mәskunlaşma
Robotlaşdırılmış tәdqiqat, kommersiya vә әrazisinin yaxınlığında enmә meydançası hazır-
istismar missiyaları üçün tәlәb olunan qurğular lanmalıdır. Mobilliyi artırmaq arxeoloji qur-
çox kiçikdirlәr. Belә ki, onların faydalı yükünü ğuların tәdqiqi vә istismarı üçün insanları vә
tәşkil edәn alәtlәr yüngül olur, çox yer tutmur vә yerqazıyan maşınları daşımaq mәqsәdi ilә böyük
gәlәcәkdә dә hәmişә kompakt olacaq. Mi- ölçülü nәqliyyat vasitәlәri tәlәb olunur. Bütün bu
niatürlәşdirmә mәhdudiyyәtinin iki faktoru var: maşınlar birbaşa kosmonavtlar tәrәfindәn idarә
nümunәlәrin yığılması (qazıyıb çıxarılması) vә oluna bilәr. Onlar nә qәdәr çox müstәqil olsalar,
onların Yerә çatdırılması. Lakin bu әtraf mühitin bir o qәdәr dә astronavta ehtiyac qalmaz,
tipi ilә sıx әlaqәdardır vә elә yerlәr var ki, orada tәkrarlar vә tәhlükәli hallar azalar. Astronavtların
böyük olmayan nәqliyyat vasitәlәrindәn istifadә mәskunlaşma әrazisindә müstәqil işlәmәyә
etmәk mümkündür. marağı çoxalıb. Kosmik robotlar üç tipdә –
Kosmik aparatın imkan verdiyi kütlә vә sahә yeraltı orbit, uzaq kosmik mühit, planetin sәthi
robotların ölçü vә kütlәsini mәhdudlaşdırır. istifadә oluna bilәr.
Böyük olmayan avtomatik kosmik aparatlarla Robotlaşdırılmış kosmik aparatlar vә tele-
әlaqәli olan, telekommunikasiyalarda, metero- manipulyatorlar. Bir çox pilotsuz peyklәr insan
logiyalarda Yerin peykindә istifadә edilәn müdaxilәsi olmadan aşağı orbit şәraitindә
kommersiya vә istismar missiyaları nәzәrә işlәyirlәr. Buna baxmayaraq, bir çox elmi vә
alınmır. Lakin bu missiyalar böyük miqdarda kommersiya peyklәri robotlara nәzәrәn avtonom
olarsa, müxtәlif kosmik aparatlar vә pla- işlәyir vә xәtt boyunca işlәyәrәk qoyulan
netoxodlar tәlәb edilә bilәr. Mәsәlәn, Aya virtual mәsәlәlәri hәll edir. Belә әmrlәr Yerdәn verilir vә
sәyahәt üçün Yerdәn vә maşınlardan telenәzarәti bu teleidarәnin sadә formasıdır. Yalnız çox
vә bir çox panoramlı kameraları olan orta ölçülü, mürәkkәb peyklәr robot kimi qәbul edilә bilәr,
Aya vә ya asteroidә enә bilәn, torpaqdan tәbii mәsәlәn, Kosmik Teleskop Mәrkәzi.
ehtiyatlar çıxara vә emal edә bilәn yeni Lunaxod Telemanipulyatorlar pilotlu uçuşlarda istifadә
[1] tәlәb olunur. edilir. Bu qurğuların әn tanınmışı Kosmik Şatl
Maşınların qabaritlәri orta ölçüdәn әn böyük Kanadarmdır (şәkil 2) ki, geniş spektrdә peykin
ölçülәrә qәdәr dәyişә bilәr. Yerә yaxın aste- açılışından, axtarışından, qulluğundan tutmuş
roidlәrә, onların әsas qurşağına yeraltı mә- kosmik qurğuların yığılmasına vә kosmonavt-
dәnlәrdәn çıxan, emal edilәn sәrvәtlәrin Yerә, ların açıq kosmosda kömәyinә qәdәr mәsәlәlәrin
Aya vә Mars koloniyalarına göndәrilmәsi üçün hәllindә istifadә olunur. Beynәlxalq kosmik
böyük dağ-mәdәn robotlarının yaradılması stansiyanın çoxmәqsәdli manipulyatorları vardır

65
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.64-69

ki, onların әsas mәqsәdi stansiyanın özünün (zondlar) robot kimi araşdırılır, çünki onlar
tәminatıdır. Bu manipulyatorların avtonom avtonom işlәyәrәk geniş spektrdә mәsәlәlәri hәll
dәrәcәsi müxtәlif olsa da, bir qayda olaraq onlar edir. Bugünәdәk kosmik zondların әn çox
kosmonavtların nәzarәti altında olur. uzaqlaşması Plutonun orbitindәn xaricә çıxması
ilә müşahidә olunur. Belәliklә, onlar Günәş
sisteminin sәrhәdlәrinә çatırlar. Bir çox zondlar
kosmosda böyük manevr etmәklә, mürәkkәb
trayektoriyalarla hәrәkәt etmәlidirlәr. Zondlar
planetlәrin orbitinә daxil olaraq, naviqasiyasını
uzun müddәt davam etdirә bilәrlәr. Bu sәbәbdәn
dә antenaların yol verilәn xәtaları nәzәrә alın-
maqla, Yerә yaxşı yönlәndirilmәsi onların
sensorlarının vә kameralarının işlәdilmәsi hәyata
keçirilmәlidir.
Yadplanetlilәr. 50 ildәn artıqdır ki, teles-
koplarla Yerdәn kәnar hәyatın axtarışı proqramı
Şәkil 2. Kosmik Şatl Kanadarm vasitәsi ilә kosmosdan gәlәn qeyri-tәbii siqnallar
tәdqiq edilir. Hazırda aktiv formada axtarışın
Robotlaşdırılmış kosmik kostyumlar. Kos- “Yerdәn kәnar şüura ismarıc” prosesi gedir.
mik kostyumlar mikroqravitasiya şәraitindә Qalaktikanın müәyyәn hissәlәrindәn Yer plane-
qüsuru olmayan ağır geyimlәrdir (şәkil 3). Bu tinә oxşar hәyatın mövcud olması siqnalları
geyimlәr sәrt vә çәtin idarә edildiyindәn kosmo- alınır. “Kepler” kosmik teleskopundan alınmış
navtların açıq kosmosa çıxmasında maneçilik mәlumatlar nәticәsindә Günәş sistemindәn kә-
törәdir, bilavasitә kosmonavtın nәzarәti altında narda bir neçә “ekzoplanet” vә Zlatovski qur-
olur. Əvvәllәr hәrbi mәqsәdlәr üçün Yerdә ekzo- şağında belә dünyaların olması aşkarlanıb.
skeletlәr layihәlәndirilmişdir. Bu ideya hәm açıq Müasir dövrümüzdә Yerdәn kәnar sivilizasiyaya
kosmosda kosmonavtlara, hәm dә planetin mәlumatların göndәrilmәsi tendensiyası vә
sәthindә fәrdi mobilliyә tәtbiq oluna bilәr. onların bu siqnalları qәbul edib, şifrәlәrini açan
qabaqcıl texnologiyaları vardır. Böyük kosmik
mәsafәlәr sәbәbindәn Yerdәn kәnar sivili-
zasiyaya göndәrilәn vә qәbul edilәn siqnallar çox
zaman tәlәb edir. Bizә yaxın olan Alfa Sentaura
ulduz sisteminә mәsafәsi 4,4 işıq sürәti olmaqla,
siqnal doqquz ilә çatır.
Enmә aparatları. İstәnilәn göy cisminin tәd-
qiqinә yönәldilәn robotlar enmә idarәetmәsindәn
yaxşı istifadә etmәyi bacarmalıdırlar. Pilotsuz
enmә aparatları Aydan başqa bütün göy
cisimlәrindә avtonom işlәmәlidirlәr. Ayda tele-
Şәkil 3. Kosmik kostyumlar idarәetmә Yerdәn ola bilәr. Enmә tipindәn
(paraşütlә, hava şarı vә ya raketlә) vә planlaş-
Uzaq kosmos. Uzaq kosmos dedikdә, Van dırılan nәzarәtdәn asılı olaraq, sonuncu mәrhәlә,
Allen qurşağının arxasında olan kosmik fәza müәyyәn dәrәcәdә asan vә mürәkkәb ola bilәr.
nәzәrdә tutulur. Kosmik mühitdә Günәş Atmosferә giriş zamanı qaranlıq sәbәbindәn
dominantlıq etdiyi üçün Geostansionar Yerәtrafı әlaqәnin itmәsi dә ola bilәr. Tәsvirlәri vә ölçülәri
Orbit peyklәrinә uzaq kosmosda baxılır. Onlar nәzәrә almaqla, elmi işlәri planetә enmәzdәn
Yerәtrafı Orbitdә telekommunikasiya vә ya әvvәl dә başlamaq olar. Enmәdәn sonra elmi-
kommersiya peyklәridirlәr. tәdqiqat işlәri başlayır. Bugünәdәk enәn
Avtomatik zondlar. Uzaq kosmik aparatlar aparatlar bir çox mәsәlәlәri – marsoxodların açıl-

66
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.64-69

ması, Yerdәn nümunә göstәrilmәsi, elmi ekspe- – makromarsoxod (kütlәsi 150 kq-dan yuxarı).
rimentlәrin yerinә yetirilmәsi vә götürülәn Nәqliyyat vasitәlәri. Apollon Ayda hәrәkәt
nümunәlәrin Yerә göndәrilmәsini icra edib. edәn nәqliyyat vasitәsi robot deyildir, o kosmo-
Gәlәcәkdә yaradılan enәn aparatlar bir çox başqa navtların tam nәzarәti altındadır. Gәlәcәyin
mәsәlәlәri – kosmik gәmilәrin vә idarә olun- nәqliyyat vasitәlәrinin teleopeatorlar kimi müәy-
mayan aerostatların açılışının tәdqiqi, nümunә- yәn avtonomluğu olacaq. Nәzәrdәn keçirilәn
lәrin göndәrilmәsi üçün uçan aparatların geri nәqliyyat vasitәlәri iki kateqoriyaya bölünür:
dönmәsi, yeni mәdәnlәrin axtarışı vә istismarı vә • Tәhlükәsizlik şәrtlәri olmadan öz ska-
s. hәll edә bilәcәk. fandrları ilә qorunan insanları daşıyan sadә
Robot-vezdexod. Çox müxtәlif yeriyәn ro- hәrәkәt vasitәlәri.
botlar (roverlәr) düşünülәrәk hazırlanıb (şәkil 4). • Ətraf mühitdәn tәhlükәsizliyi tәmin edilәn
Marsın peyki olan Fobosa göndәrilәn ilk mar- nәqliyyat vasitәlәri.
soxodlar istisna olmaqla, tәkәrli maşınlardan Ayda hәrәkәt edәn nәqliyyat (AHN) birinci
istifadә olunmurdu. Tәkәrli vezdexodlar, addım- tipә aiddir. İkinci tip nәqliyyat vasitәlәri hәqiqi
layan vә atlayan qurğular, kosmik gәmilәr mobil qurğulardır.
(aerodinamik) vә ya balonlar (aerostatik) kimi Kosmonavtların kömәkçilәri. Robotlar pla-
sınaqdan keçirilirdi. Lakin Marsda istifadә netin sәthindә astronavtlara kömәk etmәk üçün
olunan marsoxodlar çox yavaş hәrәkәt etdiklәri nәzәrdә tutulmuşdur. Onlar müstәqil tәdqiqatlar
üçün onlara yüksәk sәviyyәli nәzarәtin Yerdәn aparmaq vә tәhlükәli yerlәrә girmәk üçün mik-
yerinә yetirilmәsi nәzәrdә tutulurdu. roroverlәrdәn, habelә yaşayış bazalarını qurmaq
Roverlәr astronavtların gәlmәsi üçün yerüstü üçün böyük inşaat maşınlarından vә planetlәri
infrastrukturu hazırlayacaq, steroid vә digәr göy tәdqiq etmәk üçün dağ-mәdәn maşınlarından
cisimlәrindәn istifadәyә başlayaraq tikinti istifadә edә bilәrlәr. Onların avtonomluq vә tele-
maşınları kimi fәaliyyәt göstәrәcәklәr. Onlar idarәetmә dәrәcәsi müәyyәn vәziyyәtlәrdә fәrqli
geodeziya alәtlәrinin, yerdeşәn qurğuların vә ola bilәr. Lazım olanda müstәqil olmalıdır ki,
müxtәlif avadanlıqların idarә edilmәsi üçün birbaşa göstәriş olmadan sahibini müşayiәt edә
alәtlәrlә tәmin olunacaqdır. Roverlәr hәrәkәt bilsinlәr. Bu xüsusiyyәtlәr bugünәdәk icra olu-
edәrәk nüvә reaktorlarının olduğu mühitin әrazi nacaq mәsәlәlәrdәndir.
vә yollarını nizamlaya bilәn 1 metr vә daha İnsanlarla işlәyәn robotlar insanabәnzәr ol-
böyük ölçülәrdә ola bilәr. malıdır. Robotlar insan kimi әtraf mühitdә
istifadә edilәn alәtlәri dәyişmәdәn işlәdә bil-
mәlidir. Robotların açıq kosmosda әn әlverişli
forması kentavrdır, ayaqlar әvәzinә dörd vә daha
çox tәkәrlәri olan robotun insanabәnzәr bәdәni,
başı vә әllәri vardır. Kosmonavtların assis-
tentinin digәr növü robotlaşdırılmış, planetin
xarici şәraitinә uyğun kosmik kostyumdur. Bu
kostyumların mәqsәdi kosmonavtların hәrә-
kәtinin asanlaşdırılmasıdır, lakin kostyumun
sәrtliyinә görә bu iş çәtinlәşir. Kostyumların
çәkisini azaltmaqla, xarici mühitdәn müdafiә
forması daha da yaxşılaşır.
Kosmik sistemlәrdә istifadә olunan qısa
Şәkil 4. Lunaxod adlar: AHN – Ayda hәrәkәt edәn nәqliyyat,
Ölçü vә kütlәsindәn asılı olaraq marsoxod- GYO – geostasionar Yerәtrafı orbit, AKK – açıq
ların tәsnifatını aşağıdakı kimi göstәrmәk olar: kosmos kosmonavtları, YYA – Yerә yaxın aste-
– nanomarsoxod (kütlәsi 5 kq qәdәr); roidlәr, ESF – ekstra sarıyıcı fәaliyyәt.
– mikromarsoxod (kütlәsi 5-30 kq qәdәr); Hәll edilmәmiş problemlәr. Süni intellektin
– minimarsoxod (kütlәsi 30-150 kq qәdәr); qüsurları yalnız kosmik robototexnikanın prob-

67
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.64-69

lemlәri deyil. Praktiki olaraq daxil edilmiş Enerji. Enerji robototexnikanın bütün әla-
aspektlәr hәlә tәkmillәşdirilmәni vә tәdqiqatları vәlәrindә әsas mәsәlә olsa da, kosmosda işlәr
tәlәb edir. Hәlli tәlәb olunan problemlәrin bununla bağlı çәtindir. Sensor vә elektron
klassifikasiyası mövzuya vә istiqamәtә görә belә idarәetmә bir qayda olaraq, cәrәyanı batareyadan
ola bilәr: idarәetmә, enerji, mexanika, әlaqә, alır, bu batareyalar doldurulma vәziyyәtindә
sensorlar. olmalıdır.
Açıq problemlәrin çoxu standart roboto- Günәş batareyalarından istifadә çox yayıl-
texnikanın problemlәrindәn çox da fәrlәnmir, mışdır, amma günәşdәn uzaqlaşdıqca onların
lakin daha yüksәk sәviyyәdә aparılır. Əgәr gücü azalır. Marsda Yerlә müqayisәdә iki dәfә
robototexnika sәnayesi daha da inkişaf edәrsә, azalır, Yupiterin orbitindәn kәnarda isә praktiki
onda böyük miqyaslı istehsal dәrin elmi olaraq istifadә oluna bilmәz. Ən yaxşı hәll
axtarışlara imkan verәr. Kosmik robototexnika yanacaq elementlәri ola bilәr, hansı ki, qısa
texnologiyası qeyri-kosmik texnologiyanın tapşırıqların hәlli zamanı yerli materallardan
inkişafına da tәsir edir vә bütün sahәlәrdә yanacaq istehsalı kimi istifadә oluna bilәr. RTG
qabaqcıl texnologiya kosmosda öz tәtbiqini tapır. (radioizotop termoelektrik generatorlar) aşağı
İdarәetmә. İdarәetmә aparatı vә proqram güclә uzun müddәt cәrәyanı verә bilir vә bir
tәminatı daha da inkişaf edir. Lakin buna qayda olaraq bu kosmosun dәrinliklәrindә
baxmayaraq, әn sonuncu vә güclü qurğular işlәyәn zondlar üçün әn yaxşı seçimdir. Uzaq
kosmosda istifadә üçün hәlә tәsnifata daxil kosmosda vә planetlәr üzәrindә qoyulması
olunmayıb. Kosmik mühit, radiasiya elektron planlaşdırılan nüvә reaktorları çox miqdarda
cihazlara problem yaradır vә bu problemlәr dә enerji әldә etmәk üçün yaxşı seçim olub vә
әsasәn AYO-da özünü daha zәif vә köhnә aparat ondan batareyaları doldurmaq üçün dә istifadә
tәminatına istinad etmәlidir. Proqram tәmina- oluna bilәr. Radioizotop istilik vahidlәri (RİV)
tından müstәqil, uzlaşan, ionlu telemanipulyator termik idarәetmәdә günәş sistemindәn kәnarda
vә insan-maşın interfeysi üçün istifadә edilә vә ya uzun aylı gecәlәri olan planetlәrdә
bilәr. robotların üst hissәsini isti saxlamaq mәqsәdi ilә
Mexanika. Standart robotlarla müqayisәdә istifadә oluna bilәr. Super kondensatorlar qısa
kosmik robotların mexaniki vә struktur tәrkib zaman kәsiyindә maksimum enerji tәminatı üçün
hissәlәri daha çәtindir. Yüngül çәki, yüksәk yaxşıdır, lakin onları da doldurmaq lazımdır.
etibarlılıq kosmosa buraxılma üçün әsas amildir, Rabitә. Rabitәnin vacibliyi maşının tipindәn
hәmçinin bu robotlar kosmik fәzada da asılıdır, telemanipulyatorlar kosmosdan real
işlәmәlidirlәr. Kosmik robot kosmosa bura- zamanda alınmalıdır. Rabitәyә az ehtiyacı olan
xılışda güclü vibrasiyaya, tәkrar uçuşa vә sәrt robot daha çox avtonom sayılır. Bütün kosmik
vakuum şәraitinә, temperaturun dәyişmәsinә, qurğular işin nәticәlәri barәdә mәlumatları Yerә
radiasiyaya, planetdәki toz-dumana vә s. ötürmәlidirlәr. Öz-özünә işlәmәk qabiliyyәtindә
qulluqsuz davam gәtirmәlidir. olan yüksәk kvalifikasiyalı avtonom robotlar
Sensorlar. Robototexniki әlavәlәrdә sensor informasiyaları saxlayır vә qayıtdıqdan sonra
vә mühәrriklәr әsas komponentlәrdir. Standart yüklәyirlәr. Müasir texnologiyalar göyәrtәsindә
robotlarda sensorlar eyni ola bilәr, lakin mühәr- aşağı elektrik gücü olan kosmik zondlar günәş
riklәr zәif gücә görә kosmosda mәhdudlaşır. sisteminin hüdudlarından informasiyaları geri
Müәyyәn mühәrriklәr vakuumda düzgün işlәmir, ötürmәyә imkan verir. Bunun üçün yerdә böyük
onlar soyutma sistemini tәlәb edir, bu isә vә çox bahalı qәbuledicilәr saxlamaq lazımdır.
effektivliyi azaldır. Hәmçinin pnevmatik vә Ayın әks tәrәfindәki robotlarla rabitә yaratmaq
hidravlik qurğular da çox az istifadә olunur. üçün retronslyasiya stansiyaları olmalıdır.
Birincisi, yüksәk hava sәrfinә görә, ikincisi isә Mәsәlәn, Yer-Ay sisteminin Laqranj nöqtәsindә
әlavә ağır avadanlığa görә. Bir çox әlavәlәr üçün vә ya planetin orbitindә kosmik gәminin Yerә
istifadә olunan hәrәkәtvericilәr elektrik, elektro- istiqamәtlәnmiş anteninin saxlanılması ilә bağlı
maqnit vә pyezoelektrik mühәrriklәr ilә kifa- problemlәr dәfәlәrlә qatlanmış vә açılmış, amma
yәtlәnirlәr. qәrar trivial olmamışdır.

68
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.64-69

ƏDƏBİYYAT and all-terrain vehicles should prepare ground-


1. Alizade R., Structural Synthesis of Robot based infrastructure for the arrival of astronauts.
Manipulators by Using Screw with Variable They should be able to work like people.
Pitch. Scopus, Universal Journal of Mechanical Subsequent new researches require, in addition
Engineering 7(2): pp. 50-63, 2019, DOI: to the problems of intelligent space robotics,
10.13189/ujme. 2019, 070203, USA. control, energy, mechanics, communication,
2. Əlizadә R. Kosmik robotlar. “Peşә tәhsili sensors and other open problems.
vә insan kapitalı” jurnalı. Cild 1, №3, 2018, sәh.
63-68, ISSN 2616-5503. Р.Ализаде
3. Alizade R.I., Can F.C., Gezgin E. Structual Космические роботы и манипуляторы
sybthesis of Euclidean platform robot mani- Аннотация
pulators with variable general constraints. Хотя миссии роботов в космосе, мани-
IFToMM J. Mech. Mach. Theory 43, 2008, pp. пуляторов космических кораблей, телема-
143-149, ELSEVIER. www.sciencedirect.com. нипуляторов, манипулятор Канадарм, робот
4. Lung – Wen Tsai. Robot analysis, printed in “вездеход” автономны, они все еще находятся
USA, 1999, pp. 505. под контролем космонавтов. В дальнем
космосе зонды должны работать автономно.
R.Alizade Известно, что Экзопланеты и подобный мир
Space robots and manipulators существуют в Солнечной системе. Поэтому
Abstract зонды и роверы должны быть автономны с
Although the missions of robots in space, геодезическими приборами. Зонды и везде-
manipulators of spaceships, telemanipulators, ходы должны подготавливать наземную
manipulator Canadarm, robot “all-terrain инфраструктуру для прибытия космонавтов.
vehicles” are autonomous, they are still under the Они должны быть в состоянии работать как
control of astronauts. In deep space, probes люди. Последующие новые исследования
should work autonomously. Exoplanets and a требуются как дополнение к проблемам
similar world are known to exist in the solar интеллектуальной космической робототех-
system. Therefore, probes and rovers should be ники: управление, энергетика, механика,
autonomous with geodetic instruments. Probes связь, датчики и другие открытые проблемы.

69
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.70-72

TEXNİKİ MODELLƏŞDİRMƏNİN ELM VƏ


TEXNİKADA ROLU, SƏMƏRƏLİLİYİ

Şәmsәddin Kazımov,
Naxçıvan Dövlәt Universitetinin
Elektroenergetika mühәndisliyi kafedrasının müdiri, dosent
e-mail: s_kazımov@gmail.ru

Mәhsәti Əsgәrova,
Naxçıvan Dövlәt Universitetinin
fәlsәfә doktoru üzrә dissertantı
e-mail: mehseti_74@mail.ru

UOT: 62
Xülasә. Mәqalәdә böyümәkdә olan gәnc nәslin texniki tәfәkkürü, elementar, konstruktiv, texnoloji
bilik vә vәrdişlәrinin inkişaf etdirilmәsindәn bәhs olunur. Eyni zamanda bu mәsәlәlәrin düzgün
hәllindәn, idrak fәaliyyәtinin formalaşdırılmasından, sәmәrәlәşdiricilik vә ixtiraçılıq meyillәrinin
güclәndirilmәsindәn danışılır.

Açar sözlәr: model, sәmәrә, sınaq modellәri, ixtira, texniki konstruksiya.


Key words: model, efficiency, test models, invention, technical design.
Ключевые слова: модель, выгода, тестовые модели, изобретение, технический дизайн.

D
ünyanın inkişaf etmiş ölkәlәrinin olur. Belә ki, hәr hansı yeni maşın vә avadanlıq
tәcrübәsi göstәrir ki, maşın vә növü qurularkәn әvvәlcә onların yeni modellәri
avadanlıqların effektiv göstәrici- hazırlanır. Bu model müәyyәn şәrait üçün
lәrinin yaxşılaşdırılmasına tәsir yoxlanılır vә sınaqdan keçirilir, hesablanmaların
edәn amillәrdәn biri innovasiya texnologi- düzlüyü vә dәqiqliyi müәyyәnlәşdirilir, tәdqiqat
yalarının tәtbiqidir. Elm, texnika vә kәnd nәticәsindә müxtәlif istismar keyfiyyәtlәri
tәsәrrüfatının müxtәlif sahәlәrindә istifadә olu- aydınlaşdırılır vә bundan sonra seriya şәklindә
nan cihaz, maşın vә avadanlıqların sәmәrә- istehsal olunur.
liliyini, etibarlılığını artırmaq üçün, ilk növbәdә, İlk dәfә Neva çayı üzәrindә rus ixtiraçısı İ.P.
onların modellәrinin hazırlanması mәqsә- Kulibin körpü layihәsi әsasında 30:1 nisbәtindә
dәuyğundur. Geniş mәnada model hәr hansı bir tәbii şәkildә model hazırlamışdır. Bu ixtiradan
obyektin, maşın vә mexanizmin, proses vә sonra model anlayışından yeni qurulan maşın vә
hadisәlәrin şәrti obrazıdır. Elmi-tәdqiqat işlә- avadanlıqların iqtisadi cәhәtdәn sәmәrәli olması
rindә model sözünün mahiyyәti maddi reallaşmış üçün istifadә olunmağa başlanılmışdır.
sistem kimi başa düşülür ki, bu da tәdqiqat Modellәşdirmә mürәkkәb qurğu, yaxud pro-
obyektini әks etdirәrәk vә ya xәyalında canlan- seslәrin eyni vә ya müxtәlif fiziki tәbiәtinin
dıraraq tәdqiq olunan obyekt haqqında yeni modelindә eksperimentlәrin qoyuluşunda vә
mәlumat verir. onun nәticәlәrinin tәhlil edilmәsindә oxşarlıq
Model üzәrindә aparılan tәcrübi nәticәlәr nәzәriyyәsini tәtbiq etmәklә yaranan üsuldur. O
әsasında tәbii şәkildә baş verәn hadisәlәr zaman modellәşmәyә ehtiyac olur ki, öyrәnilәn
haqqında әvvәlcәdәn müәyyәn fikir söylәmәk obyektin tәdqiqi çәtin, iqtisadi cәhәtdәn baha vә

70
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.70-72

çox vaxt tәlәb etmiş olsun. Əvәz edilәn prosesin Mәsәlәn, Furye qanununa görә X oxu üzrә
vә ya obyektin xarakterindәn asılı olaraq mo- yayılan istilik axını hәmin istiqamәtdәki tempe-
dellәşmә birbaşa vә anologiya metodları ilә raturun dәyişmәsindәn asılıdır.
aparılır. Birbaşa modellәşdirmә metodu öyrә-
nilәn fiziki prosesin ona oxşar eynitәbiәtli fiziki
proseslәrlә әvәz edilmәsinә әsaslanır. Mәsәlәn, burada λ istilik keçirmә әmsalıdır. Om
su elektrik stansiyaları, istilik elektrik stan- qanununun diferensial ifadәsindәn görünür ki,
siyaları vә s. nisbәtәn sadә sistemlәr öyrәnilәrkәn müqavimәti ρ olan keçiricilәrdәn vahid zamanda
tәtbiq edilir. Anologiya metodu isә daha mü- keçәn elektrik miqdarı (i) ilә onun uzunluğu (x)
rәkkәb sistemlәr – elektrik, canlı orqanizmlәr, üzrә gәrginliyin dәyişmәsini (u) әlaqәlәndirir:
istehsal vә texnoloji proseslәr öyrәnilәrkәn tәtbiq
edilir. Bu zaman öyrәnilmәnin fiziki, kimyәvi,
psixoloji vә digәr tәtbiqlәri proseslәrlә әvәz Göründüyü kimi, riyazi modellәr formaca
edilir. Tәdqiqat orijinalın (obyektin) riyazi tәc- eyni olub, müxtәlif mahiyyәtli hadisәlәrin
rübәlәrinin oxşarlığı üzәrindә qurulmuş xüsusi qanunauyğunluqlarını ifadә edir. Onlar
modellәrdә aparılır. izomorfdurlar. Riyazi izomorfizm bir sistemin
Praktikada üç modellәşmә üsulu tәtbiq edilir: digәri vasitәsi ilә tәtbiq olunması imkanını
tam, natamam vә tәxmini modellәşmә. Tam yaradır. Müasir dövrdә riyazi modellәrdәn geniş
modellәşmәdә öyrәnilәn hadisәni xarakterizә istifadә edirlәr.
edәn proseslәr hәm zamana, hәm dә fәzaya görә Modellәşmә texnikanın müxtәlif sahәlәrindә
oxşar dәyişdirilir. Natamam modellәşmәdә elmi idrak metodu kimi geniş istifadә edilir,
hadisәni xarakterizә edәn proseslәr qismәn oxşar çünki modellәşmә idrak fәaliyyәtinin spesifik
olur. Tәxmini modellәşmәdә sistemin müәyyәn forması kimi insanın obyektiv alәmini dәrketmә
parametrlәri vә ya onların rejim parametrlәri prosesindә xüsusi rol oynayır. Demәli, mo-
arasında oxşarlıq münasibәtlәri olmur. dellәşmә idrakı tәfәkkür fәaliyyәtinin forma-
Oxşar hadisәlәrin fiziki tәbiәtlәrinin uyğunluğu laşmasında xüsusi әhәmiyyәt kәsb edir.
nöqteyi-nәzәrindәn iki oxşarlıq növü vardır: fiziki İnsanlarda texniki şüurun inkişafı onların bu vә
vә riyazi oxşarlıq. Fiziki oxşarlıq oxşar hadi- ya digәr maşın vә qurğularla qarşılıqlı tәsiri
sәlәrin eyni fiziki tәbiәtli olması zamanı mövcud nәticәsindә yaranır. Elmi-texniki tәrәqqinin
olur. Riyazi oxşarlıq isә texniki qurğu vә mo- müasir inkişaf mәrhәlәsindә gündәlik hәyatımızı
dellәrin parametrlәrinin uyğunluğunu nәzәrdә mexaniki vә avtomatik cihazların iştirakı
tutur. olmadan tәsәvvür etmәk olmur. Bu cihazların iş
Öyrәnilәn obyektlәrin necә әks etdirilmәsin- prinsipinin әsaslarını sadә modellәr tәşkil edir.
dәn asılı olaraq maddi modellәr üç qrupa Yerinә yetirdiyi funksiyasına, quruluşuna vә
bölünür: insanla әlaqә formasına görә mövcud modellәr
1. Fәza cәhәtlәri oxşar modellәr – bu qrupda aşağıdakı üç qrupa bölünürlәr:
olan modellәr öyrәnilәn obyektlәrin yalnız 1. Riyazi modellәr
hәndәsi oxşarlığı ilә xarakterizә olunur. 2. Fiziki modellәr
2. Fiziki oxşar modellәr – oxşarlıq nәzә- 3. Texniki modellәr
riyyәsinә әsaslanır. Bu halda tәdqiq olunan pro- Riyazi modellәr dedikdә, baş verәn bu vә ya
ses fiziki mahiyyәtini saxlamaq şәrti ilә müәyyәn digәr fiziki prosesin, hәr hansı bir obyektin
dәrәcәdә sadәlәşmiş surәtdә әks etdirilir, yaxud xüsusi riyazi tәnliklәr vasitәsi ilә ifadәsi nәzәrdә
onda anoloji olaraq başqa fiziki hadisәlәrdәn tutulur. Hәr hansı obyektin riyazi tәnliklәr
istifadә olunur. Bu tip modellәrә su bәndlәrinin modelini qurarkәn onların bizi maraqlandıran
modellәrinin qurulması, tәyyarә modellәrinin tәrәflәrini götürüb, digәr cәhәtlәrini atmaq
aerodinamik boruda sınaqdan keçirilmәsi aiddir. lazımdır. Mәsәlәn, hәr hansı metalit obyektinin
3. Riyazi oxşar modellәr – müxtәlif fiziki istilik keçirmә prosesini öyrәndikcә onun
mahiyyәtli hadisәlәrdәki qanunauyğunluqları әks hazırlandığı materialın xarakteristikasını bilmәk
etdirәn riyazi ifadәlәrin oxşarlığına әsaslanır. lazımdır. Bizim üçün lazım olmayan digәr

71
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.70-72

xarakteristikalar isә arxa plana keçirilir. ibarәtdir ki, yeni hazırlanmış maşın vә mexa-
Fiziki modellәrdәn әsas etibari ilә bu vә ya nizmlәrdә texniki cәhәtdәn özünü doğrultmayan
digәr obyektin fiziki-mexaniki xassәlәri öyrә- bir sıra hissәlәri tapıb aşkar etmәk vә onların
nilәrkәn istifadә edilir. Bu modellәr fiziki cisim- konstruksiyalarında olan hәr bir çatışmazlıqları
lәrin ideallaşmış obrazıdır. aradan qaldırmaqdır. Belә ki, mövcud nöqsanlar
Texniki modellәr texnikada rast gәldiyimiz maşınların qeyri-rasional işlәnmәsinә gәtirib
maşın vә qurğuların sadәlәşdirimiş şәklidir. Tex- çıxardır. Qeyri-rasional işlәmә bir sıra iqtisadi vә
niki modellәrә әsasәn, gәmi, tәyyarә, avtomobil texniki çatışmazlıqların әsasını tәşkil edir. Bu cür
vә kәnd tәsәrrüfarı maşınlarının modellәri daxil- çatışmazlıqların hesabına maşında artıq yanacaq
dir. Texniki yaradıcılıq real maşın vә mexa- sәrfi, maşının gücündәn artıq gücdә işlәmәsi,
nizmlәrin bu vә ya digәr modellәrini öyrәnmәklә әlavә enerji itkilәri vә s. baş verir. Bu çatışmaz-
aparılacaq işlәrin xüsusiyyәtlәrini öyrәnir. Tex- lıqları aradan qaldırdıqda maşın öz nominal
niki modellәri obyektlәrin tәsvir edilmәsindәn gücündә işlәyir. Heç bir әlavә yanacaq vә enerji
asılı olaraq iki yerә ayırmaq olar: sәrfinә yol verilmir.
1. Modellәrin sürәti – obrazı hәndәsi oxşar- ƏDƏBİYYAT
lıqlarını әks etdirir. Bu obrazın xarici bәnzәyişi 1. Колотилова В.В. Техническое модели-
olub, maşının idarә orqanlarının hәrәkәt mexa- рование и конструирование. М., 1983.
nizminin әsas qovşaqlarını özündә birlәşdirmir. 2. Горский. В.А. Техническое творчество
2. Ümumilәşmiş modellәr – bu modeldә nü- школьников, М.,1981.
munәnin xarici görünüşünә oxşaması mәcbur 3. Енохович А.С. Справочник по физике и
deyil. Bu, maşın-mexanizm qovşaqların vә s. технике. М., 1989.
әsas әlamәtlәrini vә hansı sinfә aid edilmәsini 4. Кязумов Ш.К., Ахмедов И.Ю. Неко-
әks etdirir. торые вопросы моделирования на практичес-
Öz iş xüsusiyyәtlәrinә görә texniki modellәr ких занятиях. Брянск, 1991.
aşağıdakı qruplara bölünürlәr: 5. Atakişiyev M.S., Süleymanov Q.S.İnno-
1. Primitiv modellәr – ancaq xarici forması ilә vasiya menecmenti. Bakı, 2004, 134 sәh.
real maşın vә mexanizmlәrә oxşadılan vә heç bir Sh.Kazimov, M.Asgarova
daxili quruluşa malik olmayan modellәrdir. Bu Efficiency and role of technical modelling in
modellәrin hazırlanmasında әsas mәqsәd sәr- science and technology
gilәrdә nümayiş etdirilmәsidir. Abstarct
2. Qismәn mürәkkәb modellәr – real maşın The article deals with the improvement of
vә mexanizmin müәyyәn bir funksiyasını yerinә technical thinking, elementary, constructive,
yetirәn modellәrdir. Bu qrupa daxil olan mo- technological knowledge and skills of a growing
dellәr әsas etibari ilә nümayiş xarakteri daşıyır. generation. It also refers to the proper solution to
Əgәr bu vә ya digәr maşının hәr hansı cәhәtinin these issues, developmnt of cognitive activity,
qabarıq şәkildә verilmәsi tәlәb olunsa, onda qis- and strengthening of tendencies of rationaliza-
mәn mürәkkәb modellәrin kömәyi ilә nümayiş tion and inventiveness.
etdirilir. Щ.Казимов, М.Аскерова
3. Sınaq modellәri – әsasәn maşın vә mexa- Роль и эффективность технического
nizmlәrin bütün xüsusiyyәtlәrini özündә birlәş- моделирования в науке и технике
dirәn vә iş prinsiplәri tamamilә real maşınların iş Аннотация
prinsiplәrinә uyğun gәlәn modellәr nәzәrdә tutulur. В статье рассматриваются вопросы разви-
Nәticә. Bir qayda olaraq hazırlanmış yeni ma- тия технического мышления, элементарных,
şın vә mexanizmlәri kütlәvi istehsala buraxmaq конструктивных, технологических знаний и
olmur. Bunun üçün әvvәlcә onları laboratoriya навыков подрастающего поколения. Пра-
şәraitindә sınaqdan keçirdib, sonra isә kütlәvi вильным решением этих притч является
istehsala buraxılmasına icazә verilir. Elә bu mәq- формирование познавательной активности,
sәdlә dә sınaq modellәrindәn istifadә edilir. усиление работоспособности и изобрета-
Sınaqların keçirilmәsindә әsas mәqsәd ondan тельности.

72
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.73-77

ANYLOGİC MÜHİTİNDƏ MARŞRUT ŞƏBƏKƏSİNİN


İMİTASİYA MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

Fuad Daşdәmirov,
Azәrbaycan Texniki Universitetinin
Nәqliyyat logistikası vә hәrәkәtin tәhlükәsizliyi kafedrasının dosenti
e-mail: dr.fuad@rambler.ru

UOT: 656.132
Xülasә. Mәqalәdә marşrut şәbәkәsinin işinin tәşkilindә imitasiya modellәşdirilmәsindәn istifadә
olunmasının effektivliyi әsaslandırılmış vә avtobus marşrutları üçün imitasiya modellәrinin
yaradılması zamanı ilkin göstәricilәrin hesablanması ardıcıllığı verilmişdir. Eyni zamanda avtobus
marşrutunun simulyasiya modelinin hazırlanması üçün AnyLogic 8.5.1 proqramının funksiyaları
nәzәrdәn keçirilmiş, şәbәkәdә avtobus marşrutlarının işinin müxtәlif şәkildә tәşkili üçün modellәr
tәklif olunmuşdur.

Açar sözlәr: marşrut şәbәkәsi, avtobuslar, dayanacaqlar, modellәşdirmә, imitasiya, AnyLogic.


Key words: route network, buses, the bus stops, modeling, imitation, AnyLogic.
Ключевые слова: маршрутная сеть, автобусы, остановки, моделирование, имитация,
AnyLogic.

M
odellәşdirmә – fiziki, mental, yiәt olunur. Proqramda Agentә әsaslanan simul-
düstur, alqoritm, kompüter vә yasiya modellәşdirilmәsindә istifadәçinin istә-
digәr modellәr şәklindә olur. yinә vә real şәraitә uyğun tәrtib edilәn modelin
Kompüter modellәşdirilmәsi- nәticәlәrini virtual olaraq görmәk mümkündür.
nin digәr modellәrdәn әsas fәrqi vә üstünlüyü Ona görә dә modellәşdirmә zamanı simul-
onun tәsәvvür etmәk istәdiyimiz hәr hansı bir yasiyadan istifadә olunması xüsusi әhәmiyyәt
mәsәlәni elastik virtual formatda tәqdim edә kәsb edir. Bu modellәr prosesin özünәmәxsus
bilmәsindәdir. Kompüter modellәşdirilmәsi tәbii xarakteristikalarını nәzәrә almağa imkan verir.
vә ekstensiv şәkildә aparıla bilәr. Bir çox Buraya ehtimal xarakterli proseslәrin tәsvir olun-
hallarda proseslәrin optimallaşdırılması, satışın ması vә analiz edilmәsi dә daxildir.
proqnozlaşdırılması, logistika, marketinq, layihә İmitasiya modellәşdirilmәsinin әsas altı üs-
menecmenti vә s. üçün iri şirkәtlәr әnәnәvi MS tünlüyünü qeyd etmәk olar [1]:
Excel proqram tәminatından istifadә edirlәr. Bu 1. İmitasiya modellәri analitik hesabatlar,
proqramın müәyyәn üstünlüklәri vardır. Proqram xәtti proqramlaşdırma vә s. kimi metodlar sә-
bütün ofis kompüterlәrindә asanlıqla quraşdırılır mәrәli olmadıqda vә ya heç bir nәticә ver-
vә istifadә edilir, hәmçinin ona istifadәçinin mәdikdә sistemi analiz etmәyә vә hәlli yollarını
düsturlarının skriptlәri dә yerlәşdirilir. Lakin tapmağa imkan verir.
nәzәrә almaq lazımdır ki, bu tipli proqramlarda 2. Abstraksiyanın müvafiq mәrhәlәsinin seçil-
mental modelin yaradılması çәtinliklәrlә müşa- mәsindәn sonra imitasiya modelinin işlәnib

73
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.73-77

hazırlanması analitik modellәşdirilmәyә nәzәrәn nәqliyyat növlәri ilә qarşılıqlı fәaliyyәtini tәsvir
daha sadә prosesdir. etmәyә imkan verir.
3. İmitasiya modelinin strukturu real sistemin Avtobus marşrutunun simulyasiya modeli
strukturunu daha tәbii şәkildә әks etdirir. Bunun AnyLogic 8.5.1 vә ya 8.5.2 versiyasında Road
әsas sәbәbi imitasiya modellәrinin әsasәn, vizual kitabxanasında CarSource, CarMovieto, CarDis-
dillәrin kömәyi ilә işlәnib hazırlanmasıdır. pose, BusStop, Delay alәtlәrinin kömәyi ilә
4. İmitasiya modelindә abstraksiya sәviy- yaradılır. Proqramın әsas üstünlüklәrindәn biri
yәsindәn aşağı olmayan istәnilәn varlığı izlәmәk real avtobus marşrutunda olduğu kimi, avto-
vә istәnilәn kәmiyyәti ölçmәk imkanı yaranır. buslar arasındakı hәrәkәt intervallarının, yәni
Bundan әlavә, ölçmәlәr vә statistik analiz avtobusların vә dayanacaq mәntәqәlәrinin
istәnilәn vaxt әlavә edilә bilәr. sayının, elәcә dә yerinin әvvәlcәdәn verilә bil-
5. Simulyasiyanın әsas üstünlüyü sistemin mәsidir. Şәkil 1-dә avtobusun hәrәkәt parametr-
davranışını animasiya şәklindә istәnilәn zaman lәrinin daxil edilmәsi üçün CarSource menyusu
çәrçivәsindә izlәyә bilmәk imkanıdır. Anima- vә onun doldurulması qaydası verilmişdir. Hәrә-
siyadan yalnız nәticәlәrin nümayişi üçün yox, kәt prosesindә yaranan konflikt vә problemlәrin
hәm dә yoxlama vә düzәlişlәr etmәk üçün istifadә aradan qaldırılmasının hәlli yolları asanlıqla
edilir. tapıla bilir. Belәliklә, real küçә, yol şәbәkәsindә
6. İmitasiya modellәri elektron MS Excel cәd- eksperimentlәr aparılmadan yerinә yetirilәn
vәllәrindәn daha cәlbedici vә inandırıcıdır. Si- tәdqiqatlarla proseslәri proqnozlaşdırmaq vә
mulyasiya modellәrinin tәqdimatı yalnız rәqәm- yarana bilәcәk risklәri aradan qaldırmaq
lәrdәn vә cәdvәllәrdәn ibarәt tәqdimatlardan çox mümkün olur. Eyni zamanda mövcud avtobus
effektivdir. marşrutlarının statistik göstәricilәrindәn istifadә
Simulyasiya modellәşdirilmәsinin әsas 3 nö- etmәklә MS Excel fayllarındakı rәqәmlәrin
vü vardır [4]: proqramda verilәnlәr kimi istifadә olunması
– sistem dinamikası; imkanı vardır [2,3,6].
– diskret hadisәlәrin modellәşdirilmәsi;
– agent modellәşdirilmәsi.

Agentә әsaslanan modellәşdirilmәdә agent-


lәr müxtәlif elementlәri – nәqliyyat vasitәlәrini,
avadanlıqları, layihәlәri, mәhsulları, tәşkilatları,
investisiyaçıları, müxtәlif fәaliyyәtlәri hәyata
keçirәn insanları tәmsil edә bilәr. Bu tip
modellәşdirilmәnin avtobus marşrutlarının işinin
tәşkilindә tәtbiqi, xüsusilә sәmәrәli ola bilәr. Bu
zaman agentlәr qismindә avtobuslar vә sәrnişin
axınları olacaqdır. Şәkil 1. Avtobusun hәrәkәt parametrlәrinin
Avtobus marşrutunun simulyasiya modelinin daxil edilmәsi
yaradılması vә onun fәaliyyәtinin vizual olaraq Avtobus marşrutunun simulyasiya modelinin
müşahidә edilmәsi real avtobus marşrutu qurulması zamanı marşrutda nәqliyyat vasitә-
haqqında tam tәsәvvür yaradılmasına şәrait lәrinin periodik hәrәkәti CarSource-dan sonra
yaradır. Bu cür modelin tәrtibi ümumi axında ayrı agent yaratmaqla tәsvir edilә bilәr. Lakin bu
avtobusların hәrәkәtini, digәr marşrutlar vә halda avtobus marşrutunun dayanacaqları üzrә

74
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.73-77

dayanma vaxtının qiymәtlәrini sabit daxil etmәk yoxdursa, dayanacağın hәrәkәti buraxma qa-
lazım gәlir. Reallıqda isә dayanacaqlarda dayan- biliyyәti aşağıdakı kimi tәyin olunacaq:
ma vaxtı dayanacağa gәlәn sәrnişinlәrin sayın-
dan asılı olaraq fәrqli qiymәtlәr alır vә avtobus
marşrutu tәşkil edilәrkәn hәrәkәt qrafiki ona
әsasәn tәrtib olunur.
Road kitabxanasından istifadә etmәklә Bildiyimiz kimi, avtobus marşrutlarında
avtobus marşrutunun mәntiqi sxemi şәkil 2-dәki dayanacaq mәntәqәlәrinә eyni zamanda 3-dәn
kimi qurula bilәr: artıq avtobusun daxil olması tövsiyә olunmur.
Belә hal yaranarsa, dayanacaqların marşrutlar
üzrә sәpәlәnmәsi mәqsәdәuyğundur. Şәhәr
marşrutlarında dayanacaq mәntәqәlәri intensiv
(avtobusun intervalı әrzindә minәn vә düşәnlәr
nәzәrә alınmaqla 15 sәrnişindәn çox), orta (5-15
sәrnişin) vә kiçik (5 sәrnişinә qәdәr) sәrnişin
Şәkil 2. Avtobus marşrutunun qurulması- dövriyyәsinә malik ola bilәrlәr. Fәrqli marşrut-
nın mәntiqi sxemi ların nәqliyyat vasitәlәrinin yüksәk intensivliyi
AnyLogic mühitindә imitasiya modeli hazır- şәraitindә onlar dayanacaq mәntәqәlәrindә bir-
lamaq üçün real avtobus marşrutu seçildikdәn birlәrinә maneә yaradırlar. Belә hallarda
sonra hәmin marşrutlarda, әsasәn, sәrnişin axın- marşrutları iki vә ya daha artıq qrupa bölmәklә,
larının dәyişmә dinamikası vә avtobus daya- dayanacaq mәntәqәlәrinin sәpәlәnmәsi hәyata
nacaqlarının hәrәkәti buraxma qabiliyyәti tәdqiq keçirilir. Hәr bir qrupa baxılan mәntәqәdәn
edilmәlidir. Dayanacağa gәlәn sәrnişinlәrin başlayaraq hәrәkәt trassası daha çox üst-üstә
sayının dәyişmә xarakterini dә simulyasiya düşәn marşrutlar daxil edilir. Dayanacaq mәntә-
modelindә Pedestrian kitabxanasının kömәyi ilә qәlәrinin sәpәlәnmәsi hәr bir istiqamәt üzrә aşa-
tәdqiq etmәk olar. Lakin bu parametrin tәsiri ğıdakı ardıcıllıqla hәyata keçirilir [8]:
avtobusların hәrәkәt qrafikindә dayanacaqlarda 1. Dayanacaqdan keçәn bütün marşrutların
dayanma vaxtı ilә nәzәrә alınır. orta hәrәkәt intervalı tm.d hesablanır.
Bildiyimiz kimi, avtobus marşrutlarının daya- 2. Bir sәrnişinin minib-düşmәsi ilә әlaqәdar
nacaqları üzrә hәrәkәti buraxma qabiliyyәti da- avtobusun orta lәngimә vaxtı tm.d müәyyәn edilir.
yanacağa gәlәn avtobusların sayı, avtobus daya- 3. tm.d < Ihes şәrti yoxlanılır. Əgәr bu şәrt
nacağının hәndәsi parametrlәri vә dayanacaq ödәnilmәzsә, demәli, әhәmiyyәtli lәngimәlәr baş
әtrafındakı texniki nizamlama vasitәlәrinin iş verir vә dayanacaqların sәpәlәnәrәk yerlәş-
rejiminә görә aşağıdakı kimi tәyin edilir [7]: dirilmәsi vacibdir. Əgәr Ihes-nin qiymәti tm.d-
dәn 8 dәfәdәn böyük olarsa, sәpәlәnmә tәlәb
olunmur.
4. Avtobusun lәngimә vaxtının tl müәyyәn
olunmuş hәddәn (mәsәlәn, 1 dәq.) çox olması
ehtimalı p( tl ) müәyyәn olunur:
Burada Neb – dayanacaqda avtobuslar üçün
nәzәrdә tutulmuş yerlәrin sayı; Bbb – bir da-
yanacaq yerinin hәrәkәti buraxma qabiliyyәti; g
– yaşıl işığın yanma müddәti; C – işıqforun ni-
zamlama tsiklinin uzunluğu; tc – avtobusun da- Müәyyәn olunmuş ehtimala görә dayanacaq
yanacığı tәrketmә vaxtı; td – avtobusun da- mәntәqәsinin sәpәlәnmәsinin mәqsәdәuyğun-
yanacaqda olma vaxtı; za – dayanacaq qarşısında luğu әsaslandırılır. Əgәr ehtimal 0,2-dәn çox-
növbәnin artma ehtimalı; – gәlmә intervallarının dursa, sәpәlәnmә mәqsәdәuyğun hesab edilir.
variasiya әmsalıdır. Əgәr dayanacaqdan sonra Əgәr sәpәlәnmә mәqsәdәuyğundursa, marşrutlar
nizamlanan yol ayrıcı vә ya işıqfor obyekti iki qrupa bölünür vә hesabat hәr bir qrup üçün

75
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.73-77

aparılır. Marşrutların iki qrupa bölünmәsi arzu xanasında ehtimal 0 olaraq qeyd edilir.
olunan nәticәlәr vermәsә, marşrutlar üç qrupa
bölünür.
Dayanacaq mәntәqәlәrindә nәqliyyat vasi-
tәlәrinin yerlәrinin sayı dayanacaqdan keçәn
avtobusların maksimal uzunluğuna görә daya-
nacaq mәntәqәlәrinin sahәsi, әsasәn, şәkil 3-dәki
kimi verilir. Bu zaman avtobuslar arasındakı tәh-
lükәsizlik mәsafәsi nәzәrә alınmalıdır. Şәkil 3-
dә dayanacağın ölçülәri BusStop agentindә lenth
xanasında qeyd olunur: Şәkil 4. Eyni başlanğıc dayanacaqdan
çıxan marşrutların simulyasiya alqoritminin
qurulması
Müxtәlif başlanğıc mәntәqәlәrdәn çıxan vә
bir neçә dayanacağı üst-üstә düşәn marşrutlarda
simulyasiya modeli qurularkәn üst-üstә düşәn
dayanacaqların hәrәkәti buraxma qabiliyyәti
nәzәrә alınmalıdır:

Şәkil 5. Dayanacaqları üst-üstә düşәn


marşrutların simulyasiya alqoritminin qurul-
ması
Nәticә. Belәliklә, ümumi axında hәrәkәt edәn
ictimai nәqliyyat vasitәlәrinin işini tәdqiq etmәk
Şәkil 3. Avtobus dayanacağının parametr- mәqsәdi ilә proqram alәtlәrindәn istifadә etmәk-
lәrinin daxil edilmәsi lә, nәqliyyat axınlarını vә onların istiqamәtlәr
(1) vә ya (2) düstur әsasında dayanacaq üzrә intensivliyini daxil etmәk olar. Bu halda
mәntәqәlәrinin hәrәkәti buraxma qabiliyyәti istәr xüsusilәşdirilmiş zolaqda, istәrsә dә ümumi
müәyyәn edildikdәn sonra dayanacaqdan keçәn axında ictimai nәqliyyat vasitәlәrinin hәrәkәt
nәqliyyat vasitәlәrinin real sayı ilә müqayisә vә xarakterini müәyyәnlәşdirmәk mümkün olur.
ya simulyasiya modelindә müşahidә aparmaq Şәhәr marşrutlarında müxtәlif küçәlәr (şәbә-
olur. kәnin bәndlәri) üzrә hәrәkәt edәn vә dayanacaq
Eyni başlanğıc dayancaqdan hәrәkәtә başla- mәntәqәlәrindәn (zirvәlәr) keçәn nәqliyyat
yan avtobuslar üçün avtobus marşrutlarının vasitәlәri üçün bütün şәbәkә boyunca marşrut-
AnyLogic proqram tәminatı vasitәsi ilә yara- ların hәrәkәt parametrlәrini daxil etmәk vә
dılması sxeminin nümunәsi şәkil 4-dә göstә- marşrutlarda hәrәkәt prosesindә yarana bilәcәk
rilmişdir. Bu zaman SelectOutput vә ya Select- çәtinliklәri müşahidә etmәk mümkündür. Bu
Output 5 agenti istifadә olunur. Əgәr eyni baş- modelin kömәyi ilә dayanacaq mәntәqәlәrinin
lanğıc dayanacaqdan çıxan marşrutların sayı 5- yerlәrini düzgün müәyyәn etmәk daha әlve-
dәn az olarsa, müvafiq çıxış üçün Probability rişlidir.

76
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.73-77

ƏDƏBİYYAT F.Dashdamirov
1. Borshchev A. The Big Book of simulation Imitation modelling of route network in
Modeling. Multimethod Modeling with AnyLo- AnyLogic environment
gic 6, USA, 2013. Abstract
2. Ремезова Е.М. Имитационное модели- The article substantiates the effectiveness of
рование в среде AnyLogic: лаб. Практикум / the use of simulation when building a route
Владим. Гос. Ун-т им. А.Г. и Н.Г. Столетовых network of public transport. The order of
‒ Владимир: Изд-во ВлГУ, 2017, 87 с. calculating the primary indicators for their
3. Маликов Р.Ф. Практикум по ими- determination for constructing a simulation
тационному моделированию сложных систем model of a bus route is shown. The main
в среде AnyLogic 6: учеб. пособие. Уфа: Изд- functions of AnyLogic 8.5.1 program for
во БГПУ, 2013, 296 с. building a bus route simulation model are
4. Gunesh G.. Agent-based simulation and an considered. Models for different forms of
example in AnyLogic. Yıldız Technical Uni- organizing the work of bus routes in the network
versity, industrial engineering department, İstan- are proposed.
bul, 2014.
5. Киселева М.В. Имитационное моде- Ф.Дашдамиров
лирование систем в среде AnyLogic: учебно- Имитационное моделирование
методическое пособие / Екатеринбург: УГТУ маршрутной сети в среде AnyLogic
– УПИ, 2009, 88 с. Аннотация
6. Каталевский Д.Ю. Основы имитацион- В статье обоснована эффективность
ного моделирования и системного анализа в применения имитационного моделирования
управлении: учебное пособие; 2-е изд., М., при построении маршрутной сети об-
Издательский дом «Дело» РАНХиГС, 2015, щественного транспорта. Показаны пер-
496 с., ил. вичные показатели и метод их определения
7. Dashdamirov F. Coordination of the work для построения имитационной модели
of buses in city routes. Transport Problems. автобусного маршрута. Рассмотрены основ-
International scientific journal. ISSN 1896-0596. ные функции программы AnyLogic 8.5.1 для
The Silesian University of Texnology. Volume 8, построения модели симуляции автобусного
Issue 4, 2013. маршрута. Предложены модели для разных
8. Daşdәmirov F.S., Şәrifov A.C. Şәhәr vә форм организации работы автобусных
şәhәrәtrafı sәrnişin daşımaları (dәrs vәsaiti). маршрутов в сети.
Bakı, AzTU, 2019, 205 sәh.

77
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.78-81

MÜASİR VƏ KLASSİK TEST NƏZƏRİYYƏLƏRİ,


ONLARIN TARİXİ, TƏTBİQİ VƏ İNKİŞAF
DİNAMİKASI

Adilә Fәrәcova,
Bakı Şәhәri üzrә Tәhsil İdarәsinin aparıcı mәslәhәtçisi
e-mail: adile.faracova@baku.edu.gov.az

UOT: 37
Xülasә. Mәqalәdә testologiya elminin inkişaf dinamikası Azәrbaycanda vә bir çox inkişaf etmiş
ölkәlәrdә testlәrin istifadәsi vә tәkmillәşdirilmәsi, testlәrin növlәrә görә tәsnifatı, o cümlәdәn İQ
testlәri әtraflı izah olunmuş, hazırda ölkәmizin tәhsil sahәsindәki yeniliklәr barәdә әtraflı mәlumat
verilmişdir.

Açar sözlәr: test, inkişaf, qiymәtlәndirmә, bilik, yoxlama, monitorinq.


Key words: test, development, assessment, knowledge, examination, monitoring.
Ключевые слова: тест, развитие, оценивание, знание, проверка, мониторинг.

Test – ingilis sözü olub, mәnası “nümunә”, Azәrbaycan Respublikası müstәqillik әldә
“sınaq”, “yoxlama” demәkdir. Bir çox hallarda etdikdәn sonra dövlәtin prioritet vә mühüm
psixoloqların diaqnostik vә şәxsiyyәtin emo- әhәmiyyәt kәsb edәn sahәlәrindәn biri olan tәhsil
sional yaşını yoxlamaq üçün istifadә etdiyi bir sahәsindә dә islahatlara böyük önәm verildi.
vasitә olub, әvvәlcәdәn qeyd edilәn mәhdud vaxt Azәrbaycanın tәhsil sistemindә hafizә mәktәb
әrzindә cavablandırılan, şәxsiyyәtin psixoloji vә sistemindәn tәfәkkür mәktәbinә keçidin başlan-
fizioloji xüsusiyyәtlәrini, bilik, bacarıq vә ması ilә Azәrbaycan tәhsilinin dünya tәhsil
vәrdişlәrini, o cümlәdәn fәallıq dәrәcәsini kә- sisteminә inteqrasiyası baş vermiş vә elmi-tex-
miyyәt vә keyfiyyәt baxımından qiymәtlәn- niki tәrәqqi tәhsilin mәzmununun yenilәşmәsinә
dirmәk üçün tәtbiq olunan standartlaşdırılmış sәbәb olmuşdur.
tapşırıqlardır. Azәrbaycanda test üsulundan ilk dәfә olaraq
Testdәn ilk dәfә 1864-cü ildә Böyük Britaniya 1992-ci ildә ali mәktәbә tәlәbә qәbulu prose-
mәktәblәrinin birindә şagirdlәrin intellekt sә- sindә abituriyentlәrin biliyinin yoxlanılması
viyyәsinin yoxlanılması mәqsәdi ilә istifadә mәqsәdi ilә, sonradan isә orta ixtisas mәk-
edilmişdir. XX әsrin әvvәllәrindә psixoloji, o tәblәrinә qәbulda da tәtbiq olunmuş vә uğurlu
cümlәdәn pedaqoji istiqamәtli testlәrdәn istifadә nәticәlәr әldә edilmişdir. Buraxılış imtahanları
olunmağa başlanılmışdır. Standartyönümlü peda- tәhsil pillәlәrinin IX vә XI siniflәr sәviyyәsindә
qoji testlәri ilk dәfә E.Torndayk tәrtib etmişdir. testlәr vasitәsi ilә mәrkәzlәşdirilmiş qaydada
K.Spirmen isә testlәrin standartlaşdırılması vә aparılır vә nәticәlәri texniki vasitәlәrin kömәyi
testoloji tәdqiqatların obyektiv şәkildә ölçülmәsi ilә tәtbiq edilmәklә, Azәrbaycan Respublikasının
mәqsәdi ilә korrelyasiyon analizin әsas metod vә Tәhsil Nazirliyi tәrәfindәn qiymәtlәndirilir, mә-
testlәşdirmәnin mühüm hissәsi olan statistik zunlara şәhadәtnamә vә attestatların verilmәsi
üsulu işlәyib hazırlamışdır [5]. tәmin edilir.

78
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.78-81

Test vasitәsi ilә yoxlama vә qiymәtlәn- sәmә vә qavrama sәviyyәsi haqqında geniş
dirmәnin üstün cәhәtlәrindәn biri dә bu prosesdә mәlumatlar verir. Nәticә olaraq tәhlillәr әsasında
bütün tәhsilalanların eyni imkanlardan vә bә- test tapşırığı tәrtibinin tәkmillәşdirilmәsinә dair
rabәr hüquqlardan istifadә edәrәk imtahan mәslәhәtlәr, ayrı-ayrı fәnlәr üzrә tәhsilin sә-
prosesinә cәlb olunmasıdır. Belә ki, ali tәhsilin viyyәsi haqqında müәyyәn mәlumatlar alınır.
әn vacib meyarlarından biri tәlәbәlәrin bilik vә 2007-ci ildәn başlayaraq müasir test nәzә-
bacarığının әdalәtli, hәrtәrәfli vә obyektiv qiy- riyyәsinin (IRT) tәtbiq edilmәsi bütün ixtisas
mәtlәndirilmәsi, o cümlәdәn subyektiv faktor- qruplarında imtahan verәn abituriyentlәrin vә
ların aradan qaldırılmasından asılıdır. Ənәnәvi buraxılış imtahanlarında iştirak edәn şagirdlәrin
tәhsil sistemindә şifahi vә yazılı imtahanlar ke- ana dili vә riyaziyyat fәnlәri üzrә qabiliyyәt
çirilәn zaman aparılan qiymәtlәndirilmә heç dә sәviyyәlәrinin elmi cәhәtdәn әsaslandırılmış
bütün hallarda obyektiv qiymәtlәndirmәni tәmin müqayisәsini aparmağa imkan verir [2].
edә bilmәmişdir. Burada tәlәbәlәrin bilik vә Bakı şәhәrinin bir çox ali mәktәblәrindә
bacarıqlarının qiymәtlәndirilmәsi müәllimlәrin aparılan müşahidәlәrin nәticәsi olaraq demәk
şәxsi, subyektiv fikirlәrinә әsaslanırdı vә bu da olar ki, test üsulu şagird, tәlәbә, bir sözlә, tәh-
neqativ halların baş vermәsini qaçılmaz edirdi. silalanların obyektiv vә әdalәtli qiymәtlәndirmә
Obyektiv qiymәtlәndirmәnin hәyata keçi- metodlarından biri kimi müasir dövrümüzdә dә
rilmәsinin vә bu sahәdә uğurların әldә olun- öz mükәmmәl nәticәlәrini göstәrmәkdәdir.
masının sәbәbi test üsulunun tәtbiqi vә inkişa- Tәhsildә keyfiyyәtә nail olmaq üçün әn önәmli
fıdır. Test qiymәtlәndirmәnin әdalәtli üsulu olub, vә vacib cәhәtlәrdәn hesab edilәn tәhsilalanların
qiymәtlәndirmә zamanı bütün tәlәbәlәr qarşı- bilik, bacarıq vә vәrdişlәrinin düzgün qiymәt-
sında bәrabәr şәrt qoymaqla subyektivliyi prak- lәndirilmәsinin tәhsil sisteminin prioritet isti-
tiki olaraq aradan qaldırır. qamәtlәrindәn biri kimi inkişaf dinamikası tәhsil
Test üsulu vasitәsi ilә imtahanların keçirilmәsi sisteminә öz töhfәlәrini vermәkdә davam edir.
vә tәlәbәlәrin biliyinin düzgün vә obyektiv Cәmiyyәtin müasir inkişaf dinamikası, sәnaye
qiymәtlәndirilmәsi istifadә olunan test tapşı- vә elmi potensialının inkişafı tәdris prosesinin
rıqlarının keyfiyyәtlilik sәviyyәsindәn bilavasitә daha da tәrәqqisi üçün müәyyәn addımlar
asılıdır. Bir çox hallarda testlәrin düzgün tәrtib atılmasını labüd edir. Ənәnәvi tәhsil metodunda
edilmәmәsi biliyin obyektiv qiymәtlәndiril- biliklәr tәhsilalanlara hazır şәkildә verilirdisә,
mәsini, nәinki tәmin edә bilmir, hәtta çoxsaylı müasir dövrdә tәhsil sistemi biliklәrin yaradıcı
lüzumsuz apelyasiyalara sәbәb olur. tәtbiqi üsullarla әldә olunmasını tәlәb edir.
Ali tәhsil müәssisәlәrinә qәbul zamanı test Yalnız mәqsәdyönlü, müstәqil biliklәr әldә edәn
tapşırıqlarının tәtbiq edilmәsi özündә aşağıdakı şagird gәlәcәkdә yaxşı mütәxәssis ola bilәr.
tәhlillәri birlәşdirir: Tәhsilalanların müstәqil işlәrinin tәrtibinin
önәmli elementi biliklәrә nәzarәt edilmәsidir.
Beynәlxalq tәcrübәyә әsasәn demәk olar ki,
testlәşdirmә müasir nәzarәt formalarındandır.
Test tәhsilalanların bilik, bacarıq vә vәrdişlәrinin
cari mövzu üzrә qiymәtlәndirilmәsinә imkan
verir. Test yalnız tәhsilalanlar – şagird, tәlәbә
biliyinin ilkin diaqnostik sәviyyәsinin ölçülmәsi
deyil, o cümlәdәn tәrbiyәvi әhәmiyyәtә malikdir.
Tәhsildә testlәşdirmә obyektiv olaraq tәlәbә-
şagird biliyini müәyyәnlәşdirir vә tәhsilverәnin
Bu tәhlillәr hәr bir test tapşırığı üzrә ayrılıqda, tәhsilalanlara münasibәtdә subyektiv yanaş-
hәmçinin dә bütün test bloku üzrә aparılır. Tәh- masının qarşısını alır. Bu gün tәlim prosesindә
lillәr ayrılıqda hәr bir test tapşırığının vә ümu- test әsas ölçü alәti olub, müәllim fәaliyyәtini
milikdә test blokunun keyfiyyәti, abituriyentlәrin asanlaşdırır.
ayrı-ayrı fәnlәr üzrә tәdris proqramını mәnim- Tәhsil sistemindә testlәşdirmәdәn danışarkәn

79
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.78-81

qeyd etmәk lazımdır ki, tәhsilalanlar әfsuslar psixoloji (intelligence test) olmaqla iki hissәyә
olsun ki, hәlә dә testlәrin nәzarәt formasında bölmüşdür. Makkoll pedaqoji testlәrdәn istifa-
keçirilmәsinә tam hazır deyillәr. Onlar testlәrin dәnin әsas önәmli xüsusiyyәtini tәhsilalanların
keçirilmәsindә hәyәcanlanır, düzgün vә sәhv eyni qrupda tәdris materialını mәnimsәmә vә
cavabları qarışdırırlar. Ali mәktәblәrә qәbul im- qavrama sәviyyәsinә görә bәrabәr şagirdlәr üçün
tahanı zamanı bәzәn abituriyentlәr psixoloji nәzәrdә tutmuşdur.
hәyәcan keçirir vә cavabları düzgün qeyd Tәtbiq etdiyimiz mәrhәlәdә “Klassik İQ test
etmirlәr. Bu sәbәbdәn dә mәktәbdә tәlim pro- nәdir?” sualına müraciәt etmişik. Klassik İQ
sesindә testlәşdirmәnin daim keçirilmәsi әsas testlәri hazırda istifadә olunan testlәrin bazis ro-
şәrtlәrdәn biridir. lunu oynayır. Bu testlәrdәn tәhsildә, peşәseçmә
Tәlim prosesindә testlәrdәn istifadә aşağıdakı sahәsindә, istehsalatda, hәrbi xidmәtdә vә bir çox
üç funksiyanı yerinә yetirir: sahәlәrdә meydana çıxan müayinә, qiymәt-
lәndirmә vә seçim problemlәrini empirik yolla
deyil, psixoloji metodlar vasitәsi ilә hәll etmәk
imkanı yaranmış oldu. Bu isә öz növbәsindә seç-
mә, müayinә vә sınaq prosedurlarında külli
miqdarda vasitә vә әhәmiyyәtli dәrәcәdә vaxta
qәnaәt etmәk imkanı verdi. Mәhz bu sәbәbdәn dә
testologiyaya maraq durmadan artdı, köhnә testlәr
tәkmillәşdirildi, yeni üsullar vә metodikalar tәklif
edilmәyә başlanıldı. İntellekt testlәri, qabiliyyәt
testlәri, qabiliyyәt vә kreativlik (latınca – “cretio”
yaradılan, yaratmaq demәkdir) testlәri, şәxsiyyәt
Tәlim prosesindә bu funksiyalar kompleks testlәri, proyektiv testlәr vә s. psixodiaqnostikada
şәkildә işlәyir vә vәhdәt tәşkil edirlәr. Ümum- xüsusi yer tutmağa başladı. Hazırda Kettelin,
tәhsil mәktәblәrindә bu funksiyaların hәr biri Vekslerin, Ayzenkin, Rozensveyqin, Slossonun,
geniş tәtbiq olunur. Tәhsilalanların meyil, maraq Torransin, Ravinin vә başqalarının testlәri geniş
vә qabiliyyәtlәrinin qiymәtlәndirilmәsindә yayılmışdır [4].
testlәrdәn istifadә böyük әhәmiyyәtә malikdir. İntellekt әmsalı insanın cari vaxtda vә yaşda
Müasir pedaqogika vә psixologiyada tәhsil- malik olduğu intellekt qabiliyyәtinin ölçülmәsi
alanların meyil, maraq vә qabiliyyәtlәrinin qiy- üçün kәmiyyәt göstәricisidir. İQ testlәri bilik-
mәtlәndirilmәsi xüsusi yer tutur [3]. intellekt sәviyyәsini deyil, düşünmә, qavrama
XIX әsrin sonu XX әsrin әvvәllәrindә ölçmә qabiliyyәtini müәyyәn etmәyә xidmәt edir.
metodları insanların fizioloji, psixoloji, fiziki İntellekt әmsalı ümumi intellekt faktorunun (g)
xüsusiyyәtlәrinin müәyyәnlәşdirilmәsindә tәtbiq qiymәtlәndirilmәsi üçün tәtbiq edilir.
edilmәklә meydana gәlmişdir. Psixoloji testlәrin “İntellekt әmsalı” anlayışını elmә ilk dәfә
funksiyası eyni şәraitdә fәrdlәr arasındakı 1912-ci ildә tanınmış alman psixoloqu Villyam
fәrqlәri vә ya eyni fәrdin müxtәlif vәziyyәt- Ştern (William Stern) gәtirmişdir. Alfred Binet
lәrdәki reaksiyası arasındakı münasibәtlәri tәrәfindәn 1904-cü ildә hazırlanmış intellekt test-
ölçmәkdir. Müәlliflәrdәn biri yazırdı: “Biliklәrin lәrinin aparılmasında yoxlama suallarının sayı
yoxlanılması mәnә tәcrübәmdәn darıxdırıcı, uşağın yaşına uyğunlaşdırılmışdır. Alfred mәk-
faydasız vә hәtta zәrәrli mәşğuliyyәt kimi gәlir. tәbyaşlı uşaqlarda siniflәşmә testlәri apararaq bir
Burada tәk şagirdlәrin deyil, müәllimin dә uşağa verilmiş qiymәtin “intellekt” әmsalı kimi
qiymәtlәndirilmәsi tәlәb olunur”. qәbul edilmәdiyini vә onun bir әdәdlә tәyin
Klassik tәhsil nәzәriyyәsindә iştirakçıların olunmadığını müyyәn etmişdir. Alfred Binet
fәrdi balı sabit kәmiyyәt kimi, müasir test mövzu haqqında deyirdi: “Şkala, düzünü desәk,
nәzәriyyәsindә isә dәyişәn kәmiyyәt kimi xa- intellekt üçün ölçü deyil, çünki intellekt key-
rakterizә olunur. Amerikanın tanınmış alimi B.A. fiyyәtlәri cәmlәnmirlәr vә bununla xәtti sәth ki-
Makkoll testlәri pedaqoji (educational test) vә mi ölçülә bilmәz”.

80
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.78-81

İlk vaxtlarda mәktәbyaşlı uşaqlar üçün tәrtib ƏDƏBİYYAT


olunmuş İQ hesablanması daha sonra David 1. Bәylәrov E.B. Şagirdlәrin ümumi intellekt
Veksler tәrәfindәn böyütmә әmsalı (100) ilә sәviyyәsinin inkişaf etdirilmәsindә testlәrdәn
böyüklәrә dә tәtbiq edilmәyә başladı. İntellektin istifadә (pedaqogika elmlәri namizәdi alimlik
araşdırılmasında Villyam Ştern vә Alfred Binet dәrәcәsi almaq üçün tәqdim edilmiş disser-
aparılmış testin nәticәlәrini verilmiş yaş hәddinә tasiya). ARTPİ. Bakı, 2005.
uyğun olan orta test nәticәsinә nisbәtini tәsvir 2. Mәrdanov M., Ağamalıyev R., Mehrabov
edirdi: A., Qardaşov T. Tәhsil sistemindә monitorinq vә
İQ = (intellekt yaşı/hәqiqi yaş) × 100 qiymәtlәndirmә. Bakı, Çaşıoğlu, 2003.
Mәsәlәn, anadan olandan 20 yaşı olan şәxsin 3. Fәrәcova A. Klassik vә müasir test nәzә-
әqli 22 yaşa uyğun gәlәrsә, onda onun üçün İQ = riyyәsi, onların praktik әhәmiyyәti. Magistr dis-
22/20 × 100 = 110. sertasiyası. Bakı, 2017.
Bu ölçü qiymәtlәrini müqayisә etmәk üçün İQ 4. Михайлычев Е.А. Технология стандар-
normal sәpәlәnmә üzrә normalaşdırılır. David тизации дидактических тестов// Школьные
Veksler İQ qiymәtinin tәsadüfi meyillәnmә технологии. 2001.
dispersiyası orta qiymәtdәn (100) yuxarı vә aşağı 5. Mahmudov N. İbtidai tәhsil sәviyyәsindә
istiqamәtdә 15 xal meyillәnmәsini tәsvir edәn riyaziyyat vә informatikadan mәktәbdaxili qiy-
şkala tәtbiq edir. Bir çox intellekt araşdır- mәtlәndirmәdә istifadә olunan qiymәtlәndirmә
malarında qiymәtlәrin tәsadüfi meyillәnmәsi 15 vasitәlәri barәdә. “Azәrbaycan müәllimi” qәzeti,
xal hәddindә götürülsә dә, başqaları bu qiymәti 7 yanvar 2011.
10 xal hәddindә qәbul edib.
Vekslerә görә İQ belә hesablanır: A.Farajova
Modern and classical test theories, history,
application and evolution dynamics
Abstract
In the article, thorough explanation was made
regarding the development dynamics of science
of technology, the use and development of tests
in the Republic of Azerbaijan as well as in
several developed countries, classification of
İQ testlәri hәr bir dövlәtin demoqrafik qu- tests according to their types and IQ tests and
ruluşu vә tәhsil sisteminә uyğun olaraq hazırlanır detailed information was given about the current
vә müxtәlif şkalalar tәtbiq edilir. İngilis dilli innovations in the education system of our
dövlәtlәrdә tәtbiq olunan testlәrdә tәsadüfi country.
kәmiyyәtlәrin dispersiyası 16-24 xal arasında
dәyişir. Ümumilikdә isә demәk olar ki, orta А.Фараджова
qiymәtdәn meyillәnmә üçün 15 xal geniş tәtbiq Современные и классические тестовые
edilir. Veksler şkalasına görә әhalinin 68%-i теории, их история, применение и
üçün intellekt әmsalı 100 orta qiymәt üçün 85- динамика развития
115 arasında yerlәşir. Аннотация
İQ testlәrinin istifadә olunması zamanı müx- В этой статье были подробно описаны
tәlif mәdәniyyәt vә dünyagörüşlәrin spesifik динамика развития тестологии как науки,
xüsusiyyәtlәri onun nәticәlәrinә ciddi tәsir использование и усовершенствование тестов
göstәrir. Mәsәlәn, bir ölkәnin mәdәniyyәti üçün в Азербайджане и во многих других развитых
vacib olan amil digәr ölkәnin mәdәniyyәti üçün странах, распределение тестов по видам, а
önәm kәsb etmәyә bilәr. Bu sәbәbdәn İQ test- также подробное ознакомление с IQ тестами,
lәrinin nәticәlәrini bir etalon olaraq istifadә et- новшества, происходящие на данный момент
mәk mümkün deyildir. Bu hәtta sosial tәbәqәlәr в сфере образования в нашей стране.
arasında da öz rolunu göstәrir.

81
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.2-82-85

BEYNƏLXALQ QİYMƏTLƏNDİRMƏLƏRİN
TƏHSİLDƏ PERSPEKTİVLƏRİN MÜƏYYƏN
EDİLMƏSİNDƏ ROLU

Nigar Hüseynova,
Azәrbaycan Dövlәt Pedaqoji Universitetinin magistr tәlәbәsi
e-mail: nigar.amrah@gmail.com

UOT: 37
Xülasә. Mәqalәdә әsas mәqsәd milli vә beynәlxalq sәviyyәdә qiymәtlәndirmәlәrin nәticәlәri vә
onların tәhsil prioritetlәrinin müәyyәn edilmәsindә rolunun araşdırılmasıdır. Tәdqiqatda yerli
sәviyyәdә Azәrbaycan Respublikasının ümumtәhsil sistemindә Qiymәtlәndirmә Konsepsiyası,
beynәlxalq sәviyyәdә isә Dünya Bankı vә OECD tәşkilatı tәrәfindәn hәyata keçirilәn PİSA testi üzrә
bir sıra ölkәlәrin, o cümlәdәn Azәrbaycanın vәziyyәti tәhlil edilmişdir.

Açar sözlәr: qiymәtlәndirmә, konsepsiya, keyfiyyәt, PİSA.


Key words: evaluation, concept, quality, PISA.
Ключевые слова: оценка, концепция, качество, PISA.

T
әhsil sahәsindә hәyata keçirilәn qiy- etmәsini, müәllim-şagird münasibәtlәrindә yeni
mәtlәndirmә siyasәtinin әsas mәq- yanaşma tәrzinin formalaşmasını stimullaş-
sәdi ölkәnin ümumtәhsil sistemindә dırmışdır. Bu Konsepsiya ilk növbәdә, Azәrbay-
beynәlxalq, milli vә mәktәbdaxili canda heç vaxt mövcud olmayan, yeni bir
qiymәtlәndirmә sisteminin hazırlanması vә idarәetmә mexanizminin formalaşdığını mey-
hәyata keçirilmәsini tәmin etmәkdәn ibarәtdir. dana çıxartdı. Bu mexanizmdә dünyanın mütә-
Ölkәnin tәhsil sistemindә hәyata keçirilәn rәqqi ölkәlәrinin tәhsil sahәsindәki qiymәt-
islahatların nәticәsi olaraq azәrbaycanlı mütә- lәndirmә әnәnәlәrini ümumilәşdirmәklә yanaşı,
xәssislәr tәrәfindәn ABŞ-ın vә Avropanın inkişaf Azәrbaycanın mövcud tәhsil durumu, onun
etmiş dövlәtlәrinin qiymәtlәndirmә sahәsindә idarәetmә vә qiymәtlәndirmә sahәsindәki özü-
tәcrübәsi öyrәnilib, milli xüsusiyyәtlәrimizә nәmәxsus cәhәtlәri mühüm amil kimi nәzәrә
uyğun araşdırmalar aparılıb vә “Azәrbaycan alındı. Bu, mәktәb rәhbәrlәrinin, elәcә dә müәl-
Respublikasının ümumtәhsil sistemindә Qiy- limlәrin qiymәtlәndirmә sahәsindә mütәrәqqi
mәtlәndirmә Konsepsiyası” hazırlanaraq tәsdiq yanaşmalarına istinad olundu.
edilib. Bu Konsepsiyanın hazırlanması nәlәri Qiymәtlәndirmә Konsepsiyasında başlıca
reallaşdırdı? Konsepsiyanın meydana gәlmәsi mәqsәdlәrin, fәaliyyәt istiqamәtlәrinin müәyyәn
Azәrbaycanda ümumtәhsilin inkişafına tәkan olunmasına ümumi mәsәlәlәr kimi baxılmış,
vermiş, ümumtәhsilin idarә olunması sisteminin onun yaradılmasını zәruri edәn şәrtlәr izah
humanist vә demokratik prinsiplәr әsasında edilmişdir. Demokratik vә humanist xarakterә
qurulmasına zәmin yaratmış, tәhsilin mәzmun, malik bir tәhsil sistemi kimi Azәrbaycan tәh-
elәcә dә texnologiyalar baxımından inkişaf silinin özәlliklәri, inkişaf istiqamәtlәri, qiy-

82
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.82-85

mәtlәndirmә mexanizmlәrinin bu prosesdәki edәn bütün amillәr әn xırda tәfәrrüatına qәdәr


әhәmiyyәti, faydası vә özünәmәxsus cәhәtlәri tәhlil edilmәk imkanı qazanır.
açıqlanmışdır. Ən başlıcası isә istifadә olunacaq Milli qiymәtlәndirmә ilә yanaşı, tәhsildә
qiymәtlәndirmә istiqamәtlәrinin texnoloji para- keyfiyyәtin artırılması vә mövcud boşluqların
metrlәri üzәrindә xüsusi dayanılmış, onlardan müәyyәn edilmәsi üçün beynәlxalq qiymәt-
istifadәnin prosedur cәhәtlәri şәrh olunmuşdur. lәndirmәdәn geniş istifadә olunur. Beynәlxalq
Qiymәtlәndirmә Konsepsiyasında qarşıya qo- qiymәtlәndirmә ölkәlәr üçün nisbi müqayisә
yulmuş mәqsәdlәrin mahiyyәti nәdәn ibarәtdir? etmәk imkanı yaratmaqla yanaşı, qәnaәtbәxş vә
Konsepsiyada qiymәtlәndirmәyә dünyanın çatışmayan cәhәtlәr dә nәzәrә alınmaqla,
qlobal tәhsil problemi kimi yanaşılır, onun inkişafa, keyfiyyәtә nәzarәt üçün informasiya
hazırlanmasını şәrtlәndirәn sәbәblәr göstәrilir. mәnbәyi rolunu da oynayır. Hazırda 60-a yaxın
Bu qiymәtlәndirmә mahiyyәt etibarilә dünyanın ölkәnin iştirak etdiyi beynәlxalq proqram
siyasi, iqtisadi, sosial dәyişikliklәri ilә әlaqә- iştirakçıları müxtәlif ölkәlәrin ibtidai tәhsilin son
lәndirilir. Elә dәyişikliklәr ki, onlar cәmiyyәtdә siniflәri vә orta mәktәb iştirakçılarının tәhsil
idarәetmәnin daha demokratik üsullarına ke- nailiyyәtlәrini müqayisәli şәkildә qiymәtlәndir-
çilmәsi, ölkәdә açıq vәtәndaş cәmiyyәtinin mәklә, әsas fәnlәrin tәdrisindә keyfiyyәt dәyiş-
qurulması, inkişaf etmiş ölkәlәrlә sәmәrәli mәlәrinin tendensiyasını müәyyәnlәşdirir, fәn-
әmәkdaşlığın tәmin edilmәsi, beynәlxalq bazar lәrin tәdrisinin keyfiyyәtinә tәsir edәn faktorları
münasibәtlәrinin vә iqtisadi rәqabәt şәraitinin üzә çıxarır, kurikulumlar, eyni zamanda müxtәlif
yaradılması, milli özünәqayıdış hislәrinin aşı- ölkәlәrin tәhsil prosesinin tәşkilinin әsasları
lanması mәqsәdlәrinә yönәlmәklә özündә dün- haqqında mәlumatlar toplayır. Qeyd edәk ki,
yәvi cәhәtlәri ümumilәşdirir. Doğrudan da, proqram iştirakçıları beynәlxalq qiymәt-
dünyanın inkişaf etmәkdә olan demokratik ölkә- lәndirmәnin nәticәlәrindәn ölkәnin tәhsil sәviy-
lәrindәn biri kimi Azәrbaycanın tәhsil sistemindә yәsini qiymәtlәndirmәk, attestasiya etmәk üçün
daha ümumi mәqsәdlәrә doğru yönәldilmiş deyil, dünya tәcrübәsini öyrәnmәk mәqsәdi ilә
qiymәtlәndirmә fәaliyyәtlәrini qura bilmәyimiz istifadә edirlәr.
bu sahәdә irәlilәyişlәrimizdәn xәbәr verir. Başqa Mәlumdur ki, tәhsilin sәviyyәsini dünya kon-
sözlә, bu cәhәtlәr işimizin müsbәt yöndә oldu- tekstindә öyrәnәn beynәlxalq tәdqiqatda tәtbiq
ğunu göstәrir. Konsepsiyanın qlobal mәqsәdlәrә edilәn qiymәtlәndirmә vasitәlәrinnin başlıca vә
yönәldilmәsi istәr-istәmәz onun tәtbiq imkan- әsas mәzmunu, forması da ümumi olmaqla
larını genişlәndirir, humanist vә demokratik hәmin mәqsәdә xidmәt etmәlidir. Lakin nәti-
tәhsil sisteminin qurulması baxımından gәlәcәk cәlәrin tәhlili bәzәn ümumilikdә xüsusiliyә yol
fәaliyyәti tәmin edir. Bununla yanaşı, şagird verildiyini göstәrir. Qeyd edәk ki, beynәlxalq
nailiyyәtlәrinin yoxlanılması üçün milli qiy- qiymәtlәndirmә tapşırıqları әksәr iştirakçı öl-
mәtlәndirmә tәdqiqatlarının hәyata keçirilmәsi kәlәr üçün ümumilikdә oxu (qavrama), ri-
tәhsil siyasәtindә önәmli yer tutur. Milli qiy- yaziyyat vә tәbiәt fәnlәrinin tәdrisinin keyfiyyәt
mәtlәndirmә tәhsili öyrәnmәk üçün aparılan qiymәtlәndirilmәsi baxımından müasir dövrün
tәdqiqatdır vә bu tәdqiqatın mәqsәdi ayrı-ayrı standartlarına cavab verәn suallardır. Bununla
şagirdlәrin imtahan nәticәlәrini öyrәnmәk deyil, yanaşı, araşdırmalarda bir çox hallarda ölkәlәrin
ümumilikdә tәhsilә qiymәt vermәkdir. Milli tәhsil proqramlarının çәrçivәsindәn kәnara
qiymәtlәndirmәdә tәhsillә bağlı bütün amillәr çıxan, şagirdlәrin alışmadığı, lakin mütәxәs-
tәdqiqata cәlb edilir, şagird ana dili vә riyaziyyat sislәrin fikrincә, çağdaş zamanda hәyat üçün
fәnlәri üzrә verilәn suallarla yanaşı, onun tәhsilә önәmli sayılan suallara da rast gәlmәk olar.
münasibәtini, yaşadığı mühitin tәhsilә tәsirini Dünya Bankı tәrәfindәn müxtәlif ölkәlәrdә
öyrәnәn sorğulara da cavab verir. Geniş vә әtraflı orta tәhsili başa vurmuş şagirdlәrin riyazi
tәhlil aparmaq mәqsәdi ilә tәrtib olunan sorğu biliklәrini әks etdirәn şәkildәn dә ümumi vә-
kitabçaları hәmin şagirdlәrin valideynlәri, fәnn ziyyәti müqayisә etmәk mümkündür. Müqa-
müәllimlәri vә tәhsil aldıqları mәktәb direk- yisәdәn göründüyü kimi, ölkәlәrin inkişaf sә-
torları üçün dә hazırlanır. Nәticәdә tәhsilә tәsir viyyәsi tәhsilin keyfiyyәtinә tәsir edәn әsas

83
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.82-85

amillәrdәn sayıla bilәr. Yüksәk gәlirli ölkәlәrdә


Şәkil 2. Dünyanın müxtәlif ölkәlәrindә 2018-
tәhsilә sәrf edilәn vaxtı onun keyfiyyәti ilә düz
ci il üzrә PİSA qiymәtlәndirmәsinin nәticәlәri
mütәnasib hesab etmәk olar. Lakin aşağı orta vә
aşağı gәlirli ölkәlәrdә vәziyyәt oxşar deyildir.
Aparılan qiymәtlәndirmәnin nәticәlәri göstәrir
ki, әn sadә riyazi biliklәrin qavranılmasında ciddi
problemlәr mövcuddur vә әlbәttә ki, bu fakt
özünü gәlәcәkdә insan kapitalının formalaş-
masında mәnfi amil kimi göstәrmiş olacaq, eyni
zamanda tәhsilin keyfiyyәtsiz qurulmasının bariz
nümunәsi hesab edilәcәkdir.
Şәkil 1. Dünyanın müxtәlif ölkәlәrindә
orta tәhsili başa vuran şagirdlәrin riyazi Mәnbә: İqtisadi Əmәkdaşlıq vә İnkişaf Tәş-
biliklәri qavrama sәviyyәsi 2018 kilatı (OECD)
2018-ci il PİSA hesabatında ilk 20-yә daxil
olan ölkәlәrin adına baxdığımız zaman açıq
şәkildә görünür ki, tәhsil sәviyyәsi ilә iqtisadi
inkişaf sәviyyәsi bir-biri ilә düz mütәnasibdir. 78
ölkәdәn olan 540,000-dәn artıq iştirakçı arasında
keçirilәn sorğunun nәticәsinә әsasәn, Çin vә
Sinqapur bütün kateqoriyalar üzrә birinci vә
ikinci yerlәri tutublar. MDB ölkәlәrindәn isә
yalnız Rusiya ilk 30-a riyaziyyat kateqoriyasında
düşә bilib. Hәmin kateqoriya üzrә Qazaxıstan 69,
Gürcüstan 70-ci yerdә olmuşdur. Ölkәmiz isә bu
qiymәtlәndirmәdә 68-ci yerdә qәrarlaşmışdır.
2018-ci ildә ölkәmizdә hәyata keçirilәn PİSA
qiymәtlәndirmәsindә Bakı şәhәri üzrә 197 orta
Mәnbә: Dünya Bankı mәktәbdәn 15 yaşlı 20,271 şagirdi tәmsil edәn
Qeyd edәk ki, ümumtәhsil sistemindә 6,827 şagird iştirak etmişdir. 2018-ci ilin yekun
qiymәtlәndirmә alәtlәrindәn biri dә PİSA testidir. PİSA hesabatında ölkәmiz riyaziyyat, oxu vә elm
PİSA (The Programme for International Student bacarıqları üzrә İƏİT ölkәlәri üçün müәyyәn
Assessment) dünyanın müxtәlif ölkәlәrindә edilmiş ortalamadan daha aşağı olmuşdur. Oxu
oxuyan orta mәktәb şagirdlәrinin (15 yaşlılar) bacarıqları üzrә nәticәlәrә nәzәr saldığımız
bilik vә bacarıq sәviyyәlәrini ölçәn әn nüfuzlu zaman ümumi qiymәtlәndirmәdә iştirak edәn
proqramlardan biri olaraq İqtisadi Əmәkdaşlıq şagirdlәrin yalnız 40%-i 2-ci sәviyyә üzrә
vә İnkişaf Tәşkilatı (OECD) tәrәfindәn hәyata bacarıqlara cavab vermişdir ki, bu da İƏİT
keçirilәn layihәdir. PİSA ölkәlәr üzrә ümum- ölkәlәri üzrә ortalama normadan 37% (İƏİT üzrә
tәhsilin keyfiyyәtinin monitorinqini aparır. Bu norma 77% olmuşdur) aşağıdır. Bununla yanaşı,
proqram 2000-ci ildәn etibarәn 3 ildәn bir riyazi bacarıqlar üzrә nәticәlәrdә yalnız 49%
keçirilir vә proqrama qatılan ölkәlәrdәn 100 şagird 2-ci sәviyyә üzrә bacarıqlara cavab
minlәrlә şagird cәlb olunur. Əsas mәqsәd isә bir vermişdir ki, bu da İƏİT ölkәlәri üzrә ortalama
suala cavab tapmaqdır. 15 yaşında olan şagird normadan 27% (İƏİT üzrә norma 76% ol-
müasir cәmiyyәtdә tam fәaliyyәt göstәrmәsi muşdur) aşağı olmuşdur.
üçün zәruri olan tәhsil, ümumi bilik vә PİSA qiymәtlәndirmәsinin digәr әhәmiyyәtli
bacarıqlara malikdirmi? komponenti olan elm üzrә bacarıqlar istiqa-
mәtindә nәticәlәrә nәzәr salsaq, yalnız 42%

84
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.82-85

şagirdin 2-ci sәviyyә üzrә bacarıqlara cavab yәtinin artırılması vә şagirdlәrin oxu vә riyazi
verdiyini müşahidә etmәk mümkündür. Bu qabiliyyәtlәrinin inkişaf etdirilmәsi vacib amil
göstәrici üzrә ölkәmiz İƏİT ölkәlәri üzrә kimi nәzәrә alınmalıdır.
ortalama normadan 36% (İƏİT üzrә norma 78%
olmuşdur) aşağıdır. Bununla yanaşı, onu da qeyd ƏDƏBİYYAT
etmәk lazımdır ki, mәlumatların tәhlili sahәsindә 1. “Azәrbaycan Respublikasının ümumi tәhsil
özünün üçüncü onilliyinә vә yeddinci dövrünә sistemindә Qiymәtlәndirmә Konsepsiyası”nın
giriş әsnasında olan TİMSS (Trends in tәsdiq edilmәsi haqqında Azәrbaycan Res-
International Mathematics and Science Study) publikasının Nazirlәr Kabinetinin Qәrarı. Bakı,
IV vә VIII siniflәrdә riyaziyyat vә tәbiәt elm- 2009.
lәrinә aid fәnlәr (science) üzrә beynәlxalq 2. Hüseynov H.Ə. Əmәk mәhsuldarlığının
qiymәtlәndirmә kimi geniş istifadә edilir. 2019- yüksәldilmәsindә insan kapitalının rolu. “Elm vә
cu ildә keçirilәn TİMSS qiymәtlәndirmәsi hәlә innovativ texnologiyalar” jurnalı. Bakı, 2019.
ki, әn sonuncudur. Bu qiymәtlәndirmә ilk dәfә 3. www.edu.gov.az
1995-ci ildә keçirilmiş vә hәr dörd ildәn bir 4. www.oecd.org
(1999, 2003, 2007, 2011, 2015) davam etmişdir.
Qlobal kontekstdә öz tәhsil sistemlәrinin effek- N.Huseynova
tivliyini qiymәtlәndirmәk üçün tәxminәn 65-ә Role of international assessments in
yaxın ölkә TİMSS-in mәlumatlarından istifadә identifying prospects in education
edir vә hәr qiymәtlәndirmәdә yeni ölkәlәr Abstract
TİMSS-ә qoşulur. The main purpose of this article is to examine
Nәticә. Belәliklә, hәm yerli, hәm dә beynәl- the results of national and international
xalq sәviyyәdә aparılan qiymәtlәndirmәlәr za- assessments and their role in determining the
manı orta tәhsil sәviyyәsindә әsas diqqәti daha educational priorities. The study examined the
çox fundamental fәnlәrin tәdrisi vә qavranıl- Assessment Concept in the general education
masına yönlәndirildiyini müşahidә etmәk müm- system of the Republic of Azerbaijan at the local
kündür. Bu nәticәlәr tәhsil sistemindә prio- level and the situation in several countries, inclu-
ritetlәrin müәyyәn edilmәsindә nәzәrә alınmalı ding Azerbaijan according to the PISA test
olan әsas istiqamәtlәri müәyyәn edә bilir. conducted by the OECD and World Bank at the
Burada әsas istiqamәtlәr aşağıdakılar ola bi- international level.
lәr:
– ümumi orta vә tam orta tәhsil sәviyyәsi üçün
fәnn kurikulumlarının hazırlanması prosesindә Н.Гусейнова
istifadә edilmәli, biliyin bacarığa çevrilmәsini Роль международного оценивания в
tәmin etmәk mәqsәdi ilә dәrsliklәrdә verilәn oxu, определении перспектив в образовании
anlama bacarıqlarını inkişaf etdirәn mәtnlәrin Аннотация
vә bu yönümlü qiymәtlәndirmә vasitәlәrinin Основная цель этого исследования – изу-
sayının vә keyfiyyәtinin artırılması; чить результаты национальных и между-
– Ana dili fәnni üzrә dәrsliklәrdә oxu народных оценок и их влияние на опреде-
bacarıqlarının inkişafına kömәk edәn, riyaziyyat ление их образовательных приоритетов. В
fәnni üzrә dәrsliklәrdә mәntiqi tәfәkkür tәlәb исследовании изучалась ситуация на местном
edәn tapşırıqlara geniş yer verilmәsi; уровне в системе общего образования Азер-
– tәcrübәli müәllimlәrin şagirdlәrinin test- байджанской Республики. В то же время на
lәrdә daha yaxşı nәticәlәr göstәrdiyini nәzәrә международном уровне в исследовании расс-
alaraq, daha az pedaqoji iş stajına malik olan матривался тест PISA, проведенный ОЭСР, и
müәllimlәrin ixtisasartırma kurslarına cәlb оценка, проведенная Всемирным банком,
edilmәsi; которая показала, что в ряде стран отмечается
Qiymәtlәndirmә nәticәlәrinә uyğun olaraq соответствие в соответствии с качеством об-
tәdris üçün hazırlanan proqramların keyfiy- разования среди школьников.

85
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.86-87

PEŞƏ TƏHSİL MƏRKƏZİNDƏ TİBBİ MASKA VƏ


DİGƏR QORUYUCU VASİTƏLƏRİN İSTEHSALI

Zibaxanım Cәfәrli,
Turizm vә Sosial Xidmәtlәr üzrә Bakı Dövlәt Peşә Tәhsil Mәrkәzinin
tәrbiyә işlәri üzrә direktor müavini
e-mail: ziba.ceferli@mail.ru

K
oronavirus (COVİD-19) pande- Bu baxımdan ölkә başçısı İlham Əliyev tә-
miyası çoxsaylı insan tәlәfatına rәfindәn koronavirus pandemiyasının ölkә әra-
sәbәb olmaqla yanaşı, ölkәlәri bir zisindә geniş yayılmasının qarşısının alınması
sıra iqtisadi, maliyyә, sәhiyyә vә istiqamәtindә atılmış qәtiyyәtli addımlar, görülәn
sosial problemlәrlә dә üz-üzә qoymuşdur. İnkişaf qabaqlayıcı tәdbirlәr, göstәrilәn diqqәt vә qayğı
etmiş ölkәlәrin demәk olar ki, hamısı artıq etiraf tәqdirәlayiqdir. Mәhz hәyata keçirilәn qabaqla-
edirlәr ki, pandemiya ilә mübarizә onların milli yıcı tәdbirlәr nәticәsindә dünya dövlәtlәrini, xü-
iqtisadiyyatını iflic vәziyyәtә salıb. Ölkәlәr ara- susilә inkişaf etmiş ölkәlәri acınacaqlı vәziyyәtә

sında sәrhәdlәr bağlanılıb, bir çox iri şirkәtlәr salan koronavirus pandemiyası Azәrbaycana ağır
profillәrini dәyişәrәk zәruri tibbi avadanlıqlar vә zәrbә vura bilmәdi. Vaxtında görülmüş operativ
tibbi lәvazimatlar istehsal edirlәr. Hәr bir dövlәt vә tәxirәsalınmaz tәdbirlәr nәticәsindә hazırda
problemlәrini özü hәll etmәyә çalışır. ölkәmizdә koronavirus pandemiyasına qarşı

86
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.86-87

sәmәrәli mübarizә aparılır. Hökumәtimizin üzrә Dövlәt Agentliyinin direktoru Pәrviz


pandemiya ilә әlaqәdar yaranan tibbi lәvazimat, Yusifov, Turizm vә Sosial Xidmәtlәr üzrә Bakı
o cümlәdәn tibbi maska qıtlığının qarşısının Dövlәt Peşә Tәhsil Mәrkәzinin direktoru Fikrәt
alınması üçün hәyata keçirtdiyi tәdbirlәri xüsusi Nәbiyev, Peşә Tәhsili üzrә Dövlәt Agentliyinin
qeyd etmәk istәrdik. Belә ki, istehsalçı ölkәlәrin vә kütlәvi informasiya vasitәlәrinin nüma-
tibbi maska ixracını dayandırmaları vә bu yәndәlәri dә iştirak etmişdir.
problemin hәlli ilә bağlı ölkә başçısının tapşı- Açılış mәrasimindә çıxış edәn Pәrviz Yusifov
rığına әsasәn, aidiyyәti dövlәt qurumlarının qısa bildirmişdir ki, 3 il müddәtindә nәzәrdә tutulan
müddәtdә maska istehsalı üçün avadanlıqların bu әmәkdaşlıq layihәsi pandemiya dövrü zamanı
Azәrbaycana gәtirmәlәri böyük bir hadisә oldu. vә pandemiyadan sonra da mәrkәzin gәlәcәk
Tibbi maska istehsal edәn müәssisәlәrdәn biri fәaliyyәti üçün olduqca әhәmiyyәtli addımdır.
dә Turizm vә Sosial Xidmәtlәr üzrә Bakı Dövlәt Belә bir müәssisәnin yaradılmasının mәrkәzin
Peşә Tәhsil Mәrkәzindә yaradıldı. Bildirәk ki, mәzunlarının işlә tәmin olunması ilә yanaşı,
2020-ci il 21 aprel tarixindә “SAVE TEKSTİL” maddi-texniki bazasının da güclәndirilmәsindә
MMC tәrәfindәn mәrkәzin rәhbәrliyinә tibbi mühüm rolu olacaqdır. Pәrviz müәllim çıxışında
maska vә digәr qoruyucu vasitәlәri istehsal edәn onu da vuğulamışdır ki, müәssisәdә ilk hәf-
birgә müәssisәnin yaradılması haqqında tәlәrdә 15 min tibbi maska istehsal olunsa da,
müraciәt olundu. Müraciәtdә mәrkәzin tәdris gәlәcәkdә bu rәqәmin 50 minә çatdırılması
emalatxanasında müasir standartlara cavab verәn nәzәrdә tutulur. Mәrkәzin direktoru Fikrәt
tibbi maska vә digәr qoruyucu vasitәlәr istehsal Nәbiyev dә öz növbәsindә qeyd etmişdir ki,
edәn müәssisәnin qurulması tәklif olunurdu. pandemiya dövründә belә bir müәssisәnin
2020-ci il 24 aprel tarixindә Turizm vә Sosial açılması hәm xalqımız, hәm dә tәhsil müәs-
Xidmәtlәr üzrә Bakı Dövlәt Peşә Tәhsil sisәmiz üçün böyük әhәmiyyәt daşıyır. Belә ki,
Mәrkәzinin rәhbәrliyi bu tәkliflә Azәrbaycan bu yolla biz ölkәdә tibbi maska qıtlığı prob-
Respublikası Tәhsil Nazirliyi yanında Peşә leminin aradan qaldırılmasına kömәk etmәklә
Tәhsili üzrә Dövlәt Agentliyinә müraciәt etmiş yanaşı, tәlәbәlәrin istehsalat tәcrübәlәrinin
vә razılıq mәktubuna әsasәn, 28 aprel 2020-ci il artırılması vә әmәkhaqqı almaqla maddi im-
tarixindә mәrkәzin direktoru vә “SAVE kanlarının yaxşılaşdırılmasına da nail olacağıq.
TEKSTİL” MMC-nin rәhbәrliyi arasında birgә Mәrkәzin direktoru müәssisәdә çalışan işçilәrә
әmәkdaşlığa dair müqavilә imzalanmışdır. 350-400 manat civarında әmәkhaqqı verilmә-
Qısa müddәt әrzindә 300 kv. metri әhatә edәn sinin nәzәrdә tutulduğundan, yaxın gәlәcәkdә bu
emalatxana әsaslı tәmir olunmuş, xaricdәn peşә tәhsil mәrkәzindә digәr peşә tәhsili
gәtirilmiş tikiş maşınları, kәsici maşınlar, press müәssisәlәri üçün dә sifariş әsasında ixtisaslara
avadanlığı vә xammalla tәchiz olunaraq isteh- uyğun uniformalar vә digәr lazımi geyimlәrin
sala hazır vәziyyәtә gәtirilmişdir. Qeyd edәk ki, tikilmәsi üçün ikinci emalatxananın da işlәk
müәssisәnin işçi qüvvәsinә olan tәlәbat Mәrkәz vәziyyәtә gәtirilәcәyindәn söz açaraq bildir-
tәrәfindәn tәmin olunaraq “dәrzi” ixtisası üzrә mişdir ki, bu hәm mәrkәzin maddi-texniki
18 nәfәr buraxılış qrup tәlәbәsi müәssisәdә iş bazasının yaxşılaşdırılması, mәzunların işlә tә-
fәaliyyәtinә cәlb olunmuşdur. min olunması, hәm dә tәlәbәlәrin istehsalat
Müәssisәnin açılışında Azәrbaycan Res- tәcrübәlәrinin keçirilmәsi üçün mühüm әhә-
publikası Tәhsil Nazirliyi yanında Peşә Tәhsili miyyәt kәsb edir.

87
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.88-93

Onlayn dәrs nümunәlәri

M
әlum olduğu kimi, dünya ölkәlәrindә ictimai hәyatın bütün sahәlәrinә çox
böyük zәrbәlәr vuran koronavirus pandemiyası tәhsil müәssisәlәrindәn dә
yan ötmәdi. Koronavirus (COVİD-19) yayılması ilә demәk olar ki,
dünyanın hәr yerindә tәhsil müәssisәlәrinin fәaliyyәti dayandırıldı.
Sürәtlә dәyişәn sosial bir mühitdә hәr bir insan ona tanış olmayan bir sıra problemlәrlә
rastlaşır. Ona görә dә әtrafımızda baş verәn sosial-iqtisadi dәyişikliklәri, yeniliklәri qәbul
etmәyә hazır olmalıyıq. Zamanla ayaqlaşan yeni bilik vә bacarıqları әldә etmәk üçün yollar
axtarmalıyıq. Artıq dәyişәn hәyatın tәlәblәrinә uyğunlaşmaq üçün özünütәhsil gündәlik
hәyatın tәlәbatına çevrilmәkdәdir.
Koronavirus infeksiyasının yaratdığı vәziyyәt bir sıra dünya ölkәlәrini onlayn tәhsilә
keçidә tәşviq edir. Yaranan bugünkü movcud vәziyyәtlә әlaqәdar respublikamızda da bütün
tәhsil müәssisәlәrinin fәaliyyәtinin dayandırılmasına baxmayaraq, tәdris prosesi distant
üsulla davam etdirilir. Ölkәmizdә tәtbiq edilәn xüsusi karantin rejimini nәzәrә alaraq,
tәhsilalanlara dәstәk olmaq üçün peşә tәhsilindә dә onlayn dәrslәrin keçirilmәsinә start
verildi. Prezident İlham Əliyevin “Biz birlikdә güclüyük!” şüarı altında dövlәtimiz vә
xalqımızın rifahı naminә qoyduğu tәlәb vә tövsiyәlәrә әmәl edәrәk tәlәbәlәr evdә qalmaq
mәcburiyyәtindә olsalar da, tәhsildәn qalmırlar. Tәdris proqramının standartlarına uyğun
hәr gün müәllimlәr tәrәfindәn tәlәbәlәrlә onlayn dәrslәr tәşkil edilir, onlara növbәti dәrslәr
üçün tapşırıqlar verilir.
Belә onlayn dәrs nümunәlәrindәn bir neçәsini oxucularımıza tәqdim edirik.

SƏFƏVİLƏR DÖVLƏTİNİN
YARANMASI VƏ YÜKSƏLİŞİ

Tәranә Namazova,
Xidmәt sahәlәri üzrә Sumqayıt Dövlәt Peşә Tәhsil Mәrkәzinin
(3 nömrәli Sumqayıt Peşә Liseyi) tarix müәllimi
e-mail: terane1982namazova@gmail.com
Fәnn: Azәrbaycan tarixi. (I Axistan, Qara Yusif, Uzun Hәsәn, Şah I İs-
Mövzu: Sәfәvilәr dövlәtinin yaranması vә mayıl, Şah I Abbas, Nadir şah, Cavad xan, Ağa-
yüksәlişi. mәhәmmәd şah Qacar) dünyanın görkәmli şәx-
Alt standartlar: siyyәtlәri ilә müqayisә edir vә dәyәrlәndirir.
3.1.1. Dövlәtlәrin yaranması vә inkişafında Dәrsin mәqsәdi:
müvafiq dövrün xüsusiyyәtlәrini dәyәrlәndirir. 1. Sәfәvi dövlәtinin yaranması vә inkişafında
3.1.2. Müxtәlif dövrlәrdә dövlәtlәrarası mü- müvafiq dövrü dәyәrlәndirir.
nasibәtlәrdә Azәrbaycanın mövqeyini şәrh edir. 2. XVI әsrdә Osmanlı, Avropa ölkәlәri ilә mü-
4.1.1. Azәrbaycanın görkәmli şәxsiyyәtlәrini nasibәtlәrdә Azәrbaycanın mövqeyini şәrh edir.
88
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.88-93

3. Şah I İsmayılı Uzun Hәsәn vә Əmir Tey- tirәk.


murla müqayisә edir vә dәyәrlәndirir. – Bir tәriqәt ardıcılları qüdrәtli, mәrkәzlәş-
Tәlim forması: Qruplar vә kollektivlә iş. dirilmiş Azәrbaycan dövlәti yaratmaq üçün hansı
Tәlim üsulu: Beyin hәmlәsi, Venn diaqramı. yolları keçdilәr.
İnteqrasiya: Az. dili: 1.1.1., üm. tar.: 3.1.1.,
4.1.1., coğ.: 3.2.1.
Resurslar: Kompüter, dәrslik, XV-XVI әsrә
aid Azәrbaycan xәritәsi, şәkillәr, flipçart vә s.
Dәrsin mәrhәlәlәri
I mәrhәlә
Motivasiya (problemin qoyulması):
Motivasiya mәrhәlәlәsi ortaya gәtirilmiş
problem vә onun hәlli tәlәbatı fәal dәrsdә tә-
fәkkür prosesini işlәmәyә sövq edir, tәlәbәlәrin Tәdqiqatın aparılması üçün tәlәbәlәr әvvәl-
idrak fәallığını artırır. cәdәn adlandırılmış qruplara ayrılır vә onlara
Ekranda dahi şәxsiyyәt Şah tapşırıqlar verilir:
İsmayıl Xәtainin portreti can- “Odlar yurdum” qrupu – Sәfәvilәr dövlәtinin
lanır. yaranmasında Şah I İsmayılın rolunu dәyәrlәn-
– Ekranda canlanan bu dahi dirin.
şәxsiyyәtin portretini yәqin ki, “Vәtәnim Azәrbaycan” qrupu – Şah I İsma-
hamınız tanıdınız. yılın dövründә Sәfәvi-Osmanlı münasibәtlәrini
– Bәli, bu portret dünyaşöh- şәrh edin.
rәtli dövlәt başçısı, ictimai xadim, mәğrur sәr- “Ana Vәtәnim” qrupu – Vahid Azәrbaycan
kәrdә, istedadlı şair, ilk dәfә olaraq türk dilini yaradılması prosesinin başa çatdırılmasını
rәsmi dövlәt dili elan edәn, Azәrbaycan tarixindә dәyәrlәndirin.
özünә әbәdi yer tutan Şah İsmayıl Xәtainin port- “Mәnim Azәrbaycanım” qrupu – Sәfәvilәr
retidir. Şah İsmayıl Xәtainin adını eşitdiyimiz vә dövlәtinin siyasi quruluşunun idarә sistemi vә
ya portretini gördüyümüz anda hәr birimizin hәrbi qüvvәlәrini şәrh edin.
tәsәvvüründә böyük Sәfәvi imperiyası canlanır. “Azad Azәrbaycanım” qrupu – I Tәhmasibin
dövründә Sәfәvi-Osmanlı münasibәtlәrini şәrh
edin.
III mәrhәlә
İnformasiya (mәlumat) mübadilәsi:
Tәdqiqat üçün ayrılmış vaxt bitdikdәn sonra
müәllim tapşırığın icrasının başa çatdığını bil-
dirir. Bundan sonra tәlәbәlәr informasiyanın
tәqdimatına başlayır, әldә etdiklәri yeni infor-
masiyaları digәr iştirakçılarla bölüşürlәr.
“Odlar yurdum” qrupu – Sәfәvilәr dövlәtinin
– Artıq anladınız ki, bugünkü Azәrbaycan yaranmasında Şah I İsmayılın rolunu dәyәr-
tarixi fәnnindәn mövzumuz “Sәfәvilәr dövlә- lәndirin.
tinin yaranması vә yüksәlişi”dir. – Sәfәvilәr dövlәti ilk dәfә tәriqәt kimi möv-
II mәrhәlә cud olmuş vә bu dövlәtin “Sәfәvilәr” adlan-
Tәdqiqatın aparılması: dırılması Şah İsmayılın ulu babalarından olan vә
Bu mәrhәlә yeni faktların öyrәnilmәsi vә bu çox vaxt sadә şәkildә Şeyx Sәfi adlandırılan
suallara cavabların tapılması gedişindә düşün- Şeyx Sәfiәddin Ərdәbilinin (1256-1335) adından
mәk vә yeni bilgilәri kәşf edә bilәcәk faktları götürülmüşdür. Hәmçinin o, Ərdәbildә yara-
yaratmaq imkanı yaradır. dılmış “Darül-İrşad” tәriqәtinin banisi olmuşdur.
İndi isә gәlin birlikdә araşdırmanı yerinә ye- “Darül-İrşad”, nәinki Azәrbaycan miqyasında,

89
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.88-93

bәlkә dә bütün Şәrq alәmindә gedәn elmi, fәlsәfi sәnәtkarlığın inkişafına geniş yer ayırır, tarixi
döyüşlәrin әn güclü mәrkәzlәrindәn biri kimi abidәlәrә, ziyarәtgahlara diqqәt vә qayğı ilә
tanınmış vә buradan Şәrqin bir çox ölkәlәrinә yanaşırdı.
yayılmışdır. Şeyx Sәfiәddinin nәslinin nüma-
yәndәlәri bütün Azәrbayanın birlәşmәsi arzu-
sunda idilәr. Uzun sürәn mübarizәdәn sonra
nәhayәt, bu arzunu gerçәklәşdirmәk İsmayıla
nәsib olur. XV әsrdә Sәfәvi tәriqәti güclü siyasi
qüvvәyә çevrilmәkdә idi. Qaraqoyunlu vә
Ağqoyunlu dövlәtlәrinin sabitlik yarada bilmә-
mәsi, hakimiyyәt uğrunda çәkişmәlәr sosial-
iqtisadi vәziyyәtә dә mәnfi tәsir göstәrir, әhalinin
vәziyyәti çәtinlәşirdi. XV әsrin sonlarında
mәrkәzi hakimiyyәtin zәiflәmәsi Sәfәvilәrin
nüfuzunun artmasına әlverişli şәrait yaradır. “Vәtәnim Azәrbaycan” qrupu – Şah I İsma-
1499-cu ildә İsmayıl Lahicandan Ərdәbilә doğru yılın dövründә Sәfәvi-Osmanlı münasibәtlәrini
hәrәkәtә başlayır. Qızılbaş әmirlәrinin әsas şәrh edin.
vәzifәsi “Sәfәviyyә” müridlәrini qısa müddәtdә – Şah I İsmayılın uğurları onun Osmanlı Sul-
bir araya toplamaq vә Azәrbaycanda siyasi tanı tәrәfindәn hökmdar kimi tanınması ilә
hakimiyyәti әlә keçirtmәk idi. Ərdәbildә möh- nәticәlәnir. II Bәyazidin dövründә yaradılan
kәmlәnә bilmәyәn İsmayıl Ərzincana yollanır. mehriban dostluq әlaqәlәri Sultan I Sәlimin
Yol boyunca qızılbaşlara qoşulanların sayı hakimiyyәtә gәlişi ilә pozulur. Sultan I Sәlimin
durmadan artırdı. Qızılbaşların әsas rәqibi Ağqo- Osmanlı dövlәtinin sәrhәdlәrini Şәrqi Anadoluya
yunlular vә Şirvanşahlar idi. 1500-cü ildә Ərzin- qәdәr genişlәndirmәk vә Azәrbaycandan da ke-
canda qızılbaşların müşavirәsi toplanır. Müşa- çәn ticarәt yollarına nәzarәt etmәk istәyi Sәfәvi-
virәdә ilk zәrbәni Fәrrux Yasara vurulması qәrarı Osmanlı müharibәlәrinin başlanmasına sәbәb
qәbul edilir. Hәmin ilin sonlarında İsmayılın olur. Hәmçinin hәmin dövrlәrdә Avropa döv-
başçılığı ilә qızılbaş qoşunu Gülüstan qalası lәtlәri iki müsәlman türk dövlәtini müxtәlif
әtәyindәki Cәbani (Cabanı) düzündә Şirvanşahın vasitә vә bәhanәlәrlә bir-birinә qarşı müharibәyә
qoşunları ilә döyüşә girir. Qızılbaşlar sayca az tәhrik edir. Onlar osmanlıların Cәnub-Şәrqi
olmalarına baxmayaraq, Şirvan qoşununu dar Avropadakı işğallarının qarşısını almağa çalı-
madağın edirlәr vә Fәrrux Yasar isә hәlak olur. şırdılar. Bel әliklә, orta әsrlәrin iki qüdrәtli türk
1501-ci ilin yazında şiddәtli müqavimәtdәn dövlәti arasında fasilәlәrlә iki yüz il әrzindә
sonra Bakı qalası da tutulur. davam etmiş müharibә başlanır. Hәr iki tәrәf
İsmayılın uğurları Əlvәnd Mirzәni narahat müharibәdә qalibiyyәt әldә etmәk üçün tәdbirlәr
edirdi. 1501-ci ildә Şәrur düzündә baş verәn almışdır.
döyüşdә Qızılbaşlar özlәrindәn qat-qat üstün Osmanlı Sultan I Sәlimin
olan Ağqoyunlu qoşununu mәğlub etdilәr vә tәdbirlәri:
Ağqoyunluların birinci qolu süqut etdi. Şәrur 1. Macarıstan vә Venesiya ilә
döyüşündәn bir qәdәr sonra İsmayıl Tәbrizә sülh bağlayır.
daxil olur vә özünü Şah elan edir. Elә ilk 2. Şeybanilәr tәrәfindәn yar-
vaxtlardan xalqın inam vә etibarını doğruldur. dım vәdi alınır. Göstәrişinә әsa-
Şah I İsmayılın dövründә Heratdan Bağdadadәk sәn, ülәmaların (din xadimlәri) Qızılbaşlara qarşı
uzanan nәhәng әrazidә әhali, әsasәn, Azәrbaycan müqәddәs müharibә cihad elan etmәsi ilә mü-
dilindә danışırdı. Onun yürütdüyü daxili vә haribәyә dini don geydirilir.
xarici siyasәt ölkәnin, xalqın mәnafeyinә xidmәt Şah I İsmayılın tәdbirlәri:
edirdi. Şah İsmayıl yeni dövlәtin әsaslarını 1. Avropa dövlәtlәri ilә diplomatik әlaqәlәr
möhkәmlәndirmәk üçün ölkә daxilindә islahatlar yaratmağa başlayır.
aparır. O, elmin, mәdәniyyәtin, incәsәnәtin, 2. Ağqoyunlu Hәsәn padşah kimi diplomatik

90
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.88-93

münasibәtlәrdә әsas diqqәti odlu silah almağa vә qalasının mühasirәsinin uzun çәkmәsi xәbәrini
ticarәt әlaqrәlәrini genişlәndirmәyә yönәldir. Bu alır, özü dә Şirvana gәlir. Qala müdafiәçilәri top
mәqsәdlә portuqallar ilә danışıqlar apararaq atәşindәn sonra tәslim olurlar. Burada saxlanılan
Hind okeanı vә Hörmüz (İran körfәzi) vasitәsi ilә Şirvanşah xәzinәsi әlә keçirilir, әyanların әlindәn
Qәrbdәn odlu silah vә artilleriya mütәxәssislәri oyuncağa çevrilmiş sonuncu Şirvan hökmdarı
gәtirmәyә çalışır vә onların burada möhkәm- Şahrux xan Tәbrizә gәtirilәrәk edam edilir.
lәnmәsinә göz yumur. Hörmüzün tutulması ilә Belәliklә, Şirvanşahlar dövlәtinin varlığına vә
Sәfәvilәrin Hind okeanına çıxış yolu bağlanılır, Şәki hakimliyinin müstәqilliyinә son qoyulur.
lakin Portuqaliya söz verdiyi odlu silahları Şah I Tәhmasibin uğurları nәticәsindә bütün
göndәrmir. Azәrbaycan torpaqları vahid dövlәtin tәrkibindә
1514-cü ilin avqustunda Sultan I Sәlim Azәr- birlәşdirilir.
baycana yürüş edir. Hәmin ilin avqustun 23-dә “Mәnim Azәrbaycanım” qrupu – Sәfәvilәr
tәrәflәr arasında Maku yaxınlığındakı Çaldıran dövlәtinin siyasi qurluşunun idarә sistemi vә
düzündә hәlledici döyüş baş verir vә döyüş hәrbi qüvvәlәri şәrh edin.
nәticәsindә say çoxluğu vә odlu silahların hesa- – Lakin bu dövlәtlәrdәn fәrqli olaraq,
bına Osmanlı ordusu qәlәbә qazanır. I Sәlim Sәfәvilәr sülalәsinin hakimiyyәti dövründә güclü
Tәbrizi әlә keçirsә dә, sәfәvilәrin yeni hücum mәrkәzlәşdirilmiş dövlәt qurulmuşdur. Bu dövlәt
tәhlükәsi vә әsgәrlәr arsındakı narazılıq dalğası hәm dә teokratik xüsusiyyәtlәri ilә dә seçilirdi.
sәbәbi ilә geri dönür. Mosula qәdәrki Şәrqi vә Dövlәtin başında dini vә dünyәvi hakimiyyәti
Cәnub-Şәrqi Anadolu torpaqları osmanlıların cәmlәşdirmiş şah dururdu. Şahın yanında 12
әlinә keçir. nәfәr yüksәk mövqe tutan, ikinci nüfuzlu şәxs isә
Osmanlı-Sәfәvi müharibәlәrinin iki qardaş vәkil hesab olunurdu. O, şahın dini vә dünyәvi
türk xalqının düşmәnçiliyi kimi deyil, Osmanlı işlәr üzrә tam hüquqlu müavini idi. Sәfәvi
vә Sәfәvi dövlәtlәrinin hakim dairәlәrinin iqti- qoşunlarına Əmir-ül-ümәra vә mülki işlәrә
sadi vә siyasi mәnafelәrinin toqquşması faktı әsasәn, maliyyә mәsәlәlәrinә vәzir başçılıq
tarixi gerçәkliyә daha yaxındır. Çaldıran döyü- edirdi. Dövlәt xәzinәsinә nәzarәt dә onun әlindә
şündә әn yaxın silahdaşlarının itirilmәsindәn idi. Vәqf işlәri vә onun әmlakının idarә edil-
sarsılan Şah I İsmayıl bir daha osmanlılarla mәsinә isә sәdr nәzarәt edirdi.
döyüşә girmir. Sәfәvilәr dövründә Azәrbaycan әrazisi
“Ana Vәtәnim” qrupu – Vahid Azәrbaycan bәylәrbәyliklәrә bölünürdü. Hәr bәylәrbәyliyin
yaradılması prosesinin başa çatdırılmasını dә- mәrkәzi şәhәri var idi. Bәylәrbәyliklәri adәtәn
yәrlәndirin. şah sarayına yaxın olan şәxslәrdәn tәyin edilәn
– Şah İsmaylın vәfatından bәylәrbәyliklәr idarә edirdi. Onlar әhalidәn
sonra (1524) hakimiyyәtә oğlu toplanılan vergilәri mәrkәzi xәzinәyә göndәrir,
Tәhmasib gәlir, onun azyaşlı ol- müәyyәn miqdarda qoşun saxlayırdılar. Bәylәr-
ması hakimiyyәtinin ilk illәrindә bәyliklәr şahın әmri ilә bu qoşunların başında
qızılbaş әmirlәri arasında çәkiş- yürüşlәrdә iştirak etmәyә borclu idilәr. Dörd
mәlәrә yol açır. Lakin yaşa dol- bәylәrbәylik mövcud idi:
duqca dövlәt idarәçiliyini tama- 1. Şirvan bәylәrbәyliyi – Şamaxı şәhәri.
milә öz әlinә alan Şah I Tәhmasib özünü tәdbirli 2. Qarabağ bәylәrbәyliyi – Gәncә şәhәri.
vә uzaqgörәn hökmdar kimi göstәrir. O, ilk 3. Tәbriz bәylәrbәyliyi – Tәbriz şәhәri.
növbәdә daxili çәkişmәlәrә son qoyub qiyamları 4. Çuxursәәd bәylәrbәyliyi – İrәvan şәhәri.
yatırır, mәrkәzi hakimiyyәti güclәndirir. Bundan Bәylәrbәyliklәr mahallara, mahallar isә kәnd-
sonra diqqәtini şimala yönәldәn Şah I Tәhmasib lәrә bölünürdü. Mahalları naiblәr, kәndlәri kәnd-
II Xәlilüllahın ölümündәn sonra Şirvanşahlar xudalar, şәhәrlәri isә kәlәntәrlәr idarә edirdi.
dövlәtindә yaranmış qarışıqlıqdan vә özbaşı- Şәhәrlәrdә asayişi kәlәntәrә tabe olan darğa
nalıqlardan istifadә etmәk qәrarını verir. 1538-ci qoruyurdu. Sәfәvilәrin ordu sistemi dә Qara-
ildә әvvәlcә qardaşı Əlqas Mirzәni 20 minlik qoyunlu vә Ağqoyunlu dövlәtlәrinin әnәnәlәrinә
qoşunla Şirvana göndәrәn I Tәhmasib Buğurd әsaslanırdı. Ordunun әsasını Azәrbaycan tay-

91
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.88-93

falarından yığılan qızılbaş qoşunu çәrik tәşkil artır. Şirvanda qiyam qaldırmış vә mәğlub
edirdi. Orduya ümumi rәhbәrlik Əmir-ür-ümәra- edildikdәn sonra Sultan I Süleymanın yanına
nın sәlahiyyәtindә idi. Şahın qızılbaşlardan qaçmış Əlqas Mirzә dә belәlәrindәn idi. Osman-
ibarәt xüsusi mühafizә dәstәsinә qorçubaşı lıların Sәfәvilәr üzәrinә 1548-ci il yürüşü, mәhz
rәhbәrlik edirdi. onun tәhriki ilә başlamışdır. Lakin osmanlılar bu
“Azad Azәrbaycanım” qrupu – I Tәhmasibin dәfә uğur qazana bilmirlәr. Əlqas Mirzә әsir
dövründә Osmanlı-Sәfәvi münasibәtlәrini şәrh düşәrәk edam edilir. Sultan I Süleyman 1554-cü
edin. il yürüşü zamanı osmanlı qoşunu Buğurd qalası
yaxınlığında mәğlub edilir. Uğur әldә edә
bilmәyәn sultan sülh bağlamağa mәcbur olur.
1555-ci il mayın 29-da Amasiyada bağlanılan
sülhә görә Sәfәvilәr bütün Azәrbaycanı vә Şәrqi
Gürcüstanı әllәrindә saxlayır, Qәrbi Gürcüstan
isә Osmanlılara verilir. Bağdad daxil olmaqla,
Ərәb İraqı Osmanlılara qalır.
Belәliklә, Sәfәvi-Osmanlı müharibәlәrinin ilk
mәrhәlәsi başa çatdı. Osmanlı dövlәtinin әn qüd-
– I Sәlim ilә Şah I İsmayıl arasında başlayan rәtli vaxtında belә Azәrbaycan torpaqlarının
müharibә, hәrbi әmәliyyatlar dayansa da, sülh qorunması vә sülhә nail olunması I Tәhmasibin
bağlanılmadığından bitmәmişdir. 1534-cü ildә әn böyük uğurlarından biri idi.
Şah I Tәhmasibin Xorasanda özbәklәrlә müha- IV mәrhәlә
ribәsindәn istifadә edәn Osmanlı Sultan I Suley- İnformasiya müzakirәsi vә tәşkili:
man Azәrbaycana qarşı hücuma başlayır. Tәbrizi Bu mәrhәlәdә müәllim kömәkçi suallardan
әlә keçirәn Osmanlı qüvvәlәri burada möh- istifadә etmәklә әldә olunmuş faktların mәq-
kәmlәnә bilmir. Qışın yaxınlaşması, әrzaq çatış- sәdyönlü müzakirәsini tәşkil edir.
mazlığı, әhalinin şiddәtli müqavimәti Sultan I • XV әsrdә Azәrbaycandakı siyasi vәziyyәti
Süleymanı Azәrbaycanı tәrk etmәyә mәcbur edir. müәyyәn edin.
Geri dönәn Osmanlı qoşunu Bağdada daxil olur. • Sizcә, İsmayılın ilk olaraq Şirvanşahlara
Belәliklә, Sәfәvi Ərәb İraqını itirir. Burada qarşı yürüşә başlamasının hansı sәbәblәri vardır.
qışlayan Osmanlı qüvvәlәri 1535-ci ildә növbәti • Sәfәvilәr dövlәtinin yaradılmasının mühüm
dәfә Azәrbaycana yürüş edir. Sultan I Süleyman nәticәsi nә oldu.
Tәbrizi ikinci dәfә tutsa da, osmanlıların şәrqә • Sizcә, nә üçün hәr iki qüdrәtli türk müsәl-
irәlilәyişinin qarşısı Sultaniyyәdә alınır. Ər- man dövlәti müharibә әrәfәsindә Avropa ölkәlәri
zaqsız qalan әsgәrlәr arasında taun xәstәliyi ilә münasibәtlәrini tәnzimlәmәyә çalışırdı.
yayılan osmanlı qoşunu Azәrbaycanı tәrk etmәyә • Sәfәvi-Osmanlı müharibәlәrinin sәbәblәrini
mәcbur olur. Müharibә uzandıqca hәr iki tәrәfdә müәyyәnlәşdirin.
bir dövlәtdәn digәrinә qaçan şәxslәrin sayı da Qrupun qiymәtlәndirilmәsi:

92
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.88-93

Tәlәbәlәrin müzakirәsi hәyata keçirildikdәn Xronoloji ox üzәrindә verilmiş illәrә uyğun


sonra qruplar meyarlar әsasında qiymәtlәndirilir. hadisәlәri tapın.
Meyarlar öncәdәn lövhәdә vә ya divarda
asılmalı, bal şkalası elan edilmәlidir.
V mәrhәlә
Nәticә vә ümumilәşdirmә:
Nәticәyә gәlmәk üçün müәllim tәlәbәlәrin
kömәyi ilә әldә olunan bilgilәri ümumilәşdirir vә
ideyanın tәdqiqat sualı ilә müqayisәsini tәşkil Sәfәvilәr dövlәtinin idarәetmә sxemini ta-
edir. Buradan aydın olur ki, qüdrәtli Sәfәvilәr mamlayın.
dövlәtinin yaranması orta әsrlәr tarixindә böyük
әhәmiyyәtә malik olan hadisәlәrdәn biri ol-
muşdur. Şah İsmayılın çox gәnc yaşlarında haki-
miyyәt uğrunda döyüşlәrә atılması, geniş vә
qüdrәtli bir dövlәt yaratması onun ulu babala-
rının çoxәsrlik mübarizәsinin uğurlu nәticәsi vә
yekunu idi. Bu dövrdә Azәrbaycan dövlәtlәrinin
sәrhәdlәri Qaraqoyunlular vә Ağqoyunlular
dövründәki sәrhәdlәri aşıb keçsә dә, çoxmillәtli
bir imperatorluğa çevrilsә dә, qaynaqlarda Ev tapşırığı:
yazıldığı vә araşdırmalarda göstәrildiyi kimi, Şah I İsmayılın fәaliyyәtini tәhlil edib, әvvәl-
“Qızılbaş mәmlәkәti kimi” tanınırdı. Qonşu ki Azәrbaycan hökmdarları ilә Venn diaqra-
dövlәtlәr dә Sәfәvi-Qızılbaş dövlәtini Azәr- mından istifadә edәrәk müqayisәlәr aparın.
baycan Qaraqoyunlu vә Ağqoyunlu dövlәtlәrinin VII mәrhәlә
qanuni varislәri hesab edirdilәr. Qiymәtlәndirmә vә refleksiya:
Bu mәrhәlә tәlәbәlәrin tәlimdәki nailiy-
VI mәrhәlә yәtlәrinin dәyәrlәndirilmәsi prosesidir. Qiymәt-
Yaradıcı tәtbiqetmә: lәndirmә konkret meyarlar üzrә aparılmalı vә
Yaradıcı tәtbiqetmә zamanı tәlәbәlәrin biliyi müәllim tәlәbәlәri әvvәlcәdәn tanış etmәlidir.
möhkәmlәndirilir, onun praktiki әhәmiyyәti artır. Qiymәtlәndirmә meyarı: dәyәrlәndirmә,
şәrhetmә, müqayisә edәrәk dәyәrlәndirmә

93
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.94-97

EKOLOJİ ŞƏRAİTİN YAXŞILAŞDIRILMASINA


YARDIMÇI OLAN ÜSULLAR

Rübabә Nağıyeva,
Turizm vә Sosial Xidmәtlәr üzrә Bakı Dövlәt Peşә
Tәhsil Mәrkәzinin ixtisas fәnn müәllimi
e-mail: naqiyeva70@inbox.ru

B
u gün dünyada әn aktual mәsәlә- loji problemlәrin tәxirә salınmadan hәllinin
lәrdәn biri bәşәr sivilizasiyasının zәruriliyi ekoloji biliklәrә tәlәbat vә marağı
vә onu әhatә edәn әtraf mühitin gündәn-günә artırır.
sabitliyinin tәhlükә qarşısında ol-
ması, iqtisadiyyatın sürәtli inkişafı ilә әtraf mü-
hitin mühafizәsinin uzlaşdırılmaması, mövcud
ekosistemlәrin dağılması tәhlükәsinin artmasıdır.
Atmosferin ozon qatının dağılması, qlobal
istilәşmә, sәhralaşma prosesinin getdikcә daha
geniş әrazilәri әhatә etmәsi, bioloji müxtәlifliyin
kәskin azalması, әtraf mühitin çirklәnmәsi ilә
әlaqәdar müxtәlif xәstәliklәrin geniş yayılması
dünyanı narahat edәn ciddi problemlәrdәn biridir.

Şәkil 2. Xәzәrin çirklәnmәsi

Şәkil 1. Zәrәrli qazların atmosferә buraxılması


Ölkәmizdә ekoloji mühitin pozulması, meşә-
lәrin qırılması, otlaqların, kәnd tәsәrrüfatına ya- Şәkil 3. Torpağın eroziyası
rarlı olan torpaqların azalması, bәzi yerlәrdә Hazırda dünya ölkәlәri plastik torbaların әtraf
tamamilә sıradan çıxması, şәhәrlәrimizdә at- mühitә vә insan sağlamlığına mәnfi tәsirindәn
mosfer havasının, Kür, Araz vә digәr çayların, әziyyәt çәkir. Bu sәbәbdәn artıq bir çox ölkәlәr
Xәzәr dәnizinin, torpaqların çirklәnmәsi, erozi- plastik torbalara alternativ olaraq tәkrar istifadәsi
yası, bir sıra bitki vә heyvan növlәrinin bioloji vә emalı mümkün olan, bioloji parçalanan mate-
müxtәlifliyinin pozulması vә ya azalması, eko- riallardan hazırlanan torbalardan istifadә edir.

94
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.94-97

Dünyanı narahat edәn qlobal problemlәrdәn keçid aldı. Hәr bir müәllim öhdәsinә düşәn
biri dә iqlim dәyişmәlәridir. İqlim dәyişmәlәri vә mәsuliyyәti daha dәrindәn duyaraq tәlәbәlәrlә
onların canlı alәmә tәsiri dünya ictimaiyyәtini onlayn görüşür vә dәrslәri müzakirә edirik.
getdikcә daha çox narahat etmәkdәdir. İstixana Tәlәbәlәrә tәqdim edilәn modul dәrs nümunә-
qazlarının emissiyalarının artması ilә tәbii isti- lәrindәn biri dә ekoloji problemlәrdәn bәhs edir.
xanaların tәsirinin güclәnmәsi, yer sәthi vә Modul: İş şәraitindә әmәk, tәhlükәsizlik vә
atmosferin әlavә olaraq istilәşmәsi ilә nәticәlә- sağlamlıq qaydaları.
nir. İqlim dәyişmәlәri tәbii ekosistemlәrә, elәcә Mövzu: Ekoloji şәraitin yaxşılaşdırılmasına
dә mәhsuldarlığa mәnfi tәsir göstәrir ki, bu da yardımçı olan üsullar.
bәşәriyyәti tәhlükәyә mәruz qoya bilәr. Standartlar:
Atmosfer havasının çirklәnmәsinin әsas mәn- 6.1.1. Ekologiya qanununa dair mәlumatı bi-
bәlәrindәn biri nәqliyyat vasitәlәridir. Artıq bir lir.
çox inkişaf etmiş ölkәlәrdә tәbii resurslardan 6.2.1. Ekoloji şәraitin yaxşılaşdırılmasına yar-
qәnaәtlә istifadә edilmәsi, habelә әtraf mühitin dımçı olan üsulları sadalayır.
mühafizәsi mәqsәdi ilә Avropa standartlarına Dәrsin mәqsәdi:
keçilmişdir. Atmosfer havasının çirklәnmәsinin 1. Azәrbaycan Respublikası әrazisindәki eko-
qarşısının alınması vә tәbii sәrvәtlәrdәn sәmәrәli loji vәziyyәti günümüzün aktuallığına әsaslan-
istifadә edilmәsi mәqsәdi ilә enerji effektivliyini dırmaqla şәrh edir.
tәkmillәşdirәn texnologiyalardan, habelә da- 2. Ekologiyanın vәzifәlәri vә qlobal ekoloji
vamlı enerji mәnbәlәri kimi alternativ enerjidәn problemlәr haqqında ümumilәşdirmә aparmaqla
(külәk, günәş, bioqaz, biokütlә, geotermal, hid- münasibәt bildirir.
roelektrik) istifadә geniş miqyas almışdır. 3. Ekoloji şәraitin korlanmasına sәbәb olan
Ekologiya vә Tәbii Sәrvәtlәr Nazirliyi res- amillәr haqqında mәlumat verir.
publikamızın mәhv olmuş meşәlәrinin bәrpasına, 4. Ekoloji şәraitin yaxşılaşdırılmasına yardım-
yeni meşә zolaqlarının yaradılmasına xüsusi çı olan üsulları tәqdim edir.
qayğı göstәrir. Ölkәmizdә milli parkların yara- İş forması: Kiçik qruplarla iş.
dılmasını nәzәrә alaraq, Prezident Şirvan, Ordu- İş üsulları: Şaxәlәnmә vә karusel.
bad vә Ağgöl milli parklarının, Şahbuz qoru- İnteqrasiya: Biologiya: 4.2.1, 4.2.2.
ğunun yaradılması barәdә Fәrman vermişdir. Resurslar: İnteraktiv lövhә, kompüter, nout-
Bu gün “İş şәraitindә әmәk, tәhlükәsizlik vә buk, proyektor, dәrslik, tapşırıq vәrәqlәri.
sağlamlıq qaydaları” modulu üzrә “Ekoloji Dәrsin gedişi.
şәraitin yaxşılaşdırılmasına yardımçı olan üsul- Motivasiya: (4 dәq.)
lar” mövzusu ilә tәlәbәlәrә ekologiyanın vә- Ekologiya nәdir? sualını cavablandırmaq
zifәlәri, ekologiyanın korlanmasına sәbәb olan mәqsәdi ilә videorolik tәqdim edirәm.
amillәr vә ekoloji şәraitin yaxşılaşdırılmasına
yardımçı olan üsullar haqqında mәlumat ver-
mәklә, insanın yaşadığı mühitin qorunub sax-
lanılmasına, yararsız hala düşmüş tәbii sis-
temlәrin yenidәn qurulmasına, insanın tәbiәtin
bir parçası kimi anlaşılmasına, bütün canlıların
birliyi vә dәyәrliliyinә, insanın biosferin qorun-
ması olmadan yaşayışının olumsuzluğuna nail
olmaq mümkündür.
Son aylarda sosial hәyatımızda baş verәn
koronavirus (COVİD-19) pandemiyası ilә әla- Videorolik vasitәsi ilә tәlәbәlәrә respublika-
qәdar bütün tәhsil müәssisәlәrindә olduğu kimi, mızın әrazisindәki ekoloji vәziyyәt – su höv-
çalışdığım Turizm vә Sosial Xidmәtlәr üzrә Bakı zәlәrinin tullantı suları ilә çirklәndirilmәsi, at-
Dövlәt Peşә Tәhsil Mәrkәzi dә onlayn tәhsilә mosfer havasına zәrәrli qazların atılması,

95
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.94-97

biomüxtәlifliyin azalması, torpaqların eroziyaya


uğraması vә şoranlaşması, Xәzәr dәnizinә tö-
külәn çirkli suların axıdılmasını әks etdirәn
görüntülәr, tullantıların idarә olunması sahә-
sindәki çatışmazlıqlar, mövcud ekoloji prob-
lemlәr vә ölkәmizin nәzarәtsiz qalmış әrazi-
lәrindә meşә zolaqlarının qırılması vә yandırıl-
ması, flora vә fauna növlәrinin mәhv edilmәsi
haqqında mәlumat verirәm.
Tәdqiqat sualı: (2 dәq.) Ekoloji şәraitin kor-
lanmasına sәbәb olan amillәr vә ekoloji şәraitin
yaxşılaşdırılmasına yardımçı olan üsullar haq- “Atmosfer” qrupu
qında nә deyә bilәrsiniz? • “Meşәlәrin bәrpa edilmәsi vә artırılmasına
Tәdqiqatın aparılması: Tәlәbәlәr dörd qrupa dair” milli proqramlara daxil edilmiş tәdbirlәrin
bölünür vә hәr bir qrup mövzuya uyğun termin Azәrbaycanda necә hәyata keçirilmәsi haqqında
adları ilә adlandırılır. I qrup – “Ekologiya”, II әtraflı mәlumat verin?
qrup – “Torpaq”, III qrup – “Atmosfer”, IV qrup • Şaxәlәnmә iş üsulundan istifadә edәrәk
– “Su” adlandırılır. Karusel vә şaxalәnmә iş üsu- “Ekoloji şәraitin korlanmasına sәbәb olan amil-
lundan istifadә edәrәk ekologiyanın vәzifәlәri vә lәr”i sxemdә qeyd edәrәk müzakirә edin.
ekoloji şәraitin yaxşılaşdırılması üsulları, ekoloji “Su” qrupu
şәraitin korlanmasına sәbәb olan amillәr haq- • Torpağın deqradasiyası dedikdә, nәyi başa
qında tәlәbәlәrә mәlumat verdikdәn sonra dörd düşürsünüz?
qrup üzrә tәlәbәlәrә iş vәrәqәlәri tәqdim edirәm. • Ekoloji şәraitin yaxşılaşdırılması üsulları
İş vәrәqәlәrindә tәlәbәlәrә sualları cavablan- haqqında mәlumat verәrәk fikirlәrinizi әsaslan-
dırması üçün 10 dәqiqә vaxt verirәm. dırın.
“Ekologiya” qrupu
• Atmosferin qaz tәrkibinin pozulmasına sәbәb
olan amillәr hansılardır?
• Şaxәlәnmә iş üsulundan istifadә edәrәk
“Ekologiyanın qarşısında duran vәzifәlәr”i
sxemdә qeyd edәrәk tәqdimat hazırlayın.
“Torpaq” qrupu
Mәlumat mübadilәsi: Tapşırıqlar yerinә
yetirildikdәn sonra qrup liderlәri qrupun işlәrini
elektron formada tәqdim edirlәr. Ayrı-ayrı qrup-
lar tәrәfindәn әldә edilәn nәticәlәr, tәqdimatların
dinlәnilmәsi tәşkil olunur. (10 dәq.)
Mәlumat müzakirәsi: Dinlәnilәn tәqdimat-
lara digәr tәlәbәlәr tәrәfindәn münasibәt bil-
dirilir, әlaqә yaradılır. Əlavә fikirlәr sәslәnilir,
mövzuya uyğun yeni fikirlәrin yaranması tәmin
• Suyun çirklәnmәsinin qarşısının alınması edilir vә sistemlәşdirilir. (10 dәq.)
mәqsәdi ilә hansı tәdbirlәrin hәyata keçirildiyi Nәticә vә ümumilәşdirmә: (5 dәq.) Müәllim
haqqında mәlumat verin? tәrәfindәn hәyata keçirilir. Tәlәbәlәrә ekoloji
• Karusel iş üsulundan istifadә edәrәk “Qlo- şәraitin yaxşılaşdırılmasına yardımçı olan üsullar
bal ekoloji problemlәr”i sxemdә qeyd etmәklә haqqında sxemә uyğun suallar verirәm:
hәr biri haqqında әtraflı mәlumat verin. • “Ekologiya” sözünün yunancadan mәnası
nәdir vә ilk dәfә kim tәrәfindәn kәşf edilmişdir?

96
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.94-97

tırmaq üçün nә etmәk lazımdır?


Yaradıcı tәtbiqetmә: (2 dәq.)
1. Meşә yanğınlarının qarşısını almaq üçün
hansı tәdbirlәrin hәyata keçirilmәsini qeyd edin.
2. Plastik tullantıların idarә olunması istiqa-
mәtindә hansı tәdbirlәrin hәyata keçirilmәsini
araşdırın.
3. Ekoloji tәhlükәsizliyin tәmin olunması
üçün әtraf mühitin çirklәnmәsinin minimuma
endirilmәsi üçün hansı tәdbirlәrin hәyata ke-
• Qlobal ekoloji problemlәr dedikdә, nәyi çirilmәsini araşdırın.
başa düşürsünüz? Qiymәtlәndirmә: Aşağıdakı meyarlar әsasın-
• Ekologiyanın korlanmasına sәbәb olan da tәlim mәqsәdlәrinә nail olmaq dәrәcәsini
amillәr hansılardır? müәyyәn edirik (2 dәq.).

• Xәzәrin çirklәnmәsinin qarşısının alınması Ev tapşırığı: Hәr kәs yaşadığı әrazidә ağac
mәqsәdi ilә hansı tәdbirlәr hәyata keçirilir? vә kol bitkilәrinin әkilmәsi işindә yaxından
• Atmosferdә oksigenin faizlә miqdarını ar- iştirak etsin.

97
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.98-100

YARMA VƏ DƏNLİ BİTKİLƏRDƏN YEMƏK –


QARNİRLƏRİN HAZIRLANMASI

Şәhla Cәfәrzadә,
Xidmәt sahәlәri üzrә Sumqayıt Dövlәt Peşә Tәhsil Mәrkәzinin
(3 nömrәli Sumqayıt Peşә Liseyi) istehsalat tәlimi ustası
e-mail:sehla.63@mail.ru

H
azırda yaşadığımız dövrün tәlәbi “Qaynar qazan”, “Aşpazlar”, “Günәş”.
olan onlayn dәrslәrin keçirilmәsi Qruplara liderlәri tәyin etmәk.
üçün hәr bir müәllim vә istehsalat
tәlimi ustasının üzәrinә böyük bir
mәsuliyyәt düşüb. Bu tәk mәsuliyyәt deyil, hәm
dә bir vәtәndaşlıq borcumuzdur. Tәlәbәlәr evdә
qalsalar da, onların tәhsildәn geri qalmalarına
qәtiyyәn yol vermәk olmaz. Bu işdә hәr birimiz
fәdakarlıq göstәrmәliyik. Odur ki, mәrkәzimizin
bütün tәlәbәlәri Azәrbaycan Respublikası Tәhsil
Nazirliyi yanında Peşә Tәhsili üzrә Dövlәt
Agentliyi tәrәfindәn tәşkil edilmiş teledәrslәri
diqqәtlә izlәyir, müәllim vә istehsalat tәlimi
ustalarının keçdiyi onlayn dәrslәrdә yaxından İş üsulu: Beyin hәmlәsi, müzakirә.
iştirak edirlәr. Bu üsulu adlandırılan qrupların arasında
İstehsalat tәlimi ustası kimi hәmişә çalışmı- sağlam rәqabәt aparmaq mәqsәdi ilә tәtbiq et-
şam ki, dәrslәrim tәlәbәlәrin dәrsә marağının mәk. Burada mәqsәd tәlәbәlәrә verilәn suallarda
artması prinsiplәri әsasında qurulsun. “Aşpaz” taksonomiyadan istifadә etmәk vә әn bacarıqlı
ixtisası üzrә 227-ci qrupda tәşkil etdiyim onlayn tәlәbәlәr olan qrupu fәrqlәndirmәkdir.
dәrs nümunәsini tәqdim edirәm. İnteqrasiya: Dәrsi avadanlıq, xüsusi texno-
Mövzu: Yarma vә dәnli bitkilәrdәn yemәk – logiya, qida fiziologiyası fәnlәri ilә әlaqәlәndir-
qarnirlәrin hazırlanması. Paxlalı yaz salatının mәk. İstifadә olunan avadanlıqlar, texnoloji pro-
hazırlanması vә süfrәyә verilmәsi. sesin ardıcıllığı vә lazım olan tәrәvәzlәrdә müx-
Standartlar: D.1.1. tәlif növ vitamin, mineral maddәlәrin, karbohid-
Mәqsәd: Yarma, dәnli paxlalı bitkilәr vә on- ratların, zülalların olması haqqında tәlәbәlәri
lardan hazırlanan müxtәlif yemәklәr, qarnirlәr, mәlumatlandırmaq.
salatlar haqqında ümumi mәlumat vermәk, Resurslar: İstifadә olunan avadanlıqlar –
“paxlalı yaz salatı”nın hazırlanmasını tәlәbәlәrә doğrama taxtası, iti biçaq, sürtkәc, qaşıq, salat
göstәrmәk vә evdә hәr bir tәlәbәnin bu salatı qarışdırmaq üçün qab.
hazırlamasına nail olmaq. İstifadә olunan inqrediyentlәr – yaz kәlәmi,
İş forması: Qruplar vә kollektivlә iş. Qrupları yerkökü, bibәr (qırmızı, yaşıl), tәzә xiyar, göyәr-
müxtәlif adlarla adlandırmaq. “Lәziz dad”, tilәr (keşniş, şüyüd, göy soğan, cәfәri), limon,

98
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.98-100

zeytun vә ya qarğıdalı yağı, duz. etibarı ilә müxtәlif olmasını tәlәbәlәrә dәftәrdә
Dәrsin gedişi. qeyd etdirmәk. 1 kq paxlalı bitkiyә 2-2,5 l su
Motivasiya: Bu, bitkilәrin emalı, kәnar qarı- götürülür. Mәrci üçün: 3-4 saat; noxud üçün: 4-5
şıqlardan tәmizlәnmәsi, әzilmәsi nәticәsindә saat; lobya üçün 5-7 saat vaxt lazımdır.
alınan dәnәlәrdir. Tәrkibi müxtәlif vitaminlәr, Fәal dәrsin mәrhәlәlәrini onlayn formada
minerallar, karbohidratlar vә qidalı liflәrlә zәn- hәyata keçirtmәk mümkün olmadığından artıq
gindir. Uşaq vә pәhriz qida mәhsullarının hazır- tәtbiqetmә mәrhәlәsindә tәlәbәlәr deyil, özümün
lanmasında istifadә olunur. Kulinariyada hәm iştirakını tәmin etmәklә salatın hazırlanmasına
xörәk, hәm dә qarnir kimi istifadә olunur. başlayıram.
– Uşaqlar, deyin görәk, bu hansı qida mәh- Bu dәhşәtli virusdan qorunmaq üçün insan
suludur? orqanizminin immun sisteminin çox güclü olma-
– Bәli, bu qida mәhsulu yarmadır. Bugünkü sı mütlәqdir. Bunun üçün qida rasionunu düzgün
dәrsimiz yarmalar, paxlalı bitkilәr vә onlardan qurmaq, idmanla mәşğul olmaq vә müxtәlif
hazırlanan yemәklәr, qarnirlәr vә salatlardan meyvә-tәrәvәz salatlarından mütәmadi istifadә
ibarәtdir. etmәk lazımdır.
Tәdqiqat sualı: Hәr bir dәrsdә tәlәbәlәrә sanitar-gigiyena
1. Yarmalar necә hazırlanır? qaydalarına riayәt etmәk tapşırılır. Əlcәk, kolpak
2. Hansı yarma növlәrini vә paxlalı bitkilәri vә iş formasından istifadә etmәk, indiki sanitar
tanıyırsınız? epidemioloji vәziyyәtin tәlәb etdiyi әlavә gigi-
3. Yarma vә paxlalı bitkilәr hansı emaldan yenik qaydalar haqqında tәlәbәlәrә mәlumat ver-
keçirilir? mәklә yanaşı, tәhlükәsizlik qaydalarına da riayәt
4. Yarma vә paxlalı bitkilәrdәn hansı yemәk- etmәk, salatı doğrayarkәn iti bıçaqlardan düzgün
lәr, qarnirlәr, salatlar hazırlanır? istifadә, sürtkәclә işlәyәrkәn әlin zәdәlәnmә-
5. Yarma vә paxlalı bitkilәrin tәrkibinin zәn- mәsinә fikir vermәk haqqında mәlumatlar verilir.
ginliyinә görә bu Bütün gigiyena qaydalarına karantindәn son-
qida mәhsulları hansı sahәlәrdә istifadә olunur? rakı dövrdә dә riayәt etmәlәri tövsiyә edilir:
İnformasiya mübadilәsi: 1. Yaz kәlәmi, bibәr, kök, tәzә xiyar vә
1. Yarmalar dәnli, qarabaşaq vә paxlalı göyәrtilәri (keşniş, şüyüd, cәfәri, göy soğan)
bitkilәrin emalı nәticәsindә kәnar qarışıqlardan, tәmiz yuyub, 3%-li sirkәdә saxladıqdan sonra
orqanizm tәrәfindәn mәnimsәnilmәyәn hissә- yaxalayıb ilk emala hazırlamaq.
lәrdәn azad edilmiş bütöv, әzilmiş, xırdalanmış, 2. Kәlәmi tәmiz suda bir daha yaxaladıqdan
dәndәn ibarәt yeyinti mәhsuludur. sonra quru dәsmala büküb suyunu çәkmәk.
2. Paxlalı bitkilәr bunlardır: noxud, lobya, Ortadan bölüb samanvari şәkildә doğramaq vә
mәrci, soya әn çox istehsal әhәmiyyәtlidir. Yar- özәk hissәsini kәsib atmaq.
malara isә qarabaşaq, arpa, manna, düyü, buğda, 3. Yerkökünü tәmiz suda yaxalayıb qabıqlarını
darı, vәlәmir vә s. aiddir. soymaq vә sürtkәcdәn keçirtmәk.
3. Yarmalar vә paxlalı bitkilәr eyni emaldan 4. Bibәrlәri yaxaladıqdan sonra ortadan
keçirilir, seçilir, 2-3 dәfә soyuq suda yuyulur. bölüb içini vә saplağını tәmizlәmәk vә bir daha
Paxlalı bitkilәr tez bişsin deyә öncәdәn soyuq yumaq, sonra nazik, uzun şәkildә doğramaq.
suda isladılır. 5. Tәzә xiyarın qabığını soyub, sürtkәcdәn
4. Yarmalar vә paxlalı bitkilәr isti emaldan keçirtmәk.
qabaq yuyulmalıdır. Manna, vәlәmir, darı, düyü 6. Quru lobyanı axşamdan suda isladıb sonra
vә arpa yarması şilә, bitoçka vә zapiekanka üçün bişirmәk. Duzu bişәnә yaxın tökmәk vә aşsü-
sәrf edilir. Yarmalar hәm xörәk, hәm dә qarnir zәndәn süzüb saxlamaq.
kimi verilir. Manna, arpa, düyü yarmasından 7. Göyәrtilәri tәmizlәyib yumaq, sirkәdә sax-
duru xörәklәrdә istifadә olunur. Paxlalı bitki- ladıqdan sonra bir daha tәmiz suda yaxalayıb
lәrdәn isә şorbalar, müxtәlif xörәklәr, salatlar xırda doğramaq.
hazırlanır. 8. Bir qabda hazırlanmış tәrәvәz yarım-
Paxlalı bitkilәrin suda şişmәsi prosesinin vaxt fabrikatlarını yaxşı qarışdırıb üzәrinә yarım

99
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.98-100

әdәd limon suyu sıxmaq, zeytun yağı vә bir az da ruhdan düşmür, әksinә, #evdәqal! şüarını әsas
duz әlavә edib qarışdırmaq. Dәrin, orta ölçülü tutaraq tәhsillәrini sevәrәk davam etdirirlәr.
qabda süfrәyә vermәk. Şәkillәrdә tәlәbәlәrә verilәn ev tapşırığından
hazırladıqları yemәklәr.

Artıq salatımız hazırdır.


Salatın hazırlanmasında tәlәbәlәrә istifadә
etdiyimiz tәrәvәzlәrin, xörәk vә kulinar mәmu-
latı reseptura mәcmuәsindә soyuq emal zamanı,
tullantı normalarını göstәrmәk. Bu göstәricilәr
fәsillәrә uyğun olaraq dәyişilir. Kәlәm 75%, kök Onlayn keçirilәn dәrslәrin müsbәt tәrәflәrini
25% (yanvarın 1-dәn sonra), bibәr 25%, şüyüd, dә göstәrә bilәrik. Hәr bir valideyn istәyәr ki, o,
cәfәri 26%, göy soğan 20%. Bu göstәricilәr övladının dәrsindә iştirak etsin vә dәrsi necә
brutto çәkisinә nisbәtәn faizlә göstәrilmişdir. mәnimsәdiyini görsün. Onlayn dәrslәr dә onlar
Bunun hesablamasını tәlәbәlәrә lövhәdә yazaraq üçün bu şәraiti yaradır. Eyni zamanda valideyn
göstәrmәk vә sonda bir pay yaz salatı üçün üçün müәllimin dәrsi necә keçmәyi dә ma-
texnoloji kartı hazırlamaq. raqlıdır. Tәhsil müәssisәsinә gedә bilmәyәn
Paxlalı yaz salatının bir pay üçün texnoloji valideynlәr burada müәllimin işini görә bilirlәr.
kartı Hәm dә tәlәbәlәr bütün günü valideynlәrinin

Hәr bir keçirdiyim onlayn dәrslәri tәlәbәlәr yanındadır, onların nigarançılığı aradan götü-
çox böyük maraqla gözlәyirlәr. Mövzuya uyğun rülür. Ev şәraitindә tәlәbәlәr dәrslәrini daha
hazırladığımız bütün yemәklәri onlar evdә diqqәtlә öyrәnә bilirlәr, çünki evdә sinifdәn
hazırlayaraq mәnә şәklini göstәrirlәr. Bu işlәrin fәrqli olaraq, onlara mane olan yoldaşları yoxdur.
keyfiyyәti haqqında fikrimi yalnız orqanoleptik Onlayn dәrslәrin hazırlanmasında valideynlәr dә
üsulla xarici görünüşünә baxaraq tәlәbәlәrә maraqlıdır.
bildirirәm. Belә çәtin bir vaxtda tәlәbәlәr heç dә

100
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.101-104

MƏQALƏLƏRİN TƏRTİBATI QAYDALARI


Dәrc olunacaq mәqalә redaksiyaya hәm kağız, hәm dә elektron formada tәqdim olunmalıdır. Mәqalә
hazırlanarkәn aşağıdakı tәlәblәr nәzәrә alınmalıdır:
1. Mәqalә azәrbaycan, rus vә ingilis dillәrindәn birindә hazırlanmalı, mәqalәnin adı, xülasә vә açar
sözlәr hәr üç dildә tәqdim olunmalıdır.
2. Mәqalә Microsoft Word mәtn redaktorunda A4 formatında (soldan, yuxarıda, aşağıdan vә sağdan –
2 sm.), Times New Roman şrifti ilә 12 pt. ölçüdә, vahid sәtirarası intervalla vә mәtndaxili yazıda 1sm.
abzas buraxmaqla hazırlanmalıdır vә hәcminә mәhdudiyyәt qoyulmur.
3. Mәqalәnin mәtninin aşağıdakı bölmәlәrdәn ibarәt olması tövsiyә olunur:
• giriş (mәsәlәnin aktuallığı, problemin hazırkı vәziyyәti);
• tәdqiqatın mәqsәdi, mәsәlәnin qoyuluşu;
• mәsәlәnin hәll üsulları aprobasiyası;
• alınan nәticәlәrin tәtbiqi;
• nәticә.
4. Mәqalә aşağıdakı ardıcıllıqla hazırlanmalıdır: UOT – soldan, böyük hәrflәrlә, qalın şriftlә, sonda 6pt.
interval; mәqalәnin adı – ortadan, böyük hәrflәrlә, qalın şriftlә; müәlliflәrin iş yeri, şәhәr, ölkә vә
e-mail ünvanı – ortadan, sonda 6pt. interval; xülasә (mәtn tәqdim olunan dildә), sonda 6pt. interval; açar
sözlәr – kursivlә, sonda 6pt. interval; giriş vә digәr alt başlıqlar – soldan, qalın şriftlә, әvvәlindә vә
sonunda 6 pt. intervalla.
5. Ədәbiyyat siyahısı: hәr bir istinad olunan mәnbәnin adı tәrcümә olunmadan, mәqalәdә istifadәolun-
ma ardıcıllığına uyğun olaraq nömrәlәnir. Mәnbәnin biblioqrafiq tәsviri Ali Attestasiya Komissiyasının
dissertasiya işlәrindә mәnbәnin biblioqrafik tәsvirinә irәli sürdüyü tәlәblәrә uyğun olaraq göstәrilmәlidir.
6. Mәqalәdә cәdvәl vә şәkillәr nömrәlәnir: cәdvәl cәdvәlin yuxarısında, kursivlә, ortadan, (mәs.,
Cәdvәl 1.) şәkil şәklin altında, kursivlә, ortadan (mәs., Şәkil 1.) vә mәtn hissәdәn (yuxarıdan vә aşağıdan)
1 boş sәtir buraxmaqla göstәrilmәlidir. Cәdvәllәr bilavasitә mәqalәnin mәtnindә yerlәşdirilmәlidir. Hәr
cәdvәlin öz başlığı olmalıdır. Cәdvәllәrdә mütlәq ölçü vahidlәri göstәrilmәlidir. Əlyazma mәtndә şәkillәr
vә cәdvәllәrin yeri göstәrilir. Eyni bir mәlumatı mәtndә, cәdvәldә vә әlyazmada tәkrarlamaq yolve-
rilmәzdir.
7. Düsturlar Microsoft Equation-dә standart parametr ilә yığılır. Mәtndә ancaq istifadә olunan düsturlar
nömrәlәnir. Düsturun nömrәsi sağda mötәrizәdә yazılır.
8. Redaksiyaya mәqalә göndәrildikdә müәlliflәr haqqında mәlumat: soyadı, adı, elmi dәrәcәsi, elmi
rütbәsi, iş yeri, vәzifәsi, telefon nömrәsi, e-mail ünvanı da tәqdim olunmalıdır.
9. Müәssisәdә yerinә yetirilәn tәdqiqatın nәticәlәrini açıqlayan mәqalәnin çap edilmәsi üçün müvafiq
yazılı razılıq olmalıdır.
10. Mәqalәdә göstәrilәn mәlumat vә faktlara görә müәllif mәsuliyyәt daşıyır.
11. Redaksiyaya daxil olan mәqalәlәrә rәy tәqdim olunur vә müsbәt rәy almış mәqalәlәr çapa tövsiyә
olunur.
12. Redaksiya mәqalәnin әsas mәzmununa xәlәl gәtirmәyәn redaktә dәyişikliklәri vә ixtisarları etmәk
hüququnu özündә saxlayır.
13. Mәqalә çapa verilmәdikdә redaksiya heyәtinin qәrarı barәdә müәllifә mәlumat verilir vә әlyazma
müәllifә qaytarılmır. Redaksiyanın mәqalәni yenidәn işlәmәk haqqında müraciәti, onun çapa verilәcәyini
ehtiva etmir. Belә ki, ona әvvәl rәyçilәr, sonra isә redaksiya heyәti yenidәn baxır. Çap üçün mәqbul
sayılmayan mәqalә müәllifinin mәqalәnin çapına yenidәn baxılması xahişi ilә redaksiya heyәtinә müraciәt
etmәk hüququ var.
14. Mәqalәnin korrekturası müәllifә göndәrilmir. Mәqalә çap olunandan sonra redaksiya otisklәri
yazışma üçün göstәrilәn ünvana göndәrir.
15. Mәqalә sadalanan tәlәblәrә cavab vermәzsә, baxılmaq üçün qәbul edilmir vә müәllifә qaytarılır.
Əlyazmanın daxil olduğu vaxt redaksiyanın mәtnin son variantının redaksiyaya daxil olduğu gündәn
sayılır.
16. Redaksiyanın ünvanı: Bakı, AZ 1033, Ə.Orucәliyev 61. Tel. (+994 12) 566-09-67
Fax: (+994 12) 566-09-87; www.jurnal.vet.edu.az; e-mail: peshetehsili.jurnali@vet.edu.gov.az

101
101
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.101-104

PREPARATİON RULES OF ARTICLES

Articles published in the paper, as well as in electronic form will be submitted. The fellowing re-
quirements must be taken into account while preparing the article:
1. Articles should be prepared in one of the languages-Azerbaijani, Russian and English, the name of
the article, abstract and keywords should be submitted.
2. The articles should be submitted in the Microsoft Word text editor A4 format (from left, above,
below and right-2cm.), with the font Times New Roman 12 font., 1 cm inter-text interval, remaining pa-
ragraphs and the scope of the article is not limited.
3. Article text consisting the following sections is recommended:
• introduction (the problem actuality, state-of-the-art of the problem);
• the purpose of the research, formulation of the problem;
• the problem solution methods and approbation;
• application of achieved results;
• result.
4. The articles must be prepared in the following sequence: The unified decimal qualification-from left
bold, 6 font. interval; the name of the article-from the middle, capitalized, bold, 6 font, interval, initials
and surname of authors-from the left and bold italic authors place of work city country and e-mail address-
fromthe left in the end 6 fond interval summary (in the language of the article)-italics in the end 6 font,
interval; key words-italics, in the end 6 font, interval introduction and other sub-headings-from left, bold,
and at the beginning end 6 font, interval.
5. List of bibliography each referred source must be numbered in accordance with the sequence used
in the article and remained untranslated.
6. The table and pictures in the article must be numbered: Table – at the top of the table, from the right
(eg, Table 1.), a picture-below the picture from the middle (eg Picture 1.) remaining parts (from the above
and below) a blank line. Tables should be inserted into texst and have titles. Units arc required to be
indicated in tables. The authors should mark in margins the location of illustrations and tables in the text.
Please do not duplicate data in the text tables and figures. Captions should be supplied on a separate sheet.
7. Formulas must be assembled in standards parameter-Microsoft Equation. Only formulas used in the
text must be numbered. The formula numbers must be written in brackets in the right.
8. Sending articles to the editorial office must contain information about the authors: surnarne, name,
scientific degree, scientific rang, place of work, position, phone number, or e-mail address.
9. Articles stating results of researches, executed in establishments, have to have corresponding
permission to publication.
10. The author is responsible for the information and facts mentioned in the article.
11. The articles received by the editorial office are presented for reference and the articles with positive
references are recommended for publication.
12. The Editorial Board has the right to edit the manuscript and abridge it without misrepresenting the
paper contents.
13. The Editorial Office informs the authors of paper denial and the reviewers conclusion without
returning the manuscript. A request to revise the manuscript does not imply that the paper is accepted for
publication since it will be reviewed and considered by the Editorial Board. The authors of the rejected
paper have the right to apply for its reconsideration.
14. Proofs are not sent to the authors. Three offprints of each paper will be supplied free of charge of
the corresponding author.
15. Papers not meeting the above requirements are denied and returned to the authors. The date of re-
ceipt of the final version by Editorial Office is considered as the submission date.
16. Editorial Office Address: AZ1033, Baku city, ave A.Orujaliyev 61. Phone (+994 12 ) 566 09 67;
Fax (+994 12) 566 09 87; www.jurnal.vet.edu.az; e-mail: peshetehsili.jurnali@vet.edu.gov.az

102
102
Peşә tәhsili vә insan kapitalı. Cild 3, №2, 2020 s.101-104

ПРАВИЛА ОФОРМЛЕНИЯ СТАТЕЙ

Публикуемая статья должна быть представлена в редакцию в бумажном и в электронном виде.


При подготовке статьи должны быть выполнены следующие требования:
1. Статья должна быть подготовлена на одном из языков – азербайджанском, русском или
английском. Название статьи, аннотация и ключевые слова должны быть представлены на трех
языках.
2. Электронный вариант статьи должен выполняться в текстовом редакторе MicrosoftWord в
формате A4 (поля: левое, правое, верхнее и нижнее – 2 см), шрифтом Times NewRoman размером
12 пт. Междустрочный интервал – одинарный, абзацный отступ – 1 см и не должен ограничиваться
размером статьи.
3. Текст статьи рекомендуется составлять из нижеследующих разделов:
• введение (актуальность проблемы, нынешнее состояние проблемы);
• цель исследования, постановка задачи;
• методы решения и апробация задачи;
• внедрение полученных результатов;
• результат.
4. Статья должна быть подготовлена в следующей последовательности: УДЖ – слева, жирном
шрифтом, в конце интервал 6 пт; название статьи – в центре, прописным и жирным шрифтом, в
конце интервал 6 пт; инициалы и фамилии авторов – в центре, прописным и жирным шрифтом;
место работы авторов, страна, город и адрес электронной почты – по центру, в конце интервал 6 пт;
аннотация (на языке представленного текста) – в конце интервал 6 пт; ключевые слова – курсивом,
в конце интервал 6 пт; введение и другие подзаголовки – слева, жирным шрифтом, в начале и конце
интервал 6 пт.
5. Список литературы: название каждого источника не переводится и нумеруется в статье в
соответствии с последовательностью использования. Библиографическое описание источников
должны быть указаны в соответствии с требованиями, предъявляемыми ВАК к библиографичес-
кому описанию источников в диссертационной работе.
6. В статье нумеруются таблицы и рисунки: таблица – в верхней части таблицы, курсивом, в
центре (например, Таблица 1.), рисунок – под рисунком, курсивом, в центре (например, Pисунок
1.) и, пропуская одну пустую строку от текста (из верхней и нижней частей).
Таблицы располагается непосредственно в тексте статьи. Каждая таблица должна иметь
заголовок. В таблицах обязательно указываются единицы измерения величин. В тексте рукописи на
полях указываются место для рисунков и таблиц. Повторение одних и тех же данных в тексте,
таблицах и рисунках недопустимо. К статье прилагается список подрисуночных подписей.
7. Формулы набираются стандартными параметрами в Microsoft Equation. Номер формулы
пишется в скобках с правой стороны. В тексте нумеруются только использованные формулы.
8. При отправке статей в редакцию также должны быть представлены сведения об авторах:
фамилия, имя, ученая степень, ученое звание, место работы, должность, номер телефона, адрес
электронной почты.
9. Статьи, излагающие результаты исследований, выполненных в учреждениях, должны иметь
соответствующие разрешение на опубликование.
10. Автор несет ответственность за информацию и факты, указанные в статье.
11. Статьи, поступившие в редакцию, направляются на отзыв; статьи, получившие положи-
тельные отзывы, рекомендуются к публикации.
12. Редакция оставляет за собой право производить редакционные изменения и сокращения, не
искажающие основное содержание статьи.
13. В случае отклонения статьи редакция сообщает автору решения редколлегии и заключение
рецензента, рукопись автору не возвращается. Просьба редакции о доработке статьи не означает,

103
103
что статья принята к печати, так как она вновь рассматривается рецензентами, а затем редак-
ционной коллегией. Автор отклоненной статьи имеет право обратиться к редколлегии с просьбой
повторно рассмотреть вопрос о возможности опубликования статьи.
14. Корректура авторам не высылается. После опубликования статьи редакция высылает оттиски
по адресу, указанному для переписки.
15. Статьи, не отвечающие перечисленным требованиям, к рассмотрению не принимаются и
возвращаются авторам. Датой поступления рукописи считается день получения редакцией окон-
чательного текста.
16. Адрес редакции: AZ1033, г. Баку, пр. А.Оруджалиев 61, Тел: (+994 12) 566 09 67;
факс: (+994 12) 566 09 87; www.jurnal.vet.edu.az; e-mail: peshetehsili.jurnali@vet.edu.gov.az

Yaradıcı heyәt
Baş redaktor müavini şöbә redaktorları müxbir-redaktor
Əfsanә Zülfüqarova Fikrәt Əhәdov Rәna Rüstәmova
mәsul katib Vüqar Sәlimova korrektor
Afaq Xanpaşayeva Sevinc Mәmmәdova Lalә Niyazqızı
baş mühasib Günel Əlәsgәrova texniki-redaktor
Kәmalә Bayramova Pәrvanә İbrahimova

Jurnal Azәrbaycan Respublikası Tәhsil Nazirliyinin 23.11.2017-ci il tarixli,


416 №-li әmri ilә tәsis edilmiş vә dövlәt qeydiyyatına alınmışdır. Qeydiyyat № 2000314101
***
Jurnalın yaradıcı kollektivi Azәrbaycan Jurnalistlәr Birliyinin Hәsәn bәy Zәrdabi adına
Diplomuna layiq görülmüş vә jurnal Azәrbaycan Mәtbuat Şurasının üzvüdür.
***
“Peşә tәhsili vә insan kapitalı” jurnalı Azәrbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali
Attestasiya Komissiyasının TEXNİKA, İQTİSAD vә PEDAQOGİKA elm sahәlәri üzrә
dissertasiyaların әsas nәticәlәrinin dәrc olunması tövsiyә edilәn dövri elmi nәşrlәrin
siyahısında yer almışdır.

Redaksiyanın ünvanı: AZ 1033, Bakı şәhәri, Əlicabbar Orucәliyev 61;


Tel./Fax: 566-09-67; 566-09-87;
www.jurnal.vet.edu.az
E-mail: peshetehsili.jurnali@vet.edu.gov.az

Rekvizitlәr
Müştәri: “Peşә tәhsili vә insan kapitalı” jurnalı VÖEN: 1401555071
VÖEN: 2000314101 M/hesab: AZ41NABZ01360100000000003944
H/h: AZ36CTRE00000000000002167908 SWIFT: CTREAZ22
Bank: Dövlәt Xәzinәdarlıq Agentliyi D3. Büdcә tәsnifatının kodu: 142319
Kodu: 210005 D4. Büdcә sәviyyәsinin kodu: 03

Çapa imzalanmışdır: 12.06.2020. Kağız formatı: 60x841/8.


Çap vәrәqi: 13. Sifariş: 40. Tiraj: 2500.
“Peşә tәhsili vә insan kapitalı” jurnalı redaksiyasında yığılıb vә
“Letterpress” MMC-nin mәtbәәsindә çap olunub.

104